0354-0430, August in Us, De Civitate Dei Contra Paganos, LT

DE CIVITATE DEI CONTRA PAGANOS LIBRI XXII

S. Aurelii Augustini OPERA OMNIA - editio latina > PL 41 > De Civitate Dei contra Paganos libri XXII

1 INDEX
Praefatio - [Libri II Retractationum cap. 43] Epistula 212/A Liber primus
An temporum calamitates Dei providentia regantur

Liber secundus
Plurimum deorum cultus mores pravos efficit

Liber tertius
Romanorum res gestae iudicio percurruntur

Liber quartus
Nihil multi dii potuerunt ad augendum imperium

Liber quintus
Utrum rerum gestarum ratio sit an non

Liber sextus
Nihil dii possunt ad veram felicitatem

Liber septimus
Physicorum ratione de diis selectis nihil quod ad veram felicitatem pertineat continetur

Liber octavus
Christi et romanorum religio ad philosophorum sapientia conferuntur

Liber nonus
In Christi et philosophorum doctrina opus mediatoris disseritur

Liber decimus
Quae aeternae vitae sit religio

Liber undecimus
Mundum et angelos Deus in tempore creavit

Liber duodecimus
Deus bonos angelos et semel in tempore hominem creavit

Liber decimus tertius
Redemptus homo in vitam aeternam restituitur

Liber decimus quartus
Ex moribus hominis post peccatum duae civitates

1

Liber decimus quintus
Duarum civitatum a Cain et Abel ad diluvium qui fuerit excursus

Liber decimus sextus
Civitatis Dei quae fuerint primordia historica a Noe ad David

Liber decimus septimus
Quae fuerit civitas Dei tempore Prophetaru

Liber decimus octavus
Duae civitates comparantur in procursu rerum gestarum

Liber decimus nonus
Bonorum finis est pax in Deo

Liber vigesimus
Quae ventura sint in iudicio novissimo

Liber vigesimus primus
Quod erit novissimum supplicium

Liber vigesimus secundus
Quae sit carnis resurrectio et vita aeterna

2 PRAEFATIO
[LIBRI II. RETRACTATIONVM CAP. 43, 1-2] Interea Roma Gothorum irruptione agentium sub rege Alarico atque impetu magnae cladis eversa est, cuius eversionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos vocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius Deum verum blasphemare coeperunt. Unde ego exardescens zelo domus Dei 1 adversus eorum blasphemias vel errores libros De civitate Dei scribere institui. Quod opus per aliquot annos me tenuit, eo quod alia multa intercurrebant, quae differre non oporteret et me prius ad solvendum occupabant. Hoc autem De civitate Dei grande opus tandem viginti duobus libris est terminatum. Quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur, et quia prohibetur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. Sequentes autem quinque adversus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus, et ea nunc magna, nunc parva locis temporibus personisque variari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter vitam post mortem futuram esse utilem disputant. His ergo decem libris duae istae vanae opiniones Christianae religioni adversariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus est, et in prioribus decem quae nostra sunt asseramus, et in duodecim posterioribus redarguamus adversa. Duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum civitatum, quarum est una Dei, altera huius mundi; secundi quattuor excursum earum sive procursum; tertii vero, qui et postremi, debitos fines. Ita omnes viginti et duo libri, cum sint de utraque civitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut De civitate Dei potius vocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 2, quoniam hoc illi in visione monstratum est. In septimo decimo <libro> quod dictum est de Samuele: Non erat de filiis Aaron 3, dicendum potius fuit: Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit. Nam in filiis Aaron reperitur pater Samuelis, sed sacerdos non fuit, nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israel. Hoc opus sic incipit: Gloriosissimam civitatem Dei etc. [EPISTOLA 212/A]

2

Aug. Firmo ei transmittens libros De Civitate Dei cum breviculo totius operis simul docens quomodo dividendi sint quibusque ad describendos dari oporteat. DOMINO EXIMIO MERITOQUE HONORABILI AC SUSCIPIENDO FILIO FIRMO, AUGVSTINUS IN DOMINO SALUTEM Libros De civitate Dei quos a me studiosissime flagitasti etiam mihi relectos sicut promiseram misi, quod ut fieret, adiuvante quidem Deo, filius meus germanus tuus Cyprianus vere sic institit quemadmodum mihi ut instaretur volebam. Quaterniones sunt XXII quos in unum corpus redigere multum est. Et si duos vis codices fieri, ita dividendi sunt ut decem libros habeat unus, alius duodecim. Decem quippe illis vanitates refutatae sunt impiorum, reliquis autem demonstrata atque defensa est nostra religio, quamvis et in illis hoc factum sit ubi opportunius fuit, et in istis illud. Si autem corpora malueris esse plura quam duo, iam quinque oportet codices facias, quorum primus contineat quinque libros priores quibus adversus eos est disputatum qui felicitati vitae huius non plane deorum sed daemoniorum cultum prodesse contendunt, secundus sequentes alios quinque qui vel tales vel qualescumque plurimos deos propter vitam quae post mortem futura est per sacra et sacrificia colendos putant. Iam tres alii codices qui sequuntur quaternos libros habere debebunt. Sic enim a nobis pars eadem distributa est ut quattuor ostenderent exortum illius civitatis totidemque procursum sive dicere maluimus excursum, quattuor vero ultimi debitos fines. Si ut fuisti diligens ad habendos hos libros ita fueris ad legendos, quantum adiuvent experimento potius tuo quam mea promissione cognosces. Quos tamen nostri fratres ibi apud Carthaginem ad hoc opus pertinentes quod est De civitate Dei nondum habent, rogo ut petentibus ad describendum dignanter libenterque concedas. Non enim multis dabis sed vix uni vel duobus et ipsi iam ceteris dabunt. Amicis vero tuis sive in populo Christiano se desiderent instrui, sive qualibet superstitione teneantur unde videbuntur posse per hunc nostrum laborem Dei gratia liberari, quomodo impertias ipse videris. Ego scriptis meis, si Dominus voluerit, crebro curabo requirere quantum accesseris in legendo. Non te autem latet ut eruditum virum quantum adiuvet ad cognoscendum quod legitur repetitio lectionis. Aut enim nulla aut certe minima est intellegendi difficultas ubi est legendi facilitas, quae tanto maior fit quanto magis iteratur, ut assiduitate [maturescat quod indiligentia] fuerat immaturum. Domine eximie meritoque honorabilis ac suscipiende fili Firme, ad eos sane libros quos De Academicis recenti nostra conversione conscripsi, quoniam eximietati tuae prioribus ad me litteris innotuisse monstrasti, quomodo perveneris quaeso rescribas. Quantum autem collegerit viginti duorum librorum conscriptio missus breviculus indicabit.

3 LIBER I
BREVICULUS Praefatio. De suscepti operis consilio et argumento. 1. De adversariis nominis Christi, quibus in vastatione Urbis propter Christum barbari pepercerunt. 2. Quod nulla umquam bella ita gesta sint, ut victores propter deos eorum, quos vicerunt, parcerent victis. 3. Quam imprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. 4. De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberavit a Graecis, et basilicis Apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt. 5. De generali consuetudine hostium victas civitates evertentium quid Cato senserit. 6. Quod ne Romani quidem ita ullas ceperint civitates, ut in templis earum parcerent victis. 7. Quod in eversione Urbis, quae aspere gesta sunt, de consuetudine acciderint belli; quae vero clementer, de potentia provenerint nominis Christi. 8. De commodis atque incommodis, quae bonis ac malis plerumque communia sunt.

3

9. De causis correptionum, propter quas et boni et mali pariter flagellantur. 10. Quod sanctis in amissione rerum temporalium nihil pereat. 11. De fine temporalis vitae sive longioris sive brevioris. 12. De sepultura humanorum corporum, quae Christianis etiamsi fuerit negata nil adimit. 13. Quae sit ratio sanctorum corpora sepeliendi. 14. De captivitate sanctorum, quibus numquam divina solacia defuerunt. 15. De Regulo, in quo captivitatis ob religionem etiam sponte tolerandae exstat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit. 16. An stupris, quae etiam sacrarum forte virginum est passa captivitatis, contaminari potuerit virtus animi sine voluntatis assensu. 17. De morte voluntaria ob metum poenae sive dedecoris. 18. De aliena violentia et libidine, quam in oppresso corpore mens invita perpetitur. 19. De Lucretia, quae se ob illatum sibi stuprum peremit. 20. Nullam esse auctoritatem, quae Christianis in qualibet causa ius voluntariae necis tribuat. 21. De interfectionibus hominum, quae ab homicidii crimine excipiuntur. 22. An umquam possit mors voluntaria ad magnitudinem animi pertinere. 23. Quale exemplum sit Catonis, qui se victoriam Caesaris non ferens interemit. 24. Quod in ea virtute, qua Regulus Catone praestantior fuit, multo magis emineant Christiani. 25. Quod peccatum non per peccatum debeat declinari. 26. De his, quae fieri non licent, cum a sanctis facta noscuntur, qua ratione facta credenda sint. 27. An propter declinationem peccati mors spontanea appetenda sit. 28. Quo iudicio Dei in corpora continentium libido hostilis permissa sit. 29. Quid familia Christi respondere debeat infidelibus, cum exprobrant, quod eam, a furore hostium non liberavit Christus. 30. Quam pudendis prosperitatibus affluere velint, qui de Christianis temporibus conqueruntur. 31. Quibus vitiorum gradibus aucta sit in Romanis cupido regnandi. 32. De scaenicorum institutione ludorum. 33. De vitiis Romanorum, quos patriae non correxit eversio. 34. De clementia Dei, quae Urbis excidium temperavit. 35. De latentibus inter impios Ecclesiae filiis et de falsis intra Ecclesiam Christianis.

4

36. De quibus causis sequenti disputatione sit disserendum. LIBER PRIMUS AN TEMPORUM CALAMITATES DEI PROVIDENTIA REGANTUR

PRAEFATIO.
Gloriosissimam civitatem Dei sive in hoc temporum cursu, cum inter impios peregrinatur ex fide vivens 1, sive in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc exspectat per patientiam 2, quoadusque iustitia convertatur in iudicium 3, deinceps adeptura per excellentiam victoria ultima et pace perfecta, hoc opere instituto 4 et mea ad te promissione debito defendere adversus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est 5. Nam scio quibus viribus opus sit, ut persuadeatur superbis quanta sit virtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia, non humano usurpata fastu, sed divina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor civitatis huius, de qua loqui instituimus, in Scriptura populi sui sententiam divinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam 6. Hoc vero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos 7. Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat si facultas datur. Quoddam ius belli in honore Christi intermittitur (1-7)

Victi in loca Christianorum confugiunt.
1. Ex hac namque exsistunt inimici, adversus quos defendenda est Dei civitas, quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis Redemptoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non moverent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis vitam, de qua superbiunt, invenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae Apostolorum, quae in illa vastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt 8. Huc usque cruentus saeviebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces atque hostili more saevientes posteaquam ad loca illa veniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, et tota feriendi refrenabatur immanitas et captivandi cupiditas frangebatur. Sic evaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa civitas pertulit, Christo imputant; bona vero, quae in eos ut viverent propter Christi honorem facta sunt, non imputant Christo nostro, sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi providentiae divinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare atque conterere itemque vitam mortalium iustam atque laudabilem talibus afflictionibus exercere probatamque vel in meliora transferre vel in his adhuc terris propter usus alios detinere; illud vero, quod eis vel ubicumque propter Christi nomen vel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen veraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos vides petulanter et procaciter insultare servis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non evasissent, nisi servos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia atque impiissima insania eius nomini resistunt corde perverso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore vel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur.

Victis in templa deorum confugientibus numquam victores pepercerunt.
2. Tot bella gesta conscripta sunt vel ante conditam Romam vel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic aut ab alienigenis aliquam captam esse civitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem

5

barbarorum praecepisse, ut irrupto oppido nullus feriretur, qui in illo vel illo templo fuisset inventus. Nonne vidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes 9? nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi divae contingere vittas? Nec tamen quod sequitur verum est: Ex illo fluere ac retro sublapsa referri Spes Danaum 10. Postea quippe vicerunt, postea Troiam ferro ignibusque delerunt, postea confugientem ad aras Priamum obtruncaverunt 11. Nec ideo Troia periit, quia Minervam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerva perdiderat, ut periret? An forte custodes suos? Hoc sane verum est; illis quippe interemptis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus servabatur. Quo modo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire custodes?

Nec dii iram victoris effugiunt.
3. Ecce qualibus diis Urbem Romani servandam se commisisse gaudebant! O nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de diis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent, mercedem dederunt; doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe apud Vergilium, quem propterea parvuli legunt, ut videlicet poeta magnus omniumque praeclarissimus atque optimus teneris ebibitus animis non facile oblivione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens servabit odorem Testa diu 12; apud hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo ventorum regi adversus eos irritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor Ilium in Italiam portans victosque penates 13. Itane istis penatibus victis Romam, ne vinceretur, prudenter commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat velut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu victosque deos parvumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit 14? Nonne deos ipsos, quos victos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosque tibi commendat Troia penates 15? si igitur Vergilius tales deos et victos dicit et, ut vel victi quoquo modo evaderent, homini commendatos; quae dementia est existimare his tutoribus Romam sapienter fuisse commissam et nisi eos amisisset non potuisse vastari? Immo vero victos deos tamquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed nomina mala? Quanto enim sapientius creditur, non Romam ad istam cladem non fuisse venturam, nisi prius illi perissent, sed illos potius olim fuisse perituros, nisi eos quantum potuisset Roma servasset! Nam quis non, cum adverterit, videat quanta sit vanitate praesumptum non posse vinci sub defensoribus victis et ideo perisse, quia custodes perdidit deos, cum vel sola esse potuerit causa pereundi custodes habere voluisse perituros? Non itaque, cum de diis victis illa conscriberentur atque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat veritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc, quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper expediam ut possum, qui ea mala, quae pro suorum morum perversitate merito patiuntur, blasphemantes Christo imputant; quod autem illis etiam talibus propter Christum parcitur, nec dignantur attendere et eas linguas adversus eius nomen dementia sacrilegae perversitatis exercent, quibus linguis usurpaverunt mendaciter ipsum nomen, ut viverent, vel quas linguas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut illic tuti atque muniti, ubi propter eum illaesi ab hostibus fuerant, inde in eum maledictis hostilibus prosilirent.

Quid victis parcendis Christus tribuat atque Iuno.

6

4. Ipsa, ut dixi, Troia, mater populi Romani, sacratis in locis deorum suorum munire non potuit cives suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam, Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam asservabant; huc undique Troia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum, Crateresque auro solidi captivaque vestis Congeritur. Pueri et pavidae longo ordine matres Stant circum 16. Electus est videlicet locus tantae deae sacratus, non unde captivos non liceret educere, sed ubi captivos liberet includere. Compara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis vel de turba plebis, sed Iovis ipsius sororis et coniugis et reginae omnium deorum cum memoriis nostrorum Apostolorum. Illuc incensis templis et diis erepta spolia portabantur, non donanda victis, sed dividenda victoribus; huc autem et quod alibi ad ea loca pertinere compertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic servata libertas; ibi clausa, hic interdicta captivitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a miserantibus ducebantur: postremo illud Iunonis templum sibi elegerat avaritia et superbia levium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam immanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua victoria templis deorum communium pepercerunt atque illo confugientes miseros victosque Troianos ferire vel captivare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo vero morem hostium civitates evertentium ille descripsit.

Quae sit immanitas bellorum civilium.
5. Quem morem etiam Cato, sicut scribit Sallustius, nobilitatae veritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, commemorare non praetermittit: Rapi virgines pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati quae victoribus collibuisset, fana atque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaveribus cruore atque luctu omnia compleri 17. Hic si fana tacuisset, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis civibus, Romana templa metuebant. Sed hi videlicet perditi et patriae parricidae.

Nec Romanorum pietas templis hostium pepercit.
6. Quid ergo per multas gentes, quae inter se bella gesserunt et nusquam victis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos videamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: Parcere subiectis et debellare superbos 18, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant 19: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque everterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earundem rerum gestarum ista reticebant? Ita vero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani nominis Marcus Marcellus, qui Syracusas urbem ornatissimam cepit, refertur eam prius flevisse ruituram et ante eius sanguinem suas illi lacrimas effudisse. Gessit et curam pudicitiae etiam in hoste servandae. Nam priusquam oppidum victor iussisset invadi, constituit edicto, ne quis corpus liberum violaret 20. Eversa est tamen civitas more bellorum, nec uspiam legitur ab imperatore tam casto atque clementi fuisse praeceptum, ut quisquis ad illud vel illud templum fugisset haberetur illaesus 21. Quod utique nullo modo praeteriretur, quando nec eius fletus nec quod edixerat pro pudicitia minime violanda potuit taceri. Fabius, Tarentinae urbis eversor, a simulacrorum depraedatione se abstinuisse laudatur. Nam cum ei scriba suggessisset quid de signis deorum, quae multa capta fuerant, fieri iuberet, continentiam suam etiam iocando condivit. Quaesivit enim cuius modi essent, et cum ei non solum multa grandia, verum etiam renuntiarentur armata: Relinquamus, inquit, Tarentinis deos iratos 22. Cum igitur nec illius fletum nec huius risum, nec illius castam misericordiam nec huius facetam continentiam Romanarum rerum gestarum scriptores tacere potuerint: quando praetermitteretur, si aliquibus hominibus in honorem cuiuspiam deorum suorum sic pepercissent, ut in quoquam templo caedem vel captivitatem fieri prohiberent?

In templis christianorum iure belli barbari non sunt usi.

7

7. Quidquid ergo vastationis, trucidationis, depraedationis, concremationis, afflictionis in ista recentissima Romana clade commissum est, fecit hoc consuetudo bellorum; quod autem novo more factum est, quod inusitata rerum facie immanitas barbara tam mitis apparuit, ut amplissimae basilicae implendae populo cui parceretur eligerentur et decernerentur, ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, quo liberandi multi a miserantibus hostibus ducerentur, unde captivandi ulli nec a crudelibus hostibus abducerentur; hoc Christi nomini, hoc Christiano tempori tribuendum quisquis non videt, caecus; quisquis videt nec laudat, ingratus; quisquis laudanti reluctatur, insanus est. Absit, ut prudens quisquam hoc feritati imputet barbarorum. Truculentissimas et saevissimas mentes ille terruit, ille frenavit, ille mirabiliter temperavit, qui per Prophetam tanto ante dixit: visitabo in virga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eis 23. Quae aestimatio habenda sit de vitae atque temporum malis (8-28)

Calamitatibus mali corripiuntur boni erudiuntur...
8. 1. Dicet aliquis: "Cur ergo ista divina misericordia etiam ad impios ingratosque pervenit?". Cur putamus, nisi quia eam ille praebuit, qui cotidie facit oriri solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 24? Quamvis enim quidam eorum ista cogitantes paenitendo ab impietate se corrigant, quidam vero, sicut Apostolus dicit: divitias bonitatis et longanimitatis Dei contemnentes, secundum duritiam cordis sui et cor impaenitens thesaurizent sibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius 25: tamen patientia Dei ad paenitentiam invitat malos, sicut flagellum Dei ad patientiam erudit bonos; itemque misericordia Dei fovendos amplectitur bonos, sicut severitas Dei puniendos corripit malos. Placuit quippe divinae providentiae praeparare in posterum bona iustis, quibus non fruentur iniusti, et mala impiis, quibus non excruciabuntur boni. Ista vero temporalia bona et mala utrisque voluit esse communia, ut nec bona cupidius appetantur, quae mali quoque habere cernuntur; nec mala turpiter evitentur, quibus et boni plerumque afficiuntur.

... iustissima Dei ordinatione.
8. 2. Interest autem plurimum, qualis sit usus vel earum rerum, quae prosperae, vel earum, quae dicuntur adversae. Nam bonus temporalibus nec bonis extollitur nec malis frangitur; malus autem ideo huiusce modi infelicitate punitur, quia felicitate corrumpitur. Ostendit tamen Deus saepe etiam in his distribuendis evidentius operationem suam. Nam si nunc omne peccatum manifesta plecteret poena, nihil ultimo iudicio servari putaretur; rursus si nullum nunc peccatum puniret aperta divinitas, nulla esse divina providentia crederetur. Similiter in rebus secundis, si non eas Deus quibusdam petentibus evidentissima largitate concederet, non ad eum ista pertinere diceremus; itemque si omnibus eas petentibus daret, non nisi propter talia praemia serviendum illi esse arbitraremur, nec pios nos faceret talis servitus, sed potius cupidos et avaros. Haec cum ita sint, quicumque boni et mali pariter afflicti sunt, non ideo ipsi distincti non sunt, quia distinctum non est quod utrique perpessi sunt. Manet enim dissimilitudo passorum etiam in similitudine passionum, et licet sub eodem tormento non est idem virtus et vitium. Nam sicut sub uno igne aurum rutilat, palea fumat, et sub eadem tribula stipulae comminuuntur, frumenta purgantur; nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia eodem praeli pondere exprimitur: ita una eademque vis irruens bonos probat, purificat, eliquat; malos damnat, vastat, exterminat. Unde in eadem afflictione mali Deum detestantur atque blasphemant, boni autem precantur et laudant. Tantum interest, non qualia, sed qualis quisque patiatur. Nam pari motu exagitatum et exhalat horribiliter caenum et suaviter fragrat unguentum.

Etiam quod christiani passi sint in vastitate hostili...
9. 1. Quid igitur in illa rerum vastitate Christiani passi sunt, quod non eis magis fideliter ista considerantibus ad provectum valeret? Primum quod ipsa peccata, quibus Deus indignatus implevit tantis calamitatibus mundum, humiliter cogitantes, quamvis longe absint a facinorosis, flagitiosis atque impiis, tamen non usque adeo se a delictis deputant alienos, ut nec temporalia pro eis mala perpeti se iudicent dignos. Excepto enim quod unusquisque, quamlibet laudabiliter vivens, cedit in quibusdam carnali concupiscentiae, etsi non ad facinorum immanitatem et gurgitem flagitiorum atque impietatis abominationem, ad aliqua tamen peccata vel rara vel tanto crebriora, quanto minora; hoc ergo excepto quis tandem facile reperitur, qui eosdem ipsos, propter quorum horrendam superbiam, luxuriamque et avaritiam atque execrabiles iniquitates et impietates, Deus,

8

. et servi cum dominis et domini cum servis 27) multa temporalia. quando divinitus affliguntur cum eis. vel cum os eorum verecundamur offendere. quamvis in aeternum minime puniantur... ne. sed cupidius. quod eis non in bonum verteretur. quare cum malis flagellentur et boni. Numquid fidem? Numquid pietatem? Numquid interioris hominis bona. nisi forte putandum est apostolicam illam vacare sententiam.. non quia simul agunt malam vitam. 1. tamen. propter quaedam cupiditatis vincula. quod hi. aliquando etiam obiurgandis et corripiendis male dissimulatur. Fidelibus atque piis quaeque calamitas in bonum vertitur.quia etiam boni correctione indigent. sed tamen simul. quia donec vivunt semper incertum est utrum voluntatem sint in melius mutaturi. qua suam famam ac salutem vident esse necessariam utilitati erudiendorum hominum. Qua in re non utique parem.. Flagellantur enim simul. ferrentur et diligerentur inimici. sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram 29. domos ac familias possidentes. qua delectat lingua blandiens et humanus dies 28 et reformidatur vulgi iudicium et carnis excruciatio vel peremptio. hoc est. sive quas amittere formidat infirmitas. plerumque. ut habendi sunt? sic cum eis vivat. cuius amando dulcedinem peccantibus eis amari esse noluerunt. ne impediant et noceant in istis temporalibus rebus. suae famae ac saluti dum insidias atque impetus malorum timent. ut non parcant obiurgando peccata. vitam ducentes coniugalem. . qui superiorem vitae gradum tenent nec coniugalibus vinculis irretiti sunt et victu parvo ac tegimento utuntur. non propter officia caritatis. sed ea potius infirmitate. cum fortasse possint aliquos corripiendo corrigere. dum eorum offensiones cavent. quibus licite boni atque innocenter utuntur. Quibus recte consideratis atque perspectis attende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis. qui dissimiliter vivunt et a malorum factis abhorrent. devitans eorum offensiones propter illa quibus in hac vita non indebitis utitur. Illud est culpabile. ut cum talibus est vivendum? Plerumque enim ab eis docendis ac monendis.Dei providentiam non effugit. ab eorum reprehensione sese abstinent. Deinde habent aliam causam boni. ne sibi noceant in his rebus. Ad hoc enim speculatores. conterit terras 26. vel cum inimicitias devitamus. quibus vitae huius necessitate coniungitur. dum eos in suis licet levibus et venialibus metuunt. quia propterea peccatis eorum damnabilibus parcunt. docens et monens quem ad modum vivere debeant et uxores cum maritis et mariti cum uxoribus. sic habeat. 2. ita ut. sive quas adipisci adhuc adpetit nostra cupiditas. ut ad similia perpetranda quibuslibet eorum terroribus atque improbitatibus cedant. vel cum laboris piget. multa terrena libenter adipiscuntur et moleste amittunt. 3. ad quam consequendam si nollent esse socii. ubi ait: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum 30. Non mihi itaque videtur haec parva esse causa. Amiserunt omnia quae habebant. nec ea consideratione. (quos Apostolus in Ecclesiis alloquitur.. licet praepositus non sit. iure cum eis temporaliter flagellantur. 9.. . quando Deo placet perditos mores etiam temporalium poenarum afflictione punire. quare temporalibus affligantur malis. sed consilium caritatis. sed quia simul amant temporalem vitam. 9. sed plus quam debuit delectatur. et quamvis non in tantum eos metuant. ea ipsa tamen. Non solum quippe infirmiores. constituti sunt in Ecclesiis. quam oportebat eos. sua salus ac fama in periculum exitiumque perveniat. sed longe graviorem habent causam. 10. si non potuerint. quam boni contemnere deberent. Nam si propterea quisque obiurgandis et corripiendis male agentibus parcit. filios habentes vel habere quaerentes. ut illi correpti atque correcti consequerentur aeternam. quanta virtute pietatis gratis Deum diligat. non quidem aequaliter. qui 9 . verum etiam hi. hoc est populorum praepositi. quamvis bonis malorum vita displiceat et ideo cum eis non incidant in illam damnationem. nolunt plerumque corripere. amaram sentiunt. quorum sibi vita contaminatissima et consceleratissima displicet. propter quae non audent offendere homines. quia opportunius tempus inquirit vel eisdem ipsis metuit. Nec ideo tamen ab huius modi culpa penitus alienus est. multa monenda vel arguenda novit et neglegit. parcunt tamen peccatis alienis. quae post hanc vitam talibus praeparatur. qui in hoc mundo peregrinantur et spem supernae patriae prae se gerunt. ne deteriores ex hoc efficiantur. quibus per Prophetam dicitur: Ille quidem in suo peccato morietur. iure istam vitam.sicut minando praedixit. quae cum eis non perpetrant. qualem habuit Iob: ut sibi ipse humanus animus sit probatus et cognitus. qui. in eis tamen. et filii cum parentibus et parentes cum filiis.. quae dedocere aut obiurgare deberent. vel ad bonam vitam et piam erudiendos impediant alios infirmos et premant atque avertant a fide: non videtur esse cupiditatis occasio.

Hoc enim potuit in terra perire. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentorum disciplina. qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum: bene faciant. ex opulentissimo divite voluntate pauperrimus et copiosissime sanctus. torti sunt. ut ab eo postea cognovimus. ut bonus servus magnas facultates haberet ipsam sui Domini voluntatem. dum non creduntur.sive tormenta atque. ubi enim est thesaurus tuus. sicut Apostolum dixisse supra commemoravi. .. seu verum dicendo proderetur.. si eas sic habebant. 10. Quibus ergo terrenae divitiae in illa vastatione perierunt. Admonendi autem fuerant. thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum. Namque inter tormenta nemo Christum confitendo amisit. quam quidam appetentes a fide pererraverunt et inseruerunt se doloribus multis 32. . pro quo pati miserrimum fuit.. magnis sunt lucris levia damna solati plusque laetati ex his. quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. qui monitu Dei sui illuc migraverunt. sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. illic erit et cor tuum 36. quod piguit inde transferre. incidunt in temptationem et cetera. sed thesaurizate vobis thesaurum in caelo.est ante Deum dives 31? Hae sunt opes Christianorum. tribulationis tempore probaverunt quam recte sapuerint non contemnendo veracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum invictissimumque custodem. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt. sit nomen Domini benedictum 34.. ubi eum condere et thesaurizare ille monstraverat. . si mundo utebantur tamquam non utentes 33. cui pedisequus mente ditesceret. communicent. 10. quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe divitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto divitiarum. ut eum potius diligere discerent. si non praecedente sapientia.. quo ipsi boni erant.. 10. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant. cruciatus et. quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster. quamvis ea non praeponerent Christo. nudus revertar in terram. qui haec mala mundo ventura praedixerat. quantum haec amando peccaverint. quae timide retinendo facilius amiserunt. seu mentiendo occultaretur. Si vero vitae melioris proposito reconditum 10 . cum ab eis teneretur. 2. Sed quidam etiam non habentes quod proderent. Nolensis episcopus. Dominus dedit. Dominus abstulit. profecto in divitiis cupiditatem reprehendit. quae bonum incorruptibile amandum docebant. qui terrenis his bonis. non aurum et argentum. Et hi forte habere cupiebant nec sancta voluntate pauperes erant. At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt. ubi enim sint omnia mea. ita factum est.. nec ipsas terrenas divitias barbaris incursantibus amiserunt. Nam si multi gavisi sunt ibi se habuisse divitias suas. intus divite audierant. qui pro se passos aeterna felicitate ditaret. non facultatem. 4. quae facile tribuendo tutius servaverunt. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta. qui tanta patiebantur pro auro. Nam qui volunt divites fieri. quod ille graviter temptatus et minime superatus: Nudus exivi de utero matris meae. sive amissio divitiarum. quando et ipsam Nolam barbari vastaverunt. aliquantula tamen cupiditate cohaerebant. quid de talibus rebus faciendum esset. sed in Deo vivo. perdendo senserunt. quae mergunt homines in interitum et perditionem. sed nec auferre aliquid possumus. ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur. certe consequente experientia didicerunt. incidunt in temptationem et laqueum et desideria multa [stulta] et noxia. Illi autem infirmiores. Haec qui de suis divitiis faciebant. id est. Quos autem non oboedisse paenituit. Habentes autem victum et tegumentum his contenti simus. sic in corde suo... quemadmodum ab isto foris paupere. quibus demonstrandum fuit non facultates. Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite vobis condere thesauros in terra.. boni non erant. 3. Nihil enim intulimus in hunc mundum. Nam cum dixit Apostolus: Qui volunt divites fieri. quam illa bona. divites sint in operibus bonis. Radix enim est omnium malorum avaritia. facile tribuant. tu scis. sicut Domino placuit. quo fur non accedit neque tinea corrumpit. ut apprehendant veram vitam 35. precabatur: Domine. quam contristati ex his. Illi vero nec prodere nec perdere potuerunt bonum. Tantum quippe doluerunt.. potuerunt dicere. quanta essent sustinenda pro Christo. nemo aurum nisi negando servavit. quas cito fuerat moriens relicturus.. Ibi enim habebat omnia sua. quibus opulentus dicebat Apostolus: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. quantum se doloribus inseruerant. ubi et quo modo thesaurizare deberent. a quibus tam diu fuerat neglecta verborum. ut bona sua hostibus proderent. non excrucier propter aurum et argentum. quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt. nec contristaretur eis rebus vivens relictus.

Nullo modo diceret Veritas: Nolite timere eos. Multos. iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cotidianis vitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur. qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confitebatur. aliud quod mentis ratio diligenter enucleata convincit. quorum capillus capitis non peribit 39. dum pro terrena patria morerentur. quae de cadaveribus faciant. eripuit: quos autem non necavit. 11. 2. non debere timeri ante mortem. ut dum habere creditur torqueretur. quo mortis genere vita ista finiatur. qui non fuerat aliquando moriturus. Christum confitebatur. animam autem non possunt occidere 40. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando verterunt. aut caruerunt sepultura. nisi quod sequitur mortem. etiam Christianos fames diuturna vastavit. docuit parcius vivere. sicut corporis morbus. magis sunt vivorum solacia. sed in Abrahae gremium sustulerunt 45 . Rident haec illi. non curarunt. qui corpus occidunt. quam etiam philosophi spreverunt. qui ista perpessi sunt. qui corpus occidunt. ubi postea iacerent vel quibus bestiis esca fierent. quamdiu incertum est quaenam earum ventura sit: quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere vivendo. malis vitae huius. Verum tamen sepulturae curam etiam eorum philosophi contempserunt 46. carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. Nisi forte quispiam sic absurdus est. sed moriendo quo ire cogantur. quando ille. quam bona vita praecesserit. . qui novit unde resuscitet quod creavit.. Cum igitur Christiani noverint longe meliorem fuisse religiosi pauperis mortem inter lingentium canum linguas quam impii divitis in purpura et bysso 37. Sed enim multi etiam Christiani interfecti sunt. ut falsum sit quod Veritas dixit. Quamvis enim haec in conspectu hominum dura et dira videantur. Neque enim aliud melius et aliud deterius... At enim in tanta strage cadaverum nec sepeliri potuerunt 38.aurum argentumque non habebant. Praeclaras exsequias in conspectu hominum exhibuit purpurato illi diviti turba famulorum.. <id est> curatio funeris.. ut contendat eos. profecto. oberit pio vilis aut nulla. docuit productius ieiunare. qui in hanc vitam procreati sunt.. ne corpus occidant. neminem fuisse mortuum. et postea non habent quid faciant 41. cui finitur.. Mala mors putanda non est. effuderunt sanguinem eorum sicut aquam in circuitu Hierusalem. quam totam implet praesentia sui. 11 . aut aliud maius et aliud brevius est. 1. tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas. inquiunt. 10. Absit. quia nullus sensus est in corpore occiso. sed pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 43. utique commune est. sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separavit. contra quos defendendam suscepimus civitatem Dei. si quicquam obesset futurae vitae. qui bene vixerunt? . 5. non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. quam subsidia mortuorum 44. Et saepe universi exercitus. Quapropter etsi non meruit ab hostibus credi. Finis autem vitae tam longam quam brevem vitam hoc idem facit. Nec ignoro quam citius eligatur diu vivere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. qui eum non extulerunt in marmoreum tumulum. Neque istuc pia fides nimium reformidat. Quid autem interest. Si aliquid prodest impio sepultura pretiosa. Multa itaque corpora Christianorum terra non texit. et non erat qui sepeliret 42. 12. sed multo clariores in conspectu Domini ulceroso illi pauperi ministerium praebuit angelorum. ne corpus occisum sepeliri non sinant. postea vero nihil habere quod faciant. conditio sepulturae. horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt. Hoc scio. si habent tanta. multi multarum mortium foeda varietate consumpti.. quod iam pariter non est. et timeri debere post mortem. Proinde ista omnia. Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pavidus refugit. non ad eorum infelicitatem. Falsum est ergo quod ait <Christus>: Qui corpus occidunt. sed magis ad exaggerandam crudelitatem eorum. verumtamen etiamsi accidit. 12. Non itaque multum curandum est eis. Dictum est enim aliquid eos facere cum occidunt. quia in corpore sensus est occidendo. Hoc si aegre ferendum est. nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit. Dicitur quidem in psalmo: Posuerunt mortalia servorum tuorum escam volatilibus caeli. fames. quidquid inimici de corporibus occisorum facere voluissent. pompa exsequiarum. Neque enim facit malam mortem. qui necessario morituri sunt... qui ista fecerunt. quid accidat ut moriantur. Quos enim fames necavit. Non formidandum quod pii necati sunt. omnibus.

tamen humanae. si quod volebant minime peregisset. Unde et antiquorum iustorum funera officiosa pietate curata sunt et exsequiae celebratae et sepultura provisa. ad hoc impetrandum etiam istum praecipue Regulum cum legatis suis Romam miserunt. ubi stare cogeretur. ut ea pertractemus. quod exanimis hominum membris officii diligentiaeque persolvitur. Marcus Regulus. licet barbarae. verum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu. nec poena mortuorum.. qui non habet urnam 47. 14. Christiani etiam captivi ducti sunt. Si enim paterna vestis et anulus. nobilissimum citharistam. cum desunt ea. Et laudabiliter commemorantur in Evangelio qui corpus eius de cruce acceptum diligenter atque honorifice tegendum sepeliendumque curarunt 52. Qui cum sibi mallent a Romanis suos reddi quam eorum tenere captivos. sicut victus et amictus. quoniam non arbitrabatur utile esse Romanae rei publicae mutare captivos. sed ad ipsam naturam hominis pertinent. exceptum delphini dorso et ad terras esse pervectum 56.. quae sustentandis viventibus sunt necessaria. sed ad Dei providentiam. Sic ergo non deseruit fideles suos sub dominatione gentis. ipsique cum viverent de sepeliendis vel etiam transferendis suis corporibus filiis mandaverunt 49. imperator populi Romani. Officium pietatis est non abicere corpora. Ubi et illud salubriter discitur. Sunt quidem et alia. ac si quid huiusmodi. 1. qui prophetam non deseruit nec in visceribus beluae 55. non autem hic locus est. quibus tamquam organis et vasis ad omnia bona opera sancte usus est Spiritus. quod unguentum pretiosum super membra eius effuderit atque hoc ad eum sepeliendum fecerit 51. At illi eum excogitatis atque horrendis cruciatibus necaverunt. malunt irridere quam credere. et mirabilius quia potentius. Quanto minus debent de corporibus insepultis insultare Christianis. rediturum esse Carthaginem. quamvis cum gravi afflictione desint. quanta possit esse remuneratio pro eleemosynis. Sunt in Scripturis sanctis huius etiam cladis magna solacia. si neque hoc apud Deum perit. ut se in 12 . nec vivorum culpa est. cum sufficiant ista. Plane incredibilius quia mirabilius. Nec post hanc persuasionem a suis ad hostes redire compulsus est. nec Deus defuit consolator. quae diximus. cui placent etiam talia pietatis officia. nec eradicant ex animo pietatem. Perrexit ille atque in senatu contraria persuasit. tanto carius est posteris. Sed si ea. Nec ideo tamen contemnenda et abicienda sunt corpora defunctorum maximeque iustorum atque fidelium. quae curandis funeribus condendisque corporibus defunctorum adhiberi solent. quas viventibus et sentientibus exhibemus. id sponte complevit. quod adhibetur extrinsecus. sed quia iuraverat. quibus et ipsius carnis membrorumque omnium reformatio non solum ex terra. cum esset deiectus e navi. quod insit ullus cadaveribus sensus. fuit Daniel. Verum istae auctoritates non hoc admonent. et Tobias sepeliendo mortuos Deum promeruisse. prius iuratione constrictum. 15. fuerunt alii prophetae 54. cum quibus agimus. Haec enim non ad ornamentum vel adiutorium. in temporis puncto 48 reddenda et redintegranda promittitur. corpora quoque mortuorum pertinere significant propter fidem resurrectionis astruendam.licuitque de hac re poetis plausibiliter dicere: Caelo tegitur. Verum illud nostrum de Iona propheta incredibilius est. quae sancti Patriarchae de corporibus suis vel condendis vel transferendis prophetico spiritu dicta intellegi voluerunt 53. Sed multi. Habent tamen isti de captivitate religionis causa etiam sponte toleranda et in suis praeclaris viris nobilissimum exemplum. Inclusum quippe angusto ligno. clavisque acutissimis undique confixo. non efficiunt miseros in occultis piorum sedibus iam quietos! Ac per hoc quanto ista cadaveribus Christianorum in illa magnae urbis vel etiam aliorum oppidorum vastatione defuerunt. quae utique multo familiarius atque coniunctius quam quaelibet indumenta gestamus. 13. quanto erga parentes maior affectus: nullo modo ipsa spernenda sunt corpora. Etiam captivitas non caret bono. Reguli invicta fortitudo. inquiunt. sed exercitatam faciunt fecundiorem: quanto magis. qui tamen suis litteris credunt Arionem Methymnaeum. Haec quoque illi. Hoc sane miserrimum est. qui non potuerunt ista praebere. non frangunt in bonis perferendi tolerandique virtutem. commendatur 50. teste angelo. qui non possunt ista sentire. captivus apud Carthaginienses fuit 57. quo dilapsa cadavera recesserunt. ubi Deum suum non invenerunt. si aliquo duci potuerunt. Ipse quoque Dominus die tertio resurrecturus religiosae mulieris bonum opus praedicat praedicandumque commendat. Fuerunt in captivitate tres pueri.

aliunde homo.nullam eius partem sine poenis atrocissimis inclinaret. quando quidem ille carere his omnibus maluit quam deos per quos iuravit offendere. ut propter iuris iurandi fidem nec maneret in patria. Neque enim aliunde beata civitas. Nam si Iudae factum merito detestamur 13 . monet ad veram libertatem 15. captivusque apud hostes per longam mortem supplicio novae crudelitatis occisus est. quando quidem ille eorum deditus cultui et victus et captivus abductus et. Sed quid faciamus hominibus. qui supernam patriam veraci fide exspectantes. quod videlicet potentia deorum suorum multos potius sit idonea conservare quam singulos. ut istam vitam prosperam redderent. quale accidit Regulo. patria caruit. multo minus nomen criminandum est Christianum in captivitate sacratorum suorum. et tanto fit nocentior. quae castitas dicitur. in corpore alieno perpetrari potest: quidquid tale factum fuerit. quia noluit aliter quam per eos iuraverat facere. Suo quippe docuit exemplo nihil deos ad istam temporalem felicitatem suis prodesse cultoribus. etiam vigilando peremerunt. Hic vero non fides. quid periuro gravius irati facere potuerunt? Sed cur non ratiocinationem meam potius ad utrumque concludam? Deos certe ille sic coluit. quantum ipsis nostris consolationem. quisquis <eis> hoc crimini dederit. non ipsa virtus. ab animi sede membris corporis imperare sanctumque corpus usu fieri sanctae voluntatis. qua beata esse possit et civitas. quanto innocentior in ea causa fuit. qua se occidendum putavit. qui etiam captivati sunt. ne credatur factum cum mentis etiam voluntate. Regulum etiam in illa captivitate illisque cruciatibus corporis animi virtute beatum esse potuisse. cum se occiderit. quod sine peccato proprio non valeat evitari. sed etiam in quasdam sanctimoniales. quia deos suos colere destitit. virtus potius vera quaeratur. si diis eorum probro non fuit. Nulla re excusandi qui se occiderunt. quis humanus affectus eis nolit ignosci? Et quae se occidere noluerunt. cum eorum exaggerantes captivitatem addunt etiam stupra commissa. colendos deos. Sit igitur in primis positum atque firmatum virtutem. Si autem deorum cultus post hanc vitam velut mercedem reddit felicitatem. 2. qui gloriantur se talem habuisse civem. tamen pudorem incutit. Magnum sane crimen se putant obicere Christianis. 16. quia. profecto etiam qui se ipsum occidit homicida est. qualis in Regulo virtus fuerit. qui saluberrimae religioni hinc impudenter atque imprudenter illudunt. si verum iuranti has irrogari poenas seu voluerunt seu permiserunt. dum eis iuris iurandi fidem servaret. quam ille Regulus fuit? Nisi forte contra clarissimam veritatem tanta quisquam dementia mirae caecitatis obnititur. cum aliam non haberet. 17. ut contendere audeat universam civitatem deos colentem infelicem esse non posse. unum vero hominem posse. cuius occidendi licentiam lex nulla concedit. Ac per hoc et quae se occiderunt. qualem timent habere civitatem? Quod si non timent. tale ergo aliquid. Nec tantum hic curamus alienis responsionem reddere. cur calumniantur temporibus Christianis. quod isto nobilissimo exemplo coguntur fateri non propter corporis bona vel earum rerum. non pietas. ne quicquam huius modi paterentur. ipse crimen insipientiae non cavebit. quod attentissimus cultor illorum. Quam ob rem nondum interim disputo. Si autem dicunt M. Hoc si huic vitae utile existimabat. nec inde quolibet ire. Vera pudicitia non patitur stuprum. praeter culpam esse patientis. hoc intueantur et taceant. Nam utique si non licet privata potestate hominem occidere vel nocentem.. Merito certe laudant virtutem tam magna infelicitate maiorem 58. procul dubio fallebatur. Et per deos ille iuraverat. ne suo facinore alienum flagitium devitarent. etiam in suis sedibus peregrinos se esse noverunt 59. Verum quia de illis Christianis orta quaestio est. qua recte vivitur. quod fieri fortasse sine carnis aliqua voluptate non potuit. sed nostra potius disputatio inter pudorem atque rationem quibusdam coartatur angustiis. Qui ergo propterea colebantur. sufficit nunc.. quae extrinsecus homini accidunt. non solum in aliena matrimonia virginesque nupturas. . Sed quia non solum quod ad dolorem. sed ad suos acerrimos inimicos redire minime dubitaret. etiam civitati tam diligenter quam ille deos colenti accidere potuisse fateantur et Christianis temporibus non calumnientur. etsi retentam constantissimo animo pudicitiam non excutit. cum potuerit etiam illos diligentissime colens tam infelix fieri. novo ac prius inaudito nimiumque horribili supplicii genere cruciatus exstinctus est. cum multitudo constet ex singulis. verum etiam quod ad libidinem pertinet. quidquid alius de corpore vel in corpore fecerit. ideo dicentes Urbi accidisse illam calamitatem. qua inconcussa ac stabili permanente. cum aliud civitas non sit quam concors hominum multitudo. cuius tam horrendum exitum meruit. quorum cultu prohibito has generi humano clades isti opinantur infligi.

1. adhuc pendet incertum. nec pertinebit ad ea bona. dum inspicit. et tamen non solum Christi. si autem polluet. verum etiam suae mortis reus finivit hanc vitam. qua licet propter suum scelus alio suo scelere occisus est. At enim. quamvis alienum. qui tali supplicio quod in se puniat non habet! Iudas enim cum se occidit. quae oppressa concumbenti nulla voluntate consenserit. illa scelus improbissimi iuvenis marito Collatino et propinquo Bruto. . 14 . Sed cum pudicitia virtus sit animi comitemque habeat fortitudinem. viris clarissimis et fortissimis. Intuens enim in duorum corporum commixtione unius inquinatissimam cupiditatem. verum etiam corpora sancta defendimus? Lucretiam certe. cum se laqueo suspendit. fuerunt. ac si quid huius modi est. bonam iustamque vitam omnino non minuunt. Quam ob rem non habet quod in se morte spontanea puniat femina sine ulla sua consensione violenter oppressa et alieno compressa peccato. matronam nobilem veteremque Romanam. aut eo.. pulchritudo. etiam <cum> periculo corporis laboratur? Si autem animi bonum est. contradicere audebunt hi. quod nullo contrectantur attactu. sed tantum quid adnuat mente vel renuat: quis eadem sana mente putaverit perdere se pudicitiam. nullus autem magnanimus et pudicus in potestate habeat. Lucretia quae invita oppressa fuit. ne alium patiatur nocentem. ea sanctitate animi. qualia sunt vires. si aliena erit. 18. inquit. qua dicimus corpore oppresso nequaquam proposito castitatis ulla in malum consensione mutato illius tantum esse flagitium. Non opinor quemquam tam stulte sapere. quamvis membri illius integritate iam perdita. qui mali nihil fecit. quod eius membra sunt integra. cum possint diversis casibus etiam vulnerata vim perpeti. quae horret aspectus.. quae bona. aliena non erit. quia eo sancte utendi perseverat voluntas et. sibi male faciat et se ipsum interficiendo hominem interficiat innocentem. 1. Quocirca proposito animi permanente. 2. sed in bonis corporis numerabitur. perdidit.. qua potius quaelibet mala tolerare quam malo consentire decernit. nec ipsi corpori aufert sanctitatem violentia libidinis alienae. sana valetudo. ne amittatur.. sceleratae illius traditionis 60 auxisse potius quam expiasse commissum.eumque veritas iudicat. profecto pudicitia virtus animi non erit. Quid dicemus? Adultera haec an casta iudicanda est? Quis in hac controversia laborandum putaverit? Egregie quidam ex hoc veraciterque declamans ait: Mirabile dictu. 19. Quod si tale aliquid est pudicitia. amissa atque destructa? Absit hic error et hinc potius admoneamur ita non amitti corporis sanctitatem manente animi sanctitate etiam corpore oppresso. Cur autem homo. nec de ipso corpore perit sanctitas. indicavit eosque ad vindictam constrinxit. non minuit animi sanctitatem. sed quid animorum diversitate ageretur attendens: Duo. Splendide atque verissime. Neque enim eo corpus sanctum est. An vero si aliqua femina mente corrupta violatoque proposito.. metuitur. quanto minus antequam hoc fiat! ne admittatur homicidium certum. ut quid pro illa. quoniam Dei misericordiam desperando exitiabiliter paenitens nullum sibi salubris paenitentiae locum reliquit: quanto magis a sua nece se abstinere debet. si forte in adprehensa et oppressa carne sua exerceatur et expleatur libido non sua? Si enim hoc modo pudicitia perit. et non quid coniunctione membrorum. An forte huic perspicuae rationi. per quam corpus sanctificabatur. quantum est in ipso. quibus bene vivitur. etiam oppresso corpore non amittitur. et medici aliquando saluti opitulantes haec ibi faciant. ad hoc eam pergentem sanctam vel corpore dicimus. duo fuerunt et adulterium unus admisit 62. ut huic perisse aliquid existimet etiam de ipsius corporis sanctitate. sceleratum hominem occidit. ne in eo perpetretur alienum? Pollutio in oppressa carne. quid de sua carne fiat. pudicitiae magnis efferunt laudibus. contra quos feminarum Christianarum in captivitate oppressarum non tantum mentes. Quin etiam sanctae continentiae bonum cum immunditiae carnalium concupiscentiarum non cedit. atque in se perpetret peccatum proprium. ne vel aliena polluat libido. non illius. Huius corpore cum violenter oppresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset.. quod Deo voverat. 18. cum eis non cedere inconcussa intentione persistit. etiam facultas. Non polluet. etiamsi minuantur. et adulterium unus admisit. cum ipsum flagitium. Deinde foedi in se commissi aegra atque impatiens se peremit 61. alterius castissimam voluntatem. et ipsum corpus sanctificatur. qui opprimens concubuerit. et ideo. sicut amittitur et corporis sanctitas violata animi sanctitate etiam corpore intacto. Obstetrix virginis cuiusdam integritatem manu velut explorans sive malevolentia sive inscitia sive casu. pergat vitianda ad deceptorem suum. per quod etiam corpus sanctificari meruit. quam servat perseverantia continentiae suae.

quia non adstat quam punire possitis.. unus manifesta invasione. sed pudoris infirmitas. Si non est illa impudicitia qua invita opprimitur. 20. Non hoc fecerunt feminae Christianae. quam si adversus proximum hoc faceret. Nec ideo tamen si adversus se ipsum quisquam falsum testimonium dixerit. 19. qui Christianis feminis in captivitate compressis alieni ab omni cogitatione sanctitatis insultant. 19. Sociam quippe facti se credi erubuit. illa sic praedicata Lucretia innocentem. sicut falsum testimonium cum vetaret: Falsum. etiamsi non secum. si extenuatur homicidium. Unde ad oculos hominum testem mentis suae illam poenam adhibendam putavit... qui sibi letum Insontes peperere manu lucemque perosi Proiecere animas. vim perpessam Lucretiam insuper interemit. sed male sibi consciam se peremit? Quid si enim (quod ipsa tantummodo nosse poterat) quamvis iuveni violenter irruenti etiam sua libidine illecta consensit idque in se puniens ita doluit. Nempe post perpetrata facinora nec quemquam scelestum indemnatum impune voluistis occidi. quando quidem scriptum est: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 65. castam. ut morte putaret expiandum? Quamquam ne sic quidem se occidere debuit. sufficit quod in praeclaris eius laudibus dictum est: Duo fuerunt et adulterium unus admisit. etiam non adultera occidit. inquit. Quod ergo se ipsam. Si ergo ad vestrum iudicium quisquam deferret hoc crimen vobisque probaretur non solum indemnatam. quibus conscientiam demonstrare non potuit. quod in eam gravius vindicatur. ab hoc crimine se putaverit alienum. Talis enim ab eis Lucretia magis credita est. quoniam regulam diligendi proximum a semetipso dilector accepit. qui id fecisset. Porro si falsi testimonii non minus reus est qui de se ipso falsum fatetur. leges iudicesque Romani. quoniam hostes in eis concupiscendo stupra commiserant.. et Romana mulier. cum male devitant offensionem suspicionis humanae. constitutam scilicet inter illos. verum etiam castam et innocentem interfectam esse mulierem. quae se nullo adulterino potuerit maculare consensu. quae adulterium non admisit? Nam ille patria cum patre pulsus est. Puduit enim eam turpitudinis alienae in se commissae. cur interfectricem innocentis et castae tanta praedicatione laudatis? Quam certe apud infernos iudices etiam tales. An forte ideo ibi non est.. cum in eo praecepto. ubi quid recte faciant non habent amplius. ut. non est haec iustitia qua casta punitur.. quoniam adulterum pertulit. Habent quippe intus gloriam castitatis. habent autem coram oculis Dei sui nec requirunt amplius. homicidium cumuletur. Qui se occidit reus est homicidii lege divina. ut vel ipsius adipiscendae immortalitatis vel ullius cavendi carendive mali causa nobismet ipsis necem inferamus. quales poetarum vestrorum carminibus cantitantur. quo falsum testimonium prohibetur. laudis avida nimium. ferret ipsa patienter. quod violenter est passa cum viveret. si fructuosam posset apud deos falsos agere paenitentiam. nulla ratione defenditis. si. testimonium non dices adversus proximum tuum 64. si tamen casta fuit. inique se interemit. cui ad superna redire cupienti Fas obstat.. Verum tamen si forte ita est falsumque est illud. haec summo est mactata supplicio. quae passae similia vivunt tamen nec in se ultae sunt crimen alienum. ne devient ab auctoritate legis divinae. nonne eum. verita est ne putaretur. ubi dicitur: "si adulterata. quod alius in ea fecerat turpiter. cur occisa?". cur laudata.. ubi Lex ait: Non occides. quod duo fuerunt et adulterium unus admisit. ne aliorum sceleribus adderent sua. tristisque palus inamabilis undae Alligat 63. si pudica. Nobis tamen in hoc tam nobili feminae huius exemplo ad istos refutandos. quia non insontem. sed potius ambo adulterium commiserunt. altera latente consensione: non se occidit insontem. testimonium conscientiae. Nam et prohibitos nos esse intellegendum est.. qui sibi letum insontes peperere manu. non est pudicitiae caritas. adversus proximum prohibeatur possitque non recte intellegentibus videri 15 . praesertim quia non addidit: "proximum tuum". Vos appello. severitate congrua plecteretis? Hoc fecit illa Lucretia. si. 2. 3. . Sed quid est hoc. libenter passa si viveret. nec omnino invenitur exitus. si purgatur adulterium. Neque enim frustra in sanctis canonicis Libris nusquam nobis divinitus praeceptum permissumve reperiri potest. et ideo potest a litteratis eius defensoribus dici non esse apud inferos inter illos. illa. illae in se ipsis homicidia erubescendo committerent. adulterium confirmetur. Quod si propterea non potestis. Proferte sententiam. Sed ita haec causa ex utroque latere coartatur.

non esse prohibitum, ut adversus se ipsum quisque falsus testis adsistat: quanto magis intellegendum est non licere homini se ipsum occidere, cum in eo, quod scriptum est: Non occides, nihilo deinde addito, nullus, nec ipse utique, cui praecipitur, intellegatur exceptus! Unde quidam hoc praeceptum etiam in bestias ac pecora conantur extendere, ut ex hoc nullum etiam illorum liceat occidere 66. Cur non ergo et herbas et quidquid humo radicitus alitur ac figitur? Nam et hoc genus rerum, quamvis non sentiat, dicitur vivere ac per hoc potest et mori, proinde etiam, cum vis adhibetur, occidi. Unde et Apostolus, cum de huius modi seminibus loqueretur: Tu, inquit, quod seminas non vivificatur, nisi moriatur 67; et in psalmo scriptum est: Occidit vites eorum in grandine 68. Num igitur ob hoc, cum audimus: Non occides, virgultum vellere nefas ducimus et Manichaeorum errori insanissime acquiescimus? His igitur deliramentis remotis cum legimus: Non occides, si propterea non accipimus hoc dictum de frutectis esse, quia nullus eis sensus est, nec de irrationalibus animantibus, volatilibus, natatilibus, ambulatilibus, reptilibus, quia nulla nobis ratione sociantur, quam non eis datum est nobiscum habere communem (unde iustissima ordinatione Creatoris et vita et mors eorum nostris usibus subditur): restat ut de homine intellegamus, quod dictum est: Non occides, nec alterum ergo nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem occidit.

... quae tamen quasdam facit exceptiones.
21. Quasdam vero exceptiones eadem ipsa divina fecit auctoritas, ut non liceat hominem occidi. Sed his exceptis, quos Deus occidi iubet sive data lege sive ad personam pro tempore expressa iussione, (non autem ipse occidit, qui ministerium debet iubenti, sicut adminiculum gladius utenti; et ideo nequaquam contra hoc praeceptum fecerunt, quo dictum est: Non occides, qui Deo auctore bella gesserunt aut personam gerentes publicae potestatis secundum eius leges, hoc est iustissimae rationis imperium, sceleratos morte punierunt; et Abraham non solum non est culpatus crudelitatis crimine, verum etiam laudatus est nomine pietatis, quod voluit filium nequaquam scelerate, sed oboedienter occidere 69; et merito quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum, quod Iephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum id se vovisset immolaturum Deo, quod ei redeunti de proelio victori primitus occurrisset 70; nec Samson aliter excusatur, quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit 71, nisi quia Spiritus latenter hoc iusserat, qui per illum miracula faciebat. His igitur exceptis, quos vel lex iusta generaliter vel ipse fons iustitiae Deus specialiter occidi iubet, quisquis hominem vel se ipsum vel quemlibet occiderit, homicidii crimine innectitur.

Animi magnitudo non excusat qui se occiderit...
22. 1. Et quicumque hoc in se ipsis perpetraverunt, animi magnitudine fortasse mirandi, non sapientiae sanitate laudandi sunt. Quamquam si rationem diligentius consulas, ne ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur, ubi quisque non valendo tolerare vel quaeque aspera vel aliena peccata se ipse interemerit. Magis enim mens infirma deprehenditur, quae ferre non potest vel duram sui corporis servitutem vel stultam vulgi opinionem, maiorque animus merito dicendus est, qui vitam aerumnosam magis potest ferre quam fugere et humanum iudicium maximeque vulgare, quod plerumque caligine erroris involvitur, prae conscientiae luce ac puritate contemnere. Quam ob rem si magno animo fieri putandum est, cum sibi homo ingerit mortem, ille potius Theombrotus 72 in hac animi magnitudine reperitur, quem ferunt lecto Platonis libro, ubi de immortalitate animae disputavit, se praecipitem dedisse de muro atque ita ex hac vita emigrasse ad eam, quam credidit esse meliorem. Nihil enim urguebat aut calamitatis aut criminis seu verum seu falsum, quod non valendo ferre se auferret; sed ad capessendam mortem atque <ad> huius vitae suavia vincula rumpenda sola adfuit animi magnitudo. Quod tamen magne potius factum esse quam bene testis ei esse potuit Plato ipse 73, quem legerat, qui profecto id praecipue potissimumque fecisset vel etiam praecepisset, nisi ea mente, qua immortalitatem animae vidit, nequaquam faciendum, quin etiam prohibendum esse iudicasset.

... maxime si christianus.
22. 2. At enim multi se interemerunt, ne in manus hostium pervenirent. Non modo quaerimus utrum sit factum, sed utrum fuerit faciendum. Sana quippe ratio etiam exemplis anteponenda est, cui quidem et exempla concordant, sed illa, quae tanto digniora sunt imitatione, quanto excellentiora pietate. Non fecerunt Patriarchae, non prophetae, non Apostoli, quia et ipse Dominus Christus, quando eos, si persecutionem paterentur, fugere admonuit de civitate in civitatem 74, potuit admonere ut sibi manus inferrent, ne in manus persequentium pervenirent. Porro si hoc ille

16

non iussit aut monuit, ut eo modo sui ex hac vita emigrarent, quibus migrantibus mansiones aeternas praeparaturum esse se promisit 75, quaelibet exempla proponant gentes, quae ignorant Deum, manifestum est hoc non licere colentibus unum verum Deum.

Cato minor insipienter se occidit.
23. Sed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua supra satis quod videbatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit 76; non quia solus id fecit, sed quia vir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse vel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam viri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, imbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecavens, sed infirmitas adversa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicavit. Nam si turpe erat sub victoria Caesaris vivere, cur auctor huius turpitudinis filio fuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit 77? Cur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnaverat, etiam victorem laudabiliter Torquatus occidit 78, cur victus victo filio pepercit Cato, qui non pepercit sibi? An turpius erat contra imperium esse victorem, quam contra decus ferre victorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudicavit sub victore Caesare vivere; alioquin ab hac turpitudine paterno ferro filium liberaret. Quid ergo, nisi quod filium quantum amavit, cui parci a Caesare et speravit et voluit, tantum gloriae ipsius Caesaris, ne ab illo etiam sibi parceretur, ut ipse Caesar dixisse fertur 79, invidit, aut ut aliquid nos mitius dicamus, erubuit?

Regulum Catoni praeferimus.
24. Nolunt autem isti, contra quos agimus, ut sanctum virum Iob, qui tam horrenda mala in sua carne perpeti maluit quam illata sibi morte omnibus carere cruciatibus, vel alios sanctos ex Litteris nostris summa auctoritate celsissimis fideque dignissimis, qui captivitatem dominationemque hostium ferre quam sibi necem inferre maluerunt, Catoni praeferamus; sed ex litteris eorum eundem illum Marco Catoni Marcum Regulum praeferam. Cato enim numquam Caesarem vicerat, cui victus dedignatus est subici et, ne subiceretur, a se ipso elegit occidi: Regulus autem Poenos iam vicerat imperioque Romano Romanus imperator non ex civibus dolendam, sed ex hostibus laudandam victoriam reportaverat; ab eis tamen postea victus maluit eos ferre serviendo quam eis se auferre moriendo. Proinde servavit et sub Carthaginiensium dominatione patientiam et in Romanorum dilectione constantiam, nec victum auferens corpus ab hostibus nec invictum animum a civibus. Nec quod se occidere noluit, vitae huius amore fecit. Hoc probavit, cum causa promissi iurisque iurandi ad eosdem hostes, quos gravius in senatu verbis quam <in> bello armis offenderat, sine ulla dubitatione remeavit. Tantus itaque vitae huius contemptor, cum saevientibus hostibus per quaslibet poenas eam finire quam se ipse perimere maluit, magnum scelus esse, si se homo interimat, procul dubio iudicavit. Inter omnes suos laudabiles et virtutis insignibus illustres viros non proferunt Romani meliorem, quem neque felicitas corruperit, nam in tanta victoria mansit pauperrimus 80; nec infelicitas fregerit, nam ad tanta exitia revertit intrepidus. Porro si fortissimi et praeclarissimi viri terrenae patriae defensores deorumque licet falsorum, non tamen fallaces cultores, sed veracissimi etiam iuratores, qui hostes victos more ac iure belli ferire potuerunt, hi ab hostibus victi se ipsos ferire noluerunt et, cum mortem minime formidarent, victores tamen dominos ferre quam eam sibi inferre maluerunt: quanto magis Christiani, verum Deum colentes et supernae patriae suspirantes, ab hoc facinore temperabunt, si eos divina dispositio vel probandos vel emendandos ad tempus hostibus subiugaverit, quos in illa humilitate non deserit, qui propter eos tam humiliter Altissimus venit, praesertim quos nullius militaris potestatis vel talis militiae iura constringunt ipsum hostem ferire superatum. Quis ergo tam malus error obrepit, ut homo se occidat, vel quia in eum peccavit, vel ne in eum peccet inimicus, cum vel peccatorem vel peccaturum ipsum occidere non audeat inimicum?

Timor peccandi non excusat qui se occiderit...
25. At enim timendum est et cavendum, ne libidini hostili subditum corpus illecebrosissima voluptate animum alliciat consentire peccato. Proinde, inquiunt, non iam propter alienum, sed propter suum peccatum, antequam hoc quisque committat, se debet occidere. Nullo modo quidem hoc faciet animus, ut consentiat libidini carnis suae aliena libidine concitatae, qui Deo potius eiusque sapientiae quam corpori eiusque concupiscentiae subiectus est. Verum tamen si detestabile facinus et damnabile scelus est etiam se ipsum hominem occidere, sicut veritas manifesta proclamat, quis ita desipiat, ut dicat: "iam nunc peccemus, ne postea forte peccemus; iam nunc

17

perpetremus homicidium, ne postea forte incidamus in adulterium"? Nonne si tantum dominatur iniquitas, ut non innocentia, sed peccata potius eligantur, satius est incertum de futuro adulterium quam certum de praesenti homicidium? Nonne satius est flagitium committere, quod paenitendo sanetur, quam tale facinus, ubi locus salubris paenitentiae non relinquitur? Haec dixi propter eos vel eas, quae non alieni, sed proprii peccati devitandi causa, ne sub alterius libidine etiam excitatae suae forte consentiant, vim sibi, qua moriantur, inferendam putant. Ceterum absit a mente Christiana, quae Deo suo fidit in eoque spe posita eius adiutorio nititur, absit, inquam, ut mens talis quibuslibet carnis voluptatibus ad consensum turpitudinis cedat. Quod si illa concupiscentialis inoboedientia, quae adhuc in membris moribundis habitat, praeter nostrae voluntatis legem quasi lege sua movetur, quanto magis absque culpa est in corpore non consentientis, si absque culpa est in corpore dormientis!

... si excipiuntur quae Deus vel lex iussissent.
26. Sed quaedam, inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae devitarent, in rapturum atque necaturum se fluvium proiecerunt eoque modo defunctae sunt earumque martyria in catholica Ecclesia veneratione celeberrima frequentantur. De his nihil temere audeo iudicare. Utrum enim Ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus 81, ut earum memoriam sic honoret, divina persuaserit auctoritas, nescio; et fieri potest ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae, sed divinitus iussae, nec errantes, sed oboedientes? Sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat, quis oboedientiam in crimen vocet? Quis obsequium pietatis accuset? Sed non ideo sine scelere facit, quisquis Deo filium immolare decreverit, quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. Nam et miles cum oboediens potestati, sub qualibet legitime constitutus est, hominem occidit, nulla civitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti atque contempti; quod si sua sponte atque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus, inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente Creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo videat utrum divina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam convenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid agatur in homine nisi spiritus hominis, qui in ipso est 82. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus approbamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere velut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipso incipiat habere gravissimum proprium, quem non polluebat alienum; neminem propter sua peccata praeterita, propter quae magis hac vita opus est, ut possint paenitendo sanari; neminem velut desiderio vitae melioris, quae post mortem speratur, quia reos suae mortis melior post mortem vita non suscipit.

Bonum vitae semper anteponendum.
27. Restat una causa, de qua dicere coeperam, qua utile putatur, ut se quisque interficiat, scilicet ne in peccatum irruat vel blandiente voluptate vel dolore saeviente. Quam causam si voluerimus admittere, eo usque progressa perveniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lavacro sanctae regenerationis abluti universorum remissionem acceperint peccatorum. Tunc enim tempus est cavendi omnia futura peccata, cum sunt omnia deleta praeterita. Quod si morte spontanea recte fit, cur non tunc potissimum fit? Cur baptizatus sibi quisque parcit? Cur liberatum caput tot rursus vitae huius periculis inserit, cum sit facillimae potestatis illata sibi nece omnia devitare scriptumque sit: Qui amat periculum, incidet in illud 83? Cur ergo amantur tot et tanta pericula vel certe, etiamsi non amantur, suscipiuntur, cum manet in hac vita, cui abscedere licitum est? An vero tam insulsa perversitas cor evertit et a consideratione veritatis avertit, ut, si se quisque interimere debet, ne unius captivantis dominatu corruat in peccatum, vivendum sibi existimet, ut ipsum perferat mundum per omnes horas temptationibus plenum, et talibus, qualis sub uno domino formidatur, et innumerabilibus ceteris, sine quibus haec vita non ducitur? Quid igitur causae est, cur in eis exhortationibus tempora consumamus, quibus baptizatos alloquendo studemus accendere sive ad virginalem integritatem sive ad continentiam vidualem sive ad ipsam tori coniugalis fidem 84, cum habeamus meliora et ab omnibus peccandi periculis remota compendia ut, quibuscumque post remissionem recentissimam peccatorum arripiendam mortem sibique ingerendam persuadere potuerimus, eos ad Dominum saniores purioresque mittamus? Porro si, quisquis hoc aggrediendum et suadendum putat, non dico desipit, sed insanit: qua tandem fronte homini dicit: "interfice te, ne parvis tuis peccatis adicias gravius, dum vivis sub domino barbaris moribus impudico," qui non potest nisi sceleratissime dicere: "interfice te peccatis tuis omnibus absolutis, ne rursus talia vel etiam peiora committas, dum vivis in mundo tot impuris voluptatibus

18

illecebroso, tot nefandis crudelitatibus furioso, tot erroribus et terroribus inimico"? Hoc quia nefas est dicere, nefas est profecto se occidere. Nam si hoc sponte faciendi ulla causa iusta esse posset, procul dubio iustior quam ista non esset. Quia vero nec ista est, ergo nulla est.

Quod invitus quis passus sit humilem monet esse...
28. 1. Non itaque vobis, o fideles Christi, sit taedio vita vestra, si ludibrio fuit hostibus castitas vestra. Habetis magnam veramque consolationem, si fidam conscientiam retinetis non vos consensisse peccatis eorum, qui in vos peccare permissi sunt. Quod si forte, cur permissi sint, quaeritis, alta quidem est providentia Creatoris mundi atque Rectoris, et inscrutabilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius 85; verum tamen interrogate fideliter animas vestras, ne forte de isto integritatis et continentiae vel pudicitiae bono vos inflatius extulistis et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus invidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod vobis interrogata vestra corda respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite admirari hoc vos amisisse, unde hominibus placere gestistis, illud vobis remansisse, quod ostendi hominibus non potest. Si peccantibus non consensistis, divinae gratiae, ne amitteretur, divinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit opprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum vero corda interrogata respondent numquam se de bono virginitatis vel viduitatis vel coniugalis pudicitiae superbisse, sed humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse 86, nec invidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius, quod exigit laudem, optasse potius ut amplior earum numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido compressit, permissum hoc esse causentur, nec ideo Deum credant ista neglegere, quia permittit quod nemo impune committit. Quaedam enim veluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens divinum iudicium relaxantur et manifesto ultimo reservantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen vim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset in superbiae fastum, si hanc humilitatem in vastatione illa evasissent, extolli. Sicut ergo quidam morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum 87, ita quiddam ab istis vi raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, vel iam superbiebant vel superbire, si nec hostium violentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est immanenti, istarum occursum est imminenti.

... atque intentum qua conscientia Deo servierit.
28. 2. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit videri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus attrectaretur; non autem esse positum in solo adiuto divinitus robore voluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod invito animo non possit auferri; qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant, qua conscientia Deo servierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt, quod ita sibi servientes eumque invocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, vident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et diligit in eis.

Deus suam civitatem non deserit.
29. Habet itaque omnis familia summi et veri Dei consolationem suam, non fallacem nec in spe rerum nutantium vel labentium constitutam, vitamque etiam ipsam temporalem minime paenitendam, in qua eruditur ad aeternam, bonisque terrenis tamquam peregrina utitur nec capitur, malis autem aut probatur aut emendatur. Illi vero, qui probitati eius insultant eique dicunt, cum forte in aliqua temporalia mala devenerit: Ubi est Deus tuus? 88 ipsi dicant, ubi sint dii eorum, cum talia patiuntur, pro quibus evitandis eos vel colunt vel colendos esse contendunt. Nam ista respondet: Deus meus ubique praesens est, ubique totus, nusquam inclusus, qui possit adesse secretus, abesse non motus; ille cum me adversis rebus exagitat, aut merita examinat aut peccata castigat mercedemque mihi aeternam pro toleratis pie malis temporalibus servat; vos autem qui estis, cum quibus loqui dignum sit saltem de diis vestris, quanto minus de Deo meo, qui terribilis est super omnes deos, quoniam <omnes> dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit 89.

19

Quae mala sequantur copiarum abundantiam.
30. Si Nasica ille Scipio vester quondam pontifex viveret, quem sub terrore belli Punici in suscipiendis Phrygiis sacris, cum vir optimus quaereretur, universus senatus elegit 90, cuius os fortasse non auderetis aspicere, ipse vos ab hac impudentia cohiberet. Cur enim afflicti rebus adversis de temporibus querimini Christianis, nisi quia vestram luxuriam cupitis habere securam et perditissimis moribus remota omni molestiarum asperitate diffluere? Neque enim propterea cupitis habere pacem et omni genere copiarum abundare, ut his bonis honeste utamini, hoc est modeste, sobrie, temperanter, pie, sed ut infinita varietas voluptatum insanis effusionibus exquiratur, secundisque rebus ea mala oriantur in moribus, quae saevientibus peiora sunt hostibus. At ille Scipio pontifex maximus vester, ille iudicio totius senatus vir optimus, istam vobis metuens calamitatem nolebat aemulam tunc imperii Romani Carthaginem dirui et decernenti ut dirueretur contradicebat Catoni 91, timens infirmis animis hostem securitatem et tamquam pupillis civibus idoneum tutorem necessarium videns esse terrorem. Nec eum sententia fefellit: re ipsa probatum est quam verum diceret. Deleta quippe Carthagine magno scilicet terrore Romanae rei publicae depulso et exstincto tanta de rebus prosperis orta mala continuo subsecuta sunt, ut corrupta diruptaque concordia prius saevis cruentisque seditionibus, deinde mox malarum conexione causarum bellis etiam civilibus tantae strages ederentur, tantus sanguis effunderetur, tanta cupiditate proscriptionum ac rapinarum ferveret immanitas, ut Romani illi, qui vita integriore mala metuebant ab hostibus, perdita integritate vitae crudeliora paterentur a civibus; eaque ipsa libido dominandi, quae inter alia vitia generis humani meracior inerat universo populo Romano, postea quam in paucis potentioribus vicit, obtritos fatigatosque ceteros etiam iugo servitutis oppressit.

Dominandi voluptas corrumpit mores.
31. Nam quando illa quiesceret in superbissimis mentibus, donec continuatis honoribus ad potestatem regiam perveniret? Honorum porro continuandorum facultas non esset, nisi ambitio praevaleret. Minime autem praevaleret ambitio, nisi in populo avaritia luxuriaque corrupto. Avarus vero luxuriosusque populus secundis rebus effectus est, quas Nasica ille providentissime cavendas esse censebat, quando civitatem hostium maximam, fortissimam opulentissimam nolebat auferri, ut timore libido premeretur, libido pressa non luxuriaretur luxuriaque cohibita nec avaritia grassaretur; quibus vitiis obseratis civitati utilis virtus floreret et cresceret eique virtuti libertas congrua permaneret. Hinc etiam erat et ex hac providentissima patriae caritate veniebat, quod idem ipse vester pontifex maximus, a senatu illius temporis (quod saepe dicendum est) electus sine ulla sententiarum discrepantia vir optimus, caveam theatri senatum construere molientem ab hac dispositione et cupiditate compescuit persuasitque oratione gravissima, ne Graecam luxuriam virilibus patriae moribus paterentur obrepere et ad virtutem labefactandam enervandamque Romanam peregrinae consentire nequitiae, tantumque auctoritate valuit, ut verbis eius commota senatoria providentia etiam subsellia, quibus ad horam congestis in ludorum spectaculo iam uti civitas coeperat, deinceps prohiberet adponi 92. Quanto studio iste ab urbe Roma ludos ipsos scaenicos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putabat, resistere auderet, quos esse noxios daemones non intellegebat aut, si intellegebat, placandos etiam ipse potius quam contemnendos existimabat! Nondum enim fuerat declarata gentibus superna doctrina, quae fide cor mundans ad caelestia vel supercaelestia capessenda humili pietate humanum mutaret affectum et a dominatu superborum daemonum liberaret.

Dii ludos scaenicos sibi exhiberi iusserunt.
32. Verum tamen scitote, qui ista nescitis et qui vos scire dissimulatis, advertite, qui adversus liberatorem a talibus dominis murmuratis: ludi scaenici, spectacula turpitudinum et licentia vanitatum, non hominum vitiis, sed deorum vestrorum iussis Romae instituti sunt. Tolerabilius divinos honores deferretis illi Scipioni quam deos huius modi coleretis. Neque enim erant illi dii suo pontifice meliores. Ecce attendite, si mens tam diu potatis erroribus ebria vos aliquid sanum cogitare permittit! Dii propter sedandam corporum pestilentiam ludos sibi scaenicos exhiberi iubebant 93; pontifex autem propter animorum cavendam pestilentiam ipsam scaenam constitui prohibebat. Si aliqua luce mentis animum corpori praeponitis, eligite quem colatis! Neque enim et illa corporum pestilentia ideo comquievit, quia populo bellicoso et solis antea ludis circensibus adsueto ludorum scaenicorum delicata subintravit insania; sed astutia spirituum nefandorum praevidens illam pestilentiam iam fine debito cessaturam aliam longe graviorem, qua plurimum gaudet, ex <hac> occasione non corporibus, sed moribus curavit immittere, quae animos miserorum tantis obcaecavit tenebris, tanta deformitate foedavit, ut etiam modo (quod incredibile

20

forsitan erit, si a nostris posteris audietur) Romana Urbe vastata, quos pestilentia ista possedit atque inde fugientes Carthaginem pervenire potuerunt, in theatris cotidie certatim pro histrionibus insanirent.

Calamitates Romanorum mores non emendant.
33. O mentes amentes! quis est hic tantus non error, sed furor, ut exitium vestrum, sicut audivimus, plangentibus orientalibus populis et maximis civitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus vos theatra quaereretis intraretis impleretis et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis eversionem vobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis vos facile corrumpi atque everti posse cernebat, quando vos securos esse ab hostili terrore nolebat. Neque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in vobis plus valuit quod daemones impii seduxerunt, quam quod homines providi praecaverunt. Hinc est quod mala, quae facitis, vobis imputari non vultis, mala vero, quae patimini, Christianis temporibus imputatis. Neque enim in vestra securitate pacatam rem publicam, sed luxuriam quaeritis impunitam, qui depravati rebus prosperis nec corrigi potuistis adversis. Volebat vos ille Scipio terreri ab hoste, ne in luxuriam flueretis: nec contriti ab hoste luxuriam repressistis, perdidistis utilitatem calamitatis, et miserrimi facti estis et pessimi permansistis.

Loca sanctorum inusitatum effugium fuerunt.
34. Et tamen quod vivitis Dei est, qui vobis parcendo admonet, ut corrigamini paenitendo; qui vobis etiam ingratis praestitit, ut vel sub nomine servorum eius vel in locis martyrum eius hostiles manus evaderetis. Romulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem civitatis. Mirandum in honorem Christi praecessit exemplum. Hoc constituerunt eversores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut civium suorum numerus suppleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas servaretur?

In utraque civitate electi reprobis commiscentur.
35. Haec et alia, si qua uberius et commodius potuerit, respondeat inimicis suis redempta familia Domini Christi et peregrina civitas regis Christi. Meminerit sane in ipsis inimicis latere cives futuros, ne infructuosum vel apud ipsos putet, quod, donec perveniat ad confessos, portat infensos; sicut ex illorum numero etiam Dei civitas habet secum, quamdiu peregrinatur in mundo, conexos communione sacramentorum, nec secum futuros in aeterna sorte sanctorum, qui partim in occulto, partim in aperto sunt, qui etiam cum ipsis inimicis adversus Deum, cuius sacramentum gerunt, murmurare non dubitant, modo cum illis theatra, modo Ecclesias nobiscum replentes. De correctione autem quorundam etiam talium multo minus est desperandum, si apud apertissimos adversarios praedestinati amici latitant, adhuc ignoti etiam sibi. Perplexae quippe sunt istae duae civitates in hoc saeculo invicemque permixtae, donec ultimo iudicio dirimantur; de quarum exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum divinitus adiuvabor, expediam propter gloriam civitatis Dei, quae alienis a contrario comparatis clarius eminebit.

Quae ultro dicenda sint.
36. Sed adhuc mihi quaedam dicenda sunt adversus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua diis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerunt vel satis esse videbuntur mala, quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes, antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia procul dubio nobis tribuerent, si iam vel illis clareret nostra religio, vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Deinde monstrandum est, quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est, in cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuverint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint. Postremo adversus eos dicetur, qui manifestissimis documentis confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior et subtiliore disputatione dignior, ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui apud illos excellentissima gloria clari sunt et nobiscum multa sentiunt, et de animae immortalitate et quod Deus verus mundum condiderit et de providentia eius, qua universum quod condidit regit. Sed quoniam et ipsi in illis, quae contra nos

21

sentiunt, refellendi sunt, deesse huic officio non debemus, ut refutatis impiis contradictionibus pro viribus, quas Deus impertiet, asseramus civitatem Dei veramque pietatem et Dei cultum, in quo uno veraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius voluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.

4 LIBER II
BREVICULUS 1. De modo, qui necessitati disputationis adhibendus est. 2. De his, quae primo volumine expedita sunt. 3. De assumenda historia, qua ostendatur, quae mala acciderint Romanis, cum deos colerent, antequam religio Christiana obcresceret. 4. Quod cultores deorum nulla umquam a diis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque celebraverint. 5. De obscenitatibus, quibus mater Deum a cultoribus suis honorabatur. 6. Deos paganorum numquam bene vivendi sanxisse doctrinam. 7. Inutilia esse inventa philosophica sine auctoritate divina, ubi quemque ad vitia pronum magis movet quid dii fecerint, quam quid homines disputarint. 8. De ludis scaenicis, in quibus dii non offenduntur editione suarum turpitudinum, sed placantur. 9. Quid Romani veteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse voluerunt. 10. Qua nocendi arte daemones velint vel falsa de se crimina vel vera narrari. 11. De scaenicis apud Graecos in rei publicae administrationem receptis, eo quod placatores deorum, iniuste ab hominibus spernerentur. 12. Quod Romani auferendo libertatem poetis in homines, quam dederunt in deos, melius de se quam de diis suis senserint. 13. Debuisse intellegere Romanos, quod dii eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honore divino. 14. Meliorem fuisse Platonem, qui poetis locum in bene morata urbe non dederit, quam hos deos, qui se ludis scaenicis voluerint honorari. 15. Quod Romani quosdam sibi deos non ratione, sed adulatione instituerint. 16. Quod, si diis ulla esset cura iustitiae, ab eis Romani accipere debuerint praecepta vivendi potius quam leges ab aliis hominibus mutuari. 17. De raptu Sabinarum aliisque iniquitatibus, quae in civitate Romana etiam laudatis viguere temporibus. 18. Quae de moribus Romanorum aut metu compressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia. 19. De corruptione Romanae rei publicae, priusquam cultum deorum Christus auferret.

22

20. Quali velint felicitate gaudere et quibus moribus vivere, qui tempora Christianae religionis incusant. 21. Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica. 22. Quod diis Romanorum nulla umquam cura fuerit, ne malis moribus res publica deperiret. 23. Varietates rerum temporalium non ex favore aut impugnatione daemonum, sed ex veri Dei pendere iudicio. 24. De Sullanis actibus, quorum se daemones ostentaverint adiutores. 25. Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi divinam exempli sui interponunt auctoritatem. 26. De secretis daemonum monitis, quae pertinebant ad bonos mores, cum palam in sacris eorum omnis nequitia disceretur. 27. Quanta eversione publicae disciplinae Romani diis suis placandis sacraverint obscena ludorum. 28. De Christianae religionis salubritate. 29. De abiciendo cultu deorum cohortatio ad Romanos. LIBER SECUNDUS PLURIMUM DEORUM CULTUS MORES PRAVOS EFFICIT

Quae sit pervicacia adversariorum.
1. Si rationi perspicuae veritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec divino adiutorio fide pietatis impetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad convincendum quemlibet vanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa verbis sufficientibus explicant. Nunc vero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo irrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, sive nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, sive obstinatissima pervicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem veritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, velut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniventibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper existimemus? Nam qui vel non possunt intellegere quod dicitur, vel tam duri sunt adversitate mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem 1 atque infatigabiliter vani sunt. Quorum dicta contraria si totiens velimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum vides. Quam ob rem nec te ipsum, <mi> fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter servit, tales meorum scriptorum velim iudices, qui responsionem semper desiderent, cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat Apostolus semper discentes et numquam ad veritatis scientiam pervenientes 2.

Quae in primo libro sint dicta.
2. Superiore itaque libro, cum de civitate Dei dicere instituissem, unde hoc universum opus illo adiuvante in manus sumptum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae Urbis recentem a barbaris vastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis servire daemonibus, cum potius hoc deberent tribuere Christo, quod propter eius nomen contra institutum moremque bellorum eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca barbari libera praebuerunt, atque in multis

23

quae dicturus sum. Quae si illecta curiositate adesse potuit circumfusa. vel talem agens vitam. quae hostiliter facta sunt. gloria populis innotesceret. Deinde pauca dixi in eos. clades. longe ab eis ipsis Romanis degeneres. per vates etiam convenire atque arguere peccantes. quam per publicum agebant coram deum matre spectante atque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. si propterea coluntur. sed morum munimenta atque ornamenta ceciderunt. Quae sunt sacrilegia. spectabamus arrepticios. si possunt. cum sint nequissimi et irreverentissimi. oblectabamur. si iam tunc evangelica doctrina adversus falsos et fallaces deos eorum testificatione liberrima personaret. ludis turpissimis. deos suos. qualia. solet multos movere) ut pro suscepti operis necessitate dissolverem. Caelesti virgini et Berecynthiae matri omnium 4. nobis imputanda esse contendunt. quod nec ipsa nequitia possit auferre. quibus calamitatibus res Romanae multipliciter varieque contritae sint. ex quorum imperitia illud quoque ortum est vulgare proverbium: pluvia defit. palam minari poenas male agentibus. in quibus ab hoste aliquid perpetratum est. dii autem illi. quae mala civitas illa perpessa sit ab origine sua sive apud se ipsam sive in provinciis sibi iam subditis. non dico matrem deorum. quibus per certa intervalla locorum et temporum genus humanum oportet affligi. quo velut suis epulis immunda daemonia pascerentur. Habet enim quiddam erga parentes humana verecundia. sed clara praedicatione praebere. sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant. Romam quippe partam veterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem.famulatum deditum Christo non solum verum. si illa sunt sacra? Aut quae inquinatio. immo vero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. antequam eos declaratum Christi nomen offenderet eorumque sacrificia prohiberet? Inhonesta deae Caelesti mysteria Carthagine celebrantur. Quis hoc negaverit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos vitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis. a quibus non colebatur. quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. audiebamus symphoniacos. cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent. sed matrem qualiumcumque senatorum vel quorumlibet honestorum virorum. cui frustra invident. sed etiam timore confictum sic honoraverunt. si illa lavatio? Et haec fercula appellabantur. Memento autem me ista commemorantem adhuc contra imperitos agere. ante cuius lecticam die sollemni lavationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis. a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur. quorum utraque bene ac male viventibus permixte atque indiscrete saepe accidunt. quod in eos belli iure fieri licuisset. qui diis deabusque exhibebantur. quasi celebraretur convivium. aliquantum immoratus sum: maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas. Cur enim ea. et cur illa itidem dura. ne paeniteat eas vitae. saltem offensa castitate debuit abire confusa. praemia recte viventibus polliceri. qui Christianos adversis illis rebus affectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamvis castarum atque sanctarum protervitate impudentissima exagitant. 3. Docti et indocti simul nobis obsistunt. merito neglexit. Quibus dictis primum terminavi librum. quando quidem in ruina eius lapides et ligna. ut. 4. in istorum autem vita omnia non murorum. et in his defendant. ita illi istorum facta curarent. quare dii eorum curare noluerunt? Deus enim verus eos. quod voluntate propria quisque malus est. antequam eius nomen ea. nisi vel nesciens. quo modo isti illorum sacra. Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam. Primo ipsos mores ne pessimos haberent. Deinceps itaque dicere institui. cur haec divina beneficia et ad impios ingratosque pervenerint. se nosse dissimulant atque hoc apud vulgus confirmare nituntur. pios cum impiis pariter afflixerint? Quam quaestionem per multa diffusam (in omnibus enim cotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibus. ut. causa accidere nominis Christiani. quae omnia Christianae religioni tribuerent. illicitum sibi esse iudicarent. facillime ista noverunt. ne ista mala patiantur cultores eorum. quod intulit verecundiae dolorem. quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur. utrum omnino sint ulli immundi spiritus deorum nomine decipientes. cultores suos ad bene vivendum quare nullis legibus adiuverunt? Utique dignum erat. quas non est unde possit paenitere nequitiae. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti voce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum. in qua istos potius quam Deum verum et optet propitios et formidet iratos? 24 . immo illorum gloriae vehementer adversi. quorum si quid nunc passi fuerint. Recolant ergo nobis/cum antequam Christus venisset in carne. Inde incidit quaestio. Illam proinde turpitudinem obscenorum dictorum atque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet. permiserunt accidere cultoribus suis. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur. etsi non abstulit pudicitiae firmitatem. Sed respondetur. causa Christiani sunt 3.

o miseri. erraverunt. quid asper utile nummus habet. quia et Graecia facta est Romana provincia.Simulacrum Cybeles a Nasica Romam illatum. sic vellet coli matrem suam. unde postea nobis erit in Dei veri Domini voluntate disquirendi ac disserendi locus. ut ei divini honores decernerentur. ut illa libenter audiret? Absit. quod discendum Persius increpat dicens: Discite. ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et vitibus. Aut si prohibebant. ut ille magnae indolis animus hoc velut divino testimonio sublimatus et vere se optimum existimans veram pietatem religionemque non quaereret. quantum divinitus adiuti sunt. Profecto ille tantam felicitatem suae matri. 7. sed Graeca sunt. sed illum ipsum Nasicam Scipionem. Romanas occupatura mentes quaesivit optimum virum. ubi discerent miseri. et causas cognoscite rerum. quid fas optare. nec ubi Fugalia celebrarentur effusa omni licentia turpitudinum (et vere Fugalia. Et quidam eorum quaedam magna. quam ad hoc dea viveret. non denique in ipso corpore. qualia viri optimi abhorrent suis adhibere conviviis? Dii nihil honestum hominibus praeceperunt. invenerunt. qui vir optimus a senatu electus est. erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. ambitione frangenda. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana velut religione traditos iactent. non deorum praecepta sunt. maxime cum eorum superbiae iuste providentia divina resisteret. sed quem fallendo deciperet. aut quid non esset consequens vel etiam repugnaret. sed in ipsa mente. ut honoribus eam talibus advocarent cultores sui. nisi aures clauderet seseque subtraheret. qua theatrum aedificari in urbe fortium virorum prohibuit. Quo modo igitur nisi insidiose quaereret dea illa optimum virum. si fieri posset. eosque immortales factos atque in deorum numerum receptos esse crediderant 6. utrum matrem suam tam optime de re publica vellet mereri. quod agendae bonae 25 . optaret. Nequaquam istos. Verum tamen si philosophi aliquid invenerunt. non quem monendo et adiuvando faceret. hoc probetur. Dicatur in quibus locis haec docentium deorum solebant praecepta recitari et a cultoribus eorum populis frequenter audiri. sed demonstrentur vel commemorentur loca talibus aliquando conventiculis consecrata. Hinc est quod de vita et moribus civitatum atque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt. cuius manibus eiusdem daemonis simulacrum susceptum est in Urbemque pervectum. quid sumus et quidnam victuri gignimur. sine qua omne quamvis laudabile ingenium superbia vanescit et decidit. qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum virum. cum inter homines viveret. qui flagitiosissimae consuetudinis vitiis oblectari magis quam obluctari student. habere de hac re iudicem vellem 5. eos impleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. ordo quis datus aut metae qua mollis flexus et unde. quem te Deus esse iussit et humana qua parte locatus es in re 9. luxuria refrenanda. qualibus matrona verbis offenderetur. sed pudoris et honestatis). ut viam pietatis ab humilitate in superna surgentem etiam istorum comparatione monstraret. in ipso rectore carnis animo. ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret. quaqua versum religio Christiana diffunditur. utrum inter eius divinos honores vellet illa turpia celebrari: nonne se malle clamaret. sicut nos ostendimus ad hoc ecclesias institutas. An forte nobis philosophorum scholas disputationesque memorabunt? Primo haec non Romana. 6. patriae carisque propinquis quantum largiri deceat. cum talia quaerat in suis sacris. qui utcumque conati sunt ingeniis acutissimis praediti ratiocinando vestigare. quis modus argenti. Porro si ab illo deinde quaereremus. ei similis de qua scriptum est: Mulier autem virorum pretiosas animas captat 7. qualibus conviciis in quempiam iaculatis. quid in ipsis ratiocinandi regulis certa connexione traheretur. Philosophi non dii invenerunt praecepta bonae vitae agendae. aut si propterea iam Romana. sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decrevisse mortalibus. Diceret nobis. quid in moribus appetendum esset atque fugiendum. non in domo atque pecunia. sed ubi populi audirent quid dii praeciperent de cohibenda avaritia. sed hominum inventa. Proinde talis mater deum. ut senator populi Romani ea mente praeditus. quorum erga se beneficia magnipenderant. quantum autem humanitus impediti sunt. 5. quod menti subditur. quid in rerum natura latitaret. hoc ostendatur potius. quibus vitae probitas castitasque discatur 8. ut talibus dea sacris propitiaretur. Nec ullo modo crederet verecundiam laudabilis feminae ita in contrarium divinitate mutari. non ubi ludi agerentur obscenis vocibus et motibus histrionum.

eosdem illos ludos. sive flagitia eorum vera commemorarentur et agerentur in theatris atque ab eorum cultoribus utinam solo risu. hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine. disceptationibus legitimis propositam vitam. ut dixi. insani secarentur. 9. etsi eius modi cives a censore melius est quam a poeta notari. At enim non traduntur ista sacris deorum. si quis occentavisset sive carnem condidisset. ubi suae famae parci numina noluerunt. Turpia sunt mystica deorum atque theatrica. populares homines improbos. quam molior explicare. Iudiciis enim magistratuum. Praeclare. quod negantes convincit historia. vel potius quem non vexavit. Et Graeci quidem antiquiores vitiosae suae opinionis quamdam convenientiam servarunt.vitae beataeque adipiscendae satis esse possit: quanto iustius talibus divini honores decernerentur! quanto melius et honestius in Platonis templo libri eius legerentur. acerbe imperando et quodam modo extorquendo fecisse. magis intuentur quid Iuppiter fecerit. Dicit deinde alia et sic concludit hunc locum. 26 . sed ipsos deos. quas etiam inter studia. Dein paulo post: "nostrae. irasci ac vindicare debuerunt. Ubi inerat pictura haec. ut ait Persius. violari versibus et eos agi in scaena non plus decuit. Hinc apud Terentium flagitiosus adulescens spectat tabulam quandam pictam in pariete. non per imperitum obsequium sacris deorum suorum intulisse Romanos. nec probrum audire nisi ea lege. quam ea. verborum obscenitate compositae. Sed. ut ostendat veteribus displicuisse Romanis vel laudari quemquam in scaena vivum hominem vel vituperari. mox ut eos libido perpulerit ferventi. hoc Graeci quamquam inverecundius. Quis igitur in agenda vita non ea sibi potius sectanda arbitretur. pueri legere et discere coguntur a senibus. ut respondere liceat et iudicio defendere 16. Multum enim ad rem pertinet. quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iovem si poetae fallaciter prodiderunt. Et haec sunt scaenicorum tolerabiliora ludorum. inquit. ubi Scipio disputans ait: Numquam comoediae. verum et ipsorum deorum in scaenicis fabulis. 8. Ego homuncio id non facerem? Ego vero illud feci ac libens 12. quam in templis daemonum Galli absciderentur. non poetarum ingeniis habere debemus. contra duodecim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent. quos De re publica scripsit. Nimis enim superbum fuit famae parcere principum civitatis et civium. quod in primo libro brevi commemoratione perstrinxi 13. noster voluisset aut Naevius Publio et Gn. tincta veneno 10. inquit. quae honesta ac liberalia vocantur. cum in ea se iactat imitari deum. sicut alia multa. non quia neglectum. vel turpiter crudele vel crudeliter turpe in sacris talium deorum celebrari solet! quanto satius erat ad erudiendum iustitiam iuventutem publice recitari leges deorum quam laudari inaniter leges atque instituta maiorum! omnes enim cultores talium deorum. quod infamiam faceret flagitiumve alteri. quia tantum nefas per humanos ludos confictum est. ut quod vellet comoedia. tamen convenientius licere voluerunt. Cleophontem. Patiamur. Quid autem hinc senserint Romani veteres. ut sibi sollemniter ederentur et honori suo consecrarentur. comoediae scilicet et tragoediae. Scipioni aut Caecilius Marco Catoni maledicere". in quibus regnant figmenta poetarum. in his hanc quoque sanciendam putaverunt. in re publica seditiosos. sed fabulis poetarum. Graecis licuit infamiam facere alteri in theatro. quae actitantur ludis auctoritate divina institutis. Iovem quo pacto Danaae misisse aiunt quondam in gremium imbrem aureum 11. Nam ingravescente pestilentia ludi scaenici auctoritate pontificum Romae primitus instituti sunt 14. At quem deum! inquit. Itaque. Cleonem. hoc dico. Cicero testatur in Libris. cui pepercit? Esto. probare sua theatris flagitia potuissent 15. et quidquid aliud vel crudele vel turpe. inquit. Qui templa caeli summo sonitu concutit. si potero. Sed Periclen. cum viderent diis suis accepta et grata esse opprobria non tantum hominum. ac non etiam imitatione digna viderentur. molles consecrarentur. Haec ex Ciceronis quarto De re publica libro ad verbum excerpenda arbitratus sum. quam si Plautus. atque ab hac tanta auctoritate adhibet patrocinium turpitudini suae. sicut in eisdem libris loquitur Africanus. apud quos fuit etiam lege concessum. Quem illa non attigit. nisi consuetudo vitae pateretur. sive a poetis essent illa conficta. dii utique casti. sed nulla saltem. de quo vellet. Nolo dicere illa mystica quam ista theatrica esse turpiora. nonnullis propter faciliorem intellectum vel praetermissis vel paululum commutatis. Hyperbolum laesit. nominatim diceret. quam quid docuerit Plato vel censuerit Cato. cum iam suae civitati maxima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset.

quod etiam scaenicos actores earundem fabularum non parvo civitatis honore dignos existimarunt. et scaenicos. Scipioni aut Caecilius M. si ludi ab eis solis amantur. tale carmen condere si quis auderet. quae tamen de numinibus fingi libenter accipiunt fallacissimi spiritus. cum Deo fit ista tam nefaria. 10. 12. Cum igitur Graeci talium numinum servos se esse sentirent. sed falsa atque conficta. ut malos deos propitiari caedibus et tristibus supplicationibus asserat.. sive omnibus omnia tamquam bonis permixte tribuantur (neque enim esse decet deos malos. Quod totum quale sit.Flagitia de se dici dii voluerunt. Quod erga se quidem satis honeste constituerunt. his. qui humanis erroribus gaudent. quanto a veritate remotius et a vita illius alienius? Quae igitur supplicia sufficiunt. nisi fieret. irascentibus eorum admonitione didicerant? Cum praesertim Labeo. bonos autem obsequiis laetis atque iucundis. tam insignis iniuria? Sed maligni spiritus.quia lex iusta fuit sed impia. si pietatem consulas religionis. quid astutius ad decipiendum atque callidius? Cum enim probrum iacitur in principem patriae bonum atque utilem. verum etiam libenter poetarum probris maledictisque lacerari. dum tamen humanas mentes his opinionibus velut retibus induant et ad praedestinatum supplicium secum trahant. qualia sunt. se potius quam illos huiuscemodi iniuriis indignos esse duxerunt seque ab eis etiam lege munierunt. de se dici volunt. a quibus cernebant deorum vitam eisdem ipsis diis volentibus et libentibus carpi... maximus de rebus pacis ac belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt 18. vel. ne honestiorem famam ipsi requirendo et eis se hoc modo praeferendo illos ad iracundiam provocarent. qui nec vitam civium lacerandam linguis poetarum et histrionum subtrahere ausi sunt. quae numinibus quibus subditi erant grata esse cognoverant. nonne tanto est indignius. si quidem. immo Romae unius quam caeli totius. per quos victimae ministrantur. si et ludi omnibus grati sunt. Quid enim causae reperire possent.. Non enim consentaneum putabatur. sed sane diis suis omnino congruenter. inter tot et tanta eorum theatrica opprobria parcendum sibi a poetis nullo modo putaverunt. quia per eos victimas diis acceptabiles offerebant. id ipsum est scelestius. sicut Labeoni visum est. facere convincantur iniuriam. laudas hanc poetis Romanis negatam esse licentiam. pro quibus se etiam colendos mille nocendi fallendique artibus interponunt 17. sive certa discretione. Itane tandem. istis ista distribuantur obsequia. sed erga deos suos superbe et irreligiose. illis illa. quos isti deos putant. illorum autem ista etiam sacris sollemnitatibus miscuerunt. Nam quod affertur pro defensione. vel metuentes. At Romani. cum easdem artes eosdemque scaenicos ludos etiam diis suis acceptos viderent. non solum minime spernendos in civitate. cum videas eos nulli deorum pepercisse vestrorum? Itane pluris tibi habenda visa est existimatio curiae vestrae quam Capitolii. 11. per quos ista in theatris agebantur. ut ipse ait. ut ad scelesta ac turpia perpetranda velut ab ipso caelo traduci in terras satis idonea videatur auctoritas. si autem malitiam daemonum cogites. ut linguam maledicam in cives tuos exercere poetae etiam lege prohiberentur. Haec Graeci turpiter quidem. rem publicam capessivit et Aristodemum. per quos agerentur. Nunc ad rem praesentem quod attinet.. sive etiam non ullorum hominum illa crimina vera sint. ut Plautus aut Naevius Publio et Gn. cur sacerdotes honorarent. ut cuiquam opprobrium infligerent Romanorum. et ipsos homines. quem huiuscemodi rerum peritissimum praedicant 19. et scaenicos probrosos haberent. verum etiam maxime honorandos putarunt. nullo principe nullo pontifice prohibente iacularentur? Indignum videlicet fuit. et in deos tuos securi tanta convicia nullo senatore nullo censore. ludi convivia lectisternia. numina bona a numinibus malis ista etiam cultus diversitate distinguat. quod in eo quoque De re publica libro commemoratur. quos bonos putant. sive homines ista commiserint. per quos ludi exhibentur. cum potius isti. postea. quae non admiserunt. et Aeschines Atheniensis. Indigne Romani theatricam infamiam proscripserunt. per quos illam voluptatem sive honorem diis exhiberi petentibus et. cum adulescens tragoedias actitavisset. quod est indignius. et sacerdotes. si Deus iuverit. vel diis suis etiam sic consimilari appetentes. capite etiam sancientes. sicut in illa De re publica disputatione Scipio gloriatur. probris et iniuriis poetarum subiectam vitam famamque habere noluerunt. quos deos haberi gaudent. non illa vera in deos dici. tragicum item actorem. quia immundi sunt spiritus. Scipio.. diligentius disseremus 20. infamium loco ac numero deputare. . omnes sint mali). Ad hanc convenientiam pertinet. etiam flagitia. ne vel omnibus diis suis. quos cum scirent non solum patienter. 27 . illos. vir eloquentissimus. competentissime Graeci utrosque honori ducunt.

ubi talia celebrantur dictitantur actitantur.. Ecce enim recte. Praeclara sane et Romanis laudibus annumeranda prudentia. Sed responderet mihi fortasse. Verum tamen istum. quisquis civium Romanorum esse scaenicus elegisset. qui cum ratione formaret. isti autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi licentiam. verum etiam censoris nota tribum tenere propriam minime sinebatur..eius praecepta Romanorum legi propinquant. 2. vitio morum irreperent humanorum. ut talia etiam agerentur. quem appellat semideum. isti. cum ludos scaenicos. et Romanis moribus invexerunt et suis honoribus dicari exhiberique iusserunt? Cur non ergo hinc magis ipsi intellecti sunt non esse dii veri nec omnino digni. 1. O animum civitatis laudis avidum germaneque Romanum! sed respondeatur mihi: qua consentanea ratione homines scaenici ab omni honore repelluntur. an daemonibus hac hominum deceptione gaudentibus. se imitaretur.Catoni malediceret. suae tamen dignitatis memores ac pudoris actores talium fabularum nequaquam honoraverunt more Graecorum. Semideos autem heroibus anteponit. ipsi poetae talium fabularum compositores. Ille. quos legibus suis vincunt atque convincunt. quo modo non detestandi spiritus intellecti. non solum ei nullus ad honorem dabatur locus.. ut poeticorum figmentorum et ignominiosorum deorum infamentur actores. tam probrosa in deos convicia iaculantes cur non ut scaenici habeantur inhonesti.. isti ab honoribus omnibus repellunt homines scaenicos. sed sibi dicari. non heroibus tantum. tamen suasit levitati lasciviaeque Graecorum. et si contra deos ludorum scaenicorum expetitores aliquid auderent. Plato theatrica poetarum reicit. Nec tantum haec agi voluerunt. et ludi scaenici deorum honoribus admiscentur? Illas theatricas artes diu virtus Romana non noverat. Deinde quaerimus. 14. qui duodecim tabularum lege prohibentur famam laedere civium. Concludunt Christiani: nullo modo igitur dii tales colendi sunt. si adoratur exactor? In hac controversia Graeci Romanique concertent. quibus ille vera persuadere non potuit? . sed etiam tribu moveri notatione censoria voluerunt 21. iubendo extorserunt gravitati et modestiae Romanorum. honorentur auctores? An forte Graeco Platoni potius palma danda est. Romani vero hominibus scaenicis nec plebeiam tribum. et dignum fuit. genus id hominum non modo honore civium reliquorum carere.deos honorans cum dedecore hominis scaenici. quamvis iam superstitione noxia premerentur. quo modo quaeso colendi putati sunt. tamquam adversarios veritatis poetas censuit urbe pellendos? Iste vero et deorum iniurias indigne tulit et fucari corrumpique figmentis animos civium noluit 22. Confer nunc Platonis humanitatem a civibus decipiendis poetas urbe pellentem cum deorum divinitate honori suo ludos scaenicos expetente. 14. quando ille cuncta poetica figmenta condemnat. ille poetas ab urbis ipsius habitatione. forte undique removerent. quae ipsi dii sacra esse voluerunt. quibus divinos honores deferret illa res publica? Quos enim coli minime deceret minimeque oporteret. Nequaquam igitur leges ad instituendos bonos aut corrigendos malos mores a diis suis possent accipere seu sperare Romani. Illi enim honori suo deposcunt ludos scaenicos. Dii eas sibi exhiberi petierunt: quo modo ergo abicitur scaenicus. In hac disceptatione huiuscemodi ratiocinatio summam quaestionis absolvit.. quia colunt ludorum scaenicorum flagitatores deos. ut Terentius vester flagitio Iovis optimi maximi adulescentium nequitiam concitaret? . isti saltem actores poeticarum fabularum removent a societate civitatis. Propinquant autem Romanorum leges disputationibus Platonis. Qua ratione rectum est. sicut Romulum. profecto etiam tales homines honorandi. sed utrosque inter numina collocat. Proponunt Graeci: si dii tales colendi sunt. ne talia vel scriberentur. qualis esse civitas debeat. sibi sollemniter exhiberi. sicut apud Ciceronem idem Scipio loquitur: Cum artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent. Hunc Platonem Labeo inter semideos commemorandum putavit. Cui tandem honestius divinos honores decerneret civitas? Utrum Platoni haec turpia et nefanda prohibenti. quanto minus senatoriam curiam dehonestari sinunt. per quem colitur Deus? Et theatricae illius turpitudinis qua fronte notatur actor. etsi non persuasit disputando. sed. quae si ad oblectamentum voluptatis humanae quaererentur. sibi sacrari. sed etiam diis ipsis praeferendum esse non dubito. Graeci putant recte se honorare homines scaenicos. sed vellem se ipsa sequeretur. si viveret: quo modo nos ista impunita esse nollemus. qui cupiditate fallendi inter suos honores sua celebrari crimina poposcerunt? Itemque Romani. Adsumunt Romani: sed nullo modo tales homines honorandi sunt. illi celebrari 28 . si ludos expeterent agendos conviciis Romanorum. 13. sicut Herculem. ut illos deos colerent. quos videbant sibi voluisse scaenicas turpitudines consecrari..

non tamen perhibetur easdem leges a numinibus accepisse. Mala igitur animi. si non Romulo et Herculi (quamvis istum nec fratrem occidisse. ut post illam iniquitatem deum sibi Romulum consecrarent. Quid enim iustius et melius quam filias alienas fraude spectaculi inductas non a parentibus accipi. minime curaverunt. Ac per hoc et Neptuno et Plutoni. vel insita exstirpanda curarent dii tales. Illud ergo potius fieret. omni modo curaverunt. praeferendum esse censemus. qui eis multa etiam sacra constituit. etsi ad memoriam fraudis illius circensium spectaculum mansit. immo vero ut augerentur. quod. fratribus Iovis. inquit. propterea non inde acceperunt. Nam benevolentia civium velut receptus in caelum Quirinus est postea nominatus. certe vel Priapo vel alicui Cynocephalo. et Marti tamquam patri eius forsitan propter ipsum. quos invehunt metus. quas tamen non ut acceperunt <tenuerunt>. Non a suis diis Romani leges acceperunt. ut tres solos flamines haberent tribus numinibus institutos 26. Semideus autem ille Plato et talium deorum libidini restitit. sed vi. quae ita magna sunt. isto Romulus honore praelatus est. quia. Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus vel imminentia prohiberent. ibi Mars filium suum pugnantem iuvaret. 17. quod prudenter Romani credere noluerunt. auferri? Nam si inique facerent Sabini negare postulatas. et eo modo ad feminas. Si autem a diis suis Romani vivendi leges accipere potuissent. perveniret. nec ulli sancto angelo summi Dei nec veridico prophetae nec Apostolo alicui nec cuilibet Christi martyri nec cuiquam Christiano homini comparamus. partim sua propria sacraverunt. et ipsi Saturno. quas inflammant cupiditates! 24 Romolo deo Quirino sacra instituta. ne suis cultoribus acciderent.sibi iubent figmentis poeticis opprobria deorum. 16. An forte populo Romano propterea leges non sunt a numinibus constitutae. quasdam leges. ut quisque poterat. qui cum de poetis ageret: Ad quos cum accessit. Sed eum tamen. cuius nostrae sententiae ratio Deo prosperante suo loco explicabitur 23. condidisse fertur. nulla sacra aedicula dignum putarunt. isti ab opprobriis hominum deterrent impudentiam poetarum. mala vitae. Nos quidem Platonem nec deum nec semideum perhibemus. ne animi malis. non aliquot annos post Romam conditam ab Atheniensibus mutuarentur leges Solonis 27. quem semideum volunt. quando quidem ipsi volunt fuisse semideum. postremo vel Febri. patri eorum. quam cum ea. Iniusti Romani fuerunt Sabinis Collatino Camillo. frustra hoc exclamante Cicerone. quod Iovi tribuerant. quae praecipue cavenda sunt. Nam etiam flaminem illi instituerunt. quae Romani numina partim peregrina receperunt. 15. mala morum. sicut supra disputatum est. nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum vel poetarum dixit aut finxit). faciliusque Romani in hoc erraverunt. ut coniugiorum negatorum armis ulcisceretur iniuriam. quod sacerdotii genus adeo in Romanis sacris testante apice excelluit. quam ut in feminis 29 . Dialem Iovi. ut pro magno sacerdotium. dii eorum. talia vel sua vel quasi sua facta per theatricas celebritates populis innotescere cupientes. ut his doctissimi eorum viri etiam stantibus urbibus res publicas perire confirment. sed meliores et emendatiores facere conati sunt. hoc etiam huic tribuerent. quas voluerat. quae repetebat ablatas. clamor et approbatio populi quasi cuiusdam magni et sapientis magistri. sicut Sallustius ait: ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 30? Ex hoc iure ac bono credo raptas Sabinas. Martialem Marti. et Romulum suum diis multis praetulerunt. qui Romulo successit in regnum. qui poetas ipsos vel pro arbitrio mentientes vel hominibus miseris quasi deorum facta pessima imitanda proponentes omnino in civitate bene instituta vivere noluit. Numa Pompilius. quanto fuit iniquius rapere non datas! iustius autem bellum cum ea gente geri potuit. qui etiam seminanda et augenda flagitia curaverunt. Quirinalem Romulo. Hoc sane utilius feliciusque successit. quamvis et ipsum semideum potius quam deum velut secretior eorum doctrina commendet 25. quae filias suas ad matrimonium conregionalibus et confinalibus suis negasset petitas. Quae autem illic eligendorum deorum etiam ipsorum falsorum ratio ac non potius adulatio est? Quando istum Platonem. tantis disputationibus laborantem. quamvis Lycurgus Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritate 28 se instituisse confinxerit. facinoris tamen in illa civitate et imperio non placuit exemplum. quas illi obducunt tenebras. Aliquo enim fortasse iure belli iniuste negatas iuste victor auferret. et ab indole Romanorum quid perficiendum esset ostendit. mores corrumperentur humani. nullo autem iure pacis non datas rapuit et iniustum bellum cum earum parentibus iuste suscensentibus gessit. quae quidem regendae civitati nequaquam sufficerent 29. ut tamquam auctoritate divina sua sponte nequissima libido accenderetur humana.

et alii scriptores in haec consentiunt. Cernis tamen. maritum eiusdem Lucretiae. et quisquis adverterit.. servili imperio patres plebem exercere. Itaque habebo modum et ipsum Sallustium testem potius adhibebo. unde nobis iste sermo ortus est: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 31. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta. Sallustius testis est post deletam Carthaginem. inquit. post Carthaginis videlicet.. metum dixit fuisse causam. . cum potentes plebem sibi subdere conarentur plebsque illis subdi recusaret. mox iterum a Gallis vindex patriae futurus ingratae. Vides quem ad modum etiam illo tempore brevi.. ut merito dicatur genitos esse. ut opinor. qui neque ipsi habere possent res familiares neque alios pati 36. Quod scelus favente vel patiente populo fecit.rapiendis factum eius imitandum lege ulla vel more permitterent. gravissimos hostes populi Romani. in eius Historia legi potest. a quo populo consulatum idem Collatinus sicut etiam ipse Brutus acceperat. Nam cum optimis moribus et maxima concordia populum Romanum inter secundum et postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque huius boni non amorem iustitiae. usque ad bella civilia demonstret esse perventum. de quibus ait: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 34. praedicans illud tempus. qui cum in laude Romanorum dixisset. qui Veientes.. quam aequum et bonum quidquam cogitarent. invidia obtrectatorum virtutis suae et insolentia tribunorum plebis reus factus est tamque ingratam sensit quam liberaverat civitatem.. quoniam metuebatur bellum. de vita atque tergo regio more consulere. quantis malis morum. Ex hoc iure ac bono post expulsum cum liberis suis regem Tarquinium.pravos fuisse mores. 3. facillime perspicit. colluvie morum pessimorum quo illa civitas prolapsa fuerit ante nostri superni Regis adventum. neque amplius quam regibus exactis. ut regibus exactis. illius temporis vir egregius. 18. ut commemoravit. Multa commemorare iam piget foeda et iniusta. ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est 35. quibus agitabatur illa civitas. ut metu vitia cohiberentur. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. Validiorum et ob eas discessio plebis a patribus aliaeque dissensiones domi fuere iam inde a principio. ut intellegeremus etiam ante oriri solere et augeri. aequo et modesto iure agitatum 33. et utriusque partis defensores magis studiis agerent amore vincendi. quo Romanus exercitus totiens male pugnando graviter afflictus est. Attende itaque quid deinde contexat: Dein. inquit. quibus pulcherrima atque optima fuisse praedicatur Romana res publica. excidium? Quae tempora ipse Sallustius quem ad modum breviter recolat et describat.quia defuit agendae vitae ratio. cuius filius Lucretiam stupro violenter oppresserat. . quod expulsis regibus incredibiliter civitas brevi aetatis spatio plurimum crevit. Dicit deinde plura Sallustius de Sullae vitiis ceteraque foeditate rei publicae. propter nomen et propinquitatem Tarquiniorum coegit magistratu se abdicare nec vivere in civitate permisit. quales Romani fuerint. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. Ex hoc iure ac bono Marcus Camillus. Unde subnectens cur hoc dixerit: Nam iniuriae. cum ad consules a regibus esset translata res publica.. ut eiusdem historici verbis utar. iam ipsa Roma de salute dubitante atque trepidante facillime superavit eorumque urbem opulentissimam cepit. aliquantum aequo et modesto iure ageretur. 2. Ex quo tempore. cum paulatim mutata. Porro si illa tempora talia reperiuntur. 18. ut de sua damnatione certissimus in exilium sponte discederet et decem milia aeris absens etiam damnaretur. id est eiectis. Iunius Brutus consul Lucium Tarquinium Collatinum. 1. id est parvo intervallo post reges exactos. ut ait. post decennale bellum. sed stante Carthagine metum pacis infidae fuisse dixisset (unde et Nasica ille ad reprimendam nequitiam servandosque istos mores optimos. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum. bonum atque innocentem virum. quamvis eloquio multum impari. post parvum intervallum iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque in Urbe dissensiones fuisse. quod rex Tarquinius regno atque Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat. idem tamen in primo historiae suae libro atque ipso eius exordio fatetur etiam tunc. Haec enim gesta 30 . Carthaginem nolebat everti): continuo subiecit idem Sallustius et ait: At Discordia et avaritia atque ambitio et cetera secundis rebus oriri sueta mala post Carthaginis excidium maxime aucta sunt 32. quae secundis rebus exorta sunt. Maiorum mores non paulatim ut antea. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est.. 18.. quid iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. collegam suum. sed torrentis modo praecipitati. Cernis ex quo tempore.

principes et omnes iudices terrae. vel post eversam Carthaginem intoleranda et horrenda diis suis imputare non audeant. sed torrentis modo praecipitati. post deletam Carthaginem Maiorum mores non paulatim. Et quid ad nos? Immo id ad nos magis pertinet. sed quam subditis regnent. ut tali felicitati nihil ab hoste. Ecce Romana res publica (quod non ego primus dico. unde talia vitia silvescerent. opiniones humanis mentibus. astutia maligna inserentibus: cur mala praesentia Christo imputant. nihil a peste. sive liberi sive servi. 20. et vitae aeternae culmen beatissime regnatura conscenderet. quod est felicius. Quis hanc rem publicam sanus. Populi plaudant non consultoribus utilitatum suarum. sed <nequiter ac> serviliter timeant. Quid alienae vineae potius quam quid suae vitae quisque noceat. aetas omnis capax et uterque sexus. tanto ante dixerunt ante Christi adventum) paulatim mutata ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est. Reges non curent quam bonis. pluresque vitiis male blandientibus quam utili virtutum asperitati sunt amiciores: tolerare Christi famuli iubentur. ubi cuique libuerit et potuerit. Colantur ut voluerint. exactores ipsi atque milites 39: et terras vitae praesentis ornaret sua felicitate res publica. sed auctores eorum. verum etiam antequam de Virgine natus esset. quae cotidianis effusionibus suppetant. opipara convivia frequententur. eosque non sinceriter honorent. pace secura sit. sive sint reges sive principes sive iudices. nihil ab ulla clade timeatur". religioni increpitant Christianae. qua condat aeternam et non plausu vanitatis. vel propter eos maxime. ubi Dei voluntas lex est. 19. sive divites sive pauperes. Exstruantur amplissimae atque ornatissimae domus. non prohibeantur impura. inquiunt. si divitias quisque augeat semper. Ille sit publicus inimicus. ludos exposcant quales voluerint. divites pauperibus ad clientelas et ad ministerium sui fastus abutantur. Quandoque turpissima est vitae agendae ratio. sed tamquam ex oraculis et Dei nubibus intonare. sed tamquam rerum dominatoribus et deliciarum suarum provisoribus serviant. Sed quia iste audit.sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere coepisset. flagitiosissimamque rem publicam et in illa Angelorum quadam sanctissima atque augustissima curia caelestique re publica. sive milites sive provinciales. Legant nobis contra luxum et avaritiam praecepta deorum suorum populo Romano data. Provinciae regibus non tamquam rectoribus morum. nisi qui alienae rei domui saluti vel cuiquam invito fuerit importunus aut noxius. Cum igitur tot et tanta mala temporum illorum vel tolerabiliora superius. nullo modo curant pessimam ac flagitiosissimam esse rem publicam. Non dura iubeantur. iuvenes et virgines. "tantum floreat copiis referta. adflictionem vero eius. clarissimum sibi locum etiam ista tolerantia comparare. quibus per falsam divinitatem perniciosam conciliarent auctoritatem. ac non etiam ab illo probrosa et ignominiosa deposcerent. ille contemnit. et per apostolicos Actus et per Epistulas tam multa contra avaritiam atque luxuriam ubique populis ad hoc congregatis quam excellenter. seniores cum iunioribus 38. quibus frui placuerit. eum libera multitudo avertat ab auribus. theatra inhonestae laetitiae vocibus atque omni genere sive crudelissimae sive turpissimae voluptatis exaestuent. utriuslibet sexus. quos cum suis vel de suis possint habere cultoribus: tantum efficiant. cui utinam tantum casta et modesta reticerent. Nullus ducatur ad iudices. Legant nostra et per Prophetas et per sanctum Evangelium. quamcumque isto tempore superbia deliciaeque eorum perpessae fuerint. die noctuque ludatur bibatur. si ita necesse est. per quas sibi etiam infirmiores subdat quisque potentior. evertat a sedibus. "Tantum stet". auferat a viventibus. sed iudicio veritatis gloriosissimam civitatem? Christus vera dedit agendae vitae praecepta. Ecce ante Christi adventum. sed largitoribus voluptatum. Verum tales cultores et dilectores deorum istorum. Obsequantur divitibus pauperes causa saturitatis atque ut eorum patrociniis quieta inertia perfruantur. unde haec mercede didicimus. vomatur diffluatur. legibus advertatur. ut antea. quisquis eam mutare vel auferre temptaverit. qui doctrina saluberrima et falsos ac fallaces deos coli vetat et istas hominum noxias flagitiosasque cupiditates divina auctoritate detestans atque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo ubique familiam suam sensim subtrahit. Cuius praecepta de iustis probisque moribus si simul audirent atque curarent reges terrae et omnes populi. qui hanc adipiscendam populis procuraverint adeptamque servaverint. ceterum de suis vel cum suis vel cum quibusque volentibus faciat quisque quod libet. et quos baptista Iohannes alloquitur. etiam pessimam. vel. Abundent publica scorta vel propter omnes. non dicam Romano imperio. quorum etiam imitatores in sceleribus et flagitiis se esse laetantur. quam divine non tamquam ex philosophorum concertationibus strepere. qui habere privata non possunt. Illi habeantur dii veri. sed domui 31 . adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta est 37. victoriis gloriosa. cui haec felicitas displicet. Saltationes undique concrepent. Et tamen luxu atque avaritia saevisque ac turpibus moribus ante adventum Christi rem publicam pessimam ac flagitiosissimam factam non imputant diis suis.

quorum consensum dixit esse factionem. si esset iniustus. eum ipsum qui Carthaginem exstinxerat. sed.nec iure sociata aut res populi. omnino nullam esse rem publicam. si afuisset. Populum autem non omnem coetum multitudinis. Cultus deorum non profuit reipublicae iustitiae (21-29) Tullio teste Romanorum res publica non fuit iusta. aut iniusti optimates. cum tyrannus eam factione capesseret. 21. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse assensus est Scipio responditque Nihil esse. ut hanc esse utilem rei publicae. qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam. moderata ratione civitatem consensu dissimillimorum concinere. eamque sine iustitia nullo pacto esse posse 42. ne hoc ipse sentire crederetur. purgans praecipue. sicut ipse ait. sed omnino nulla erat secundum istam rationem. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset: Ut in fidibus aut tibiis atque cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis. de re publica disputantem. quam describit Sallustius. in tertio libro magna conflictione res acta est. Eo quippe tempore disputatur.. nihil tam inimicum quam iniustitiam civitati nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare posse rem publicam 44. qualem illam describit Sallustius. quando praesentiebatur ea corruptione. cum bene ac iuste geritur sive ab uno rege sive a paucis optimatibus sive ab universo populo. cui nomen usitatum non repperit. sicut populus fuerat definitus 46.. quantum prodesset iustitia civitati quantumque obesset. Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset. ut sonis. qua dixerat eam esse rem populi 45. illam vero inutilem. quantum satis visum est. 2.. nec ipse populus iam populus esset. Cum vero iniustus est rex. Tum Laelius rogantibus omnibus iustitiam defendere aggressus est asseruitque quantum potuit. hauriendo consumpserat 40. sine iniuria non posse. .. ut Sallustius narrat. quem immutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt. quae libido eius. sicut ratio ex illis definitionibus conexa docuisset. sicut Cicero disputat. nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud. quod adhuc de re publica dictum putaret. propter illud. 1. huic libentius quam Romani veteres Romulo templum et flaminem consecrarent. verisimilibus rationibus et exemplis velut conaretur ostendere. 3. et poposcit.a maiorum moribus recessit. Nam mortis eius fit in eisdem libris commemoratio. aut iniustus ipse populus. Quando ergo res publica Romana talis erat. quo possent longius progredi. atque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam. unus eorum qui disputationi aderant. non iam pessima ac flagitiosissima. sed hoc verissimum esse. quod iam vulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse. suscepit deinde Philus. quem tyrannum more Graeco appellavit. quo iam unus Gracchorum occisus fuit. quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata. 21. sine summa iustitia rem publicam regi non posse 43. etiam cum viveret. nisi ut etiam ipsum tyrannum vocaret: non iam vitiosam. iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset.. quam 32 .. sed coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse determinat.. Quem regem si isti haberent sibi in talibus indulgentem nec in eis cuiquam ulla severitate adversantem. isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus. sed tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non. ut in sepulcro suo scribi fecerit ea sola se habere mortuum. sicut pridie fuerat disputatum. 21. pertractata Scipio ad intermissa revertitur recolitque suam atque commendat brevem rei publicae definitionem. arctissimum atque optimum omni in re publica vinculum incolumitatis. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis utilitas.. Inducit enim Scipionem. sed. Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum. ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur. a quo scribit seditiones graves coepisse Sallustius 41.. . Qua quaestione. id est rem populi.. quoniam non esset res populi.Sardanapali comparaverit? Qui quondam rex ita fuit voluptatibus deditus. iam iamque peritura. egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam. Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam ac flagitiosissimam dixit. nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosorum labe ac dedecore impleatur. eam esse in civitate concordiam. et quae harmonia a musicis dicitur in cantu. pessimam ac flagitiosissimam factam.

quas Marius et Cinna et Carbo. non habent cur querantur de religione Christiana. non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renovare neglexit. quas denique Sulla ipse 52. non curantes quem ad modum illi viverent. tot festis sollemnitatibus. et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est. sed iam ignorentur? Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria. Haec Cicero fatebatur.. adhuc tamen ante adventum Christi.. quos ita oblivione obsoletos videmus. An forte propter huiuscemodi civium mores Vergilianam illam sententiam.igitur mala non imputanda nomini Christi. rem publicam verbo retinemus. quamlibet laudabilem dicant istam fuisse vel esse rem publicam. numquam illam fuisse rem publicam. quis non istorum ea Christianis imputanda esse censeret? Quam ob rem cur non curarunt dii eorum. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes viros adhibebat. inquit. in ea certe civitate est vera iustitia de qua Scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de te. Aut si dederunt.. 2. quoniam eam rem populi esse negare non possumus. non casu aliquo. ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt. vera autem iustitia non est nisi in ea re publica. Enitar enim suo loco. aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam vaste lateque imperantem rem publicam. 22. ab usu nostrae locutionis est forte remotius. 22. quia numquam in ea fuerit vera iustitia. nisi ita morata civitas fuisset. ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis. ut seditionibus cuncta turbarent. quem in suis libris fecit de re publica disputare. Quem quidem ille versum. civitas Dei 50. Ut ergo non periret. ut in bella etiam progrederentur civilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita 51. cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis. ut formam saltem eius et extrema tamquam lineamenta servaret. tam multiplicibus variisque sacris. hoc videbimus 49. pro defensione deorum suorum opponere audebunt: Discessere omnes adytis arisque relictis dii. 4. quod et ipse Cicero nesciens. expressit. 21. 1. Quid enim manet ex antiquis moribus. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius. quod hac offensi eos dii sui 33 . immo vero nulla erat atque omnino perierat perditissimis moribus. quae si diffamata et praevalescente religione Christiana sentirentur atque dicerentur. Vel brevitate vel veritate tamquam ex oraculo quodam mihi esse effatus videtur. Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem. Nostra vero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam. longe quidem post mortem Africani. quo dixerat: Moribus antiquis res stat Romana virisque 47. cuius vitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? Quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? . immo curantes ut etiam perdite viverent. re ipsa vero iam pridem amisimus 48. Nostris enim vitiis.disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit.. sed ne id quidem curavit. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit.. sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est. tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis viris et moribus qualis fuerit. cuius conditor rectorque Christus est. Nam neque viri. ut non modo non colantur. nisi hi viri praefuissent. cum eam praeferret. quas deorum leges illi civitati datas contempserint Gracchi. Si autem hoc nomen. a quo tot templis. utrum in ea viguerit vera iustitia an forte nec tunc fuerit viva moribus. sicut solent. quibus imperium hoc steterat 53? Primum si ita est. secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi adventum pessima ac flagitiosissima facta erat. quam Cicero longe. dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. si Deus voluerit.. sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Enni poetae versu. tot sacerdotibus et sacrificiorum generibus. . sed evanescentem vetustate.deos minime Romae subvenisse. proferatur ostendatur legatur. tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur. quibus ille dixit rem stare Romanam. et veterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes viri. quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breviter posuit (attestantibus etiam multis sive ipsius sive eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis). sed picta coloribus. ne tunc periret atque amitteretur illa res publica. quod alibi aliterque vulgatum est. si et ipsam rem publicam placet dicere. dii custodes eius populo cultori suo dare praecipue vitae ac morum praecepta debuerunt. neque mores. Reipublicae flagitia monent. antequam Christus in carne venisset. Sed alias.

. quia. quam nimis diligunt. . captivitate servitute inopia. 34 . tantam felicitatem et posse homines. ne periret. quam incivilis hostilique immanior eius victoria fuerit. nisi quantum illius ordinatione sinitur. et Catilina pessimus oppressus inopia et in bello sui sceleris prostratus infelix. Omitto quod Marius a miserantibus Minturnensibus Maricae deae in luco eius commendatus est. sed haec prudenter advertunt. quibus primum paulatim decoloratis. neque enim minus eos invenitur Regulus coluisse quam Marius. quia magis Mario quam Regulo dii favisse existimantur. dignitate longaevitate cumulari et perfrui diis iratis. produntur. Verum de his adventiciis et corporis potius quam animi malis. etsi aliquid in his rebus daemones possunt. a quo solo conferri potest. qui non studiis agunt. nec subvenire praecipiendo nec latere tacendo potuerunt. si eorum de bona vita atque iustitia civitas praecepta contempserat. qui habuit quinque filios consulares. immo depravandis et corrumpendis addiderunt moribus. ut dixi. dii fuerunt.. magis contraria ut populus disceret institerunt. Quid quod etiam videntur eorum affuisse cupiditatibus implendis. quantum secreto Omnipotentis arbitrio permittuntur. ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. si nihil etiam in his transeuntibus et temporalibus bonis vel eis quos oderunt nocent. omitto. nec eosdem immundissimos spiritus vel propter haec ipsa bona malave terrena propitiandos aut timendos existimemus. et ostenduntur non praefuisse <re>frenandis. Nec ideo vita pessima eligenda videatur. Si enim ad haec eum dii eorum non iuverunt. nisi saltem anseres diis dormientibus vigilarent 54. non parum est quod fatentur etiam non propitiis diis suis posse accidere homini istam temporalem. tantum possunt. iuste nemo reprehendit. et ex summa desperatione reversus incolumis in Urbem duxit crudelem crudelis exercitum. Illa igitur res publica malis moribus cum periret. Recte autem abscesserant. ut amitteretur. cur in eis adfuerunt pessimo viro Mario. convincuntur. Prorsus ibi erant. quae sicut Mario malis etiam plerumque conceditur. Sullae secundae res admonent. quamvis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae. quia. Metellus enim Romanorum laudatissimus. Nam si virtutibus animi et probitati vitae.deseruerint. quaeso. ut ei omnia prosperaret 56. cuius praemia post mortem speranda sunt.. cum longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc enim tota Urbe in hostium potestatem redacta solus collis Capitolinus remanserat. deinde torrentis modo praecipitatis tanta. sicut fuit Regulus. nec Maricae nescio cui tribuo Marii sanguineam felicitatem. posse etiam homines. quem male viventem non docuerant bene vivere? Res temporum prosperae aut adversae. ut quid tanto studio colendi requiruntur? Cur laboriosis tristibusque temporibus. qui etiam ipse caperetur. nec eam rursus quasi malam arbitremur.. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias avesque colentium Roma deciderat. ut periret. quod velut offensi civium iniquitate discesserint.non a daemonibus sed a Deo sunt. cruentissimum auctorem bellorum civilium atque gestorem. et optimo Regulo defuerunt? An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod si propterea magis timendi et colendi putantur: neque hoc putentur. Nunc vero quales. opibus honoribus. quae vel ab hostibus vel alia clade accidunt. cum anseri sollemnia celebrabant. si noluerunt cum populo cultore suo vivere. sicut ipsi mali homines in terra. nondum interim disputo: nunc ago de labe morum. 23. Sed tamen haec numinum turba ubi erat. ut quid coluntur. 2. ut septiens consul fieret adiuverunt atque ut in septimo suo consulatu moreretur. et verissima atque certissima felicitate praepollent boni Deum colentes. ubi quam cruenta. compendio nihil eos prodesse et coli superfluo confitentur. Quod si ita esse concedunt. nihil dii eorum pro dirigendis vel pro corrigendis egerunt moribus.. eos qui scripserunt legant qui volunt. sed occultae potius providentiae Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore liberandos. murmuratur et propter eos Christiana religio conviciis indignissimis laeditur? Si autem habent in his rebus vel beneficii vel maleficii potestatem. 1. omnes adytis arisque relictis di. tamquam offensi abscesserint. cum ea multos etiam pios ac bonos unius veri Dei cultores invitis daemonibus praepolluisse videamus. qui enim Marium novum hominem et ignobilem. 23. salute viribus. etiam rerum temporalium felix fuit. sic etiam illi non omnia quae volunt facere possunt. vel eis quos diligunt prosunt. cuius plene iudicia nemo comprehendit. Nec se bonos fingant. Sed hoc. quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas abegerunt.. sicut fuit Marius. senex ne in manus Sullae futuri mox victoris irrueret 55. vigiliis doloribus excruciari et emori diis amicis. ne magnipendamus terrenam felicitatem.

qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine. nuntiavit etiam aliquid et prope futurum et mox factum. invenerunt 58. Quod quidem daemoni et praevidere facile fuit et celerrime nuntiare. victoria tua est. Ut ergo huius tanti mali minime taederet.24. cuius tempora talia fuerunt. unde multa iam dixi. Immo satis agebant." atque ut id divino spiritu clamare crederetur. dum occiso spolia detraheret. qua factum est. et nullus eorum curaverit Sullam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis civilibus. non auguriis. qualia signa si dii iusti dare solerent ac non daemones impii. vidit in capite vitulini iecoris similitudinem coronae aureae. non cuiusquam somnio vel vaticinio praenuntiabant. ne imitari tales pugnas civica trepidaret affectio.. quam prius ab illo audierat. Haec illi dii vere tristia vereque lugenda non exstis. Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias civili sanguine ulcisci. diis iuvantibus implevisset. eam recordatus est. nisi ea. ut custodiri se postumius haruspex voluerit capitis supplicium subiturus. quae forma militi visa fuerit. quorum vindex esse videbatur. iterum mandatum est ab eodem Iove per militem quendam legionis sextae. profecto illis extis nefaria potius atque ipsi Sullae graviter noxia mala futura monstrarent. cum primum ad Urbem contra Marium castra movisset. ut superiora. Dii ad crudelitatem atque scelus propellunt. Deinde cum venisset Tarentum Sulla atque ibi sacrificasset. 1.. quos illi deos putantes colendos et venerandos arbitrabantur. scaenicos sibi 35 .daemones ad flagitia excitare. Illud sane intende. Tum percontatus Sulla. fratrem nudato cadavere agnovit ac detestatus bella civilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit 59. sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret. . nisi ut sibi Romani bellando civiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere viderentur? Iam enim coeperant bella civilia. qualia non foedarent. sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones. continuo egressus e castris postero die concitatior reversus est et Capitolium arsisse clamavit. quis non videat. negotium suum agere. Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens. quae illic victor tam horrenda commisit. adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Livius 57. ut victor civium gloriosus victus atque captivus nefandis vitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subderetur. Ecce non discesserant adytis atque aris relictis di. quod miles quidam. per Lucium Titium ei mandatum est a Iove. vestigia quoque velut hominum et equorum. 25. quibus hi qui exhibent sociati unam pessimam causam cum eis habeant in iudicio Dei. Clamavit homo vaticinando: "victoria tua est. quare dii curaverint velut felicia ista nuntiare. Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. unde longe aberat per quem ille spiritus loquebatur. quam inimicos in corporibus perderet. quid aliud egerunt. ut immoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus. prius se de Mithridate praenuntiasse victoriam. Iam multos moverat. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupiditatem minando frangebant. moxque multi se vidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. quae in animo Sulla haberet. sed potius humanum scelus divino excusaretur exemplo. illorum comparatione quaererentur. Sulla. sub qualibus diis esse cupiant. Si ergo veraciter inter se numina pugnaverunt. Quid hic responderi potest. quantum nocuit cupiditati. quanta de illa conflictatione exprimi poterant. consideretur tamen quae sit talium deorum vel malitia vel miseria: si autem se pugnasse finxerunt. sicut saepe dixi notumque nobis est in Litteris sacris resque ipsae satis indicant. et factum est. et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores. ut pro diis habeantur et colantur. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne vinceretur. Sulla certe ipse. 2. Quae pugna ubi destitit. et tunc promittere daturum se potestatem. Sulla". Tunc postumius haruspex ille respondit praeclaram ei significare victoriam iussitque ut extis illis solus vesceretur.. Arserat autem re vera Capitolium. quod ad causam maxime pertinet. ubi non multo post civiles acies nefario proelio conflixerunt. 24. Hoc cum dixisset.. cui corona aurea ipsius victoriae illustrissimum signum in vitulino iecore apparuit. quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo velut divinam auctoritatem praebere sceleribus? Quod etiam in quadam Campaniae lata planitie. Neque enim eius dignitati tantum profuit illa victoria. qui blasphemant Salvatorem voluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. 1. noxii daemones. quod esset Mithridatem superaturus. Postea parvo intervallo servus cuiusdam Lucii Pontii vaticinando clamavit: "a Bellona nuntius venio. Hac astutia maligni spiritus etiam ludos. non tamen clamavit: "ab sceleribus parce. Sulla". ut ea illis exhibeantur. cum ille indicasset. iam bella civilia excusantur humana. nisi qui tales deos imitari magis elegit quam divina gratia ab eorum societate separari. Illinc vero quis non intellegat. qui de Mithridatica victoria ab eodem mandata pertulerat. quando de rerum eventu praedicebant nihilque de ipsius Sullae correctione curabant. inter se pugnantes hominibus apparere voluerunt. ipsi inter se prius pugnare visi sunt.

nescimus. Proinde malignitas daemonum. si ullus ibi erat. mitius Romani in bella civilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent. sed multo minus audebant sacra eius. qui suis flagitiis et facinoribus. nisi etiam exhibere curarent. ad quod perpetrandum saltem secretum quaerebatur in domo. immo eosdem mores velut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius. Sciebatur virginali numini quid placeret. spectanda processerint: quid est. Quis enim alius spiritus occulto instinctu nequissimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis. nisi qui 36 . quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum iactare et commendare gestiebant. ut imitanda proponerentur.. Haec dicere compulsi sumus. et intus paucis castitas simulata vix sonat. sive indicatis sive simulatis. ut periret. ut arbitror. Christo nostro imputant: cum Christus noster tanta frequentet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores. nisi alicubi se. qui mala transitoria. ut totum sensum honestatis amiserit. illam suppliciter adorari. 2. illinc virginem deam.Christus ad optimos mores. 26. quae apud deos etiam religiose discerent iratos habituri. Quam non ideo tunc perisse quisquam. Ubi et quando sacrati Caelestis 63 audiebant castitatis praecepta. seu vivant seu moriantur. nisi in fallaciae diversoriis? Illud enim fit. hoc ipso callidior advertenda est et convincenda malitia spirituum noxiorum. perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus quibusdam velut electis sacratis suis 61? Quod si ita est. eorumque sibi celebratione petita ab impudentibus. Hoc tamen palam discendum praebebatur in templo. quia Discessere omnes adytis arisque relictis Dii 60 velut amici virtutibus. ante illam turpia celebrari. verum etiam per se ipsos in campo humanis oculis exhibentes. tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. Hominibus namque verecundabantur. praebentur propatula pudendis et secreta laudandis. qui se huiuscemodi voluptatibus immundos esse spiritus confitentur. sed tamen illos libentissime sibi talia exhiberi cerneret. quod bonum dicitur vix aliquos invenit auditores. convincuntur fuisse praesentes. non implet negotium deceptionis. ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus.. cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae. universi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissime spectabamus. decus latet et dedecus patet.sicut in sacris deae Caelestis. extorta a pudentibus auctores se vitae scelestae immundaeque testantur. Foris itaque populis celeberrimo strepitu impietas impura circumsonat. quod idem ipsi daemones. Ne quis itaque existimaret in deos convicia potius quam eis dignum aliquid scriptitasse. Quam perditionem diis suis non imputant. corrigantur. 25. ut honestiores. quoniam pessimis moribus civium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse nullamque remansisse ante adventum Christi Iesu Domini nostri auctores eorum dicere et scribere minime dubitarunt. iam dicere audebit. 2. ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statutis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint atque ad omnium oculos. ne periret. qui sunt turpissimi.dicari sacrarique iusserunt. dii vero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica. Quae cum ita sint. intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam. nisi in daemonum templis? Ubi. cuncta obscenitatis implebantur officia. nullam verecundiorem scaenicam vidimus.. qui pauci sunt. non ibi pudibundos mimos. et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. perire non possunt. Dii ad turpia incitant. casto corde damnare. sive prodita sive conficta. cum vitiis hominum offenderentur. ut omnis vel paene omnis eius laude moveatur humana natura. Tanta enim vis est probitatis et castitatis. ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt.. quod humana flagitia non libere homines committerent.. pudore mortalium. ubi tanta deorum flagitia theatricis canticis atque fabularum actionibus celebrata et quisquis eos fecisse crederet et quisquis non crederet. ne plures. quia tot signis extorum auguriorum vaticiniorum. transfiguret in angelos lucis 62. Nonnullae pudentiores avertebant faciem ab impuris motibus scaenicorum et artem flagitii furtiva intentione discebant. qui si vere abscessissent. 26. quam venerabantur. nec usque adeo sit turpitudine vitiosa. ante ipsum tamen delubrum. .. ipsi ad decipiendos homines poetarum carmina firmaverunt. quem ad modum scriptum in nostris Litteris novimus. quibus boni. quod malum geritur omnes convocat spectatores. ne auderent impudicos gestus ore libero cernere. capiantur. pugnas videlicet suas non solum per scaenicos in theatro. hoc autem. mirante nimium. securus imitaretur. Sed ubi hoc. opprobria numinum et crimina. 1. .

quibus non sit quieta vita. quanto turpius celebrari solent. 1. haec ignominiosa deorum vel scelerate turpiterque facta vel sceleratius turpiusque conficta oculis et auribus publicis civitas tota discebat. neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret praetermissam 65. 28. haec ab illa turpissima vanitate et fallacissima daemonum malignitate discerne.. ut eius adiciaris numero civium. et ludos per decem dies factos. haec potius concupisce. et ideo non solum illis exhibenda. qui non opponerentur defensores oppugnatoribus moenium. quam nocebant ipsi. non nisi vera pietate purgatur atque perficitur. Imperium sine fine dabit 69. et in ea veraciter semperque regnabis. Ad quam patriam te invitamus et exhortamur. quia populi confluunt ad ecclesiam casta celebritate. 37 . de quorum virtute perfecta et pro fide vera etiam passionibus gloriamur. amans in ludis simulacra vitiorum. quasi non satius erat tales deos irritare temperantia quam placare luxuria. cum quaerant tempora. inquam. Non audias degeneres tuos Christo Christianisve detrahentes et accusantes velut tempora mala. cum vitiositate foedissima placarentur. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur. et eos honestate etiam ad inimicitias provocare quam tanta deformitate lenire. sed potius secura nequitia. tribu movit. Neque enim gravius fuerant quamlibet crudelissima immanitate nocituri homines. Mysteria cristiana sunt saluberrimae pietatis. Expergiscere. propter quos placabantur. sicut experrecta es in quibusdam. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. sed sibi quoque imitanda credebat. nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. 27. Quo etsi veniunt quidam talium praeceptorum irrisores. o indoles Romana laudabilis. Haec potius concupisce. inter cetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam 64. Illic enim tibi non Vestalis focus. non illud nescio quid velut bonum et honestum. Si quid in te laudabile naturaliter eminet. susurrans in occulto verba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos. pro qua minimum laborabis. Ab istarum immundissimarum potestatum tartareo iugo et societate poenali erui per Christi nomen homines et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae impietatis nocte transferri queruntur et murmurant iniqui et ingrati et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi. aut timore vel pudore comprimitur. Vir gravis et philosophaster Tullius aedilis futurus clamat in auribus civitatis. impietate autem disperditur et punitur. qui ludi tanto devotius.. Hanc talium numinum placationem petulantissimam impurissimam impudentissimam nequissimam immundissimam. Nunc iam caelestem arripe. quo virtus debellaretur in mentibus. et qui non faciunt audiant ad iudicium. frequentans in aperto invitamenta nequitiae ad possidendos innumerabiles malos? Dii turpibus sacris et ludis placantur. timeretur 66. eo modo dii conciliabantur. ut non in te. Dicit alio loco iam consul in extremis periculis civitatis. 29. o progenies Regulorum Scaevolarum. Nunc iam elige quid sequaris. Scipionum Fabriciorum. agnovit turpes fecit infames. sed Deus unus et verus Nec metas rerum nec tempora ponit. cuius quodam modo asylum est vera remissio peccatorum. dies est. Tunc enim tibi gloria popularis adfuit. fabulas in deos illecebrosas atque criminosas. quam ne non fieret. haec commissa numinibus placere cernebat. constituens in templis simulacra daemonum. ut magis ne innotesceret. Ad Christum Romani invitantur. ubi audiant quam bene hic ad tempus vivere debeant. hanc. cuius actores laudanda Romanae virtutis indoles honore privavit.etiam sacris talibus oblectatur. Quando quidem ut averteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus. honesta utriusque sexus discretione. sed in Deo vero sine ullo errore lauderis. ut post hanc vitam beate semperque vivere mereantur. ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium. pudendam veraeque religioni aversandam et detestandam talium numinum placationem. qui usquequaque adversus potestates inimicissimas confligentes easque fortiter moriendo vincentes "sanguine nobis hanc patriam peperere suo 67". ubi veri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur. omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur. non lapis Capitolinus 68. sed occulto iudicio divinae providentiae vera religio quam eligeres defuit. aut dona laudantur aut beneficia postulantur. quod tam paucis et tam occulte dicebatur (si tamen dicebatur).

Bene. quo modo illi a tua dignitate remoti sunt notatione censoria. Sic isti a tua pietate removeantur purgatione Christiana. ut hic sit huius voluminis modus. quod ignominiosissimum est. quod hi putant. et de malis carnalibus. indicasse. quibus solis mali perfrui volunt. et per quos homines eosdem ludos fecisti. Actores criminum divinorum removisti ab honoribus tuis: supplica Deo vero. Quantos sibi deos Romani praeter constitutionem Numae adiecerint. maligni sunt spiritus. quo sub Numa actum est. Non tam Iuno Troianis. Patere asseri libertatem tuam adversus immundos spiritus. haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum. deinceps videbimus. An dii. 2. quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa. qui per turpes placantur. qui et a Romanis et a Graecis similiter colebantur. 10. ut a te removeat illos deos. quorum eos numerositas nihil iuverit. quibus humana dignitas inquinatur. Noli deos falsos fallacesque requirere. 8. De parricidio Romuli. quod malitiosissimum <est>. 2. Proinde si ad beatam pervenire desideras civitatem. De simulacro Cumani Apollinis. 29. An optandum fuerit. Quo igitur pacto deos. quod inter ipsos traditur frequentatum. quibus opitulari non poterat. qua utile esse dixit. Non potuisse offendi deos Paridis adulterio. quod dii non vindicarunt. non putasti habendos in numero qualiumcumque civium Romanorum? Incomparabiliter superna est civitas clarior. et quietum esse potuisset et tutum. quam isti daemones. infames esse voluisti. abice potius atque contemne in veram emicans libertatem. quae nobis invident. qui tuis cervicibus imposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam.. De eversione Ilii. ut tanta bellorum rabie Romanum augeretur imperium. De bonis autem carnalibus. quod tua sponte histrionibus et scaenicis societatem civitatis patere noluisti. ubi dignitas sanctitas. quas solas mali metuunt et quas semper passus est mundus. 9. qui delectantur criminibus suis. Et tu ipsa non parva ex parte de talibus spiritibus iudicasti. quod in Romuli matre non ulti sunt. 4. Indigne ab honestis coluntur. quibus aeterna tua felicitas poena est. Non probari quod dii adulterium Paridis punierint. evigila plenius! nullo modo his artibus placatur divina maiestas. 7. quod neque in his habeant quam putantur habere isti daemones potestatem (quamquam si haberent.ut respuant falsos deos. devita daemonum societatem. seu veris. Non sunt dii. seu falsis. De sententia Varronis. quae sola perpeti nolunt. 5. 12. 5 LIBER III BREVICULUS 1. cuius fletus creditus est cladem Graecorum. pervenire non posse). omni generi hominum sedes invident sempiternas 70. ubi pax felicitas. An illam pacem. quando ludis eos placasti. qui talibus delectantur obsequiis. ubi victoria veritas. ubi vita aeternitas. Multo minus habet in sua societate tales deos. 6. deberemus potius etiam ista contemnere. deos praestitisse credendum sit. 3. 38 . qui propter haec eos coli oportere contendunt. tamen nec in istis eos hoc valere. arces videtur invidisse Romanas. cum deos coleret. 11. ut se homines diis genitos mentiantur. quae sub Numae regno fuit.. cum homines. causas habuerint. De adversitatibus. cum eo studio.. a quibus carnalem originem ducis. quos adhuc deos putas. quod dux Marii Fimbria excidit. si tu in tua tales homines habere erubuisti. per quos eadem aguntur obsequia. An debuerit diis Iliacis Roma committi. quibus Ilium paterentur exscindi.

quo minus eorum malorum aggere premeretur. quo foedere Romani obtinuerint prima coniugia. LIBER TERTIUS ROMANORUM RES GESTAE IUDICIO PERCURRUNTUR Quae rationes sint res gestas iudicandi (1-12) Quae sit vera rerum gestarum descriptio. quibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus dii Romani auxilium non tulerunt. De interioribus malis. De primis apud Romanos consulibus. 29. Iam satis dictum arbitror de morum malis et animorum. Quam impudenter praesentia incommoda Christo imputent. De diversis generibus belli. De comparatione Gothicae irruptionis cum eis cladibus. 1. et de victoria dominandi libidine adepta. Post initia consularis imperii quibus malis vexata fuerit Romana res publica. 15. fuit. De bello civili Mariano atque Sullano. De afflictione belli Punici secundi. egisse. sed potius. 24. De discordia civili. quando eam Sallustius optimam fuisse describit. 16. 17. quas Romani vel a Gallis vel a bellorum civilium auctoribus acceperunt. Quam ingrata fuerit Romana civitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit. 19. Qualis Romanorum regum vita atque exitus fuerit. Quo iure. quae hominibus serviunt. ut maxime premeretur. quibus Romana res publica exagitata est. De connexione bellorum. De exitu Saguntinorum. 25. captivitas trucidatio. Qualis fuerit Sullana victoria. 18. quo omnes cives Romanos.13. subvenire curasse. 14. 31. Nunc de illis malis video dicendum. quae sola isti perpeti nolunt. De aede Concordiae ex senatus consulto in loco seditionum et caedium condita. 21. De Mithridatis edicto. qui deos colere non sinuntur. et si qua similia iam in 39 . vindex Marianae crudelitatis. qualia sunt fames morbus. 23. De impietate belli. quam Gracchiae seditiones excitaverunt. diis non opitulantibus. 30. quorum alter alterum patria pepulit moxque ipse post atrocissima parricidia a vulnerato hoste vulneratus interiit. quod in rabie omnium animalium. quae adventum Christi plurima et gravissima praecesserunt. bellum exspoliatio. quod Albanis Romani intulerunt. Quantae clades Romanos sub bellis Punicis triverint frustra deorum praesidiis expetitis. qui intra Asiam invenirentur. 22. iussit occidi. 27. cum tantae clades eo tempore quo colebantur exstiterint. 26. quae post conditam aedem Concordiae sunt secuta. nihil deos falsos populo cultori suo. praecedente prodigio. 28. quos colebat. qua vires utriusque partis consumptae sunt. 20. quae praecipue cavenda sunt.

cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur. quare dii. 40 . Sed quo modo in illo illud flagitium oderant qui in sua socia Venere non oderant (ut alia omittam) quod cum Anchise commiserat. Aenean esse Veneris filium: ecce concedo. non ultores. non zelant coniuges suas. quem etiam nube rapuit. quae sint perpessae ante adventum Christi. a cuius posteris Roma est. Nescientes igitur tanti dii. quasi hoc sit hominis maximum bonum. hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. quod et in primo libro attigi 1) eosdem habens deos et colens cur a Graecis victum. Structa suis manibus periurae moenia Troiae 5. Deorum fabulae agendae vitae rationi repugnant. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. Quamquam nec ipsum Neptunum. ubicumque gratia divina digni occultissimo atque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam. unde origo est populi Romani. steterat illud imperium 7. Troianis peierantibus fingantur irati. Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit. quae apud eum contionibus agebantur. qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur 8. patruum eius. mares autem homines deabus misceri nefas? Dura vel potius non credenda condicio. quia Aeneae mater hoc fecit. non obtendant Troiana periuria. captum atque deletum est? "Priamo. Ergo verum est. sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentur. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta civitate habuit etiam eorum grandem copiam. (neque enim praetereundum aut dissimulandum est. quando ab eis libere colebantur. erubescant talia colere numina. 2. amasse Romana. habere bona omnia praeter se ipsum. nec erubescunt inter bona. inquiunt. Videant ne gravius si tales deos credere quam diis talibus peierare. quos alios quam istos deos mundus colebat. inducit magnum aliquid divinantem 4. Multi dii Troiae non profuerunt. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit. Haec enim sola mali deputant mala. quae laudant. ut Troiam desererent. quam si vitam. Auctores enim doctoresque peccatorum esse assolent. ut rursus a quibusdam defenduntur. cum illo periurio ambos fabula narret offensos. Sed neque talia mala. Nulla itaque causa est. totiens populus in suffragiis vel in quibusque causis. tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar. magisque stomachantur. quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit. ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao. decuit ignarum esse futurorum. 3. sunt reddita Laomedontea paterna periuria 2". credo. excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum. si nec Romulum Martis. suscensuerunt. cum iam ad eius quasi corpus rei publicae pertinerent. regem maris. usque adeo ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. Si igitur fabulis credunt. Sicuti ego accepi. quod Apollo atque Neptunus eidem Laomedonti mercenariis operibus servierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur 3. ne ab Achille occideretur. Urbem Romam. inquit Sallustius. illud autem concedente Vulcano? Dii enim. cur non et illud? An deos <fas est> hominibus feminis. si villam malam habeant. si placet. condidere atque habuere initio Troiani.primo libro commemoravimus. Irridere fabulas fortassis existimor nec graviter agere tanti ponderis causam. nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi servabatur antiquus. fratrem Iovis. Neque enim minus credidit recentior Caesar aviam Venerem 9 quam patrem antiquior Romulus Martem. Primum ipsa Troia vel Ilium. qui Neptunum quidem contra Troianos. aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit. ne illis acciderent obstiterunt. aut mirentur deos periuria punisse Troiana. Laomedontem sibi negaturum esse mercedem structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Miror Apollinem nominatum divinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. quae non faciunt malos. quos manus atque lingua periurio aut sanguine civili alebat 6? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis. ut dicunt. Si autem illud. id est ad ipsam proprie civitatem et quaecumque illi terrarum vel societate coniunctae vel condicione subiectae sunt. Cuperet cum vertere ab imo. cum a Graecis praevalentibus probentur victi. Non ergo credamus. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae. Varro fabulas utiles dicit esse civitatibus. quibus. Nec adulterio Paridis. Neptunus et Apollo. dii eorum. ipsi mali esse qui laudant. ut dicit. si fabulis non credunt. Si ergo adulterium Paridis vindicandum numina censuerunt. (quod apud Vergilium confitetur). non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur. Cum enim variis per diversa temporibus ante adventum Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum. quae isti sola formidant.

Sed utrum potuerit Venus ex concubitu anchisae Aenean parere vel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere. nullo divini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur. quo posset augeri. Par meritum impar sors Romae et Troiae. Marianarum partium homine pessimo. everteretur. ut se viri fortes. quod est peius. Nam et vir doctissimus eorum Varro falsa haec esse. causam requiro. et quid boni Roma. Aliud adicio. quam nunc agimus. multi dolore dissimulant. hoc est nimium grandibus ac fortibus viris. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur. quoniam. Huc accedit. Adhuc autem meliorum partium civilium Sulla dux 41 . et oppidanorum quidem quanto invenio meliorem. nisi quod victi inde fugerunt et se ad istos. Si aut perpetravit aut imperavit hoc Romulus. Si enim vera sunt. quae apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur. ubi putata sunt civibus etiam de ipsis diis prodesse mendacia. nulla tamen morte plectebant: usque adeo gravius quae putabant adyta divina quam humana cubilia vindicabant. occidit. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua irritaverat iniquitate. unde natis gigantibus. quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt. si illud de Marte non creditur. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Dî 12. quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant. in medio relinquamus. quod tota contempsit. Non est. Indigne Troia deleta est. et eorundem deorum tutelam Romanis invitavit iste sui fratris exstinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique vindicari. et ideo dii magis in Romanos sacrilegum illud flagitium quam in Troianos Paridis adulterium vindicare debuerunt. ut potui. quia. Uterque enim fuit conditor. contulerunt. Nec ad causam. cur igitur Troianis iram deorum provocavit ille alienae coniugis raptor. hinc eos iratus incendit vel potius penitus exstinxit. Dii inepti sunt humanis rebus iudicandis. nihil valentibus. Dixerit aliquis: Itane tu ista credis? Ego vero ista non credo. 7. ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. ut arbitror. sed patrem. ut eam dii inhabitarent. quo posset exstingui. magis irritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium civitatis. meis verbis cernis quam latum locum aperiat falsitati. quod multi impudentia negant. immo vero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos. ne cui parceretur. ut eam dii desererent. si peccata hominum illis numinibus displicerent. et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati sunt. 6. tota hoc illa civitas fecit. sed a Romanis quos sua calamitate propagaverat. ut ibi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi. quamvis aliqua damnatione. ut Sullae servarent integram civitatem. ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent. diis genitos esse credant. nec sic quidem possunt irasci veris adulteriis humanis.4. ut a Fimbria. tanto deteriorem deorum. non ab hostibus. porro autem Fimbria prius edictum proposuit. diis illis communibus ad haec repellenda nihil iuvantibus seu. quod dicatur quid mali Troia meruerit. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro detectas Vestae sacerdotes vivas etiam defodiebant. qui rursus easdem terras habitarent. agat vehementius et ob hoc impleat ipsa securitate felicius 10. quod verum est. magis eos contra Romanos moveret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus illusus. qui etiam falsis delectantur suis. Quae Varronis sententia expressa. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant. ut eo modo animus humanus velut divinae stirpis fiduciam gerens res magnas aggrediendas praesumat audacius. Certe enim civilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium. utrum hoc fieri Romulus iusserit aut Romulus fecerit. multo ferocius atque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captivati saltem in servitute vixerunt. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum. 5. paene tamen fatetur. quos pariter deciperent. non ab alienis. adulteras autem feminas. Sed utile esse civitatibus dicit. multi pudore dubitant. magis ipse fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput. et non iam fratrem. quo modo possunt diis adulteria displicere hominum. utrum praevaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint. Proinde ad utrumque interim <modo> nostra disputatio referatur. etiamsi falsum sit. atque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremavit. tunc terra completa est 11. qua quaeritur. interest. quamvis non audacter neque fidenter. ut hoc quoque de Venere non credatur. Fuit autem sacerdos illa Vestalis.

integrum stetisse perhibetur. eversum est. cum instituerentur. cui servantes urbem miseri portas clauserant: cur eidem Sullae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc. postea vero iam erant. et postea sacris institutis diisque ipsis. Quid ergo est. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt. Quae sacra et pax Numa rege fuerint.fuit. cur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra. quod illi quadraginta tres vel. sicut pluvia vitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. eamque delendam reliquerunt non Graecorum viris fortibus. quando Fimbria delevit Ilium. ad eorum laudem. tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset. quod potuerunt. si ea tempora perdurarent. ut scribit Livius 13. quorum semper sub numine Troia est 14. non ut <diceretur>: Dî patrii. 9. quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum civitatem servare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium verterit. fortasse apud Ilium erant. cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire. sed viro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium Sullanarum. Deum verum vera pietate perquirere. 10. ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: cur et postea deseruerunt eamdem civitatem Romanis cognatam. quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. ut saltem Capitolinum collem. nec cum perveneris requiescere. adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur: horum bonorum initiorum nondum malos eventus habuit. An respondent. 42 . clauderet. Eversis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Minervae sub tanta ruina templi illius. attendant defensores deorum. Quid ergo melius cives urbis illius facere potuerunt. si modo id rebus salubribus scisset impendere et perniciosissima curiositate neglecta. Illud enim posse permissi sunt. sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque servantem. quod. 8. non unde probarentur potentes. sed eum minus fortasse decepissent. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit. qui eisdem sacris fuerant invitati. si otiosum minime repperissent. quae bellis patere assolent. ut alii volunt. Sed si hoc tam magnum bonum dii illi Romae vel Pompilio contulerunt. sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi. quo belli portas Romani claudere potuerunt? Romani bellis usi sunt imperio augendo. Dii nihil agendis rebus valent. qui remanserat. Varro prodit 16. quid fidelius. Nam daemones ad decipiendum semper vigilantissimi. si Domino placuerit. eo merito scilicet. sed Dei veri beneficium est. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax. ad eorum defensionem. tanto magis ipsi occupaverunt. quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea vero causa! ut magnum esset imperium. ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniti. triginta et novem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa 18. suo diligentius disseretur loco 17. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi vel illi civitati consociare potuerit. quia Romanis multa sacra constituit 15. quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant. sed ne diceretur: Excessere omnes adytis arisque relictis Dî. si apud Romam erant. Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuvisse creduntur. iam praesidibus atque tutoribus vix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum. quae ut prodessent custodiebantur. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium. sed unde praesentes convincerentur. non rebellantem adversus Romam nobilem filiam. ad vocem anseris cito redierunt. Unde ergo stetit Minervae simulacrum? Deinde. Diis itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos. tuerentur. ab eis cum desereretur. sed ut essent addebantur. plerumque etiam sicut sol. ac non potius plurimum boni. sed quanto grandioribus membris. Deseruerint dii adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint. ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas. fecerunt. quid honestius.

opinor. quos Aeneas advexerat. quoniam Cumana colonia Graeca esset. etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur. sed quamdiu homines finitimi circumquaque voluerunt. quem vinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. Quae tamen si omnium deorum mater est. ut tam longa pax esset. sed undecumque nata sit. quas tamen plerumque contra eorum fieri voluntatem non solae fabulae multa mentientes et vix veri aliquid vel indicantes vel significantes. nec verum illum atque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena. Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta. Ita sit plane. Sed regnante Numa. ut nulla pugna superati. vel tamquam fugitivis custodes adhiberet vel tamquam invalidis adiutores. Decenter his artibus Roma crevit. malas mentes quatenus sinantur isti daemones vel terrere vel excitare. sicut pleraque mortalium habentur. utrum irruebant improbi belloque temptabant. quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt. cum cogitaret otiosus. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit. sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant 21. sive quandoque Alba eversa fuerant transituri. libertatem patriam parentesque armis tegere. Dii passionibus subsunt. indignum enim erat. cum adversus Achivos regemque Aristonicum bellaretur. luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. 12. Nam postquam res eorum. Interest quidem. non ergo Roma pacem habuit. sed necessitas tuendae salutis et libertatis. id est ipsi Graeciae. alius alium hortari. ut. Aesculapius autem ab Epidauro ambivit ad Romam 25. pauci ex amicis auxilio esse. mater etiam deum nescio unde a Pessinunte 26. quibusnam diis tuendam Romanam salutem regnumque committeret. ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obvia ferebantur: quibus modis agebatur. sua cuique satis placebant 19. Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus. alii corpus exercebant. Tunc velut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis. qui eam nullo bello provocaverunt. hostibus obviam ire. invidia ex opulentia orta est. si ipsa peperit Cynocephalum. quos illis prioribus. semper in potestate haberent paces bellicasque victorias. Peregrini dii mala non leniunt. dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi 20? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est. debuit fieri quod Vergilius detestatur.quae perstrinxit Sallustius. sicut scribit ipse Sallustius. sed si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur. an nihil eorum fiebat. qui longe postea venit ex Aegypto. Deinde mox regem Aristonicum victum et captum esse nuntiatum est. quae tam multa illic Pompilius constituerat. ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret. quamdiu dii eorum. iam vitio proprio. cum eius filius iam colli Capitolino praesideret. nisi forte dii tales etiam id homini vendere audebunt. nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. suisque terris. ubi ait: Igitur initio reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit) diversi pars ingenium. rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricavit 24. sed quo donante nesciens nec requirens. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans. Miror sane. audebunt eam dicere ignobilem 43 . Quod si in potestate non fuit. quatriduo flevisse nuntiatus est 22. neque Troianum neque Laviniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conservare potuisse: alios providendos existimavit. non. atque recoleret Troianos deos. Nam Camillam Diana doluit apud Vergilium et Pallantem moriturum Hercules flevit 23. et quia Romanis feliciter provenisset. 11. tamen veritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. nullo Martio impetu territi sedarentur inimici. adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. legibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens videbatur. qui sive cum Romulo iam Romam transierant. Unde non usquequaque incongrue quamvis fabulosis. Post ubi pericula virtute propulerant. non solum secuta est Romam quosdam filios suos. sed etiam ipsa Romana confitetur historia. quod irruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat non aviditas adipiscendae laudis humanae. Cumani senes intercesserunt atque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento. unde accitus esset. verum et alios praecessit etiam secuturos. quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putavissent esse proiciendum. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iovis. An ut tam multum augeretur imperium. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare. Igitur reges populique finitimi bello temptare. viderit Aesculapius pronepos eius. quod alius homo voluit sive noluit.

quorum iam filias amplexabantur in thalamis. quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna commissa est. societatis divinitatis? Quae postremo sub tot diis tutoribus vita civitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa possent. quod fratrem Romuli coegit occidi! A Sabinis mulieribus raptis ad bella punica res pensantur (13-20) Immane facinus fuit raptus virginum Sabinarum. ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur 29? At enim vicerunt in hac conflictione Romani vicinos suos. quod. sub quibus in comparatione peioris vitae melius vixerat. et. ut Varro dicit. regnum solus obtinuit. de quo iam supra locutus sum. uxore Pompei. Hic tamen Romulus de suorum iam virtute desperans Iovem oravit ut starent. quia videlicet pax Numae tam longa viluerat! quam 44 . aliquae utrorumque ferro et parentes et viros. tanto plures adhibendos putavit. Romani autem soceros interficiebant in praeliis. redeuntibus dolebant. aut fortassis Alecto illa inferna furia iam eis favente Iunone plus in illos habuit licentiae. nec illae auderent flere patres occisos. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus. ut bono et aequo more coniugia mererentur. sacrificia sacerdotes instituendo atque praebendo summum verum deum. illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus viris timebant. quibus templa altaria. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad tuitionem congregaverat. 1. sed etiam Romanorum in bellum Albani provocati sunt. in omnibusque generibus deorum. cladesque tanta irruit huius inopiae. Quantis et quam multis utrimque vulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae victoriae constiterunt! propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia. Quo modo nec Iuno. qui fratrem geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto. sed Bellona donavit. excepto Numa Pompilio. Flagitia albani belli percurruntur. ut sunt alterna bellorum. sicut in animalibus. Nam propter interitum civium propinquorum. Illa victori subdita dolere tantum suorum mortem potuit. agitari affligique debuit. 13. Andromacha felicius captivata est. Quae sunt ista iura nuptiarum. cui uni haec rite gesta debentur. mares et feminas 27? ) Sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus. nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia festinaret. quae foedera germanitatis affinitatis. quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent vota nesciebant. fratrum parentum aut pie cruciabantur. Primo enim sub ipsis regibus. atque ille hac occasione nomen Statoris invenit 33. nec timorem habentes liberum nec dolorem. credo. Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo non solum suo. quae cum Iove suo iam fovebat Romanos rerum dominos gentemque togatam 28. non sufficere ad opitulandum granditati suae. 14. offenderet. quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam civilia campos Iusque datum sceleri canimus 30. Huc accedebat. Deinde Titum Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus ferre compulsus est. Et felicior quidem cum paucioribus vixit. quam illa coniugia Romana nupserunt. desperans pauciores illos. quales ex multis paucas commemorabo. indigenas et alienigenas. Vicerunt ergo Romani. ut maior deus esset. Licet serviles. aut crudeliter laetabantur victoriis maritorum. nec finis esset tanti mali. non timere 32. nisi raptae illae laceratis crinibus emicarent et provolutae parentibus iram eorum iustissimam non armis victricibus. sicut navis nautas. et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas gravius foedabant pristinas. ne offenderent victores maritos. quantum malum discordiosi certaminis fuit. nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuvare. caelites terrestres. ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent. tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit. sed supplici pietate sedarent 34. quam cum eius precibus contra Aeneam fuerat excitata 31. Neque enim et apud Romanos parva fuerunt illa discrimina.dii peregrini deam civem Romanam. sed quanto maior facta est. certos atque incertos. Sub hoc tot deorum praesidio (quos numerare quis potest. ut ea dolo raperent moxque compellerentur pugnare cum soceris. quae irritamenta bellorum. quamvis et ipsas pudendas lugendasque victorias. aliquae parentum ferro amiserunt viros. infernos marinos. fontanos fluviales. germani consortis impatiens: sed quando et istum diu toleraret. si quidem ad obsidionem quoque perventum est civitatis clausisque portis se tuebantur.

Cum enim laudans breviter antiquiora commemorasset tempora. Causa dicatur Albae. et tunc vivis et posteris. 14. ut de sex unus rediret domum. ne minus haberet mortium etiam Roma quae vicerat. quia cum illo et illo pugnavit et vicit. et latiores campi non duorum gladiatorum. Humanior huius unius feminae quam universi populi Romani mihi fuisse videtur affectus. ubi post Ilium. libidinem dominandi causam belli habere. Cui damnum in utrisque. Quam in Asia Cyrus. impium spectaculum praebebatur? Bellum semper in fratres geritur. a Tullo Hostilio rege provocata conflixit. sed puto esse satius cuiuslibet inertiae poenas luere quam illorum armorum quaerere gloriam. uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum soror. quod harena illa non fuit. quando filia civitas cum civitate matre pugnavit. quoniam flevit. ut eis quarta Roma providentissime crederetur. vincunt et ipsi. Nulla talis. Deinde ad fructum victoriae Alba subversa est. tunc se contra matrem civitatem tanta strage bellasse et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione vicisse Roma gaudebat. si viri hostes a se victos etiam cum laude fleverunt. alterius filiae civitatis inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diversum fuit. donec multorum taederet pari defectione certaminum. ab eodem fratre. sicut Troiae adulterium dicebatur. nuda iudicentur. occisa est. nuda pensentur. 14. habet praemia laudis et illa crudelitas. cui luctus. Mihi huc usque satis sit eius verba posuisse. ut sincero inspiciantur examine. sed in duobus populis multorum funeribus implebantur. tale spectaculum quis ferret? Quis non auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius matris. inquit scriptura nostra. maximam gloriam in maximo imperio putare 39. quo usque ista fama porrigitur. 2. confligens autem et afflicta est et afflixit. qui eum occiderat cui sororem promiserat 35.crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio civitatis! Alba namque illa. peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit benedicitur 40. quam filius Aeneae creavit Ascanius. quorum alter filius. in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes atque nationes subigere. et post Lavinium. nisi proli Veneris nisi nepotibus Iovis? Nam et hoc plus quam civile bellum fuit. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. Et tamen si in harenam procederent pugnaturi inter se gladiatores. nec amphitheatro cingebantur illa certamina. donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fratribus adderetur. tantum ut resides moveret Tullus in arma viros et iam desueta triumphis Agmina 38. Fallacia igitur tegmina et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus. Nemo mihi dicat: magnus ille atque ille. tertio loco habitaverant numina illa Troiana. ab uno autem Horatio tres Curiatii superati et exstincti sunt. ideo deleta est. Ergo sponso a fratre illatam mortem quando femina illa flebat. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox atque horrendum malum. nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii posteris. Ita Roma exstitit victrix ea clade etiam in certamine extremo. inquit. ab Albanis autem tres Curiatii processerunt. Hac libidine Roma tunc victa Albam se vicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat: Quoniam laudatur. Bellum ex libidine dominandi oritur. Illo itaque vitio tantum scelus perpetratum est socialis belli atque cognati. ubi Amulius expulso fratre. Quid mihi obtenditur nomen laudis nomemque victoriae? Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur. Unde enim apud Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua peremptum manu 36? Unde Marcellus Syracusanam civitatem recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est 37? Quaeso ab humano impetremus affectu. et cetera quae ipse instituerat dicere. sed universo orbi. ubi Romulus occiso fratre 45 . Displicuerat enim et Alba. Tunc eventum belli de tergeminis hinc atque inde fratribus placuit experiri: a Romanis tres Horatii. nulla similis invenitur. ut femina sponsum suum a fratre suo peremptum sine crimine fleverit. aut forte etiam ipsum fratrem dolens. ubi Aeneas regnum peregrinum atque fugitivum constituerat. Romae mater propior ipsa quam Troia. quod vitium Sallustius magnum transeunter attingit. et Roma placuerat. 3. Discesserant sane ecce iam tertio. Sed more suo etiam inde iam fortasse migraverant. Nam ut erant ambo populi prius amici (vicini quippe atque cognati). quod Graeci everterunt. alter esset pater. quibus imperium illud steterat 41. Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani et talium certaminum tamquam theatrici spectatores. quando vita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: Postea vero. Illa quem virum iam fide media retinebat. Discesserant videlicet omnes adytis arisque relictis di. haec postea quam sponsi spolia in victore fratre conspexit. puto quod non culpabiliter fleverit. Pugnant etiam gladiatores. a Curiatiis tribus Horatii duo.

Romani vulgare noluerunt. nescimus quid faceret. Sed antequam Alba dirueretur. ut ex utraque una civitas fieret. quam certa ratione sui cursus effectam imperita nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. in oppido Tuscolo Romae vicino quattuordecim. Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo viderit adulatio fabulosa. Flagitia et calamitates ceterorum regum pensantur. repressum atque sedatum. clausis deinde portis non sivit intrare redeuntem. 15. miserabile coagulum multus ante fusus utriusque sanguis fuit. nam et alii scriptores eorum defectioni solis addunt etiam subitam tempestatem. Quasi vero si luctus ille solis fuisset. Quam solis obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit. ut. quae victoriis finita videbantur. quia disputator magis quam laudator fuit. ita factum sit. quas efficit <in> interitu Romuli. sed filii peccatum fuit illo non solum nesciente. quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia virtutis gloria 45. cum Dominus crucifixus est crudelitate atque impietate Iudaeorum 44. ut non vere factum. ut inter numina coleretur 43. At ille post bella gravissima. quando et laudans eum in libris De re publica Scipionisque sermone: Tantum est. adulterio Paridis fuisse commotos. a quo deseri iussus est. ut fertur. Ardeam civitatem tunc oppugnabat. in quo Capitolium fabricaret. quos dicunt. qui tertius a Romulo rex fuit. qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum. tenebras efficiat. qui ei successit in regnum. id est vile facere. Esto. insuper multis bellis victoriisque gloriantem et de manubiis Capitolium fabricantem 54 non abscedentes. consecutus. Indigne historia et fabula Romulum extollunt. si hoc et alteri facile tribueretur. ut autem belli reliquiae ex duobus populis unum facerent. immanissimi sceleris perpetratione pervenit. Hostilius. quae profecto aut occasionem sceleri praebuit aut Romulum ipsa consumpsit 46). qua perhibetur receptus in caelum. Nullus ergo illorum sub tot diis praesidibus in pace regnavit. iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non parvum indicium calamitatis huius fuit. De Tullo quippe etiam Hostilio. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios interemptus est 52. et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto exercitu. concrematus est 51. inquit. victor et eversor Albae. 46 . Nec Discessere adytis arisque relictis di tanto in optimum illius populi regem parricidio perpetrato. sed propter merita virtutis eius benivole iactatum diffamatumque monstraret. sed ad ipsum regnum. Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum deorum. Quid iam singillatim dicam sub ceteris regibus totiens eadem bella renovata. populus eius in Romam. Quod vero eum Romani regno postea depulerunt ac secluserunt moenibus civitatis. ut dixi. transfusus est. non ipsius de Lucretiae stupro. id est persuasum. ut hoc miserae Troiae facerent eamque Graecis diruendam exurendamque relimquerent. (Quod autem dicit eum subito non comparuisse. quod tunc erat pascha Iudaeorum. Certe hic minime timuit hominis interitum dicere. dicit in eisdem libris idem Cicero 47. sed etiam absente commissum 55. qui et ipse fulmine absumptus est. excepto Numa Pompilio et Anco Marcio. quam horrendos exitus habuerunt! tullus.regnaverat. inquit. qui hanc urbem condidit. cum tota domo sua fulmine. nam plena luna sollemniter agitur. pro populo Romano bellum gerebat. 2. postea quam desertus ab eis quorum fidebat auxilio regnum recipere non evaluit. Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat esse quam factam. inquiunt 42. sicut re vera factum est. Acciderat enim et solis defectio. hoc est in opere parricidae. quia fortasse quod erat in Romulo probatum. et tantis stragibus iterum iterumque confecta. ab urbe filia mater eversa est. In Hortensio vero dialogo cum de solis canonicis defectionibus loqueretur: Ut easdem. sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse successit. profecto ibi intellegitur aut violentia tempestatis aut caedis facinorisque secretum. eoque modo populum. 1. non magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus aversione etiam diurni luminis indicatum. cum subito sole obscurato non comparuisset. Servius Tullius generi sui Tarquinii Superbi. propterea et istum non creditum in deos receptum tali morte. regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. Dicit etiam aperte in invectivis: Illum. Ceteri autem reges populi Romani. sibi praesidere atque regnare perpessi sunt. viderint quidam scriptores eorum. 15. si ad eius notitiam flagitium filii deferretur. quod portas belli nullus clausit illorum. nefario scelere occisus est 53. qui contra senatum intumescere coeperat. urbs tamen illa. Neque enim adhuc innocens Capitolium struxit et postea malis meritis urbe pulsus est. Hunc illi dii nefarium parricidam soceri interfectione regnantem. qui obscuratione solis est factus 49. qui morbo interierunt 50. quibus eosdem Romanos concitatis finitimis attrivit. qui eum sibi apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano. sed praesentes manentesque viderunt et regem suum Iovem in illo altissimo templo. deorum in numero collocatus putaretur. Romulum ad deos immortales benivolentia famaque sustulimus 48.

utcumque ferent ea facta minores. non persuadente iustitia. postremo in eius nomine hoc vocabulum minus esset. In quo brevissimo tempore quam funestus ille annus fuit. qui in locum Bruti fuerat subrogatus. quando in illa re publica aequo et modesto iure agitatum est. 1. mox deinde exclamavit et ait: Infelix. quod eos pro restituendo Tarquinio coniurasse cognoverat 61. qui successerat Collatino. morbo. Horatius. qui bonus civis hoc Tarquinio pulso passus est. qui et filios occidit et a se percusso hosti filio Tarquini mutuo percussus supervivere non potuit eique potius ipse Tarquinius supervixit. quem posset. sed superbum appellaverunt. qui filios occidit. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. sed Collatinum videlicet similitudo nominis pressit. Haec fuit Romanorum vita sub regibus laudabili tempore illius rei publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi per ducentos ferme et quadraginta et tres annos. quo usque dicit Sallustius aequo et modesto iure agitatum. generi sui facinore nec ignorante filia. Tunc iam deminuto paululum metu. Collatinus tantummodo vocaretur. L. secuta sunt quae idem Sallustius breviter explicat: Dein servili imperio patres plebem exercere. Lucretius quoque. seducentes eos vanis victoriis et bellis gravissimis conterentes. sicut perhibetur. quod tyrannus ipse Tarquinius? Nam et idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur 63. exstinctus 57. Huic tempori adiciamus etiam tempus illud. quo aequo iure ac modesto agitatum est. Valerius. Quid itaque ego tantas 47 . nomine tantum privare. Collatini collegae videtur innocentia vindicata. infelix est. sed quia non tam gravi pondere urgebant. non nomen attendit! Quam impie Brutus collegam primae ac novae illius potestatis. continuo clementer exhorruit.annos privatam vitam quietus habuit et cum uxore consenuit 56. Quomodolibet. Quam iuste populus mores in cive. compleverunt. ut eum regem suum facerent. Nam scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque adeo contempserunt. ut et honore primus consul et civitate bonus civis carere iuberetur. si hoc offendebatur.. Ita P. gravi bello Roma concussa est. ubi miror. Nec Discessere adytis arisque relictis dî. si non scelere graviore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt. et M. haec adversa acciderunt. Iunii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam Vincit amor patriae laudumque immensa cupido? Iam expulso utique Tarquinio tyranno consul cum Bruto creatus est maritus Lucretiae L. deinde mox ipse in bello cecidit mutuis cum hoste vulneribus. Quod factum Vergilius postea quam laudabiliter commemoravit. absumptus est. Multa fuerunt mala reipublicae ante bella punica. Non fuit gloria Bruti iniquitas. quo possent magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis adiuvare. optabiliore fortassis exitu quam socer eius. Nec tamen istum Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum. Cum enim dixisset: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. inquit. qui consules quinque habuit 64. fortasse regios eius fastus alia superbia non ferentes. Etiamne ista est gloria. occisis a se <ipso> primitus filiis suis et uxoris suae fratribus. finito scilicet tempore. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est 59. non quia bella comquieverant. cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes. quantum spatium absit ut saltem alicuius Getulae civitatis nunc territorio comparetur. Nisi forte quispiam sic defendat istos deos. annum illum funereum atque tartareum. Sed ideo non amisit quod sine ullo detrimento posset amittere. ut dicat eos ideo mansisse Romae. Et tamquam ad consolandum infelicem subiunxit: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 62. Ideo dicit aequo et modesto iure gestam rem publicam metu premente.. Nam Iunius Brutus exhonoratum eiecit Urbe collegam Lucium Tarquinium Collatinum 60. antequam idem annus terminaretur. qui pro defuncto Lucretio suffectus fuerat. non patriam cogeretur. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum 65. et patria privavit et honore! haec mala facta sunt. id est praeferant et extollant. quia etiam Tarquinius vocabatur. quo anno consulatus ipsius novum honorem ac potestatem auspicata est Romana res publica. 16. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. Quamdiu enim Etrusci Tarquinio in regnum redire conanti opitulati sunt. 17. de vita atque tergo regio more consulere. cum illae omnes victoriae tam multo sanguine et tantis emptae calamitatibus vix illud imperium intra viginti ab Urbe milia dilataverint 58. quo primi consules creati sunt expulsa regia potestate! Annum quippe suum non compleverunt. Mutare ergo nomen. ea facta posteri ferant. Tarquinius Collatinus. Nonne in hoc Bruto.

Samnitibus. non permiserant fortasse discere medicinam? Vel cum conspirantibus uno tempore hostibus Lucanis. quem postea civitas ingrata damnavit 71? Ubi erant. quod in extremis periculis fieri solebat. quando Galli Romam ceperunt spoliaverunt. in qua sola iugiter feliciterque vivendum est? Nec in deos eorum horribiliora nos dicimus. huius mali tam dira calamitas erat. cum Romani. quando rursus populus. subvenire? Ubi erant. Proinde victoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt. cum fame laboraret. ut infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea civitate. Ubi erant. quorum in gratiam plerique concesserant. quarum supra fidem multarum atque nobilium mores deprehensi sunt omni pestilentia graviores 74? Vel quando in Caudinas furculas a Samnitibus obsessi ambo cum exercitu consules foedus cum eis foedum facere coacti sunt. Porro si illi scriptores historiae ad honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala civitatis propriae non tacere. cum aliam veriorem. et nullo modo dicere vel talia vel cuncta sufficimus. quam eorum identidem auctores. quando Valerius consul ab exulibus et servis incensum Capitolium cum defensaret occisus est 67 faciliusque ipse prodesse potuit aedi Iovis. quod numquam antea fecerat.moras vel scribens patiar. quando densissimis fatigata civitas seditionum malis.. quia esurienti multitudini frumenta largitus est. cum legatos Athenas missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur. quam multis locis magno praeconio laudare compulsi sunt. quibus adulescens vacaverat. quibus ad ultimum plebs in Ianiculum hostili diremptione secesserat. quia hoc dicimus. sub honesto patrum aut plebis nomine dominationes affectabant. quando me ferrent. sed inania solacia miserorum et ad alia atque alia sterilia mala subeunda illecebrosa incitamenta minime quietorum. qui plebe revocata in eodem magistratu exspiravit 79. multa stupra. cum mala praesentia Christo nostro imputant. ut eius rei causa. vel lecturis afferam? Quam misera fuerit illa res publica. quia praesentia defendebat. Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati perempti sunt. tam longa aetate per tot annos usque ad secundum bellum Punicum bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus discordiis seditionibusque civilibus. cuius templum liberaverat.domi militiaeque. qui propter exiguam fallacemque mundi huius felicitatem colendi existimantur. atque illa fame invalescente Spurius Maelius. dictator crearetur Hortensius. dum pauci potentes. quos legunt et praedicant. Qui autem suscensent. non ob merita in rem publicam. quod nulli dictatori ante contigerat et quod illis diis iam praesente Aesculapio gravius crimen fuit? 48 . ita ut equitibus Romanis sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis aliisque spoliati privatique tegminibus sub iugum hostium in vestimentis singulis mitterentur 75? Vel quando gravi pestilentia ceteris laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt 76? Vel quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab Epidauro quasi medicum deum Roma advocare atque adhibere compulsa est 77. nisi per Furium Camillum tandem subveniretur. Ubi erant. non haberent: quid nos facere convenit. qua et ille Furius Camillus exstinctus est. praefectum annonae primum creavit. deinde cum praetore oppressus exercitus septem tribunis cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus 78? Vel quando post longas et graves Romae seditiones. Ubi ergo erant illi dii. quam illi turba tot numinum cum suo maximo atque optimo rege. quando alia pestilentia gravis de venenis matronarum exorta credita est. bonique et mali cives appellati. quorum spes quanto in Deo melior et certior. quoniam regem omnium Iovem. quibus tamen ediscendis et ipsi elaboraverunt et filios suos elaborare compellunt. incenderunt caedibus impleverunt 72? Ubi erant. moribus intulerunt 73. a Sallustio breviter intimatum est. gravi fame pestilentiaque vastata est 68? Ubi erant. tantis calamitatibus vexarentur? Ubi erant. 2. Neque enim gravius vel graviora dicimus auctoribus eorum et stilo et otio multum impares. quando eos minime suscensuros esse certissimum est. Quintium aetate decrepitum a Quinto Servilio magistro equitum cum maximo et periculosissimo tumultu civitatis occisus est 69? Ubi erant. 17. unde hoc sacrum vel potius sacrilegium nomen accepit. cum illa insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit. qui iam diu in Capitolio sedebat. quando quidem et ex ipsis quae diceremus accepimus. omnibus pariter corruptis. quando per decem continuos annos male pugnando crebras et magnas clades apud Veios exercitus Romanus acceperat. regni affectati crimen incurrit et eiusdem praefecti instantia per dictatorem L. tanto maior debet esse libertas. Bruttiis. quo cives aeterni legendi sunt. sed uti quisque locupletissimus et iniuria validior. exhibenda arbitratus est 70? Lecti autem sternebantur in honorem deorum. quibus se colendos mendacissima astutia venditabant. quod Sallustius ait? Plurimae turbae. qui rem publicam ingratam et a Veientibus ante defendit et de Gallis postea vindicavit? In hac pestilentia scaenicos ludos aliam novam pestem non corporibus Romanorum. Nec nobis. seditiones et ad postremum bella civilia orta sunt. pro bono ducebatur 66. si ego dicerem. . sed.. quod est multo perniciosius. quando pestilentia maxima exorta diis inutilibus populus diu multumque fatigatus nova lectisternia. boni Romani prudentesque suscenseant: quamquam de hac re nec petendi sint nec monendi.

et iuratio fidelissima et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere. militiae conscriberentur. 18. quam multos peremit! quae cum in annum alium multo gravius tenderetur frustra praesente Aesculapio. quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat 84. Pyrrhe. rex Graeciae. ob egestatem militare non valentes hoc nomen acceperant. Tum vero tam multa bella ubique crebruerunt. vir plane magnus et victor antea domitorque Poenorum. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares. quod plurimas aedes sacras multi occupatas privatim tenerent: sic interim a magno imperitiae vel desidiae crimine Aesculapius liberatus est. 17. quot afflictae. Atque in tanta strage bellorum etiam pestilentia gravis exorta est mulierum. tunc ingenti gloria celebratus.. In quo genere oraculorum. 2. cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc atque inde victorias magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum. 1. 3. nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat supplicatum. si nostris temporibus accidisset. Quae tunc et quam horrenda utriusque exercitus clades 80! In qua tamen superior Pyrrhus exstitit. 18. ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare divinum. ita ut etiam defecturum genus animalium crederetur 81..multaeque extiterunt calamitates.Graves post Pyrrhum pestilentiae fuerunt. verum est quod aerii sunt et non habent sanguinem. Tunc magno metu perturbata Romana civitas ad remedia vana et ridenda currebat. securus fatidicus utrumlibet exspectaret eventum. quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus. Renovarunt etiam pontifices ludos sacros inferis et ipsos abolitos annis retrorsum melioribus. Ubi se.. Incertae res primi belli punici fuerunt. Nihil sane miserabilius primo Punico bello accidit. nisi proxime alio proelio Romani abscederent superiores. quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. cum inter utrumque imperium victoria diu anceps atque incerta penderet populique duo praevalidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent. ut etiam Regulus ille caperetur. e duobus quidquid accidisset. credo. ut tamquam vacua sine ullius offensione possent humanis saltem usibus vindicari? Namque tunc velut ad sedandam pestilentiam diligenter repetita atque reparata nisi postea eodem modo neglecta atque usurpata latitarent. ut inopia militum proletarii illi. nisi aviditate nimia laudis et gloriae duriores condiciones. atque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus. quae isti et quanta dixissent! quid? Illa itidem ingens pestilentia. quam ferre possent. aliis impetu quasi torrentis impulsis. Romanorum hostis effectus est. qui eo. tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat. quamdiu saeviit. . Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine prohibente. quot perditae civitates! quam longe lateque tot regiones terraeque vastatae sunt! Quotiens victi hinc atque inde victores! quid hominum consumptum est vel pugnantium militum vel ab armis vacantium populorum! quanta vis navium marinis etiam proeliis oppressa et diversarum tempestatum varietate submersa est! si enarrare vel commemorare conemur. aditum est ad libros Sibyllinos 82. quod proli gignendae vacabant. Nam exundante nimis ultra morem fluvio Tiberino paene omnia urbis plana subversa sunt. quando renovati sunt. Iam vero Punicis bellis. Quid? Hiems illa memorabilis tam incredibili immanitate saeviens. gravidae moriebantur. quam quod ita Romani victi sunt. fessis Carthaginiensibus imperasset. ubi ei veluti vitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non 49 . Aesculapius excusabat. aliis velut stagno diuturno madefactis atque sublapsis. ut. Nimirum enim. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio. vincere posse Romanos) atque ita. nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae 85. magis interpretibus ut possunt seu volunt dubia coniectantibus credi solet 83. sed deorum excusatio procurata est. Nam priusquam maturos partus ederent. Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. cuius in primo et in altero libro mentionem fecimus. sicut Cicero in libris De divinatione commemorat. ipse divinus haberetur (ait enim: Dico te. Pecudes quoque similiter interibant. Tunc ergo dictum est eam esse causam pestilentiae. Nec mala illo tempore gravissima intra moenia defuerunt. qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset. Cui sane de rerum futuro eventu consulenti satis urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit. sive Pyrrhus a Romanis sive Romani a Pyrrho vincerentur. Illius viri et captivitas inopinatissima et servitus indignissima. ut nivibus horrenda altitudine etiam in foro per dies quadraginta manentibus Tiberis quoque glacie duraretur. non utique magnae peritiae Varronis tribueretur. non obstetricem profitebatur. quod archiatrum..

Contempti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. quae sine anulis iacebat. civitatem. misera illa civitas opulentissima. Custodiens itaque fideliter. aut vero erat ibi numen. ut facilius eam caperet mensura quam numerus 88. si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. si fuisset. fide vinxerat. ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia. ad rem quippe quae agitur multum pertinet. octavo vel nono a Poenis mense deleta est. et posse ad eosdem usus denuo reparari. quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent 89. immo. Servis itaque. Breviter tamen eum commemorabo. Dum hae morae aguntur. cum ea. tamen tanta inimicorum atrocissimorum caede satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit. cuius salutem tueri putabantur. iuratione constrinxerat. Proinde cum illis etiam manentibus sacris vel salutis contritio vel infelicitas irruisse monstratur. Detracta sunt templis. atque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris. mutare sententiam. eversa est. quae iam tres. cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium divinationum caligine decipientes. presserant civitates.. Hic aliquid agerent dii helluones atque nebulones. Primo fame contabuit. quo intellegerent tantam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam.. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. quid contra illas aquas flammasque poterant adiuvare? Sicut etiam res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. ingentem rogum publice struxit. cum eos modo vix feramus. nihil sibi auri senatus ipse. Haec quippe Hispaniae civitas amicissima populi Romani. quibus eos irritaret ad bellum. perire contingeret. Tunc vero illic ignis non tantum vivebat. quam cruenta proelia gesta sunt. conicienda potius quam nuntianda putaretur. ut salus terrena et temporalis felicitas civitatis perire non posset. Si ipsi dii tempestate atque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc 50 . erubescunt. Haec istis nequaquam obicerentur a nobis. iam libertis. Secundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. quod ipsis praesidibus placito iunxerat. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium. si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus instituta. quam multa capta et oppressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! de Cannensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam. fidei conservatione pereuntem perire non sinerent. in usus publicos opes venere privatae.tam honoratae quam damnatae virgines donare consuerant. ubi Hannibal. fugisset. unde nostra numina facere non potuistis. quod non etiam. sed etiam saeviebat. quanto infimioris. Gallia transcursa Alpibusque disruptis. Saguntum ergo ferociter obsidebat. ut Romani reos facinorum proposita impunitate colligerent. tam longo circuitu auctis viribus cuncta vastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus irruente. quod ubi Romae auditum est. qui non tam narrare bella Romana quam Romanum imperium laudare instituerunt. in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. 19. Ipsi utique medii praefuerunt. adeo unoquoque id quod habuit conferente. fieri potuisse existimant. ne faciamus iniuriam. horroris est. in quibus fuerant. Neque enim vel ipsum ignis agnovit. quam defendere nequeunt. ut praeter singulos anulos singulasque bullas. servitia libertate donarent atque illis pudendus non tam suppleretur quam institueretur exercitus. quae perire possent. et ideo. Si autem a se ipsis ignem non repellebant. quanto magis scribere. propter quas fuerant instituta. a perfido obsessa oppressa consumpta est. quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt. Cuius interitum legere.inter quae excidium Saguntinorum. Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis. 20. miserabilia dignitatis insignia. suae rei publicae Romanaeque carissima. Nunc vero caecitate mirabili eis sacris. quando pro superflua voluptate plura donantur histrionibus. sed significandis aeternis. cum esset crudelissimus. nihil his rebus minui. dum eidem populo fidem servat. ut ab eius obsidione discederet. cum ab illo incendio liberare non possent. ita ut his quoque fatentibus. quod corporalia visibiliaque essent.. Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus irruens ea semiustus abripuit 86. civitati populi Romani amicissimae subvenirent. pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. Denique tanta militum inopia secuta est. Cuius impetu exterritae virgines sacra illa fatalia. ne saltem captiva in manus Hannibalis perveniret. Deinde omnium fessa rerum.. tamquam Romani diis suis dicerent: ponite quae tam diu inaniter habuistis. Quis ferret istos. Gravissimae factae sunt clades secundi belli punici. similior victo fuerit ille qui vicit 87. quam tunc legionibus pro extrema salute collata sunt? . missi legati ad Hannibalem. nam etiam suorum cadaveribus a nonnullis pasta perhibetur. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesivit. hic aliquid agerent.

inimicorum accusationibus cessit carensque patria. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus. subvenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide evangelica pateretur. nec unicam filiam 94. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae. quod cedens inimicis extra patriam. ne Romanis frangerent fidem. ita ut iussisse perhibeatur. quaerant perfidos. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula visa perhibentur 93. eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi. sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interire. quod ei Romana numina. quam liberavit. ne quis heredem feminam faceret. Deinde tunc primum per Gneum Mallium proconsulem de Gallo graecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior irrepsit. 21. unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt. quam prius nocuerat tam diu adversa Carthago. aemula imperii Romani ab stirpe deleta est. nunc vero quam stulte creditur. et noluit ista transire. ut harum labentium atque transeuntium rerum felicitas tuta sit. Desinant igitur suscensere. quasi per tot annos. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse. utriusque tamen interitus causa conservatio fidei fuit. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum. qui Saguntinae urbi non potuerunt. sed tamen si pro fide evangelica excidium pateretur: ea spe pateretur. A bellis civilibus ad Augustum res describuntur (21-31) Ingrati animi et lascivi crimina enumerantur. lata est etiam lex illa Voconia. propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putavi. ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret 92. mortuus est. quae libenter faciunt. sed aeternitatis interminae. Pro istis autem diis. discordiae saeviebant. augurium malum fecerant 95. non mercede brevissimi temporis. victor Hannibalis domitorque Carthaginis. tam grave ab ea crimen Saguntinae calamitatis averterent. verum etiam faventibus non sicut modo de miseria murmurare. ut aiunt. sed contentiosam et exitiosam et plane iam enervem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta revocasse et quasi morbida vetustate collapsam veluti instaurasse ac renovasse rem publicam. nullo fructu felicitatis huius coluntur. ac deinde tantis malorum aggeribus oppressa Romana res publica. qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. a quorum templis avertit Hannibalem. Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. sed victoriis consolabatur. ut prosperitate ac securitate rerum. quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. haec tota civitas. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis. quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset. Unde illud magis. non de his. quae intolerabiliter homines patiuntur. qua in Christum crediderat. quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt. si autem etiam illis propitiis multis gravibusque cruciatibus afflicti interire homines civitatesque possunt. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit. qui videtur non adhuc vel ipsorum opinione gloriosam. ut intellegatur etiam illud a Sallustio in comparationem aliorum temporum dictum. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus. propterea colendi requiruntur. et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis. ad praesentem pertinet disputationem. Propter hanc enim ad hostes et redire ille voluit. cuius ab adulescentia vita describitur 91 diis dedita templisque nutrita. qui propterea coli perhibentur. quod ille unus homo. quam sua virtute salvam et liberam reddidit. quod de Scipione commemoravi. ignoro. diis illis defensoribus Romam victore Hannibale non perisse. post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio. sicut alias. Verum tamen toto illo intervallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. a quibus colantur. volaverant enim pulli de cavea et mancino consuli. tam exitiosi. in oppido Linternensi egit reliquam complevitque vitam. nisi quod de illo Regulo exstincto? Hoc quippe interest. potuisse tempestate saevire. quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos 90 (multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans).primum tale aliquid facerent. Possent enim illis non solum manentibus. id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. quibus illa exigua civitas Romanum circumsessa exercitum afflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam coeperat. tunc inductae in convivia psaltriae et alia licentiosa nequitia. tam periculosi praeclarus mirabilisque confector. toto ergo isto tempore omitto ex aliis atque aliis causis etiam atque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum. quibus temporibus peiores utique in gravissimis discordiis mores fuerunt. 51 . Nam tunc. eligant. qui pro se pugnabant atque adversus Hannibalem opulenti erant. Conservata ergo provocat deorum iram fides? An possunt et diis propitiis perire non solum quique homines. alii contra eam alio augurio processerunt. domi autem nullae. qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen invenit. Sed nunc de his malis. plus nocuisse monstretur tam cito eversa. Si enim fidei servatae irascuntur illi dii. ne pro eius periret amicitia. non reddiderunt vicem. verum etiam integrae civitates? Utrum volunt. dicere institui.

verum etiam perpetrandi. 24. quantum possumus. quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum. inquam. perniciosissimum fuit. et factum est 96. ubi tantus sanguis effusus est. ut Gracchorum poenae testis contionantum oculos feriret memoriamque compungeret. in templo in lecto. Volebant enim agros populo dividere. Sed iam illa mala breviter. Sed hoc quid aliud fuit quam irrisio deorum. sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. templum constitutum. ubi partium studia non contionum dissensionibus variisque vocibus in alterutrum. illa vero mala? Nec ipse aliud secutus videtur quam quod advertit Romae etiam Febri. non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur. Quid utilitati fuerit dea Concordia. qui adversus eum intra Urbem arma commoverat eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat. ubi funereus tumultus ille commissus est. subito quemque. ut res ipsa docuit. ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis vultibus ad hostile negotium in pace peragendum. cur Concordia dea sit. canes equi. non habent cur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur. omitto. quos nobilitas perperam possidebat. In qua etiam occisus est cum liberis Marcus Fulvius consularis. quos consulerent. Quam illa miserabilis rerum facies erat. cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contempserant? Num deos et domesticos et publicos. quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibente licuerunt. tanto auri pondere consuli vendidit. Quae mala fuerint bellorum civilium. commemoremus. et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt. verum etiam dominorum aversabantur accessum. Gracchorum seditio initium fuit bellorum civilium. quod tantum malum fuit. quando tantam habuit iudiciorum velut examinata cognitio.Mithridate imperante Romani necantur. verum etiam Discordiae constitui debuit. rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur. Quae funera facta sunt. Percussor Gracchi ipsius caput. in domo in vico. non habebant? Hoc si ita est. mutuis dicam omnino vulneribus. 23. asini boves. ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista. in convivio inopinate atque impie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium. Eo modo igitur non solum Concordiae. illi deae templum construere. fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum videndi nefarias illas caedes domi suae. quia deseruerat animos civium. si rebus gestis congruere voluerunt. aedes Concordiae facta est. quamvis illud nequaquam tacuerim. haec enim pactio caedem praecesserat. cum prior Gracchus occisus est! quae etiam. bella socialia. non tantis dissensionibus dilacerata corrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia. Initium autem civilium malorum fuit seditiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. si hoc signum fuit. respondeatur. Quanti mali signum fuit. Si autem consuluerunt. ubicumque fuisset inventus. ubi tot cives ordinis cuiusque ceciderunt. in agro in via in oppido. si etiam signum non fuit! hoc si nostris temporibus accidisset. bella civilia quantum Romanum cruorem fuderunt. cuncta animalia humanis usibus subdita. 25. in foro. quae lacrimae spectantium. tria milia hominum occidisse perhibetur 98. meruit in illa aede tamquam in carcere includi. et Discordia dea non sit. quantam Italiae vastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se adversus Romam sociale Latium commoveret. quid ista profuerunt. olim Romani haec vana contemnunt. si quis de proximo urgeret 97. immo vero. non sine exitio vel periculo audentis. Eleganti sane senatus consulto eo ipso loco. Post Gracchi alterius interfectionem Lucius Opimius consul. sed plane iam ferro armisque saeviebant. quae quanto interiora. Sed haec. nec iam seditiones. quae si esset in civitate. Sed iam vetustam iniquitatem audere convellere periculosissimum. tanto miseriora exstiterunt: discordiae civiles vel potius inciviles. subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera vagabantur et omnem non solum aliorum. Periculose itaque Romani tam mala dea irata vivere voluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione 52 . sicut Saluti. quantum grave erat. sed etiam ipsa bella urbana. quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes cives Romanos atque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit. 22. Cur enim. Ex quo intellegi potest. cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et ordine potestatum. cum quaestionem haberet iam iudiciaria inquisitione ceteros persequens. cum de sedibus suis ad illam irremeabilem peregrinationem profecti sunt. bella servilia.

trium dearum litem aurei mali suppositione commenta est. quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc gravissimae. Praeclarum vero seditionis obstaculum aedem Concordiae. Quantum ex hoc profecerint. Quae proelia commissa sunt. ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est. resolutaque legum Frenis ira ruit 101. quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset. sive praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint. Ultus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla.. huius videlicet vindex crudelitatis. Tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia. et rapta Helena et Troia deleta. 28. tamquam saeva barbaries domarentur! Iam ex paucissimis.. Qua morbi duxere manum.in primis civile marianum. Catulus hausto veneno se manibus inimicorum subtraheret. Merula flamen Dialis.. quando victores plus funerum ediderint. Tunc data libertas odiis. quos ille numerus imperatores populi Romani superaverit. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat invitata. ut difficile iudicaretur. quo fuso fuerat comparata. post tantum sanguinem civium. testem caedis suppliciique Gracchorum. Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis. gladiatoribus quem ad modum bellum servile contractum sit. In ipsius autem Marii oculis continuo feriebantur. ut verbis Tullianis utar: Superavit postea Cinna cum Mario. cum sic eos discedente Concordia Discordia saeviens usque ad civilia bella perduxerit. Nam praeter stragem late per diversa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia. qui perpetua virginum cura 53 . quanto atrocius potuit irritari. unde rixa numinum et Venus victrix. quando de exsilio se ipse restituit. aram ipsam amplexus occisus est. in ipsa quoque Urbe cadaveribus vici plateae fora theatra. quibus antiqua fana fecerunt. quibus Italia vehementer afflicta et ad vastitatem mirabilem desertionemque perducta est. Illo bello Mariano atque Sullano exceptis his. . duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum devitare Gracchorum. vix paululum respirante civitate. cum primum victoria Mariana.sumpsisse. Cum vero Marius civili sanguine iam cruentus multis adversarum sibi partium peremptis victus Urbe profugisset.. et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque non exeunt. Mucius Scaevola pontifex. verum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus impleverunt. an postea quia vicissent. Iam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae graviores a Mario iuvene atque Carbone earundem partium Marianarum. templa completa sunt. utrum prius ut vincerent. 26. Lucius Saturninus tribunus plebis et Gaius Servilius praetor et multo post Marcus Drusus. quibus Romanum maxime praepollebat imperium. ignemque illum.. cum in loco illius caedis. Neque id solum fuit servile bellum.. quas et quo modo civitates regionesque vastaverit. indicant secuta peiora. finito iam bello inimicitiis viventibus crudelius in pace grassata est. producebantur ad gladium.. Periere nocentes. praecisis venis Iovi etiam suo sanguine litaret. deinde socialia bella exarserunt. quid sanguinis fusum. Quapropter. adversariae suae constitutam aedem videret! Haec vana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur. Fera fuerunt bella civilia socialia et servilia. sive et istas coluerint. sed cum iam soli possent superesse nocentes. hoc est minus quam septuaginta. quoniam nihil apud Romanos templo Vestae sanctius habebatur. hoc est in loco sui operis. ad quantum numerum et quam acrem ferocemque pervenerit. sed superare propositum. quis pro magnitudine rerum valeat eloqui? . ideo iam turbabat tantis tumultibus civitatem. exceptis passim quaqua versum caedibus factis caput Octavii consulis poneretur in rostris.et sullanum. si forte indignata. quam si scelera quae puniebantur impunita relinquerentur. qui Sulla imminente non solum victoriam. sed et Macedoniam provinciam prius servitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam. quod inter deos in Urbe nullum templum habere meruit. contionantibus opponendam putarunt. Baebius et Numitorius unco tracti sparsis visceribus interirent. vix qui historiam conscripserunt satis explicare potuerunt 99. De hac enim vindicta. tamquam de carcere. quae perniciosior fuit. ne dici quidem opus est quanta deminutione civium et quanta calamitate rei publicae 100.. Sullana vero victoria secuta. 27. ut omnes fere Italae gentes. deinde valida bella piratarum. Bellum deinde servile successit et bella civilia. qui foris in acie ceciderunt.

suo paene sanguine exstinxit. quam bestiae solent discerpere cadaver abiectum. 54 . 29. sed quia non habebat. Civilia cum externis bellis conferuntur. non ut qui evaserat viveret. quam Gothi vel spoliare potuerunt. Haec facta sunt in pace post bellum. unde tot funera numerari omnino non poterant. Qua igitur fronte quo corde. qui mori iussi erant. qui. et in eis etiam multi clarissimi viri perierunt. Contristabat numerus. dicioni propriae subiugaret. ut eius potentia contra Antonium nutriretur. At vero Sulla vivo adhuc Mario ipsum Capitolium. quae saevitia barbarorum huic de civibus victoriae civium comparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque vidit. quae hominum ex utroque ordine splendido. sperans eum depulsa et oppressa Antonii dominatione instauraturum rei publicae libertatem. et cum fuga Marius lapsus esset ferocior cruentiorque rediturus. plures iugulavit senatores. Cicero favebat. etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. amariora. immanius homines hominem vivum. ubi erant ut aiunt fata Romana. ut ille ipse iuvenis. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. Tunc emerserat mirabilis indolis adulescens ille alius Caesar. qui post Augustus appellatus est. Tunc iam cohibita quae hac atque illac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi. miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Sullana porro tabula illa postrema. ut essent quibus possent imperare qui vicerant. qui in villa publica non iam bello. Subhastatae sunt etiam. pontifici aram ipsam. inde ad Lepidi et Catuli bellum (quorum alter gesta Sullana rescindere. quo imperante natus est Christus. sed iubendo prostraverat. sed consolabatur modus. utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum irruptionem an Marii et Sullae aliorumque in eorum partibus virorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidaverunt senatum. una vero. usque adeo caecus atque improvidus futurorum. feriret. Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella civilia. sed ut moriens non repugnaret. cuius dignitatem ac potestatem fovebat. sed ne contemneretur obtenta. nec quia tot cadebant tantum erat maeroris. sed omnino perdita iudicata est. qua impudentia qua insipientia vel potius amentia illa diis suis non imputant. quam etsi ferro rapere non possent. donec Sullae suggereretur sinendos esse aliquos vivere. qui victoriam civilem clementer exercuit suisque adversariis vitam dignitatemque donavit. quantum laetitiae quia ceteri non timebant. ut dixi. inde ad Pompeii et Caesaris (quorum Pompeius sectator Sullae fuerat eiusque potentiam vel aequaverat vel iam etiam superaverat. auctoribus etiam eorum fatentibus. reperire potuerunt. equestri scilicet atque senatorio. 30. et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae. occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. longe ante adventum Christi exorta sunt. sed ipsa pace saeviente septem milia deditorum (unde utique inermia) non pugnando. non ut acceleraretur obtinenda victoria. Huic adulescenti Caesari. quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam. Huius deinde potentiam multum moribus dispar vitiisque omnibus inquinatus atque corruptus affectare videbatur Antonius. Quendam enim sine ferro laniantium manus diripuerunt. cui vehementer pro eadem illa velut patriae libertate Cicero resistebat. quando Mucio civi. Caesar autem Pompeii potentiam non ferebat. sed in illo colle constitutis auro vitam saltem vendiderunt. quod a Gallis tutum fuit. et sceleratarum concatenatione causarum a bello Mariano atque Sullano ad bella Sertorii et Catilinae (quorum a Sulla fuerat ille proscriptus. possent tamen obsidione consumere: Gothi vero tam multis senatoribus pepercerunt. inter quos et Cicero. senatori. si posset. disertus ille artifex regendae rei publicae. In Urbe autem tota quem vellet Sullanus quisque feriebat. velut unus reus duci iuberetur. Extremorum bellorum civilium etiam Tullius victima fuit. quaedam nobiles civitates. tabula illa cum magna gratulatione proposita est. ut omittamus alias innumerabiles mortes. ad decernendas caedes victor insedit. Illud enim prostravit armatos. Pax cum bello de crudelitate certavit et vicit. quae sola utcumque defensa est. Bellum erat. et haec nostro imputant Christo? Crudelia bella civilia. ista nudatos. alter defendere cupiebat). Urbem deinde Sulla victor intravit. ille nutritus). Quae rabies exterarum gentium. ut qui feriebatur. Pompei quippe victorem Gaium Caesarem. quam tamen illo victo interfectoque transcendit). pro qua multum ille clamaverat. Sed in quibusdam eorum.semper ardebat. Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu vivere vel potius diu mori coactus est. tamquam villae. omnibus bellis hostilibus. sic tota iussa est trucidari. pax autem. pervenerunt. tamquam regni appetitorem quorundam nobilium coniuratio senatorum velut pro rei publicae libertate in ipsa curia trucidavit. illius Gai Caesaris filius adoptivus. quibus illa res publica nec afflicta. hinc ad alium Caesarem. postea est appellatus Augustus. iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos vita rebusque privavit: Marianis autem partibus Sulla absente quid sanctum cui parcerent fuit.

nullus talium. in bonis sive sapientium habenda sit sive felicium. sed historicis 103. An regna terrena inter profectus suos atque defectus deorum iuventur vel deserantur auxilio. cum pluit lapidibus (non ut grando appellari solet hoc nomine. 3. cum singulis vix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderint. 4. qua mortua redditaque litoribus atque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam. volasse serpentes. quo confugeret Tullius. litteris mandaverunt. non inferunt hominibus perniciem. quae libro secundo et tertio continentur. 7. quamvis incredibiliter mirum. facillime agnoscit (ut omittam cetera quae multa commemoravi et alia multo plura quae commemorare longum putavi): si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta vastatio. quae ibi erant. cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur. De his. sacrificabatur ludebatur furebatur in templis. quanta illis bellis Europam Africamque contrivit. quia frustra elegerat Mucius. nisi Christianae religioni mala illa tribuisset. qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxavere Romani 106. haec profecto etiam graviter laedere potuerunt. quae non nisi bellis adquiritur. Legimus apud eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis vertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse. aut ad loca Christo dicatissima confugerunt. 6 LIBER IV BREVICULUS 1. Hoc utique non leviter noxium fuit. sed omnino lapidibus) 104. ut pices navium solverentur 105. calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant 102. Mala etiam alia. Locustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse. quod cuncta mala praecedit. An latitudo imperii. quae primo volumine disputata sunt. sed stuporem. quales nunc patimur. si Christianis temporibus accidissent. Talis itaque vanitas. quae in eorum libris non fabulosis. 8. aut illuc eos ut viverent etiam ipsi barbari deduxerunt. qualem ferimus eique respondere compellimur. quae magis fuerunt mira quam noxia. verum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. quid horum non Christianae religioni tribueret. 31. De cupiditate Nini regis. quorum potentia similis fuerit regiae dignitati. qui Christo nostro ingrati sunt de tantis bonis.Ante Christum etiam ex elementis mala fuerunt. Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum atque servatum. feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conversas et cetera huius modi. Multo autem minus eorum voces tolerarentur. ne ista vel minora patiantur. ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret. 55 . quorum cultum ideo requirunt. quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa. quantum attinet ad Romanos. quando passim tantus civium sanguis a civibus non modo in ceteris locis. si temporibus Christianis videret? Et tamen diis suis ista non tribuunt. infantes nondum natos de uteris matrum quaedam verba clamasse. decem milia remansisse confirmant. Hi vero qui multo indignius insultant temporibus Christianis. De fugitivis gladiatoribus. cum pluit creta. consumptis enim fructibus foliisque lignorum ingenti atque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam. seu vera seu falsa sint. 6. Sed cum pluit terra. ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis 107. qui ut latius dominaretur primus intulit bella finitimis. quae usque adeo incredibiliter acciderunt. fana renidebant. De his. 2. boves locutos. bella illa civilia sequerentur. Quam similia sint latrociniis regna absque iustitia. ut inter prodigia numerarentur. ut rupes urerentur. Deos suos accusent de tantis malis. si Christianae religionis receptionem et diffamationem vel irruptio <illa> Gallorum vel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio vel. 5. cum iam esset populi Romani provincia. Non elegit templum. Tunc Uticae ex triginta milibus iuniorum. Certe quando illa mala fiebant. Illud scio et hoc me cum quisquis sine studio partium iudicat. clarebant sacerdotia. Eodem rursus aestu ignium tanta vi favillae scripserunt oppletam esse Siciliam.

si Victoria ut volunt dea est. quos sibi dii celebrari a suis cultoribus exegerunt. 28. cum. Quod unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti. 12. Quid fuerit quod Romani omnibus rebus et omnibus motibus deos singulos deputantes aedem Quietis extra portas esse voluerunt. An. Qua ratione defendant pagani. De multis diis. De Virtute et Fide. 30. An congruat bonis latius velle regnare. Quod iudicio et potestate Dei veri omnium regum atque regnorum ordinata sint tempora. 23. 18. 56 . An ad obtinendum dilatandumque regnum profuerit Romanis cultus deorum. qui sola rationalia animantia partes esse unius Dei asserunt. 11. 31. An imperii Romani amplitudo et diuturnitas Iovi fuerit adscribenda. 32. quae similiter colenda fuerunt. De opinionibus Varronis. De Fortuna muliebri. 20. De his. De tribus generibus deorum. 26. 25. si Iovis summa potestas est. Augmenta regnorum Iovi incongruenter adscribi. De opinione eorum. 13. 14. multorum veneratores deorum. 21. Ob quam speciem utilitatis principes gentium apud subiectos sibi populos falsas religiones voluerunt permanere. 27. diu non coluerunt honore divino. 10. quas pagani templis et sacris honoraverunt praetermittentes alia bona. quod inter deos colant ipsa dona divina. 19. qui reprobata persuasione populari. quam Romani. 17. 24. 29. licet ad notitiam veri Dei non pervenerit. Quas opiniones secuti sint. De falsitate auspicii. De scientia colendorum deorum. 16. De ludis scaenicis. qua ratione secernunt. qui Deum animam mundi et mundum corpus Dei esse putaverunt. etiam Victoria dea debuerit aestimari. ipsa huic negotio sola sufficeret. quem summum deum cultores ipsius opinantur.9. unum tamen Deum colendum esse censuerit. cum pro omnibus sola sufficeret. qui licet nomine ignoretur. 33. Qualia de diis gentium etiam cultores se sentire fateantur. 22. de quibus Scaevola pontifex disputavit. si recte illis divinitas tribuebatur. Felicitatem et Fortunam qui deas putant. quam a se Varro gloriatur collatam esse Romanis. 15. quo Romani regni fortitudo et stabilitas visa est indicari. quos doctiores paganorum unum eumdemque Iovem esse defendunt. tamen felicitatis dator esse sentitur. De uno tantum colendo Deo. De Felicitate. qui diversos deos diversis mundi partibus praefecerunt.

et in Occidentis plagis scaturigines quasdam ac proluviones easdem strages dedisse. alios divinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis. ita ut vir doctissimus apud eos Varro et gravissimae auctoritatis. illas etiam. quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandaverunt. Haec in secundo et tertio libro satis. absolvimus. Si haec atque huius modi. velut doctorum auctoritate in odium nostrum gravius irritantur. per alia retro tempora accidere non solere. illa vero mala non dico patienter.et de temporum atque naturae calamitatibus. antequam Christi nomen ulla istorum vana et verae saluti perniciosa comprimeret.. hospitibus atque advenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu pervias factas. conversiones et interitus habere. quod uno et vero Deo institutum atque servatum est. eos esse immundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones. qui eam falsam esse noverunt. 1. Promiseram etiam me demonstraturum. si commemorare voluissem et exaggerare illa mala. ut verbis eius utar. si tantummodo boni et honesti homines in civitate essent. alios humanis. . Et quoniam. 57 . Quod profecto non auctoritate sua fecit.. quae plerumque patiuntur et boni. quae sibi celebrari per sua festa voluerunt. quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes. sed quoniam eos Romae natus et educatus in divinis rebus invenit. quantum existimo. namque immodicis tremoribus terrarum. quae non sibi invicem homines faciunt. unde possem. quibus Orientis regiones conflagratae perierunt. dum ad haec imitanda velut divina praebetur auctoritas. religioni increpitant Christianae. longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos. usque adeo. quae mala vel sola vel maxima deputanda sunt. incendia de nubibus emicasse. quae suis temporibus insolite acciderint. breviter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus. ventis ac procellis eversas esse civitates. quae una est salubris et vera religio. De civitate Dei dicere exorsus prius respondendum putavi eius inimicis. quae habet historia. quae omnia procul dubio nobis tribuerent.. quae stulti sola perpeti exhorrent. terrena omnia dicens mutationes. sed libenter habent. De regno Iudaeorum. quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis severitate patiuntur. cum sit in eis etiam vulgus indoctum. LIBER QUARTUS NIHIL MULTI DII POTUERUNT AD AUGENDUM IMPERIUM Dominandi libido historice disseritur (1-7) Quid de diis et moribus dixerimus. qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt. 2. quando finissem? Quae illis temporibus evenerunt. quae deinceps dicenda essent. dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit. ut adversus nos iusta murmura habere videantur. in tertio autem de his malis. quibus ipsi fiunt mali. eorumque opinionem etiam his. sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus (quae uno loco Apuleius breviter stringit in eo libello quem De mundo scripsit. ut a perpetrandis damnabilibus factis humana revocari non possit infirmitas. suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris. et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent vel satis esse viderentur mala. existimantibus imperitis ea. nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent. sed partim ex recenti memoria. cum rerum humanarum atque divinarum dispertitos faceret libros. in secundo agentes de malis morum. antequam eorum sacrificia prohibita fuissent.. abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones. Haec non ex nostra coniectura probavimus. sed in rebus divinis ludos scaenicos poneret 1. torrentis vice flammarum flumina cucurrisse) 2. ut aut veris aut fictis etiam. Et quoniam in fine primi libri. sic ex Aetnae verticibus quondam effusis crateribus divino incendio per declivia. quae prius fuerant continentes. sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt. suis tamen criminibus delectentur. qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes. Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos adversus eos. partim ex litteris eorum. exspectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus. qui non tamquam in contumeliam. corporis videlicet externarumque rerum. cum utique. donec in vera religione manserunt.34. quos vel palam colebant vel occulte adhuc colunt. quia et ipsi vidimus talia ac talibus numinibus exhiberi. colligere voluissem. sicut sunt vastationes eversionesque bellantium. si iam vel illis clareret nostra religio vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Quid. Et quam pauca dixi de sola ipsa civitate atque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum.

et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum. his autem. 3. servus est. quamque nihil eos adiuverint hi. huic et servus addictus est 4. ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. Proinde omitto quaerere quales Romulus congregaverit. in cuius potestate sunt regna omnia. etiam in ipsis bellicis malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen. quoniam multum eis consultum est. sed addita impunitas. latro vocor. quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis diis audent tribuere. quos deos putant. placiti lege praeda dividitur. imperio principis regitur. evidentius regni nomen assumit. commendavimus. pacto societatis astringitur. Modus sit vitae agendae et reipublicae regendae. pietas et probitas eorum. augentem sane his miseriis patrimonium suum in immensum modum atque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem. Nam cum idem rex hominem interrogaret. inquit. ubi opportunum visum est. quantalibet terrarum occupatione latissimi). alium praedivitem cogitemus. ille libera contumacia: Quod tibi. sed divitem timoribus anxium. tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate versantium. ut audeat dubitare quem praeferat. quod est gravius. Ut ergo in his duobus hominibus. Nam de noxia fallacia daemonum. imperator 5. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis. qua et ista vita bene agatur et postea percipiatur aeterna. Latrocinia sunt regna et piratarum infestatio. maeroribus tabescentem. quia tu magna classe. semper in bellicis cladibus et in sanguine civili vel hostili. mediocrem vero illum re familiari parva atque succincta sibi sufficientem. quot vitiorum. quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. ita in duobus populis. moribus castum. Devictus est. ut ex illa vita dato sibi consortio civitatis poenas debitas cogitare desisterent. sufficit eis ad veram felicitatem. quos velut deos colebant. Per omnes autem absolutos tres libros. perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem. tot dominorum. carissimum suis. non nocet nisi propria iniquitas. Nam quantum ad ipsos pertinet. benignum mente. Nam iustis quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur. ita in duabus familiis. cum hominum felicitatem non possis ostendere. quibus regnant. liber est. Quapropter si verus Deus colatur eique sacris veracibus et bonis moribus serviatur. pietate religiosum. quid ei videretur. cui tantum honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem. cupiditate flagrantem. qui eis serviendo subduntur. 4. inquit. ut vitrea laetitia comparetur fragiliter splendida. ut mare haberet infestum. quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 3. quae magna Dei dona sunt. et magis de incrementis imperii Romani.quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. quod ei iam in manifesto confert non adempta cupiditas. bonis malisque contulerit. ut orbem terrarum. 5. malus autem etiamsi regnet. ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis. non est poena criminis. quae sit ratio. malorum vero regnum magis regnantibus nocet. de imperii latitudine ac magnitudine velle gloriari. qui suos animos vastant scelerum maiore licentia. neque hoc tam ipsis quam illis utile est. cui timeatur horribilius ne repente frangatur. vita parcum. sed. ut in sermone una littera. numquam securum. quarum metus eos in maiora facinora propellebat. sanum corpore. Gladiatores Italiam vastaverunt. cum audimus populos regna provincias. in secundo maxime libro non pauca iam dicta sunt. sed virtutis examen. facillime videbimus ubi habitet vanitas et ubi felicitas. sed duos constituamus homines (nam singulus quisque homo. quantum malorum invexerit moribus eorum. conscientia securum. Nescio utrum quisquam ita desipiat. Remota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parva regna? Manus et ipsa hominum est. Hoc dico. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit. ut et loca teneat sedes constituat. quae prudentia. Iam itaque videamus. semper inquietum. Quamquam vellem prius paululum inquirere. civitates occupet populos subiuget. quorum duorum hominum unum pauperem vel potius mediocrem. Hoc ut facilius diiudicetur. non vanescamus inani ventositate iactati atque obtundamus intentionis aciem altisonis vocabulis rerum. qua vigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur. Eleganter enim et veraciter Alexandro illi Magno quidam comprehensus pirata respondit. utile est ut boni longe lateque diu regnent. cum cognatis vicinis amicis dulcissima pace gaudentem. nec unius hominis. De quibus vitiis cum ageret scriptura divina: A quo enim quis. Proinde bonus etiamsi serviat. sed quia <id> ego exiguo navigio facio. quod ipsum 58 . ita quasi elementum est civitatis et regni.

vel migratio vel in pugna defectio. actuum suorum sarcinas baiulantes. mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo. Si nullo deorum adiutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit. cui vicerat. quod difficillime factum est. aut non ita fortes sunt. ut ex parvo et contemptibili latrocinio pervenirent ad regnum tantis iam Romanis viribus arcibusque metuendum. quas pro sua quisque parte suscipiunt. quam tamen postea oblitus iniuriae. graviter timuit. Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt. tres duces habuerunt. Sed ad maiora veniamus. quas Ninus domuit et subegit. potiti sunt victoriis plurimis. quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque translata sunt. intra suam cuique patriam regna finiebantur. Hoc autem de omnibus intellegendum est. ut Romanum nondum sit eius aetatis. qui chronicam historiam persecuti sunt. qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui. aut si. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit. Primus omnium Ninus rex Assyriorum veterem et quasi avitum gentibus morem nova imperii cupiditate mutavit. nec beneficium deputandum est. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere. eadem est etiam ista. quoniam singuli quique cito moriuntur. quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa. constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum 8.Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit. oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt. qui sunt quarumque proprii civitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias. quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? Dii nihil potuerunt ad imperia augenda. fugerunt. memor patriae a Gallis iterum liberavit). Sin vero etiam ipsa brevissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt. exercitum magnum et fortissimum collegerunt. Italiam latissime et crudelissime vastaverunt 6. Dicant. ut deos esse fortes decet. quasi peritiores fabros imperii construendi atque servandi. Et paulo post: Ninus. sublimes regnantesque vixerunt. atque inde rursus ad Persas. Tam diu autem perseveravit. Iustinus. ideo divinitus negabuntur adiuti? Quasi vero ipsa cuiuslibet hominis vita diuturna est. quo Ninus regnare coepit. quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus vice vaporis evanescit. totius Orientis populos subegit 7. Quid enim interest eorum. aut infideles dii sunt. quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis. Hoc si ita est. usi voluptatibus quibus voluerunt. postremo donec vincerentur. sed brevissimum tempore in suo regno adhuc usque perdurat. numquidnam mortui sunt. qui Graecam vel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum. verum etiam breviter scripsit historiam. a quibus adiuvarentur sui. 7. quando et ipsi imperium perdiderunt. qui suos deserunt et ad hostes transeunt (quod nec homo fecit Camillus. Trogus et Iustinus testes sunt Ninum finitimos primum subdidisse. Domitis igitur proximis cum accessione virium fortior ad alios transiret et proxima quaeque victoria instrumentum sequentis esset. sed dii ab aliis diis forte vincuntur. Nam sicut scribunt. An quia non diu fuerunt. permansit hoc regnum. Populi nullis legibus tenebantur. cum inter se belligerant. quod suggessit libido fecerunt. quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum compararunt. Isto ergo pacto neminem dii adiuvant ad regnandum. qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci. quaero quorum. non parvo negotio devitandae ingentis cladis oppressit. sensit ingratam. quod post eorum mortem Romanum tantum crevit imperium. quando victor et expugnator adversissimae civitatis Romam. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste vel transitus vel fuga. aut mercede non sibi reddita vel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt. 6. qui per ipsum imperium (quamvis decedentibus succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur) paucis diebus vitae suae cursim raptimque transierunt. Non enim aliae gentes. non parum adiuti sunt illi gladiatores: servilis condicionis vincula ruperunt. quis istos Deus adiuverit. Qualibet autem fide rerum vel iste vel Trogus scripserit (nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt). evaserunt. Non itaque deos suos debuit colere civitas magis quam alios. Aut si proprios habuerunt Assyrii. donec transferretur ad Medos 9. Cyro invitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis. ad rem praesentem non pertinet. cum illi apud inferos causas suas agant? Utrum bonas an malas. inquit. opus librorum suorum sic incipit: Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat. non dii ab hominibus. fines imperii tueri magis quam proferre mos erat. magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmavit. sicut ille. nondum illis temporibus atque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum. alios tunc colebant deos. sed spectata inter bonos moderatio provehebat. Nam si post mille ducentos et 59 .

quae a voluptate appellata est. hunc Varro credit etiam ab his coli. ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conservasse Romanum. sed sata frumenta. Quando ergo Segetia curaret imperium. cum segetes novis aristis aequantur. deam Runcinam 10. ut tuto servarentur. 8. Forculum foribus. si ullus in eis pudor est. Quis enim de hac re novit voluntatem Dei? An plures dii an unus qui et mundus sit (8-13) Quot sint dii rerum naturae servandarum. lactescentibus deum Lacturnum. cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret. aut Lubentinae. si placet. quia veteres aequare hostire dixerunt. ut. deam Segetiam. iuga montium deo Iugatino. quo Roma tam magna facta est. quae ita suis quaeque adhibebantur officiis. nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret. qui populis instituerunt simulacra. sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium. deam Tutilinam praeposuerunt. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum. erubescant. quamdiu sub terra essent. involumentis folliculorum deam Volutinam. De isto deo quamvis a poeta dictum convenientissime praedicant: Iovis omnia plena 12. Cui non sufficere videretur illa Segetia. qui infantum vagitibus praesidet. quem potissimum vel quos deos credant illud imperium dilatasse atque servasse. ut tam diu tot gentibus imperaret. cur tam male tractatus est Romae. quod tam diu conservatum est. quae poterat esse. Physica ratio pensatur de Iove et diis locorum. si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis vani homines dicerent. ut nihil universum uni alicui crederetur. quando regnum Assyriis ablatum est. nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua voce vanitatis. hoc in alto colle Capitolium.. ut anima misera daemoniorum turbae prostitueretur. cum folliculi patescunt. deam Hostilinam. ut spica exeat. quae illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt. florentibus frumentis deam Floram. cum vero iam essent super terram et segetem facerent. isti attendant speculum suum. quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est afflictione recreatum. et metum dempserunt et errorem addiderunt 14. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem invenire..quod excurrit annos. qui unum Deum solum sine simulacro colunt. quae cunas eorum administrat. Deinde quaeramus. quam Romani colebant. deam Patelanam. cuius praepositura parvulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuvaret in bello. vallibus Valloniam praefecerunt. cum runcantur. nisi regnum. cum tantae civitatis perversa consuetudine premeretur. praepositam voluerunt habere deam Seiam. quia me piget quod illos non pudet. sicut quidem et in ceteris gentibus. collibus deam Collatinam. Omissa igitur ista turba minutorum deorum vel aliquantum intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere. Cardeam cardini. Haec autem paucissima ideo dixi. frumentis vero collectis atque reconditis. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem volunt: hoc eius indicat sceptrum. Limentinum limini 11. aut Cuninae. aut Vaticano. omnino sufficit: tres deos isti posuerunt. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limemque servare. qui nec ad folliculum spicae. ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet. sed rura deae Rusinae. geniculis nodisque culmorum deum Nodutum. quod hi. Quid de Iove dicendum. quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perveniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus. cui semel segetes commendarent. ex tanta deorum turba. unius Dei veri castum dedignata complexum. 60 . Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cloacinae tribuere aut Volupiae. et quia homo est. Quod si ita est. quod nec istis temporibus desperandum est. maturescentibus deam Matutam. Nimirum ergo Iovis hoc opus est. cui nomen est a libidine. sed alio nomine nuncupari 13. 9. et similia conqueri. Nec omnia commemoro. id est a terra auferuntur. Quamquam Romanum imperium afflictum est potius quam mutatum.

et ambo isti coniuges et in duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Cur ergo aether datur Iovi. aliquando Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere. sed etiam mater est Iovis. Eamdem Terram etiam matrem deum vocant 24. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. de quo dictum est Iovis omnia plena. altera mulier? An potius tres. qui universam istam molem ex quattuor vel quot eis placet elementis constructam atque compactam implet et movet. Aut si aetheris partem superiorem Minervam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iovis capite nata sit 18: cur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur. non quattuor 17. in aethere accipimus. aliud Tellumonem putant. inquiunt. sed sacrorum libros non solum Iuno.10. cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos. Cur illi etiam Iuno uxor adiungitur. additur Neptuno Salacia. quod talia dicimus de diis eorum. in aere Iunonem. et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos. suis aris sacrisque veneratos 23. et ideo illi virgines solere servire. terra Plutoni? Et ne ipsi quoque sine coniugibus remanerent. An uterque utrumque implet. si aliquam partem implet et Iuno. quod. cum ista filia non sit amborum. eorum veteres proderent. sine quibus civitas esse non potest. sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit 22. eamdem etiam Vestam volunt 25. fabularum est ista garrulitas. Absit autem ut meretrix. inquiunt 20. alterum superius.. Nunc vero omni modo affirmaverunt aliud esse aetherem. de quo multi a poeta nobilissimo dictum putant: Deum namque ire per omnes 61 . Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique virgo. temporis longitudo est. cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore. ad fabulas redis. ut singula deorum coniugia dividerentur singulis elementis. inquiunt 16. quae dicatur Soror et coniux 15? Quia Iovem. antequam eas iungerent viris. modo sit aether. Plutoni Proserpina. etsi non sublimior. qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et (quod esset incredibile. nisi contestatissime probaretur) haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem instituta sunt eorundem deorum. aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus. alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum. Ecce fabulis non credatur et de diis meliora sentiantur: cur ergo non data est patri Iovis. qui Saturnum colunt. quod sicut ex virgine. aliud Tellurem. Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas. et haec duo elementa coniuncta sunt. modo inde suas partes sorori et fratribus cedat. Quodlibet igitur physicis rationibus et disputationibus asserant 26: modo sit Iuppiter corporei huius mundi animus.. una virgo. quoniam habet maritum. soror et coniux. si caelum est ille et illa terra. quo modo ei rite virgines a Veneris operibus abstinendo servierunt? An Veneres duae sunt. quod sit Iove superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Cur non de Iove ipso erga Saturnum iustitia ista servata est? An quia victus est? Ergo pugnarunt? Absit. aliud aerem. Aqua vero sive superior sive inferior utique aqua est. nobis suscensere. ita nihil ex igne nascatur. nec inveniunt. quae etiam Vesta est. Quis enim ferat. Quid enim indignum dicitur. ut iam poetae tolerabiliora confingant. Rursus. cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint. ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina. alia coniugatarum. inquiunt. modo totum simul cum aere sit ipse caelum. id est in gremium telluris aut terrae. una virginum. id est aerem. ut aerem Iunonem subterfusam desuper amplectatur. tria potius elementa mundi esse. 11. inquiunt 19. et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. Eamdem Terram Cererem. suis officiis distinctos. et sibi non suscensere. si secundum istorum non poeticos. puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esse quam terra quantalibet diversitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor vel tribus elementis corporeus completus est mundus: Minerva ubi erit? Quid tenebit? Quid implebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est. . quia et hic aliquas differentias volunt esse atque in ipsa terra aliud Terram. Nam sicut inferiorem caeli partem. qui est natus ex virgine. terram vero tamquam coniugem eamdemque matrem (quia hoc in divinis turpe non est) fecundis imbribus et seminibus fetet. alterum inferius. cum facta sint utique caelum et terra? Nam hoc quoque in libris suis habent eorum docti atque sapientes 21. Tempus ergo colunt. Quae ista iustitia est. Non est ergo ille. Iuno tenet.de Iove et diis addictis colendis moribus atque pueris. Quam totam vanitatem aboleri et exstingui utique ab illo oportuit. ne filio Iunonis et cooperario Minervae facere videamur iniuriam. Neque de figmentis poeticis. modo autem (ne sit necesse per cuncta discurrere) deus unus. Si enim haec ita essent. aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent: quid est quod mare Neptuno tribuitur. ut vanescat in ancillis eius honorata virginitas? Si enim Vesta Venus est.

Quid? Illud nonne debet movere acutos homines vel qualescumque homines (non enim ad hoc ingenii opus est excellentia).. ipse opem ferat nascentibus excipiendo eos sinu terrae et vocetur Opis. ipse cunas tueatur et vocetur <dea> Cunina. Haec si ita sunt (quod quale sit. Si igitur irascuntur. Mars et Bellona in bellis. quae omnes continet deos. 12. quae fata nascentibus canunt et vocantur Carmentes. id est homine. non metuunt paucis placatis toto caelo irato vivere? Si autem stellas omnes ideo colunt. Minerva in ingeniis 28. quae a parturientibus invocetur. si totus mundus est Deus. ut quidam volunt 30. sed quia barbas habet Fortunium nominarent). ut ex ipsius anima. in fabrorum fornace Vulcanus. quia rumam dixerunt veteres mammam. atque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia. in Iano initiator. 13. et cum virgini uxori zona solvitur. ipse in Iugatino deo coniuges iungat. in diva Educa escam praebeat. in terra Pluto. in terra inferiore Proserpina. ipse in aere Iuno. si unum Deum colerent prudentiore compendio? Quid enim eius contemneretur. hi omnes dii deaeque sit unus Iuppiter. in sideribus sol et luna et stellae. quam Dei partem 62 . vitae atque animae cunctorum viventium pro cuiusque nascendi sorte sumantur. in focis domesticis Vesta. de stimulis. dici autem sine verecundia non possunt. in Termino terminator. quae sententia velut magnorum multumque doctorum est. isto compendio possent in illo uno omnibus supplicare (sic enim nemo irasceretur.. stulte dicitur. Si autem dicitur omnes simul. quam multis aedes non construant. alia concitari. sicut sunt homines. ut hoc qualecumque numen saltem masculum deum vel a barba Barbatum. quibus ad nimium actum homo impellitur. ut volunt. multo numerosioribus praeberetur. de pavore infantum Paventia nuncupetur. Numeria. ipse in aethere sit Iuppiter. sive sint. quae numerare doceat. cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit. Nam ut alia omittam. Diana in silvis. sicut eis videtur. Si autem sola animalia rationalia. sicut a nodis Nodutum. quae canere. quid perderent. ipse sit Diespater. ipse dea Iuventas. Saturnus in tempore.. quod calcaverit quisque. partem Dei calcet. quo modo bestias ab eius partibus separent. nihil omnino remanere. praesit fortuitis voceturque Fortuna.vel ipsa ratio rerum humanarum sit. dea Stimula nominetur. ipse sit et Fortuna barbata. non sit alius. quis non videat quanta impietas et irreligiositas consequatur. in divinantibus Apollo. ut. sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante. de spe. in diva Potina potionem ministret. . in inferioribus etiam maris ipse Salacia. quia in Iove sunt quem colunt. haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi (non enim omnia dicenda arbitratus sum). nondum interim quaero). Ceres in frumentis. ut sit unum animal constans ex animo et corpore. ut deposito studio contentionis attendant. ipse sit postremo etiam in illa turba quasi plebeiorum deorum. qui partum perducat ad diem. ne praetermissae sive neglectae partes eius irascerentur: non ergo. si praeter alteram irasci altera potest. quae post praetextam excipiat iuvenalis aetatis exordia.. de voluptate Volupia. quae sunt innumerabilia. ipse sit dea Mena. praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur Priapus. vel certe non Fortunam. potuisse offendi. Liber in vineis. qui est apud Graecos Priapus 29: si non pudet. quae venit. in merce Mercurius. Strenia dea sit strenuum faciendo. cum ipse unus.Terrasque tractusque maris caelumque profundum 27. qui praetermissi essent. Venilia. Camena. ipse in vagitu os aperiat et vocetur deus Vaticanus. sed ipse in illis deabus. ipse sit Mutunus vel Tutunus. quasi suas virtutes vel membra vel partes. quae possunt occurrere cogitantibus. in diva Rumina mammam parvulo immulgeat. ipse Lucina. Nulla quippe illarum praetermitteretur. omnia ista partes eius sive virtutes eius. quam praefecerunt menstruis feminarum. ipse sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sententias inspirando. id est totum ipsum Iovem. quid infelicius credi potest. quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putaverunt et singillatim sacrificandum. ipse invocetur et dea Virginensis vocetur. si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur. Quod si ita est. coleretur. ipse praesit nomine Liberi virorum seminibus et nomine Liberae feminarum. velut unius animantis haec tota vita est. qui non singillatim coluntur. partes Dei esse contendunt: non video quidem. de actu Agenoria. et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere. quibus eum placet esse mundi animum 31. et alia placari. et ideo sine controversia deos esse 32. non vident quam multos non colant. cum in illo uno nemo contemneretur) potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis. sed suam quaeque pars habet vitam a ceteris separatam. qua vivificatur tota ista moles. si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est. ipse levet de terra et vocetur dea Levana. quod non sit pars Dei. ipse in mari Neptunus. cum dicunt omnia sidera partes Iovis esse et omnia vivere atque rationales animas habere. An Iuppiter ipse mundus vel eius animus. aras non statuant. qui haberet omnia. quae adultos barba induat (quos honorare noluerunt.

Aut si regnum munus est Iovis. vocaverunt deam Agenoriam. dum bellorum causas iniquitas excitat. ut essent cum quibus iusta bella gererentur et augeretur imperium. deam Streniam. iniquas. 63 . Quorum Iuppiter quia rex praesidet. quae possent beneficia eius putari. murcidum. Quid de dea Quiete sit dicendum. quod utique parvum esset. deam Murciam. ideo non incongrue dicitur etiam ista felicitas. sibi quemque vivere. etiam feriato Iove crevit imperium. si Pavor et Pallor et Febris dii Romani esse meruerunt? His igitur duabus. quae ad agendum excitaret. Cur autem et iniquitas dea non sit vel externarum gentium. qui cognosci et coli possunt. quoniam mitis sum et humilis corde. regnum adiuvit ut cresceret. si Victoria dea est? Aut quid ipso Iove in hac causa opus est. quae praeter modum non moveret ac faceret hominem. his omnibus diis et deabus publica sacra facere susceperunt. ut sunt in urbe domus plurimae civium. sed omnes colendos. dii vocantur. 14. non impia. cur non etiam ipsum regnum aliquis deus est? Cur enim non ita sit. ut ait Pomponius 34. dii coluntur. Hic primum quaero. quia tam multi sunt. sed daemoniorum. Utrum indicium fuit animi inquieti. si Regnum etiam ipse appellaretur. si quies et iustitia finitimorum contra se bellum geri nulla provocaret iniuria ac sic felicioribus rebus humanis omnia regna parva essent concordi vicinitate laetantia et ita essent in mundo regna plurima gentium. ut possit esse quem vincas. si non lapis in Capitolio. sed verus Rex regum et Dominus dominantium 33 cognosceretur atque coleretur. quae faceret strenuum. nec alter irruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augeri. ipsum credo ab eis putari regnum constituisse vel auxisse Romanum. Proinde belligerare et perdomitis gentibus dilatare regnum malis videtur felicitas. nullum eorum esse partem cuiusquam. quae faciebat iniuriosos. Si ergo iusta gerendo bella. quos vult esse victores? Hac dea favente et propitia. cum puer vapulat? Iam vero partes Dei fieri lascivas. numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam cooperatam videmus. cur non et victoria munus eius habeatur? Quod profecto haberetur. an potius ita significatum est. Sed quia peius esset. nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis.vapulare. deam Stimulam. An Victoria ipse sit Iuppiter. si Victoria faveat sitque propitia et semper eat ad illos. cum deos singulos singulis rebus et paene singulis motibus attribuerent. eum quietem habere non posse? Ad quam vocat verus Medicus dicens: Discite a me. bonis necessitas. quod. Augendo imperio bellum est iniustum et si Victoria terminetur. ut omnes non possint. sicut appellatur illa Victoria. a quibus non colitur. id est aliena iniquitate et dea Victoria. cum ea. cum aedem haberet extra portam Collinam 35. Mala vota sunt optare habere quem oderis vel quem timeas. quae ad agendum ultra modum stimularet. non iniqua. Sed procul dubio felicitas maior est vicinum bonum habere concordem quam vicinum malum subiugare bellantem. cum omnes occupati sint officiis et operibus propriis. quae gentes non subditae remanerent? Quae regna non cederent? An forte displicet bonis iniquissima improbitate pugnare et finitimos quietos nullamque iniuriam facientes ad dilatandum regnum bello spontaneo provocare? Plane si ita sentiunt approbo et laudo. cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant omnes deos suas habere vitas. ut iniuriosi iustioribus dominarentur. Nam si hoc ipse non fecit. qui illam turbam colere perseveraret non plane deorum. Miror autem plurimum. dii habentur. Victoria eadem bella feliciter terminat. "Quietem" vero appellantes. quem alium deum opus tam magnum potuisse aggredi credant. Iniquitas enim eorum. id est nimis desidiosum et inactuosum. quae faceret quietum. etiam Iove vacante vel aliud agente. 15. publice illam suscipere noluerunt. Romani imperium tam magnum adquirere potuerunt. Quas enim hic partes Iuppiter haberet. 16. cum quibus iusta bella gesta sunt. et invenietis requiem animabus vestris 36. An dii Romanorum imperio augendo faverint (14-34) Cur augendo imperio plures dii si Victoria faverit. impias atque omnino damnabiles quis ferre possit. Videant ergo ne forte non pertineat ad viros bonos gaudere de regni latitudine. ipsi pro suis partibus invocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem.

qui nolunt habere merita. Nam si victoria dea est. mirari nos non oportet. quod deam victoriam Iuppiter mittat atque illa tamquam regi deorum obtemperans ad quos iusserit veniat et in eorum parte considat? Hoc vere dicitur non de illo Iove. temperantiam 40. felicitas non erit. cur non deus est et triumphus. Et nunc quia dea non est. quae fortuito accidit. quam boni habent praecedentibus meritis. fortuna vero. aram meruit. aliud fortuna? Quia fortuna potest esse et mala. quia felicitas illa est. quibus dea possit Felicitas invitari. unde etiam Fortuna nominatur. sed de illo vero Rege saeculorum. semper est bona? Ipsa est ergo Felicitas: cur adhibentur diversa nomina? Sed hoc ferendum est. Hoc Plato dicit 37. quod a matronis dedicatum est et appellata est Fortuna muliebris. quae quidem si dea esset. quod eam rite matronae dedicaverint 39. sed Angelum suum et faciat vincere quem voluerit. Quo modo ergo dea Fortuna aliquando bona est. 20. Iuppiter mittit? Colatur ergo ipse solus. Ubi est definitio illa Fortunae? Ubi est quod a fortuitis etiam nomen accepit? Nihil enim prodest eam colere. et quoniam et istae singulae species suas habent. prudentiam. quem deorum regem pro sua opinione confingunt. Quid. Non enim malignis daemonibus etiam sic difficile est fallere. sed virilis potius loqueretur. ut ab illa videantur et amentur. ut simulacrum eius. Nam cum sint et alii plurimi simul. ut prosit. non veris attribuenda numinibus. et tamen se ipsi non ridebant. An et ipsam. Virtutem quoque deam fecerunt. ut in verum credatur Deum? Sed cur non sufficerat Virtus? Nonne ibi est et Fides? Quando quidem virtutem in quattuor species distribuendam esse viderunt. Aut certe istam mali colant. quod illa dea locuta est. cuius consilium occultum esse potest. a quo solo dari potest. si fortuna est. iniquum non potest. quod et Fortuna dea putatur et colitur? An aliud est felicitas. Ipsa ergo sola coleretur. diversa sacra? Est causa. quae simulacrum dedicaverunt. ut quid aliud. quae dea est. ipsa ab illo impetretur. Quod quidem si verum sit. qualia si poetae fingerent atque a nobis exagitarentur. ut suos cultores plerumque praetereat et suis contemptoribus haereat? Aut si aliquid proficiunt cultores eius. 19. quae nulla substantia est. quorum artes atque versutias hinc potius isti advertere debuerunt. hoc excellentes rei publicae populorumque rectores. Quo modo ergo bona est. sine ullo examine meritorum fortuito accidit hominibus et bonis et malis. malae fortunae. quae dicitur bona. quae ita caeca est passim in quoslibet incurrens. ei uni tantummodo supplicarent. aliquando mala? An forte quando mala est. sacra congrua persoluta sunt. quae sine ullo iudicio venit et ad bonos et ad malos? Ut quid autem colitur. Tantum sane huic velut numini tribuunt. sed donum Dei est. posset ei audere resistere et suam potius facere voluntatem. quo misisset Victoriam. Quid diversae aedes. quicumque scimus quid sit. quam Fortunam vocant. quod et Felicitas dea est? Aedem accepit. iustitiam. in partibus iustitiae fides est maximumque locum apud nos habet. Certe omnes deos utriusque sexus (si et sexum habent) non nisi bonos existimare debemus. Ubi enim ipsa esset. fortuna non est. quid boni non esset? Sed quid sibi vult. cuius primum et maximum officium est. inquiunt 38. An Felicitas et Fortuna deae sint. illis aliud? An illa. non quae meritis venit. Iovem igitur de omnibus rogarent. An forte dicunt. Si autem suos cultores discernit. sed in malignum daemonem repente convertitur? Quot sunt ergo deae istae? Profecto quotquot homines fortunati. Insaniunt mulieres Fortunae muliebris. quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si Fortuna loquitur. non fortuito venit. responderent isti ridenda esse figmenta poetarum. solet enim et una res duobus nominibus appellari. diversae arae. si ipsa esset. Quae deae sint Virtus et Fides. etiam locutum esse memoriae commendaverint atque dixisse non semel. hoc alii philosophi. multis fuerat praeferenda. putarentur tantum miraculum muliebri loquacitate finxisse. iam merita sequitur. quod iustus ex fide vivit 41. Unde autem sciunt illi quid sit fides. nisi ut homines recte vivere non curarent conciliata sibi Fortuna. dea non est. Sed cur et Fides dea credita est et accepit etiam ipsa templum et altare? Quam quisquis prudenter agnoscit. hoc est uno tempore. fortitudinem. cum talia deliramenta non apud poetas legebant. numquid.17. his aliud. si dea est et sub illo rege est. felicitas autem si mala fuerit. Non enim. simul et bona esset et mala. et omnis falsorum deorum turba vanescet. sed in templis colebant. et victoriae iungitur vel maritus vel frater vel filius? Talia quippe isti de diis opinati sunt. quo voluerit. quod mittat non Victoriam. ut non ipsae. 18. Sed illos miror appetitores 64 . habitaculum illi se ipsum facit. Fuit enim Fortuna loquax et muta Felicitas. non enim potest ei iubenti et eam quo voluerit mittenti Fortuna resistere. sed iterum. hoc est bonae fortunae. non saltem muliebris.

ut vincerent. quos coli oporteat a Romanis. diis agrestibus. si nescias eum valetudini opitulari atque ita ignores cur ei debeas supplicare. Quid ergo erat necesse propter haec bona vel animi vel corporis vel externa tantam deorum turbam colere et invocare (quos neque omnes commemoravi. deo Volumno et deae Volumnae. Sed in illa una virtute et fides est et pudicitia. cui virtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda complectitur virtus. nec solum ad bona capienda quisquam alius. Quid opus erat parturientibus invocare Lucinam. ut fructus uberrimos caperent. quia prius aerea pecunia in usu coepit esse. quem ducem. vel a Minerva petendum esset. cum virtus omnia se cum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque vivendi virtus a veteribus definita est 43. deo Aesculano et filio eius Argentino. verum etiam dicit quid ad quemque pertineat? Quoniam nihil prodest. Hoc etiam alia similitudine affirmat dicens. Marti et Bellonae. deae Menti. non solum bene parerent. non deas? Si autem putatae sunt deae. quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit. unde. cur non dicatur et virtutem ipsa conferre. quis pistor. nec ipsi potuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos providere). Sed si virtus non nisi ad ingeniosum posset venire. scire quem cuiusque causa deum advocare atque invocare debeamus. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute et Felicitate tractamus: si felicitas virtutis est praemium. quem doctorem. conferret hoc parentibus eius cultoribus suis. ut eis ingeniosi filii nascerentur. quibus similiter aedes et aras dedicare potuerunt? Cur temperantia dea esse non meruit. qui catos. ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt. deae Victoriae. Si Iuppiter. quae sicut voluerunt pro sua opinatione finxerunt. ut honorarentur. sed vivere omnino neminem posse. quare sapientia nulla numinum loca meruerunt? An quia in nomine generali ipsius virtutis omnes coluntur? Sic ergo posset et unus Deus coli. habenti felicitatem. quae adfuit Mucio. quae adfuit Decio patri et Decio filio. Miror autem. deae Adeonae adeuntes. cum eius nomine nonnulli Romani principes non parvam gloriam compararint? Cur denique fortitudo dea non est. quid opus erat deo Catio patre. unde modo non agitur. hominis alicuius medici nomen formamque nosse. si adesset Felicitas. deae Ruminae sugentes. ut bene belligerarent. ut bonam haberent mentem. Has deas non veritas. quis tector. cuius partes ceteri dii putantur. ut bona vellent. Verum tamen ubi est virtus et felicitas. id est acutos faceret. sed vanitas facit. 22. eo modo nulli dubium esse asserens ita esse utilem cognitionem deorum. a quo quid utensile petere possit. Quare prudentia. Felicitas maxime invocanda quia ab ipso Deo est. quod pro ingenti beneficio Varro iactat praestare se civibus suis. propter hostes depellendos diva Pellonia. cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est. deo Vaticano vagientes. Unde ab eo. ut hoc ei conciliata donaret. inquit. si autem dea est. cum dexteram porrexit in flammas. Quid est ergo. ut mimi 65 . Ex eo enim poterimus. sicut Saturno Iovem. ne faciamus. et maxime ipsi divae Fructeseae. inveniant si possunt aliquid. non ipsae sunt deae. ut bene coniugarentur. post argentea. propter aegros medicus vel Apollo vel Aesculapius vel ambo simul. quando quidem etiam virtutem consequi felicitas magna est? Varro testis est cuique deo aliquid spectare. quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti virtutem. et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium. non modo bene vivere. vel facillime pellerentur. cum se pro patria in abruptam terram praecipitem dedit. Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium. quia. quando esset grande periculum? Nec deus Spiniensis. Quem deum isti si haberent. ideo colebatur. quod Graece dicitur virtus. Quid doctrinae vel a Mercurio. si fides dea est. ut spinas ex agris eradicaret. deae Cuninae iacentes. deo Statilino stantes. etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas. nec dea Robigo. diis nuptialibus. deo Honori. ut non accederet. deae Pecuniae. ita et patri Argentino et avo Aesculano Aurinum praeponerent. non dea. si sciatur quam quisque Deus vim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. quare aliis tam multis deabus iniuriam fecerint praetermittendo eas. si bonum aliquid est latitudo regni atque diuturnitas. inquit. si ignoret quisnam sit faber. quae tamen extra in aedibus propriis altaria meruerunt. omnia optanda felicitas. ad eamdem pertinet felicitatem: cur non intellectum est dona Dei esse. sed neque ad depellenda mala quaereretur? Cur enim esset invocanda propter fessos diva Fessona. quae adfuit Curtio. ut haec daret. rogaretur: una Felicitate praesente et tuente vel nulla mala exorirentur. cum. quod Argentinus non genuit Aurinum. cum posset magno facilique compendio una dea Felicitas cuncta conferre. haec enim veri Dei munera sunt. cum pro exercitu se voverunt? Si tamen his omnibus vera inerat fortitudo 42. sed Dei donum est. quem adiutorem assumere. quia et aurea subsecuta est. saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes. ut pecuniosi essent. quia non solum commemorat deos. Abeonae abeuntes. 21.multitudinis deorum. nomen artis Latinos traduxisse putaverunt 44.

ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pavor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum. Vulcanum.. Picum.. Iovem. Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba videre non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse novos Pavorem atque Pallorem propitiandos non introduceret. Nemo enim dubitat facile inveniri hominem. Cur enim non aliquid melius quam ipsi Iovi? Nam quae etiam Iovi regnum nisi Felicitas dedit? Si tamen cum regnaret felix fuit. Magna sane utilitas. qui se timeat fieri regem. atque ideo Capitolium ita constructum est. ut ipsum verticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. cur non ipsa una quae coleretur constituta est. qui se nolit esse felicem. 23. si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex. . Solem. Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda visa est.. quando nihil deesset..quia una esset divinitas. Praesente quippe Felicitate omnis pavor et pallor non propitiatus abscederet. Lucem et quoscumque alios addidit. quod neque inter deos Consentes. Lunam. ubi aedes maior atque sublimior Felicitati construeretur. quod fieri non potest. per augurium quaesivit. Opem. qui esse vellet infelix. Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum. quos Selectos vocant 47.cui omnes auxilium peterent. Terminum. et si unum verum Deum. Sed (unde nunc agitur) si libri et sacra eorum vera sunt et Felicitas dea est.. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret. qui ei dignior aptiorque videbatur. sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. 4. atque ipsi inde cedere omnes voluerunt praeter illos quos commemoravi. quae posset universa conferre et compendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Cur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Cur ipse Romulus felicem cupiens condere civitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid diis ceteris supplicavit. de hac re consulerentur. si deam istam nosset aut coleret. qui maiori et regi suo nullo modo cedere loco voluerunt. hominibus colendum doceret? Felicitas recens dea. Non enim quispiam resisteret Felicitati. si forte aliorum aedibus vel altaribus iam fuisset locus occupatus. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum. ubi Capitolium constitutum est. Et potior est felicitas regno. quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat.. profecto cederent Felicitati. Terminus et Iuventas 48. Marte. quot daemoniorum.. sed crimina colentium? . quod ei fecerunt tres dii. Nam sicut habent eorum litterae. nec inter deos. quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. non id contemptu eius facerent. 1. quae illis regem fecerat Iovem. 23. An forte iuste est indignata Felicitas. Deinde quid est hoc. sed pulsus aufugeret. inter quos etiam deam Cloacinam. qui non cesserant Iovi. si vera monstraret. Martem. quia multi erant illic. Nullo modo omnino. cum rex Tarquinius Capitolium fabricari vellet eumque locum. et adhuc nemo felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset vera felicitas. et optemus a Libero aquam.non tribuit Romanorum reipublicae felicitatem.. Felicitas constituta est? Templum aliquod ei fieret. postea deus fieret. utrum vellent Felicitati loco cedere. nisi. non cultus falsorum tot deorum. ubi vera non erat pietas? Pietas est enim verax veri Dei cultus.. a quo essent omnia bona. cur non vel illustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent cives. quod et tam sero et non ad honorem. Iuventate contemptus est. ab diis aliis cerneret praeoccupatum. Quis non huic gratias ageret. ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis. 23.. 2. a Lymphis vinum 45. sed ad contumeliam potius invitata est. sicut a Termino.solent. Ipsi ergo dii si per auguria vel quolibet modo eos posse consuli putant. si consuleretur. faceret Iuppiter. ut hoc vix homines doctissimi scirent. unde omnis boni voti petendum esset auxilium. Tiberinum. ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua 66 . nec ut putant. Mars. quos dicunt in consilium Iovis adhiberi 46. Faunum. Aut si non cederent. si hanc deam propitiam non haberet. utrum concedere locum vellent Iovi. non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi voluntate cessuros. .. Iuventatem. etiam ipse Iuppiter cederet. 23. nullus autem invenitur.. Martem. 3. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum civilium infelicitas subsecuta est. Sed ipsi etiam.

quae dat victoriam. sed contra instituta maiorum. Iste alienarum dicitur adulter uxorum. non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis. 25.multitudine derelicta coleretur una Felicitas. Sed Fingebat haec Homerus. ubi haec dictitantur cantitantur actitantur. eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur. illi non sufficiat hic deus. Ita. qui honorem. Physica ratio disseritur deos unius dei esse munera. se saltem legisse meminerit. quod audire iam non potest. propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit. a quo daretur felicitas. Sic enim carere non potest infelicitate. et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos 51. quae dat virtutem. inquiunt. neque ipsum Iovem cum tantis iniuriis colendum putarent. quae dat pecuniam. Merito displicuit viro gravi divinorum criminum poeta confictor. unius templum frequentaretur a civibus qui felices esse vellent.ipsamque felicitatem unius dei esse donum. cui non sufficit munus eius. qui verum habet. Confirmo prorsus a quodam deo. atrociter imperarunt. maiores nostros insipientes fuisse credendum est. Concordia. cum felicitas dea dicitur. earum rerum nominibus appellabant deos. sed numen illud attenditur a quo felicitas datur. quam credebant ab illo dari. Ista nobis reddita ratione multo facilius eis. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent. non utique alium vel aliam. numinibus videlicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. cui nocturna fulmina tribuebant. . quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. Cum ergo ille qui somnio commonitus 67 . sicut a bello Bellonam nuncupaverunt. ad quem diurna fulmina pertinerent. Sicut enim apud ipsos legitur 49. inquiunt. quod verum est. Si autem felicitas dea non est. ait Tullius. non Segetem. severissime vindicarunt. uni supplicaretur. quorum esset nemo qui nollet. ita Virtus.. iste pueri pulchri impudicus amator et raptor. Dei dona deos sibi faciens et ipsum. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem velit accipere vel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit (habet autem. Sed postquam Iovi templum insigne ac sublime constructum est. atque ita ipsa a se ipsa peteretur. qui tam multos colebant deos. quoniam. quia neglectum est aliquid. Non est ipse. inter res divinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum. qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit. Honor. satis ergo indicarunt nec ab ipso Iove dari posse felicitatem. Dii sibi tribui flagitant ludos scaenicos. Inter eorum commemoratur virtutes et miranda facta quod dicam.. cladem nisi fieret praenuntiarunt. et hoc senserunt homines.. Victoria. quam possis a se ipsa impetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam loci dignitate debuerunt. non Cunam. serviat uni Deo datori felicitatis. an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi dii ista suis honoribus exhibenda flagitaverunt. ideo ipsius rei nomine. ipse colatur. sicut a bubus Bubonam. in quibus et ipsum eorum regem Iovem: quia nomen eius. <sicut> a pomis Pomonam. non deos 50? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi. munus est Dei: ille Deus quaeratur. quorum deorum nomina non inveniebant. ut haec nescirent munera divina esse. 24. quae ab omnibus petebatur. ut ludi Romani instaurarentur. Cur ergo ludi scaenici. 26. sicut a segetibus Segetiam. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis. quas ab eis sentiebant dari. deorum honoribus exhibentur. quem nesciebant. sicut carere non potest fame. qui populo spectante ad supplicium duci iussus est. ut Pecunia dicta est dea. nomine ipsius Felicitatis inquirerent. et sufficit. obstinatione superbae voluntatis offendens. ut vix inveniatur qui Summani nomen. qui panem pictum lingit et ab homine. quem nominant Iovem. aliqua vocabula inde flectentes. cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem. non ipsa quae datur. placatos se esse monstrarunt. eum appellare voluerunt. non Bellum. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum. si dea est): quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere. coluerunt magis quam Iovem. in senatum nuntiaret. quia id quod neglectum fuerat factum est. sed utique ab illo. a qua daretur felicitas. persuadebimus fortasse quod volumus. non Bovem: aut certe nulla vocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur. qui eam dare possit. quorum cor non nimis obduruit. Illi. quem iam colebant. ignorabant. quae concordiam. sicut a cunis Cuninam. non petit. Libet autem eorum considerare rationes. non omnino pecunia dea ipsa putata est. cuius ea dona sunt. quod primo eorum die in quodam scelerato. quam stultorum hominum multitudo vana sectatur.. Usque adeone. Cui autem sufficit (non enim habet homo quid amplius optare debeat). non Pomum. et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur. Romani veteres nescio quem Summanum. inquam.

aliqua etiam quae obsit populis nosse. si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur. qui eos in huiusce modi rebus divinis. secunda nocte hoc idem rursus severius imperatum est: amisit filium. De supervacuis non magna causa est. tertium a principibus civitatis. non esse deos Herculem. quovis Romano. infelicius irascebatur? Scaevola simulacra reiciens tria esse deorum genera dicit. quamvis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream. quia non fecit. diis vero istis falsis et multis ignoratis sive contemptis atque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum 68 . ut cum aliqua concumbat. pedibus suis sanus abscessit. homine abiectior? Iste daret felicitatem. quando coleretur. et nisi ita coleretur. et cum veritatem qua liberetur inquirat. quod multa de diis fingantur indigna. Quae sunt autem illa. credatur ei expedire quod fallitur. immineret. hoc est ludis scaenicis. quae recto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur. Cum etiam sic non auderet. et ipsos scaenicos non turpes iudicaverunt. quod maior ei poena. quod habeat aliqua supervacua. continuo valetudine. ut nec bonis hominibus comparentur. ne tales honores diis immortalibus deferant. Primum genus nugatorium dicit esse. qui tam infeliciter colebatur. honorabilius digniusque coluerunt. quo confugiat liberandus infirmus. sic item aliquid aliter turpiter atque inepte dicere ac facere. Iam vero si adversus eos Iovem interpelles. inquit. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari 52. qui talibus placantur. maxime ob eam causam. alium adulterare. Quod dicere etiam in libris Rerum divinarum Varro ipse non dubitat 56. si non faceret. eisdem litteris non tacetur: quia sic videlicet deos deformant. vel potius accusantur honoribus. turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam. alterum a philosophis. maior est deorum iniuria. quibus instigantibus ista iussistis. quod verus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra 55. Haec pontifex nosse populos non vult. Aesculapium. qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis. deam homini nubere. nam falsa esse non putat. quando et a morsibus poetarum.erat postero die iussa facere non ausus esset. praecipe populis. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum 53. 27. Si illud fingebatur. subditos homines malignis daemonibus. ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur. Castorem. prava docent. Relatum est in litteras doctissimum pontificem Scaevolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis. quod homines fuerint et humana condicione defecerint". quibus deos dilacerari videbant. ille irasceretur. ludos tolle. dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet. cui talia displicebant. secundum non congruere civitatibus. quod non ibi reperiatur atque ab deorum natura longe absit. placebant. de quibus impune finguntur. victas duas a Venere Troiam evertisse. sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt 57. quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iovem nuncupatis. Sic ergo et regnum invito quidem Deo vero nullo modo habere possent. Expedire igitur existimat falli in religione civitates. qui sanum sapit. si de illis ista fingantur. vi compulsos esse exhibere talibus diis. Iovem ipsum converti in bovem aut cycnum. a quo regitur totus atque administratur hic mundus. cum alium faciant furari. quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? Dii augere imperium non potuerunt. Quis non videat. Sed non te audiunt. sed eam potius iniuriam ferre non possunt. ne talia sibi iubeant exhiberi. Romanum imperium augere et conservare potuissent. in morbum incidit acrem et horribilem. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda. et sic omnia quae retexere piget. Tum vero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit atque in lectica allatus est in senatum: expositoque somnio. proditur enim ab doctis. si per eorum sollemnia non agantur. Praeclara religio. se non subtraxerunt. daemones sunt. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iovem turpissimi histriones cantabant. Saturnum liberos devorare: nihil denique posse confingi miraculorum atque vitiorum. Graecis potius donum tam grande conferrent. nisi diabolo serviretur? Itane iste Romanum conderet dilataret. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani. Pollucem. recepta. Tertia nocte dictum est homini. si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum. si potes. eo illi fit a vobis maxima iniuria. ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. agebant. solet enim et a iuris peritis dici: superflua non nocent 54. Nullo igitur modo dii tales. Poeticum sane deorum genus cur Scaevola respuat. Hoc enim si possent. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis importastis ista pontifices: deos ipsos roga. O Scaevola pontifex maxime. Quid aliud? "Quod eorum qui sint dii non habeant civitates vera simulacra. quae prolata in multitudinem nocent? "haec. 28. conservaret imperium. quam si de illis vera dicerentur.

quia et ipsi. non deorum. quando Iulianus deorum illorum oraculis deditus immoderato ausu naves iussit incendi. Nec vero. coniugia. nec solum. a quo mitterentur sancti viri et veraciter pii. Cicero augur irridet auguria et irridet homines corvi et corniculae vocibus vitae consilia moderantes 61. et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem civitatibus in angustum fuerant coartati. nam qui totos dies precabantur. nemini locum quem teneret daturam. cognationes. non habent omnino quid timeant. Quis non intellegat eum conari. Ita evacuata est pulchritudo auspiciorum. cessit etiam Iuliani temeritati et Ioviani necessitati 59. naturae tamen rerum sub unius veri Dei regimine atque imperio constitutae religiosum cultum. Receptis quoque alio tempore provinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit. creaturae potius quam Creatori. omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. significatum est. hoc est versus in fugam. sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium. qua exercitus destitutus mox etiam ipso hostili vulnere exstincto in tantam est redactus inopiam. Aliud est enim non cessisse. sed daemoniorum. antequam denique ista scriberentur. ut apud Homerum. quantumcumque haberent. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat. et immolabant. Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. Ille namque tres provincias nobiles. Et formae enim nobis deorum et aetates et vestitus ornatusque noti sunt. et gens Martia superantibus atque irrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est. ubi hodieque persistunt. Huius Dei veri erat auxilium necessarium. et cum ipse superstitiones ex natura rerum velut physicas et philosophicas inserat. dii bellis proeliisque caruerunt. Martiam gentem. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani voluntate mutati sunt termini imperii Romani. Quamquam haec si vera sunt. Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum. dum consuetudinem civitatis timet. cui non cedere pulchrum esset.haberent. Mesopotamiam. Nam et perturbatis animis inducuntur. plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse videatur. Persarum concessit imperio 58. parum valebant. 30. qui Iovi cedere noluerunt. remansit contra Iovem contumacia. qui pro vera religione morerentur. Assyriam. quibus alimonia portabatur. Non enim confessuri sunt. qui Deo debetur. sed media tamen compositione defixi. qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Iovi. non quidem tanto detrimento. sed quo modo id possit non invenire? Si enim a 69 . superstitiosi sunt appellati 63. quae de libris eorum proferimus. falsumque ostendit auspicium. nisi placito pacis illic imperii fines constituerentur. religionem laudare maiorum eamque a superstitione velle seiungere. inquit. ut ait Apostolus. 29. quod paulo ante commemoravi. Vano igitur augurio deus Terminus non cessit Iovi. sive hic haberent sive non haberent. ut eum auspicia ista pro adversario ponerent. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt vanitatis. ut falsae a viventibus tollerentur. Viderunt haec intellegentiores gravioresque Romani. inquiunt. Nam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt. et post haec acciperent sempiternum. ut deus ille Terminus. Sed iste Academicus. indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis ita loquens: Videtisne igitur. ut sibi sui liberi superstites essent. Armeniam. aliud unde cesseras redisse. qui est benedictus in saecula 60. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui. Disputat apud eum Quintus Lucilius Balbus in secundo De deorum natura libro. quae ipse secundum Stoicos videtur docere: Non enim philosophi solum. aliquotiens Romanus exercitus fusus est. quantum concesserat Hadrianus. quod dii cesserint Christo. inquit. sed etiam (ut cum Titanis aut cum Gigantibus) sua propria bella gesserunt. Martem et Terminum et Iuventatem nec Iovi regi deorum loco cedere voluisse? Sic enim. accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias. summaeque levitatis 62. cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parte defenderent. iuventutem etiam Romanam propter deam Iuventatem nemini esse cessuram. Tullius fabulis et simulacris indignatur. exhibendum putabant: Servientes. Falso auspicia vaticinata Romanos numquam cessisse. Sed antequam Christus venisset in carne. qui cessit Hadriani voluntati. quae daemonicis ritibus fuerat obligata. verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt. indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem. ut fabulae ferunt. ad religionem vero. salvis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. qui omnia esse contendit incerta. genera praeterea. id est Romanam. quo Inventas illa non cesserat Iovi. etiamsi illa vana esse sentiebant. ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis ratio sit tracta ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. ut inde nullus evaderet undique hostibus incursantibus militem imperatoris morte turbatum. sed contra consuetudinem civitatis.

sed ei qui fecit caelum et terram. nisi evidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse vera. sed "addiderunt:" iam utique fuisse etiam sine simulacris vult intellegi errorem. nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi. tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset. sed animae quoque est effector et conditor). quod eum diceret esse animam. qui totos dies precabantur et immolabant. debere si dicit. sed etiam. quas iste Balbus velut balbutiens vix reprehendit. castiusque existimat sine simulacris observari religionem. per quos civitates et populi regerentur. Dicit etiam idem auctor acutissimus atque doctissimus. Quod vero non ait "errorem tradiderunt". quis non videat quantum propinquaverit veritati? Si enim aliquid contra vetustatem tanti posset erroris. cum ad deos colendos multis locis velut religiosus hortetur. qui eum crederent animam mundum gubernantem. qui has superstitiones. 1. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. ut potius eos magis colere quam despicere vulgus velit. Quod si adhuc. nec dubitat eum locum ita concludere.. quamvis non iudicio proprio. castius dii observarentur 64. Dicit etiam de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. per Apostolorum praedicationem. aliter existimare populum expediat. qui et deceptores et deceptos pariter possident.maioribus illi sunt appellati superstitiosi. et sine simulacro colendum esse censeret. Quapropter cum solos dicit animadvertisse quid esset Deus. qui primi simulacra deorum populis posuerunt. acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere. . Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam. ut dicat. posuisse. profecto et unum deum. implicat et ipsum. deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur. quae non sibi tantum contemptui essent. ut. sed etiam ipsi vulgo despicienda viderentur. ad eos redarguendos proferuntur. per altissimam Christi humilitatem. quod hi soli ei videantur animadvertisse quid esset Deus. et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. mutire auderet in populi contione. 2. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. quaecumque tales viri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt. Agamus itaque Christiani Domino Deo nostro gratias. qui nolunt advertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum Spiritus impertiti. verum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum servitute subvertit. Veteres regendae reipublicae plures deos invenerunt. ut naturam potius incommutabilem. qui. prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. Deum verum esse sentiret. Ego ista conicere putari debui. Quod utique non aliam ob causam factum videtur. necesse habebat ista venerari. nisi tacerentur. etsi nondum tenebat quod veritas habet (Deus enim verus non anima. quae ipsam quoque animam condidisset. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos. Hic certe totum consilium prodidit velut sapientium. nisi 70 . ut tradita est. nec quod in hac disputatione disertus insonat. quantolibet eloquio se in libertatem nitatur evolvere. qui instituerunt (quod iste reprehendit) deorum simulacra diversa aetate et veste distincta. 32. si eam civitatem novam constitueret. numquid et illi. 31. Quid ipse Varro. atque in tam proximo inventus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur. unum Deum colendum fateretur atque suaderet. a quo mundum crederet gubernari. Quibus verbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia. id est veteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. ac per hoc.etsi uni Deo cultus exhibendum intellegat. tametsi falsa sunt. non caelo et terrae sicut iste disputat. motu ac ratione mundum gubernantem. quem dolemus in rebus divinis ludos scaenicos. eos civitatibus suis et metum dempsisse et errorem addidisse. mansisset. et ad eum finem illa scribere ac perscrutari.. non potius et animae Creatorem. Varro vulgi consuetudinem suscipit. quae non modo vulgo scire non sit utile. ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret. 31. inquit. implicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores atque cultores. per fidem martyrum pro veritate morientium et cum veritate viventium non solum in cordibus religiosis. confiteri ea potius occulta Dei voluntate compulsi sunt quam persuadere conati. Haec cum ita sint. ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam in vetere populo esset. quae civitatem Romanam instituisse commemorat.

sic et homines principes. luci templa evertuntur et sacrificia prohibentur. pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplicandum putarunt. non fortuna. ubi nemo iam serviet. Quis autem infirmus et indoctus evaderet simul fallaces et principes civitatis et daemones? Summus Deus vera felicitas. quos fallendo deceperint. in ipsius unius Dei esse posita potestate. nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit. sine Cunina in cunis fuerunt. quia Deus est. sine Educa et Potina escam potumque sumpserunt. Nymphas Lymphasque coluerunt. illius unius veri Dei providentia est. quae tamen plena in ea vita erit. tamen feliciore mansissent. sine cultu Priapi coniugibus mixti. De geminorum simili dissimilique valetudine. Et si non in eum peccassent. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt. Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt. notissimo sibi. cum legeretur in nostris. sed imitari etiam daemones. quibus solis inhiant qui meliora cogitare non possunt. 33. 34. et hic dandus huius prolixitati modus. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis. sine invocatione Neptuni mare transeuntibus divisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. intellegentibus et tunc spiritalibus. quamvis nondum in manifestatione praedicantibus. religionis nomine populis tamquam vera suadebant. ipse dat regna terrena et bonis et malis. et sine victoria quidem non vicerunt. et prorsus omnia. sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit: felicitatem vero non dat nisi bonis. et quae illis temporalibus rebus significaretur aeternitas. cui tamen ordini temporum non subditus servit. a nobis putaretur esse confictum. de codicibus eorum probetur. hoc modo eos civili societati velut aptius alligantes. ne forte. De Esau et Iacob geminis multum inter se morum et actionum qualitate disparibus. Itaque ut cognosceretur etiam illa terrena bona. non in multorum falsorum. Hanc enim possunt et non habere et habere servientes. quos colendos Romani antea crediderunt. quod illic promissa et dona terrena sunt. 4. quod deorum falsorum usquequaque simulacra arae. 3. non eam tamen deam. quem ad modum hoc fuerit tanto ante prophetatum. Deus igitur ille felicitatis auctor et dator. 2. quo similiter subditos possiderent. quae vana esse noverant. sed Dei sui munus habuerunt. sine diis coniugalibus coniugati. Nec consecraverunt aliquam deam Manniam. sine Bubona boves. Nec Lucinam mulieres illae invocaverunt. ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare volentium manibus ipse servavit. ubi occultum erat novum. neque hoc temere et quasi fortuito. ne eius cultores adhuc in provectu animi parvuli haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. impia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo. quando de caelo manna sumpserunt. quod ex rota figuli Nigidius mathematicus adsumpsit in quaestione geminorum. possidere non possunt. Iam quod sequitur in volumine sequenti videndum est. mella sine Mellona poma sine Pomona. possunt et non habere et habere regnantes. Sine dea Rumina suxerunt. et in quibus Dei donis esset vera felicitas. et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore. ut. sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis. Sine Segetia segetes. De argumento. sed daemonum similes. sine tot diis puerilibus educati sunt. quia solus est verus Deus. quibus maxima est fallendi cupiditas. 71 . Causam Romani imperii omniumque regnorum nec fortuitam esse nec in stellarum positione consistere. non sane iusti. ab uno vero Deo multo felicius acceperunt. ut miris modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret. Sicut enim daemones nisi eos. Et hoc est sacramentum veteris Testamenti. ea. populum suum in Aegypto de paucissimis multiplicavit et inde signis mirabilibus liberavit. quando earum partus. 7 LIBER V BREVICULUS 1.quia hominum velut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere et in eo ipso non solum colere. Unus Iudaeorum populus uni Deo servivit.

uno die cum ingentibus copiis suis victus est. De resecando amore laudis humanae. De universali providentia Dei. Quibus modis convincantur mathematici vanam scientiam profiteri. De mercede temporali. 17. 23. quo uxor ducitur quove in agro aliquid plantatur aut seritur. quam Deus reddidit bonis moribus Romanorum. 12. An voluntatibus hominum aliqua dominetur necessitas. 24. De praescientia Dei et libera hominis voluntate contra Ciceronis definitionem. si aliquid fecerint pro dilectione patriae aeternae. 14. 7. quoniam iustorum gloria omnis in Deo sit. cuius legibus omnia continentur. in quo Radagaisus rex Gothorum. Quam alieni a iactantia esse debeant Christiani. De electione diei. quas Constantino imperatori Christiano Deus contulit. 13. Tam turpiter servire virtutes humanae gloriae quam corporis voluptati. quia per ipsum vitia maiora cohibentur. daemonum cultor. quamvis non eum colerent. 6. Romanum regnum a Deo vero esse dispositum. qui non astrorum positionem. qui. ut Deus verus. cum tanta Romani gesserint pro humana gloria et civitate terrena. De his. Quae sit Christianorum imperatorum et quam vera felicitas. De prosperitatibus. 20. De geminis disparis sexus. a quo est omnis potestas et cuius providentia reguntur universa. quibus utilia sunt Romanorum exempla virtutum. 8. ob hoc virtus putatur. 26. 22. 9. De amore laudis. 11. 10. De bello. 21. sed connexionem causarum ex Dei voluntate pendentem fati nomine appellant. eorum augeret imperium. Quo inter se differant cupiditas gloriae et cupiditas dominationis. 25. 15.5. 18. 19. Quibus moribus antiqui Romani meruerint. De mercede sanctorum civium civitatis aeternae. . Tempora exitusque bellorum ex Dei pendere iudicio. cum sit vitium. 16. Quo fructu Romani bella gesserint et quantum his quos vicere contulerint. LIBER QUINTUS UTRUM RERUM GESTARUM RATIO SIT AN NON Quae de fato aut ratione praemittantur in rebus humanis pensandis (1-11) 72 . De fide ac pietate Theodosii Augusti.

Quia enim hoc deorum falsorum illa quam colebant multitudo non fecit. et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus. qui potest et illa bona dare. sententiam teneat. ut quasi locutio quaedam sit illa positio praedicens futura. qualis est quando quis nascitur sive concipitur. nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra quos modo nobis disputatio non est instituta. quae in siderum positione reperire se putant: quid fit. in actionibus.. ut similiores eis sint. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi vim positionis siderum. in conceptu autem per unum concubitum uno etiam momento seminati? . Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. honoribus ceterisque rebus ad humanam vitam pertinentibus atque in ipsa morte sit plerumque tanta diversitas. et ea fatalia. sed: "homicidam facit" 5. et multa iam diximus. quae praeter Dei et hominum voluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt 1.PRAEFATIO. id homines quando audiunt. quod nihil umquam dicere potuerunt. Prorsus divina providentia regna constituuntur humana. qui positionem stellarum quodam modo decernentium qualis quisque sit et quid ei proveniat boni quidve mali accidat ex Dei voluntate suspendunt. arbitrio suo ista decernere. aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant 3. ubi aerem et loci positionem et vim aquarum plurimum valere ad corpus vel bene vel male accipiendum medicina testatur. quos deos putant. si easdem stellas putant habere hanc potestatem traditam sibi a summa illius potestate.de horoscopo et valetudine. verumtamen ut concedamus non eos ut debent loqui et a philosophis accipere oportere sermonis regulam ad ea praenuntianda. qui ea dicunt esse fortuita. nisi qui potest eos facere felices (unde si illa dea esset. cur in vita geminorum. cum simul aegrotare coepissent et eorum morbus eodem tempore ingravesceret.. linguam corrigat. sed in talibus necessitatibus ingerendis illius omnino iussa complere: itane de ipso Deo sentiendum est. eadem constitutione astrorum natos eademque conceptos solebat asserere 7. quos Posidonius Stoicus. quae habere possunt etiam non boni ac per hoc etiam non felices. 2. Haec enim opinio quid agit aliud. qualia si aliqua terrena civitas decrevisset. quosdam fratres. Cicero dicit Hippocratem. quod indignissimum visum est de stellarum voluntate sentire? Quod si dicuntur stellae significare potius ista quam facere. quod aliqui alienant a Dei voluntate 2. multi extranei quam ipsi inter se gemini perexiguo temporis intervallo in nascendo separati. Constitutionem vero caeli ac 73 .. cum Dominus ille sit et siderum et hominum? Aut si non dicunt stellas. scriptum reliquisse. volunt esse cultores. In hac causa multo est acceptabilior et de proximo credibilior coniectura medicinalis. ut verbi gratia dicant: "Mars ita positus homicidam significat". Quale deinde iudicium de hominum factis Deo relinquitur. licet falsorum.. Illi vero. in professionibus. accepta quidem potestate a summo deo. geminos suspicatum. ut volentes ista decernant: magnam caelo faciunt iniuriam. Causa ergo magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam sive opinionem. quantum ad haec attinet. quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fati nomine appellat. multum astrologiae deditus. non solum eorum qui veram religionem tenent sed <et> qui deorum qualiumcumque. Sed illi. deinde in una domo eisdem alimentis nutriti. nobilissimum medicum. hoc philosophus astrologus ad vim constitutionemque siderum. Christianae religioni adversantur. ut consecutis ex materno corpore prioribus incrementis paris valetudinis nascerentur. artibus. quoniam parentes ut erant corpore affecti. qua causa Deus. ab auribus omnium repellendi sunt. quod postea dicturus est. quae non est dea. in cuius velut clarissimo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera facienda decerni. Quae de fato et sideribus quidam opinentur. cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam. dum concumberent. Ita quod medicus pertinere credebat ad simillimam temperiem valetudinis. genere humano decernente fuerat evertenda. quae vel nullas causas habent vel non ex aliquo rationabili ordine venientes. sed donum Dei. in eventis. eisdem etiam exercitationibus assuefacti tam similia corpora gererent. Cur enim non hoc primum dicit. ita primordia conceptorum affici potuerunt. eodem levaretur 6. 1. qui sine Dei voluntate decernere opinantur sidera quid agamus vel quid bonorum habeamus malorumve patiamur. non agens (non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia 4): non quidem ita solent loqui mathematici. Quoniam constat omnium rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem. et ubi visum fuerit opportunum esse dicemus. Quae si propterea quisquam fato tribuit. quibus caelestis necessitas adhibetur. sed contra hos qui pro defensione eorum. ut etiam ad aegrotandum uno tempore eisdemque causis similiter moverentur. sola colenda merito diceretur): iam consequenter videamus. quae fuerat quo tempore concepti natique sunt.

paria cuncta quaero. in tanta rapacitate caeli. Nos autem novimus geminos non solum actus et peregrinationes habere diversas. parentes diversos quaero. etiamsi alter post alterum tanta celeritate nascatur. ut eadem pars horoscopi maneat. sed ad temporum spatia pertinent. momenta vero illa partium minutarum. quae observari notarique possunt: quid hic agit rota illa figuli. ponunt 8. quando deambulet.. quae non possunt ab eis comprehendi. quanta rotam bis ipse percussi. diversis alimentis et exercitationibus. alius non servivit. alter indeptus est. Nati sunt duo gemini antiqua patrum memoria (ut de insignibus loquar) sic alter post alterum. quam est geminorum vel humilitas generis eadem vel nobilitas. Porro autem Posidonius vel quilibet fatalium siderum assertor mirum si potest hic invenire quid dicat. quia uno ambulante alius sedebat. nisi ut homines luteum cor habentes in gyrum mittantur. qui gemini non sunt. propter caeli particulam. quod de corporum simili temperatione veniebat? Cur enim similiter eodemque tempore. 3. et alio dormiente alius vigilabat. medicinaliter inspiciens Hippocrates geminos suspicatus est. rebus minimis tribuuntur. talia pronuntiare.siderum. Hoc figmentum fragilius est quam vasa. tanta in actibus disparilitas. 4. Quod enim conantur efficere de intervallo exiguo temporis. Ac per hoc si tam celeriter alter post alterum nascitur. non parvo intervallo in rotae illius extremitate distantia. verum etiam dispares aegritudines perpeti. qui constitutionem siderum. Nam si tam multum in caelo interest. quia haec ad productiora spatia temporum pertinent. cum inspexerint eorum constellationes. quae fuit quando concepti sive nati sunt. si nolit imperitorum mentibus in eis quas nesciunt rebus illudere. quanta diversitas! si ergo haec ad illas pertinent minutias temporum. Numquid hoc dicitur. quod nemo potest comprehendere et momentis annotare nascentium? Si autem propterea talia dicunt in aliorum genituris. dissimiles eis accidere potuisse valetudines. inquit. quid de rebus. unus honorem. cum tam multa diversissimi generis diversissimorum effectuum et eventorum eodem tempore in unius regionis terra eidem caelo subdita potuerint concipi et nasci. quod inter se gemini dum nascerentur habuerunt. 74 . quae inter se habent gemini. quae ad illud secretum pertinent. quae non de corporis temperatione. quando vel quid prandeat?): numquid ista dicimus. scribunt. Quid de uxoribus.. nonne satis istos redarguunt. quia utique simul nasci ambo non poterant? Aut si nihil momenti attulit. desistente motu. sed de animi voluntate veniunt. De qua re facillimam. rationem redderet Hippocrates. nescio cuius sit insolentiae. unus a matre diligebatur. quaecumque dissimillima perhibentur in moribus casibusque geminorum 10. Sic. et alio loquente tacebat alius. Frustra itaque affertur nobile illud commentum de figuli rota. quod constellationibus comprehendi non potest. qua quisque nascitur. velle trahere ad istam aegrotandi parilitatem. quae illa rotatione finguntur. alter posterior aegrotabant. currente illa bis numero de atramento tamquam uno eius loco summa celeritate percussit. amisit. ut diversis temporibus aegrotarent. ut etiam inimicos eos inter se faceret ipsa distantia. quod eodem tempore gravior leviorque apparebat amborum. ut alteri geminorum hereditas obveniat. ut posterior plantam prioris teneret 11. quae pertinent ad illas minutias. unde et Figulus appellatus est. sicut nati fuerant. unde mathematici consulantur? Unus duxit mercenariam servitutem. aut plus etiam valet. si autem sequentis tarditas horoscopum mutat. alteri non obveniat: cur audent ceteris. ne mathematicorum vaniloquia convincantur? Quid de horoscopo conceptus et nativitatis geminorum sentiendum. inquit. quae inter se gemini possunt habere nascentes. qua quisque nascitur. Dum enim rotam figuli vi quanta potuit intorsisset 9. quae in nullis possunt geminis inveniri. quia non ad minuta incomprehensibilia. quod respondisse ferunt Nigidium hac quaestione turbatum. in caeli spatio plurimum est: hinc sunt. quos gemini habere non possunt. 5. quorum morbum. quae fixerat. quanta invenitur in geminorum voluntatibus actibus moribus casibusque diversitas. deinde inventa sunt signa. alius non diligebatur. quantum mihi videtur. quando in moribus operibus casibusque geminorum plurima plurimumque diversa monstramus? Moribus diversa vita fuit geminorum Esau et Iacob. quem horoscopum vocant: aut non tantum valet. non alter prior. cuius maximam diversitatem non nisi in hora. Fictum commentum est Nigidii de geminis. qui magnus apud eos habebatur. quid de filiis. qui volunt sideribus dare. Tanta in eorum vita fuerunt moribusque diversa. de qualibus mathematici non solent consuli (quis enim consulat quando sedeat. et constellationibus non adscribuntur: quare aliorum constellationibus inspectis ista dicuntur? Si autem ideo dicuntur. ubi ponitur horae notatio. tanta in parentum amore dissimilitudo. Quid idem ipsi.

Hoc quam nihil sit. quam siderum positionem. quod habebat in temporis aequalitate conceptus? Aut si fata valetudinis in conceptu sunt. non autem et animi voluntates positionibus siderum subdi: nunc isti. non daret de proximo pari corporis temperamento. Aut si propterea mutantur fata geminorum quia temporibus diversis nascuntur. cum conceperit femina. Sed qualecumque sit. illa de solo patrio et de rure proprio non recedit). quando eis inspicienda conceptionalis hora non datur. ille numerosam prolem genuit. sicut echinos et conchas et mirabiles aestus oceani. quorum cum sint inter se similes corporum species. insuper (quod est incredibilius. necesse haberet pariter aegrotare? Deinde quaero: si tanta distantia est temporis in nativitate geminorum.praecipue si diversi sint sexus. cur uno tempore. cur non et duorum uno momento temporis natorum possint esse ad vivendum atque moriendum fata disparia? Nam si unum momentum. sub una eademque caeli positione concepti diversa habent fata. multa ab istis dici posse divinius? Unde etiam illud a nonnullis praedicatur. Quid enim tam ad corpus pertinens quam corporis sexus? Et tamen sub eadem positione siderum diversi sexus gemini concipi potuerunt. aut ille in masculum. ut alter prior. quae illos perducant ad diversam vivendi vel moriendi necessitatem? An concepti nondum habent fata. cur nativitas momenti unius non etiam quoslibet duos in terra diversos casus habere permittat. illa nec nupsit. ut per hanc oporteat eis constellationes fieri diversas propter diversum horoscopum et ob hoc diversos omnes cardines 12. At enim plurimum vis horoscopi valet. unde filium mirabilem gigneret. si hora conceptionalis inveniatur. et uno momento temporis sub una eademque caeli positione de duabus matribus duo pariter nati diversa fata habere non possint.. quod eodem tempore fuissent nati eodemque concepti. admonent ut quaeramus. aut illa in feminam commutata est? Cum igitur non usquequaque absurde dici posset ad solas corporum differentias afflatus quosdam valere sidereos. quod de illis pariter aegrotantibus geminis Posidonius magnus astrologus idemque philosophus respondebat. instituto tamen et proposito vitae ita sunt dispares. diversis temporibus filios procreare et multa alia. quae nisi nascantur habere non poterunt? Quid est ergo quod dicunt. propterea quia diversis temporibus nati sunt. quae ad horam conceptionis eadem ambobus fuit. illa virgo sacra est. quia indicant eas momenta nascentium: quo modo dicerent cuilibet eorum geminorum ex nativitatis hora. momento uno. Quamquam et in ipsis geminorum conceptibus. cum et alter. non debuerunt nascendo eadem fata mutari. et non potuerunt eadem causa diversis etiam temporibus aegrotare? Si enim dispar nascendi mora mutavit horoscopum et disparilitatem intulit ceteris rebus: cur illud in aegritudinibus mansit. deinde alterum concipere omnino non possit. qui non habebat eamdem horam nativitatis. alter posterior nasceretur: cur. cum eorum conceptus diversum tempus habere non possit? Aut si duorum uno momento temporis conceptorum potuerunt esse ad nascendum fata disparia. impedit aliquid. sicut in solaribus accessibus et decessibus videmus etiam ipsius anni tempora variari et lunaribus incrementis atque detrimentis augeri et minui quaedam genera rerum. Unde postremo et hoc est. quae illos perducant ad diversarum horarum nativitatem. ut hoc. quos constabat omnino eodem tempore fuisse conceptos. quos necesse est a virilibus distare femineos (quod ille in officio comitis militat et a sua domo paene semper peregrinatur. qua cum uxore concumberet. sed eamdem quoque valetudinis parilitatem sidereis nexibus alligaret. alter posterior moriatur? Si conceptio momenti unius diversos casus in utero geminos habere permittit. 75 . quando aegrotaturus esset. Unde quid insipientius dici aut credi potest. Nam utique propter hoc addebat conceptionem.quod diversis temporibus nati sunt: quare tempus in nascendo diversum ad aliarum rerum diversitates valere contendunt? Cur potuerunt diversis temporibus peregrinari diversis temporibus ducere uxores. Si autem ideo praenuntiant aegritudines non inspecto conceptionis horoscopo. quod quidam sapiens horam elegit. ac sic omnis huius artis vel potius vanitatis commenta tollantur? Quid est hoc. ne diceretur ei non ad liquidum eodem tempore potuisse nasci. numquid et in conceptu? Ubi et unum concubitum esse manifestum est. unde necesse est eadem esse in geminis momenta conceptus. iam satis disserui. quo ambo concepti sunt. 6. uno momento si duo nascantur. in ortu valere dicunt. unde ne in ipsis quidem corporibus eis possit ratio ista constare. ut. ubi certe amborum eadem momenta sunt temporum. non autem mirum. ut alter prior. ubi tanta vis ponitur. ut. cum mutet fata conceptionis ordo nascentium? .. ut hinc etiam diversa sint fata: unde hoc accidere potuit. ambo adhuc vivunt. cur non potius intellegamus iam fuisse mutata. ambo aetate adhuc vigent. unde fit ut sub eadem constellatione fatali alter concipiatur masculus. aliarum vero rerum in ortu esse dicuntur. si voluntates hominum et Dei munera cogitentur) ille coniugatus. si astralia fata credantur. cum etiam nostros actus inde religare conantur. ut diversis temporibus nascerentur? Itane non mutat fata nativitatis voluntas viventium. quod similiter simulque aegrotabant. ut praeter actus. ideo fieri. facere non potuisse. quantum in diverso sexu potest. An forte quia diverso horoscopo nati sunt. non deberent inspectis natalium constellationibus de valetudine aliquid dicere. altera femina? Novimus geminos diversi sexus. non impedivit. dum nascerentur. Si igitur in conceptu tanta vis est ad aequalitatem fatorum. et tanta naturae vis est.

utrum aptum lanitio. quorum cura est has falsas et noxias opiniones de astralibus fatis inserere humanis mentibus atque firmare. sed pecus. aves. et positionem siderum. cur aliter eligunt dies accommodatos ponendis vitibus vel arboribus vel segetibus. quibus solis in terra Deus dedit liberas voluntates? His omnibus consideratis non immerito creditur. Stoici auctores sunt fatum esse connexionem causarum. serpentes. alios dies pecoribus vel donandis vel admittendis maribus. incurri et infeliciter duci. occulto instinctu fieri spirituum non bonorum. vermiculos momenta nascendi singillatim habere diversa? Solent tamen homines ad temptandam peritiam mathematicorum afferre ad eos constellationes mutorum animalium. omnes herbas. cuius potestas insuperabiliter per cuncta porrigitur. ut cum illo sub eadem caeli plaga nec musca nascatur. quod non habebat. quae fuit ad horam nascentium. quas tam diversos exitus habere conspiciunt? An eos paenitebit his rebus dies eligere easque ad caeleste negabunt pertinere decretum. Annaei Senecae sunt. facere potuisse. hi versus: Duc. Fecit ergo fatum. quamvis ab illo non sint omnium voluntates. nolentem trahunt 13. quando quidem ipsum causarum ordinem et quandam connexionem Dei summi tribuunt voluntati et potestati. simul germinant. pisces. ut ita dixerim. quali pater ipse Iuppiter auctiferas lustravit lumine terras 14. non autem omnia quae sub caelo sunt. quod electo ad seminandum agrum die tam multa grana in terram simul veniunt. constellationibus subiacent. et cetera huius modi? Si autem propterea valent ad has res dies electi. qua fit omne quod fit. et solos sideribus subdent homines. Nec illud volunt advertere. quod ei iam constitutum est. an vectationi. quia terrenis omnibus corporibus sive animantibus secundum diversitates temporalium momentorum siderum positio dominatur: consideret quam innumerabilia sub uno temporis puncto vel nascantur vel oriantur vel inchoentur. procedit ratiocinatio. non poterit ab alia potestate mutari? Deinde si soli homines. quae nulla est. 7. an custodiae domus. nulla parendi mora est. et quod ipse in eligendo die constituerit. quos Cicero in Latinum vertit: Tales sunt hominum mentes. credo propterea. diei electione mutare. ceteros rerum ortus ita inhiberi. et ideo vir doctus elegit horam qua misceretur uxori. eos appellare fatum sic probatur. nisi fallor. an aratro. quibus equarum vel boum fetentur armenta. O stultitiam singularem! eligitur dies ut ducatur uxor. sed ita potius. a quo sunt omnes potestates. omnes bestias. quae gradatim accessibus modicis eos a muscis ad camelos elephantosque perducat. Illi quoque versus Homerici huic sententiae suffragantur. nisi eligatur. sexum diversum a fratre non haberet. et ex ipsius facto coepit esse fatale. quod in eius nativitate non fuerat. alias aves depopulantur. Nam et ad canina fata temptantur et cum magnis admirantium clamoribus ista respondent. congerminales alias robigo interimit.cum quo habebat eamdem constellationem. quam supra dixerat summi patris voluntatem. Nempe evidentissime hoc ultimo versu ea fata appellavit. quod in eligendis diebus nova quaedam suis actibus fata moliuntur? Non erat videlicet ille ita natus. ne nolens trahatur. eosque mathematicos praeferunt ceteris. et tam diversos exitus habeant. Qui vero non astrorum constitutionem. ut ab eo tam multum virginali sanctitate distaret? Nulla ratio cur eligantur dies rebus agendis. Iam illud quis ferat. Nam si hanc admiserint. ut contemptibilem gigneret. 8. ut volens ducatur. ut haberet admirabilem filium. ut istas observationes cuivis puero ridendas esse persuadeant. sicuti est cum quidque concipitur vel nascitur vel inchoatur. Quis enim est tam excors. Quo modo istis alias constellationes fuisse dicturi sunt. cui paratum se oboedire dicit. non horoscopi notati et inspecti aliqua arte. et tamen inde spicas ceteris coaevas atque. quia potest in diem non bonum. Ubi est ergo quod nascenti iam sidera decreverunt? An potest homo. quoniam scilicet Ducunt volentem fata. Ipsam itaque praecipue Dei summi voluntatem. summe pater altique dominator poli. comitabor gemens Malusque patiar. 76 . exorta segete simul herbescunt pubescunt flavescunt. Audent etiam dicere quale pecus. Quocumque placuit. qui optime et veracissime creditur et cuncta scire antequam fiant et nihil inordinatum relinquere. facere quod licuit bono. ut audeat dicere omnes arbores. quorum ortus propter hanc explorationem domi suae diligenter observant. sed omnium connexionem seriemque causarum. Assum impiger: fac nolle. cum astrologi mirabiliter multa vera respondent. Ducunt volentem fata. alias homines avellunt. Sic desipiunt homines. qui constellationibus inspectis dicunt non esse hominem natum. cum homo nascitur. ut existiment. nolentem trahunt. fati nomine appellant: non multum cum eis de verbi controversia laborandum atque certandum est.

. 1. si elegerimus praescientiam futurorum. Multo sunt autem tolerabiliores. qui vel siderea fata constituunt. aut esse aliquid in nostra voluntate. ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia. non vult esse praescientiam futurorum. vel in homine vel in Deo.negat et Deum futura nescire. quem summum deum putant. hoc ordine venient. si elegerimus voluntatis arbitrium. ut ea ventura praescivit. nec rerum certus est ordo praescienti Deo. inquit 18. non omnia sic veniunt. inquit. nam si est praescientia futurorum. tolli praescientiam futurorum. 9. quod Cicero timuit in praescientia futurorum. tolli voluntatis arbitrium. Religiosus autem animus utrumque eligit. Nam et confiteri esse deum et negare praescium futurorum apertissima insania est. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum. non est omnium certus ordo causarum. omnis humana vita subvertitur. cum per istos versus. eisdem recursis gradibus eo pervenitur. nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium voluntatis. nec timemus ne ideo non voluntate faciamus. dum vult facere liberos. quo fit omne quod fit. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur evertere vanis argumentationibus et opponendo sibi quaedam oracula. quoniam utrumque arbitratur esse non posse. Hos Cicero ita redarguere nititur.Nec in hac quaestione auctoritatem haberet poetica sententia. et si certus est ordo rerum. ut nihil sit in nostra voluntate. ut neget esse scientiam futurorum. quod voluntate facimus. ut se ipsae destruant et refellant. Ipse itaque ut vir magnus et doctus et vitae humanae plurimum ac peritissime consulens ex his duobus elegit liberum voluntatis arbitrium. alterum tolli. certus est ordo rerum praescienti deo. etiam illud temptavit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: non est Deus 15. quod ut confirmaretur. 77 . et si hoc ordine venient. Quam sic conatur auferre. eamque omnibus viribus nullam esse omnino contendat. cuius praescientia falli non potest. qui nullam divinam naturam esse contendit 16. certus est ordo causarum. frustra leges dantur. donec eo perveniatur. Quo modo? inquit. quae facile possunt refelli.. utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. sed de istorum philosophorum opinione tractatur. ut oppugnaret praescientiam. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum. quod Cicero timuit. non est. negavit praescientiam futurorum atque ita. Quae fides de libertate et praescientia.. quae fieri non possunt. quia id nos facturos ille praescivit. ne fatum esse consentiat et perdat liberam voluntatem. ut non omnia necessitate fieri dicerent. si rerum ordo praescienti Deo certus non est. atque in has angustias coartat animum religiosum. quos disputationi adhibent quam de fato habent. quoniam Iovem appellant. nisi praecedentibus et efficientibus causis. si certus causarum ordo non est. fecit sacrilegos. quam iste qui tollit praescientiam futurorum. sed si alterum confirmabitur. si praescita sunt omnia futura. non de illius poetae. cui Stoicorum partes defendendas dedit. sed non ex sua persona. neque ulla iustitia bonis praemia et malis supplicia constituta sunt. nos ut confitemur summum et verum deum. non enim fieri aliquid potest. Vidit enim quam esset invidiosum et molestum. Porro si est aliquid in nostra voluntate. ideoque Cottam fecit disputantem de hac re adversus Stoicos in libris De deorum natura et pro Lucilio Balbo. quod si concedimus. quid sentiant esse fatum apertissime declaratur. quae connexa sunt. In libris vero De divinatione ex se ipso apertissime oppugnat praescientiam futurorum 17. maluit ferre sententiam quam pro Cotta. ut negari omnino non possit. in Deo praescientia omnium futurorum 19.. inquit. quae tamen nec ipsa convincit. . nisi auferat divinationem. 9. Quod et ipse cum videret. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio. sed quoniam Stoicos dicit vim fati asserentes istos ex Homero versus solere usurpare. ut unum eligat e duobus. Nam per illa omnia sic recurritur: si est voluntatis arbitrium. Quid est ergo. et Stoici. quo ventura esse praescita sunt. ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur. porro si non omnia sic veniunt. fato. non omnia fato fiunt. Hoc autem totum facere videtur. ut non existimet aliquid se adversus eos valere. quia vere tales sunt. ut ab illo ventura praescita sunt. frustra obiurgationes laudes. Quod si ita est. Cicero pro libera voluntate contra fatum. a quo connexionem dicunt pendere fatorum. si autem certus est ordo causarum. quod non aliqua efficiens causa praecesserit. quamvis omnia fato fieri contenderent. fiunt omnia quae fiunt. nullamque rerum praedictionem. sequentur illa omnia. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis. ut non sit praescientia futurorum. aut esse praescientiam futurorum. si non omnia fato fiunt. vituperationes exhortationes adhibentur. 2.

quia est causa fortuita. satis est ad eum in hac quaestione redarguendum 22. 4. ut. ipsae omnino facturae sunt. Omnia vero fato fieri non dicimus. Simul esse possunt necessitas et voluntas libera. atque ita. non sunt inter causas efficientes annumerandae. maxime rationales. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret. quae spiritus vitae est. quod dicit nihil quidem fieri sine causa. est naturalis. Angelorum autem voluntates dico seu bonorum. Nos enim eas causas. hoc est incommutabiliter. quae dicuntur fortuitae. cui etiam voluntates omnes subiciuntur. quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni. In eius voluntate summa potestas est. ita omnium potestatum dator. sicut novit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. Ordinem autem causarum. sicut sunt omnes creati spiritus. cum quid vel appetunt vel evitant. quoniam contra naturam sunt. id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum. Deus praescit manente libera voluntate. sed latentes. Deus est. Quod vero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum. immo nulla fieri fato dicimus. aut si esse confitetur deum. quoniam res ipsa inaniter asseritur. Quo modo igitur ordo causarum. Causa itaque rerum. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare. qui certus est Deo eiusque praescientia continetur. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi voluntarias. quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. Malae quippe voluntates ab illo non sunt. quae ab illo est. Sicut enim omnium naturarum creator est. quidquid a nobis non nisi volentibus fieri sentimus et novimus. Aut enim esse Deum negat. non nisi causa praecedente fieri confitetur. profecto in eis causis etiam nostras voluntates ignorare non potuit. quoniam hoc possunt. et voluntate nos facere. cuius praescientia falli non potest. aliae vero causae et faciunt et fiunt. qui omnes rerum causas praescivit. Nam et aer iste seu ventus dicitur spiritus. id efficit. quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus 23. id est a loquendo 20. unde etiam fortuna nomen accepit. qui praescienti certus est deo. sed omnia maxime Dei voluntati subdita sunt. si tamen voluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi. easque tribuimus vel Dei veri vel quorumlibet spirituum voluntati. etiam sic nihil dicit aliud. spiritus utique non creatus. 78 . quod non in re vera consuevit intellegi. neque negamus. non voluntatum. et quod facturae sunt. quia valituras atque facturas ille praescivit. nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus. quo corda hominum nolumus inclinari. non est utique Deus. qui eum habet in potestate. quaedam vero angelorum. seu malorum. Quapropter et voluntates nostrae tantum valent. neque fati vocabulo nuncupamus.. 3. quod quidem inducta alterius persona in libris De deorum natura facere molitus est. Domine. Corpora igitur magis subiacent voluntatibus. quod idem Cicero concedit. quantum Deus eas valere voluit atque praescivit. qui reddis unicuique secundum opera eius 21. quae magis fiunt quam faciunt. quoniam potestas Dei est. quaedam nostris. illius naturae scilicet. si Deo certus est omnium ordo causarum. Et ipsae quippe nostrae voluntates in causarum ordine sunt. et tibi. quas nostrorum operum causas esse praescivit. omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates. quia omne. qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem vel potius ipsum fati nomine appellant. non est spiritus vitae. quod nos abhorremus praecipue propter vocabulum. 9.. quos Angelos Dei dicimus. quos angelos diaboli vel etiam daemones appellamus: sic et hominum. ut nihil sit in nostra voluntate. quibusdam non tribuit. et ideo quidquid valent. et bonorum scilicet et malorum. Iam vero causae voluntariae aut Dei sunt aut Angelorum aut hominum aut quorumque animalium. Qui enim non est praescius omnium futurorum. quae creatorum spirituum bonas voluntates adiuvat. quem non usitato. nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi. Spiritus ergo vitae. quod ex ipsis faciunt spirituum voluntates. sed suo more Stoici fatum appellant. ideo nihil sit in nostrae voluntatis arbitrio. non enim abnuere possumus esse scriptum in Litteris sanctis: Semel locutus est Deus. arbitrium nostrae voluntatis auferri. est voluntaria? Sufficit. quae facit nec fit. malas iudicat. quem negat praescium futurorum. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios et Deum dicimus omnia scire antequam fiant. sed non omnem causam esse fatalem. ipse est Deus. magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris voluntatem. Non est autem consequens. quam illo causarum ordine. nihil valere monstramus.9. Nam et illud. Quod enim dictum est: Semel locutus est. certissime valent. "est locutus". Corporales autem causae. cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae voluntates? Contendat ergo Cicero cum eis. quoniam et humanae voluntates humanorum operum causae sunt. plus eum quam Stoici detestamur. nihil fieri si causa efficiens non praecedat. ipsasque naturales nequaquam ab illius voluntate seiungimus. sed quoniam corpus est. qui vivificat omnia creatorque est omnis corporis et omnis creati spiritus. non esse dicimus nullas. duo haec audivi. qui est auctor omnis conditorque naturae. misericordia. ubi voluntas Dei plurimum potest. quibus aliqua faciunt secundum naturam suam. intellegitur "immobiliter". Quid enim eum adiuvat. quod fit. id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut natus est.

si posset. Deus omnia disponit. Sic etiam cum dicimus necesse esse. etsi non posset implere quod vellet). qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus. 2. salutem concordiae.10. illud. utrumque fideliter et veraciter confitemur. quae non est in nostra potestate. non debet tribuere humanis vel angelicis vel cuiusquam creati spiritus voluntatibus. non utique nihil. Deus unus omnipotens. quas esse sub necessitate noluerunt. cuius praescientia falli non potest. qui dedit et carni originem pulchritudinem valetudinem. et preces valent ad ea impetranda. et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus. Quo primitus pertinet ipsum velle. 1. Qui si nolit. membrorum dispositionem. atque in his. voluntatem. Recte quippe omnipotens dicitur. 11. Male autem vivitur. non utique faceremus. Sunt igitur nostrae voluntates et ipsae faciunt. sicut est necessitas mortis: manifestum est voluntates nostras. a quo est omnis modus omnis species omnis ordo. sed si peccare noluerit. sed ipsum peccaturum esse praescivit. minoris esset utique potestatis. propagationis fecunditatem. Porro si ille. et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. vitam sensualem etiam cum pecoribus. Si autem illa definitur esse necessitas. . nihil praescivit. quae adimit libertatem. rationali autem insuper mentem. Neque enim ideo <non> peccat homo. quia Deus praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere voluntatis arbitrium aut retento voluntatis arbitrio Deum (quod nefas est) negare praescium futurorum. hoc. sed potestas Dei.. non vanitate felices. nec alterius. qui praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. quae tria unum sunt. cuiuslibet aestimationis est. ut bene credamus. quod non fieret. Si enim necessitas nostra illa dicenda est.. quo adiuvante sumus liberi vel erimus. qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore. 10. sed utrumque amplectimur. qui eum peccantem nec impunitum esse permisit nec sine misericordia dereliquit. tamen hominis voluntas. sub tali necessitate non esse. ut libere velimus. si nolumus. etsi non illius. non fatum. si nollemus. posuerunt etiam nostras voluntates. Multa enim facimus. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et vituperationes. etiam hoc ille praescivit. cuiuscumque generis est. a quo est mensura numerus pondus. ut. ut quasdam subtraherent necessitati. nec solum angelum et hominem. sicut nec potestas eius minuitur. Neque enim et vitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus. ne videlicet non essent liberae. si nollemus. cuius sunt participatione felices. quod ei si accideret. non est. sed eius esset qui vellet. nequaquam esset omnipotens. a quo sunt semina formarum formae seminum motus seminum atque formarum. est. Non enim. Deus itaque summus et verus cum Verbo suo et Spiritu Sancto. cum peccat. quam formidando Stoici laboraverunt causas rerum ita distinguere. quae se precantibus concessurum esse praescivit. quibus recte vel perperam vivitur. quia Deus illum peccaturum esse praescivit. ut potius. sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. quidquid volendo facimus. si subderentur necessitati. ne nobis libertatem auferat voluntatis. qui hoc praescivit. libero velimus arbitrio: et verum procul dubio dicimus. quicumque sunt veritate. cum dicitur mori fallique non posse. utique non peccat. Unde quidquid praeter suam voluntatem patitur homo. nec sic tamen voluntas nisi voluntas esset. nescio cur eam timeamus. Non ergo propterea nihil est in nostra voluntate. non aliquid aliud. qui tamen mori et falli non potest. qui et animae irrationali dedit memoriam sensum appetitum. et valent plurimum. nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium convenientia et quadam veluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et servitutes a suae providentiae legibus alienas esse voluisse. quia ille. nam si volumus. si dicamus necesse esse Deum semper vivere et cuncta praescire. Sic enim hoc non potest. non fortunam. sed eius potius. qui non solum caelum et terram. qui dat potestatem volentibus. a quo est quidquid naturaliter est. vitam intellectualem cum solis Angelis dedit. intellegentiam. Unde nec illa necessitas formidanda est. quia et ipsas futuras esse praescivit. non enim vellemus. (nam si voluntas tantum esset nec posset quod vellet. sed etiamsi nolimus efficit quod potest. 79 . Quidquid autem aliorum hominum voluntate nolens quisque patitur. Dicitur enim omnipotens faciendo quod vult. sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera nec avis pinnulam. quae si nollemus. cum volumus. Unde absit a nobis eius negare praescientiam. creator et factor omnis animae atque omnis corporis.et Deum praescire. si de Deo non bene creditur. non patiendo quod non vult. ut bene vivamus. secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid vel ita fiat. quia omnipotens est. quantum eas valituras esse praescivit. etiam sic voluntas valet. Unde propterea quaedam non potest. quasdam subderent. immo ideo non dubitatur ipsum peccare. potentiore voluntate impediretur. vitam seminalem etiam cum arboribus.

ut regnum a regibus. tanta cupido gloriae incesserat 27. quantum eorum docet et commendat historia. post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. Ipsam denique patriam suam. Quod ut absolutius disserere possemus. vivos ducent de marmore vultus. ut in eorum magnis laudibus poneretur. Sed cum esset adepta libertas. diversis moribus. ubi virtus enitescere posset. bellum novum exoptabat. ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo. inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique Urbem obsidione premebat. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter <e>mori aut liberos vivere. quod civitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum brevi creverit. sed sua memoria fuisse illos duos ingenti virtute. cui iam persuasum esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum atque servatum. quod sibi magnum imperium. de fati quaestione tollenda. tamen laudis avidi. pecuniae liberales erant. quod velut loquente Iove idem poeta dicit: Quin aspera Iuno. Quae quidem Vergilius Iovem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia. 12. in cuius potestate sunt etiam regna terrena. Ista ergo laudis aviditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit. propter hanc vivere voluerunt. verum propterea commemorare illa volui. sed fastus regius non disciplina putata est regentis vel benivolentia consulentis. exercitum. Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Servitio premet ac victis dominabitur Argis 29. ut parum esset sola libertas. 1. Hinc est et illud eiusdem poetae. prius omni studio liberam. Veniet lustris labentibus aetas. ad hoc pertinentem et superiorem librum conscripsimus. quamvis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo victimas. ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos. nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae voluntati. et praesentis voluminis partes superiores. pro hac emori non dubitaverunt. tanta cupido gloriae incesserat. quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum. nisi et dominatio quaereretur. Veteres igitur primique Romani. reges autem. gloriam ingentem. Ita fiebat in votis virorum virtute magnorum. ut dictum est. divitias honestas volebant 24. Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos.. dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam virtute magnum. hanc ardentissime dilexerunt. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros viros. quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt. quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit. ne quisquam. 12. cum et reges utique a regendo dicti melius videantur. deinde dominam esse concupiverunt. Marcum Catonem et Gaium Caesarem. quas huc usque perduximus. quod. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt 25. memento 80 .. qui consules appellati sunt a consulendo. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum. a regendo. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est. In laudibus autem Caesaris posuit. Proinde videamus. Cedo equidem. Sic placitum. laudabilia scilicet atque gloriosa secundum hominum existimationem. Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant 28. 2.Utrum fato aut ordine res agantur rationes conferuntur (12-26) Romanorum ingens fuit amor libertatis. dum pro magno habetur. Romane. Alia dominandi libido in Caesare. quos Romanorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat. Consilia in melius referet mecumque fovebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. Hoc illa profecto laudis aviditas et gloriae cupido faciebat. ut esset ubi virtus eorum enitesceret. cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi atque imperandi et subiugandi ac debellandi populos anteponeret. ait: Excudent alii spirantia mollius aera. sed daemoniis immolarent. Amore itaque primitus libertatis. sed superbia dominantis. dominari vero atque imperare gloriosum. ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. quoniam servire videbatur inglorium. non reges aut domini a regnando atque dominando 26.

Via virtus est. 12. Unde et honores. 12. quales laudantur Romani veteres. quas coniunctissimas constituerunt. ubi dicit. quae tamen bonus et ignavus aeque sibi exoptant. quamvis honorem habere cuperent. regio more verberasse. illi servire nollent. alioquin vera non essent. petere non debuit.. id est bonus. Unde dicit Apostolus: Nam gloria nostra haec est: testimonium conscientiae nostrae 34. putat. Unde intellegi potest quem finem volebant esse virtutis et quo eam referebant qui boni erant. quamdiu metus a Tarquinio fuit. Parcere subiectis et debellare superbos 30. Unde qui tales iam morum labe superabant atque abundabant. agro pepulisse et ceteris expertibus solos egisse in imperio 38.et in hominibus ignavis. actum quam expulsis regibus. Proinde qualis esset illo tempore civitas et antea qualis fuisset. postea vero servili imperio patres exercuisse plebem. 6. iudicium hominum bene de hominibus opinantium. quia rursus gravis metus coepit urgere atque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et ad concordiam revocare civilem. ea quae commemoravi in secundo libro huius operis 37. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum apud illos aedes indicant. 12. id est ad gloriam honorem imperium. et alio loco: Opus autem suum probet unusquisque. Quando quidem gloria est. et tunc in semetipso tantum gloriam habebit et non in altero 35.atque virtutis ad gloriam aestimatio.(Hae tibi erunt artes) pacique imponere mores. qua nititur tamquam ad possessionis finem. huic quia bonae artes desunt. Caesar et Cato. quem malis artibus conabantur adipisci. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat. 3. rapiendo miseris civibus. Sed cum illa memoria duo Romani essent virtute magni. Pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam. quanto minus se voluptatibus dabant et enervationi animi et corporis in concupiscendis et augendis divitiis et per illas moribus corrumpendis. omnes eos tales tunc fuisse vel plures. id est dolis atque fallaciis. largiendo scaenicis turpibus.. quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat. sed ipsa virtutem. Si ita esset. et ideo melior est virtus. inter bonos et malos discrimen nullum. Qui audit haec Catonis verba sive Sallustii. publice egestatem. quo melius non est. Gloriam ergo et honorem et imperium. sed eos civitas ob eius virtutem non petenti dare. finiretur. De illo quippe ait: Quo minus petebat gloriam. Nam gloriam honorem imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt. Has artes illi tanto peritius exercebant. Neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis. Quippe sociorum atque civium. sed ille. quod tamen vitium propius virtutem erat. eo fit ut impetus fiat in vacuam rem publicam 36. Quae libido dominandi fuerit in Catone. hic pecuniae aut gratiae servitis. quae nobis nulla sunt: domi industria. quae ipse item scribit. vera via nititur. multo pulcherrimam eam nos haberemus. foris iustum imperium. cuius illi cupiditate flagrabant. inquit. non illis artibus ad honores et gloriam. Neque enim est vera virtus.. ad honorem scilicet. ubi est bonum hominis. sed dolis atque fallaciis ambiebant. nisi quae ad eum finem tendit. finem fuisse bello Punico secundo. Paucorum est virtus atque honestas. per virtutem scilicet. iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio. donec bellum grave. inquit. dolis atque fallaciis contendit 31.. eo illum magis sequebatur 33. animus in consulendo liber. neque delicto neque libidini obnoxius. videamus in ipsa sententia Catonis: Nolite. Melius laudatus est Cato. 81 . quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae suae. 12. 5. non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium pervenire. Hae sunt illae bonae artes. Virtutis et Honoris 32. . quos petivit Cato. dum illi dominari vellent.. laudamus divitias. neque amplius aequo et modesto iure. Existimare maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse. ubi domi voluptatibus. sequimur inertiam. quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius. non debet sequi virtus. omnia virtutis praemia ambitio possidet. 4. quae sibi exoptabant et quo bonis artibus pervenire nitebantur boni. praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis est. privatim opulentiam.. sed ille. vera via nititur. . nam mali nec habebant eam. pro diis habentes quae dantur a deo. quarum discordiarum. longe virtus Catonis veritati videtur propinquior fuisse quam Caesaris. Non ita est.

Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes avidum domando Spiritum. 14. inquit. privatim opulentiam 41. qui et amorem laudis vitium esse cognoscit. etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori veritatis. id est amore laudis. id est ipsa virtute. ubi loquitur de instituendo principe civitatis. pro isto uno vitio. Quod sancti Apostoli non fecerunt. multitudinem paucitas superaret. vel coram Angelis Dei 48. quae apud quosque improbantur 45. salutemque eius saluti suae praeponere non dubitaverunt. inter maledicta et opprobria. publice egestatem. imperium vera via. quae populus Romanus domi militiaeque mari atque terra praeclara facinora fecerit. ubi eam luce clarius confitetur. quod nec poetam fugit Horatium. si bona. qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula. non ventositate laudis humanae. tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negaverit coram hominibus. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet. negabo eum coram Patre meo. quae utique sectanda sunt fine veri boni. Cum enim de studiis talibus loqueretur. Gentium heros sibi gloriam requirit. quae apud quosque improbantur). ubi non solum improbabatur (sicut ille ait: Iacentque ea semper. verum etiam id excitandum et accendendum esse censebant. nitentium etiam a Catone laudata est. quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Serviat uni 43. tenues res privatae. ut aerarium esset opulentum. Huic igitur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. qui pro suo modo boni erant. Paucorum igitur virtus ad gloriam. honorem. quia etiam bene proficientes animos temptare non cessat: saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae. verum etiam summae detestationis habebatur. rursus res publica magnitudine sui imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat 40. paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse. sed minus turpes sunt. hanc intulit universalem generalemque sententiam: Honos alit artes. si alicubi iacent quae apud quosque improbantur. 13. Unde corruptis moribus vitium e contrario posuit. Huic igitur vitio non solum non resistebant. Quam ob rem cum diu fuissent regna Orientis illustria. omnesque accenduntur ad studia gloria iacentque ea semper. pecuniae cupiditatem et multa alia vitia comprimentes.Sed per quosdam paucos. inter gravissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. quanto est ab hac immunditia mundior. Tanto enim quisque est Deo similior. qui in caelis est. putantes hoc utile esse rei publicae. Hinc erat domi industria. Verum tamen qui libidines turpiores fide pietatis impetrato Spiritu Sancto et amore intellegibilis pulchritudinis non refrenant. ait evangelista: Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei 47. et consequenter commemorat maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse 44. si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor vel amor. eoque factum ut divitias paupertas. cognoverat parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus. qui cum in his locis praedicarent Christi nomen. si recta sunt. quem dicit alendum esse gloria. qui in eum crediderant et verebantur palam confiteri. sibique multa agitanti constare dixit. quoniam sciebat saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse Romanos. civitas corrupta est. ut. libuisse attendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset 39. idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda gravia mala multarum gentium. Nam sanius videt. ut Dominus diceret: Quo modo potestis credere gloriam ab invicem exspectantes et gloriam quae a solo Deo est non quaerentes? 46 Item de quibusdam. in qua ipsam gloriam requirebant. magna administrabantur atque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum providentia res illa crescebat. quam commemoravit Cato. qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae. Et quod eos divina facientes atque dicentes divineque viventes debellatis quodam modo cordibus duris atque introducta pace iustitiae ingens in Ecclesia Christi gloria consecuta est: non in ea tamquam in suae 82 . voluit Deus et occidentale fieri. quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello 42. Tam enim est hoc vitium inimicum piae fidei. Sed postquam luxu atque desidia. sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti. quod tempore esset posterius. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos De re publica scripsit. melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti. Quae in hac vita etsi non funditus eradicatur ex corde. sed imperii latitudine et magnitudine illustrius. Gloriam heros christianorum Deo tribuit.

accendebant. sed Ut glorificent Patrem vestrum. Praeter gloriam unum iuris vinculum sociat victos et victores. ut eos ad vos converti velitis. imperii sui leges imposuerunt multis gentibus. Non ergo ut videamini ab eis. quibus consulebant. nisi uni vero Deo. ad cuius societatem pietas vera perducit. quae non exhibet servitutem religionis. qui pastus eius per bonos administratores rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam victis extorqueretur. ad amorem illius. imperium. si tantum a suis civibus terrena dilecta est propter hominum gloriam. 1. Proinde non solum ut talis merces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est. ut videamini ab eis. quid interest sub cuius imperio vivat homo moriturus. id ipsum fieret meliore successu. ubi thesaurus communis est veritatis. demonstrans quo fine innotescere deberent: Luceant. Illa civitas sempiterna est. cuius gratia tales erant. ut omnes ad Romanum imperium pertinentes societatem acciperent civitatis et Romani cives essent. sed sol iustitiae solos protegit bonos. qua volebant etiam post mortem tamquam vivere in ore laudantium? Deus mercedem gloriam tribuit Romanorum virtuti. qui propter hoc boni aliquid facere videntur. neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxii. quod erat ante paucorum. qui Scaevolas et Curtios et Decios non sibi inferendo poenas. Hoc si fieret sine Marte et Bellona. quam Graeci vocant. 15. quoniam vera pietate. quod postea gratissime atque humanissime factum est. perceperunt mercedem suam 51. De talibus enim. etiam Dominus ait: Amen dico vobis. inde fidei pignus accepimus. non in vita aeterna. qui in caelis est 49. quia nullus moritur. ut glorificentur ab hominibus. et innumerabili multitudine superarunt. si neque hanc eis terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet: non redderetur merces bonis artibus eorum. id est virtutibus. Quibus ergo non erat daturus Deus vitam aeternam cum sanctis Angelis suis in sua civitate caelesti. quae suos agros non haberet. sed eam quoque ipsam ad Dei gloriam referentes. nisi quia id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer fieret. ibi non oritur sol super bonos et malos 52. ut videant bona facta vestra et glorificent Patrem vestrum. honorati sunt in omnibus fere gentibus. verum etiam ut cives aeternae illius civitatis. ut nec Victoria locum haberet. Sed rursus ne hoc perverse intellegentes hominibus placere metuerent minusque prodessent latendo. sed in terra. quas ceteris imponebant. nemine vincente ubi nemo pugnaverat: nonne Romanis et ceteris gentibus una esset eademque condicio? praesertim si mox fieret. docuerat eos Magister illorum dicens: Cavete facere iustitiam vestram coram hominibus. alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum. Hos secuti sunt martyres. sed illatas ferendo et virtute vera. sed nulla esset gloria triumphantium. qui in caelis est. si illi qui imperant ad impia et iniqua non cogant? Aut vero aliquid nocuerunt Romani gentibus. quia non per vos aliquid estis. id est hac intentione. a quo et ipsi tales fierent. et pro eius aerario contempserunt. Quantum enim pertinet ad hanc vitam mortalium. ac sic esset omnium. 83 . 16. quibus ad tantam gloriam pervenire nitebantur. quae mundi huius dilectoribus odiosa est. avaritiae restiterunt. Neque enim et Romani non vivebant sub legibus suis. Namque ne propter humanam gloriam boni essent. ibi nullus oritur. diligenter et sobrie illa intueantur exempla et videant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter vitam aeternam. consuluerunt patriae consilio libero. Sic et isti privatas res suas pro re communi. Merces autem sanctorum longe alia est etiam hic opprobria sustinentium pro veritate Dei. his omnibus artibus tamquam vera via nisi sunt ad honores. sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam. hodieque litteris et historia gloriosi sunt paene in omnibus gentibus: non est quod de summi et veri Dei iustitia conquerantur.virtutis fine quieverunt. ad quem conversi fiant quod estis. gloriam. quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo. ibi est vera et plena felicitas. Merces sanctorum in aeterna civitate. qui in caelis est 50. hoc est re publica. isto quoque fomite eos. ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium privatis rebus angustis. 17. perceperunt mercedem suam. tantum quod plebs illa. quibus subiugatis imposuerunt leges suas. quamdiu hic peregrinantur. non dea. quae paucis diebus ducitur et finitur. inquit. opera vestra coram hominibus. quod boni sunt. de publico viveret. Sed cum illi essent in civitate terrena. sed donum Dei. quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus.

praesertim quia remissio peccatorum. sed Deus felices facit. quae multo minus quam filii diliguntur. quae pertulerint. habet aliquid. omnino non video. consideramus quanta contempserint. velut grande aliquid fecerit. cuius ille fortitudinem et coniurationem 84 . si pro vera libertate.Romanorum virtus christianos extimulat. et omnes homines quid sunt nisi homines? Quod si perversitas saeculi admitteret. si pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid vel mala aliqua sustinuerint. non filii occiduntur. ab inanibus laudibus solida gloria.. Bruto autem. quia nullius est ponderis fumus. Haec sunt duo illa. quas cupiditates subegerint pro humana gloria. quae nos ab iniquitatis et mortis et diaboli dominatu liberos facit. dicens multos se tales. libertas et cupiditas laudis humanae.. cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum. 2.. 18. Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores. occidit 55. Duae civitates conferuntur contemptu temporalium. et valeat nobis etiam hoc ad opprimendam superbiam. quae a mortalibus expetuntur. praeter illum gloriae humanae inanissimum fastum. tanta perpessi sint. quo multitudinem. in qua nobis regnare promissum est. nec cupiditate humanarum laudum. Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum. qui est mentium vera opulentia.. si pro hac temporali atque terrena filios Brutus potuit et occidere 53. cognomine Torquatus. ut cum Porsenna rege pax fieret. occidi filii a patre potuerunt: quid magnum est. quae cives ad aeternam colligit patriam. sed ubi vita adquiratur aeterna? Si Mucius. quam quod pro ista faciendum est. Sed utamur etiam in his rebus beneficio Domini Dei nostri. qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam. a cuius cervicibus acerrimorum hostium Veientium iugum depulerat damnatusque ab aemulis fuerat. utcumque ferent ea facta minores. quae id pro fide atque iustitia fieri compellat. ab hoste provocatus iuvenali ardore pugnaverat. Sed versu sequenti consolatus est infelicem: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 54. cum illi pro hac terrena iam adepta tanta fecerint. a lumine solis et lunae lumen eius qui solem fecit et lunam. sed caritate liberandorum hominum. tamen quia contra imperium suum. 2. tantum ab hac distet. 1. ea. a Gallis iterum liberavit. quorumlibet delictorum congregavit impunitas. amittere. vel donare pauperibus vel. qualem illum videret. Numquid enim illorum agri tributa non solvunt? Numquid eis licet discere. in ardentem aram ante eius oculos dexteram extendit. quantum distat caelum a terra. Quid ergo magnum est pro illa aeterna caelestique patria cuncta saeculi huius quamlibet iucunda blandimenta contemnere. sed a daemonibus et daemonum principe. qui gravissimo bello Romanos premebat. ubi posset vivere gloriosius 56: cur extollatur. qui eam tamquam mercedem talium virtutum accipere meruerunt. ne plus mali esset in exemplo imperii contempti quam boni in gloria hostis occisi: ut quid se iactent. quod aliis non licet? Numquid non multi senatores sunt in aliis terris. quia Porsennam ipsum occidere non potuit et pro eo alterum deceptus occidit. ut. ipsas certe hominum dignitates. alii victi sunt. quia filios occidit. bona terrena contemnunt? Si Furius Camillus etiam ingratam patriam. non ubi vivatur in hominum gloria.. a societate mortalium societas Angelorum. in quo perceperunt mercedem suam. id est contra quod imperaverat pater imperator. sed etiam pro patria. Ait enim: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit Infelix. non a Tarquinio rege.. quae filiis congreganda videbantur atque servanda. a temporali laetitia vita aeterna. nihil sibi magnum fecisse videantur tantae patriae cives. 18. in eius exitium coniurasse. qui eius ingenti cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. quod illa facere neminem cogit? Sed certe difficilius est filios interimere. quae ad facta compulit miranda Romanos. Felices enim vel nos vel filios nostros non divitiae terrenae faciunt aut nobis viventibus amittendae aut nobis mortuis a quibus nescimus vel forte a quibus nolumus possidendae. cum illa civitas. filium. sed eam potius quantum valuit ab haereticorum perniciosissima pravitate defendit. non quia contra patriam. si existat temptatio. infelicitatis perhibet testimonium etiam poeta laudator. licet vicisset. qui forte in Ecclesia ab inimicis carnalibus gravissimam exhonorationis passus iniuriam non se ad eius hostes haereticos transtulit aut aliquam contra illam ipse haeresim condidit. ut honoratiores essent quique meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus.nobilibus rebus gestis. quod alii vicerunt. quia non habebat potiorem. Si alius etiam Romanus princeps. sed Christi pauperes inter filios computantur? . cum alia non sit. qui pro immortalis patriae legibus omnia. 17. qua illa civitas conderetur.

gravissimis suppliciis necaverunt 63: qui cruciatus non sunt pro fide illius patriae contemnendi. revelante Testamento Novo quod in vetere velatum fuit. ut deorum iussis in illum interitum vir praecipitaretur armatus: quid se magnum pro aeterna patria fecisse dicturus est. diligentes caritatis fide et fidei caritate certarunt? Si Marcus Pulvillus dedicans aedem Iovis. ut eum etiam proici insepultum iuberet (sic in eius corde orbitatis dolorem gloriae cupiditas vicerat) 61: quid magnum se pro Evangelii sancti praedicatione. victisque hostibus ingentem gloriam consecutum in eadem paupertate mansisse 66? Aut quid se magnum fecisse praedicabit. pudore pungamur. Haec et alia. qui aliquem fidei suae passus inimicum non se ultro in talem mortem mittens. cum haberent opulentissimam atque ditissimam. unde videlicet oportebat. si usque ad sui sanguinis effusionem non solum suos fratres. Ad humanam vero gloriam praesentisque temporis satis digna vita aestimabatur illorum. deorum suorum oraculis serviens. cum quattuor iugera possideret et ea suis manibus coleret. Unde etiam Iudaei. et nemo dicat aliquid proprium. promissa etiam quarta parte regni a Romana civitate non potuisse develli ibique in sua paupertate privatum manere maluisse 67? Nam illud quod rem publicam. ad cuius beatitudinem fides ipsa perducit? Aut quid retribuetur Domino pro omnibus quae retribuit 64.talium perhorrescens sine ulla dubitatione se ab illo bello facta pace compescuit 57: quis regno caelorum imputaturus est merita sua. quas isti pro civitatis terrenae gloria tenuerunt. quarum istae utcumque sunt similes.. quando sic innotescerent. nec aliud intellegere potuerunt.. si tenuerimus. postea quam Afris servierat. 3. sicut eis praeceptum est. sicut cuique opus est. qui in suo defunctus est consulatu. quoniam. qui corpus occidunt. id est rem populi. quae divina providentia permixte bonis malisque concedit. tamquam dignum aliquid pro illius patriae participatione fecerint. qui Christum occiderunt. cum paene tale aliquid illi fecerint pro conservanda gloria Romanorum? . ubi aeterna est et vera felicitas. si virtutes. si qua huius modi reperiuntur in litteris eorum. ut nummis a populo collatis eius sepultura curaretur 65? Audiat vel legat Quintium Cincinnatum. rem communem. pro quibus fundebatur. Minervae falso sibi ab invidis morte filii nuntiata. verum et ipsos inimicos. sed sint illis omnia communia. ne crudelissimos hostes iurando falleret. animam autem non possunt occidere 59? Si se occidendos certis verbis quodam modo consecrantes Decii devoverunt. cum audiat vel legat L. quoniam iusserant. quando tanta fama praedicarentur. Regulus. fecisse dicturus est. qui iam bis consul fuisset. regis Epirotarum. usque adeo fuisse pauperem. quae perducit ad patriam. sic ipsi in suis domibus pauperes erant. qui excellentiore proposito divitias suas communes faciunt secundum id quod scriptum est in Actibus Apostolorum 69. quoniam contra eos in Romano senatu egerat. cum Fabricium didicerit tantis muneribus Pyrrhi. quando quidem a Domino suo eodemque rege patriae suae certius oraculum accepit: Nolite timere eos. Iunonis. id faciendo pro obtinenda societate Angelorum. quae revelabitur in nobis 70. 18. ita contempsit. quorum triumphis publicum ditabatur aerarium: nonne omnes Christiani. maior utique honore quam consul. indignae sunt passiones huius temporis ad futuram gloriam. quam viris armisque se excellere. sicut dicit Apostolus. sed persequente aliquo patiens totum flammis corpus impenderit? Si Curtius armatus equo concito in abruptum hiatum terrae se praecipitem dedit. a quibus fundebatur. intellegunt se nulla ob hoc ventilari oportere iactantia. ut non pro terrenis et temporalibus beneficiis. si pro fide quae illi debetur talia fuerit homo passus. ut distribuatur unicuique. ad eos ab ipsa Roma reversus est. et nobis proposita necessariae commonitionis exempla. Valerium. pro Dei gloriosissima civitate non tenuerimus. sed ab illo missus obierit. quoniam. qui nullo praemio mundi huius fuerit ab aeternae illius patriae societate seductus. ut illo nuntio perturbatus abscederet atque ita dedicationis gloriam collega eius consequeretur. ut. ut quidam eorum. ab aratro esse adductum. quod decem pondo argenti in vasis habere compertus est 68. rem patriae. cui Dominus de sepultura patris sui sollicito ait: Sequere me et sine mortuos sepelire mortuos suos 62? Si M. nisi Romanum imperium longe lateque porrectum magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum virorumque tantorum virtutibus praeclarum atque gloriosum et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita. ubi verae divitiae Deus ipse est. dignitatem illic honesti civis habere non posset. ex illo senatu hominum pauperum pelleretur notatione censoria. ut in huius vitae peregrinatione expeditior ambulet viam. eumque Carthaginienses. sed pro aeterna vita muneribusque perpetuis et ipsius supernae civitatis 85 .tamen diversa reddita mercede. qua cives supernae patriae de diversis liberantur et colliguntur erroribus. ut dictator fieret. superbia non extollamur. ut illic id quod Romani haberent optimum mitteretur 58. si pro illo non unam manum neque hoc sibi ultro faciens. sicut Romanis eum tenere volentibus respondisse fertur. ut illis cadentibus et iram deorum sanguine suo placantibus Romanus liberaretur exercitus 60: nullo modo superbient sancti martyres. ita idem ipsi pauperes erant. qualia pro fide quam perniciosissimis inimicis debebat passus est Regulus? Quo modo se audebit extollere de voluntaria paupertate Christianus.

dolis atque fallaciis contendit. Proinde qui gloriam concupiscit. qui humana gloria nimium delectatur. iudicio autem non aperitur humano. etiam per apertissima scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. Sunt enim multa in moribus bona. nequaquam sanctorum exiguis initiis comparanda est. Interest sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem dominationis. iustitiae iubeat. tanta crudelitas. de quibus ait Sallustius: Sed ille vera via nititur 71. qua veretur homo bene iudicantibus displicere. rectissime istorum gloriae donati sunt. quae prudentiae iubeat. qui qualibuscumque virtutibus terrenam gloriam quaesiverunt et adquisiverunt. ad maiorem laudem. quamvis ea multi non habeant. quam si nec ipsam. sed huius vitii summitatem et quasi arcem quandam Nero Caesar primus obtinuit. dum illud constet inter omnes veraciter pios. ut nihil molle habere crederetur. sed superna. ubi voluptas in sella regali quasi delicata quaedam regina considat. ad ingerendum pudorem quibusdam philosophis. Quidquid enim fecerit ad oculos hominum. Quae civium et quae sanctorum sit virtus. Deo magis nota quam nobis. si nesciretur 72. Illi autem. Non enim cura existimationis amissa dominationis cupiditate caruerunt. ut suos osores vel detractores velit correctos habere consortes non in terrena patria. etiam dominari ardenter affectet. qui virtutes quidem probant 77. quorum spes posita est in gratia et misericordia veri Dei. et ita diligat. quod non est. nec eos vult fallere laudantes. bestias superat sive crudelitatis vitiis sive luxuriae. qualis est in illorum sanctorum Angelorum societate. eos tamen. Nam licet proclive sit. de quibus multi bene iudicant. observantes eius nutum 79. ut potius ille laudetur. dant operam bene iudicantibus non displicere. nihil est felicius rebus humanis. Virtus est quae voluptati et gloriae servit. veram posse habere virtutem. Etiam talibus tamen dominandi potestas non datur nisi summi Dei providentia. non tribuunt nisi gratiae Dei. Sed qui contemnit iudicia laudantium. nec eam veram esse. ut etiam ipsos diligat inimicos. Qui autem gloriae contemptor dominationis est avidus. si habent scientiam regendi populos. ut. 20. quorum tamen. Et ideo virtutes habenti magna virtus est contemnere gloriam. volens bonus videri esse. a quo habet homo quidquid in eo iure laudatur. per ea bona morum nituntur ad gloriam et imperium vel dominationem. vincerent eos. quam si Deo miserante habeant potestatem. 19. ne decipiat diligentes. Solent philosophi. Tales autem homines virtutes suas. ut praestet beneficia quae potest ad comparandas amicitias corporalibus commodis necessarias. facere si credatur. qui cives non sint civitatis aeternae. eique virtutes famulae subiciantur. ostendat. quantascumque in hac vita possunt habere. cui se nituntur aptare. tabulam quandam verbis pingere. ut hi. quando res humanas iudicat talibus dominis dignas. Sed ne tyranni non pessimi atque improbi reges. ut vigilanter inquirat. quae in sacris Litteris nostris dicitur civitas Dei 76. istas propter ipsam. in laudatoribus autem suis. aut vera via nititur aut certe. simulque intellegunt. sed vetere nomine fortes dicti existimentur. cuius fuit tanta luxuries. id est veri Dei vero cultu. quod eas volentibus credentibus petentibus dederit. non contemnit salutem. unde ait Vergilius: Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni 74: apertissime alio loco de Deo dictum est: Quia regnare facit hominem hypocritam propter perversitatem populi 75. quamvis parvipendat quod eum laudant. qui magnis vitiis datorem verae gloriae et civitatis aeternae occiderunt atque respuerunt. Aperta de hac re vox divina est loquente Dei sapientia: Per me reges regnant et tyramni per me tenent terram 73. contemnit etiam suspicantium temeritatem. quae sine vera pietate servit hominum gloriae. nulli faciat iniuriam. qui vera pietate praediti bene vivunt. Multos tales fuisse prodit historia. quod amant. quantum sibi desit ad perfectionem iustitiae. utiliores esse terrenae civitati. Quisquis autem sine cupiditate gloriae. Quantumlibet autem laudetur atque praedicetur virtus. quando habent virtutem vel ipsam. non est unde se suspicantium sensibus aliter esse. ne 86 . quo modo voluptas regnet et salva sit. qua causa Deus unus verus et iustus Romanos secundum quandam formam terrenae civitatis bonos adiuverit ad tanti imperii gloriam consequendam: potest tamen et alia causa esse latentior propter diversa merita generis humani. quo gloriae contemptor appareat. hoc est ad maiorem gloriam. quando gloriae servit humanae. ut nihil ab eo putaretur virile metuendum. quamvis ut potui satis exposuerim. neminem sine vera pietate. si vere bonus est. ideoque instat ardenter. ut faciant quod illa imperaverit. qui finem boni humani in ipsa virtute constituunt. quoniam tantae iustitiae est qui de Spiritu Dei virtutes habet. quia contemptus eius in conspectu Dei est. Quam ob rem. Tales quidam Romani fuerunt.societate colatur Deus unus et verus. sed eas voluptatis corporalis fine metiuntur et illam per se ipsam putant appetendam 78. tamen qui veram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt. dominari atque imperare desiderat. non tamen parvipendit. quam suspicantur.

Sic etiam tempora ipsa bellorum. vel etiam Persis. qui dedit Assyriis. in quo bello Italico Romanis saepissime victis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores. per quorum cultum se isti regnasse crediderunt. nam quintus ei annus finem dedit. Quae cum ita sint. ubi virtutes humanae gloriae serviunt.. teneat dominam suam. Quamvis enim aliquid dixerimus. 87 . et verum dicunt. nihil toleret fortitudo. Marsi et Peligni. gentes non exterae. Ita virtutes cum tota suae gloriae dignitate tamquam imperiosae cuidam et inhonestae mulierculae servient voluptati. fortiter in animi cogitatione.. si tamen ulla est. bellum Punicum tertium ab Scipione incredibili celeritate et temporis brevitate confecta sunt. ipse et Domitiano crudelissimo. 22. ne per immoderationem noxium aliquid valetudinem turbet et voluptas. iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine. cuius egregiam indolem decepit amore dominandi sacrilega et detestanda curiositas. sibi sapientes videntur et sibi placent. plus intendit in ea. continent litterae istorum. qui Vespasianis. ut per pristinarum deliciarum suarum recordationem mitiget praesentis doloris aculeos. quae non tam ipsi quam veritati placent. incendit. Licet enim ipsa gloria delicata mulier non sit.offensis legibus voluptas vivere secura non possit.. qui. sed Italicae. bellum Mithridaticum quadraginta annis. sicut ei placet. Bellum Punicum primum per viginti et tres annos peractum est. Deus dat dominatum in serie temporum. 21. id est voluptatem. si qua in illo sunt. Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas vires extenuavit et paene consumpsit. neque id tribuit. de quo superiore libro diximus. Bellum quoque fugitivorum gladiatorum. Ac ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius peragenda. Qui autem vera pietate in Deum. alterum malum 81. ut placet. quos isti rebus singulis singulos. vel patri vel filio. Nihil hac pictura dicunt esse ignominiosius et deformius et quod minus ferre bonorum possit aspectus. credit et sperat. quibus victus necessarius portabatur. ut alia citius.. non tribuamus dandi regni atque imperii potestatem nisi Deo vero. ipse et Neroni. nisi eius misericordiae. quamvis multis Romanis ducibus et duobus consulibus victis Italiaque horribiliter contrita atque vastata. post diuturnam et devotissimam sub Romano iugo servitutem in libertatem caput erigere temptaverunt. quando voluit et quantum voluit Romanis regnum dedit. si dolor corpori acciderit. in quo bello ita Romani victi sunt. quam in ea. de his sanatis gratias agens. nisi unde placeatur hominibus et ventosae gloriae serviatur. Romani imperii termini moverentur 83. qui sibi placet. quem diligit. qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum. alia tardius finiantur. tertio tamen anno post multa consumpta consumptum est. ut nihil provideat prudentia. alio modo quodam humanae subditur laudi. cum aliena spernant iudicia velut gloriae contemptores. a quibus solos duos deos coli. Unde non ei digne servit soliditas quaedam firmitasque virtutum. qui non compellat in mortem. ut. Sic etiam hominibus: qui Mario. qui dat felicitatem in regno caelorum solis piis. quod apertum nobis esse voluit: tamen multum est ad nos et valde superat vires nostras hominum occulta discutere et liquido examine merita diiudicare regnorum. de quo iam dixi. Nam eorum virtus. Haec plane Deus unus et verus regit et gubernat. ipse apostatae Iuliano. ut tantum capiat alimentorum et si qua delectant. non diuturno tamen tempore tractum est hoc malum. quando fretus securitate victoriae naves. vel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum. ut sub iugum etiam mitterentur. qui Constantino christiano. de illis sanandis preces fundens. qui praeter unum Deum non coluit et quando regnavit. quantum satis visum est 82. homo non est. superioribus temporibus multum in omni virtute laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta. et si occultis causis. cui metuit displicere. nihil temperantia moderetur. si etiam talis fingatur. quam etiam in corporis sanitate Epicurei maximam ponunt. <in> quibus sibi displicet. qui Augusto. inflata est et multum inanitatis habet. sicut in eius arbitrio est iustoque iudicio et misericordia vel atterere vel consolari genus humanum. Ille igitur unus verus Deus. graviter offendatur 80. numquid iniustis? . Cessit enim Terminus deus necessitati. nihil distribuat iustitia. ut aliter inde non posset evadi. neque enim ipse. suavissimis imperatoribus.et tempora ipsa bellorum. deinde fervide instans immodicis ausibus et mox merito temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum. Sed non existimo satis debiti decoris esse picturam. cuius vanis deditus oraculis erat. Nec illi se ab ista foeditate defenderint. fortitudini iubeat. nisi contra illud auspicium dei Termini. temperantiae iubeat. qui non cesserat Iovi. ut taceam de populo Hebraeo. Picentes. unum bonum. unde iam potest placere. qui nec iudicio nec adiutorio deserit genus humanum. Bellum piratarum a Pompeio. duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. ipse Gaio Caesari. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae. et ne per singulos ire necesse sit. cui nihil iniuste placet. regnum vero terrenum et piis et impiis.

qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes christianae religionis reverentia tuerentur ipsisque daemonibus atque impiorum sacrificiorum ritibus. quod aspere coguntur plerumque decernere. similiter erimus ingrati. si tardius vindicant. Recolant igitur qui legerunt. cuius pudicitiam vellet intactam? Quas autem isti pro diis suis voces haberent. Quod tamen nostra memoria recentissimo tempore Deus mirabiliter et misericorditer fecit. nobis apud Carthaginem dicebatur. si temporibus christianis aliquod bellum paulo diutius trahi vident. quia cotidianis sacrificiis placabat atque invitabat deos. nec propter praesentes necessitates vera religio deseratur. quod. quibus immolare cotidie ferebatur. si plus amant illud regnum. si Deum timent diligunt colunt. Neque enim nos Christianos quosdam imperatores ideo felices dicimus. sed propter caritatem felicitatis aeternae. quam variis eventis. Radagaisus mirabiliter victus est. Haec et alia vitae huius aerumnosae vel munera vel solacia quidam etiam cultores daemonum accipere meruerunt. si eamdem veniam non ad impunitatem iniquitatis. 23. agmine ingenti et immani iam in Urbis vicina constitutus Romanis cervicibus immineret. vel hostes rei publicae domuerunt vel inimicos cives adversus se insurgentes et cavere et opprimere potuerunt. quam luctuosis cladibus a veteribus sint gesta Romanis. misericordiae lenitate et beneficiorum largitate compensant. ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere viderentur. ita verus Dominus gubernatorque rerum et Romanos cum misericordia flagellavit. quanto posset esse liberior. quanta insultatione iactarent. uno die tanta celeritate sic victus est. qui cum statuisset irruptione barbarica graviora <pati> dignos mores hominum castigare. Nam si ille tam impius cum tantis et tam impiis copiis Romam fuisset ingressus. de quibus ille praesumpserat. quidam etiam dissimulatores suae scientiae. sed prudenter attendunt. Cum Radagaisus. qui talia diis Romanis sacra non facerent nec fieri a quoquam permitterent. 88 . et quod nolunt aliquando fateantur. si ipsa non esset et vetere ritu numina colerentur. vinci omnino non posset ab eis. si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non neglegunt. sed. cum id quod exspectamus advenerit. Sed felices eos dicimus. 24. nec insanis adversus Deum linguis se interimant et decipiant imperitos. cum eius fama ubique crebresceret. si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum maiestati eius famulam faciunt. et magis aeternae vitae fidelissima exspectatione teneatur. si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur. omnium si fieri potest hominum oblivione sepelire conantur. quia vel diutius imperarunt vel imperantes filios morte placida reliquerunt. sed iustitiam propter gloriam diligere videbantur. ilico in nostram religionem protervissime insiliunt. ne ab illo ista qui in eum crederent velut summa bona desiderarent. cui pepercisset? Quibus honorem locis martyrum detulisset? In qua persona Deum timeret? Cuius non sanguinem fusum. ideo tanta potuisset. ut illum primo faceret mirabiliter vinci. postea re ipsa futuros. sed vulnerato Romanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus atque ipse mox captus poena debita necaretur. quoniam multi praeteritarum rerum ignari. ubi nutu summae maiestatis oppressus est. Quid ex optimo principe expetendum sit. si luxuria tanto eis est castigatior. indignationem suam tanta mansuetudine temperavit. sed ad spem correctionis indulgent. facile ignoscunt. si eamdem vindictam pro necessitate regendae tuendaeque rei publicae. ne ad infirmorum animos evertendos gloria daretur daemonibus. exclamantes. deinde ab his barbaris Roma caperetur. quam diuturna bella. pacem factam foedusque ruperunt. Haec ideo commemoro. quibus eum supplicare constabat. quod a nobis si tacebitur. quod ille diis amicis protegentibus et opitulantibus. quod ille ideo vicisset. et se homines esse meminerunt. et hoc ipsius misericordia factum est. hoc credere spargere iactare paganos. si. id quoque celerrime finiretur. qui non pertinent ad regnum Dei. Et non agunt miseri gratias tantae misericordiae Dei. rex Gothorum. sic adversarentur nomine christiano.Sed quia non diligebant gloriam propter iustitiam. ubi non timent habere consortes. iam Romana illa virtute. sicut solet orbis terrarum velut procellosissimum pelagus varia talium malorum tempestate iactari. et tam incredibiliter victis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstravit. quod Romanos facere christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis. si iuste imperant. quantum in ipsis est. Tales christianos imperatores dicimus esse felices interim spe. ut ab his qui non pervicaciter contendunt. si malunt cupiditatibus pravis quam quibuslibet gentibus imperare et si haec omnia faciunt non propter ardorem inanis gloriae. non pro saturandis inimicitiarum odiis exserunt. quae adiuvante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit. quo pertinent isti. ut ne uno quidem non dicam exstincto. non cum gratiarum actione commemorant.

nisi daemonibus supplicet. quorum operum merces est aeterna felicitas. bonis malisque 89 . quem regni participem fecerat. Bella civilia non sicut Cinna et Marius et Sulla et alii tales nec finita finire voluerunt.Constantinus et successores Deum coluerunt. cum parvulum haberet fratrem avidior fidae societatis quam nimiae potestatis 84. quem Dei servum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat. auras. hic in angustiis curarum suarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas atque illicitas. vindicare compulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam. quam Valens haereticus favens Arianis vehementer afflixerat. quae commemorare longum est. Mox tyranni Maximi exstinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus. in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit. sed in Dei veri esse posita potestate. verum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius parvulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum. quod hi spiritus in talibus multum valerent. unde potius eum servata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. 1. quamvis a Christi nomine alienus. cuius dator est Deus solis veraciter piis. ut imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret videndo prostratam. velut ipsius Romae filiam. non ipsius iussu. tumultu quorundam. universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit. unde fugatus fuerat. cui iam episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam. quamvis piae animae solacia talia non requirant. Et coniurati veniunt ad classica venti! 85 Victor autem. Cetera vero vitae huius vel fastigia vel subsidia. ne homines. quem civilis belli quodam modo heredem reliquerat. Unde et poeta Claudianus. iocantibus (quod illa laetitia permittebat) cursoribus et se ab eis fulminari velle dicentibus hilariter benigneque donavit. aquas. sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere voluit terminata. Simulacra gentilium ubique evertenda praecepit. misit atque ab eo nuntium victoriae certissimum accepit. 25. quos. quae adversus eum fuerant nescio quibus ritibus velut. quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia. belli abstulerat impetus. longe quidem mitius quam Magnum Pompeium colentem velut romanos deos. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius. sensus. Nam bonus Deus. 26. Gratianum ferro tyrannico permisit interimi. Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus. cuius Ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret. Nam ille vindicari a Catone non potuit. nec privavit rebus et auxit honoribus. verum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. consecrata et in Alpibus constituta. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus. a Theodosio vindicatus est. militat aether. terras. paterno custodivit affectu. sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. qui eum crederent propter aeternam vitam colendum. Iovis simulacra. sed ipsum verum Deum colentem tantis terrenis implevit muneribus. cui etiam condere civitatem Romano imperio sociam. Inimicorum suorum filios. qui ei cohaerebant. in tyramnis opprimendis per omnia prosperatus est. lucem. Christianos hac occasione fieri voluit et christiana caritate dilexit. eoque sive per insidias sive quo alio pacto vel casu proxime exstincto alium tyrannum Eugenium. quod aurea fuissent. Unde et ille non solum vivo servavit quam debebat fidem. quando in Thessalonicensium gravissimum scelus. Sed rursus ne imperator quisquam ideo Christianus esset. etiam nondum Christianos ad Ecclesiam confugientes. iste autem. satis intellegens nec terrena munera in daemoniorum. Inter haec omnia ex ipso initio imperii sui non quievit iustissimis et misericordissimis legibus adversus impios laboranti Ecclesiae subvenire. In neminem post victoriam privatas inimicitias valere permisit. quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre. deposuit. sed ad Iohannem in Aegypti heremo constitutum. vitam. fructus ipsiusque hominis animam corpus. grandaevus aegritudine et senectute defunctus est. accepto rursus prophetico responso fide certus oppressit. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur. cum a Theodosii partibus in adversarios vehemens ventus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet. qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus. cui fundit ab antris Aeolus armatas hiemes. mentem. sicut ipsum mundum. Clarus fuit Theodosius virtute et fide. in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte deo. sicut crediderat et praedixerat. filios imperantes reliquit. bona opera tulit ex isto temporali vapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae. Diu imperavit. ut felicitatem Constantini mereretur. contra cuius robustissimum exercitum magis orando quam feriendo pugnavit. quanta optare nullus auderet. cum propter vitam aeternam quisque debeat esse Christianus: Iovianum multo citius quam Iulianum abstulit. has sublimitates et regna terrena existimarent posse neminem consequi. eorumque fulmina. cum misericordissima veneratione restituit.

quia. Quae sit partitio Varronis librorum suorum. Quod ex disputatione Varronis apud cultores deorum antiquiores res humanae quam divinae reperiantur. multo erit felicior. quod iam scripserint. 10. absit ut eis eveniat quod ait Tullius de quodam. quas doctores pagani pro diis suis conantur ostendere. libere quod oportet audire. 5. et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint. 8. ab eis quos consulit amica disputatione.largitur. 7. sed ad licentiam maledicendi tempus exspectant. De libertate Senecae. si voluerit. 26. altero naturali tertioque civili. etiam plus potest clamare quam veritas. his quinque libris satis arbitror esse responsum. ut reverentius cum eis ageret. in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo. De interpretationibus naturalium rationum. quod ad ista temporalia. Nam istis. 6. confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem. quorum talis et genera et sacra detexit. quibus ostenditur. 90 . 2. si de illis omnino reticeret. 11. Quid Varronem de diis gentium sensisse credendum sit. quos de antiquitatibus rerum humanarum divinarumquae composuit. cui peccare licebat 86! unde quisquis est. 8 LIBER VI BREVICULUS 1. qui propter amicitias mundi huius volunt vana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur. graviter. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent. quantum possunt. De tribus generibus theologiae secundum Varronem. si hoc illi omnino non liceat. 3. 2. qui peccandi licentia felix appellabatur: O miserum. qui tacere noluerit. quae potius exagitari quam convelli possint garrulitate impudentissima et quasi satyrica vel mimica levitate. qui vehementius civilem theologian reprehendit quam Varro fabulosam. id est uno fabuloso. honeste. audivi quosdam nescio quam adversus eos responsionem scribendo praeparare. cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab impudentibus eligant. sed propter eam. De fabulosae et civilis theologiae similitudine atque concordia. qui dicunt deos a se non propter praesentem vitam coli. cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid voluerit contradicere et. De officiis singulorum. Deinde ad me perlatum est. nihil deorum falsorum numerositas prosit. colendos deos. 9. Deorum. Quos admoneo. Quid de Iudaeis Seneca senserit. Aut quid est loquacius vanitate? Quae non ideo potest quod veritas. id est fabulosa. et de civili contra Varronem. non optent quod eis non expedit. De theologia mythica. quae sola stulti habere concupiscunt. 4. sed propter aeternam. Facile est enim cuiquam videri respondisse. qui maledicendi licentia felicem se putat. Quae dicta quaeque dicenda sint adversariis. quam pro temporum gubernatione dispensat. sed tempus quaerant. qui manifestissimis documentis. Nam si non ad libertatem vera dicendi. quo sine periculo possint edere. quae post mortem futura est. Proinde iam etiam illis respondendum esse video. Sed considerent omnia diligenter. De his.

Quod gentilium deorum vanitate detecta nequeat dubitari aeternam eos vitam nemini posse praestare. omnino esse inanem rectae cogitationis atque rationis plenamque levissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt. si non affectent fallere ut daemones. etsi non libere praedicando. quos deos immortales vocant. facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus. venerandos et colendos putant. vitam aeternam cuique praestare? An vero peritissimi illi et acutissimi viri. quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt 2. Et nimiae quidem stultitiae vel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? Quando ea putatur gloria vanitatis. quid a quoque esset petendum. qui nec ipsam adiuvent temporalem. LIBER SEXTUS NIHIL DII POSSUNT AD VERAM FELICITATEM Dii nec terram nec caelestia curant (praef. Indigne se gerunt cultores deorum. 1. deos gentium. supplici respondebunt: o homo. cum a Lymphis petierit vinum eique responderint: nos aquam habemus. peteretur a Libero aqua. propter vitam. non Creatorem veritas Christiana convincit. saltem date mihi vitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes (solent enim esse ad risum faciles) 5. quos impietas vesana possedit. 1. quam minus disseruisse iudicabunt. hoc a Libero pete. quorum in quarto libro quosdam commemoravi 3. quam christianae religioni de huius vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur. cui vitium tam immane dominatur. Quinque superioribus libris satis mihi adversus eos videor disputasse. a Lymphis vinum 4. 1. quae post mortem futura est. saltem utcumque in disputationibus mussitando. A diis non speratur vita aeterna. totamque invidiam. etiam hi refellendi et docendi sunt. quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. quam quaestionis ipsius necessitas postulabat. quae Graece dicitur et uni vero Deo debetur.12. nullis cedere viribus veritatis. Hi vero. qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur. quos esse inutilia simulacra vel immundos spiritus et perniciosa daemonia vel certe creaturas. sed contra suam conscientiam etiam faventibus doctis. possit recte dicere: si vinum non habetis. non usque adeo inconvenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum deum. talia se improbare testati sunt. ut promissus ordo expetit. quae post mortem futura est. Cum his hominibus. cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in vanitates et insanias mendaces 1. ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset. falsa atque indigna sive finxerunt sive ficta crediderunt et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. putasne in potestate nos habere vitam. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his. sed propter illam. quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est vitam aeternam a talibus diis 91 . qui multos deos et falsos. 2. qui. ut. Nunc ergo quoniam deinceps. propter vitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac servitute. colendos esse contendunt: placet a veridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus. sed multos deos. sed aegroti insanabilis morbus invictus est. auctores erunt cuipiam hominum diis immortalibus supplicanti. qualis ioculariter in mimo fieri solet. qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam. in perniciem utique eius. qui non propter istam vitam. Verum tamen in omnibus vanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt. quibus rerum exiguarum singulis singula distribuuntur officia. Ceterum quis ferat dici atque contendi deos illos. -1) PRAEFATIO. quos christiana religio destruit. qui ea quae legunt vel sine ulla vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt. Cum philosophis verae felicitatis tractanda quaestio. coli oporteat. non solum dissimulantibus. ne absurditate turpissima.

homine. petatur ab altero. suis officiis quodam modo limitatas. dignius irridentur in mundo. quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera. sicut credunt hi. quosnam illud deos vel deas hominibus credendum esset posse conferre. Quis Marco Varrone curiosius ista quaesivit? Quis invenit doctius? Quis consideravit attentius? Quis distinxit acutius? Quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suavis eloquio. Ac per hoc. quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione veritatis. glabros aut male barbatos videremus 7: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse. Huc accedit. si iam cum illis agimus. qui colerent deam Iuventatem. quantum ad illos deos attinet quos instituerunt civitates. disputationem se habuisse cum Marco Varrone. propter vitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt. inanem ludibriosumque cognoscit. ut. ne quisquam eorum sederet otiosus. quia. si cuiquam istorum pro vita supplicetur aeterna! Nec terrena regna dii conferunt. inquit. digne ridentur in theatro. si (ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt) nullus Deus ex illa turba vel quasi plebeiorum vel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare. quanto minus potest immortales ex mortalibus facere! Dii nec colendi pro his rebus quae illis commissa sunt. ut in libris Academicis dicat eam. tam sit inconveniens et absurdum. Quod cum fit ab scientibus mimis. hoc quiddam parvum et abiectum. Cui ergo deo vel deae propter quid supplicaretur. partim praetereundos putavi. Quae cum ita sint. ut. si eorum. quantum studiosum verborum Cicero delectat. quia et multi colentes Iuventatem deam minime in illa aetate viguerunt. nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc vitam esse sperandum. verbi gratia. quantum potui. cum de regno terreno quaereremus. quod non dignarentur in tanta sublimitate curare. sed vanitatis opinione tribuuntur. quos partim commemoravi in quarto libro. si aeterna vita. Quam ob rem si. omnino colendi sunt. ut ab insipientibus populis colerentur. iam nec propter illa saltem. Nunc vero cum earum cultus nec propter ista ipsa. qui non propter istam. itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam vel deformem barbam pervenire potuerunt. ut in omni eruditione. doctrina tamen atque sententiis ita refertus est. sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat.petere vel sperare. vel in ea tamquam senili torpore frigescerent. illi autem liberalem vocant. quid a Lymphis. studiosum rerum tantum iste doceat. 1. Porro si a Cerere vinum a Libero panem. Quid Varro disserat de theologia et rebus divinis (2-9) Qua ratione Varro de rebus divinis disserat. minutatim divisa tribuerunt. quae ibi versatur. quae non daret barbam. et si qui eam pro barba impetranda venerantur. si id. 92 . quia illi magni et excelsi sunt. quibus singulis singuli praeesse perhibentur. 3. a quibus autem sperneretur. qui eis. qui vitae huius aerumnosissimae atque brevissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam atque fulciendam ita singulas particulas tueri asseruntur. ut eamdem saltem aetatem. ut indignissimi viderentur. 2. ut mimicae scurrilitati videatur esse simillimum. a doctis sollerter inventum memoriaeque mandatum est. ista opera temporalia. aetas ipsa floreret insignius contemptores autem eius vel intra annos occumberent iuventutis. quid a Vulcano ac sic a ceteris. quod sub alterius tutela ac potestate est. quibus danda atque servanda deberent vel ista committi. si malas cultorum suorum speciosius et festivius Fortuna barbata vestiret. 1. quam nos saecularem. ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea dii tales vel terrenum regnum dare non posse visi sunt. cum vero a nescientibus stultis. qui cultum eorum vitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt. sed propter vitam quae post mortem futura est existimant colendos deos. quoniam nimis multos putarunt. Denique et ipse <Tullius> huic tale testimonium perhibet. et multi non eam colentes gaudent robore iuventutis. discussis omnibus longe alienum a veritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum atque falsorum 6 saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae impietatis est. quae putant eis subdita. a Vulcano aquam a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet. illi dii tales apparuerunt. quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione vel comparatione praeferenda est. quae barba induitur. ipsa praestaret. contra quos iam quinque praecedentibus voluminibus satis. quid a Libero. cuius in hac vita potestas nulla esset. a barbatis eius contemptoribus irridentur: itane desipit cor humanum. 4. ac per hoc nec a Iuventate oportere peti vitam aeternam. disputavi. sit necessarius.

inquit. immundorum spirituum et sine controversia malignorum. tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina. id est Academicis. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. altero de sacris aedibus diceret. quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo breviter ait: Vir doctissimus undecumque Varro 10. rebus humanis viginti quinque. In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari. quando agant.omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo 8. ubi cuncta dubitanda esse contendit. Quater autem seni viginti et quattuor fiunt. 3. ut quinquies terni quindecim fierent. ut primus sit de pontificibus. quibus exhibeant. istam secutus in ea partitione rationem. Intendit enim qui agant. etiam hic. Sed quia oportebat dicere et maxime id exspectabatur. in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt. quartos de sacris. non quales vocant illi daemones bonos. causas aperuisti 9. Non ait eloquentissimo vel facundissimo. ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant. Haec quattuor. qui prius de omnibus loqueretur. quae diis exhibenda sunt. vir tantus ingenio tantusque doctrina. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: Nos. in secundis sex de locis. secundus de auguribus. quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et veritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum. quando exhibeant. contemnenda. 1. in capite posuit. quam Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur 11. qui tam multa legit. qui noxias opiniones. sex tertios de temporibus. cuivis hominum. sequentes de locis. quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi. ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. ut aliquid ei scribere vacuisse miremur. Sunt autem omnes. Iste igitur vir tam insignis excellentisque peritiae et. qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus. oppressum fuisse suae civitatis consuetudine ac legibus. in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. et in eis libris. ita. oppugnator esset atque destructor easque non ad religionem. tu descriptiones temporum. libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit. in secundo incerti. tu publicam disciplinam. qui ad homines pertinent. non tamen Sancto Spiritu liberum. Nequaquam dii colendi propter vitam aeternam. et tamen ea legenda saeculis prodit. quia et istorum exordio unum singularem. de qua illos velut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi atque servari utiliore cura. Sed unum singularem. qui exhibeant. quam solet in omnibus adhibere. ut in uno eorum de sacellis. tu sacrorum iura. tu sedem regionum locorum. non incursu hostili. quid exhibeant. de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos. sed ut loquar apertius. si rerum velut divinarum. quae dixi. inquit. ubi exhibeant. ut diximus. tam multa scripsit. sex quartos eosdemque postremos de rebus absolvit. ubi agant. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus. genera. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes. ut unum eorum faceret de feriis. tertios de temporibus. tu sacerdotum. officia. id est ad dies festos. Quadraginta et unum libros scripsit Antiquitatum. qui communiter prius de omnibus loqueretur. tres porro. dii ipsi sequuntur extremi. ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est. nescio utrum tam multa in eis ridenda. sed omnium. In sex itaque primis de hominibus scripsit. tertius de quindecimviris sacrorum. alteri sacra privata. quam multa vix quemquam legere potuisse credamus: iste. sed civium neglegentia. Cum vero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit. de quibus scripsit. Vel hominum enim sunt ista instituta vel daemonum. detestanda conscriberet. sedecim. ita subdivisit. ultimo publica. tertio de locis religiosis. ex his. Profecto de hac re sic erat certus. qui istos sequuntur et ad tempora pertinent. sed ad superstitionem diceret pertinere. tu domesticam. invidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus impiorum et aperte 93 . 4. quibus anima humana magis magisque vanescat et incommutabili aeternaeque veritati coaptari atque inhaerere non possit. quoniam re vera in hac facultate multum impar est. facillime apparet. quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt. quantum attinet ad ea. quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes. Facile acutissimo. ut auferret dubitationem. Tu aetatem patriae. secundos tres ad loca pertinentes ita. qui restant. quid agant. et tamen ea quibus movebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse? Quid disserant libri Antiquitatum. addidit sine ulla dubitatione doctissimo. divinis sedecim tribuit. inquam. de scaenicis tertium. apposuit. alterum de ludis circensibus. tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. subtilissima distinctione commendans. hos in res humanas divinasque divisit.

quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. non solum scribens de his posterius quam de illis. usitate quidem intellegitur aliqua. cur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam universae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est. iam et consuetudo locutionis admittit. sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur. sicut pictorem tabulae pictae. aut de aliqua. secutus est historiam rerum gestarum. aut vero etiam aliqua. deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Loquebatur enim non de naturali theologia. quam libere a se putavit esse culpandam. Quam si tacuisset. ut ipse dicit. 2. in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. non de civili. quod civile appellatur. sed potest intellegi et "nulla".. quae autem de his. quia divinae istae ab hominibus institutae sunt. licet non omnis. civile. quae a civitatibus instituta sunt 12. sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt 13. quae scripsit de rebus humanis. postea de hominibus. quid nisi opiniones rerum vanarum? Hoc est nimirum. sed etiam rationem reddens cur id fecerit. saltem digna est vel Romanis. inquit. inquit. praeponenda esset certe rebus romanis. sicut in quarto libro commemoravi. Ubi enim dicitur "non omnis". ubi ausus est. scripsit. eorumque unum mythicon appellari. Tertium etiam ipse latine enuntiavit. physicon. Secundum autem ut naturale dicatur. quod voluit subtili significatione monstrare. quasi hic de aliqua scribat et non de omni. haec ratio est: Sicut prior est. ut aliqua pars divina praeponatur universis rebus humanis. alterum physicon. a fabulis enim mythicon dictum est. Varro fatetur deos ab hominibus inventos. Quod apertius alibi posuit. Ita se libros rerum divinarum non de veritate quae pertinet ad naturam. pictor quam tabula picta. quo maxime utuntur poetae. ut adulterarint.. ut dii furati sint. alius ex guttis sanguinis natus. non naturam hominum naturae deorum.aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci attestatione confirmant.naturalis seu physica vel philosophorum. 5. si de aliqua. Non itaque rebus divinis anteferre voluit res humanas. prior faber quam aedificium: ita priores sunt civitates quam ea. sed fabulosum dicamus. Eam vero inspirat et docet verus Deus. fabulare appellaremus. apertissime confitens. Si de omni. quo populi. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur. etiamsi non omnis. si novam ipse conderet civitatem. in hoc. Hic certe ubi potuit. quam reddidit. ubi impunitum putavit. de qua scriberet. si de omni natura deorum scriberet. aut omnino de nulla. quod prius exstiterint civitates. quo philosophi. quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus. Quae fabulosa sit theologia sive poetarum. Primum. 1. quia vero iam veterem invenerat. postea de divinis. In his enim. quod dixi. aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. sicut structura. deinde ab eis haec instituta sint. sicut fabrum aedificio. ex naturae formula se scripturum fuisse. quos tamen rerum divinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse. sed intellegentibus reliquisse.. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis. id est rationis quae de diis explicatur. sed plane caelestem ipsa instituit civitatem. quoniam Graece fabula dicitur. sed rebus veris noluit anteferre res falsas. sicut pictura. non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. Deinde ait: Mythicon appellant. ut autem et ipso tacente veritas clamat.. 94 . si omnis esset natura deorum. quod etiam istae res divinae. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse. sed de fabulosa. . sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Rerum quippe humanarum libros. ut Deus alius ex capite. dator vitae aeternae. scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset. de divinis autem postea scripsisse testatur. quam humana attigissemus? Aut enim de omni natura deorum scribit. ergo nulla est. quod primum posuit. denique in hoc omnia diis attribuuntur. veris cultoribus suis. praeponenda est utique rebus humanis. quas divinas vocat. sine caligine ullius ambiguitatis expressit. quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria.. prius divina absolvissemus. tertium civile? Latine si usus admitteret. sed quantum ad solam Romam pertinet. ab hominibus institutae sint. quae non modo in hominem. quod tria genera theologiae dicit esse. In ea vero ipsa ratione. nec aliis quicquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probavit homines se praeposuisse institutis hominum. Deinde illud quale est. Vera autem religio non a terrena aliqua civitate instituta est. 4. genus.. ut servierint homini. Nam. Dicit autem prius se scripturum fuisse de diis. Quid quod in illis tribus novissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere videtur? Quid est ergo. non quantum ad orbem terrarum. In hoc enim est. alius ex femore sit. neque hoc aperte dicere voluisse.

civiles ad urbem. quia indignum est. quos deos publice colere. [quae] sacra ac sacrificia facere quemque par sit. quoniam in divinis rebus non naturam. quod genus. sed etiam in contemptissimum hominem cadere possunt. quare prius scripserit de rebus humanis. quas a deorum natura abhorrere vel talium. Neque id tantum. ut ait Epicurus. ut gratae sint utraeque daemonibus. quod in urbibus cives. Quid? ab eis diis. ubi. quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas. Dixerit aliquis: haec duo genera mythicon et physicon. Video quidem. Quanto liberius subtiliusque ista divideres. civiles cogeris. inquit. ut Pythagoras. posterius de divinis. quorum in mundo vel extra mundum natura sit nusquam: theatrum vero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi civitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus divinis. 2. Sequestrata igitur paululum theologia. ludicris. sed hominum instituta secutus est. quod est urbis. quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures 14. 5. immo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. et sentis ipse. et omnis vestra litteratura circumsonat. quod physicon vocant et ad philosophos pertinet. Hanc enim pertinere testatur ad mundum. 6. dii qui sint. O religiosas aures populares atque in his etiam romanas! quod de diis immortalibus philosophi disputant. theatri scilicet atque urbis. quibus doctrina inimica est veritatis! Turpis est theologia fabulosa et civilis. sed etiam libenter audiunt. ut admittatur? Haec nempe illa causa est. Adhuc quod sequitur attendamus. de quo nunc agitur. de quo multos libros philosophi reliquerunt. Intueamur sane et civilem theologian. cum sis homo omnium acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus. Invenisti alios fabulosos. per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. nec spiritu Dei ad videnda et annuntianda divina in veritatem libertatemque subvectus. primam et tertiam. id est fabulosum atque naturale.. de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? De Romanorum theologia Varro sibi discrepat. aliud sacerdotum. quid habet meriti. 1. sed vitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis vereris offendere. tertia ad urbem. quam qui adorantur in templis. quae contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt. quod demonstravi. ferre non possunt. quia non modo in hominem. Prima. quale est: a quodam tempore an a sempiterno fuerint dii. ut credit heraclitus. nec alii dii rideantur in theatris. discernamus ab hoc civili. an ex numeris.. theologia maxime accommodata est ad theatrum. placetne tandem vitam aeternam peti aut sperari ab diis poeticis. scholis vero et parietibus clausit. inquit. scaenicis? Absit. unde illa et ipse discrevit. distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo. non solum ferunt. de qua postea disserendum est. sed diis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. an ex atomis. secunda ad mundum. in quos liberius quod sentis evomas. iamque ipsum civile videamus qualiter explicet. quam quibus victimas immolatis.. quam naturalem vocant. dicens alios esse deos naturales. Quis non videat. quamvis urbes esse videamus in mundo. nosse atque administrare debent. nec aliis ludos exhibeatis. quid habet reprehensionis. unde et istos civiles velis nolisve perfundas. cum mundus opus sit divinum. 2. Duas vero illas theologias. Sic alia. utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis. quia turpe. quibus 95 . 6. cum eas usquequaque consideras. Videamus quid de altera dicat. In quo est. Quid hic agit humanum quamvis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis. Illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. quod vero poetae canunt et histriones agunt. Tertium genus est.5. O Marce Varro. fieri enim potest. maxime sacerdotes. in quibus est. theatricis. Removit tamen hoc genus a foro. id est a populis. Nihil in hoc genere culpavit. ex igni sint. quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. alios ab hominibus institutos. naturales ad mundum. tantum quod eorum inter se controversias commemoravit. cur debet discerni fabulosum: quia falsum. cernis quidem quam sint res divinae ab humanis nugis atque mendaciis dirimendae. sed tamen homo. Naturale autem a civili velle discernere quid est aliud quam etiam ipsum civile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est. . cui palmam dederit? Utique secundae. pertinere posse et ad mundum.. Secundum genus est. 3. sed de institutis aliud habere litteras poetarum. ut excludatur? Si autem hoc quod civile dicitur naturale non est. inquit. quam supra dixit esse philosophorum. Dicis quippe fabulosos accommodatos esse ad theatrum. ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur. non Deus. urbes vero et theatra opera sint hominum.civilis vel civitatum.

Et tamen alio loco 16 dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. illa prodit aut fingit. qui coluntur criminibus suis? Si veris. et quae ab universo corpore aliena importune illi conexa atque suspensa sit. quid aliud quam mimica sacra esse voluerunt? Nam parasitos Iovis ad convivium eius adhibitos si mimus dixisset. quae non histriones. ut tamen ex utroque genere ad civiles rationes assumpta sint non pauca. vita aeterna poscenda est? Nemo. quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur. una cum civilibus scribemus. illius turpitudine ornatur. videri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de diis talibus maiestati indigna divinae et ridicula detestabilia celebrari. 1. Ac per hoc ea. cum eorum illic crimina frequententur. quae theatrica est. quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur. ab omni esse dedecore purgata et aliena. quae graves poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter virgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus vacat? Sed haec honestiora sunt in comparatione turpiorum. ut arbitror. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris. quam mali! si falsis. Varro dixit! non cum irrideret deos. Apollo ephebus ita personae sunt histrionum. unde ista brevis temporalisque polluitur? An vero vitam polluit consortium nefariorum hominum. dii sunt masculi.. illa res divinas falsis criminibus insectatur. Ait enim ea. inquit. qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate. 6.haec placent et quos haec placant. sacra vero illa. sed sacerdotes agunt. Non ergo nulla cum poetis. quam male! . si se inserant affectionibus et assensionibus nostris. Denique cum memoratus auctor civilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quamdam sui generis distinguere conaretur. quae merito culpanda et respuenda iudicatur. ibi quid fiat. Illa enim de diis turpia fingendo seminat.in theatris et in templis. qui foribus praeest. imberbem Mercurium poetae habent. Quid de Hercule et Larentina fabula dixerit. numquam eas ipsi dii praeciperent sibimet exhiberi. et vitam non polluit societas daemonum. haec autem aut attestatur veris aut oblectatur et falsis. quia similia geruntur in templis. sexus. crimina sunt deorum. Quae sic abhorrent. haec favendo metit. illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat. Indigna sunt simulacra et fabulae. ut non sint statuae delubrorum? Cur Forculus. pontifices non habent? Numquid Priapo mimi. qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne attestati sunt Euhemero. sicut ostendere institui. habitus deorum? Numquid barbatum Iovem. Hic enim dixit quid fieri debeat. ita eos delectari humanis voluptatibus credidisse 17. haec eorum criminum ludos in divinis rebus amplectitur. illa mendacia spargit. parasitos Iovis. non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur. poetas delectationis. quae dii expetant. non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris. quae tamen delectant et populos et deos. sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos. non sane pars incongrua. Hincine vita aeterna sperabitur. Quid de ipso Iove senserunt. quae urbana est. Denique talibus vincitur et fatetur. non utilitatis. scribunt poetae. quae colenda et observanda censetur. populi exhibeant. divinarum. plus quam ut ea vulgus scrutari expediat. sed illa. 7. haec ea deorum ipsorum festivitatibus consecrat. quae a poetis conscripta populi sequi non debent. formae. sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum convenientissime copulata. nec ubi ludos scaenicos exponebat. quae scribunt poetae. Revocatur igitur ad theologian civilem theologia fabulosa theatrica scaenica. sed cum commendaret hoc dixit. haec colligit. Hoc si ita esset. Ambae turpes ambaeque damnabiles. sicut forma humana deos fecerunt. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra. qui limini. haec amat. aetates. sed ubi Capitolina iura pandebat. sicut dicit. Haec cum dicimus. publicam turpitudinem profitetur. quae autem philosophi. ad eius mensam qui constituerunt. 3. numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret. atque inter hos Cardea femina est. Nec fabulosa igitur nec civili theologia sempiternam quisquam adipiscitur vitam. minus esse quam ut populi sequi debeant.. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse. Quare quae erunt communia cum propriis. et Limentinus. magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi voluit. pars huius est. Delectationis enim causa. indignitatis et turpitudinis plena. ea tamen scribunt. facinora et flagitia numinum illa cantat. e quibus maior societas debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis 15. quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex. et haec tota. utique risum quaesisse videretur. ista. 96 .

populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem. quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. ut. quae in terram. quod acceptissimum putavit esse numinibus. ubi nuptum data est Iovi. ita nonnulli interpretentur. qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae. quos inter sua sancta numerari atque versari negare non possunt. Si autem interpretationis huius. debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam Deo Herculi dedit. sub ea condicione. non mimorum.7. Quamvis enim qui verus Deus est non opinione. cui primum iuveni obvia fieret. si autem victoria Herculis fieret. sacra sunt Matris deum. sed contra naturam. quorum nihil est Deus. 7. si ipse vicisset. quod Herculis aedituus otiosus atque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante. illa herede defunctus est. Quid de sacris eorum boni sentiendum est. quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus. et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur. si mimi agerent. apud illum esset inventura mercedem. non theatrorum. Quae sunt ergo illa sacra. Cum vero haec dedecora non poetarum. sacra sunt Cereris. Sacra sunt Iunonis. hinc excusantur atque purgantur. sic eis mater est terra. quia et hominis et pecoris. caput est certe quod Mater deum terra est: quid ultra quaerimus. quod pertineat Saturnus ad semina. ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur. sed plane frustra sacerdotes velut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. sicut idem opinatur Varro. In vera autem theologia opus Dei est terra. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt. ubi amatus eius Adon aprino dente exstinctus iuvenis formosissimus plangitur. At enim habent ista physiologicas quasdam. in una constituens Herculem. quae scaenicis turpitudinibus convincuntur esse foediora. quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles. quod habent interpretationes suas. Nescimus quid agant. quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse divinos. usque adeo ut. id est naturalium rationum interpretationes. quod longinquitas temporis 19. quod in vitiosis hominum moribus vix habet inter tormenta confessionem. quid cetera perscrutamur 18? Quid evidentius suffragatur eis. quid est quod fabulosa de diis figmenta poetarum ad theatrum videlicet pertinentia velut secernere nituntur a civili theologia. 8. ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. cum tam sint detestabilia. Quae amplissimam adepta pecuniam ne divinae mercedi videretur ingrata. quod ab eis immanissimum et infandissimum dicitur. hoc idem de pecunia sua voluptati Herculis exhiberet. eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter enervatos atque corruptos occultare minime potuerunt. neque enim ab honestis agi debuerunt. sed sacrorum. sacra sunt Veneris. sed templorum. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate. quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. At illa cum dormisset in templo. id est non fabulosae. sed scimus per quales agant. Itemque alii alio modo et similiter cetera. Saturnum suos filios devorasse. quibus agendis tales elegit sanctitas. quales nec thymelica in se admisit obscenitas? Quid physica ratio dicat de matre deorum et Saturno. 3. Quasi vero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian. quo numquam vel in choro meretricum abscisus aut mollis intravit. Haec si poetae fingerent. Deinde si ista sacra. quos Gallos vocant. quidquid gignit ipsa consumat. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: viros muliebria pati non est secundum naturam. Hic morbus. 2. Ac sic abeunti cum primus iuvenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset. hoc crimen. quibus ostendantur rerum significare naturam: cur non etiam poetica similiter excusentur atque purgentur? Multi enim et ipsa ad eumdem modum interpretati sunt. sed Dei. non mater. de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret. vidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse. et arboris et lapidis utique natura est. ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a civilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum. iterum recidunt. quod inde discedens. vel. quae tenebris operiuntur. quam pertinere ad urbem volunt. sicut aiunt. ipsi viderint. sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est. a tanto doctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem. sed populorum. Novimus autem quae agantur in scaena. quae Saturni nomine significatur. et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt. qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudaverunt. in altera se ipsum. Obscaena sunt sacra mysteriorum. de qua oriuntur 20. 97 . Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines. 1. infelicitate deploratur. deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule victus esset. id est rationem non naturae. hoc dedecus habet inter illa sacra professionem. quando agitur de sacris Matris deum. Unde etiam illud est. sed civilis theologiae. atque illa non comparente inventum est testamentum.

ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem 24. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid immundi spiritus. qui vanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit. et ea iussit auferri 23.Eiusdem turpitudinis sunt theatrica et civilis.. non ut hostes timeri. 9. quam naturalem vocant. verum etiam ab ista civili. Deverram ab scopis. merito repudianda discernitur.. Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur improbatur. ut in domo sit. Quo modo igitur vitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur. Quale autem illud est. apud meliores animos inveniret locum. Pilumnum a pilo. Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae verecundiae. adhibetur et deus Domiducus. tertio deverrere scopis. 9. altera nihil nisi potum daret. magis ridenda quam ludibria theatrorum? . neque fruges coacervantur sine scopis. nisi plures essent adversus unum eique aspero horrendo inculto. illam culpandam proposuerunt. 2. hoc idem in feminis agere Liberam. femineam Liberae. qui civilem theologian reprehendere metuebant. a religioso autem tantum vereri ut parentes. quarum una nihil nisi escam. dum pro diis habentur. in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque vita vel morte sacra eis et sollemnia constituta. quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro. 3. ut maneat cum viro. . 8. Educam et Potinam: nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo agere videretur. generationibus. illam vero audebant improbare hanc non audebant.. ambas improbandas intellegebant. Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori. qui etiam ludis talibus delectentur. Intercidonam a securis intercisione. adhibetur deus Iugatinus. quae philosophorum est. nonne scurrilitati mimicae quam divinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti. sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas. sit hoc ferendum. a quibus ista conscripta sunt. ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia fieri non potuisse nisi mente commota. adhibetur deus Domitius. quos sua simulacra et sacra convincunt diis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis. quamvis deos habere. Quid? Ipsa numinum officia tam viliter minutatimque concisa. neque far conficitur sine pilo. eo quod de diis indigna confinxerit. ludunt quippe ibi. Liberum a liberamento appellatum volunt. et illam scilicet fabulosam et istam civilem. quam etiam Venerem putant.et de diis primae noctis nuptiarum. quoniam acutissimi homines atque doctissimi. eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu circuire limina domus et primo limen securi ferire. . ne Silvanus deus per noctem ingrediatur et vexet. atque omnes ita bonos dicat. sed ut cum illa respuenda intellegeretur. propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio munere supplicari oportere. 9. sed multa iam diximus. quibus diis custodibus contra vim dei Silvani feta conservaretur 25? Ita contra dei nocentis saevitiam non valeret custodia bonorum. 2. Cum mas et femina coniunguntur.. ambas inveniet fabulosas. utraque contempta ea. tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi. ut. ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium. simile sit furoris. quod et ipsam perhibeant semina emittere. de qua agimus. ut his datis culturae signis deus Silvanus prohibeatur intrare. hanc eius similem comparandam exposuerunt. et ob haec Libero eamdem virilem corporis partem in templo poni. Ad haec addunt mulieres attributas Libero et vinum propter libidinem concitandam. Nam et civilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque civiles. 1. Itane ista est innocentia deorum. aut certe ex qualibet occasione immundissimi spiritus fallendis humanis mentibus irrepsisse? Absurda sunt quae de Libero dictitantur. additur dea Manturna.. postea pilo. Haec certe non fierent in theatris. Sic Bacchanalia summa celebrabantur insania 22. utpote silvestri. nec solum a naturali... hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus. ut a superstitioso dicat timeri deos.et de ritibus contra Silvanum. signis culturae tamquam contrariis repugnarent. ritibus. quod cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat.non ut haec prae illa tenenda eligeretur. coniugiis. eo nimirum consilio. non furiunt. ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos. 98 . atque ita sine periculo eorum. aetatibus. Sed domum est ducenda quae nubit. qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum civilium festivitatibus et in urbium divinis rebus adverterit.. in hominum mentibus possint. quae ad urbes populosque asseritur pertinere. unde non quidem omnia 21. quod mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus liberentur. ambas civiles. sexu habitu.

ut non intellegat istum hominem civilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae. ut virgini zona solvatur. 4. ut sive ab hac sive ab illa vita speretur aeterna. ut fabulosam reprehendat. agat aliquid et maritus. in suis sollemnitatibus ponerent. Quid est hoc? Si omnino laborantem in illo opere virum ab diis adiuvari oportebat. ut immunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent. Quis ergo usque adeo tardus sit. ut opinor. ostendi. ut et ille minus moveatur et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginensis dea. et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam. cuius illa imago est. sed prodendo reprehensibilem ostendat. non deus. illam theatricam et fabulosam theologian ab ista civili pendere noverunt et ei de carminibus poetarum tamquam de speculo resultare. et Venus et Priapus. una pars eius sit in litteris sacerdotum.. et dea mater Prema et dea Pertunda. sed ut feminae sexu infirmae. cum ibi sit et Priapus nimius masculus. sed ad ea. ut. quam tamen dii ipsi tamquam in eodem speculo se intuentes ita diligunt. qui pertinerent non ad ipsum hominem. templa ab scaenis. similem demonstrando atque ipsam fabulosam partem esse huius satis evidenter docendo non nisi illi naturali. novitate pavidae illis cooperantibus sine ulla difficultate virginitas auferatur. in qua universa diligentia nullos demonstravit vel nominavit deos. a quibus vita aeterna poscenda sit. 9. quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari. 5. eat foras. nonne. Quid de diis Seneca senserit (10-12) Seneca evirationem dedignatur. serias a ludicris. 99 . absit a veris religiosis. qui agnoscunt quid velint. atque ita utraque iudicio recte intellegentium reprobata sola naturalis remaneat eligenda? De qua suo loco in adiutorio Dei veri diligentius disserendum est 28. more honestissimo et religiosissimo matronarum? Sapientes dedignantur theologian theatricam et civilem. illam eius imaginem liberius arguunt et reprehendunt. ut. cum credunt coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic operi instantes. detestentur. ne se commoveat.. qua possunt quasi conentur subtilitate discernere. et ideo ista exposita. ut. quam dicit ad philosophos pertinere. ita pudore afficiuntur. sicuti est victus atque vestitus et quaecumque alia huic vitae sunt necessaria 27. Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos coepit a conceptione hominis. ea subtilitate. quae sunt hominis. non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid Venus sola parum esset. deinde coepit deos alios ostendere. alia quaestio est: nunc propter divisionem Varronis et urbanam et theatricam theologian ad unam civilem pertinere satis. appetendas a respuendis.. Quid impletur cubiculum turba numinum. quia sunt ambae similis turpitudinis absurditatis. Nam si masculus crederetur et Pertundus vocaretur. veraces a fallacibus. Sed forte ideo toleratur. indignitatis falsitatis. Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis compulerunt.. ut subacta. quia dea dicitur esse. quod vocatur illa. Unde. civilem vero reprehendere quidem non audeat. impleat quisquam nisi ille. Eant adhuc et theologian civilem a theologia fabulosa. urbes a theatris. non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae. cum sit universa turpis et fallax atque in se contineat commenticios deos.sicut etiam Varro. 9. in animis hominum moliri locum. Utrum habeat et alias partes. eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem. quae in funeribus senum cantatur. velut res honestas a turpibus. graves a levibus. super cuius immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta iubebatur. comprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat. sacra pontificum a carminibus poetarum.. propter quam unam proprie nos Christiani sumus. quam damnare non audent. ut viro subigatur. si adest deus Subigus. quae ob hoc etiam dicitur nuncupata. maius contra pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra Silvanum. Valde inhonestum est. in rebus divinis haberent. Adest enim dea Virginensis et deus pater Subigus. quorum numerum est exorsus a Iano. ut qui qualesque sint in utraque melius videantur. . quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc impletur. si adest dea Prema. quod sine vi femina virgo esse non desinat 26? Si est ulla frons in hominibus. altera in carminibus poetarum. quae non est in numinibus. Intellegimus quid agant.peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato secreto pudoris. et huius urbanae theologiae velut electae et probatae illam theatricam abiectam atque reprobatam membrum partemque fecerunt. ostendens in omnibus. Sed quid hoc dicam. atque ita et se ipsos immundissimos spiritus manifestius esse docuerunt.. et hanc ipsam faciem. indignae atque probrosae.

In regiae libidinis voluptatem castrati sunt quidam. mox autem inventum magno esse gaudio derisisset. colebat quod reprehendebat. . Et paulo post: Quid quod et matrimonia.. sic. Quosdam tamen caelibes relinquimus. si cum paucioribus furerent. tam dissimilia sanis. quasi condicio defecerit. quod sibi vanus furor attribuit officii. Ait enim: Quae omnia sapiens servabit tamquam legibus iussa.10. viriles sibi partes amputat. quam iste concidit.. quidam vero mixto sexu. sed propter leges civium moresque hominum non quidem ageret fingentem 100 . immortales. 10. In Capitolium perveni. Vulcano Venerem. ut eas in animi religione non habeat. quae si spiritu accepto subito occurrerent. quem illi homines desierant. quem contra superstitiones condidit. quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum. Tantus est perturbatae mentis et sedibus suis pulsae furor. ut Populonia vel Fulgora et diva Rumina. alius horas Iovi nuntiat: alius lictor est. quae faciunt quaeque patiuntur. deteriora sunt templa ubi haec aguntur. ille lacertos secat. viventi defuit.. inquit. cum theologian naturalem praedicans quorundam philosophorum sententias digessisset. agebat quod arguebat. Adfuit enim scribenti. inquit. vulneribus suis ac sanguine supplicant. verum ex aliqua parte non defuit. quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat et intrepide omnino coarguit. Unde in his sacris civilis theologiae has partes potius elegit Seneca sapienti. Neptuno Salaciam. Picum Tiberinumque Romulus. ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere. quorum alter mentis territae motus est. Et paulo post: Hi tamen. numina vocant. quod culpabat adorabat. Ubi iratos deos timent. Sed iste. Omnem istam ignobilem deorum turbam. 10.sed legum iussioni cessit. pudebit publicatae dementiae. quam theatra ubi finguntur. neminem sua lacerare iusserunt. Cum enim de simulacris ageret: Sacros. quae huic defuit. Deinde aliquanto post.. quia illustris populi Romani senator erat. diversis corporibus induunt. Omne illic artificum genus operatum diis immortalibus desidet. Sedent quaedam in Capitolio. tam indigna liberis. qui sic propitios merentur? Dii autem nullo debent coli genere. ne istam urbanam theologian theatricae simillimam aperte sicut illam reprehendere auderet. ne superstitiosus esset in mundo. Haec numina potius credes et caelo recipies? De ipsis vero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit! Ille. Tyramni laceraverunt aliquorum membra. Tolerabile est semel anno insanire. monstra haberentur. senex iam decrepitus. furori certum tempus est. Nam in eo libro. ut sic dii placentur. quam longo aevo longa superstitio congessit. ne vir esset. 1. quod diis gratum esset vel ad rem pertineret. Doctus archimimus. si et hoc volunt. inviolabiles in materia vilissima atque immobili dedicant. non quidem ex toto. qui nihil perdiderunt nihilque invenerunt. quem nonnullis indiciis invenimus Apostolorum nostrorum claruisse temporibus. tantum modo poeticam theologian reprehendere ausus est. etiamsi supervacuum usum. inveniet tam indecora honestis. Hostilius Pavorem atque Pallorem taeterrimos hominum affectus. civilem non ausus est. non tantum a simulacro stantes digitos movent ornantium modo). inquit. cum perditio eius inventioque fingatur. Hanc libertatem Varro non habuit. Sunt quae Iunoni ac Minervae capillos disponant (longe a templo. quasi dii libenter spectarent. sunt qui ad vadimonia sua deos advocent. Annaeo Senecae. Libertas sane.et superstitionum mores. Nec leges ergo illae nec mos in civili theologia id instituerunt. alius unctor. quia videlicet magnum aliquid eum philosophia docuerat. ut nemo fuerit dubitaturus furere eos.. inquit. sed nemo sibi. 2. tamen. quem ad modum ne quidem homines saeviunt taeterrimi et in fabulas traditae crudelitatis. sunt qui libellos offerant et illos causam suam doceant. Iam illa. iracundissimae respectu terrentur. Sunt quae speculum teneant. sed color. alter corporis ne morbus quidem. habitus illis hominum ferarumque et piscium. Si cui intueri vacet. sed in actibus fingat. veriora tibi videntur Titi Tatii aut Romuli aut Tulli Hostilii somnia? Cluacinam Tatius dedicavit deam. alter sine animo? Et ad hoc respondens: Quid ergo tandem. cotidie in Capitolio mimum agebat. veraciter exprimatur: Hunc tamen. praesertim cum quaedam viduae sint. Se ipsi in templis contrucidant. adorabimus. inquit. quae se a Iove amari putant: ne Iunonis quidem. si credere poetis velis.. non tamquam diis grata. Deorum iungimus. . infra alios? Ego feram aut Platonem aut Peripateticum Stratonem. quem philosophi quasi liberum fecerunt. iubente domino manus attulit. opposuit sibi quaestionem et ait: Hoc loco dicit aliquis: credam ego caelum et terram deos esse et supra lunam alios. inquit. fratrum ac sororum! Bellonam Marti collocamus. Alius nomina Deo subicit. et ne pie quidem. nunc sanitatis patrocinium est insanientium turba. qui vano motu bracchiorum imitatur unguentem. inquit. multo copiosius atque vehementius reprehendit ipse civilem istam et urbanam theologian quam Varro theatricam atque fabulosam 29. quorum alter fecit deum sine corpore. quibus non miror petitorem defuisse. 3. non turpem nec infamem deo promittunt. dolor tamen ille atque laetitia ab eis. Sed si verum attendamus.

latine autem dici possunt fabulosa. ut per omnes iam terras recepta sit. animum intendat. Nulla quippe maior et peior est mors. Vitam igitur aeternam. victi victoribus leges dederunt.scaenicum in theatro. qui dat veram felicitatem. si cui de ista civili theologia respuenda atque vitanda parum videor disputasse. ne vel laudaret contra suae patriae veterem consuetudinem. Quid sentiat Seneca de Iudaeorum cultu. pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum. ait: Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo convaluit. nisi ita colantur. vel reprehenderet contra propriam forsitan voluntatem. maxime cum adversus Manichaeos ageremus 30. De illis sane Iudaeis cum loqueretur. naturalis. neminem dubitare oportere. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam vitam consecrandi homines essent. et alias diximus. si dea felicitas esset? Quia vero non dea. quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt. eo damnabilius. vitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe vitam aeternam dicimus. quae post mortem futura est. puto ex his. civilis. cum multis inferioribus excellentior administratio deputetur. 12. quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus. quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen. quae dicta sunt. multo turpius irascuntur atque ob hoc se spiritus immundissimos confitentur. Sed quod animae natura. neque de civili. per id quod immortalis creata est. maior pars populi facit. si cui satis non sunt quae in hoc volumine dicta sunt. vel cur vel quatenus instituta sint auctoritate divina. sic ageret. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est. quod per illos singulos septenis interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant vacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. ubi est sine fine felicitas. Quam nulla sit ratio. quod superioribus quinque libris ostendimus. Hic inter alias civilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata. quod cur faciat ignorat. qui tanta turpitudine coluntur et. quae de selectione quorundam deorum possit ostendi. sed multo magis propter vitam aeternam. quos colit theologia ista civilis. et an ab officiis viliorum deorum habeantur excepti. qui aeternam vitam. solus ille dat. tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint. sed munus est Dei: cui Deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus. colendi non sunt. quae mendaciter agebat. Sed quoniam veternosae consuetudinis vis nimis in alto radices habet. inutiliter eos facere affirmans. in selectis diis eam inveniri posse credendum sit. sine qualicumque vita esse non potest. quod huic opitulante Deo coniungendum est. quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt 32. ut eum populus veraciter agere existimaret. 2. quo illa. Qui sint dii selecti. id est sine ullo fine felicem. quam ubi non moritur mors. 3. Nunc propter tres theologias. Mirabatur haec dicens et quid divinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam. Sed de sacramentis Iudaeorum. in aliud volumen. 101 . Quam quoniam illi. 11. sed imitaretur in templo. summa mors eius est alienatio a vita Dei in aeternitate supplicii. adiungat etiam illa. speranda est aeterna vita. 9 LIBER VII BREVICULUS 1. ubi vera est et plena felicitas. qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. Nam si anima in poenis vivit aeternis. Porro qui non dat felicitatem. ac post modum a populo Dei. cuius illa pars esse convincitur eiusque et ista simillima vel etiam deterior invenitur. dare non posse convicti sunt: non solum propter ista temporalia atque terrena. scaenicus autem ludendo potius delectaret. et in hoc opere loco opportuniore dicendum est 31. cui vitae aeternae mysterium revelatum est. quam fallendo deciperet. An cum in theologia civili deitatem non esse constiterit. quod neque de fabulosa. quibus et ipsi spiritus cruciabuntur immundi. mors est illa potius aeterna quam vita. Plurium deorum cultus nihil ad vitam aeternam confert. Ait enim: Illi tamen causas ritus sui noverunt.

quibus colendi Saturni ratio concinnatur. quem opinatur deum. 9. De stellis quibusdam. 25. De Apolline et Diana ceterisque selectis diis. 15. 8. 6.4. 26. Melius actum cum diis inferioribus. eo quod ille animus mundi. De Terra. quorum tantae turpitudines celebrentur. non debuerunt multorum deorum firmare opiniones. De sacris Cereris Eleusinae. De Iovis potestate atque eiusdem cum Iano comparatione. An Iani et Iovis recta discretio sit. 23. 24. De interpretationibus. Matris Magnae. qua error paganitatis inoleverit. quam Varro deam esse confirmat. 12. 21. De paganorum secretiore doctrina physicisque rationibus. 18. 13. 16. De turpitudine sacrorum. qui tamen in partibus suis habeat animas multas. quas pagani deorum suorum nominibus nuncuparunt. Quae credibilior causa sit. quae non ad multos deos. 28. qua arbitratus est Deum animam esse mundi. qui nec veram divinitatem colunt. etiam hanc corporis sui infimam partem permeet eique vim divinam impertiat. quam cum selectis. Quod. Quod doctrina Varronis de theologia in nulla sibi parte concordet. uterque unus Iuppiter esse doceatur. dum exponitur quid Saturnus quidve sit Genius. 14. 102 . De Mercurii et Martis officiis. quarum divina natura sit. De Neptuno et Salacia ac Venilia. Quam interpretationem de abscisione Attidis Graecorum sapientium doctrina repererit. Ob quam causam cultores Iani bifrontem imaginem ipsius finxerint. Quod Iuppiter etiam Pecunia nuncupetur. 17. 11. 22. quos partes mundi esse voluerunt. qui nullis infamentur opprobriis. quae etiamsi erant multarum rerum iudices. quam tamen etiam quadrifrontem videri volunt. De turpitudine sacrorum. De cognominibus Iovis. De figmentis physiologorum. Quod etiam ipse Varro opiniones suas de diis pronuntiarit ambiguas. nec eo cultu quo colenda est vera divinitas. 27. De opinione Varronis. quae Libero celebrabantur. 20. sed ad unum eumdemque referuntur. De Telluris cognominibus eorumque significationibus. 7. 5. 10. 19. An rationabile fuerit Ianum et Terminum in duo numina separari.

35. cum res in aperto sit. ne pro uno tot dii colantur. fragilitati necessaria subsidia praebeantur. de quibus parum diximus. quae non nisi aeterna est. 103 . sed advertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti videantur. evellere atque exstirpare conantem et illius gratiae. 34. ut de Graeco expressius transferant quod illi appellant) hanc ergo divinitatem sive deitatem non esse in ea theologia. cum tirones electi fuerint. quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit. Quod sacramentum redemptionis Christi nullis retro temporibus defuerit semperque sit diversis significationibus praedicatum. ne sacrorum causae. quot sunt opera unius auctoris. De libris Numae Pompilii. quam nunc gerimus. Eliguntur in aedificio lapides angulares 2. vel is qui scripsit vel eorum cultores vel dii ipsi vituperandi sunt. et cum eliguntur in Ecclesia. iussit incendi. cum istum forsitan legerit. quod iam sibi sentiunt non necessarium. quamvis ab ea nobis etiam huic. Quod omnia. nec reprobantur aliae. 32. quam civilem vocant. quos Varro volumine complexus est ultimo. ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum. Fieri enim potest. cui nondum persuasit sextus liber. sed propter vitam beatam. cum vera et vere sancta divinitas. qui hoc ut verus Deus potest. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam verius: Si dii eliguntur ut bulbi. Diligentius me pravas et veteres opiniones veritati pietatis inimicas. non tamen propter mortalis vitae transitorium vaporem. quod dii ex multis quidam selecti sunt. patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum. quae physiologi ad mundum partesque ipsius rettulerunt. 33. quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt. 4) PRAEFATIO. Verum Deum referre debuerint. 31. Quod per solam Christianam religionem manifestari potuerit fallacia spirituum malignorum de hominum errore gaudentium. Quam ob rem non ex hoc. Non opus est multa percurrere. opinetur. qui fiant praepositi. quisquam colendos propter vitam beatam. Non hoc dico: video enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliquid maius atque praestantius. Quibus proprie beneficiis Dei excepta generali largitate sectatores veritatis utantur. qui structurae partibus aliis deputantur. De hydromantia. quae non nisi aeterna est. utique ceteri reprobi iudicantur 1. deitatem (nam et hoc verbo uti iam nostros non piget. cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. Quae requirantur ut quisque seligatur.29. Multum magna res agitur. id est non perveniri ad aeternae vitae felicitatem talium deorum cultu. ut saltem deos selectos atque praecipuos. ut sic dixerim. non utique ceteri reprobantur. quales a civitatibus qualiterque colendi instituti sunt. Qua pietate discernatur a creaturis Creator. per quam Numa visis quibusdam daemonum imaginibus ludificabatur. innotescerent. 1. quas relinquimus ad bibendum. Eliguntur uvae ad vescendum. quem proxime absolvimus. Hanc divinitatem vel. ad unum. LIBER SEPTIMUS PHYSICORUM RATIONE DE DIIS SELECTIS NIHIL QUOD AD VERAM FELICITATEM PERTINEAT CONTINETUR Qua ratione dii seligantur (praef. pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora atque meliora. quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret. quos senatus. sicut in militia. quae a Marco Varrone sedecim voluminibus explicata est. 30. quaerenda et colenda praedicatur. non reprobatis ceteris. quales in eis habebantur. non habebit.

sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. quidam vero pessimi memoria sunt mirabili. feminis. ibi Liber. Iovem. cum puerperium concipitur. si mens non est bona 9. et omnium seminum Saturnum et ideo seminationem quoque hominis non posse ab eius operatione seiungi. quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt. quamvis Iovis filia. quod conceptum est. Haec numina utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur. quid est illud totum. ut non invenirent quibus etiam ipsi ista committerent. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen. Omnes hi ex illis sunt. Quae igitur causa tot selectos deos ad haec opera minima compulit. et inter selectos ista non ponitur. Et hanc provinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor assignat. universali opere hoc munus etiam partubus tribuens? Et quid opus est Vitumno atque Sentino? Quod si ab illo. alter sensus puerperio largiuntur 6. confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem viris. an quod populis magis innotuerunt maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea. sed cum tota sua nobilitate. etiam carni vitam praebet et sensum. Orcum. ponitur autem Iuno. Quae munera selecta non dantur a diis selectis... quae semina cogitare indignum est. Sicut enim. confert selecta Iuno. Saturnum. Quae profecto et Minervae fuerat praeferenda. Martem. quae in diis selectis etiam regina est et hic tamquam Iuno Lucina cum eadem Mena privigna sua eidem cruori praesidet 5. Ibi posuerunt et Mentem deam. quae vita sensuque sunt praedita. 3. Apollinem. omnium purgandorum et pariendorum Iunonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum: quaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino. Minervam. Dianam. merito praeferuntur. nisi nescio quid abiectissimum limo ac pulveri comparandum? . octo sunt feminae 3. qui facit omnia vivere atque sentire. cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. qua visi sunt seligendi. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non immerito attribui. Vitumnus et Sentinus. quos fama obscura recondit 7. Vulcanum. cuius muneris deam selectores isti inter selecta numina minime posuerunt. utrum et ipsos velint habere omnium quae vivunt et sentiunt potestatem. confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum. quia Iterduca est et Domiduca. Vestam. confert hoc idem Libera. Inter selectos itaque deos Vitumnus vivificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator vel sator et Liber et Libera seminum commotores vel emissores. haec tamen Iterduca est pueris et opus facit cum deabus ignobilissimis Abeona et Adeona. attendant quam eos sublimius locaturi sint. 2.. quod muliebri utero geritur. Nam profecto sine vita et sensu.. quae in carne vivescunt et sensibus adminiculantur: cur non deus ille. profecto potiora sunt his. qui bonam habet mentem. sed cum Mena. quanto et ipsa intellectu ac ratione vincuntur. Nam ipse primum Ianus. Et tamen Minerva est inter selectos deos. Hos certe deos selectos Varro unius libri contextione commendat: Ianum. 1. opus facere cum ignobilibus cogerentur? Iuno selecta et regina Iovisque et soror et coniux 8. quasi quicquam maius praestari homini possit.Nihil ad selectionem confert deorum officium. Liberum patrem. nisi ad vitam sensumque pervenerint. Mercurium. vivere autem atque sentire etiam deos sidereos opinantur.quia selecti non sunt Vitumnus Sentinus et Mens. quorum alter vitam. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem quam memoriam quantumlibet ingentem? Nemo enim malus est. Mentem autem deam turba vilis 104 . Venerem. ut etiam ipsa emisso semine liberetur 4. Iunonem. quae menstruis fluoribus praeest. ibi Libera. Solem. quae Ceres seu Venus est. et hoc non sola. his quae nec vivunt nec sentiunt. quae sine intellectu atque ratione ut pecora vivunt et sentiunt: ita et illa. quam et Venerem volunt. Tellurem. tamen ignobilis. in quibus omnibus ferme viginti duodecim mares. Et nimirum multo plus praestant. incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis vitam. cum sint ignobilissimi. Genium. quam illi tot proceres et selecti. tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant oblivisci. qui selecti appellantur. qui vitae ac sensibus universaliter praesidet. quae faciat pueris bonam mentem. in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini. filia Iovis. Quod si concedunt. Sed ibi est et dea Mena. quae ratiocinantur et intellegunt. Neptunum. non eos invenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam.. aditum aperit recipiendo semini. qui marem effuso semine liberat. omnium seminum emittendorum Liberum et Liberam et ideo his etiam praeesse. Lunam. quasi quicquam prosit iter carpere et domum duci. Nam seminibus nasci in terra et ex terra est. Cererem. ubi a Vitumno et Sentino. Si autem dicunt Vitumno atque Sentino haec sola attributa. quia opera maiora ab his administrantur in mundo.. confert selectus Saturnus semen ipsum. quae ad substituendos homines pertinent. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi. his quasi famulis ista carnalia velut extrema et ima commissa sunt: itane sunt illi selecti destituti familia. unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus. quae hoc idem beneficium conferat feminae. fluores menstruos ad eius.

Et fortasse talis fuerit. quod ad istam nobilitatem non merito. in omni re dominatur et res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque si tantum et in deos valuit. cum eam longe praeferat ratio? Saltem certe. nunc eum bifrontem. plurisque pendatur semper propter quod aliquid fit. et inveniamus a quibusdam diis. ubi dederunt Marti et Orco. Non enim possunt invenire causam. eum simulacri monstrosa deformitate turparunt. quod plures appetunt. Quid de Virtute dicam? Quid de Felicitate? De quibus in quarto libro plura iam diximus 10. quae alios nobiles faciens nobilitata non est. cuius vitam minus turpem invenerunt. ut magis populis innotescerent. Sed isti in cultu deorum omnis dedecoris appetitores. sed fortuito pervenerunt: saltem inter illos vel potius prae illis Fortuna poneretur. cur celebrata sit Venus et obscurata sit Virtus. Saturnum fugientem benignus excepit. qui sunt artificiosi. sicut putant qui ei plurimum tribuunt 13. qui selecti vocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in mundo administrationes. Illi ad istorum humilia opera descenderunt. cum diceret: Sed profecto Fortuna in omni re dominatur. quanto iste innocentior esset. sicut hominibus. sed temeraria.. facientes. in quibus maxime quid posset ostendit. non rationabili felicitate. qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. praecipuum locum haberet in selectis. quas cum deas haberent. Unde dicit etiam ipse Varro.nec potentissima Fortuna. ille Saturniam. qui aliquo crimine famam traxit infamem. innocentius vixerit et a facinoribus flagitiisque remotius. nunc etiam quadrifrontem. Haec in diis selectis tenere apicem debuit.. 2. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum. cum ambarum ab istis consecrata sint numina nec comparanda sint merita. quae in ipsos quoque deos tam praecipuae est potestatis. qui nequaquam seligendi putati sunt. isti in illorum sublimia crimina non venerunt. Verum tamen vix quisquam reperitur deorum non selectorum. Si ergo Felicitas ideo fortasse inter selectos deos esse non debuit. cum hospite partitus est regnum. Fortunae potestate selectos. ut dixi. cur non praelata est Veneri Virtus. tanto frontosior appareret? Dii electi ad physicam rationem perpenduntur (5-26) Mysterio obumbratur physica ratio. quod diis quibusdam patribus et deabus matribus. ut temerario iudicio suo quos vellet celebraret obscuraretque quos vellet. ut perfectum exeat. quae. nullum eis locum inter selectos deos dare voluerunt. 3. ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti. ignobilitas accidisset 11. etiam ipsos selectos videamus tamquam senatum cum plebe pariter operari.. cum ab uno perfecto perfici posset. per multos artifices transit. tamquam geminum. qui non habeat artem suam pecuniaria mercede venalem. ne obrueretur opprobriis. . ipsa Fortuna. Cum igitur in his minutis operibus. An ut illic esse non posset. Ridemus quidem. An forte voluerunt. 105 .. selectos eos et praecipuos nuncupatos. uni effectori mortium alteri receptori. cum eos videmus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit. quod ad probrum pertineat. ubi unum vasculum. sicut eorum cultores de illa sentiunt. cum propter pecuniam sint artifices multi? Si autem paucorum sapientium est ista distinctio. Diis electis ludibrium fabularum adiectum. sed ut temere acciderit. quam dicunt deam non rationabili dispositione. nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli. quam id quod propter aliud fit. cur dea Pecunia Minervae praelata non est. quoniam plurimi dii selecti erubescenda perpetrando amiserant frontem. raro invenias hominem. quae minutatim diis pluribus distributa sunt. quando eos videmus non praecipua virtute. iste Ianiculum. Nam et vir disertissimus Sallustius etiam ipsos deos fortassis attendit. si non eos magis ad iniurias quam ad honores selectos videret. Aut si hoc nobilitari meruit. ut etiam civitates singulas conderent. sed quia provenit eis. nihil aliud etiam ipsa Fortuna nisi adversam putanda est habuisse fortunam? Sibi ergo adversata est. ut. vix autem selectorum quispiam. 4. plures enim Venerem quam Virtutem: cur celebrata est dea Minerva et obscurata est dea Pecunia? Cum in genere humano plures alliciat avaritia quam peritia. ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque 12. sua cuique dona conferre. Si ergo insipientis iudicio multitudinis facta est deorum ista selectio. multo maiora atque meliora administrari quam ab illis.operuit. et in eis ipsis. Gratularetur autem diis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis appetitor et eos diceret fortunatos. De Iano quidem non mihi facile quicquam occurrit. tamquam minuscularios vectigalium conductores vel tamquam opifices in vico argentario.

Ianus igitur. e quibus summum esse aethera. Quod si potuerit. usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. quibus usque ad Decembrem caput est Martius. sed etiam videri. quo solo illustrante anima fit beata. quaero quisnam sit. timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis vanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. fines vero ad alterum. cum fit sacrum purgatorium. Haec est videlicet breviter in ista praelocutione proposita theologia naturalis. in aethere et aere immortalium. id est a quo facta est. in aqua et terra mortalium. quae cum oculis animadvertissent hi. cum sit ex animo et corpore. quod vocant Februm. tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adiungere? Si autem recto discrimine separata est: quando nec ista vera est quae illi naturalis placet (pervenit enim usque ad animam. sed multis philosophis placuit. et caelum bifariam. id est deos veros. tamen ab animo dici sapientem. ita mundum deum dici ab animo. quod hi. cum sit ex corpore et animo. quem Terminum vocant 17? Nam propter initia et fines duobus istis diis duos menses perhibent dedicatos praeter illos decem. tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia demonstrabunt. Brevis haec plane est atque aperta responsio. o homo acutissime. quorum qui simulacra specie hominis fecerunt. caelum et terram. sicut ipsae interpretationes eius. quae in hoc mundo fieri dicunt. qui est in corpore humano. quae maxime circa corporum est occupata naturam. terram vero in aquam et humum. Respondetur: Mundus est. Februarium Termino. si eius gratiae non sit ingrata. 6. ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. quas omnes partes quattuor animarum esse plenas. adiungit mundum dividi in duas partes. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda. unde intellegitur totam eius theologian. 7. Sed ipsorum potius interpretationes physicas audiamus. castiusque deos sine simulacris veteres observasse Romanos 15? Hi enim tibi fuerunt auctores. sed eas animo. tamquam si vasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur.. in aethera et aera. nec cuius portio. fortassis totum istum sensum de simulacris non constituendis.. et hunc ipsum mundum esse deum. per id quod continet id quod continetur. tertiam aquam. in quo videbimus utrum per interpretationes physiologicas ad hanc naturalem possit referre civilem. qui adissent doctrinae mysteria. nullo modo potuit pervenire. interim verum. unde mensis nomen accepit 18. Haec sunt mysteria doctrinae. et metum dempserunt civibus suis et errorem addiderunt. initia rerum pertinent et fines non pertinent. unde in lucem ista proferret. sed sicut hominem sapientem. non usque ad verum Deum qui fecit et animam). quem Graeci vocant . in simulacro faciem 106 . inter lunae vero gyrum et nimborum ac ventorum cacumina aerias esse animas. De naturali enim paucissima praeloquitur in hoc libro quem de diis selectis ultimum scripsit. Hic videtur quoquo modo unum confiteri Deum. de qua tunc diligentius disserendum est. opitulante Deo vero quod restat implevero. possent animam mundi ac partes eius. quibus turpitudinem miserrimi erroris velut altioris doctrinae specie colorare conantur. cui plurimum tribuit. simillimus est immortalis animi.5. Ianuarium Iano. quod formam haberet humanam. ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse. non cum quo facta est. Sed. non oculis videri et vocari heroas et lares et genios 16. qui Ianus est. ex quibus quaedam necessaria commemorare me oportet. quod significaret vinum. hoc videri secutos. eos caelestes deos non modo intellegi esse. in hoc etiam mundo terminari fatentur? Quae est ista vanitas. ita per simulacrum. sed cuius conditio est. nec qui est omnium anima. Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent. qui primi populis simulacra constituerunt. cum de civili. Fatetur interim vir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse veros deos. quae non huic tantum. An Ianus principium et Terminus finis sit mundi. qua tibi sobrie visum est. Numquid ergo ad mundum. quod mortalium animus. Dicit ergo idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens deum se arbitrari esse animam mundi. Primum eas interpretationes sic Varro commendat. Cur ergo ad eum dicuntur rerum initia pertinere. eam ipsam scilicet naturalem. . num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti. a quo sumpsit exordium. quantum ad deos selectos attinet. significari animam rationalem. animo videre. ut alter illis deus praeficeretur? Nonne omnia. secundum aera.quam Varro deo mundo et animae tribuit. in opere illi dare potestatem dimidiam. sed qui fecit omnem animam. sed ut plures etiam introducat. quod eo velut vase natura ista soleat contineri. quanto est abiectior et falsior ista civilis. infimam terram. quae sequuntur ostendent. cuius naturae deum volunt esse vel deos 14. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas. quae iste vir doctissimus penetraverat. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa (ubi te multum dolemus) per haec mysteria doctrinae ad Deum suum. Ideo Terminalia eodem mense Februario celebrari dicunt.

efficientia sunt. donec perducantur ad finem. inquit. nisi quae audit Veritatem dicentem: Ego sum ianua 21. quo modo finiat non inveniet. An Ianus bifrons et quadrifrons ipse sit mundus. quia. Sed iam bifrontis simulacri interpretatio proferatur. per quas vel admittat ad se aliquid intro vel emittat a se foras. quod non faciens causa praecesserit. summum pervenire. Merito ergo rex omnium Iuppiter habetur. sollicitudinis autem plena sunt coepta.et ipse mundus. Unde necesse est a memoria respiciente prospiciens connectatur intentio. Maior enim laetitia est. nec de re inchoata. quem pro filio devoraret) 25. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri vocabulum vel Graecum vel poeticum. falsum est simulacrum Iani bifrontis. interpretentur ad mundi similitudinem. si Iovem populi appellant et tantis contumeliis tamque scelestis criminationibus colunt. et nonnulli. summa superant dignitate 24. si eumdem et Ianum et Terminum dicerent atque initiis unam faciem. taetriore sacrilegio sese obstringunt. quasi aliquid spectet mundus foras sicut per omnes facies Ianus. Quapropter si ad Ianum pertinent initia factorum. quae intrantibus et exeuntibus pateant. quibus aliquid fit in mundo 22. exponant. Causae autem. quorum similitudinem mundus non habet. Iovem autem. id est mundo. quae dantur Iovi. Quoniam penes Ianum. exoptat. et totum mundum regentem et per tot stupra diffluentem. Unde satius esset eis alium aliquem Iovis nomine nuncupare. nobilissimus Vergilii versus ille testatur: Felix qui potuit rerum cognoscere causas 23. ... ad quattuor mundi partes hoc interpretantur. ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas. Termino dari debuit plus honoris. cum res quaeque perficitur. et naturarum omnium naturaliumque rerum causas summas habentem et suas causas bonas non habentem. quam si prorsus nullum putarent deum. inquiunt. a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes versus et introrsus ad fauces 20. summum perceptio doctrinae. quam istum deum dicere et tonantem et adulterantem. supposito vano figmento quod potius blasphemarent (sicut Saturno dicitur suppositus lapis. nisi terminetur. initium facti inceptio discendi. 9. nisi Neptunus forte subveniat et porrigat piscem. quibus partim gluttiendis partim exspuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. Quid autem hoc ad animam.duplam? Nonne istum bifrontem multo elegantius interpretarentur.. numquid. 1. Quod si vitam beatam in hoc mundo inchoari putarent. Sed cur ei praeponitur Ianus? Hoc nobis vir ille acutissimus doctissimusque respondeat. quam illa quae fit. dignum turpibus et flagitiosis honoribus. si factorum prima discernerentur et summa. ut vel tempore praeveniantur a factis initiis ve factorum. ita nihil inchoatur ut fiat. 8. quas Iovi tribuunt. 107 . poetae Latini caelum vocaverunt palatum. quod hiatus noster. quem velint intellegi. non ideo priora sunt efficientibus causis. extra mundum perfici. expectat. cum duas partes alias nominamus Septemtrionis et Austri. cum os aperimus. penes quem sunt omnes causae factarum omnium naturarum naturaliumque rerum. quam in ipso mundo non invenire duas ianuas ex adverso sitas. habens potestatem causarum. mundo similis videatur. Duas eum facies ante et retro habere dicunt. velle mundi simulacrum componere in Iano propter solum palatum. cuius similitudinem Ianus non habet? Cum vero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant. aut si propterea verum est. Sed recte hoc diceretur. qui etiam Iuppiter dicitur. Sed iam hoc negotium inter Ianum Terminumque discussum est. Prima enim vincuntur a summis. quid ad vitam aeternam? Propter solas salivas colatur hic deus.. in omni enim motu actionis suae qui non respicit initium non prospicit finem. Quamquam etiam nunc cum in istis duobus diis initia rerum temporalium finesque tractantur. sicut initium facti est proficisci. Et tamen hanc vanitatem per tot ianuas nulla effugit anima. Deus est. finibus alteram darent? Quoniam qui operatur utrumque debet intendere. non effecta. Physicorum ratione Iuppiter est causa mundi. ac sic in omnibus prima sunt initia summique sunt fines. solam initiorum tribuerent potestatem: profecto ei praeponerent Terminum eumque a diis selectis non alienarent. sicut illi quadrifrontem dicunt geminum Ianum. Hoc quam magnum sit. licet prima praecedant tempore. Sunt prima. Sicut enim nihil fit. et de nostro ore et gutture. cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. inquit. Hunc sane deum. nam cui exciderit quod coeperit. Semper enim prior est res quae facit. unde et palatum Graeci appellant 19. sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis invenerunt. quem qui aliquid incipit maxime appetit intendit. et ideo Iano. penes Iovem summa. neque ullo modo fieri potest. Deinde si Ianus est mundus et mundus quattuor partibus constat. exsultat. quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi. Quid est porro absurdius.

stabiliendi. non alium possunt existimare quam mundum. ut in una spica alter ad curam geniculi. Num igitur ita dicturi sunt Iovem animam mundi. quia primordia causaeque res suae sunt? Quod si hoc iustum putant. si Ianus est mundus. Tigillum. numquid Iovem. resupinandi potestatem. Unde apertissime idem dicit deum se arbitrari esse animam mundi et hunc ipsum mundum esse deum. Iovem atque Ianum. et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iovem. cum sit ex animo et corpore 26. quam 108 . ut Deus sit et maxime rex deorum. et hoc agat non saltem cum coniuge sua. quidquid hoc non est non est utique secundum istos verus Deus. Cum ergo et Ianus mundus sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus. quod opem indigentibus ferret. Solum itaque mundi corpus non est deus. ex quibus pauca commemoro. Almum. ipse causarum. duorum deorum potestate curari. sed sicut hominem sapientem. Opitulum. ut deus esse possit. nisi et in illis versibus progenitor genetrixque diceretur. alia causarum. quem iam locum inter deos huic Iovi tribuant. non erit quem ad modum Ianum deum dicant. diversa sacra dissimilia simulacra? Si propterea. nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina. qui versus hi sunt: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deum. feminam quae acciperet. ac per hoc. Ergo et Iovem. 10. quia singularum diversa vis est. sed unus Iuppiter propter illud Tigillus. Quare ergo dictus est et Ruminus. quaedam exigua. ut advertimus. Dixerunt eum Victorem. Ruminus fortasse pro sugentibus maribus.. sed aut sola anima eius aut simul corpus et animus. Dicerem quippe noluisse illos Iovi femininum nomen imponere. ut diis ceteris secundum istos suis partibus regnet. id est iste visibilis mundus? Hoc si dicunt. nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se vi et dignitate diversa duo dii esse compulsi sunt. tamen ex animo dici sapientem. quam continere mundum et mammam dare animalibus. Statorem. quare duo dii sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras. ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque progenitor genetrixque deum. et illa Iani. quaedam magna sunt. quoniam res omnes. cum sit ex animo et corpore. sed cum ignobili nescio qua Rumina. quod etiam Pecunia vocaretur. illa Iovis nomen accepit: numquid si unus homo in diversis rebus duas habeat potestates aut duas artes. sed ab animo deus. In his. Supinalem. rex ipse cunctorum. aleret animalia. Ruminum et alia quae persequi longum est 30. secundum illos Valerii Sorani versus. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret. quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret. Si ergo Ianus est mundus et deus est Ianus. num propterea illum duos deos esse necesse est putari. quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt.9. multae atque diversae sunt. ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum. statuendi. ex quibus illa cognomina sunt adhibita. propter quas res unum mundum duos deos esse voluerunt. Deinde quaero. Rumina pro feminis. sed anima mundi ac partes eius. quorum sit unus Iuppiter.. Haec autem cognomina imposuerunt uni deo propter causas potestatesque diversas. quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit. cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inveniatur esse etiam illa diva Rumina? Si enim maiestate deorum recte videbatur indignum. In hanc sententiam etiam quosdam versus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro. quod alia vis est primordiorum. Cogito enim posse responderi. Iovemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere: Cum causa. An mundus sit Iuppiter simulque Ianus. Deos enim veros animam mundi ac partes eius iste definivit. quae in hoc opus adiutorium illi famulatumve praeberet. Invictum. altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam. ut Ianus sit corpus eius. et in eo uno omnia sunt 29. propter illud Ruminus appellatus est. quod ruma. quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iovem. unde est: Iovis omnia plena 27. aliquam partem Iani esse dicturi sunt? Magis enim Iovi universum solent tribuere. Nolo dicere. quod aleret omnia. scripsit Soranus Iuppiter progenitor genetrixque nec minus cum causa unum et omnia idem esse. deus unus et omnes 28. id est ut mammis alantur animalia. et inter eius alia cognomina legerem. 11. quod a nemine vinceretur. Impulsorem. non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt: quod omnia vinceret. Centumpedam. praesertim cum esset etiam diva Rumina. ita tamen ut non sit a corpore. Quae alia nomina de Iove dixerint. inquit. id est mamma. quod haberet impellendi. et tamen unus utraque facere perhibetur. mundus enim unus. etiam ipsum Iovem tot deos esse dicant. 2. ita mundum deum dici ab animo. Puto inter se propinquiora esse causas rerum atque primordia. quoniam mundi corpus non est deus vel secundum ipsos.

ad se pertinere noluisse. per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes vero avaros. quamlibet enim magnas pecunias habere possunt. quae sunt in elementis. inquit. quia inter vendentes et ementes sermo fit medius. immundis supplicando spiritibus possidentur ab eis. si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem. quod sermo. non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros. ad quem fortasse ceteri referendi sunt. vocatur. quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa compellit. unde Ruminus cognominatus est. ipsi viderint. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur. Iovem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. vilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. bonos. 13. non invenerunt. Aliud namque sunt divitiae. quod utique absurdum est. quisquis amat pecuniam. quod eius sunt omnia 32. Sed cum sibi deos faciunt eos. penes quem sationum omnium dominatus est 34.deam inter illos minuscularios invenimus et in quarto libro commemoravimus 31. de principibus deus. quae caelo et terra continentur. sed omnipotentia. Nam dicimus divites sapientes. O magnam rationem divini nominis! Immo vero ille. qui non dii. cur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit. sermocinandi et belligerandi administros. ideo Graece. Quid est Genius? Deus. Quam vero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! Et Pecunia. cum hic ipse sint omnes. Item quia nec Marti aliquod elementum vel partem mundi invenire potuerunt. non tamen pecunia. Mercurium vero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei. sicut Rumina et Ruminus. sed interius divites. quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur) 36 si ergo Mercurius ipse sermo est. cuius sunt omnia. ubi rex deorum eius rei nomen accepit. ut. ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum. sive quando partes eius vel potestates existimantur. sed etiam pecora. semper inhiantes et egentes. Et Deum ipsum verum recte dicimus divitem. sed Sapientia vocaretur. ipsi quoque regi deorum dominatur. inquit. Hic est igitur quem appellant Iovem. Dicuntur itaque et divites pecuniosi. ostendunt (nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus. sequitur ut sit omnis viri animus deus. ex partibus molis huius. sicut ea. qui praepositus est ac vim habet omnium rerum gignendarum. sive cum vis animae. quam putant per cuncta diffusam. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit. nuntium dictum. quo pecoribus antecellimus. ideo et mercibus praeesse. 14. quem dicunt mundi animum ac per hoc Iovem. Ad omnia enim. hoc est ab amore pecuniae! Omnia est Iuppiter sed etiam Saturnus et Genius. Quem alium hanc vim habere credunt quam mundum. si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes. qui nec daemones sunt. quid est pecunia in omnibus omnino rebus. inquit. quod sermo currat inter homines medius. etiam ipsis confitentibus deus non est.. talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique revocat. ac per hoc idem ipse est Iovis atque Mercurius. magis enim sunt virtutibus divites. si sapientes. non quemlibet deum. ubi ageret opera qualiacumque 109 . cui dictum est: Iuppiter progenitor genetrixque? Et cum alio loco Genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum. quibus pecunia vel nulla vel parva est. et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt. Iovem descendere voluisse. iustos. Quae physica sit ratio Mercurii et Martis. Nonne expositio versuum illorum Valerii Sorani sic se habet. deus mundi rector non ab eis Pecunia. si aliquid hac doctrina quod ad vitam pertineret aeternam salubriter disceretur. et curam nostri sermonis. sed ipsum regem omnium sibi amare videatur. sed interius egeni. vel interpretatio. sed daemones sunt. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius.quem etiam Pecuniam vocaverunt. 12. quae ad sermonem utique pertinet dicitur. quam nemo sapiens concupivit 33? Quanto enim facilius. alas eius in capite in pedibus significare volucrem ferri per aera sermonem. . quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc avaritia Iovi nomen imposuit. Nam si omnis genius deus et omnis viri animus genius. quae de illo interpretantur. Sed quid de hoc Iove plura. in quas visibilis mundus iste consurgit. aliud pecunia. restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti.. cuius amor purgat a sordibus avaritiae. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam. et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? Unus. sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. ut tamquam universalis genius ipse mundi animus esse credatur 35.

Sed ibi est et illa quam vocant Iovem. vel illum masculinis. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum volunt. quod stella eius ab stella Veneris tanta vincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior. deum belli esse dixerunt 37. quae caelestia signa numerant et stellis non singulis. Minervam etiam. quia eam humanis artibus praeposuerunt nec invenerunt vel stellam. terrenam et infimam partem mundi 44. superior est atque a terris longe remotior. quod via nihil pariat). in quibusdam universum. quia mundus est et omnes in illo sunt: et Iovis mundus est et habet tamen. quia illa. 16. quae regem Iovem facit. nulla templa fecerunt. sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent collocata 42. saltem obtinere est permissus in caelo 41? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si <propterea>. sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est. tamen ut in aliqua parte mundi statuerent. Mars quid ageret non haberet. quam non habet inter sidera. ut solet. quandam itidem Martem. sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres. 15. Incerte Varro rationes physicas explicat. Nam stellam quandam vocant Mercurium. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putaverunt. qui aliud opinetur 40. quod non sit deus. et solum caelum Iuppiter. qui propterea dictus est progenitor genetrixque quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. sed. quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi. quod opus est hominum et optabilius non est. partes eius. eamdem vel summum aethera vel etiam lunam esse dixerunt 47. et mundus enim totus Iuppiter. omnium videlicet seminum. nec deos. ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt. ut eos deos habere possint. quod vel falso vocetur deus. ita ut vix eorum quisquam reperiatur. Quis autem non rideat. Neptunum aquas mundi. qualis Vulcani est 48. et ideo ei secundas causas rerum tribuunt 46. et tamen eamdem Venerem esse etiam Lunam volunt 38. quanto est ipse potentior. nullas aras. illam vero ariditati seminum 45. vel potius Apollinem et Dianam. Similiter Minerva summus aether et Minerva itidem luna. Nam unus deus res plures sunt. eamque perhibent et Iunonem. quae putatur obscurior. tam non sit et bellum. Si autem ipsum bellum est Mars. et tamen ei praeterea dant non parvam substantiam.naturae. non violentiorem. ut Matrem Magnam. universum sicut Iovem. ei deputandum esse crediderunt. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit. quas eorum appellavere nominibus. Vulcanum volunt ignem mundi. ipsum etiam solem esse dixerunt. Dianamque germanam eius similiter lunam et viarum praesidem (unde et virginem volunt. ubi eam ponerent. quia secundum eos totus ipse mundus est Iovis. et ideo ambos sagittas habere. Unam vero rem deos plures ita faciunt: et Ianus est mundus et Iuppiter. nulla sacra. vel illum liquori. tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant. et quod non valuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio. ibi quam vocant Saturnum. qui pertinet ad usus hominum faciles. Et aliquando unum deum res plures. Et hoc utique totum refertur ad mundum. Liberum et Cererem praeponunt seminibus. id est ad Iovem. sicut ipse Iuppiter. Luciferum enim quidam Veneris. non potuit usque ad sidera pervenire. Iuno stella. et tamen eis mundus est Iovis. quidam dicunt esse Iunonis. cum regem omnium Iovem dicant. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret. quare Saturnus ibi est Iove superior? An vanitas fabulae. si Venerem vinceret. quam nihil aliud dicunt esse quam terram. Venus vincit. 110 . sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerunt? Quae sit physica ratio ceterorum deorum selectorum. quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant 43. in quibusdam partes eius. ut Solem et Lunam. ibi est et illa omnium clarissima. hoc est Orcum. illam feminis. An dii etiam sidera sint. An iste causam suam composuit ut potuit et pro una stella. quam esse in aetheris infimo limite existimant. sed actus hominum: cur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpio<ni> ceterisque huius modi. Apollinem quamvis divinatorem et medicum velint. quamvis ignem mundi leviorem. Ditem patrem. non dico inter hos selectos. cum tamen Iovi sit dictum progenitor genetrixque deum. Quando quidem etiam Matrem Magnam eamdem Cererem volunt. aliquando unam rem deos plures faciunt. Respondent ideo sic videri. et sola stella Iuppiter habetur et dicitur. ut Genium. quod ipsa sit terra. itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et. quae ab eis appellatur Venus. quamvis de illo fulgentissimo sidere apud eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant 39. Nisi forte illae stellae sunt hi dii.

19. significat. unde nascerentur. cum audierit. Certe illo regnante nondum erat agricultura. sed earum esse fines in rebus corporalibus. quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est. Quod Caelum. ut eorum quoque vanitatem dolere cogamur. ex eius ingenio moribus. quae nata ex eo essent. et ideo priora eius tempora perhibentur. in altero de diis incertis dicere ingressus ait: Cum in hoc libello dubias de diis opiniones posuero. patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur. quid putem. casibus. De quibus credibilior redditur ratio. sicut sciebat esse mundum. ita cetera non explicant. populi Romani publicis. quasi qui glebam opposuit semen abstulerit. quae terra sponte gignebat. temporalibus. ipsa enim quodam modo devorat quae genuerit. quod ante est causa quae pertinet ad Iovem. In tertio porro isto de diis selectis. ingressurus huius civilis theologiae vanitates et insanias mendaces. atque huius modi cetera. esse caelum et terram. ponam. Et sicut haec. cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his. cum res stultas interpretantur. a quo vita in aeternum beata poscenda est. inquit. antequam utilitas arandi esset inventa 52. actibus. Saturnus si Caeli est filius. cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. inquit. propter agriculturam. numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iovis esset. quod iste interpretatur. De hac crudelissima vanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius advertamus atque teneamus. etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias. quam semen quod pertinet ad Saturnum 51. sed ut Xenophanes Colophonios scribit. Rerum igitur non comprehensarum nec firmissime creditarum. in hoc libro scribam. inquit. Ita ista. postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putavit. non quid contendam. terram seminibus fertilem. An dii sint numina veterum. Ita non solum istum de diis incertis. faciet ipse. quia primi homines ex his vivebant seminibus. Quae de Saturno sit physica ratio. Iovis est filius. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. ut iuvenis impius vel ab impio patre interfici metuens et avidus regni patrem pelleret regno. quae a veritate non veniunt. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges. non penes Caelum semen esse divinum 54. Nam trium extremorum primum de diis certis cum absolvisset librum. Si enim hoc ita esset. non inveniunt quid sapienter dicatur? Falcem habet. vivam. solitum devorare. quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est. sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iovem. Caelum enim esse Iovem innumerabiliter et diligenter affirmant. quod eo semina. inquit. quod mundus ipse esset. sicut a Gallis 53. caelum sideribus fulgidum. sed etiam illum de certis fecit incertum. qui eos adulando deos esse voluerunt.. ut. sed potius implicant. filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari. sicut hanc totam molem atque naturam vi quadam invisibili ac praepotenti regi atque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat affirmare de Iano. ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. ut cetera. quo modo et Iovis pater esset et Iovi regnanti subditus factus esset et cetera talia. redirent. quibus aedes dedicaverunt eosque pluribus signis ornatos notaverunt. sicut a Poenis. quantum intellegi datur. quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam 49. hoc significat penes Saturnum. ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius devorari. Chronon 111 . quod paulo ante dicebatur. quae ab hominibus instituta sunt. Facilius enim fieri potuit. qui primis temporibus rex fuerat otiosus. reprehendi non debeo. mutabilibus atque mortalibus. Sed cum conantur vanissimas fabulas sive hominum res gestas velut naturalibus interpretationibus honorare. quam id. Sed quid faciant homines. ita huc atque illuc. ut in primo libro quae dixi in dubitationem revocem. Et quod illi pro Iove gleba obiecta est devoranda. quia omnium seminum optimum est genus humanum. Ego citius perduci possum. Dei scire 50. sacra et sollemnia constituta atque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum avidas irrependo longe lateque vulgata. Deinde isto modo semen est Iuppiter. ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid affirmare maluerit. quid hoc ad id valet. quae exempli gratia commemoravi. Sed ecce. ideo Saturnum patrem a Iove filio superatum. non semina. ubi eum non solum non ducebat rerum veritas. 18. Hoc propterea. sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea.17. aut de Saturno invenire. plerumque et nullo impellente se ipsa subvertunt. An falcem sceptro perdito accepit. quia nihil in caelo de seminibus nascitur. Neque enim. Hominis est enim haec opinari. devoratum.. sed etiam maiorum premebat auctoritas: De diis. sicut idem ipse fabellas interpretatur. et a quibusdam etiam maiores. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra. has interpretationes non referri ad Deum verum. hinc atque illinc insiliunt et resiliunt. inquit. sicut impetus errabundae opinionis impulerit. Saturnum. non seminis causa. Qui enim putabit iudicari oportere et posse. incorpoream incommutabilemque naturam. qui. Et quod pro Iove accepisse dicitur glebam. dixerunt.

quae res cum fuisset luctu publico celebrata. . sed saltem secundum animam mundi et partes eius. vel vos. Cur ergo deae fiunt duae. cuius diebus omnes verbis flagitiosissimis uterentur. id est ipsam fecunditatem. quos deos esse veros existimatis. nisi quia provisum est a sapientibus maioribus vestris. quia rursus eadem fecunditas rediit. donec illud membrum per forum transvectum esset atque in loco suo quiesceret. quae a proserpendo Proserpina dicta esset. nisi quod attinet ad frumentum. Venilia. perdidit? Namque illam modo. sed ut ea. inquit. Haec et alia de Saturno multa dicuntur. quae apud Athenienses nobilissima fuerunt. quae istis vanitatibus et falsitatibus gaudent. ut hoc sapiat? Cur ergo vobis duas deas fecerunt. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi. cum refluentem fluctum esse perhibetis. non ut dii plures vos regerent. in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. interpretamini hoc. permitti debuit in theatro. 20. sic ab agris fascinatio repellenda. Varro. Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. non potest esse fecundum. et ad Proserpinam. In Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia. Inter cetera. quod ad semen attinet. qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum vos didicisse iactatis. quae in salum redit 58. sine quo semen. quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum. quod Ceres invenit. et ab uno vero Deo merito immunditiae destituta ac per multos falsos aviditate maioris immunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conviolandam polluendamque praeberet. quoniam multa sunt. 22. maxime Liber et Libera. huius tamen occasione vanitatis duobus daemoniis invitatis amplius commaculatur anima. id est Ceres? De quibus rursus. ut matrona facere cogeretur in publico. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis impositum prius rure in compitis et usque in urbem postea vectabatur 56. quasi de Saturno nihil dixerit. quae praetermittere. deum vobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. quae nos ab ista reprehensione reddita ratione compescat. quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia. quod filiam Cereris. Quaeso te. Salacia. Iam utique habebat Salaciam Neptunus uxorem. quae nisi ad frugum inventionem non pertineant 55. quae it et non redit. si matronae spectarent. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat imponere 57. inquit. De quibus iste nihil interpretatur. piget quidem dicere propter sermonis longitudinem. unda est. in superficie posuistis. et ad semen omnia referuntur. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus. nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur invitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae. Iam vero Liberi sacra.. exortam esse opinionem. ad quantam turpitudinem pervenerint. ut occasiones multiplicandorum deorum immunda anima reperiret. Itane unda ad litus veniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis vestrum ita desipiat. nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam. plura vos daemonia possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem. Turpia sunt sacra Liberi. quod nec meretrix. quae ad litus venit. quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret. quorum quodam modo primatum vinum tenet.et de mysteriis Cereris et Proserpinae. quod Graeco vocabulo significat temporis spatium. sed in propatulo exultante nequitia. In oppido autem Lavinio unus Libero totus mensis tribuebatur. verum etiam seminibus animalium praefecerunt. 21.appellatum dicit. Orcus abstulerat et apud inferos detinuerat. non saltem aliquantum verecundiore secreto. quid ad haec dii alii requiruntur. ut in eius honorem pudenda virilia colerentur. sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. Sic videlicet Liber deus placandus fuerat pro eventibus seminum. quae mare permeat.. Cur Salacia et Venilia simul. et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret. Quamvis enim aqua non geminetur quae it et redit. An quia Veniliam pelicem accepit. cum sit una unda quae venit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido vesana. cogor. qua viro erat subdita. tanta dicit. Partem animae mundi. quam rapiente Orco perdidit. irata suum maritum de supernis maris exclusit? 112 . qui solus est Deus.

inquit. quia in homine sunt qui habet intellegentiam. 2. inquiunt. transit et non habet sensum. quam partem terrae permeet pars mundani animi. redeat. sacerdotibus suis. aures. ut ungues Dei. quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas. Fieri enim potest. ditem patrem facere deum. quo non permanat sensus. in quo sensus est. adhuc tamen hunc librum versans et se in illo versari cogitans. similiter eos intellegentiam non habere. si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes. .. Quasi non evidentior sit in hominibus anima. in quibus omnibus vis multiplex esse dicitur ad unum deum vel unam deam pertinens. his. Cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt. quod semina producat. qui eam fecundiorem faciunt excolendo. Nempe una est terra. quae vivunt. inquit. Debuit ergo una terra propter istam quatergeminam vim quattuor habere cognomina. cum vero inferiorem. et femininam. Proserpinam deam 62: Tellus illa quid erit? Ita enim totum. lunam. aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam. verum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem. Sed hoc dico: pars animi mundani. quam plenam quidem videmus animalibus suis. cur non etiam unam fecit deam. non quattuor facere deos. taedet paenitetque turbarum: sic animam vilem factam et immundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare. Altori quare? Quod ex terra. nares. inquam. quod recipiat atque nutriat. frater Iovis atque Neptuni.. ut. sed una eademque terra habet geminam vim. sensus esse eius. et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. ut ipse indicat. redeat ad civilem. ne maiores eius sive aliae civitates Tellurem atque Neptunum inaniter coluisse credantur. sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo vivunt: secundum gradum animae. aluntur omnia quae nata sunt. deam facit 59.. non cum adorant? Sed pars animae mundi. simulacris. quam theologiam naturalem putat. tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit. in quo intellegentia praeminet. Altori. quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. et tamen tres dicuntur. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas vilissimas feminas earum. Eamdem. deam Tellurem.An terra dea sit. Rusori quare? Quod rursus. hanc vim pervenire in oculos. ut ossa. hoc praeter hominem omnes carere mortales. Redeat ergo ab hac. tactum: tertium gradum esse animae summum. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba verecundatus unam deam vult esse Tellurem. quae per illam permeat. aethera porro animum eius. sacris. quam videmus. Hanc partem animae mundi dicit Deum. inquit. et masculinam. 23. nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres. Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. deum esse Neptunum 60. nunc autem istum adhuc politicum volo.simulque terra tellus et tellumo. quas libidine quaesierunt. tantisper de hac ago. Telluri. stellas. sed aut unam aut duos. An terra sit etiam magna mater et Cybele. inquit. additis quoque aliis duobus quattuor diis faciunt rem divinam. cum permeat terrae partem superiorem. quam dicit esse Tellurem 61? Quod si ita fecit. quibus contaminanda prosterneretur. et tamen homines dii non habentur et. qui dii non sunt et quibus ipsi meliores sunt. 24. Tellumoni. dicunt Matrem Magnam. colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. et per ea quod in terram permanat. Cur ergo pontifices. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum. in duas istas partes deosque divisum est. quem Ditem patrem vocant? Ubi eius coniux Proserpina. sicut sensu carent. ungues. tres coluntur aris suis.. 23. sed cum arant. quod est graviter dolendum. solem vero. quod autem inde permanat in mare atque oceanum. quae utrum sit nulla fit quaestio. quae sentimus quibusque ipse sentit. hic eum adhuc teneo. cuncta eodem revolvuntur.. 1. ubi erit Orcus. quo velut requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus est. 1. ut deum faciat Tellumonem? Non. hanc vim in nostro corpore permanare dicit in ossa. sic aliquando et piguit. quae per terram permeat. sicut plurimum libuit. sed tantum ad vivendum valetudinem.. capillos. quod vocatur animus. sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno. non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. quod omnes partes corporis. inde a vi feminae dictam esse Tellurem. in nobis autem genium vocari. Esse autem in mundo lapides ac terram. Nondum dico. quod ipsa erat. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt. quod 113 . ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit invenire non possit. a masculi Tellumonem. sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem. delubris suis. licet in illam naturalis theologiae veluti libertatem caput erigere paululum voluisse videatur. quae pervenit in astra. ea quoque facere deos. eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit. cuius vim. os. Adhuc respondeatur. sicut una est terra. tres habentur.

ut non solum fecunditas. significat. et tam crudelia exigere potuerunt. oppida. neque hoc dicere voluit. et in ea quaedam res sint plures 65. Et Attis ille non est commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est. circa eam cum omnia moveantur. quod non subigi colique conveniat 63. significari esse orbem terrae. cum habeant. Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt. Sic alias deas. Tellurem. inquit. 25. Ibi sic dehonestatur novae nuptae verecundia. quod cibum pariat. ut neuter suo vulnere perimatur. non tam deae multae quam nomina. conflent. immo vero non deciderunt neque decerpta. et ideo abscisum. putant esse Opem. semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec attenditur. Non ergo ipsum hominem vel quasi hominem. aliud esse deas multas? Sed potest. ubi daemoniacis ritibus sic uterque sexus illuditur. replicent. ideo aere. non et sibi saeviendo. in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. quod vestiatur herbis. Quod Gallos huic deae ut servirent fecerunt. "Attin" flores significare perhibuit. ut semina consequerentur per illam. adstabat forsitan et maritus. Quid ergo ipse reliquus. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria. fieri ut eadem res et una sit. ita fecunda fieret manibus alienis. Proserpinam. non pugnat. philosophus nobilis. confictio leonum vitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae serviunt. ubi rubens et sudans. qui terram colunt. et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum nova nupta sedere iubebatur 66: longe contemptibiliora atque leviora sunt prae ista turpitudine crudelissima vel crudelitate turpissima. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus. adiungunt solutum ac mansuetum. quod plures eas putarunt esse. Turpia et fera sacra Cybeles sunt. quod eam antiqui colebant aere. inquit. cum indigeant. non enim hominem doctissimum latuit. Leonem. terram sequi oportere. quod de homine castrato fama iactavit litterisque mandatum est? Merito hinc aversatus est Varro noster. numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eumdem Varronem post hanc sententiam trepidare compellit. quia flos decidit ante fructum. qui est vocatus Attis. in ea quippe omnia reperiri.. quod opere fiat melior. Deinde adiungit et dicit. unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. Ipsa quippe illo vivente deciderunt. qui semine indigeant. hic membrorum amputatio non timetur. 24. turres. . quantum maligni daemones praevaluerint. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda virilia coronabat spectante multitudine. . Sed docti Graeci atque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. si dea non esset. ut nec convertatur in feminam nec vir relinquatur. ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac vehementer ferum. Concedo in uno homine esse res plures. Si dea terra non esset. Propter vernalem quippe faciem terrae. multiplicent. crepitus cymbalorum. quod ex ea proserpant fruges. semper enim esse quod agant. ut semina perderent propter illam. Ibi fascinatio timetur agrorum. Quod se apud eam iactant. qui semine indigeant. semen adquirunt. ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. Vestam. sed potius sterilitas consecuta est. ut significent. nec illo flore amisso quisquam postea fructus. quod turres in capite. hic ita amputatur virilitas.tympanum habeat.. Porphyrius. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum. Quo modo non pugnat. an potius sequendo hanc deam. Magnam.Attin imitantes. quasi non eos ipsa potius servitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam. sed plane discerpta sunt. ne sedeant..cuius sacerdotes evirantur. antequam ferrum esset inventum. 2. non absurde ad hanc revocant 64. et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? Quo refertur? qua interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inveniendo persuadent illud potius esse credendum. interim quid itur in multas? Unius sint ista multa numina. deos existimatos esse complures. praecipitur. 114 . inquit. cum valde aliud sit unam deam nomina habere multa.. Matrem. Si ergo una dea est. sed virilia eius flori comparaverunt 67. quae quidem consulta veritate nec ipsa est. inquit. terram sequi oportere.. manus ei homines operando inferrent. Galli. sed nec virginitas adimatur.. si est ulla frons in hominibus. quod plurima pariat. numquid ideo et deas plures? Verum sicut volunt. ipsam non moveri. inquit. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant. qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt. dividant. quod sedens fingatur. quae ceteris est temporibus pulchrior. implicent. iactatio insana membrorum.

sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. nisi cotidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum. quod ea sint diis grata et accepta. ista in sacris deformem crudelitatem. ut autem historia prodit. abscisione genitalium. quo solo anima se inhabitante fit felix 70. unde quia plurima posuerunt. et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur. 27. totam de hoc Euhemerus pandit historiam. quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit. qui usque in hesternum diem madidis capillis. non recepere Romani. Ut ergo canerentur vel scriberentur. incessu femineo per plateas vicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter viverent exigebant. quod vero Deo debetur. immo vero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud. cui talis cultus servitusque debetur.26. Huic monstro nec Iani monstrositas comparatur. Ille in simulacris habebat solam deformitatem. credita vires adiuvare Romanorum exsecando virilia virorum. Veneris lascivia. cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo competebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta. etiamsi non immundus et malus: non ideo malum est. Defecit interpretatio. sicut non solum poeticae litterae. non poetae confinxerunt. sed criminis. ille membra in lapidibus addita. coronatione virilium pudendorum. stupra ac turpitudines ceterorum. 1. referuntur ad mundum. verum etiam historicae tradiderunt. qui condidit mundum. colatur aliquod elementum mundi vel creatus aliquis spiritus. quibus docti et acuti homines has res humanas conantur vertere in res divinas. mercede stuprorum. esset quidem dolendum non his verum Deum annuntiari atque praedicari. quod nullo modo est verus Deus. nihil video nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream vel etiamsi invisibilem. quibus solus ille colendus sit. et mundanis sordibus expiatus mundus perveniat ad Deum. consecratione mollium. unde magis eos homines fuisse credibile est. quibus consecratus ante mortem honeste non potest vivere. tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi. 2. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo. conticuit oratio. Christi et Romanorum religio conferuntur ad veram felicitatem (27-35) Quam deorum dederit explicationem Euhemerus. qui vera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum. tamen mutabilem potuisse revocari. et physici ex hoc interpretantur quod volunt. ut post mortem vivat beate. nihil Varro dicere voluit nec uspiam me legisse commemini. sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur. necavit. Arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis 68. ut poetae ferunt. nefas sit colere aut corpus aut animam. non in eo mihi placuit immorari. sed horrere magis quam canere maluerunt. Itemque de mollibus eidem Matri Magnae contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis. sit audacia vel petulantia poetarum. non tamen ut eorum illustrarentur merita. ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! quam ob rem si templo sacerdote sacrificio. sacrificiis homicidiorum. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamavit. 27. sed quia illa talia sunt. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo. fluentibus membris. quam Ennius in Latinum vertit eloquium 69. sed ne occultarentur opprobria. Istos vero deos selectos videmus quidem clarius innotuisse quam ceteros. At vero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit atque istam saevitiam moremque servavit. Ipsas physiologias cum considero. Quid autem non potest referri ad mundum. quia illa mala sunt. at nunc cum pro Deo vero. quae proferremus de libris. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii. quid est nisi crimen deorum. Devoravit ille filios. sectione membrorum. quasi poetae id etiam finxerint. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum. quanto magis nefarium est ista sic colere. inquit. Videat ne potius ad immundum. ista tot mollibus professis et publicis et inquinavit terram et caelo fecit iniuriam. Hisne diis selectis quisquam consecrandus est. quibus colitur. Hoc dedecus tot Iovis ipsius et tanta stupra non vincunt. festis impurorum 115 . quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus. haec in hominibus perdita. qui contra huius modi errores ante nos vel Graeco sermone vel latino scripserunt. erubuit ratio. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis sive conferre sive praeferre. Tribus modis errat profana religio. tam foedis superstitionibus subditus et immundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia. facie dealbata. ut vero divinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur. sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt. qui patrem castrasse perhibetur.

duo sunt principia deorum animadversa de caelo et terra. Dicturus enim de feminis. resiliunt. et non Deum verum. 28. 29. qui rationalem animam. ideas Minervam vult intellegi. cum diximus de Iano. quod Plato illas ideas tantam vim habere dicit. sive illa sit anima sive corpus sive anima simul et corpus. hoc est deabus: Quoniam. Mater scilicet Magna. coluerint. non caelum et terram. ut in primo libro dixi de locis. qui naturis a se creatis et subsistendi et movendi initia finesque constituit. inter quas posuit Minervam. quae nec suis nota sunt. deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus. ut secundum eas non caelum aliquid fecerit. caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error. scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. qui vim seminum condidit. caelum esse quod faciat. quibus voluit viventibus indidit. Sed hi quonam modo. et talibus rebus colit. Referant haec potius ad homines mortuos et ad daemones pessimos. Namque omnia. quae in eis sunt. Incongrua est quaelibet physica ratio. quem alii caelum. quam supra ipsum caelum ante posuerat. quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum.obscenorumque ludorum unum verum Deum. quid autem vel quos coluerint. Qua in re omitto dicere. Quo modo ergo deos ad caelum. in promptu est. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum. exemplum secundum quod fiat. a quo dii partim dicuntur caelestes. quibus duabus partibus mundus his constat. quae ab eis ex istorum deorum theologia velut physicis rationibus referuntur ad mundum. et tamen eos nec hoc posse veritas aperta convincit. Hoc dico. qui utrumque fecit. alii dixerunt esse mundum. tribuantur. quod et pro ipso colit. aliud exempla rerum. Cur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent. sive etiam intellegentem. fluunt de manibus. 30. aliud terram. qui Graece dicitur. perdidisse. omnis animae et omnis corporis conditori. sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem. qui fecit caelum et terram et omnia. id est animae corporisque factorem. Deinde masculus deus Neptunus in mari est. Dis pater postremo. feminas terrae. quia non est colendus quem colit. sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure 71. unde remotis constat ambagibus nefarios daemones atque immundissimos spiritus hac omni civili theologia in visendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus invitatos. Et ut iam incipiam illa unius et veri Dei opera percurrere. terram Iunonem. etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur. quod dicitur animus. id est turpibus et scelestis. apud quam mollium et abscisorum seseque secantium atque iactantium insana perstrepit turpitudo. Selecti dii eorumque officia opera sunt veri Dei. terram quae patiatur. quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius vero. sed Deum. huic femininam. inquit. id est quam turpiter nefarieque. sed quia colendum non ut colendus est colit. quibus quasi cuncta complexus est. qui fecit omnem animam. qui sermonis facultatem usumque donavit. quas Plato appellat ideas. novit atque disponit. qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. quod vir doctissimus et acutissimus Varro velut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et terram redigere ac referre conatur? Non potest. superiorem terram tenens.. sed creaturam quamvis non vitiosam colit. nec hic sanum furor. esset obscurum. deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus. Qui vero et rebus talibus. qui rerum causas habet. nisi eorum testaretur historia ea ipsa. nec animam vel animas per viventia quaecumque diffusas. Ducitur enim quadam ratione verisimili. numinibus terribiliter exigentibus reddita. Non deos sed unum Deum colimus. terram de qua fiat. qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus impertivit et per quos placet ipse futura 116 . id est omnis animae corporisque Creatorem. bis peccat in Deum. caelum a quo fiat aliquid. colere se quisque contendat: non ideo peccat. et ideo illi masculinam vim tribuit. partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo. propter quae isti sibi. labuntur et decidunt. et non attendit eum potius esse qui haec facit. in inferiore habens Proserpinam coniugem. quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. quod non est ipse. sive etiam sentientem. qui fecit mundum. sed etiam caelum factum sit 72. caelum Iovem. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. quae foeda et turpia confitentur.. Caelo enim tribuit masculos deos. Quid igitur valet. pro Deo vero mundum nemo pius colit. advertamus hoc modo: nos Deum colimus. istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum. et nulla quaestio remanebit. dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari.

qui nos vocat ad vitam aeternam. quanta illi superbia ceciderunt. altaria. sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium Scripturarum.. quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint? . qui vias caelestes atque terrestres locorum mutationibus praebet.. 33. Sic itaque administrat omnia. quae corda. nullis inclusus locis. quo pro nobis assumpta carne nato atque passo. Hoc mysterium vitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua. nullis vinculis alligatus. Habemus enim ab illo praeter huiusce modi beneficia. ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. cum credit in eum. quae diis selectis per nescio quas physicas interpretationes vir acutissimus atque doctissimus Varro. de quibus multa iam diximus. ubi per quosdam scientes. Agit autem multa etiam per angelos. quem focis et luminibus adhiberent. 32. qui haec omnia condidit. qui universarum aquarum creator et gubernator est. nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis aversos ac tenebrarum. sacerdotia. non sunt quod ipse. sive quae ipse coniecit. etiam scientias artium variarum ad adiuvandam vitam naturamque concessit. quod ex adventu Christi usque nunc et deinceps agitur. Ab hoc uno et vero Deo vitam speramus aeternam. quod caelum terramque conspicimus. qui lunae statuit modum suum. quae propter aeternam vitam fidelium in Christo et impleta credimus et impleri cernimus et implenda confidimus. quae in verbis sunt. sacrificia. . sive arida sive liquida. quae creavit. sed non nisi ex se ipso beatificat angelos. Hinc sunt non solum illi. sive quae aliunde accepit. Per hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri deos gentium esse immundissimos daemones. Omnes enim non solum prophetiae. quae ex hac. qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit. non tamen ex angelis homines. 31. quod habemus mentem atque rationem. quae hoc sacramentum ageret. qui humanis ingeniis. de qua nonnulla diximus. quod sumus. sicut angelos. quae Deo debetur et Graece proprie dicitur . qui est eius unicus Filius. quod vivimus. tabernaculum sive templum. qui fructus eius animalibus hominibusque largitur.ea significata et praenuntiata sunt. qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum.. beatificat. in nullas partes sectilis.. qui hominum coetibus. per angelos praedicatum est. quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. id est iniquitatis. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur. qua eum ipsum. quibus oportuit. non indigente natura. Quamvis enim nihil esse possint sine ipso. ut etiam ipsa proprios exserere et agere motus sinat.quae iam in Iudaeorum populo adumbratur. Haec autem facit atque agit unus verus Deus. magnum et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus angelos mittat. qui terram fundat atque fecundat. verum etiam sacra. nec tantum praecepta vitae. sed 117 . quae creavit. sed sicut Deus. Deinde populus hebraeus in unam quandam rem publicam. exordiis progressibus finibusque moderatur. quanti Deus hominem penderet. sed etiam subsequentes novit atque ordinat. qui semina et alimenta mortalium. sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. naturis competentibus attributa substituit. inquiramus. sed ex se ipso. qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique vim congruam et motum dedit.praedicit et per quos placet malas valetudines pellit. administratione naturae bonis malisque largitur. qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit. dies festi et quidquid aliud ad eam servitutem pertinet. ex nulla parte mutabilis. Anceps Varro in reddenda ratione. nosceremus atque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque Spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem veniremus. implens caelum et terram praesente potentia. distribuere laboravit. qui mundi huius ignem vehementissimum et violentissimum pro immensae naturae temperamento et creavit et regit. Quamquam enim. per quosdam nescientes id. quae mores pietatemque conformant atque illis litteris continentur.. congregatus est. qui causas non solum principales. cum sic emendandum et castigandum est genus humanum. praenuntiaretur esse venturum.. et alii atque alii similes ceterarum gentium atque terrarum. Ista sunt certe. cerimoniae. id est ubique totus. qui bellorum quoque ipsorum.

causas obruit (ita timuit et ipse quod didicit). et eorum causas. qui minime quemquam metueret. Nam et ipse Numa. quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere. quorum sacrorum facta prodidit. cum rex esset. tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis. quarum causarum proditos libros senatus incendit. non dignitate virtutum. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio. in Urbem pertulit ad praetorem. quam cognitis civitas turbaretur. immo vero dicat. quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curavit. sed ea tamen. ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse. Iam enim dicam. ne homines nefaria doceret. ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae. quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae. 34. obruit. sicut ipse vir doctissimus prodidit. Comburuntur reperti libri sacrorum Numae. fortassis enim talia tunc licebant. ad quem nullus Dei propheta. Nam si non solum ipsae. inquam. quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. de quibus nunc agimus. illos tamen libros tam perniciosos esse iudicavit. nullus sanctus angelus mittebatur. violare autem timuit. quilibet tantae impietatis defensor egregius. . quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam. quae ipse quidem scriberet. ubi non theatra delubrorum similitudine absolvit. ut haberet unde legendo commoneretur. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas verti. ut in aqua videret imagines deorum vel potius ludificationes daemonum. Numa Pompilius. sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit. Ita quod scire neminem voluit. quae non solum lectae innotescerent religiosis. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit. ut ex his tota illa theologia civilis etiam apud tales homines execrabilis appareret. ubi videntur mortui divinare. quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat. quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur 75. ubi tutum putavit. ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et Graece dicit vocari 74. a quibus audiret. quae in libris suis pontifices haberent.etiam hi. Quod ergo aquam egesserit.. verum etiam quaelibet aliae huius generis essent. quae in religione quaerenda est. sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. id est exportaverit. pertinerent. At ille cum inspexisset principia. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae assentiri cogeretur. unde hydromantian faceret. rem tantam detulit ad senatum. Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius.. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae. de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas. romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate illicita ad ea daemonum pervenisse secreta. ut nec obrui rursus iuberet. sed theatrorum potius similitudine delubra damnavit. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Salvatoris adventum in ipsis civitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena severissima vindicari.. hoc dicere. Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas velut physicas interpretatur? Quales si libri illi habuissent. aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui 118 . cur quidque in sacris fuerit institutum. sicut in quibusdam theatrorum fabulis vel delubrorum mysteriis facere conatus est. tamquam in senatum deorum selecti. quam non intellecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurditas fecerat.qui compulsus est facere hydromantiam et necromantiam. ne humana curiositas multo vehementius rem iam proditam quaereret. sicut apud eumdem Varronem legitur in libro De cultu deorum. sed plane selecti nobilitate criminum. censuerunt 73. quas praeter se neminem scire voluit. Nolo. Credat quisque quod putat. quo modo his quadret et consonet non potest invenire. tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem. ut sensum horribilibus rebus offensum velut naturalium causarum reddita ratio deleniret. Numae mortuo senatus assensus est. qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant. ne daemones iratos haberet. id ipsum est. nec docere aliquem nec delendo vel quoquo modo consumendo perdere auderet. non utique arsissent. quod dicendum suggesserit vesana contentio.. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius. quae [sive hydromantia] sive necromantia dicatur. hydromantiam facere compulsus est. quas putat vel potius vult putari. praetor ut combureret. ut. Sed contra invenimus. Quibus haec artibus fiant. eosque libros tamquam religiosi patres conscripti. Ubi cum primores quasdam causas legissent. aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos atque editos patres conscripti similiter incendissent. quid in sacris constituere atque observare deberet. 35. Nam. ipsi viderint. quaerens honestare res turpes. sed flammis aboleri nefanda monumenta. tamen utcumque conatus est.

De ea philosophia. Qui ergo vitam nec modo habere vult piam. Non enim possunt. 10 LIBER VIII BREVICULUS 1. quos ab eis vel affligi tantum. qua Christianae scientiae propinquavit. 17.prodebantur. a quorum vitiis eum oporteat liberari. qui ne innotescerent nec aratro. 15. non superstitionem. 16. qui autem cum malignis daemonibus non vult habere societatem. 2. id est in diis caelestibus. quod eas maluit senatus incendere. 3. Unde Plato eam intellegentiam potuerit adquirere. qui rationales animas trium generum esse dixerunt. licet de uno vero Deo bene senserint. obsistere potuerunt. Quanto excellentiores ceteris in logica. nec stilo Varronis. quo sunt eruta. Quod neque propter aeria corpora neque propter superiora habitacula daemones hominibus antecellant. 5. quod non sinuntur efficere. cuncta illa confiteri permitterentur. admonere non permitterentur. vel etiam subici ac decipi iustum est. talibus sacris quaerat aeternam. quae physica nominatur. De opinione eorum. 13. id est rationali philosophia. quam timere quod timuit. De quaestione naturalis theologiae cum philosophis excellentioris scientiae discutienda. qui hoc audere non potuit. in nostram memoriam pervenerunt. qua coluntur. 8. eorumque auctoribus. qua definivit deos non esse nisi bonos amicosque virtutum. Quam vero perniciosae vel a cultu verae divinitatis alienae illae litterae iudicatae sint. noxiam pertimescat. id est Italico et Ionico. qui omnem philosophiam triplici partitione distinxit. hinc intellegi potest. 119 . Quod de theologia cum Platonicis potissimum disceptandum sit. 10. quo ea. De Platonicorum sensu in ea parte philosophiae. An dignum sit eos spiritus ab homine coli. quas Pompilius occultavit. quorum opinioni omnium philosophorum postponenda sint dogmata. 9. 11. Quae sit inter philosophicas artes religiosi excellentia Christiani. Quod etiam in morali philosophia Platonici obtineant principatum. De duobus philosophorum generibus. sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum. Platonici. quibus hydromantia fieri potuit. ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus. sed veram religionem. ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret. multis tamen diis sacra facienda censuerint. qua produntur et vincuntur. quae ad veritatem fidei Christianae propius accessit. Sed occulta Dei veri providentia factum est. quibusdam fallacium miraculorum attestationibus supponebant. quos deos putari fecerant. cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur. De praecipuo inter Socratis discipulos Platone. 6. 4. qui se colendos pro ipsis mortuis. 7. quos tam prolixa temporis vetustate fere omnes populi gentium deos immortales esse crediderant. in daemonibus aeriis et in hominibus terrenis. Platonici sint habendi. quae de hac re gesta sunt. Quid de moribus atque actionibus daemonum Apuleius Platonicus senserit. agnoscat. et tamen. De sententia Platonis. Quod etiam. 14. 12. De Socratica disciplina.

quod homines. Nunc intentiore nobis opus est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum.18. sed etiam omnem omnino animam fecerit. cuius generis anima humana est. qui saepe caeli et terrae nomine nuncupatur. non cum quibuslibet hominibus (non enim fabulosa est vel civilis. qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserunt. non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad vitam adipiscendam etiam post mortem beatam. 27. sed eas tantum. qui non solum mundum istum visibilem. sed multos ab illo sane uno conditos atque institutos ob eam causam colendos putant. Quid Hermes Trismegistus de idololatria senserit et unde scire potuerit superstitiones Aegyptias auferendas. quae sanctis angelis et hominibus bonis possunt esse communia. quae patrocinio nititur spirituum malignorum. Qualis religio sit. altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum). De abiciendo cultu daemonum contra Apuleium. per quem facta sunt omnia. daemonibus uti debeant advocatis. ut commendentur diis bonis. Quod omnis religio paganorum circa homines mortuos fuerit implicata. quorum ipsum nomen si latine interpretemur. Hi iam etiam Varronis opinionem veritatis propinquitate transcendunt. Quo modo Hermes parentum suorum sit confessus errorem. An daemonibus nuntiis et interpretibus dii utantur fallique se ab eis. sed eorum tantum. 21. 22. 25. qui haec vel tenuiter audivit. non est in omnibus. quicumque appellantur philosophi): profecto ex omnibus. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore vocabulo derivato nullus. aut ignorent aut velint. sed cum philosophis est habenda collatio. amorem sapientiae profitetur. 19. qui hoc nomine gloriantur (neque enim continuo verae sapientiae sunt amatores. ignorat. quarum altera iactitat deorum crimina. quae necessaria praesenti quaestioni existimo. eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. De theologia quippe. De impietate artis magicae. Duplex philosophorum genus fuit: italicum et ionicum. prius ills commemorans. 24. quem Christiani martyribus impendunt. quae ad theologian pertinent. 120 . LIBER OCTAVUS CHRISTI ET ROMANORUM RELIGIO AD PHILOSOPHORUM SAPIENTIA CONFERUNTUR Platonicorum quae sit humanarum divinarumque rerum scientia (1-12) Cum platonicis conferenda Christi religio. hoc est vel theatrica vel urbana. Porro si sapientia Deus est. qui cum et esse divinitatem et humana curare consentiant. 26. nec eas omnium. 20. 1. De hoc igitur Platone. Sed quia res ipsa. cuius hoc nomen est. De his. verus philosophus est amator Dei. sicut divina auctoritas veritasque monstravit. An credendum sit quod dii boni libentius daemonibus quam hominibus misceantur. breviter attingam. quo verbo Graeco significari intellegimus de divinitate rationem sive sermonem. 23. et qui rationalem et intellectualem. quorum sententias litteris nosse potuimus. isti vero supra omnem animae naturam confitentur Deum. quam naturalem vocant. participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. Neque enim hoc opere omnes omnium philosophorum vanas opiniones refutare suscepi. quem tamen doluerit destruendum. De modo honoris. si quidem ille totam theologian naturalem usque ad mundum istum vel animam eius extendere potuit. in qua docetur.

ita putavit constare omnia. ut inesse etiam mentem diceret. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur. magister Platonis. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita. sine qua nihil ex eo fieri posset. Sic alii atque alii aliud atque aliud opinati sunt. Aquam tamen putavit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. Milesius. quas videmus. quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione versari. quod mundo considerato tam mirabile aspicimus. Socrates ergo. rebus perscrutandis operam maximam impenderent. sed eum esse compotem divinae rationis. Constat eum tamen imperitorum stultitiam scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus. Non enim ex una re. eosque mundos modo dissolvi. ubi et nunc Graecia nominatur. intellegentiae puritate conspiceret 4. Finis autem boni appellatur. taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit. a quo etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. dum omnia. quae quondam magna Graecia nuncupata est. id est illas particulas. alterum Ionicum in eis terris. quos commemorare longum est. id est naturalibus. quoniam non evidenter apparuit: quod cuique placuit inde sumpserunt et ubi cuique visum est constituerunt finem boni. unde non eas putabat nisi mundata mente posse comprehendi. in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione conversa. qui sunt appellati Sapientes. Sic autem diversas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt. ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali vigore in aeterna se attolleret naturamque incorporei et incommutabilis luminis. Diogenes quoque Anaximenis alter auditor. Huic successit Anaximander. Quantum enim attinet ad litteras Graecas. unus illorum septem. Socrates de bonis moribus disseruit. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium. movet asserit. et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur. quid profiteretur. quae corpora aeterna. Atheniensium civitas publice luxit. Quando quidem ab eis causas rerum videbat inquiri. quibus suis et propriis singula fieri. iste autem Thales. quibus singula quaeque fierent. ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter vivunt. iste interrogatus. coniungendo et dissipando ageret omnia. ut hoc faceret. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est 6. an vero. effectorem divinum animum sensit et dixit ex infinita materia.2. vel confessa ignorantia sua vel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse atque versasse 5. ut successores etiam propagaret. destruit. quo fieri homo beatus potest. quo quisque cum pervenerit beatus est. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit. ut (quod vix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores) quidam summum bonum esse dicerent voluptatem. philosophum se esse respondit. mutavitque de rerum natura opinionem. quanta quisque aetate sua manere potuerit. sicut Thales ex umore. duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum ex ea parte Italiae. Sed eum postea illa ipsa. Sed illi sex vitae genere distinguebantur et quibusdam praeceptis ad bene vivendum accommodatis. quae publice damnaverat. et ideo purgandae bonis moribus vitae censebat instandum. sed animo faciente divino. id est studiosum vel amatorem sapientiae. propter quam unam omnium philosophorum invigilasse ac laborasse videtur industria. sicut Aristippus. de qua omnia fierent. utrum Socrates. quae constaret similibus inter se particulis rerum omnium. exsilio autem voluntario atque perpetuo poenam similem alter evaderet 7. ut unus eorum oppressus vi multitudinis interiret. 3. Etiam ipse de particulis inter se similibus. sicut Antisthenes 8. Non mihi autem videtur posse ad liquidum colligi. rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis exstitit. propter quem breviter cuncta ista recolui. quod astrologiae numeris comprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. sicut de illo quidam benevolentius suspicantur. Anaxagoras vero eius auditor harum rerum omnium. Nihil autem huic operi. Ionici vero generis princeps fuit Thales. quidam virtutem. nolebat immundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in divina conari. Tam praeclara igitur vitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores. aerem quidem dixit rerum esse materiam. qui omnes rerum causas aeri infinito dedit. Anaxagorae successit auditor eius Archelaus. ex divina mente praeposuit. sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putavit. quoniam sapientem profiteri arrogantissimum videbatur 3. quas primas atque summas non nisi in unius ac summi Dei voluntate esse credebat. qui modo quodam laudabilis vitae aliis praestare videbantur 2. quo totum animum intendisse videbatur. eius auditor. nec deos negavit aut tacuit. quod esset beatae vitae necessarium. non tamen ab ipsis aerem factum. modo iterum gigni existimavit. ubi agitur de summo bono. Nam cum antea Sapientes appellarentur. cum ante illum omnes magis physicis. 121 . quae lingua inter ceteras gentium clarior habetur 1. nec ipse aliquid divinae menti in his rerum operibus tribuens. Quod in Socratis disputationibus. primus universam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur. sed ipsos ex aere ortos credidit.

non quidem immerito. quorum trium unum ad naturalem. (In eo genere sunt etiam illa. altera contemplativa dici potest (quarum activa ad agendam vitam. alterum ad rationalem. quaquaversum eum alicuius nobilitatae scientiae percipiendae fama rapiebat. ubi causam omnium naturarum. et ea. quid opus est excutere ceteros? Nulli nobis quam isti propius accesserunt. quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta 15. Si ergo Plato Dei huius imitatorem cognitorem amatorem dixit esse sapientem.Quae Plato intellexerit et praeceperit. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat. quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis. et quaecumque turpia geruntur in theatris. auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime comprehendit 10. quae post mortem futura est. unde una pars eius activa. Convenienter Christi religio cum platonicis confertur. ubi Pythagoreorum fama celebrabatur. ut in illo inveniatur et causa subsistendi et ratio intellegendi et ordo vivendi. sine quo nulla natura subsistit. 5. Qui cum esset Atheniensis honesto apud suos loco natus et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret. quibus potuit intellegentiae viribus. quae ipse insinuare conatur. ut aliquid de Numa mitius suspicemur. propter vitam. id est unum verum optimum Deum. attingat illud. quod cuncta praecellit. ubi nobis serta sunt omnia. et si ipsa essent. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione versetur. cuius participatione sit beatus. ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tamquam ad suum cultum studiis immundissimis excitantes et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes (ubi si qua velut honesta geruntur in templis. contemplativa autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam veritatem): Socrates in activa excelluisse memoratur. quae infra illam naturae ordine constituta sunt. cum illius lepore et moralibus disputationibus temperavit. quae vel ab aliis didicerat. quia et illi ipse mos placuit. nulla doctrina instruit. excellentissima gloria claruit. quos Cicero in Tusculanis tacitis 122 . ut per id. quidquid Italicae philosophiae tunc florebat. eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa. aliquid tale de Deo sentiunt. nec solum etiam illa civilis. vel ubi suffragatur religioni verae. et ideo veritas conantem non sequitur. Quid autem in his vel de his singulis partibus Plato senserit. quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem. ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus vel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro diis habent. tertium ad moralem partem intellegitur pertinere. vel ubi ei videtur esse contrarius. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur atque docebantur 9. Ex his tamen. disserendo explicare et longum esse arbitror et temere affirmandum esse non arbitror. alteram naturalem. coniuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur. vel ipse quanta potuerat intellegentia viderat. quod in eo praecellit. Cum enim magistri sui Socratis. sed ipsi etiam maiorum gentium dii. sive quae ab aliis dicta esse narravit atque conscripsit. parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam. Si enim homo ita creatus est. quae apud eum leguntur. ipse cernatur. id est actioni et contemplationi. nullus usus expedit: ipse quaeratur. pro Deo suo colenda non essent. 4. et ea. ipse diligatur. quam in tres partes distribuit: unam moralem. Sed inter discipulos Socratis. institisse 11. ubi nobis certa sunt omnia. sit necessaria. sive quae dixit. maxime tamen contemplatio perspectionem sibi vindicat veritatis. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur. id est. factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. quibus ipsam praetulit verus Deus). Cedat eis igitur non solum theologia illa fabulosa deorum criminibus oblectans animos impiorum. quem facit in suis voluminibus disputantem. quam fides nostra suscepit ac defendit. comparata sibi templorum foeditate laudantur). Quae licet utrique. qua omnino ceteros obscuraret. quam longe ac late potuit peregrinatus est. notissimum morem dissimulandae scientiae vel opinionis suae servare affectat. quae contemplationi deputata est. tamen animae rationali ea. Ideo haec tripartitio non est contraria illi distinctioni. ubi lumen omnium rationum esse cognoverit vel crediderit. quae Numa Pompilius re vera ad sacra eius modi pertinentia se cum sepeliendo curavit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi 14. id est ad mores instituendos pertinet. quae sibi placita viderentur. Pythagoras vero magis contemplativae. nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res. veraciter beatam. quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est 13 (quia nec ipsa illis ritibus significantur. quae maxime in actione versatur. et inde in eas Italiae partes veniens. ubi nobis recta sunt omnia. ubi impuri daemones terrestribus gaudiis deditos populos deorum nomine seducentes humanos errores tamquam suos divinos honores habere voluerunt. ubi finem omnium actionum. qua intellegitur omne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere. tertiam rationalem. Fortassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius atque veracius intellexisse ac secuti esse fama celebriore laudantur. qua verum disterminatur a falso 12. Plato.

cum proficit.. homines fuisse produntur. cum in animo cogitantis aspicitur atque iudicatur. quidquid illud est. Viderunt ergo isti philosophi. animos nostros esse putaverunt. quae nec dividi nec sentiri queunt. non esse summum Deum. sed similitudo corporis. Prorsus quod mutari non potest. quasi possit intellegere non beatus. hoc est minutissimis corpusculis. cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus viris. et quicumque alii. sine tumore molis. Nam quidam eorum a rebus non vivis res vivas fieri posse crediderunt. nullum corpus esse Deum. quidquid mutabile est. intellegere. quidquid est. sive in motu. Haec mens hominis et rationalis animae natura est. et ipsum a nullo fieri potuisse. causam principiumque rerum esse dixerunt. sine spatio vel loci vel temporis. quia non aliud illi est esse. nulla re potest. quo modo Deus creator animi corpus est? Cedant ergo et isti. Vesta et alii plurimi. quae utique corpus non est. si autem omni specie carere possent. beatum esse. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent. sicut est cantilena. quod cum eis corda eorum obstricta carnis sensibus fabulata sunt. Platonicis. quae in eo sunt. qui simpliciter est. qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt.nominibus videtur attingere 16. et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. Consideraverunt enim. quorum enumeratione immorari non est necesse. sed alii quoque philosophi. speciemque corporis esse sensibilem. Hoc autem in conspectu talis cogitationis iam non est corpus. cuius ille est. vel quae et hoc habet et sentit. et unde videtur atque utrum pulchra an deformis sit iudicatur. eumque omnino ignem deum esse putaverunt. quibus visibilis mundus hic constat. Saturnus. quos ceteris non immerito fama atque gloria praelatos videmus. sed tamen a corpore corpora 17. nam per se ipsa invulnerabilis est. Non solum ergo ista. quia incommutabiliter est. nec aer nec ignis. qui vere est. vel quae nutritorio subsidio non indiget. Sed dicunt: corpore mutatur animae natura. Anaximenes in aere. nec corpus est nec similitudo corporis. sicut Epicurei. et apud se imaginabantur quod foris viderant. si iam illa corporis similitudo. aliud intellegere. quos Varro conatur ad mundi partes sive elementa transferre. Stoici in igne. ac per hoc quod corpore mutari potest. qua est. melius peritior quam imperitior. qualis est in pecoribus. quasi possit esse non vivens. quam Dei naturae tribuere nefas est. ut Thales in umore. non esse posse nisi ab illo. aliud vivere. ut. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. quae duae theologiae. aliud beatum esse. ubi mutabilis esse convincitur 20. id est corpus unum ex his quattuor elementis. flammis iubeat concremari). et viventem et sapientem et ipsius mundi fabricatorem atque omnium. meliusque aliquid vitam esse quam corpus. nam per se ipsa incommutabilis est. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt non esse in eis rebus primam speciem. mundum corporeum videmus esse compactum. qualitates ordinatumque motum et elementa disposita a caelo usque ad terram et quaecumque corpora in eis sunt. Quod autem recipit magis et minus. quae conspectu mentis intellegi. sed tamen corpora. melius utique postea quam prius. et ideo animam omnem mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summum Deum 19. Philosophia naturali platonici Deum quaerunt. Epicurus in atomis. quasi possit vivere non intellegens. cum ea matri conscripta insinuaverit. sed tantummodo cogitabant 18. Iuno. profecto est melius quam ipsa quae iudicatur. Platonicis philosophis cedant. sed tantum continet sentit intellegit. Porro si noster animus corpus non est. Ac per hoc sive universi mundi corpus figuras. intellegibilem vitae. Nulla est enim pulchritudo corporalis sive in statu corporis. qui verum Deum et rerum auctorem et veritatis illustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt. illud autem. Vulcanus. vel corpus esse vel vitam. melius exercitatior quam minus exercitatus. Sensibilia dicimus. Deinde viderunt omnem speciem in re quacumque mutabili. sine strepitu vocis. verum tamen eiusdem naturae. quae dicuntur quattuor elementa. sive simplicia sive coniuncta corpora. sive vita carentia sive viventia. fabulosa continet et civilis. vel quae et haec habet et intellegit. nec ipsa corpus est. vel quae nutrit et continet. unde videtur in animo haec similitudo corporis. Poterant isti dicere: corpore aliquo vulneratur caro. Timens enim et ille quasi revelata mysteria petens admonet Alexandrum. intellegibilia. aliqua re potest et ideo incommutabile recte dici non potest. Quod profecto non posset. sicut est figura. qualis est in angelis. quos quidem puduit dicere Deum corpus esse. hoc est illi esse. nec aliud illi est vivere. de qua non animus iudicet. Iuppiter. In se quippe habebant quod non videbant. Hi et ceteri similes eorum id solum cogitare potuerunt. ut dictum est. quoquo modo et qualiscumque natura est. et idem ipse unus. nisi ab illo esse non posse. nisi melior in illo esset haec species. quibus quattuor corporibus. Propter hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexerunt eum et omnia ista fecisse. Nam Stoici ignem. cedant et illi. qualis est in hominibus. omnino nulla essent: viderunt esse aliquid ubi prima 123 . quidam vero a vivente quidem et viventia et non viventia. Non est ergo nec terra nec aqua. nec aliud illi est intellegere. qualis est in arboribus. etiam quando non videbant. Viderunt. non alius alio melius de specie sensibili iudicaret. sed quod est illi vivere. sive omnem vitam. sine dubitatione mutabile est. quae visu tactuque corporis sentiri queunt. ita non eos movit tanta mutabilitas animae. melius ingeniosior quam tardior. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset.. 6.

id est rationalis. ideo tres. cum frui Deo coeperit. qui eo fruitur quod amat (multi enim amando ea. metienda esse censuerunt. id est propter se ipsum appetendum. quam Graeco vocabulo dicunt ubi quaeritur de summo bono. vocatur: absit ut his comparandi videantur.. earum rerum scilicet quas definiendo explicant. quas appellant . nec sensibus adimentes quod possunt. Cedant igitur omnes illis philosophis. unde vult esse philosophum amatorem Dei. a parte hominis deteriore. non nisi ab homine.. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse finem boni esse secundum virtutem vivere et ei soli evenire posse. quo beati essent. apparebit.. alii ab utroque homini esse dixerunt 25. sed propter se ipsum appetentes idque adipiscentes nihil. a quo etiam visibilia et temporalia cuncta creata sunt. quo referentes omnia quae agimus. verumque et summum bonum amat. quae sensibus attinguntur. si Deus ipse adiuverit. Nec istae differentiae. quia propter hunc cetera volumus. a corporis sensibus eam ducendam putarunt. nec eis dantes ultra quam possunt. atque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt. hinc propagari atque conecti totam discendi docendique rationem 23. ut Epicurei et quicumque alii tales 22. ut etiam ipsi Stoici. qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum. quo beati simus. quod ab illo nobis sit et principium naturae et veritas doctrinae et felicitas vitae. hinc asseverantes animum concipere notiones. qui vero ab animo. ideoque non dubitat hoc esse philosophari. qui autem ab utroque. quae facta sunt. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae (id enim est philosophus). Nam et ipsi. Haec de illa parte.. quos merito ceteris anteponimus. sed qui id appetiverunt a corpore. quoniam tres sunt. sive Platonici accommodatius nuncupentur. Hi vero. sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt. 8. Ideo quippe et finis est dictus. qualibus oculis carnis formam sapientiae decusque conspexerint. sicuti est honor. quam dialecticam nominant. ab his. discreverunt ea. quae discuntur. qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliam ob causam beatum. cum ab eis invisibilia eius per ea. qui posuerunt iudicium veritatis in sensibus corporis eorumque infidis et fallacibus regulis omnia. nihil aliud quam ab homine expetendum esse putaverunt. quae ab eis logica. Quaedam sapientiae rationes omnium sunt gentium. intellecta conspecta sunt. Ita bonum hominis qui vel ab animo vel a corpore vel ab utroque expetiverunt. 9. bonumque esse hoc genus bonis. quam physicam. quod quale sit. non se beatos putant amando. Ita quod notum est Dei. quo cuncta quae agebant referrent atque id quo referendum esset non ultra quaererent. sed propter aliud. a toto homine. quod appellatur extrinsecus. a parte meliore. id est naturalem. quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem verum ac summum bonum Plato dicit Deum. manifestavit eis ipse. Reliqua est pars moralis. qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore vel fruentem animo. dicta sint. Sive ergo a parte qualibet sive a toto. quantum per nos fieri poterit. amare Deum. non sicut corpore vel se ipso animus aut sicut amico amicus. ut. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore. quae amanda non sunt. quod amat. qui res non amandas amant. sive 124 .esset incommutabilis et ideo nec comparabilis. qui eo quod amat non fruitur. alii ab animo. pecunia et si quid huius modi. Quamvis enim non continuo beatus sit.morali finem boni Deum esse praecipiunt.rationali conspiciunt lumen veritatis. sed sicut luce oculus.. qui cum vehementer amaverint sollertiam disputandi. malum autem malis 26. non sic addiderunt. quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diversi diversa opinati sunt. 7. si aliquid ab his ad illa similitudinis afferendum est. . quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent. Lumen autem mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum. Ubi ego multum mirari soleo. quoniam philosophia ad beatam vitam tendit. . Quod autem attinet ad doctrinam. Unde illi. gloria. quod et rerum creatarum sit effector et lumen cognoscendarum et bonum agendarum. sed fruentem Deo. ulterius requiramus. cuius natura sit incorporalis. finali quodam bono. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 21.. ubi versatur pars altera. ipsum autem non nisi propter ipsum. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant. a quo facta sunt omnia 24. fruens Deo sit beatus qui Deum amaverit. Quisquis ergo fruitur eo. alio loco. ut finale esset. Quicumque igitur philosophi de Deo summo et vero ista senserunt. quae mente conspiciuntur. quibus sensibus corporis istam pulchritudinem viderint. nuncupant. et quod non propter aliud. miseri sunt et miseriores cum fruuntur): nemo tamen beatus est. cum pulchros dicant non esse nisi sapientes. sed fruendo.

ut vel naturalem Latine vel physicam Graece appellet eam partem. si litteras eorum Christianus ignorans verbis. 125 . Mirantur autem quidam nobis in Christi gratia sociati. quo prophetavit Hieremias. in disputatione non utitur. et Latini permoti earum vel excellentia vel gloria. Platonici nobiscum sentiunt. Cavet eos tamen. ista senserint. Sed de hoc cum istis post modum disputabimus. qui secundum elementa huius mundi philosophantur. qui de sapientiae nomine gloriati sunt.quodlibet aliud sectae suae nomen imponant. sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt. et ubi Atheniensibus loquens. lumen nostrum. a quo ipse factus est mundus. ideo nescit ab uno vero Deo atque optimo et naturam nobis esse. propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt. sed evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum. Deus illis manifestavit intellectu conspicienda invisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse. Persae. principium nostrum. aliqui reperiuntur. in quibus errant. qui cum octoginta et unum vixisset. Dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium 30. eas magna praedicatione celebrarunt. quod per ea. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cavete ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi 27. sive etiam Italici. Sed diligenter supputata temporum ratio. ipsas libentius didicerunt atque in nostrum eloquium transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. quae facta sunt. qua eum nosque noverimus. Hieremiam audisse prophetam vel Scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse 31. sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis. cum audiunt vel legunt Platonem de Deo ista sensisse. in qua de naturae inquisitione tractatur. in hoc eos ceteris anteponimus. Platonem indicat a tempore. quia. Deinde ne omnes tales esse arbitretur. Atlantici Libyes. Deus enim illis manifestavit. Unde nonnulli putaverunt eum. et gratiam. quae multum congruere veritati nostrae religionis agnoscunt. qui non solum super omnia corpora est incorporeus. ubi enim dictum est. Invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. 1. quorum lingua in gentibus praeminet. quia eorum sunt litterae notiores. in qua de moribus agitur bonorumque finibus appetendis malorumque vitandis. intellecta conspiciuntur. in qua quaeritur quonam modo veritas percipi possit. adiecit et ait: Sicut et vestri quidam dixerunt 29. audit ab eodem Apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei. sive aliarum quoque gentium qui sapientes vel philosophi habiti sunt. et rationalem sive logicam. Quid censeat Paulus de humana sapientia. Chaldaei. qui in eis praecipui fuerunt. quando perrexit in Aegyptum. Ionicorum et Italicorum. Scythae. bonum nostrum. centum ferme annos postea natum fuisse. quae non didicit. quibus non oportebat. 2. sive tantummodo ionici generis. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam. Hispani. qua illi cohaerendo beati simus. ab anno mortis eius usque ad id tempus. Quamvis enim homo Christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret. Aegyptii. manifestum est in illis. 10. quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui 32. cavere. 10. et quinam esset modus discendi atque vivendi. cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi. quia et aliis rebus. ubi et Romanos et Graecos et Aegyptios. ut nesciat philosophos vel studium sapientiae vel ipsam sapientiam profiteri. verum etiam super omnes animas incorruptibilis. quae chronica historia continetur. non secundum Deum. In quo autem nobis consentiunt de uno Deo huius universitatis auctore. isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae universitatis et lux percipiendae veritatis et fons bibendae felicitatis. quod in illo vivimus et movemur et sumus. et doctrinam. quae facta sunt. Novit sane etiam ipsos. cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriverint in requirendis rerum causis. Nam et Graeci. qua facti ad eius imaginem sumus. nec utrum duo genera philosophorum exstiterint in Graeca lingua. quo Ptolomaeus rex Aegypti Scripturas propheticas gentis Hebraeorum de Iudaea poposcit et per septuaginta viros Hebraeos. Sive ergo isti Platonici sive quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt. An Plato prophetarum scripta legerit? 11. aut gratias egerunt. Nec. et moralem vel ethicam. divinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt. Indi. Galli. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 28. fecit intellegi. nobiscum sentiunt. qui hoc viderint ac docuerint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis propinquiores fatemur. Haec itaque causa est cur istos ceteris praeferamus.

ut adiuvent. ut paene assentiar Platonem illorum librorum expertem non fuisse). quae facta sunt. in tantum aliis praelati iudicio posterorum. 12. quoniam de uno Deo qui fecit caelum et terram. 13. quia fuit acerrimi studii. quibus Plato sectandus placuit. quem librum de mundi constitutione conscripsit. qua nonnulli putant deos malos sacris placandos esse.qui etiam Graecam linguam noverant. Sed hi omnes et ceteri eius modi et ipse Plato diis plurimis esse sacra facienda putaverunt. quod modo posui. sed multos facile superans. cum Aristoteles Platonis discipulus. ea quae mutabilia facta sunt non sint. Hoc ut existimetur. illa suadere videntur indicia. Ex quibus sunt valde nobilitati Graeci Plotinus. et maxime illud (quod et me plurimum adducit. Et nescio utrum hoc uspiam reperiatur in libris eorum. eidem successissent atque ob hoc et ipsi et eorum successores Academici appellarentur. quattuor opinatus elementa loco illo commemorata videri potest. (nam de diis quid aliud decet credere)? Illa profecto vacuatur opinio. utrum propter felicitatem. Mali enim nulli sunt dii. quanto melius senserunt. in hoc tamen. et Spiritus Dei superferebatur super aquam 34. invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. Apuleius Afer exstitit Platonicus nobilis. qua dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram. Parum quippe attendens quo more soleat illa Scriptura appellare Spiritum Dei. dilectus eius discipulus. quae nondum fuerant in Graecam linguam translatae. utrum bonis an malis an et bonis et malis. primum ab eis quaero. nisi ubi dictum est: Ego sum qui sum. quoniam nec dii erunt. quoniam et aer spiritus dicitur. sororis eius filius. misit me ad vos 39. vehementer hoc Plato tenuit et diligentissime commendavit 40. tanto ceteris gloriosiores et illustriores habentur. vir excellentis ingenii et eloquio Platoni quidem impar. Consequens est igitur. in utraque autem lingua. qui ludos scaenicos amant eosque divinis rebus adiungi et suis honoribus flagitant exhiberi? Quorum vis non eos indicat nullos. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Hieremiam videre potuit tanto ante defunctum. et dices eis: qui est. meruisse perhibetur) 33. quam modo suscepimus. agitur de naturali theologia. si boni non erunt. nisi forte. exposui. Hoc si ita est. Qui sunt ergo illi. Ideo quippe hos potissimum elegi. Deum dicit in illo opere terram primo ignemque iunxisse 35. in Timaeo autem Plato. ut. honor sacrorum est deferendus. qui regia potestate etiam timeri poterat. tamquam in eius comparatione. invocandos 43. Quamquam ergo a nobis et in aliis multis rebus magnisque dissentiant. addisceret. in scholam eius. aquam dicit et aerem 36. qui eum pergere praecipiebat ad populum Hebraeum ex Aegypto liberandum. quod. Qui Platonem secuti fuerint. qui ante Platonem fuerunt. et Xenocrates. uni Deo an pluribus sacra facere oporteat. id est et Graeca et Latina. ut quaerenti quod sit nomen eius. noluerint se dici Peripateticos aut Academicos. quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur. qua ille pollebat. tunc enim diis exhibentur. ne laedant. post mortem vero Platonis Speusippus. intellecta conspiciuntur. nihil sic illis sacris Litteris flagrat 38. quod in ista quaestione. respondeatur: Ego sum qui sum. Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum. quae Academia vocabatur. quia neque parva res est et inde nunc quaestio est. sed Platonicos. plurimosque discipulos praeclara fama excellens vivo adhuc praeceptore in suam haeresim congregasset. satis. et dices filiis Israel: qui est. et tenebrae <erant> super abyssum. quibus diis istum cultum exhibendum arbitrentur. ut dicunt. interpretandas habendasque curavit. Terra autem erat invisibilis et incomposita. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 41: nunc non immerito me Platonicos philosophos elegisse cum quibus agam. misit me ad vos. Deus enim illis manifestavit. bonos autem. quantum capere posset. anni reperiuntur ferme sexaginta. sive praecedentibus eum veterum libris sive potius. Quid de daemonibus senserit Apuleius (13-22) Boni an etiam mali dii sint. Sed habemus sententiam Platonis dicentis omnes deos bonos esse nec esse omnino ullum deorum malum 42. quod igni tribuat caeli locum: habet ergo haec sententia quandam illius similitudinem. sicut Aegyptias. Deinde ille duo media. quia quod notum est Dei manifestum est in illis. non ut scribendo transferret (quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio. Iamblichus. quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. nec easdem Scripturas legere. unde putatur 37 sic intellexisse quod scriptum est: Spiritus Dei superferebatur super aquam. quae post mortem futura est. ut existimo. sed iste affectus nimirum indicat 126 . sed ut colloquendo quid continerent. Sed undecumque ille ista didicerit. qui vere est quia incommutabilis est. cum ad sanctum Moysen ita verba Dei per angelum perferantur. ita et istas per interpretem didicit. recentiores tamen philosophi nobilissimi. quod deambulans disputare consueverat. quo modo dicit Apostolus. Porphyrius. Manifestum est autem. ut bonis haec exhibenda intellegantur. cum sectam Peripateticam condidisset. bonis porro debitus.

sed etiam saevos terribilesque monstrarunt. quia iudicat turpia. cum iussa complesset 45. ut. praeferendi sunt. inquiunt 48. hominum in terra. homines vero infra deos et daemones constituti sunt. Platonem poetica detestando et prohibendo figmenta non deos. Ita enim per sanam doctrinam. in deos. cuius esse titulum voluit De deo Socratis. ut elementorum ordine. postponendi. 1. Quid autem etiam ipse Apuleius quod in daemonibus laudaret invenit praeter subtilitatem et firmitatem corporum et habitationis altiorem locum? Nam de moribus eorum. ut De deo Socratis praenotaret librum. certe ipsis daemonibus poetas urbe pellendo auferre theatricas voluptates. quod iam in secundo libro commemoravi 46. a populo bene instituto removere non dubitat. Apuleius tamen Platonicus Madaurensis de hac re sola unum scripsit librum. ita etiam naturarum. Hunc autem Platonem. quod tam indigna deorum maiestate atque bonitate carmina composuerint. cum de omnibus generaliter loqueretur. quos ab omni humana contagione semovit. quando quidem humanis capiuntur affectibus. quonam modo ausus est Plato. aut non est Socrati amicitia daemonis gratulanda. Qui Labeo numina mala victimis cruentis atque huius modi supplicationibus placari existimat. sed suae sententiae robur constantissime retinens omnes poetarum sacrilegas nugas. privasse ludorum scaenicorum voluptate. Ex quo colligitur. qui omnes deos secundum auctoris sui sententiam bonos et honestos et virtutibus sapientium socios esse arbitrantur aliterque de ullo deorum sentiri nefas habent. non prospere fuerat eventurum. quamvis adhuc in his moribundis membris positum. nam. animorum autem cum hominibus passiones. Nam deorum sedes in caelo est. a quibus dii longe absunt et modis omnibus alieni sunt. Maluit autem hoc in ipsa disputatione quam in titulo libri ponere. ex quo genere numinum Socrates habebat adiunctum et amicitia quadam conciliatum. ita hominibus. daemones. Aut ergo fallitur Apuleius et non ex isto genere numinum habuit amicum Socrates aut contraria inter se sentit Plato modo daemones honorando. Sicut eis diversa dignitas est locorum. nequaquam illum hominem sanum fuisse sentiret. quem secundum suam disputationem. sed deis. quibus inferius habitant. Denique isti cum eosdem ludos instaurari praeciperent. qui de scaenicis ludis cum ipso Platone contendunt? Ille quippe non patitur deos falsis criminibus infamari. deorum criminibus 127 . modo eorum delicias a civitate bene morata removendo. si etiam ludorum obscenitatibus et poetarum figmentis delectantur. et cum deos se putari velint. Quapropter non est mirum. isti eisdem criminibus suos honores celebrari iubent. illa oblectamenta. poscentes turpia etiam maligna gesserunt. Qui sunt igitur isti dii. se in Latinio non lascivos tantum atque ludibundos. homines infimum daemones medium. bona vero ludis et talibus quasi ad laetitiam pertinentibus rebus 47. a quo perhibetur solitus admoneri. censet civitate pellendos 44. tripartita divisio est. Quae platonicorum fuerit doctrina de daemonibus. 14. Exponimus. cum poetas ipsos. pro splendore honestatis impura daemonum iussa contemnere eorumque immunditiam detestari? Nam si Plato haec honestissime arguit et prohibuit. non solum nihil boni dixit. Habent enim cum diis communem immortalitatem corporum. homines. Quid enim de ludis scaenicis Plato senserit. quem ad modum diis. inquiunt. Tito Latinio auferentes filium et immittentes morbum. ut desisteret ab agendo. ubi disserit et exponit. Proinde dii sunt hominibus daemonibusque potiores. non appellare de deo. sed daemonem 49. iste autem illos nec tam malos timendos putat. nisi quia hoc pacto admonuit animum humanum. Haec si ita sunt (quae licet apud alios quoque reperiantur.haec ergo si ita sunt. dicit enim apertissime et copiosissime asserit non illum deum fuisse. diligenti disputatione pertractans istam Platonis de deorum sublimitate et hominum humilitate et daemonum medietate sententiam) . tam constanter audet auferre? Qui sane dii refellunt sententiam Labeonis. quod eorum abnuisset imperium. qua daemonum dignitas commendatur. quibus superius. de qua usque adeo et ipse Apuleius erubuit. quibus illi immunditiae societate oblectantur. omnes vel paene omnes daemonum nomen exhorrent. Omnium. inquiunt. in quibus est anima rationalis. 14. Exponant ergo nobis ista Platonici. sed daemones. Attente igitur audiamus. quando id quod agere volebat. in aere daemonum. sed etiam plurimum mali. sed de daemone Socratis debuit. sic differentia meritorum. 2. Denique lecto illo libro prorsus nemo miratur eos etiam scaenicam turpitudinem in rebus divinis habere voluisse. titulum libri de daemone Socratis legeret. etiamsi non diis. animalium. et hoc bonis. Quid Apuleius disserat De deo Socratis. Quid est ergo quod semideus Plato non semideis.malos. notum est. qua deos a daemonibus tam diligenter copioseque discernit. profecto daemones turpissime poposcerunt atque iusserunt. quae humanis rebus illuxit. quisquis ante disputationem Apulei. qui omnes boni et excelsi sunt. eumque morbum retrahentes. Dii excelsissimum locum tenent. inter semideos Labeo ponit. Daemones igitur medii.

sed fieri posse. et quidquid in eorum sacris obscena sollemnitate seu turpi crudelitate vel ridetur vel horretur. non faciunt. corpore aeria. Quis hominum videndo aequabitur aquilis et vulturibus? Quis odorando canibus? Quis velocitate leporibus. aruspicum. omnibus avibus? Quis multum valendo leonibus et elephantis? Quis diu vivendo serpentibus. duo etiam cum diis habere. tanto et aquae superiores sint terris. data sunt quaedam potiora corporum munera. non est supra nos. qui videtur esse ordo in gradibus corporum. nec ita esset. gaudere honoribus. cervis. quia sumus et nos. dignitate: ita fieri potuit. prae bonitate vitae. quanto est aer aquis et aere ignis. ita permoveri. suaque cuique elementa distribuens in terrestribus animalibus nos posuit cum ceteris. ab his quoque esse miracula magorum 54. non quam suppliciorum aeternitas torqueat. quia est aer quam terra superior. ipsi sunt soli. nisi miseri essemus? Quod corpore 128 . . 1. quod corpore aeria. quod animo passiva.oblectari potuisse. Proinde quod genere sunt animalia. aerem et aquam 51. mente rationalia. Inter cetera etiam dicit ad eos pertinere divinationes augurum. qua elementa quattuor proportione contexit atque ordinat. quod tempore aeterna. etiam isto modo nobis commendaretur multo maiore cura excolendum esse quam corpus. verum etiam cum diis pecoribusque commune est. qua illis anteponimur.. qui etiam deposita tunica senectutem deponere atque in inventam redire perhibentur 50? Sed sicut his omnibus ratiocinando et intellegendo meliores sumus. eorum affectibus convenire. 16. vatum atque somniorum. inquiunt. ita duobus extremis. igni mobilissimo et terrae immobili. quamvis magis aerii sint. obsequiis donisque placari. quod mente rationalia. quartum proprium. Quam ob rem absit ut ista considerans animus veraciter religiosus et vero Deo subditus ideo arbitretur daemones se ipso esse meliores. cum hominibus solis. Hoc enim pacto nobis et omnia volatilia praeponimus. in aquatilibus pisces et alia natatilia. terram repetunt vel ad requiem vel ad pastu. quintum eos cum diis habere commune 55. satis nos admonet animalium merita non pro elementorum gradibus aestimare. Alioquin multas sibi et bestias praelaturus est. cum diis solis. 15. irritari iniuriis. daemones autem etiam volatilibus antecellant? Quod si dementissimum est opinari. omnino ridiculum est. Sicut enim fieri potuit. quod daemones. sed quam puritas praecedat animorum. At enim volatilia cum volando fatigantur vel reficiendum alimentis corpus habent. 2. terrestribus nobis non ideo meliores sint. ut inferius corpus anima melior inhabitet deteriorque superius.daemonibus animo perfectiores. quae nobiscum habent. quo modo supra nos est. quam daemones habere nossemus. verum etiam subiciantur propter rationalis animae. ut daemones. quod habeant corpora meliora. ut volatilia nobis. quod daemones in aere. Quod animo passiva. qui tamen longe praeponitur animalibus aquatilibus. Breviter autem eos definiens ait daemones esse genere animalia.. contemnere disceremus. Quibusdam animalibus deteriores corpore sumus.. quod mente rationalia. habituri et nos immortalitatem corporum. dixit eos eisdem quibus homines animi perturbationibus agitari. Nam et illa ratio Platonis. quod tempore aeterna. Sed video trium superiorum. ita etiam daemonibus bene atque honeste vivendo meliores esse debemus. animo passiva. Iam vero de loci altitudine. quibus nos religionis affectu subdere debeamus. Animalia quippe esse dicit et deos. ut hinc eos nobis esse praeponendos existimemus. ut aeriae volucres terrestribus nobis non solum non praeferantur. cum ipsas aquas terris praeponat Plato 52: ut intellegamus non eumdem ordinem tenendum. Quam naturam Apuleius dicat esse daemonum. Ob hoc enim et providentia divina eis. ipsamque excellentiam corporalem. non est magnum. quando et nos hoc sumus. sed ideo eis homines praeferendi sint. diversis sacrorum ritibus oblectari et in eis si quid neglectum fuerit commoveri 53. quid boni est. in aetheriis deos. si non beata? Melior est enim temporalis felicitas quam misera aeternitas. quae nos et acrimonia sensuum et motu facillimo atque celerrimo et valentia virium et annosissima firmitate corporum vincunt. in aeriis daemones. tempore aeterna. quae in terra vivunt et sentiunt. non solum eis cum hominibus. nihil est quod de habitatione superioris elementi dignos esse daemones existimemus. Ac per hoc quod daemones genere sunt animalia. De moribus ergo daemonum cum idem Platonicus loqueretur. Et ipse quippe Apuleius cum ceteris terrestre animal hominem dicit. ut illud. horum vero quinque tria priora illis esse quae nobis. interserens.. cum diis et hominibus. Numquid ergo placet eis. quae in nobis est. media duo. quo eis praeponimur. quia hoc sunt et pecora. cum agitur de meritis animarum. quibus nos constat esse potiores. nos autem habitamus in terra. 15. ut. quoniam spei piorum hominum nequaquam illorum desperatio comparanda est.

. isti ad deos perferant preces hominum et inde ad homines impetrata quae poscunt. sed ab omni labe ac peste purissimas 57.aeria. 129 .. quem facilius et libentius exaudire debeant. quaero cur animi daemonum passionum turbelis et tempestatibus agitentur. mortalibus aqua et terra. ut talibus nullo modo moveamur 61. quoniam nullus deus miscetur homini. profecto aliquid diceret exoptandum magnique pendendum. . Cum daemones quorumdam hominum osores. id est animi passiones. quia verbum de verbo "passio" diceretur motus animi contra rationem 56. sapientiam. qui debetur ex animo. nos vera religio deponere iubet. 17. 18. felicitatem et haec eos diceret habere cum diis aeterna atque communia. ad hoc aeterna ut miseriam finire non possint! Daemones passionibus agitantur. in qua illis sumus similes. quod Platonem dixisse perhibent 65. et religione colas. Quapropter.. quae inferior est animo? Porro si inter illa. non poterit suis meritis nisi suis intervenientibus inimicis. nobis vera religio praecipit. Frustra igitur eis Apuleius. si pudor humanus ita de se male meretur. ut nostros etiam diligamus inimicos 62. sed ei potius resistamus 59. cum per veram religionem ab ea vitiositate. sed misera. et quicumque ita sentiunt. si omnia quattuor elementa suis animalibus plena sunt. ut videlicet homo castus et ab artium magicarum sceleribus alienus eos patronos adhibeat. Quae igitur causa est nisi stultitia errorque miserabilis. et ideo religionis cultus. quas non amat pudicitia. quae nec beata possunt esse nec misera: restat ut daemones sicut homines ideo perturbentur.quas Christi religio deponere iubet. quia non est contra rationem. sed animo ut appellat ipse passivo. amant in maleficiis magorum mille nocendi artes 66. ne cuiquam donorum acceptione faveamus 60.. Deos vero ideo dicunt istas perturbationes non perpeti. 2. immortalibus ignis et aer. cum religionis summa sit imitari quem colis? Medii esse volunt daemones artibus magicis. quorumdam amatores sint. quae Graece dicitur. non misera. quanti aestimandum est. quod animalia sunt non beata. Perturbatio est enim. ut ei te facias venerando humilem. Easdem quippe animas rationales etiam ipsos habere perhibent. ad hoc rationalia ut misera esse possint. quia non solum aeterni. Cum daemones donis invitentur. quae ille non amando fit dignior. sed potius ipsum. hinc petita qui allegent. sic eos in aere medios inter aetherium caelum terramque constituens. a quo haec illos accepisse nossemus. liberemur? Cum enim daemones. ira instigentur. cui te cupias vivendo dissimilem. non prudenti tranquilloque iudicio. nobis vera religio praecipit. quod animalia sunt beata. ne ira instigemur. cum omni corpori praeferatur animae qualiscumque natura. Ergo et pudicitia et innocentia si quid ab diis impetrare voluerit. 1. quem imitari nolis.. nobis vera religio praecipit. Habemus contra ista magistrum eorum et tantae apud eos auctoritatis Platonem. quamvis eis plurimum parcat et divinis honoribus dignos censeat 58. Non est quod iste poetica figmenta et theatrica ludibria iustificare conetur. ut omittam cetera et hoc solum pertractem. quibus daemones aestuare atque fluctuare asserit 64. nec sic eos tamen propter haec tamquam Deum colere deberemus. Quanto minus nunc honore divino aeria digna sunt animalia. Cum daemones honoribus mulceantur. et propterea pecora non perturbantur. Postremo omnem motum cordis et salum mentis omnesque turbelas et tempestates animi 63. facit hoc stultitia vel miseria. Indignum enim putaverunt qui ista crediderunt misceri homines diis et deos hominibus. 17. verum etiam beati sunt. unde illa voluit vocare animo passiva. tamen cogitur confiteri. nondum enim sumus in illa perfectione sapientiae beati. hunc detulit honorem. nequaquam debeatur ei rei. quod nobiscum daemones dixit habere commune. In hominibus autem ut sint istae perturbationes. Qua igitur insipientia vel potius amentia per aliquam religionem daemonibus subdimur. per quos illum dii exaudiant. qua pecora carent. qui haec amant. Quam ob rem si propterea dii non perturbantur. non est perturbatio. inde concessa qui apportent. quod et iste Apuleius. ut non solum diligat turpia. ad hoc passiva ut misera sint. quas non amat innocentia. Amant quippe illi scaenicas turpitudines. Cur ergo sunt ista in animis daemonum. quae in pecoribus non sunt? Quoniam si quid in pecore simile apparet. nobis vera religio praecipit. quae daemonum esse dicit. quae nobis ab hac mortalitate liberatis in fine promittitur. verum etiam divinitati existimet grata. dignum autem misceri daemones et diis et hominibus. quod animalia sunt.. annumeraret virtutem. ut.

Medii esse non possunt daemones ad bonum. et miscetur daemoni deceptionem hominis aucupanti. At enim urgens causa et artissima cogit daemones medios inter deos et homines agere. si illi secundum iniquas leges saperent eumque talia praedicantem atque laudantem morte multarent. et a diis referant impetrata 70. eo quod hac pestifera scelerataque doctrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur.. supplicium constitutum 69? Postremo Apuleius ipse numquid apud Christianos iudices de magicis artibus accusatus est? Quas utique sibi obiectas si divinas et pias esse noverat et divinarum potestatum operibus congruas. et miscetur daemoni fingenti divinitatem. magicas an licitas? Si magicas. nisi eos et humana curare. sicut martyres nostri.. quae non possunt ab innocente committi. quibus haec prohiberentur et damnanda putarentur. germana. nolunt per tales. maxime si aliquid magicum admisit: itane tandem illis intercedentibus accipit veniam. cum eis pro crimine obiceretur Christiana religio... ait poeta clarissimus: Testor. Si autem peccator paenitens preces fundit. . vel. erubescere compulerunt mutarique fecerunt. Deinde quaero. quibus impellentibus aut faventibus se cecidisse plangit in culpam? An et ipsi daemones. doctrinis fiunt et operibus daemonum. inquiunt.. quos recte sentit esse damnandos. nequaquam sibi auderent divinos honores expetere. sed potius confitendo profitendo praedicando et pro hac omnia fideliter fortiterque tolerando et cum pia securitate moriendo leges. Quaenam tandem ista causa est et quanta necessitas? Quia nullus. quos omnes optimos volunt. de quibus quosdam nimis infelices et nimis impios etiam gloriari libet. et miscetur daemoni decipienti. paenitentiam? Hoc nemo umquam de daemonibus dixit. digna animae illius daemones dona rependerent.quae etiam publica lege vetantur. non miscetur homini per philosophicos libros poetas de bene instituta civitate pellenti. Ibi enim est detestanda superbia. si opera sunt numinum colendorum? An forte istas leges Christiani instituerunt. quoniam aether longe a terra est alteque suspensus. qui paenitendo desiderarent ad gratiam veniae pertinere. Huius autem philosophi Platonici copiosissima et disertissima exstat oratio. ne cultu videantur indigni. nisi quod haec maleficia generi humano perniciosa esse non dubium est. non solum eas confiteri debuit. nisi daemones aerii nuntiarent. ut possint paenitentibus mereri indulgentiam. quales preces hominum diis bonis per daemones allegari putat. quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret. qui non miscetur homini supplicanti. pro quorum divinis operibus praedicandis humanam vitam sibi adimi non timeret. non miscetur homini petenti indulgentiam. quibus prohibebatur. non miscetur homini deorum crimina fingere prohibenti. quod eos deceperint. et miscetur daemoni magicas artes docenti et implenti. et miscetur daemoni suadenti nequitiam. id est Romanorum antiquissimis legibus. si ita esset. leges culpans potius. et miscetur daemoni arroganti. 21. priores agunt. O mirabilem sapientiam! quid aliud de diis isti sentiunt. non miscetur homini confugienti ad divinitatem. 20. Praeclara igitur sanctitas Dei. At omnia miracula magorum. quos viderit cur censeat honorandos. cara. ut ab hominibus afferant desiderata. si ad Deum verum preces nostras volumus pervenire. magicas invitam accingier artes 67? Illud etiam. aer vero aetheri terraeque contiguus. et miscetur daemoni a principibus et pontificibus civitatis per scaenicos ludos poetarum ludibria requirenti. qua crimen artium magicarum a se alienum esse defendit seque aliter non vult innocentem videri nisi ea negando. et propter elementorum distantiam humana 130 .ad veritatem atque sapientiam... deos et te. non eam negando temporales poenas evadere delegerunt. qui hoc fecerit. nonne in duodecim tabulis. qua noverant se fieri salvos et gloriosissimos in aeternum.. non miscetur homini paenitenti. eos necessarios asserens perferendis ad deos precibus nostris. non miscetur homini magorum scelera iustis legibus punienti. non miscetur homini imitationem daemonis fugienti. Deus miscetur homini. si licitas. nolunt tales.. quod alio loco de his artibus dicit: Atque satas alio vidi traducere messes 68. quia. 19. Porro adversus magicas artes. hic humilitas miseranda. 1. Ita enim vel sententiam suam persuaderet iudicibus. et miscetur daemoni se falsis deorum criminibus oblectanti. quibus artes magicae puniuntur? Secundum quem alium sensum. Sed nimirum tantae huius absurditatis et indignitatis est magna necessitas. quorum debemus opera devitare. quae haberi miranda et veneranda oporteret. tuumque Dulce caput. sed etiam profiteri. nonne ipsam publicam lucem testem citabo? Cur enim tam graviter ista plectuntur severitate legum. Cicero commemorat esse conscriptum et ei.

ista in honorem ipsorum deorum? Daemones non ad bonum sed ad malum medii sunt. quando eorum iniurias prohibebat. quos vicinos nosse non possent. invidentia lividos. ignotam diis esse voluerint. cum illa sint in iniuriam. a quibus criminantur. ita esse medios daemones inter deos et homines tamquam internuntios et interpretes. possunt et mendaciis daemonum decipi. verum etiam per illos malos propinquos Platoni bono longinquo dona transmittant? Sic enim eos elementorum quasi catenata series colligavit. atque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum. non possint. et quod Plato philosophica gravitate de optima re publica haec omnia censuit removenda tacuerunt. confessuri sunt non licuisse diis bonis habitare cum bono Platone. an utrumque indicaverint. sed aeris et terrae transmutare pondera non valentes. 2. inde referant deorum suppetias. Quis enim ferat. Porro si deorum divinitas a daemonibus non potest falli. qui eos non terreno corpore. ut iam dii boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum. nec audebant tamen omnino indignos dicere honore divino. quia malos videbant. sed electo in auxilium Deo vero pia mente facillime superant. qua ludos scaenicos amant. quando eorum iniuriis exsultabant. sic utrumque cognoscunt. ut credantur daemones necessarii et ob hoc etiam ipsi putentur colendi. nec aliena. huic. qui illos nec deos esse credebant. Si enim primum elegerint. eadem divinitate quod agimus non potest ignorari. qui hinc ferant petitiones nostras. ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes atque facientes a suo accessu non arceant. Iam. ut dii omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios daemones dii nosse utiliter possunt. 22. si autem animorum indicia corporalia. ne in quolibet eorum de diis tam male sentiatur. superbia tumidos. a iustitia penitus alienos. Quibusdam vero vitia eorum aliquanto attentius et diligentius intuentibus non potuerunt persuadere quod dii sint. quibus illa deorum dedecora celebrantur. qualia sunt locutio vultus motus. Vellem autem mihi isti dicerent. utrumque scientes. et religiosam erga deos Platonis prudentiam et in deos iniuriosam libidinem suam. a quibus eis cernebant inveterata superstitione per tot sacra et templa serviri. per corpus suum aetherii dii sentiunt et inde colligunt quid etiam daemones nuntient. et habitasse cum daemonibus malis. an potius irridenda vel detestanda vanitas. si tamen non istum saltem honorem homines eis deferendum putarunt. quia supra terras et aquas aeri locus est.. ut nullo modo credendum sit. 21. sed esse spiritus nocendi cupidissimos. Quia igitur nihil istorum quattuor eligendum est. ne sit vana divinitas! si enim animo ab obstaculo corporis libero animum nostrum videre dii possunt. restat. deos autem omnes bonos volebant. 131 . quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si vero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem. nec tamen. diis istis bonis magis notus est daemon per corpus vicinum quam homo per animum bonum. ut illis.. cum dii boni hominem bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent. Sed multis plane participatione verae religionis indignis tamquam captis subditisque dominantur. fallacia callidos. utrum diis daemones nuntiaverint de criminibus deorum poetica Platoni displicere figmenta et sibi ea placere celaverint.nescire. qui in hoc quidem aere habitant. an utrumque occultaverint deosque esse maluerint totius rei huius ignaros. atque inter deos et homines internuntios ac beneficiorum impetratores se esse finxerunt. quae interrogando proposui. ideo et ipsi sunt meritis superiores hominibus. peius est ceteris. a quo defenduntur. quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de diis bonis opinentur attendant. Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint. si poetarum de diis immortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suavissimam voluptatem diis daemones nuntiaverunt. quod Apuleius persuadere nititur et quicumque alii sunt eiusdem sententiae philosophi. quorum maximae parti mirabilibus et fallacibus signis sive factorum sive praedictorum deos se esse persuaserunt. sed eorumdem nuntiorum.ad deitatem. coniungi possint. suam vero nequitiam. sed etiam daemonum nequitiam deorum iniuriis exsultantem per eosdem daemones nuntios diis innotuisse responderint: hoc nuntiare est an insultare? Et dii utrumque sic audiunt. si quartum elegerint. maxime ne offenderet populos. an sententiam quidem Platonis. qua noluit deos per impiam licentiam poetarum falsis criminibus infamari. prodere non erubuerint vel timuerint. . O multum dolenda necessitas. non ad hoc indigent daemonibus nuntiis. quod reliquum est. quando illa nesciunt. quia de caeli superioris sublimitate deiecti merito irregressibilis transgressionis in hoc sibi congruo velut carcere praedamnati sunt. per quos dii possint et quid in rebus humanis agatur addiscere et ubi oportet hominibus subvenire? Hoc si ita est. Horum quattuor.

Quae Hermes de diis censuit ad Christi religionem conferuntur (23-27) Hermes testis est homines finxisse deos et animasse. cum appareat Aegyptios incassum pia mente divinitatem sedula religione servasse et omnis eorum sancta veneratio in irritum casura frustrabitur 72. quos confitetur ab hominibus fieri.. ut. sicut in nostram linguam interpretata sunt. Huius Aegyptii verba. at ille visibilia et contrectabilia simulacra velut corpora deorum esse asserit. Multa quippe talia dicit de uno vero Deo fabricatore mundi. . ut hominibus apud ipsos deos necessarii videantur. venturum sciebat. sicuti Pater ac Dominus. 3. sicut Prophetis sanctis. sed evanuerunt in cogitationibus suis. ponam. 2. deos fecit aeternos. quod cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt. sicut a me positum est. quae commemorare longum est. et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur. sed tamquam ea tollerentur atque delerentur. quanto est veracior atque sanctior. ut tamquam deos colendo. inesse autem his quosdam spiritus invitatos. Et quoniam de cognatione. inquit.. Et paulo post: Ita humanitas. ut diis. cum sit facilius. qui valeant aliquid sive ad nocendum sive ad desideria nonnulla complenda eorum. statuas futurorum praescias eaque sorte vate somniis multisque aliis rebus praedicentes. quem Trismegiston vocant. . quia tempus. semper velit homines subdi et haec futuro tempore plangat auferri quasi quicquam sit infelicius homine. hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem. ita homo fictor est deorum. 23.praedicit ruinam figmentorum Aegypti. et obscuratum est insipiens cor eorum. cui sua figmenta dominantur. sed tam imprudenter dolebat. inquit. quam imprudenter sciebat. Hos ergo spiritus invisibiles per artem quandam visibilibus rebus corporalis materiae copulare. 23. imbecillitates hominibus facientes easque curantes. quam ut per eius cultum dii possint esse. An ignoras. quia opera sunt manuum hominum. tristitiam laetitiamque pro meritis. putat dici de simulacris. 1.. o Trismegiste? Tum ille: Statuas. quod Aegyptus imago sit caeli. potestatem hominis. sensit et scripsit. Apuleius enim deos quidem illos negat. qui in templis sunt humana proximitate contenti. Nam diversa de illis Hermes Aegyptius. Citius enim fit. id est ipsi homini. Non enim haec ei revelaverat Sanctus Spiritus. quo auferrentur. Deinde multis verbis Hermes hunc locum exequitur. nec ipse sit homo. et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo. ut sui similes essent. exterminabo nomina simulacrorum a terra. velut amicus eisdem ludificationibus daemonum loquitur. quos fecit. dolebat. tanto vehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subvertit. Sed Hermes cum ista praedicit. statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque facientes et talia. Ille autem Aegyptius alios deos esse dicit a summo Deo factos. ut gratia verissimi Salvatoris liberet hominem ab eis diis. qualia veritas habet. et alio loco: Erit in illo die. in quo videtur hoc tempus praedicere. dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorrupti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis 73 et cetera. Hoc qui audit. ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra. Dominus. ad quem maxime loquebatur. nec Christianum nomen evidenter exprimit. et non iam erit eorum memoria 76. opus hominis praeferatur.sed dolet et non convertitur. quo Christiana religio. quorum observatione caelestis similitudo custodiretur in Aegypto. terra nostra mundi totius est templum. vimque cognosce. de quibus dicit Apostolus. semper memor naturae et originis suae in illa divinitatis imitatione perseverat. ita haec futura deplorans luctuosa quodam modo praedicatione testatur. cultum eorum a supernorum deorum religione non separat. cum sibi praeficit ipse quod fecit. Et tamen quoniam praescire cuncta prudentem decet. a quo factus est homo. sacrilega Hermes Aegyptius. 132 .. inquit. Erat enim de his. quos facit homo. et ei Deo subdat. aut. translatio aut descensio omnium quae gubernantur atque exercentur in caelo. ita humanitas deos suos ex sui vultus similitudine figuraret 71. a quibus eis divini honores et cultus obsequia deferuntur. et Pater vel quod est summum Deus ut effector est deorum caelestium. quam ut operi Dei ad eius imaginem facto. et ecce ipsi non sunt dii 75. vides quatenus tu ipse diffidas. quos fecit homo.. istud vos ignorare fas non est: futurum tempus est.. ei respondisset atque dixisset: Statuas dicis. perniciosa. Quapropter merito homo deficit ab illo qui eum fecit. qui haec praevidentes cum exsultatione dicebant: Si faciet homo deos. Ac si dicendum est verius. Hic cum Asclepius. 23. o Asclepi. Haec vana deceptoria. dicit Dominus. ut homo in honore positus pecoribus non intellegens comparetur 74. alios ab hominibus. o Asclepi. inquit. sed cum dicit ita inter deos et homines quadam medietate versari. quod est verius. o Asclepi.

ad hominem rationemque redeamus. sicut religio loquitur. sed in omni terra. Filius Dei vivi 80. sive quia perditionem suam hanc ipsam dicebant. et hoc erat ante tempus. quoniam animas facere non poterant. Hermes dicit proavos errasse de deorum ratione. quod homo divinam potuit invenire naturam eamque efficere. abstulit fides. qua facerent deos: nos quid oportet dicere. quod instituit incredulitas. attendere et videre nequaquam illos ad hanc artem perventuros fuisse. quos homines fecerunt. 24. invenerunt artem. et cor eorum vincetur in eis 77. inquit. si animum adverterent ad cultum religionemque divinam. quod ad hanc rem attinet. qui venturum quod sciebant venisse gaudebant. Omnium enim mirabilium vicit admirationem. Minus enim miranda etsi miranda sunt. Aedificatur enim domus Domino civitas Dei. Quoniam ergo proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. 24. id est ante tempus iudicii. qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in homine. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent 83. quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur auferri. inquit. cantate Domino omnis terra 84. qualis Symeon. abstulit ad unum verum Deum sanctumque conversio. aufertur religione divina. crederent. quod instituit a cultu divinae religionis aversio. qua efficeret deos. ex quo divino dono homo animal dictum est rationale. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione divina aversio animi invenit. hoc dolet vir sapiens tamquam religionem divinam venturo certo tempore auferri. 2. qui eorum societate detinentur. quae cantat Domino canticum novum. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. aut contentus fuit dicere: errabant. quae nec fallit nec fallitur. quo modo iste confessus est. et vi diabolica poenam daemonum futuram dolere compellitur. si quid rectum piumque saperemus. abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris. Ex quo genere et illi erant. in omni terra post eam captivitatem. abstulit via veritatis. Huic autem Aegyptio illi spiritus indicaverant futura tempora perditionis suae. si a veritate non aberrarent. quo aeterna damnatione puniendi sunt cum omnibus etiam hominibus. quae est sancta Ecclesia. ita loquens: Sed iam de talibus sint satis dicta talia. qui mox natum Iesum 78. 1. qua illi deos facere concessum est. Cum vero idem ipse. Si enim tacitis causis dixisset proavos suos invenisse artem. qua illos homines. qualis Petrus revelante Patre dicens: tu es Christus. quae de homine dicta sunt. de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus vivis 133 . si. invenerunt artem qua efficerent deos. Cui inventae adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem. ut homo arte faceret deos. Numquidnam saltem mediocriter eos dixit errasse. ut iterum dicat de diis. Post multa enim ad hoc ipsum redit. quod futurum quidem. Si enim proavi eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et aversione animi a cultu ac religione divina invenerunt artem. ut cogniti spernerentur. nec in sola Aegypto. Iterum. nisi adderet et diceret: multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animadvertentium ad cultum religionemque divinam invenit artem. Nescio utrum sic confiterentur ipsi daemones adiurati. qui haec contrariis causis. vel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro. qualis Anna. quam solam in isto plangit daemonum spiritus. Vide si non et vi divina maiorum suorum errorem praeteritum prodere. qua efficerent deos: quid mirum. qua homo deos facit. eamque miscentes. ita sanctus Isaias prophetat: Et movebuntur manufacta Aegypti a facie eius. qui etiam praesenti in carne Domino trementes dixerunt: Quid venisti ante tempus perdere nos 81? Sive quia subitum illis fuit. qualis Elisabeth. confitetur tamen atque exprimit causas. sicut vere sacrae et vere propheticae Litterae praenuntiarunt. qua efficerent deos. qua fiebat. et tamen si causas artis huius nos diceremus multum errorem hominum et incredulitatem et animi errantis atque infidelis a divina religione aversionem. ubi scriptum est: Cantate Domino canticum novum.proprie vero de Aegypto. Titulus quippe psalmi huius est: Quando domus aedificabatur post captivitatem. conversio corrigit aversionem? Convertitur quis de errore ad veritatem. quam instituta sunt. quae etiam conceptum in Spiritu agnovit 79. fides redarguit incredulitatem. non sicut iste quasi omni vento doctrinae 82 hinc atque inde perflatus et falsis vera permiscens dolet quasi perituram religionem. haec ars detestanda quidquid fecit aversa a religione divina. proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. quem postea confitetur errorem. si ea. utcumque ferenda esset impudentia resistentium veritati. et cetera huius modi. et dolet venturum esse tempus. cum veritas emendat errorem. sed tardius opinabantur. ut hanc artem invenirent faciendi deos. quare ad ista perventum sit. quae Deo digna sunt. Quoniam. qua facerent deos: nostrum fuit utique. dicens proavos suos multo errore et incredulitate et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem.

quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis. Non enim quia in terra condicione carnis habitamus. quos idem ipse fecit Deus. tamen vita sensuque carentibus dicendum fuit? Sed immundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria colligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captivaverant. si ab illo nos fieri beatos. qui tales non sunt. qui haec per sanctos Prophetas canebat. inde munera referentes. daemoniis immolant. Dii ficti non sunt medii inter homines et deos. sed tali homini. qua homines a malignis daemonibus tenebantur. sibimet importasse. dominatio daemoniorum. quam longe absunt a virtutibus vitia et a bonitate malitia. non tamen eis dedit. 134 . 3. hinc afferentes vota. vel quasi beneficia praestando magis nocentes. non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum apud homines valeant. Deos ergo tales. Nimis enim stultum est credere deos. quos sanctos Angelos nos vocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis sive Sedes sive Dominationes sive Principatus sive Potestates 90. et ecce ipsi non sunt dii 89. Qui ergo doluit venturum fuisse tempus. ubi dicitur: Cantate Domino canticum novum. quales fuerunt a quibus facti sunt. nisi quando permittuntur alta et secreta Dei providentia). quando in eorum societatem colendo traducebatur. non corporis loco. sed quae immolant gentes. Unde dicit Apostolus: Scimus quia nihil est idolum. sed ab errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta miris modis coactus est confiteri. Annuntiate in gentibus gloriam eius. Qui quamvis eos appellet deos. velit nolit. ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat. hoc est a prudentibus. etiam ipsis faventibus credimus. qui eos fecerunt. qui colerent. a quibus tam longe absunt animi affectione. per artem nescio quam imaginibus inditi. quod possunt. etiam Hermes ipse ea. etsi eos carnalibus oculis videre non possumus. Dominus autem caelos fecit 88. qui non erant dii. et quidquid tale de materiis licet affabre effigiatis. non a prudentibus et fidelibus et religiosis. tamen eis sine dubio meliores sunt. sed versutorum daemoniorum. quales esse utique non debemus. quos fecit Deus. in tantum ab eis longe sumus vitae merito. Hi enim diis bonis. quem non faceret homo nisi errans et incredulus et aversus a vero Deo? Porro si daemones. et quod homines. hoc est visibilibus simulacris. unde titulum ille psalmus accepit. sed per bonae voluntatis similitudinem. non idolorum stolidorum. a quo et ipsi facti sunt. tamen cum dicit a talibus hominibus factos. Quia omnes dii gentium daemonia. quam valent ipsi homines. in quantum autem dissimilitudine voluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus. nolo vos socios fieri daemoniorum 87. ut quales ipsi sunt simus: fide illis interim propinquamus. societatem dico. terribilis est super omnes deos. fidelibus. benedicite nomen eius. cantate Domino omnis terra. Cantate Domino. qui hac arte fecerunt deos. bene nuntiate diem ex die salutare eius. vel aperte malefaciendo (nec tamen quodlibet horum. et non videbunt 86. religiosis. et non deo. ut eos haberent deos. Nullo modo igitur per daemonum quasi medietatem ambiendum est ad benevolentiam seu beneficentiam deorum vel potius angelorum bonorum. quos deos ipsi arte fecerunt: restat. qui coluntur in templis. ostendit colendos non esse ab eis. quod Platonicus Apuleius (unde iam satis diximus et quam sit inconveniens absurdumque monstravimus). ut. Praenuntiabat illa Hermes dolendo. cum aberrarent aversique essent a cultu et religione divina. sed si immunditia cordis terrena sapimus. simul etiam demonstrans ipsos homines. Nam quid sunt idola. ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos. captos daemonia possidebant. malo spiritu instigatus semper volebat istam captivitatem manere. in omnibus populis mirabilia eius. nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent. Daemon quippe simulacro arte impia colligatus ab homine factus est deus.domus aedificatur 85. ab eis hominibus. quos fecit Deus. Verum est quippe illud propheticum: Si faciet homo deos. quos fecerunt homines. Neque enim. et propter suos pessimos ac turpissimos mores. quos idem fecit Deus. quae nolebat et dolebat auferri. amici esse omnino non possunt. tamquam daemones possint. non omni homini. et homines. Qualis est ergo iste deus. quia magis decipientes. Post hanc ergo captivitatem. 24. id est idolis daemones per artem nescio quam cupiditatum suarum vinculis illigatos cum appellaret factos ab hominibus deos. plus valere apud deos. Et quia Spiritus victor est. qua transacta psalmus canit aedificari domum in omni terra. quo auferretur cultus idolorum et in eos. 25. non eis iungimur. Cum vero sanamur. arte factos a talibus. qua cum illis sumus et cum illis vivimus et cum illis Deum quem colunt colimus. quia deos homo faciebat. Angelis similes sumus bona voluntate. Dei domus aedificatur in omni terra. talium deos. non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos. cum appellasset Hermes. praenuntiabat haec Propheta gaudendo. quamvis errantes et increduli et aversi a cultu ac religione divina.

quanto plus volveretur temporis et dierum. in eodem ipso libro. quam invenerunt homines multum errantes. ut non attendant in omnibus litteris paganorum aut non inveniri aut vix inveniri deos. pro corpore simulacrum. incredulos et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. alius iste. invenisse artem. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent. Sed de Aesculapio et Graeci et Latini hoc idem sentiunt. quae omnibus fere mortuis exhibentur. tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. et utique. quod remeavit in caelum. Sane advertendum est. id est Mercurius. qui haec legunt animo a nobis averso atque perverso. Deinde sequitur tamquam hoc exemplis probaturus et dixit: Avus enim tuus. reliquus enim. qua efficerent deos: Cui inventae. At enim alius est ille. Sed dolor daemonum per eum loquebatur. ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: Tunc terra ista. ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas civitates eorum animas. secutus adiunxit: Terrenis etenim diis atque mundanis facile est irasci. inquit. tamquam hoc sit maximum divinitatis indicium. quo modo iste Aegyptius. non essent homines morituri. Adiungens deinde aliud: Hermes. Adhuc addit et dicit: Isin vero uxorem Osiris quam multa bona praestare propitiam. quae solebat medicinae arte praebere 93. ubi et ludos commemorat funebres. quem dicit avum suum fuisse. sanctissima sedes delubrorum atque templorum.. Non multum pugno. a nobis autem coli mortuos in sepulcris. ita ut eorum legibus incolantur et eorum nominibus nuncupentur 96. quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem eamque miscentes. putent a pagani scultos fuisse deos in templis. increduli et irreligiosi. inquit. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima 91. hoc est in sui nominis civitate. quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos 92 et probat per ea sacra. deos Aegypti homines mortuos esse testatur. Tanta enim homines impii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt videre. ait inter cetera: Tunc terra ista. si illa non auferrentur. Omitto.et de Iside et Osiride qui ex hominibus dii facti sunt. 26. inquit. 1. huius Trismegisti. quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. cuius avitum mihi nomen est. quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta. si est homo totus in sensu vitae.. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. cum doleret tempus esse venturum. Ex utraque natura dicit ex anima et corpore. quia hi. cuius instinctu Hermes ista dicebat. fuisse plenissimam. Aesculapium et Mercurium. quos illa arte homines faciunt (unde dat intellegi daemones se opinari ex hominum mortuorum animis exstitisse. melior remeavit in caelum. qui tales deos faciebant. 26. quod terra Aegypti. verum et iste. sepulcrorum futura esset mortuorumque plenissima? Nempe spiritus fallax. quo illa auferrentur ex Aegypto. per eum ipsum coactus est confiteri iam tunc illam terram sepulcrorum et mortuorum. quos pro diis colebant... ait inditos simulacris. utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti atque compositi. quantis obesse scimus iratam! 95 Deinde ut ostenderet ex hoc genere esse deos. ut pro anima sit daemon. alius iste. 2. quasi vero. cum de iside dixisset. qui suas futuras poenas apud sanctorum martyrum memorias 135 . esse perhibetur. vel potius totus. quod commemoravi.. animas facere non utique poterant). falsus ac fallens.licet ipse de cultu mortuorum loquatur. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima. quantis obesse scimus iratam. Hermes ipse. medicinae primus inventor. sicut Aesculapius. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis.. . ut videlicet. 26. Mercurium autem multi non putant fuisse mortalem. alius ille sit. cui templus consecratum est in monte Libyae circa litus crocodilorum.. nepotis sui. Cum enim dixisset proavos suos multum errantes circa deorum rationem. Ubi est illa velut querela luctuosa. id est corpus. Ecce duos deos dicit homines fuisse. aut alibi essent mortui ponendi quam in terra. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. de quo nunc agitur. quoniam animas facere non poterant.Hermes dolet Aegyptum plenam fore sepulchris martyrum. quos per artem. Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco. quem tamen iste avum suum fuisse testatur. Sed hoc videtur dolere. 3. nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique venientes adiuvat atque conservat? 94 Hic enim Hermes maior. in quo eius iacet mundanus homo. qui non homines fuerint mortuisque divini honores delati sint. omnia etiam nunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo. quorum sunt consecratae viventes. quamvis eodem nomine nuncupentur. ex homine deus secundum testimonium tanti apud suos viri. in Hermopoli. ubi habebat sepulcrum. Unde contigit. o Asclepi.. .

Martyrum sacra non instituimus. sicut Leone sacerdote prodente ad Olympiadem matrem scribit Alexander. talia commiserunt.imminere maerebant. legant qui volunt vel possunt. sacerdotia. ubi vel flagitia isti celebrant deorum suorum. Nos itaque martyres nostros nec divinis honoribus nec humanis criminibus colimus. nullus vel mediocriter prudens ambigit. qui usque ad mortem corporum suorum pro veritate certarunt. qui eos et homines et martyres fecit et sanctis suis Angelis caelesti honore sociavit. sed Deus eorum nobis est Deus. tamen quicumque id faciunt. quae sit Peripateticorum Stoicorumque sententia. Honoramus sane memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei. 27. quia incongruum indebitum illicitum est atque uni Deo tantummodo debitum. 2. Nec tamen nos eisdem martyribus templa. Aegyptia dea. dicere in precibus: offero tibi sacrificium Petre vel Paule vel Cypriane. Quod quale sit iam in volumine sequenti videndum est. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt (quod quidem a Christianis melioribus non fit. et eos. colendos esse censebunt. Nam de Iside. ut nec criminibus suis nec ludis eos turpissimis oblectemus. quae animo accidunt. ut innotesceret vera religio falsis fictisque convictis.sed eorum memoria ad virtutem vocat. cum homines essent.. quae et quanta mala non a poetis. quod etiam si qui antea sentiebant. ornamenta sunt memoriarum. etiam super sanctum corpus martyris ad Dei honorem cultumque constructum. unde eamdem et Cererem volunt) 97. . quod etiam illic offertur. quae post mortem futura est. nihil virtutis assignat.. quorum praesidio ad veram beatitudinem possit humana anima pervenire. quamvis deos habeant. si. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare. non sacra vel sacrificia mortuorum tamquam deorum. qui omnes reges fuisse scribuntur (quibus parentibus suis illa cum sacrificaret. sacra et sacrificia constituimus. sit aliqua pars bonorum. Quae daemonibus Apuleius ascribat. quibus dii superiores sunt. orant et auferunt. quoniam non ipsi. uxore Osiris. ulla ex parte audeant comparare. 2. sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti illi importaverint talem deum. Sed fortasse dicturi sunt deos quidem esse omnes bonos. Sic enim non constituimus sacerdotes nec offerimus sacrificia martyribus nostris. sicut colunt illi deos suos. sed mysticis eorum litteris memoriae mandata sint.. Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter vitam beatam. et de parentibus eorum. 136 . Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum. Non autem esse ista sacrificia martyrum novit. In multis enim talibus locis torquentur et confitentur et de possessis hominum corporibus eiciuntur. quas cum apposuerint. invenit hordei segetem atque inde spicas marito regi et eius consiliario Mercurio demonstravit. qui eadem arte excellere voluerunt. De perturbationibus. sacrificium Christianorum. Absit ut eos. quos bonos opinantur. daemones autem alios malos. et videant quibus hominibus mortuis vel de quibus eorum factis tamquam diis sacra fuerint instituta. Ad quem articulum disputatio praemissa pervenerit et quid discutiendum sit de residua quaestione. et recolant qui legerunt. sanctificari sibi eas volunt per merita martyrum in nomine Domini martyrum. 27. cum apud eorum memorias offeratur Deo. quos tamen deos non habemus. si homines non fuerunt. qui novit unum. nec sacrificia illis offerimus. 4. 3. ut vescantur vel ex eis etiam indigentibus largiantur. quibus cum rationem non subtrahat. per quos ad vitam in aeternum beatam perveniamus. 1.. alios bonos. nec eorum probra in eorum sacra convertimus. si haberet Deum. timendo reprimebant. vel conficta delectamenta daemonum noxiorum. et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo). sanctis martyribus nostris. An inter daemones. ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias agamus et nos ad imitationem talium coronarum atque palmarum eodem invocato in auxilium ex illorum memoriae renovatione adhortemur? Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis. 11 LIBER IX BREVICULUS 1.

137 . 14. Nomen deorum falso ascribi diis gentium. De diis caelestibus et daemonibus aeriis hominibusque terrenis Apulei Platonici definitio. De qualitate scientiae. homine Christo Iesu. 7. Quod fallacia daemonum.5. 12. Ad consequendam vitam beatam. 16. LIBER NONUS IN CHRISTI ET PHILOSOPHORUM DOCTRINA OPUS MEDIATORIS DISSERITUR Quae quaesita iam sint et quae quaeri oporteat (1-2) Quae quaesita iam sint de diis bonis et daemonibus. 11. 6. 20. 13. Quod appellatio daemonum iam nec apud cultores eorum assumatur in significationem alicuius boni. cum sint mortales. 10. sed tali qualis est unus Christus. si nec cum diis beati nec cum hominibus sunt miseri. possint vera beatitudine esse felices. exagitentur quorum ope homines apud deos asserit adiuvari. quae daemones superbos facit. Quibus passionibus daemones confitente Apuleio. 8. dum sua intercessione viam spondet ad Deum. sed virtutem exerceant. Ad quem modum Dominus voluerit daemonibus innotescere. De opinione Platonicorum. 19. An rationabiliter Platonici definierint deos caelestes declinantes terrena contagia hominibus non misceri. 23. Plotini sententiam minus miseri sint homines in corpore mortali quam daemones in aeterno. 17. Quo modo daemones. 15. ut homines a via veritatis avertat. 18. De Mediatore Dei et hominum. quibus ad amicitiam deorum daemones suffragentur. Quod secundum. non deorum sint. Quid intersit inter scientiam sanctorum angelorum et scientiam daemonum. 21. De ternis contrariis. Quod passiones. non tali mediatore indigere hominem qualis est daemon. An homines. quae Christianos animos afficiunt. quibus secundum Platonicos daemonum hominumque natura distinguitur. quod tamen et angelis sanctis et hominibus iustis ex divinarum Scripturarum auctoritate commune est. non in vitium trahant. cum hae partes daemonum. inter utramque partem sine utriusque communione sint medii. hoc annitatur. qua putant animas hominum daemones esse post corpora. An amicitia caelestium deorum per intercessionem daemonum possit homini provideri. quae in participatione est summi boni. Quod Platonici figmentis poetarum infamatos asserant deos de contrariorum studiorum certamine. 22. 9.

id est rationalis et intellectualis. confitens eorum mentem. quorum illos ab hominibus longe alteque seiungunt. quamquam et deos. eo quo vetustiores et debita poena insanabiles) ipsius quoque mentis. Quae omnes turbelae tempestatesque procul a deorum caelestium tranquillitate exsulant 3. ab Homero fateantur daemonem nuncupatum 2. disputationem continere debebit de differentia (si quam volunt esse) non deorum inter se. quibus rationalia sunt animalia. eaque nullo modo a diis. sed moribus similes (ut non dicam deteriores. istos inter deos et homines collocant. nequaquam eius est neglegenda discussio. sive quorumlibet sententia. etiam cum eas huius vitae condicione patiuntur. 3. irretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia longe aberret a vero deo. qui omnes deos non nisi bonos esse asserunt et longe praestantiores eis hominibus. id est sacrilega flagitiosa facinerosa non de quolibet homine. ut quasi cum eis possit esse post mortem. non saltem imbutam munitamque virtute passionibus animi irrationalibus nequaquam cedere. igitur et misereri et indignari. quibus essent praediti. beata est. sed ipsam quoque. ut iste appellavit. qua rationales esse perhibuit. atque hoc Platonici. 138 . qualia boni et prudentes homines aversantur et damnant. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant. Num est in his verbis ulla dubitatio. Hi autem. ex ulla animi parte consistunt. et hoc nulla ratione posse compertum est. procellosis quodam modo perturbationibus agitari. poetae solent haudquaquam procul a veritate osores et amatores quorumdam hominum deos fingere. velut procellosum salum dixit passionum tempestate turbari? Ut ne hominibus quidem sapientibus comparandi sint. quem volunt esse regem ac principem ceterorum. merito moventur daemonum factis. nec de differentia deorum et daemonum. Daemones passionibus agitantur (3-11) Daemones animo perturbantur. sed de ipsis diis figmenta poetarum et magicarum artium sceleratam puniendamque violentiam. Et bonos et malos deos esse quidam opinati sunt. praecipui philosophorum ac nobilissimi. qua turbulentis et pravis affectionibus repugnatur. nec in veritate atque virtute. illos contra adversari et affligere. quae negare non possunt. sicut stultarum mentium mos est.1. 2. Quae philosophi de perturbationibus praeceperint. sed stultis mortalibus et iniustis non corporibus. qui huius modi perturbationibus animorum. committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur. dum conciliari affectat et studet. An daemones boni esse possit quaerendum. sicut in illius fine promisimus. non deorum. nomine daemonum. ut hinc perferant desiderata. tamquam nullus deus homini misceatur. inquit. per quos tamquam medios diis. indicium vero miseriae tacere non potuit. possint quasi propinquiores et amiciores diis bonis conciliare homines bonos. qui deos quosdam bonos. id credant esse daemonum. ita ut ipsum Iovem. simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare. Proinde hic liber. Verba namque eius de hac re ista sunt: Ex hoc ferme daemonum numero. qui perhibentur boni. inde referant impetrata. cum quo solo et in quo solo et de quo solo anima humana. ut nullum deorum malum credere auderent. sed ipsas daemonum mentes. quos omnes bonos credit. quidquid eis merito displicet in operibus vel affectibus pravis. a quibus humana non est immunis infirmitas. quod ad praesentem pertinet quaestionem. utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam vitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesivimus. sed de differentia ipsorum daemonum. sed rarius. quidam vero de diis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt. hos prosperare et evehere. quod exorbitet ab itinere sapientiae et lege iustitiae. quod non animorum aliquas inferiores partes. quo pacto daemones. Sed illi. quibus vim suam manifestant occulti spiritus. qui talibus gaudent. alios bonos alios malos daemones. ut. quos omnes bonos dicunt. non eis cedentes ad aliquid approbandum vel perpetrandum. daemones quoque appellaverunt nomine deorum. cum quibus velut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem. mente imperturbata resistunt. Apud plerosque enim usitatum est dici. si essent boni. et angi et laetari omnemque humani animi faciem pati. ne quisquam velut daemones bonos sequendos sibi esse arbitretur. Quae igitur est differentia daemonum bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his universaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de virtutibus tacuit animorum. Tacuit ergo beatitudinis causam. sentiunt. quae sive sit etiam Platonicorum. salo fluctuant. quos omnes bonos volunt. quosdam malos esse dixerunt 1.

quorum amissionem minabatur tempestatis immanitas. sicut Cicero 4. nec in hac quaestione Stoici delectentur nisi novitate verborum. ut puto. quae 139 . sicuti est vita ista salusque corporis: non ita illud periculum perhorresceret. Quae si ita sunt. Verum tamen et illam poterat permotionem pati. ut eis leges quodam modo. Et ideo fortasse dicunt eas in sapientem non cadere Stoici. quidam affectiones vel affectus 5. 1. vir elegantissimi eloquii et multae undecumque scientiae. quae ille se in Epicteti libro legisse commemorat eum ex decretis Stoicorum dixisse atque sensisse. Cicero in libris De finibus bonorum et malorum verbis magis quam rebus adversus Platonicos seu Peripateticos certare convincit 7. Duae sunt sententiae philosophorum de his animi motibus. Hoc enim esse volunt in potestate idque interesse censent inter animum sapientis et stulti. quia nequaquam eius sapientiam. utrique enim mentem rationemque sapientis ab earum dominatione defendunt. quantum ad vim rerum attinet. Nam et ipsos nihil hinc aliud quam Platonicos et Peripateticos sentire existimo. Gellius a philosopho non exagitandi animo. in quo ea scripta essent. qui aderant. nec ideo tamen in mente fieri opinionem mali. cum Aristoteles discipulus Platonis fuerit. quae congruerent decretis Zenonis et Chrysippi. vitam illam salutemque corporis. quamvis in mortis vicinia curiosissime attentis. Has ergo perturbationes sive affectiones sive passiones quidam philosophi dicunt etiam in sapientem cadere. scribit A. et fixam tenere mente sententiam. non esse bona. vel tristitia contrahatur. cum ipse mansisset intrepidus in eo quod impendebat exitio. quos fuisse Stoicorum principes novimus. aut nihil aut paene nihil distat inter Stoicorum aliorumque philosophorum opinionem de passionibus et perturbationibus animorum. utrum necne philosophus animo turbaretur. Hac illo divite responsione depulso postea quaesivit A. respondit illum pro anima nequissimi nebulonis merito non fuisse sollicitum. nec approbari ista eisque consentiri. Haec ut potui non quidem commodius A. cum veniunt ex terribilibus et formidabilibus rebus. planius exposui. Consonant philosophi de serenitate sapientiae. ne longum faciam. Gellio. Ex quo fit.4. ullo errore obnubilant aut labe subvertunt. quamvis ea nolint dicere bona vel mala 9. Gellius. qua utique sapiens est. seu bona seu commoda. In eo libro se legisse dicit A. quod extimuisset atque palluisset. Gellius hoc Stoicis placuisse. quas amissurum se naufragio sentiebat. aliquid unum quod sit evidentissimum dicam. quae appetere vel fugere rationabiliter debet. Id animadversum est ab eis. Platonici sunt sive Aristotelici. veram et stabilem inconcussa mente sententiam. vi timoris expalluit. non ad vocabulorum sonum. ut palloris etiam testimonio proderetur. Aliis autem. quidam ex his. quidam vero. nostri autem quidam. sed moderatas rationique subiectas. tamquam artem bene vivendi. Gellius 8. qua recte vivitur. protulit statim de sarcinula sua Stoici Epicteti librum. sicut latius et uberius. ubi quaeritur utrum accidant sapienti passiones animi. quae commoda vel incommoda appellant. pari tamen aestimatione pensentur. Nam profecto si nihili penderet eas res ille philosophus. qui cum in re simili eadem verba ab homine simili audisset. sed in comparatione virtutis. sed discendi. Accidunt autem animo sapientis salva serenitate sapientiae propter illa. quibus id ostendam. quas appellant phantasias nec in potestate est utrum et quando incidant animo. quod animi visa. dominatio mentis imponat. quaenam illa ratio esset pavoris sui. Videtur ergo mihi etiam in hoc. perturbationes. retinet tamen de his. 3. cadere ullas omnino huiusce modi passiones in sapientem non placet. In libris. se navigasse aliquando cum quodam philosopho nobili Stoico. quando quidem Stoici nolunt bona appellare. necesse est etiam sapientis animum moveant. Ut enim alia omittam. tamquam his passionibus praevenientibus mentis et rationis officium. quamvis eas necessitate patiatur. Haec autem isti simpliciter et ex communi loquendi consuetudine appellant bona. sed certe brevius et. quod stulti animus eisdem passionibus cedit atque accommodat mentis assensum. Hoc qui sentiunt. Deinde tempestate transacta mox ut securitas praebuit colloquendi vel etiam garriendi locum. ita ut paulisper vel pavescat metu. Hos autem. dives luxuriosus asiaticus philosophum compellat illudens. quae non nisi in animo est. quibus ad necessarium redigantur modum. 4. quod ego breviter attingam. eo quod nullum bonum volunt esse hominis praeter virtutem. qui sectam Peripateticam condidit. sapientis autem. quae Graeci . Gellio auctore stoicus quidam periclitans agitatus est. At ille Aristippi Socratici responsum rettulit. narrat A. sed commoda corporis et extrema. quos navis illa portabat. Qui ut doceret hominem sciendi studio naviter accensum. 2. se autem pro Aristippi anima timere debuisse. de graeco expressius passiones vocant 6. sicut iste. parva et exigua. id est Stoicos. sicut Stoicis. de verbis eos potius quam de rebus facere controversiam. 4. ut ab utrisque quodlibet vocentur. an ab eis sit prorsus alienus. quibus titulus est Noctium atticarum. Is philosophus. cum illud navigium horribili caelo et mari periculosissime iactaretur.

nec utrum timeat. quin immo eis ipsa dominatur eisque non consentiendo et potius resistendo regnum virtutis exercet. Non est nunc necesse copiose ac diligenter ostendere. sicut ipse Deus secundum Scripturas irascitur. sive cum indigenti tribuitur. Denique in disciplina nostra non tam quaeritur utrum pius animus irascatur. contristari pro afflicto ut liberetur. ut in usum iustitiae convertantur. Longe melius et humanius et piorum sensibus accommodatius Cicero in Caesaris laude locutus est. sed commoda: verborum certamini. nec utrum sit tristis. ubi ait: Nulla de virtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est 15. quid de istis passionibus doceat Scriptura divina. nec tamen ulla passione turbatur. Quod si quisquam dicit. id est pars animi superior. Unde fit consequens. ad fallendum et decipiendum tanto acrius intendat. malle se dicunt haec amittere. qua placeant diis et ad bonorum morum similitudinem hominibus consulant. sine timore opitulentur. Deo quippe illa ipsam mentem subicit regendam et iuvandam mentique passiones ita moderandas atque frenandas. Ita mens. Si enim mente ab his libera eisque dominante motus huiusce modi paterentur. quibus iustitia violatur. qui huius sectae primas habuerunt. sed quid timeat 13. ipsa. etiamsi accidunt inferioribus animi partibus. quando ita praebetur misericordia. salo perturbationum fluctuat. sancti vero angeli et sine ira puniant. Nam et misericordiam Stoicorum est solere culpare 14. sive cum ignoscitur paenitenti. verbi controversia iam diu torqueat homines Graeculos contentionis cupidiores quam veritatis 16. qua rationales sunt. in qua virtus et sapientia. et una sit eademque sententia Peripateticorum vel etiam Platonicorum et ipsorum Stoicorum. Quod autem aiunt ea nec bona appellanda esse. quem vitiis omnibus liberum volunt. sed quanto honestius ille Stoicus misericordia perturbaretur hominis liberandi quam timore naufragii. Hanc Cicero locutor egregius non dubitavit appellare virtutem. si bonorum istorum seu commodorum periculis ad flagitium vel facinus urgeantur. non propter affectionum infirmitatem. huiusce modi passiones in animum sapientis admittunt. Quid est autem misericordia nisi alienae miseriae quaedam in nostro corde compassio. nullas perturbationes. quos poetae quorundam hominum osores et amatores deos non procul a veritate confingunt (hos enim dixit 140 . dum tamen ne his privetur non minus Stoicus quam Peripateticus pavescat et palleat. ut haec ipsa non putent vitia. ut aliter ea retinere non possint. qua Christiana eruditio continetur. ut docuit liber Epicteti. utrum ad vitae praesentis pertineat infirmitatem etiam in quibusque bonis officiis huiusce modi perpeti affectus. Irasci enim peccanti ut corrigatur. non rerum examini deputandum est. non ex omnium. non illius turbulentus affectus. et periclitantibus eis. quam Stoicos inter vitia numerare non pudet. nobilissimi Stoici. ut contra virtutem mentis rationemque nihil possint. Talem describit etiam Vergilius Aenean. sed quare irascatur 11. 6. sed. utrum aptius bona vocentur an commoda. ubi fixa est ista sententia. inquam. ubi ait: Mens immota manet. si ulla eis esset. timere periclitanti ne pereat nescio utrum quisquam sana consideratione reprehendat. quam illa committere. sicut facit iustitia. Qua interim de sanctis angelis quaestione dilata videamus quem ad modum dicant Platonici medios daemones inter deos et homines constitutos istis passionum aestibus fluctuare. Abest moderatio a mente daemonum. sed ex malorum daemonum numero esse. quando sapienti sic accidunt. Quae igitur pars in eis libera est composque sapientiae. Quae sit christiana erudito de moderatione et stoica de misericordia. sed unde sit tristis 12. Quid enim interest. sed aequaliter aestimando? Ambo sane. ea non aequaliter appellando.illos quibus inessent facerent bonos. ut iustitia conservetur. cum eorum mens passionum vitiis subiugata et oppressa. in se contra rationem praevalere permittit. non eos diceret Apuleius simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare 17. quos diligunt. lacrimae volvuntur inanes 10. quanto eam magis possidet nocendi cupiditas? Dii quoque passionibus agitantur. qui tamen. 7. Sed adhuc merito quaeri potest. et miseris sine miseriae compassione subveniant. mens eorum. ex decretis Zenonis et Chrysippi. quibus natura corporis salva et incolumis habetur. 5. quos accipiunt aeterna Dei lege puniendos. quidquid rationis naturaliter habet. et tamen istarum nomina passionum consuetudine locutionis humanae etiam in eos usurpentur propter quamdam operum similitudinem. Ipsa igitur mens eorum. passionibus turbulentis inferiorum animi partium regendis moderandisque dominaretur. sicut iste Platonicus confitetur. ut ait Tullius. qua utique si possumus subvenire compellimur? Servit autem motus iste rationi. Subiecta est ergo mens daemonum passionibus libidinum formidinum irarum atque huiusmodi ceteris. Hoc enim verbum vindictae usurpavit effectus.

quos amabant. quando quidem deos. non quorundam. apud quos loquebatur. corpore aeria. animo passiva. 8. quod ait daemones esse genere animalia. turbelis omni modo separavit. fieri crederentur. inquit. poeticum vult esse figmentum. Daemon si medius concipitur. Quod ergo Minerva illa fuerit. cum haec a poetis canerentur. contra eos. immortalibus animis. Quales igitur mediatores sunt inter homines et deos. immortalibus animis. qui dii non sunt. quod noverat esse paucorum. id est animum. mente rationalia. pertinaci spe. brutis et obnoxiis corporibus. quia corpore sunt immortales. vicissim sufficienda prole mutabiles. Cum vero deorum excellentiam commendaret. ubi ait tarda sapientia? Quod si praetermisisset. 9. De his quippe ista dixerunt. offenderet: significavit tamen prudentibus.Apuleius salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare): quo modo istud intellegere poterimus. quo boni discernuntur a malis. oratione pollentes. Ideo cum hoc genus animantum describeret. procul a conversatione mortalium. volucri tempore. quo daemones cum bonis saltem hominibus id viderentur habere commune. pervicaci audacia. qui dii non sunt. quam ne cultores eorum. quae ad plurimos homines pertinent. tarda sapientia. sola illos corporum aeternitate coniungens. Cum hic tam multa diceret. eosque sub deorum nominibus inter se decertare propter homines. Quae mediis coetibus Graium cohibendo Achilli intervenit 18. cuius et homines possunt esse participes. qui hoc cum hominibus habent deterius. animo autem non diis. quia corpore sunt mortales: propterea ergo daemones habent. et hoc non sapientiae bono. ut ait ipse. Denique hinc esse dicit homericam illam Minervam. sed ab ipsis diis. inter se decertaverint: hoc non procul a veritate poetas dixisse confessus est. cum deos ab his daemonum moribus et caelesti loco et beatitudinis opulentia remotos esse perhibeat. hoc 141 . ab eorum passionibus atque. ipsam beatitudinem. cuncti tamen universo genere perpetui. Quamvis et eorum malitiae liberius exprimendae pepercerit. quo volunt homines per sapientiam pervenire. quos deos iste talia non agentes in habitationibus caelestibus ponit. cum hoc diceret. ne. moribundis membris. quid de illis sentire deberent. Quid? Illa ipsa definitio daemonum parumne intuenda est (ubi certe omnes determinando complexus est). sed omnium daemonum medietatem propter aeria corpora inter deos et homines describebat? Hoc enim ait fingere poetas. cita morte. sed perturbatione passionum. quod non esset in malis. in eis affirmavit excellere. quorum nomina poetae fingendo ponunt 20. levibus et anxiis mentibus. ut malint eam non habere quam vincere. dissimilibus moribus. quos pro studio partium diligunt vel oderunt. Haec est ergo fictio poetarum deos dicere. quos hominibus simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare testatur. ut possint amores et odia non pro iustitia. Nam si non corporum. quod est in animante melius. nullo modo recte genus humanum descriptionis huius tam intenta diligentia terminasset. quoniam deorum appellati vocabulis. quos omnes bonos beatosque credi voluit. similibus erroribus. fortuna caduca. tempore aeterna? 21 In quibus quinque commemoratis nihil dixit omnino. per quos ad deorum amicitias homines ambiant. quod ex istorum daemonum numero deos faciunt et eis deorum nomina imponunt et quibus voluerint hominibus ex his amicos inimicosque distribuunt ficti carminis impunita licentia. et hi daemones pro eis. Ac per hoc si propterea communem cum diis aeternitatem non habent homines. quod autem. quae stultis malisque dominatur. id est malorum. non utique homines ab huius rei consortio separaret. sicut alius adversus Graecos Troianorum opitulator. sed hominibus similes daemones apertissime inculcans. aliquid etiam in ipsorum descriptione poneret. non a daemonibus mediis. vel cum hominibus qualemcumque sapientiam putarentur habere communem. in alta aetheria sede collocat. numquid etiam illud tacuit. a sapientibus vero et bonis ita regitur. non tam ne ipsos. aliquis daemon fuerit Graecis favens Troianisque contrarius. Non procul autem a veritate dicit hanc esse fictionem. Natura daemonis caret sapientia atque beatitudine. eo quod Minervam deam putat eamque inter deos. capite deorsum est. quem Veneris seu Martis nomine idem poeta commemorat. singillatim mortales. sed animorum aeternitatem cum diis habere daemones vellet intellegi. Proinde si aliquos daemones bonos vellet intellegi. sed sicut populus similis eorum in venatoribus et aurigis secundum suarum studia partium pro aliis adversus alios exercere 19. quia et hominibus aeternos esse animos procul dubio sicut Platonicus sentit. casso labore. ut commendatis duabus partibus ex summo et infimo ultimis tertio loco de mediis daemonibus loqueretur: Igitur homines. Nam ipsos homines cum aliquanto latius describendo complecteretur. unde vel cum diis aliquam beatitudinis partem. quales sunt. Id enim videtur philosophus curasse Platonicus. quos oderant. querula vita terras incolunt 22. tales tamen describuntur daemones. moribundis membris dixit esse homines. ratione gaudentes. Nunc vero nullum bonum eorum commemoravit. quando. quos omnes bonos beatosque credit. cum prius dixisset de caelestibus diis. suo loco de illis dicens tamquam de infimis atque terrenis.

homines autem in terra infima disiunctos locis et naturae dignitate secerneret. Quaenam tandem istos mediatores falsos atque fallaces quasi capite deorsum nequitia vel poena suspendit. Nunc vero non solum feliciores hominibus non sunt animo misero. id est animum. ita conclusit: Habetis. animi eorum solvuntur a corpore: nec sic existimandum est eorum corpus tamquam honoratorum aeternum vehiculum. Hic terna video commemorata contraria de duabus naturae partibus ultimis. cum diis habent corpus aeternum. corporis servitio magis utimur. quos in natura propria descripsit inter deos et homines genere animalia. Isti autem. ne semper huius vitae miseria tenerentur. inquit. alterum cum hominibus commune est. ut inferiorem animalis partem. seu larvas. et vivacitas illic aeterna et indefecta sit. misericors mortalia illis vincla faciebat 25. possunt quidem dicere de animo et corpore: alterum nobis cum diis. Nempe cum prius deos in sublimi caelo. si boni meriti sunt. 12. Adiunxit autem ille: Alterum nobis cum diis. si mali. Sed nunc de his agimus. melior certe corpore etiam sanissimo atque firmissimo. An animae mortuorum daemones fiant. corpore aeria. hoc est boni daemones 27. inquit. cum hominibus autem terrestribus in parte dominante sint miseri? Corpus quippe servum est. quoniam de hominibus loquebatur. 11. Non enim aliqua pietatis et sapientiae disciplina proficientes intellegi voluit ex daemonibus fieri deos. vel larvas se fieri dum opinantur. si incertum est bonorum eos seu malorum esse meritorum 26. vitiosum autem cum hominibus animum. quorum duorum anima est utique corpore melior. licet purissimo. cum inferioribus habeant. qua volunt diis homines per daemones iungi. sed aeternum corpus accepit. interim bina animalia: deos ab hominibus plurimum differentes loci sublimitate. 10. Sed hinc alia quaestio est. animo passiva. Dicit quidem et animas hominum daemones esse et ex hominibus fieri lares. mente rationalia. alterum cum beluis commune est 23. sed etiam miseriores sunt perpetuo corporis vinculo. Daemon incompos officio mediatoris (12-23) Tria deos ab hominibus secernunt. quis non videat. per quos interpositos divinis humana iunguntur. Essent autem pares hominibus. ut noceant. quibus sicut beluis mortale corpus est. si mortale cum eis haberent corpus et cum diis animum beatum. manes autem deos dici. nullo inter se propinquo communicatu. et cum diis caelestibus in parte serviente coniuncti. quod boni sint animi. sed. quae in animi passivi miseria non mortale sicut homines. hic caduca et subsiciva. superiore deiecti. haec ad miserias infimata 28. quanto sunt nocendi cupidiores. etsi vitiosa et infirma. id est 142 . quoniam natura eius excellentior nec labe vitiorum postponitur corpori. cum et habitacula summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. ex anima constet et corpore. quos inter nos et deos mediatores nobis philosophi providerunt. carius aestimatur: isti mediatores deorum et hominum. et ingenia illa ad beatitudinem sublimata. id est corpus. ut ab aerumnis vel in morte requiescerent. quod mortales sunt homines corpore. cum superioribus. vel dum manes deos. tamquam in perversum ligati atque suspensi. quia nulla morte. Inde autem perhibet appellari Graece beatos . superiorem vero. si cum animo misero corpus saltem mortale cum eis habere meruissent. sed aeternum vinculum damnatorum. si vel paululum attendat? Quando quidem quamlibet nequam homines fuerint. id est corpus? Cum enim animans. cum apertissime dixerit daemones aeternos. In qua opinione quantam voraginem aperiant sectandis perditis moribus. ad misericordiam Dei patris pertinere arbitratus est. sicut aurum etiam sordidum argento seu plumbo. parte inferiore exaltati. quasi religio. non in animo constituta. quod est in animante deterius. servum corpus cum diis beatis. Daemon est miserae immortalitatis. Plotinus certe nostrae memoriae vicinis temporibus Platonem ceteris excellentius intellexisse laudatur 24. sicut etiam Sallustius ait: Animi imperio. Hac misericordia indigna iudicata est iniquitas daemonum. id est animal. Is cum de humanis animis ageret: Pater. tanto peiores fiunt. lemures. Unde etiamsi quisquam propter hoc eos putaverit aeternitatem habere cum diis. vitae perpetuitate. naturae perfectione. sicut animalium terrestrium. Dominum animum cum hominibus miseris. Ita hoc ipsum.autem habent cum diis melius. si tamen adquirerent aliquid pietatis. sicut dixi. tempore aeterna. animos quoque hominum daemones esse confirmans. in corpore sit. Larvas quippe dicit esse noxios daemones ex hominibus factos. Essent quippe feliciores hominibus. ut etiam quibusdam sacrificiis tamquam divinis honoribus post mortem se invitari opinentur.

Iam vero iste tempore aeternos daemones dixit. Tria igitur ab eo posita sunt deorum. profecto et beati sunt. quia dixerat vitae perpetuitatem. cum sint animalia rationalia. quod mente rationalia. sicut etiam ipsi fatentur. quam inter utrosque medii constituti? Tunc 143 . miseria. nihil autem horum cum hominibus et miseris et mortalibus: quo modo non potius remoti sunt ab hominibus diisque coniuncti. Cum enim utrumque habeant cum diis. qui supra homines. 13. quia dixerat loci sublimitatem. unum hoc de summis habent. quando unum habent cum summis. Omnia namque viventia aut in aeternum vivunt. 1.. Qui enim ait animo passiva. haec ad miserias infimata. Daemon medius tantum immortalitate et miseria. mortalitas. Quo modo ergo medii. nisi miseriam. ut proportionali ratione librata medietas neque sustollatur in summa. acceptis ex utraque parte singulis mediabuntur.. cum summis alterum. inquit. Quis ergo est locus bonorum daemonum. inter sublimem quippe et infimum medius locus aptissime habetur et dicitur. aut miseros esse aut beatos necesse est. Haec aliis verbis ita repetivit.quae passionem sequitur. non eos medios. Nam et quinque illis. si et immortales sunt et beati. . non fortuita temeritate regitur mundus. . quae sunt sensus vel rationis expertia. sicut et illi de summis atque infimis singula propria. eadem repetivit. de loco nulla est controversia. quo modo daemones boni. et ideo non est alterum ad complendam medietatem suam.summis atque infimis. beatitudo. ad beatitudinem sublimata. inquit. quoniam tria dixit eos habere nobiscum quod genere animalia. recte medii constituantur inter deos immortales ac beatos et homines mortales ac miseros. 3. aut finiunt morte quod vivunt. aliis quidem verbis. dii corpus aetherium hominesque terrenum. quos inter homines et deos isti in medio locaverunt. duo vero communia sint omnibus. sed in alterutram partem vel resiliunt vel recumbunt. ut unum habeant proprium. illic aeterna et indefecta sit.. Et vivacitas. vitae perpetuitas. id est locus sublimis. quorum habent unum cum infimis. et beatitudinem scilicet et immortalitatem. et non solent isti deos nisi rationales mente perhibere 30. Cum et habitacula. quod genere sunt animalia et mente rationalia. quod sunt animo passiva et tempore aeterna. nisi ut hi medii de duobus summis unum habeant et de duobus infimis alterum? Nam si utraque de imis habebunt aut utraque de summis. nec beatos esse nec miseros. Nam et ipse cum de diis et hominibus loqueretur: Habetis. Ac per hoc quia de infimis habere non possunt aeternitatem. hominum vero infimorum vel miseria mortalis vel mortalitas misera. cum diis autem unum. Est itaque secundum Platonicos sublimium deorum vel beata aeternitas vel aeterna beatitudo 29. recte possumus dicere. Unde frustra isti conabuntur ostendere. aeternitas. numquam esset istorum aeterna miseria. infra deos istis praebeant adiutorium. tria cum infimis? Quis non videat relicta medietate quantum inclinentur et deprimantur ad infima? Sed plane etiam ibi medii possunt ita inveniri. summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. hic caduca et subsiciva. sicuti sunt arbusta vel pecora. quod tempore aeterna. perfectio naturae. Ipsa est autem illa daemonum misera aeternitas vel aeterna miseria.. Aeterna autem beatitudo medios eos esse non sinit.. carere utrisque non possunt. bina animalia. Porro quia providentia summi Dei. Si igitur beati recte dicuntur eudaemones. Duo sunt residua. quae ibi non est. non sunt eudaemones daemones. quod corpore aeria. medii non erunt. et unum proprium. sicut promittebat. Quid igitur restat. quae in definitione daemonum posuit... 13.igitur non medius inter deos et homines. quod de infimis habeant. Item non possumus recte dicere nec mortales esse daemones nec aeternos. Tria deorum haec sunt: loci sublimitas. inquit. Non enim sicut dicimus locum medium nec summum esse nec infimum. Quorum ergo ratio mentibus inest. daemonum autem mediorum vel misera aeternitas vel aeterna miseria. quod est corpus aerium. inquit. et his contraria tria hominum. Inter haec terna deorum et hominum quoniam daemones medios posuit. ut eis tria contraria humanae condicionis opponeret. ut eis adversa alia tria ex hominibus redderet. quibus cura attentior adhibenda est quem ad modum vel aliena esse a daemonibus ostendantur. illis ministerium? Si enim boni aeternique sunt. Sed ab eis aliena esse non possunt.. Cetera bina restant. neque in infima deprimatur. ut medietas videtur exposcere. 2. ita daemones. Nam tria quae proposuit de diis laudabilia. 13. Quia ergo his binis. nisi esset magna malitia. id est locus infimus. quod animo passiva sunt. etiam misera dixisset. vel sic eis distribuantur. nisi eorum cultoribus erubuisset. Et ingenia illa. sicut demonstratum est. quia dixerat naturae perfectionem. quia multum cum diis comparat multumque ab hominibus separat. ostendit.

ut per id. unde numquam ipse discessit. sed carnis infirmitate suscepta. quia pecus est animal irrationale atque mortale. eo ipso utique ostendens ad illud non solum beatum. beatitudinem habentes cum immortalibus beatis. Utrum et beatus et mortalis homo esse possit. ut etiam immortales valeant esse post mortem et Angelis immortalibus beatisque coniungi. ut ad immortalitatem beatam transire non sinat. ut nec ipsi. sed inferior angelis. verum etiam beatificum bonum non oportere quaeri alios mediatores. mortalitatem cum mortalibus miseris? Profecto enim. quam interponit ad beatitudinis adiutorium. per quos arbitremur nobis perventionis gradus esse moliendos. qui separat amicos. quod aut mortale sit beatum. cuius participatione simus beati. maxime quippe immortale et maxime beatum Verbum longe est a mortalibus miseris. quoniam persistit quod impedit. ne possit ad illud unum beatificum <bonum> perveniri. invident nemini (nam quid miserius invidentia? ) et ideo mortalibus miseris. ad consequendam beatitudinem consulunt. magna est inter homines quaestio.. 1. possunt autem medii esse angeli mali. quia multitudo. habens cum pecoribus mortalitatem. 14. Et ideo multi sunt medii separatores.. quorum corda per suam fidem mundans ab illorum immundissima dominatione liberavit. quia ipsi quoque et beati et immortales sunt. omnes homines. qui reconciliat inimicos. ut mortalitate transacta et ex mortuis faceret immortales. hic mors timenda non est. Boni igitur Angeli inter miseros mortales et beatos immortales medii esse non possunt. quod in se resurgendo monstravit.. quia Verbum. quaerendus est medius. quae se opponit potius ad impedimentum.ad beatam immortalitatem hominem inducit. Quidam enim condicionem suam humilius inspexerunt negaveruntque hominem capacem esse posse beatitudinis. Alius est ergo medius malus. et hoc eo ipso. sed mediator. quoniam ipse est fructus mediationis eius. Angelus autem rationale et immortale. ad hoc se autem interposuit mortalis et beatus. et beatus in aeternitate persistere potuit. Quidam vero extulerunt se et ausi sunt dicere sapientiae compotes beatos esse posse mortales. et beatitudo amanda est sempiterna. per quod homo 32. cur non ipsi potius medii constituuntur inter mortales miseros et immortales beatos. in perpetua vel carnis morte remanerent.. hoc est Verbo Dei non facto. ut homines ex mortali miseria ad beatam immortalitatem huius medii beata mortalitas interveniendo perducat. rationem cum Angelis. miserum est. cuius participationis privatione misera multitudo malorum angelorum. Nec tamen ob hoc mediator est. superior pecoribus. non cum binis alterutrorum. non multis sed uno mediatore opus erat. et ex miseris beatos. qui non solum homo. unius Dei participatione fit beata. Mortalis quippe factus est non infirmata Verbi divinitate. alius bonus. ac sic eos et immortales superbos et miseros noxios. iam non est. . quod transit. ne immortalitatis iactantia seducerent ad miseriam. quod posset offendere in Christi mortalitate. sed inter pecora et Angelos. etiam miseri sint necesse est. propter quos liberandos mediator effectus est. Homo mortalis beatus esse potest. aut immortale sit miserum. id est ipsa miseria. ad quod ut perduceremur. Christus mediator quia homo et Deus. et suae mortis humilitate et suae beatitudinis benignitate destruxit in eis. Ita ergo cum quaerimus medium inter beatos immortales miserosque mortales. miseri cum istis. per quod immortalitati et beatitudini copuletur? Quod possit delectare in daemonum immortalitate. neque permanere mortalem. si haberent et ipsi duo quaedam sua. quod permanet. Quod si ita est. si beati sunt. et ad id. Homo itaque mortalis et miser longe seiunctus ab immortalibus et beatis quid eligat medium. 2. hoc invenire debemus. etiam ipsa multitudine obstrepit quodam modo. non autem permansit in ipsa carne mortalis. quamdiu mortaliter vivit. quam resuscitavit a mortuis. His contrarius est mediator bonus. quem neque non fieri mortalem oportebat. quamdiu mortales sunt. verum etiam deus sit. ut.enim medii essent. medius homo est. sicut homo medium quiddam est. Ibi ergo cavenda est miseria sempiterna. qui adversus eorum immortalitatem et miseriam et mortalis esse ad tempus voluit. animal rationale mortale. 15. transferret ex mortuis. Proinde mediatorem inter nos et Deum et mortalitatem habere oportuit transeuntem et beatitudinem permanentem. quia beatus et beatificus Deus factus particeps humanitatis nostrae 144 . quod multo credibilius et probabilius disputatur. sed cum singulis utrorumque communia. quantum possunt. 15. quae beata est. congrueret morituris. quia immortales sunt cum illis. Si autem. Ad hoc se quippe interponit medius immortalis et miser. per quod facta sunt omnia 31. quae non esse potuit sempiterna.

si tantis sacrificiorum cadaverinis non contaminantur nidoribus. id quoque interdum velut in altissimis tenebris rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicare 37. Si autem contaminantur et daemones. quem nos verum Deum dicimus. nec ab eis contaminari potest: quid est quod isti dii propterea constituuntur longe in sublimi loco. si miscerentur. nisi velint? Aut si non videri. et hoc praecipuum eorum sublimitatis ait esse specimen... quos deos opinantur. quia illi. In gustandi autem sensu nulla necessitate reficiendae mortalitatis urgentur. qui. vel cum adsunt daemones possunt vivorum corporum vaporibus humanorum. ut mediator esset. ut eorum participatione etiam nos immortales et beati simus. si vellent. cum videntur. si adessent. videntur ab hominibus dii. ne contaminarentur. cum se quantum licuit a corpore removerunt. quos visibiles dicit 39. sed simul vivant utrique contaminati ac per hoc neutri beati? Nisi forte quis dicat more spongiarum vel huiusce modi rerum mundare daemones amicos suos. cum radios suos terras usque pertendant. ut fame adacti cibos ab hominibus quaerant. Videndo igitur visibusque se praebendo et loquendo et audiendo dii corporaliter misceri hominibus possent. per quos eis voces hominum nuntientur. Porro si non contaminantur sidera. cum se vigore animi quantum licuit a corpore removerunt. contaminatioribus dii miscentur daemonibus. quantum sufficit. nec ab eis contaminari. Aut si et contrectari miscerique hominibus. Quod si ita est. 2. Nam hoc deorum dicitur esse praecipuum. clarissima mundi lumina 40 et cetera sidera. miscerentur hominibus. ut vellent: quonam pacto quispiam posset invitum tangere deum vel daemonem. Deum quidem summum omnium creatorem. An forte dii possunt ab hominibus contaminatos mundare daemones. a quibus contaminantur 35. sed ad illam Trinitatem.compendium praebuit participandae divinitatis suae. qui nisi captum non potest passerem? . sic a Platone praedicari asseverat. adest tamen sapientium mentibus. Tangendi autem quae necessitas? Nam neque homines id concupiscere auderent. audirent et audirentur. nec istam contaminat lucem. 16. quod nulla attrectatione hominum contaminantur. 1. 16. etiamsi esset necessarius in subveniendo contactus? Nam radiis solis et lunae terra contingitur. Hoc autem modo daemones si miscentur. contaminarentur. quos contaminati mundare non possunt. ne contrectatione contaminentur humana? Quasi vero aliud corpora illa aetheria quam videre sufficiat. qui acie non contaminantur oculorum. 145 . mundare non possunt omnesque immundi pariter fiunt. qui non possunt videri. et daemones contrectatione hominum et homines cultu daemonum. ut incontaminatissimi perseverent? Quid iam de ceteris sensibus dicam? Non enim olfaciendo contaminari vel dii possent. videri homines. quos deos omnes visibiles dicit 38: nec daemones hominum contaminantur aspectu. si hominibus miscerentur. nisi quem fallacissimi daemones deceperunt? Quid quod. ut tanto ipsi sordidiores fiant. quod idem Platonicus ait Platonem dixisse: Nullus Deus miscetur homini. et dii contaminarentur. et si in tantum curiositas progrederetur.. cuius et Angeli participatione beati sunt. quid prodest hominibus daemonum amica mediatio? An ut post mortem non ad deos homines per daemones transeant. Qui tamen eorum radii per quaeque immunda diffusi non contaminantur. Si ergo supra omnia vere summus Deus intellegibili et ineffabili quadam praesentia. quid conferunt hominibus ad vitam post mortem beatam. quanto fiunt homines eis velut tergentibus mundiores. et ideo eos. ut eos sublimiter separatos humana contrectatio contaminare non possit 36. ut eos mundos diis incontaminatis possint adiungere. negent ab istis clarissimis mundi luminibus. vix autem sapientibus viris. nec tamen contaminari daemones possunt. Tactus vero in potestate est. Absurde quis docet contaminari deos. dii autem contaminarentur. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans ad Angelos immortales beatosque ita perducit. etsi interdum. et eo modo non possent et homines? Quis talia sentiat. et non contaminantur. sed videre contaminat. ut dixi. tutioresque sunt daemones ab ista hominum contaminatione. hominum propinquitatem contrectationemque vitarunt. idem in inferioribus via vitae. diis profecto meliores sunt. quamvis de proximo videantur. qui in superioribus vita 34. Non enim verum est. si miscerentur: incontaminabiles dicunt daemones et contaminabiles deos. inter quos et illos medii constituti sunt? Aut si hoc eis beneficii non conferunt. An forte vocibus humanis contaminarentur. etsi tamquam rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicans. quod ipse sit solus qui non possit penuria sermonis humani quavis oratione vel modice comprehendi. cum deorum vel daemonum bonorum conspectu vel colloquio fruerentur. Nam licet ab eo potissimum sensu contrectatio dicta videatur.. a quibus longe absunt. in forma Dei supra Angelos mansit. ut viderent et viderentur. hactenus tamen. Ergo daemones contaminari fatetur. si videri et videre contaminat. intellectum huius Dei. quorum luce terra. et ideo daemones medios habent. Ideo quando in forma servi 33. illustratur. infra Angelos esse voluit.et non contaminari daemones.

18. inquit. Quae igitur. et deos ipsos contaminari potuisse. nec carne posse contaminari veram divinitatem. quam homines mundari a daemonibus credunt. sed per spiritalem. cum possimus Angelorum nomine adhibito eamdem offensionem.. corporalium contrectationum facere mentionem. quia non habent carnem. in quibus et Labeo est. Si ergo Deo quanto similior. Miror autem plurimum tam doctos homines. animum autem morbidum similem infimis (quo morbo nobis invideat potius ne sanemur. sicut eum sancta Scriptura praedicat. secundum quam Christiani sumus. Mediator Dei et hominum. Sed ne de verbis etiam nos certare videamur. quam adiuvet ut sanemur).Christus est mediator quia Deo et homini similis. Ubi est illud Plotini. Quis tam infelix est. dubitare non possit. ubi homines contaminantes. numquam vero bonos daemones legimus. non viam praebent ad Deum. ut post offensionem aurium tam multarum. nonnisi maligni significantur spiritus. nisi loci altitudine munirentur 43. quam maledicere voluisse. quanto rerum temporalium mutabiliumque cupidior. cum agitur de beata vita. Angelos quidem partim bonos. non se aliter accipi. ubi contaminantes magis daemones evitentur et ab incontaminabili Deo 44 ad ineundam societatem incontaminatorum Angelorum homines a contaminatione mundentur? Angeli non sunt boni daemones. qui nobis infimis ex corporis mortalitate coaptatus immortali spiritus iustitia. 146 . qui pagani appellantur et deos multos ac daemones colendos esse contendunt. qua Patri est semper aequalis. nullus fere sit tam litteratus et doctus.. aut ex hominibus inter quos in homine conversatus est. ea quae in imo sunt mortalia et immunda convenire non possunt. quod diximus cogamur exponere. Quando quidem et in ipsa via corporali (quae falsissima est et plenissima erroris. tanto fit quisque propinquior: nulla est ab illo alia longinquitas quam eius dissimilitudo. quoniam immortali puritati.. homo Christus Iesus 42. qui audeat in laude vel servo suo dicere: Daemonem habes 45. quam daemonum amici per elementorum gradus ordinant inter aetherios deos et terrenos homines aeriis daemonibus mediis constitutis. 17. Ita daemones contaminari potius ab hominibus. ut ita dixerim. quos isti esse non negant. qua nobis factus est similis. ut propter hoc intervallum locorum contrectatione non contaminentur humana. sed ubicumque illarum Litterarum hoc nomen positum reperitur.. eosdem perhibent ab aliis angelos dici. 19. ut ista via mundari se existimet. partim malos. ne via teneatur. ut eorum etiam. Falsi autem illi fallacesque mediatores daemones. impediunt. Hoc ut sanetur. qui cuncta corporalia et sensibilia prae incorporalibus et intellegibilibus postponenda iudicaverunt. quae nomine daemonum fieri poterat. iam mihi de bonis Angelis aliquid video disserendum. sed cuilibet hoc dicere voluerit. quoniam non per corporalem altitudinem. et ibi omnia. sed tali. Et hanc loquendi consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti sunt. ubi ait: Fugiendum est igitur ad carissimam patriam. ut iam paene sint omnium. Quae igitur nos causa compellit. sed eos bonos daemones vocare quam Angelos malunt. per corporalium tamen locorum intervalla et per aeriorum corporum levitatem a provectu animorum nos avocare atque avertere moliuntur. Nos autem. opus est quidem mediatore. quae in summo est. Non enim parva sunt haec interim duo. sed. sicut Scriptura loquitur. cum per spiritus immunditiam miseri ac maligni multis effectibus clareant. dii contaminabiles praedicantur. quae salubriter sua incarnatione monstravit.et ipsa ad coelum via. similitudinem ad Deum debemus ascendere) in ipsa tamen via corporali. nec ideo putandos daemones nobis esse meliores. et non potius eligat viam. qua non iter agit iustitia. hoc est incorporalem. evitare? Daemon est inflantis scientiae. qui corpus quidem habeat immortale propinquum summis. mundandis liberandisque nobis vere divinum praebeat adiutorium. sive daemonia dicantur. . et ibi pater. hoc deos opinantur habere praecipuum. Hic est. qui. non hic locus est ut competenter pro nostra facultate dicamus. non tamen tali. classis aut fuga? Similem Deo fieri 41. et humanitate. de cuius et divinitate. Incorporali vero illi aeterno et incommutabili tanto est anima hominis dissimilior. Qui profecto incontaminabilis Deus absit ut contaminationem timeret ex homine quo indutus est. sive daemones. daemones contaminati. quae hoc verbum nonnisi in malam partem audire consuerunt. quos ipsi daemones nuncupant. daemonicolarum. per quam non locorum distantia. sed similitudinis excellentia mansit in summis. quoniam nonnulli istorum.

quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius quam infirmitati hominum possent esse conspicua. quae infra sunt et. boni utique et sancti ac per hoc spiritibus immundis metuendi et tremendi. quae in Christo apparuit. quod illuminat pios. Nam et de ipso nomine. Poenam suam quippe formidabant ab illo. Illius quippe indeclinabiliter participatione et contemplatione perfruuntur. ut hominem. Aliud est enim temporalibus temporalia et mutabilibus mutabilia coniectare eisque temporalem et mutabilem modum suae voluntatis et facultatis inserere. Tantum vero eis innotuit. quo beati sunt. sicut scriptum est. Bonum autem. Et ideo certius etiam temporalia et mutabilia ista noverunt. Spiritus eius participatione cognoscere. caritas vero aedificat 47. sed per quaedam temporalia suae virtutis effecta et occultissimae signa praesentiae. in eorum litteris inveniri potest. eo bono. ex quorum tyrannica quodam modo potestate fuerat liberaturus praedestinatos in suum regnum et gloriam semper veracem et veraciter sempiternam. cui videndo per fidem. non scientia. 23. Daemones enim [ ] dicuntur (quoniam vocabulum Graecum est) ab scientia nominati 46. quod sanctis Angelis recta discretione donatum est. caritas cara est. et ex toto. non quod earum ignari sint. ut eidem Domino infirmitate carnis induto dixerint: Quid nobis et tibi. Iesu Nazarene? Venisti perdere nos? 49 Clarum est in his verbis. quod in eis et tanta scientia erat. Itaque non solum aeterni. Denique quando ea paululum supprimenda iudicavit et aliquanto altius latuit. hoc est tam superbi sunt. Si enim sic immortales. corda mundantur. Dei humilitas. quam vero Deo deberi sciunt. vilis est. quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt. Quod sit deorum nomen in Scripturis. Ipsi autem daemones etiam hoc ita sciunt. an Christus esset explorans. dispositiones quoque suas aliquando praenuntiant. quae in illo est. qua pro meritis possidebatur genus humanum. animae hominum nesciunt immunditia elationis inflatae. Hanc autem Platonicorum esse sententiam. a quo facti sunt. id est in superbiam inanissimae quasi ventositatis extollere. sive omnium sive meliorum. qua inflantur daemones. et si non per se ipsos. a quo creati sunt. cum caritas inest 48. Contra superbiam porro daemonum.20.. non sunt seque ipsos inter illa contemnunt. 1. ut ei iubenti. mutationes temporum praevidere Deique voluntatem. Sed innotuit non sicut Angelis sanctis. quibus causis quaedam probantur. aliquid affert cognitione dignissimum. quod illud est. per quod factus est mundus. 21. omnia. ministrarent ei 51. et caritas non erat. resistere nullus auderet. quae tam certissima quam potentissima est omnium. sed sicut eis terrendis innotescendum fuit. sed ei. cum Angeli. quantum oportuit. daemonibus similes superbia. non in illo iustitiam diligebant. quantum voluit. cuius sancto amore inardescunt. ut tamen a summo Deo factos. participata aeternitate perfruuntur 50. quamvis in illo contemptibilis videretur carnis infirmitas. secundum id quod Dei Verbum est. Denique saepe isti. sed quod illis Dei. quantam virtutem habeat. quod recte aliter non intellegitur. et quantum possunt et apud quos possunt adhuc agant. quem gerebat. prae cuius non tantum incorporali. quod huius modi 147 . qui eius. adhaerendo beatos esse dicunt: hoc dicunt quod dicimus. Est ergo in daemonibus scientia sine caritate. aliud autem in aeternis atque incommutabilibus Dei legibus. et ideo tam inflati. Innotuit ergo daemonibus non per id. quos a summo Deo conditos deos scribit eorum auctor et magister Plato 52: dicant quod volunt. quod daemonibus certa ratione permissum est. quaedam reprobantur. quod boni sunt. His igitur Angelis bonis omnis corporalium temporaliumque rerum scientia. Christus daemonibus se ostendit. quolibet eos nomine appellent. numquam illi omnino falluntur. ex quo boni sunt. sed quorundam signorum nobis occultorum maiore experientia multo plura quam homines futura prospiciunt. nisi scientiam tunc prodesse. Daemones autem non aeternas temporum causas et quodam modo cardinales in Dei Sapientia contemplantur. quae in eius Sapientia vivunt. qua sanctificantur. ad nostrae imitationis temperaret exemplum. cuncta ordinantur. daemones coniectant. sine hac autem inflare. quantum se temptari ipse permisit. perfruantur. Apostolus autem Spiritu Sancto locutus ait: Scientia inflat. dubitavit de illo daemonum princeps eumque temptavit.. si divinos intueamur libros. 22. verum etiam incommutabili et ineffabili pulchritudine. Angeli intellegunt. magis magisque innotescebat daemonibus quantus esset. non enim cum eis de verborum controversia laborandum est. Deus illis est. Hos si Platonici malunt deos quam daemones dicere eisque annumerare. quod est vita aeterna et lumen incommutabile. ut honores divinos et religionis servitutem. sibi satis egerint exhiberi. Post illam vero temptationem. verum etiam beati sunt. tantum autem voluit. Quamquam etiam ipsa origo huius nominis.

Potest itaque intellegi horum deorum Deus. ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere deum infidelis auderet infirmitas? Quod in homine facile est evitare. ut hoc modis omnibus a sanctis Angelis nos removere debeamus. a quibus utraque differentia separantur. 23. medios non esse ad immortalem beatitudinem perducendis mortalibus miseris. adiuvante ipso in sequenti libro diligentius disseremus. sive in caelo sive in terra. Sequitur enim: Quoniam omnes dii gentium daemonia. 2. ex quo omnia et nos in ipso. et unus Dominus Iesus Christus. non eos velle per tale religionis obsequium nisi unum Deum coli. ad quam Deum colendo cupiunt homines pervenire?". Unde nihil habent amici daemonum quod dignum afferant. sicuti sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus Deus Pater. sub quo terrore Domino dicebant: Venisti perdere nos? 57 Illud vero. dixi. quia etsi appellentur dii immortales illi et beati. quem per Angelos vel per homines alloquitur Deus. Veram beatitudinem sive angelis sive hominibus per unum Deum tribui etiam Platonicos definisse. Super omnes ergo Deos dixit. tamen ita detestabile est nomen daemonum. quae sunt daemonia.sed neuter sacrificio honorandus. Sed homines quoque in populo Dei eadem Scriptura deos appellat.. non potest intellegi deus daemoniorum. ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum. sed gentium. 12 LIBER X BREVICULUS 1. ideo terribilis. sed utrum hi. ut sciamus immortales et beatos. dii estis et filii Excelsi omnes 58. et alibi: Rex magnus super omnes deos 55. ut ab scrupulo dubitationis aliena sit. miseriam cum inferioribus. per quem omnia et nos per ipsum 61. qui dictus est: Deus deorum. 148 .immortalem beatamque creaturam deos appellant.. et Rex magnus super omnes deos absit ut dicatur rex magnus super omnia daemonia. . Nunc ergo ita liber iste claudatur. esse quaerendum. quam illos immortales et beatos. qualescumque illi sint et quolibet vocabulo digni sint. inquit. cur dictum sit. quod in populo Dei sunt. ut tamen daemones bonos. De superna illuminatione quid Plotinus Platonicus senserit. quos ob hoc ipsum colendos putant. qui ea fruuntur beatitudine. et super hos deos Rex magnus.. quanto magis immortales eo nomine digni sunt. uni tantum Deo. qui dictus est Deus deorum 59. .magis homini quam angelo convenit. quia hoc ministerium non per illos. Verum tamen cum a nobis quaeritur: "Si homines dicti sunt dii. Non multum ergo de nomine disceptandum est. quos potius ut deceptores vitare debemus. quamvis nominis controversia videatur. 3. ubi dicitur: Deus deorum. Hinc est quod ait Apostolus: Etsi sunt qui dicuntur dii. cum res ipsa ita clareat. quibus dictum est: Ego dixi. Ego. quos immortales tantum. et alibi: Confitemini Deo deorum 54. 2. id est quos gentes pro diis habent. dii estis et filii Excelsi omnes 60. Qui autem medii sunt communem habendo immortalitatem cum superioribus. verum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter vitam beatam post mortem adipiscendam colendos putant. deinceps ostenditur. qui tamen facti et creati sunt. non tamen dicti sunt dii deorum. sed per daemones fieri credunt. non deos sublimiter collocatos et ab humana contrectatione semotos. illis autem non placet. quia et in nostris sacris Litteris legitur: Deus deorum Dominus locutus est 53. an etiam sibi sacrificari velint. aut certe ita immortales et beatos. Illud vero. a quo creati et cuius participatione beati sunt. quid respondebimus nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos.. id est dii hominum in populo Dei constitutorum. Quos autem bonos et ideo non solum immortales. quod nos ex eorum immortalium beatorum numero missos Angelos esse dicimus. ideo inter nos et ipsos paene nulla dissensio est. quoniam merito malitiae miseri sunt. Illud autem ubi scriptum est: Terribilis est super omnes deos. quodlibet vocentur. qui in caelis sunt. id est immortales et beatos. Dominus autem caelos fecit 56. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei. qui dictus est Rex magnus super omnes deos. qui Dei voluntatem hominibus annuntiarent. beatitudinem. quos deos appellant. 23. cur eos tamquam adiutores colere debeamus. non etiam beatos audent dicere.. quam non habent.. invidere nobis <possunt> potius quam praebere. quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur.

in qua petit de diversitate daemonum se doceri. 17. quamvis creatorem universitatis intellexerint. qui de miraculis. 20. sed uni Deo sancta praecipiunt religione serviri. De ministerio sanctorum Angelorum. non secundum quod est. De uno Deo colendo non solum propter aeterna. Quod sanctorum angelorum ea sit in nos dilectio. De vero perfectoque sacrificio. qui se visibile saepe praestiterit. sed secundum quod poterant ferre cernentes. quae Deus ad corroborandam fidem piorum etiam per angelorum ministerium promissis suis adhibere dignatus est. quae ad commendendam legis ac promissionis auctoritatem divinitus facta sunt. deviarunt colendo angelos seu bonos seu malos honore divino. quo providentiae Dei serviunt. An de promerenda beata vita his angelis sit credendum. a quo Platonici. quod ipse Dei et hominum Mediator effectus est. 25. sed etiam propter temporalia beneficia. sed unius veri Dei velint esse cultores. in quibus Porphyrius Platonicus quaedam probando. 4. Omnes sanctos et sub legis tempore et sub prioribus saeculis in sacramento et fide Christi iustifica tos fuisse. 16. an vero illis. 19. 5. De modo potestatis daemonibus datae ad glorificandos sanctos per tolerantiam passionum. ut nos non suos. 23. 149 . 18. 11. De uno veroque principio. qui non sibi. 8. 24. quibus Dei populus eruditus est. quod uni vero et invisibili Deo offerri docet vera religio. quae falsam purgationem animis daemonum invocatione promittit. De miraculis. Quae ratio sit visibilis sacrificii. quia universa in ipsius providentiae potestate consistunt. 13. quae per sanctorum angelorum ministerium Deus verus operatur. De theurgia. sed ad significationem eorum offerri voluit. Contra eos. quae requirit. 10. De summo veroque sacrificio. Quod uni vero Deo sacrificium debeatur. Unde sit sanctis adversum daemones potestas et unde cordis vera purgatio. De arca Testamenti miraculisque signorum. De principiis in quibus Platonici purgationem animae esse profitentur. 22. sed in Deo permanendo vicerunt. negant ecclesiasticis Libris esse credendum. qui se coli exigunt honore divino. 6. 21. quaedam quasi improbando versatur. 15. quod solum naturam humanam purgat atque renovat. De vero Dei cultu. quae Deus non requirit. De invisibili Deo. 12. 14. De epistula Porphyrii ad Anebontem Aegyptium.3. qui aerios spiritus non placando ipsos. 9. 7. De illicitis artibus erga daemonum cultum. De miraculis. De sacrificiis.

26. De inconstantia Porphyrii inter confessionem veri Dei et cultum daemonum fluctuantis. 27. De impietate Porphyrii, qua etiam Apulei transcendit errorem. 28. Quibus persuasionibus Porphyrius obcaecatus non potuerit veram sapientiam, quod est Christus, agnoscere. 29. De incarnatione Domini nostri Iesu Christi, quam confiteri Platonicorum erubescit impietas. 30. Quanta Platonici dogmatis Porphyrius refutaverit et dissentiendo correxerit. 31. Contra argumentum. Platonicorum, quo animam humanam Deo asserunt esse coaeternam. 32. De universali via animae liberandae, quam Porphyrius male quaerendo non repperit, et quam sola gratia Christiana reseravit. LIBER DECIMUS QUAE AETERNAE VITAE SIT RELIGIO Quae ad veram religionem attineant

Angelis placet ut uni Deo sacrificemus.
1. 1. Omnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines velle 1. Qui autem sint vel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controversiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriverunt, quas in medium adducere atque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octavo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata vita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo vero, qui etiam effector est deorum, an plurimis diis religione sacrisque serviendo pervenire possimus: non etiam hic eadem repeti exspectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculare memoriam 2. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet immortalem ac rationalem vel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines appetunt, id est vitam beatam, quemquam isti assecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit 3. Sed quia ipsi quoque sive cedentes vanitati errorique populorum sive, ut ait Apostolus, Evanescentes in cogitationibus suis 4 multos deos colendos ita putaverunt vel putari voluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus divinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parva ex parte respondimus: nunc videndum ac disserendum est, quantum Deus donat, immortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti 5, quos isti deos et ex quibus quosdam vel bonos daemones vel nobiscum Angelos nominant 6, quo modo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus.

Dei cultus servitus appellatur.
1. 2. Hic est enim divinitati vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit latinum, graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. quippe nostri, ubicumque sanctarum Scripturarum positum est, interpretati sunt "servitutem" 7. Sed ea servitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere 8, alio nomine Graece nuncupari solet 9; vero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum 10. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica vel recordatione vel praesentia frequentamus. Nec

150

solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc verbo et agricolae et coloni et incolae vocantur, et ipsos deos non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique venerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos 11; non sicut appellantur coloni, qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni 12. Ab incolendo enim colonos vocavit, non ab agricultura. Hinc et civitates a maioribus civitatibus velut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione verbi huius omnino verissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest.

An pietas sit tantum religionis officium.
1. 3. Nam et ipsa religio quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur (unde isto nomine interpretati sunt nostri eam, quae Graece dicitur 13): tamen quia latina loquendi consuetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio 14, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu deitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam videtur hoc verbum a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri 15. Pietas quoque proprie Dei cultus 16 intellegi solet, quam graeci vocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur 17; quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus eaque sibi vel pro sacrificiis vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius 18; quem sane Graeci nullo suo sermonis usu vocant, quamvis pro misericordia illorum etiam vulgus usurpet 19. Unde in quibusdam Scripturarum locis 20, ut distinctio certior appareret, non , quod ex bono cultu, sed , quod ex Dei cultu compositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno verbo enuntiare non possumus. Quae itaque graece nuncupatur et latine interpretatur "servitus", sed ea qua colimus Deum 21; vel quae graece, latine autem "religio" dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; vel quam illi , nos vero non uno verbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare 22: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui verus est Deus facitque suos cultores deos 23. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus immortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos volunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos volunt, profecto inde volunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde nos?

Participes nos esse Dei Plotinus et Ioannes docent.
2. Sed non est nobis ullus cum his excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandaverunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili, quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo illustrantur, ut clareant atque eius participatione perfecti beatique subsistant 24. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse universitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter illuminante intellegibiliter lucet 25. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis amplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna 26. Lunam quippe solis obiectu illuminari putant 27. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intellegit, quos in caelestibus sedibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi vitam beatam et lumen intellegentiae veritatis 28, quam unde praebetur et nobis, consonans Evangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes; hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 29. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem vel intellectualem, qualis erat in Ioanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Ioannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus 30.

151

Quid platonici de Deo et diis senserint.
3. 1. Quae cum ita sint, si Platonici vel quicumque alii ista senserunt cognoscentes Deum sicut Deum glorificarent et gratias agerent nec evanescerent in cogitationibus suis 31 nec populorum erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis immortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut immortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum.

Vera est religio Deum cognoscere ipsumque et alios amare.
3. 2. Huic nos servitutem, quae graece dicitur, sive in quibusque sacramentis sive in nobis ipsis debemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus 32, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, quoniam nec mole distenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, eius est altare cor nostrum; eius Unigenito eum sacerdote placamus; ei cruentas victimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius veritate certamus; eum suavissimo adolemus incenso 33, cum in eius conspectu pio sanctoque amore flagramus; ei dona eius in nobis nosque ipsos vovemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne volumine temporum ingrata subrepat oblivio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne fervidam caritatis 34. Ad hunc videndum, sicut videri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes vel potius religentes (amiseramus enim neglegentes) hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur 35, ad eum dilectione tendimus, ut perveniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu veris impletur fecundaturque virtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota virtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic complentur duo illa praecepta in quibus tota Lex pendet et Prophetae: Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota mente tua, et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 36. Ut enim homo se diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret, ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud vult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo 37. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec vera religio, haec recta pietas, haec tantum Deo debita servitus. Quaecumque igitur immortalis potestas quantalibet virtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei vult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia privatur Deo; si autem colit Deum, non vult se coli pro Deo. Illi enim potius divinae sententiae suffragatur et dilectionis viribus favet, qua scriptum est: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 38.

Alias Deus hominesque coluntur.
4. Nam, ut alia nunc taceam, quae pertinent ad religionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi Deo. Multa denique de cultu divino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, sive humilitate nimia sive adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et venerandi, si autem multum eis additur, <et> adorandi: quis vero sacrificandum censuit nisi ei, quem Deum aut scivit aut putavit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobavit sacrificium, minoris aspexit 39.

Vera religio in sacrificio consummatur quod...
5. Quis autem ita desipiat, ut existimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis divina Scriptura testetur, ne longum faciamus, breve illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Dominus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges 40. Non solum igitur pecore vel qualibet alia re corruptibili atque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si viderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in victimis pecorum 41, quae nunc Dei populus legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae

152

aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eumdem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo visibile invisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens apud Prophetam vel ipse Propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si voluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contritus; cor contritum et humiliatum Deus non spernet 42. Intueamur quem ad modum, ubi Deum dixit nolle sacrificium, ibi Deum ostendit velle sacrificium. Non vult ergo sacrificium trucidati pecoris, et vult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolle dixit, hoc significatur, quod eum velle subiecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quo modo ab stultis ea velle creditur, velut suae gratia voluptatis. Nam si ea sacrificia quae vult (quorum hoc unum est: cor contritum et humiliatum dolore paenitendi) nollet eis sacrificiis significari, quae velut sibi delectabilia desiderare putatus est: non utique de his offerendis in Lege vetere praecepisset 43. Et ideo mutanda erant opportuno certoque iam tempore, ne ipsi Deo desiderabilia vel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae et plenitudo eius. Numquid manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? 44 Tamquam diceret: utique si mihi essent necessaria, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subiungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua et invoca me in die tribulationis, et eximam te et glorificabis me 45. Item apud alium Prophetam: In quo, inquit, adprehendam Dominum, assumam Deum meum excelsum? Si apprehendam illum in holocaustis, in vitulis anniculis? Si acceptaverit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus hircorum pinguium? Si dedero primogenita mea impietatis, fructum ventris mei pro peccato animae meae? Si annuntiatum est tibi, homo, bonum? Aut quid Dominus exquirat a te nisi facere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? 46 Et in huius Prophetae verbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In Epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite oblivisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo 47. Ac per hoc ubi scriptum est: Misericordiam volo quam sacrificium 48 nihil aliud quam sacrificium sacrificio praelatum oportet intellegi; quoniam illud, quod ab omnibus appellatur sacrificium, signum est veri sacrificii. Porro autem misericordia verum sacrificium est; unde dictum est, quod paulo ante commemoravi: Talibus enim sacrificiis placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi sive templi multis modis de sacrificiis leguntur divinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut scriptum est, tota lex pendet et Prophetae 49.

...intus in animo exterius comunione exhibetur.
6. Proinde verum sacrificium est omne opus, quo agitur, ut sancta societate inhaereamus Deo, relatum scilicet ad illum finem boni, quo veraciter beati esse possimus. Unde et ipsa misericordia, qua homini subvenitur, si non propter Deum fit, non est sacrificium. Etsi enim ab homine fit vel offertur, tamen sacrificium res divina est, ita ut hoc quoque vocabulo id Latini veteres appellaverint 50. Unde ipse homo Dei nomine consecratus et Deo votus, in quantum mundo moritur ut Deo vivat, sacrificium est. Nam et hoc ad misericordiam pertinet, quam quisque in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo 51. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo 52, sacrificium est. Ad quod exhortans Apostolus ait: Obsecro itaque vos, fratres, per miserationem Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum 53. Si ergo corpus, quo inferiore tamquam famulo vel tamquam instrumento utitur anima, cum eius bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est: quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum, ut igne amoris eius accensa formam concupiscentiae saecularis amittat eique tamquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex eius pulchritudine acceperit, fit sacrificium! quod idem Apostolus consequenter adiungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo; sed reformamini in novitate mentis vestrae ad probandum vos quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum 54. Cum igitur vera sacrificia opera sint misericordiae sive in nos ipsos sive in proximos, quae referuntur ad Deum; opera vero misericordiae non ob aliud fiant, nisi ut a miseria liberemur ac per hoc ut beati simus (quod non fit nisi bono illo, de quo dictum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 55): profecto efficitur, ut tota ipsa redempta civitas, hoc est congregatio societasque sanctorum, universale sacrificium offeratur Deo per sacerdotem magnum, qui etiam se ipsum obtulit in passione pro nobis, ut tanti capitis corpus essemus, secundum formam servi 56. Hanc enim obtulit, in hac oblatus est, quia secundum hanc mediator est, in hac sacerdos, in hac sacrificium est. Cum itaque nos hortatus esset Apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium nostrum, et non

153

conformemur huic saeculo, sed reformemur in novitate mentis nostrae: ad probandum quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum, quod totum sacrificium nos ipsi sumus: Dico enim, inquit, per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus, qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam; sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent: ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra, habentes dona diversa secundum gratiam, quae data est nobis 57. Hoc est sacrificium Christianorum: Multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat Ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur.

Quos angelorum officium in civitate Dei sit.
7. Merito illi in caelestibus sedibus constituti immortales et beati, qui Creatoris sui participatione congaudent, cuius aeternitate firmi, cuius veritate certi, cuius munere sancti sunt, quoniam nos mortales et miseros, ut immortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificari, sed ei, cuius et ipsi nobiscum sacrificium se esse noverunt. Cum ipsis enim sumus una civitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, civitas Dei 58; cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. De illa quippe superna civitate, ubi Dei voluntas intellegibilis atque incommutabilis lex est, de illa superna quodam modo curia (geritur namque ibi cura de nobis) ad nos ministrata per Angelos sancta illa Scriptura descendit, ubi legitur: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 59. Huic Scripturae, huic legi, praeceptis talibus tanta sunt attestata miracula, ut satis appareat, cui nos sacrificari velint immortales ac beati, qui hoc nobis volunt esse quod sibi.

Miracula facta sunt attestantia promissa Dei...
8. Nam nimis vetera si commemorem, longius quam sat est revolvere videbor, quae miracula facta sint attestantia promissis Dei, quibus ante annorum milia praedixit Abrahae, quod in semine eius omnes gentes benedictionem fuerant habiturae 60. Quis enim non miretur eidem Abrahae filium peperisse coniugem sterilem eo tempore senectutis, quo parere nec fecunda iam posset 61, atque in eiusdem Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 62, eidemque Abrahae praedictum ab Angelis caeleste incendium Sodomorum, quos Angelos hominibus similes hospitio susceperat et per eos de prole ventura Dei promissa tenuerat 63, ipsoque imminente iam incendio miram de Sodomis per eosdem Angelos liberationem Loth filii fratris eius, cuius uxor in via retro respiciens atque in salem repente conversa 64 magno admonuit sacramento neminem in via liberationis suae praeterita desiderare debere? Illa vero quae et quanta sunt, quae iam per Moysen pro populo Dei de iugo servitutis eruendo in Aegypto mirabiliter gesta sunt, ubi magi Pharaonis, hoc est regis Aegypti, qui populum illum dominatione deprimebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut mirabilius vincerentur! Illi enim faciebant veneficiis et incantationibus magicis, quibus sunt mali angeli, hoc est daemones, dediti; Moyses autem tanto potentius, quanto iustius, nomine Dei, qui fecit caelum et terram, servientibus Angelis eos facile superavit 65. Denique in tertia plaga deficientibus magis decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione completae sunt, quibus ad Dei populum dimittendum Pharaonis et Aegyptiorum dura corda cesserunt. Moxque paenituit, et cum abscedentes Hebraeos consequi conarentur, illis diviso mari per siccum transeuntibus unda hinc atque hinc in sese redeunte cooperti et oppressi sunt 66. Quid de illis miraculis dicam, quae, cum in deserto idem populus ductaretur, stupenda divinitate crebuerunt: aquas, quae bibi non poterant misso in eas, sicut Deus praeceperat, ligno amaritudine caruisse sitientesque satiasse 67; manna esurientibus venisse de caelo et, cum esset colligentibus constituta mensura, quidquid amplius quisque collegerat, exortis vermibus putruisse, ante diem vero sabbati duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat, nulla putredine violatum 68; desiderantibus carne vesci, quae tanto populo nulla sufficere posse videbatur, volatilibus castra completa et cupiditatis ardorem fastidio satietatis exstinctum 69; obvios hostes transitumque prohibentes atque proeliantes orante Moyse manibusque eius in figuram crucis extentis nullo Hebraeorum cadente prostratos 70; seditiosos in populo Dei ac sese ab ordinata divinitus societate dividentes ad exemplum visibile invisibilis poenae vivos terra dehiscente submersos 71; virga percussam petram tantae multitudini abundantia fluenta fudisse 72; serpentum morsus mortiferos, poenam iustissimam peccatorum, in ligno exaltato atque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subveniretur afflicto, et mors morte destructa velut crucifixae mortis similitudine signaretur 73? Quem sane serpentem propter facti memoriam reservatum cum postea populus

154

errans tamquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo serviens cum magna pietatis laude contrivit 74.

...quibus cedit theurgia et magia.
9. 1. Haec et alia multa huiuscemodi, quae omnia commemorare nimis longum est, fiebant ad commendandum unius Dei veri cultum et multorum falsorumque prohibendum. Fiebant autem simplici fide atque fiducia pietatis, non incantationibus et carminibus nefariae curiositatis arte compositis, quam vel magian vel detestabiliore nomine goetian vel honorabiliore theurgian vocant 75, qui quasi conantur ista discernere et illicitis artibus deditos alios damnabiles, quos et maleficos vulgus appellat (hos enim ad goetian pertinere dicunt), alios autem laudabiles videri volunt, quibus theurgian deputant; cum sint utrique ritibus fallacibus daemonum obstricti sub nominibus angelorum.

Incerte loquitur Porphyrius de consecrationibus theurgicis.
9. 2. Nam et Porphyrius quamdam quasi purgationem animae per theurgian, cunctanter tamen et pudibunda quodam modo disputatione promittit; reversionem vero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat; ut videas eum inter vitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem sententiis alternantibus fluctuare. Nunc enim hanc artem tamquam fallacem et in ipsa actione periculosam et legibus prohibitam cavendam monet; nunc autem velut eius laudatoribus cedens utilem dicit esse mundandae parti animae, non quidem intellectuali, qua rerum intellegibilium percipitur veritas, nullas habentium similitudines corporum; sed spiritali, qua corporalium rerum capiuntur imagines 76. Hanc enim dicit per quasdam consecrationes theurgicas, quas teletas vocant, idoneam fieri atque aptam susceptioni spirituum et Angelorum et ad videndos deos. Ex quibus tamen theurgicis teletis fatetur intellectuali animae nihil purgationis accedere, quod eam faciat idoneam ad videndum Deum suum et perspicienda ea, quae vere sunt. Ex quo intellegi potest, qualium deorum vel qualem visionem fieri dicat theurgicis consecrationibus, in qua non ea videntur, quae vere sunt. Denique animam rationalem sive, quod magis amat dicere, intellectualem, in sua posse dicit evadere, etiamsi quod eius spiritale est nulla theurgica fuerit arte purgatum; porro autem a theurgo spiritalem purgari hactenus, ut non ex hoc ad immortalitatem aeternitatemque perveniat. Quamquam itaque discernat a daemonibus Angelos, aeria loca esse daemonum, aetheria vel empyria disserens Angelorum, et admoneat utendum alicuius daemonis amicitia, quo subvectante vel paululum a terra possit elevari quisque post mortem, aliam vero viam esse perhibeat ad Angelorum superna consortia: cavendam tamen daemonum societatem expressa quodam modo confessione testatur, ubi dicit animam post mortem luendo poenas cultum daemonum a quibus circumveniebatur horrescere; ipsamque theurgian, quam velut conciliatricem Angelorum deorumque commendat, apud tales agere potestates negare non potuit, quae vel ipsae invideant purgationi animae, vel artibus serviant invidorum, querelam de hac re Chaldaei nescio cuius expromens: Conqueritur, inquit, vir in Chaldaea bonus, purgandae animae magno in molimine frustratos sibi esse successus, cum vir ad eadem potens tactus invidia adiuratas sacris precibus potentias alligasset, ne postulata concederent. Ergo et ligavit ille, inquit, et iste non solvit. Quo indicio dixit apparere theurgian esse tam boni conficiendi quam mali et apud deos et apud homines disciplinam; pati etiam deos et ad illas perturbationes passionesque deduci, quas communiter daemonibus et hominibus Apuleius attribuit 77; deos tamen ab eis aetheriae sedis altitudine separans et Platonis asserens in illa discretione sententiam 78.

Theurgia dii compescuntur ne adsint.
10. Ecce nunc alius Platonicus, quem doctiorem ferunt, Porphyrius, per nescio quam theurgicam disciplinam etiam ipsos deos obstrictos passionibus et perturbationibus dicit, quoniam sacris precibus adiurari tenerique potuerunt, ne praestarent animae purgationem, et ita terreri ab eo, qui imperabat malum, ut ab alio, qui poscebat bonum, per eamdem artem theurgicam solvi illo timore non possent et ad dandum beneficium liberari. Quis non videat haec omnia fallacium daemonum esse commenta, nisi eorum miserrimus servus et a gratia veri liberatoris alienus? Nam si haec apud deos agerentur bonos, plus ibi utique valeret beneficus purgator animae quam malevolus impeditor. Aut si diis iustis homo, pro quo agebatur, purgatione videbatur indignus, non utique ab invido territi nec, sicut ipse dicit, per metum valentioris numinis impediti, sed iudicio libero id negare debuerunt. Mirum est autem, quod benignus ille Chaldaeus, qui theurgicis sacris animam purgare cupiebat, non invenit aliquem superiorem deum, qui vel plus terreret atque ad bene faciendum cogeret territos deos, vel ab eis terrentem compesceret, ut libere bene facerent; si

155

tamen theurgo bono sacra defuerunt, quibus ipsos deos, quos invocabat animae purgatores, prius ab illa timoris peste purgaret. Quid enim causae est, cur deus potentior adhiberi possit a quo terreantur, nec possit a quo purgentur? An invenitur deus qui exaudiat invidum et timorem diis incutiat ne bene faciant; nec invenitur Deus qui exaudiat benevolum et timorem diis auferat ut bene faciant? O theurgia praeclara, o animae praedicanda purgatio, ubi plus imperat immunda invidentia, quam impetrat pura beneficientia! immo vero malignorum spirituum cavenda et detestanda fallacia, et salutaris audienda doctrina. Quod enim qui has sordidas purgationes sacrilegis ritibus operantur quasdam mirabiliter pulchras, sicut iste commemorat, vel Angelorum imagines vel deorum tamquam purgato spiritu vident (si tamen vel tale aliquid vident), illud est, quod Apostolus dicit: Quoniam satanas transfigurat se velut angelum lucis 79. Eius enim sunt illa phantasmata, qui miseras animas multorum falsorumque deorum fallacibus sacris cupiens irretire et a vero veri Dei cultu, quo solo mundantur et sanantur, avertere, sicut de Proteo dictum est, formas se vertit in omnes 80, hostiliter insequens, fallaciter subveniens, utrobique nocens.

Anebonti Porphyrius quaedam ludibria magiae...
11. 1. Melius sapuit iste Porphyrius, cum ad Anebontem scripsit Aegyptium, ubi consulenti similis et quaerenti et prodit artes sacrilegas et evertit. Et ibi quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob imprudentiam trahere humidum vaporem et ideo non in aethere, sed in aere esse sub luna atque in ipso lunae globo; verum tamen non audet omnes fallacias et malitias et ineptias, quibus merito movetur, omnibus daemonibus dare. Quosdam namque benignos daemones more appellat aliorum, cum omnes generaliter imprudentes esse fateatur. Miratur autem quod non solum dii alliciantur victimis, sed etiam compellantur atque cogantur facere quod homines volunt; et si corpore et incorporalitate dii a daemonibus distinguuntur, quo modo deos esse existimandum sit solem et lunam et visibilia cetera in caelo, quae corpora esse non dubitat; et si dii sunt, quo modo alii benefici, alii malefici esse dicantur; et quo modo incorporalibus, cum sint corporei, coniungantur. Quaerit etiam veluti dubitans, utrum in divinantibus et quaedam mira facientibus animae sint passiones an aliqui spiritus extrinsecus veniant, per quos haec valeant; et potius venire extrinsecus conicit, eo quod lapidibus et herbis adhibitis et alligent quosdam, et aperiant clausa ostia, vel aliquid eius modi mirabiliter operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddam genus, cui exaudire sit proprium, natura fallax, omniforme, multimodum, simulans deos et daemones et animas defunctorum, et hoc esse quod efficiat haec omnia quae videntur bona esse vel prava; ceterum circa ea, quae vere bona sunt, nihil opitulari, immo vero ista nec nosse, sed et male conciliare et insimulare atque impedire nonnumquam virtutis sedulos sectatores, et plenum esse temeritatis et fastus, gaudere nidoribus, adulationibus capi, et cetera, quae de hoc genere fallacium malignorumque spirituum, qui extrinsecus in animam veniunt humanosque sensus sopitos vigilantesve deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed tam tenuiter suspicatur aut dubitat, ut haec alios asserat opinari 81. Difficile quippe fuit tanto philosopho cunctam diabolicam societatem vel nosse vel fidenter arguere, quam quaelibet anicula christiana nec cunctatur esse, et liberrime detestatur. Nisi forte iste et ipsum, ad quem scribit, Anebontem tamquam talium sacrorum praeclarissimum antistitem et alios talium operum tamquam divinorum et ad deos colendos pertinentium admiratores verecundatur offendere.

...et absurda edisserit.
11. 2. Sequitur tamen et ea velut inquirendo commemorat, quae sobrie considerata tribui non possunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quaerit enim cur tamquam melioribus invocatis quasi peioribus imperetur, ut iniusta praecepta hominis, exsequantur; cur attrectatum re Veneria non exaudiant imprecantem, cum ipsi ad incestos quosque concubitus quoslibet ducere non morentur; cur animantibus suos antistites oportere abstinere denuntient, ne vaporibus profecto corporeis polluantur, ipsi vero et aliis vaporibus illiciantur et nidoribus hostiarum, cumque a cadaveris contactu prohibeatur inspector, plerumque illa cadaveribus celebrentur; quid sit, quod non daemoni vel alicui animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque caelestium homo vitio cuilibet obnoxius intendit minas eosque territat falso, ut eis extorqueat veritatem. Nam et caelum se collidere comminatur et cetera similia homini impossibilia, ut illi dii tamquam insipientissimi pueri falsis et ridiculis comminationibus territi quod imperatur efficiant. Dicit etiam scripsisse Chaeremonem quemdam, talium sacrorum vel potius sacrilegiorum peritum, ea, quae apud Aegyptios sunt celebrata rumoribus vel de Iside vel de Osiri marito eius, maximam vim habere cogendi deos, ut faciant imperata, quando ille, qui carminibus cogit, ea se prodere vel evertere comminatur, ubi se etiam Osiridis membra dissipaturum terribiliter dicit, si facere iussa neglexerint 82. Haec atque huiusmodi vana et insana hominem diis minari, nec quibuslibet, sed ipsis

156

caelestibus et siderea luce fulgentibus, nec sine effectu, sed violenta potestate cogentem atque his terroribus ad facienda quae voluerit perducentem, merito Porphyrius admiratur; immo vero sub specie mirantis et causas rerum talium requirentis dat intellegi illos haec agere spiritus, quorum genus superius sub aliorum opinatione descripsit, non, ut ipse posuit, natura, sed vitio fallaces, qui simulant deos et animas defunctorum, daemones autem non, ut ait ipse, simulant, sed plane sunt. Et quod ei videtur herbis et lapidibus et animantibus et sonis certis quibusdam ac vocibus et figurationibus atque figmentis, quibusdam etiam observatis in caeli conversione motibus siderum fabricari in terra ab hominibus potestates idoneas variis effectibus exsequendis, totum hoc ad eosdem ipsos daemones pertinet ludificatores animarum sibimet subditarum et voluptaria sibi ludibria de hominum erroribus exhibentes. Aut ergo re vera dubitans et inquirens ista Porphyrius ea tamen commemorat, quibus convincantur et redarguantur, nec ad eas potestates, quae nobis ad beatam vitam capessendam favent, sed ad deceptores daemones pertinere monstrentur; aut, ut meliora de philosopho suspicemur, eo modo voluit hominem aegyptium talibus erroribus deditum et aliqua magna se scire opinantem non superba quasi auctoritate doctoris offendere, nec aperte adversantis altercatione turbare, sed quasi quaerentis et discere cupientis humilitate ad ea cogitanda convertere et quam sint contemnenda vel etiam devitanda monstrare. Denique prope ad epistulae finem petit se ab eo doceri, quae sit ad beatitudinem via ex aegyptia sapientia 83. Ceterum illos, quibus conversatio cum diis ad hoc esset, ut ob inveniendum fugitivum vel praedium comparandum, aut propter nuptias vel mercaturam vel quid huius modi mentem divinam inquietarent, frustra eos videri dicit coluisse sapientiam 84; illa etiam ipsa numina, cum quibus conversarentur, etsi de ceteris rebus vera praedicerent, tamen quoniam de beatitudine nihil cautum nec satis idoneum monerent, nec deos illos esse nec benignos daemones, sed aut illum, qui dicitur fallax, aut humanum omne commentum. Patrocinium suscipimus verae religionis (12-32)

Deus immutabilis visibilia signa facit in rerum natura...
12. Verum quia tanta et talia geruntur his artibus, ut universum modum humanae facultatis excedant: quid restat, nisi ut ea, quae mirifice tamquam divinitus praedici vel fieri videntur nec tamen ad unius Dei cultum referuntur, cui simpliciter inhaerere fatentibus quoque Platonicis et per multa testantibus solum beatificum bonum est, malignorum daemonum ludibria et seductoria impedimenta, quae vera pietate cavenda sunt, prudenter intellegantur? Porro autem quaecumque miracula sive per Angelos sive quocumque modo ita divinitus fiunt, ut Dei unius, in quo solo beata vita est, cultum religionemque commendent, ea vere ab eis vel per eos, qui nos secundum veritatem pietatemque diligunt, fieri ipso Deo in illis operante credendum est. Neque enim audiendi sunt, qui Deum invisibilem visibilia miracula operari negant, cum ipse etiam secundum ipsos fecerit mundum, quem certe visibilem negare non possunt. Quidquid igitur mirabile fit in hoc mundo, profecto minus est quam totus hic mundus, id est caelum et terra et omnia quae in eis sunt, quae certe Deus fecit. Sicut autem ipse, qui fecit, ita modus quo fecit occultus est et incomprehensibilis homini. Quamvis itaque miracula visibilium naturarum videndi assiduitate viluerint, tamen, cum ea sapienter intuemur, inusitatissimis rarissimisque maiora sunt. Nam et omni miraculo, quod fit per hominem, maius miraculum est homo. Quapropter Deus, qui fecit visibilia caelum et terram, non dedignatur facere visibilia miracula in caelo vel terra, quibus ad se invisibilem colendum excitet animam adhuc visibilibus deditam; ubi vero et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt quaecumque futura sunt. Nam temporalia movens temporaliter non movetur, nec aliter novit facienda quam facta, nec aliter invocantes exaudit quam invocaturos videt. Nam et cum exaudiunt Angeli eius, ipse in eis exaudit, tamquam in vero nec manu facto templo suo, sicut in hominibus sanctis suis, eiusque temporaliter fiunt iussa aeterna eius lege conspecta 85.

...et in hominum rebus gestis...
13. Nec movere debet, quod, cum sit invisibilis, saepe visibiliter patribus apparuisse memoratur 86. Sicut enim sonus, quo auditur sententia in silentio intellegentiae constituta, non est hoc quod ipsa: ita et species, qua visus est Deus in natura invisibili constitutus, non erat quod ipse. Verum tamen ipse in eadem specie corporali videbatur, sicut illa sententia ipsa in sono vocis auditur; nec illi ignorabant invisibilem Deum in specie corporali, quod ipse non erat, se videre. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temet ipsum, scienter ut videam te 87. Cum igitur oporteret Dei legem in edictis Angelorum terribiliter dari 88, non uni homini paucisve sapientibus, sed universae genti et populo ingenti: coram eodem populo

157

hoc enim sunt omnes illae artes vocabulo digniores. non quidem per suam substantiam. quae prius haberet. aeternaliter nec incipit loqui nec desinit 95. cuius et ipsi contemplatione beati sunt et nos futuros esse promittunt? Illa namque visio Dei tantae pulchritudinis visio est et tanto amore dignissima. 14. conspiciente multitudine metuenda et tremenda quae fiebant.. ubi forma intellegibilis et incommutabilis simul habens omnia perseverat 92. Cum enim lex dabatur populo. sed certis indiciis per subiectam Creatori creaturam visibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae vocibus loqueretur. quantum sufficere divina providentia iudicabat. qui eius veritate incommutabili perfruuntur immortaliter beati. Dico autem vobis. intellegerent pauci 96.. in quibus et persona ipsius Dei. quae semper corruptibilibus oculis invisibilis permanet. ut ita dicam. atque ut sint et bene se habeant.. quod hodie est et cras in clibanum mittitur. nisi inde formentur. lex in edictis Angelorum daretur de unius veri Dei cultu. ut illi istos coli prohibeant. Quibus igitur angelis de beata et sempiterna vita credendum esse censemus? Utrum eis. ut dictum est. modicae fidei? 93 Optime igitur anima humana adhuc terrenis desideriis infirma ea ipsa.. Quod si faenum agri. 15. quae temporaliter exoptat bona infima atque terrena vitae huic transitoriae necessaria et prae illius vitae sempiternis beneficiis contemnenda. Cum ergo ad hunc unum quidam Angeli. sicut unum ex eis.. postremo respondeant homines. respondeant Platonici. accepisset 90. in unius esse Omnipotentis potestate quisquis diffitetur. isti autem illum prohibere non audeant: quibus potius sit credendum. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et vocum et rerum omnium contestatione praecipitur..magna facta sunt in monte. ut. qui in sua natura non corporaliter. ut ab illius cultu etiam in istorum desiderio non recedat. sed mentis. promissa terrena. Hoc Dominus Iesus ibi ostendit. haec facta sunt. respondeant quicumque philosophi. quem ad modum suo Lycurgo Lacedaemonii. qui se religionis ritibus coli volunt sibi sacra et sacrificia flagitantes a mortalibus exhiberi. Sicut autem unius hominis.et suum verbum in Scripturis intellegamus. non laborant neque nent. sed. 1. non temporaliter. an eis. Deus sic vestit: quanto magis vos. Omnia quippe. sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum. . respondeant theurgi vel potius periurgi.ut suam providentiam nobis edoceat. ita humani generis. non tamen nisi ab uno Deo exspectare consuescit. insanit. quae visibilibus sacramentis celebrarent multi. unus tamen colendus commendaretur Deus. quae omnia quasi abiecta et velocissime pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat. Angeli ministri sunt salutis etiam miraculis. usque ad haec terrena et ima pertingere flosculorum atque foliorum pulchritudine comprobat. ne mens humana vel pro ipsis terrenis vitae transitoriae beneficiis cuiquam nisi vero animae Creatori et Domino subderetur. quia nec Salomon in tota gloria sua sic amictus est. quod apud illum sincerius audiunt. non unius de turba. qui hunc omnem cultum uni Deo creatori omnium deberi dicunt eique reddendum vera pietate praecipiunt.. Haec autem lex distributione temporum data est. ubi lex per unum dabatur 89. si ullus 158 . ad quem contemptu eorum et ab eis aversione perveniat. cuius est intellegibilis atque ineffabilis pulchritudo. De providentia certe Plotinus Platonicus disputat eamque a summo Deo. ita sane ut etiam illo tempore. ministri eius et nuntii. ut sine hac quibuslibet aliis bonis praeditum atque abundantem non dubitet Plotinus infelicissimum dicere 98. non corporis aure. quod a Iove seu Apolline leges. . quod ad Dei populum pertinet. sed spiritaliter. 16. Ille enim fecit. sed intellegibiliter. ubi ait: Considerate lilia agri. non sensibiliter. a quo facta sunt. et quod faciendum modis ineffabilibus audiunt et usque in ista visibilia atque sensibilia perducendum. ut a temporalibus ad aeterna capienda et a visibilibus ad invisibilia surgeretur 91. Sic itaque divinae providentiae placuit ordinare temporum cursum. Non enim populus Israel sic Moysi credidit. mirabilibus rerum signis et motibus apparebat ad eamdem legem dandam Creatori servire creaturam. eius indigent. quem ad modum dixi et in Actibus Apostolorum legitur 94. qui non est quod ipse 97. quo visibilia promittebantur divinitus praemia. quidam vero ad se ipsos latria colendos signis mirabilibus excitent. in conspectu ipsius populi. incunctanter atque indifficulter efficiunt. quae praestare hominibus vel Angeli vel homines possunt.. et hoc ita. recta eruditio per quosdam articulos temporum tamquam aetatum profecit accessibus. qua coli unus iubebatur Deus. quibus tamen significarentur aeterna. quas condidit.

Cum vero Deus id egerit ad commendanda eloquia veritatis suae. quod rationales creati sunt. de cuius corruptione quaestio vertebatur. aqua impleto cribro de Tiberi neque perfluente abstulit controversiam 103. quid de vera religione descenderet. cuius nos ipsi sacrificium esse debemus? Quae miracula conscripta sint in Iudaeorum historia. cui serviunt Angeli boni. quod virgo Vestalis. qui se nullis talibus indigere et Scripturarum suarum testificatione 105 et eorundem postea sacrificiorum remotione demonstrat. Plus etiam dicam: si tantum hi mirabilibus factis humanas animas permoverent. quod magis indicat eorum superba fallacia. qui sacrificia sibi expetunt. quae in populo Dei facta legimus. non sibi. circumcludi solere vel contineri loco. qui hoc prohibent et uni tantum Deo sacrificari iubent. castra movebantur. quod cotem Tarquinius novacula secuit 100. quae dixi. sed voluntatis eius hinc testimonia perhiberi. nequaquam ista visibilia miracula facere dignarentur: profecto non sensu corporis. signumque erat. quando per sacrificium non sibi. quale est lunam deponere. propior despumet in herbas 104. cui uni isti sacrificari iubent. Si ergo Angeli sibi expetunt sacrificium. haec ergo atque huius modi nequaquam illis. sed eis diis volunt. quas de Troia Aeneas fugiens advexit. miracula ne infirmis piis illi. quo discernuntur. Proinde lex Dei. in qua unus Deus deorum religione sacrorum iussus est coli. sed ei nos subdere volunt. nec boni nec bonorum deorum angeli sunt. quae commendat historia (non ea dico. magica scilicet vel theurgica! quorum pleraque specie tenus mortalium sensus imaginaria ludificatione decipiunt. quod etiam ipsa lex erat in tabulis conscripta lapideis et in Arca. 159 . quae procurari atque mitigari daemonicis ritibus fallacissima eorum astutia perhibentur. qua simulacrum matris Phrygiae vehebatur. qui sibi sacrificari iubent. ex aliqua parte vivit in eis. sed ea dico. cui sacrificari sic iubent.. certiora.. alii vero quilibet prohibiti. donec suppositas. inquam. Illa quippe miracula deorum gentilium. quod Epidaurius serpens Aesculapio naviganti Romam comes adhaesit 101. Nam cum terram promissionis intrantibus eadem Arca transiret. de loco in locum migrasse referuntur 99. quae illorum quoque populorum.quae nulla sunt in religione gentium. sed daemones mali. sed tantum praeciperent. quid horum de fastu superbiae. qui unius Dei deorum angeli sunt. 2. quae nubes cum moveretur. et ubi staret. quaedam vero etsi nonnullis piorum factis videantur opere coaequari. eisne sacrificandum sit diis vel angelis. quales sunt inusitati partus animalium et caelo terraque rerum insolita facies. an illi uni. cum debita sacerdotes veneratione portabant. quanto minus ea. Illis enim multi tanto minus sacrificiis colendi sunt. quam tempore peregrinationis in heremo cum tabernaculo. ut dixi. sed Deo creatori omnium. ut per istos immortales nuntios non sui fastum. quae in edictis data est Angelorum 106. sed ratione mentis praeponenda eorum esset auctoritas. sed uni tantum iuberent Deo: satis deberet pietas ipsa discernere. ut alicui alteri vetent. in Arca erat posita 107. quorum deorum angeli sunt: etiam sic eis praeponendi sunt illi.naturae suae sensus. quanto magis haec expetunt. qui non unum solum ac summum Deum. quae ex illius Arcae loco edebantur. illi autem.. cum responsa eius et quaedam humanis sensibus darentur signa ex illius Arcae loco. castra ponebantur 109. cum eorum nullus huic vetet. 16. Si autem angeli. et ad eum nos pervenire. qui tales deos coluerunt. alii vero id vetarent. quod per diem nubes apparebat. quae intervallis temporum occultis ipsius mundi causis. quae vi ac potestate eorum fieri satis evidenter apparet. qui non sibi. sive tantum terrens sive etiam nocens. finis ipse. tantis hominum boumque conatibus immobilem redditam una muliercula zona alligatam ad suae pudicitiae testimonium movit et traxit 102. sed se ipsos sacrificiis coli volunt: quod maius quam unius Dei contra eos eligendum est praesidium. qui sacrificia sibi expetunt. 17. virtute ac magnitudine conferenda sunt. sed illi iubent ut sacrificio serviamus. ut est quod effigies deorum Penatium. ut ait Lucanus. quod similiter appellatum est tabernaculum testimonii 108. ut non vera eligat quae sectetur. ubi et ampliora invenit quae miretur? . sed maiestatem illius praedicantes faceret maiora. cuius et ipsi contemplatione beati sunt. Porro si.. incomparabiliter haec nostra ostendit excellere. praeponendi eis sunt. quae sicut ignis nocte fulgebat. et praeter voces. a quo ipsi non recesserunt. clariora. cui serviunt. alii quidem ut sibi sacrificaretur. Reddita sunt autem illi legi magni miraculi testimonia praeter ista. posita. cui iubent hi qui et sibi et istis prohibent? Si nec isti nec illi ulla miracula facerent. quae Arca testimonii nuncupata est. quod navim. legibus iudicata sunt prohibenda atque plectenda. eo quod sensibus eorum quaedam stupenda monstrarent: quem tandem ita desipere libeat. qui non uni sed plurimis sacrificia fieri volunt. falsam religionem facilius persuaderent. verum tamen sub divina providentia constitutis et ordinatis monstrosa contingunt. Quo nomine satis significatur non Deum. qui non sibi. Hinc enim ostendunt quam sincero amore nos diligant. his vero unus commendatur Deus. qui per illa omnia colebatur. respondeant.

invenerunt collapsum deformiterque confractum. et in eius ineffabilem incorporeumque complexum sancto desiderio ferebatur.. honorifice collocarunt abeuntesque clauserunt. qualia sunt purae mentis et bonae voluntatis officia 119: profecto nesciunt haec ita signa esse illorum. Deinde civitatis. Si enim philosophi praecipueque Platonici rectius ceteris sapuisse laudantur. potest etiam dicere nec deos ullos curare mortalia. non illi. quibus tanto maior debetur fides. si de his rebus negat omnino ullis litteris esse credendum. theurgicis credunt: quid causae est. cur illis Litteris nolint credere ista facta esse. verum in herbis etiam faenoque gignuntur: quanto evidentius haec attestantur divinitati. etiam hic vim divinam explorare cupientes.quae veritate et religione honestantur. quod divinam providentiam haec quoque rerum infima atque terrena administrare docuerunt numerosarum testimonio pulchritudinum. quae omnibus caelestibus. Eius enim Propheta veracissimus ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 114. quod nobis. qui nostro Deo conditori sanctae et gloriosissimae civitatis deos suos praeferunt. Hoc eum docuerat. sed: Mihi. . infernis sacrificari vetat. qui ceperant. Qui autem putant haec visibilia sacrificia diis aliis congruere. sed ut nos ad eum colendum eique cohaerendum igne amoris eius accensi. quae prima hostilis occurrit more gentium deos plurimos colens. ubi ea religio commendatur. in templo eam dei sui. unde ceperant. illi vero tamquam invisibili invisibilia et maiora maiori meliorique meliora. Deinde ipsi prodigiis acti deformiusque puniti Arcam divini testimonii populo. apertissime vetant. quarum dii se ostentare mirabiles potius quam utiles ostendere potuerunt. qui solus diligens et dilectus beatos facit eorumque sacrificiorum tempora imperata praefiniens eaque per meliorem sacerdotem in melius mutanda praedicens non ista se appetere. adhaerere Deo bonum est. Unde hoc opere nostro. quorum et historia gentium testis est. sed mendaciter scripta? Quisquis hoc dicit. quae condidit. aut insigniri purpura et sceptro vel diademate excellere. et cum ad homines ita mittuntur. subiunxerunt et eas quo vellent ire siverunt. Quocirca sicut orantes atque laudantes ad eum dirigimus significantes voces. Ipsa autem redditio qualis fuit! imposuerunt eam plaustro eique iuvencas. cui uni soli sacrificandum esse praecipiunt? Etiam visibile sacrificium uni Deo offertur. 18. qui vel ullam esse vim divinam negant vel humana non curare contendunt. Porro autem si multorum deorum cultores (qualescumque deos suos esse arbitrentur) ab eis facta esse miracula vel civilium rerum historiae vel libris magicis sive. cui uni tantummodo sacrificandum sancti quoque Angeli eius miraculorum etiam contestatione monuerunt 118.Iordanes fluvius ex parte superiore subsistens et ex inferiore decurrens et ipsi et populo siccum praebuit transeundi locum 110. non eos suscepimus refellendos. quae non solum in corporibus animalium. 19. An dicet aliquis ista falsa esse miracula nec fuisse facta. quanto super omnes est magnus. terrestribus. cui res ipsas in corde quas significamus offerimus: ita sacrificantes non alteri visibile sacrificium offerendum esse noverimus quam illi. ad quod adipiscendum omnia officia referenda sunt 115. cuius in cordibus nostris invisibile sacrificium nos ipsi esse debemus. uni Deo tantum iubens. Post haec etiam cum iam in terra promissionis essent et eadem Arca propter eorum peccata fuisset ab hostibus capta. Nec dixit iste: Mihi autem divitiis abundare bonum est. reddiderunt. nescientes eum ipsum esse etiam mundi huius visibilis et mutabilis invisibilem et incommutabilem conditorem et vitae beatae non de his. nullo ariete percussi 111. Putaverunt quidam deferendum Angelis 160 . sicut verba sonantia signa sunt rerum. aut. inquit. sed per haec alia potiora significare testatur. Tunc nobis favent nobisque congaudent atque ad hoc ipsum nos pro suis viribus adiuvant Angeli quique Virtutesque superiores et ipsa bonitate ac pietate potentiores. Sunt exempla in Litteris sanctis. quem prae ceteris colebant. nulla manu oppugnati. cui supplicabant. cuius igne intellegibili correptus ardebat. Si autem illis haec exhibere voluerimus. quod nonnulli etiam philosophorum dicere non erubuerunt: Mihi voluptas corporis bonum est 116. quod honestius putant. cuius hunc iam decimum librum habemus in manibus. sed magna terrendis salubriter erudiendisque mortalibus. septiens eadem Arca circumacta muri repente ceciderunt. sed de se ipso verissimum largitorem. sicut paulo ante commemoravi 113. non ut ipse his honoribus sublimetur. De fine boni namque inter philosophos quaeritur. excitemur.. hi. aut quod melius velut meliores dicere visi sunt: Mihi virtus animi mei bonum est 117. Unde et ipse sacrificium eius factus erat. At illae sine duce homine atque rectore ad Hebraeos viam pertinaciter gradientes nec revocatae mugitibus esurientium filiorum magnum sacramentum suis cultoribus reportarunt 112. ut eorum praesentia sentiatur. Haec atque huius modi Deo parva sunt. non libenter accipiunt. a quibus vitulos sugentes abstraxerant. sed eos. quae ad horam praedicationis eius fiunt. apertoque postridie simulacrum. Non enim se aliter colendos esse persuaserunt nisi mirabilium operum effectibus. bonum est.

20. ut ait Porphyrius et nonnulli putant. tamen in forma servi sacrificium maluit esse quam sumere. ne sit homo illius sacrificium. Cuius rei sacramentum cotidianum esse voluit Ecclesiae sacrificium. quanto fortius adversus impietatis peccatum et usque ad sanguinem certant 128. Copiam vero nidorum magnam habent undique. Vera pietate homines Dei aeriam potestatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt 133. In Christo mediatore purgatio et vita aeterna sunt. ubi volunt cum daemonibus heroas habitare 129. heroes nostri supplicibus donis. Hoc enim nomen a Iunone dicitur tractum. quamvis non ex sua sententia. nisi malus fuerit ante placatus 132. usus ecclesiastici sermonis admitteret. ut sine fastidio multum commendaretur 126. quod Graece Iuno appellatur. cum in forma Dei sacrificium cum Patre sumat. tamquam fortiora sint apud eos numina mala quam bona. ut martyrum numerus impleatur 127. sed supplicantis animo delectantur. Non est ista verae veraciterque sanctae religionis via. ipsi sibi poterant exhibere. cum apud eum illa dicat: Vincor ab Aenea 130. Ex qua opinione Porphyrius. quod aer Iunoni deputetur. Moderatis autem praefinitisque temporibus etiam potestas permissa daemonibus. cadaverinis nidoribus. 22. nocere autem mala possunt. malisque nolentibus bona prodesse non possunt. 21. ipse et oblatio. Iunonem. hoc videlicet veluti mysticum significante fabula. nisi quia vero Deo deberi sciunt. hoc est aerias potestates piorum virtutibus invidentes. nostri martyres vincunt. quod a se humili pietate removentes eis in quem crederent annuntiaverunt Deum 121. Non omnino. homo Christus Iesus 124. quod virtute Africam vicerit. sed etiam utilis invenitur Ecclesiae. sed ex aliorum. Huic summo veroque sacrificio cuncta sacrificia falsa cesserunt. Sed rursus ei succumbit infeliciter ceditque Vergilius. ne vel hac occasione quisquam existimaret cuilibet sacrificandum esse creaturae. Martyres heroes sunt nostri. ut parcerent. et eorum sunt admonitione prohibiti iussique hoc ei deferre. cui decepto subiectoque dominentur. sed virtutibus divinis Heram superant. non sibi valentibus resistere bonis. dum sacrificatur cuipiam praeter illum. Huius veri sacrificii multiplicia variaque signa erant sacrificia prisca sanctorum. quae cum ipsius capitis corpus sit. non solum perniciosa non est. si. ipsum Aenean admoneat Helenus quasi consilio religioso et dicat: Iunoni cane vota libens. sed divinis honoribus gaudent 122. Sed a contrario martyres nostri heroes nuncuparentur. Qui ergo divinitatem sibi arrogant spiritus. Nam Paulus et Barnabas in Lycaonia facto quodam miraculo sanitatis putati sunt dii. et si amplius vellent. cui uni fas esse noverunt 120. et ideo nescio quis filius eius secundum Graecorum fabulas Heros fuerit nuncupatus. Per hoc et sacerdos est. dicit bonum deum vel genium non venire in hominem. sed quod eosdem daemones. nisi eis placata dent locum. non cuiuslibet corporis fumo. in quantum formam servi accipiens 123 mediator effectus est Dei et hominum. Unde verus ille Mediator.honorem vel adorando vel sacrificando. Homo Christus unum sacrificium etiam in figura. qui debetur Deo. cum quo et unus Deus est. ipse offerens. nostros heroas vocaremus. ut dixi. quando quidem mala impediunt adiutoria bonorum. quae non usquequaque inconvenienter a poetis inducitur inimica virtutibus et caelum petentibus viris fortibus invida. non sic Iunonem. ut. quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum. id est aerias vincerent potestates et in eis ipsam. verum etiam ab invitis persequendo violenter extorqueant. quam si hostes donis placasset. non placando. omnesque temptationes adversitatis eius vincunt orando non ipsam. quos civitas Dei tanto clariores et honoratiores cives habet. Hos multo elegantius. eisque Lycaonii victimas immolare voluerunt. si dici usitate posset. Imitati sunt Angelos sanctos etiam sancti homines Dei. se ipsam per ipsum discit offerre 125. ut hominibus quos possident excitatis inimicitias adversus Dei civitatem tyrannice exerceant sibique sacrificia non solum ab offerentibus sumant et a volentibus expetant. sed 161 . tamquam verbis multis res una diceretur. cum hoc unum per multa figuraretur. non quo eis esset cum daemonibus in aere societas. quidquid putatur significare. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt. Commodius quippe Scipio Africanus est cognominatus. intercludentes iter ad Deum verum. dominamque potentem Supplicibus supera donis 131. si ecclesiastica loquendi consuetudo pateretur. Non enim re vera.

quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi. sed per Verbum a quo suscepta est. non carnis substantiam vel naturam. noluit intellegere Dominum Christum esse principium. cum de Deo loquimur. iste autem cum dicit medium. caro autem non prodest quicquam 145. quam propter sacrificium nostrae purgationis assumpsit 141. Nobis autem ad certam regulam loqui fas est. sed interponit. alicuius alterius dei de turba valere ad purgandum teletae crederentur. Sed subditus Porphyrius invidis potestatibus. Principium ergo suscepta anima et carne et animam credentium mundat et carnem. eumdem esse Patrem. Ideo quaerentibus Iudaeis quis esset respondit se esse principium 146. Cuius enim teletae purgant. Non enim aliquem vincit aut subiugat nisi societate peccati. id est per Mediatorem Dei et hominum. non utique diceret horum medium. Eum quippe in ipsa carne contempsit. sicut nec duos deos vel tres nobis licitum est dicere. sed potius. quia et ipsa quantulacumque virtus. illius est nobis bonitate concessa. Liberis enim verbis loquuntur philosophi. ut hinc ostenderetur nullorum deorum teletis hominem posse purgari. et morte deponi et in melius resurrectione mutari 142. si facultas datur. ut in ipso sacerdote ac sacrificio fieret remissio peccatorum. Hunc ille Platonicus non cognovit esse principium. novimus. sed Patrem esse Filii Patrem. quia et mortuus est. quam sua ille humilitate deiecit verus benignusque Mediator. hominem Christum Iesum 134. in ea se ostendens mortalitate mortalibus. de quibus et erubescebat. Postponit quippe Plotinus animae naturam paterno intellectui 139. qui est et Pater et Filius 140. ne verborum licentia etiam de rebus. Neque enim caro principium est aut anima humana. cum dictum esset non purgare teletas solis et lunae. quam tamen pro nobis sine peccato ipse persolvit. nec ipsam mortem. 24. Multum autem nobis in hac carne tribueremus. et eas libere redarguere formidabat. per indulgentiam illius. nec dicamus tamen quod haeretici Sabelliani. et Patris et Filii Spiritum Sanctum nec Patrem esse nec Filium. qui hominem assumpsit egitque sine peccato. etiam singulum quemque Deum esse fateamur. sed Verbum per quod facta sunt omnia 143. si lunae solisque non purgant. Verum itaque dictum est non purgari hominem nisi principio. Nos itaque ita non dicimus duo vel tria principia. cum Verbum caro factum est et habitavit in nobis 144. qui est et Filius. sed divina miseratione purgatio. et eumdem Spiritum Sanctum. Dicit enim Deum Patrem et Deum Filium. infirmi. quae dicitur nostra. quamvis esset poena peccati.Deum suum adversus ipsam. quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius extulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium velut immortales mortalibus promiserunt. non intellego. et post hanc vitam per ipsam speciem incommutabilis veritatis ad perfectionem plenissimam perducemur. quamvis de unoquoque loquentes. Quae autem dicat esse principia tamquam Platonicus. impiam gignat opinionem. de Spiritu autem Sancto aut nihil aut non aperte aliquid dicit. nec in rebus ad intellegendum difficillimis offensionem religiosarum aurium pertimescunt. sicut Plotinus. An doceat Porphyrius principiis nos purgari. Non enim nisi peccatis homines separantur a Deo. magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens. Quod utique carnales. Et nimirum hoc dixit. qua in nos ostendit magnam misericordiam suam 136. quamvis quem alium dicat horum medium. In eius ergo nomine vincitur. Non ergo caro per se ipsa mundat. nec Patris tantum nec Filii tantum. vel de Patre vel de Filio vel de Spiritu Sancto. ut potuit sive ut voluit. Nam de carne sua manducanda mystice loquens. id est Patris et Filii medium. quae his significantur. sed utriusque Spiritum dicimus. per quem facta peccatorum purgatione reconciliamur Deo. 23. et in hac vita per fidem regimur. et non pro peccato. peccando esse vitandam. ut polluti carne peccati carnis peccati similitudine mundaremur 135. Hac Dei gratia. nisi ab eo mundaremur atque sanaremur per hoc quod eramus et 162 . et Filium Patris Filium. quod nos Sanctum Spiritum. nisi usque ad eius depositionem sub venia viveremus. peccatis obnoxii et ignorantiae tenebris obvoluti nequaquam percipere possemus. pro iustitia perferendam. ne forte. Si enim tertiam. ubi de tribus principalibus substantiis disputat 138. Ideo enim solvere potuit moriendo peccata. cuius incarnatione purgamur. quis eum potest audire? Respondit manentibus ceteris: Spiritus est qui vivificat. quos inter caelestes deos praecipuos habent? Denique eodem dicit oraculo expressum principia posse purgare. quorum in hac vita non fit nostra virtute. Propterea ergo nobis per Mediatorem praestita est gratia. non per nostram potentiam. Dicit etiam Porphyrius divinis oraculis fuisse responsum nos non purgari lunae teletis atque solis. quamvis pluraliter apud eos sint dicta principia. animae naturam etiam iste vellet intellegi. Bonus itaque verusque Mediator ostendit peccatum esse malum. non postponit. Christi incarnatione atque humilitate purgamur. quem graece appellat paternum intellectum vel paternam mentem 137. cum hi qui non intellexerunt offensi recederent dicentes: Durus est hic sermo. nam cognosceret purgatorium.

163 . quae dicuntur Vetus et Novum. quam manus lapsis iacentibusque porrecta est. Haec est mediatio. In quo plane psalmo duorum Testamentorum. In hac autem spe nunc constituti agamus quod sequitur. Unde dicit Dominus: Mundate. dicit pedes suos paene fuisse commotos et effusos in lapsum propemodum gressus suos. haec unum Deum novit et colit. qui multorum deorum vult esse prostibulum. Velut pecus dixit utique "non intellegens". quae intus sunt. sed potius nos diligunt. inquit. quae ab hominibus eliguntur. quibus eos cum abundare cernerem. quod inter multa. in cuius potestate sunt omnia. cum eas impiis abundare perspiceret. hanc Angeli sancti annuntiaverunt. et ego semper tecum 153. in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges 152. non est spes. quando unum Deum cum illis colimus. qui felices videbantur erranti. Partem deinde suam dicit ipsum Deum. Defecit. non per plurima fornicari. in voluntate tua deduxisti me. item in alio: Defecit in salutare tuum anima mea 158. id est de corde et carne deficiente. quae abundare apud impios cum vidisset paene collapsus est. Deus cordis mei 156. Huius sacramenti fide etiam iusti antiqui mundari pie vivendo potuerunt. qui fornicatur abs te 161. qua et unus Deus coli iubebatur et hic Mediator venturus promittebatur 148. Nam et Prophetae tunc erant. perdidisti omnem. qui longe se faciunt a te. fuerit liberatum. annuntiantes eius voluntatem et gloriam gratiamque laudantes. Ac per hoc sequitur: Tenuisti manum dexterae meae. defectu utique bono ab inferioribus ad superna. omnes laudes tuas in portis filiae Sion 164. putavi me incassum tibi servisse. quando et illi haec haberent. Nunc vero fit illud. Per cor quippe caro mundatur. hoc est. quod se extulerunt. Deus. in quorum edictis et lex dabatur. ut et nos cum ipsis beati simus. inquit. quibus non placet ut eos colamus tamquam nostros deos. cum ea felicitate. Patrem et Filium et Spiritum Sanctum. non peccatrix erat. sicut dicit. tamquam ad sinistram cuncta illa pertineant. peribunt. quia etiam in talium rerum desiderio deos alios non quaesivi. Quid huic tamen utile fuerit etiam ipsa terrena non nisi ab uno vero Deo quaerere. et quae foris sunt munda erunt 159. qui nos ad eius societatem invitaverunt civesque suos in illa esse voluerunt. non longe ire. nec eis sacrificemus. hoc est semen dispositum per Angelos. Tamen ego semper tecum. plus nobis favent. donec intraret in sanctuarium Dei et intellegeret in novissima eorum. Nullo itaque dubitante. cordis mei.non eramus. propter quod et cetera de eodem psalmo dicenda visa sunt: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 162. plus adiuvant. inquit. sed cum eis et illorum et nostrum Deum. omnes immortales beati. Haec est gloriosissima civitas Dei. sed Deus cordis mei. Unde cum dixisset: Ponere in Deo spem meam. sed ipsum. qui se repente invenit suis quae somniabat fallacibus gaudiis destitutum. propter quod Vetus dicitur Testamentum 149. quia. Tunc eos intellexit in eo. per quos. Adhaerere autem Deo tunc perfectum erit. sed cum ipsis sacrificium simus Deo. quam si eos ipsos per sacrificia coleremus. unde in alio psalmo dicitur: Desiderat et deficit anima mea in atria Domini 157. cum tam magnum bonum haberet in caelo (quod post intellexit). et cum gloria assumpsisti me 154. quid et sperat? Ait Apostolus. qui haec deposita maligna obstinatione considerat. quod sequitur: Ponere in Deo spem meam. eadem promissio praedicata est. essent beati). Quid enim mihi est. inquit. fuisse deiectos et defecisse ac perisse propter iniquitates suas 151. Quia ecce. id est nuntii eius. Quaedam vera sunt in Porphyrii doctrina de angelis. satis est declarata distinctio. totumque illud culmen temporalis felicitatis ita eis factum tamquam somnium evigilantis. et simus nos quoque pro modulo nostro angeli Dei. cuius tam magnam divinamque sententiam de boni humani fine paulo ante commemoravi: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 150. An quandoque psalmista anceps sit inter utramque vitam. Spes enim quae videtur. rem transitoriam. quod liberandum est. in illius autem incarnatione natura humana erat. quae mihi cum impiis non possunt esse communia. inquit. fragilem et quodam modo luteam felicitatem a suo Deo quaesivit in terra. cor meum et caro mea. tamquam frustra Deo ipse servisset. sed ipsius quoque legis temporibus. 25. qui tibi servire noluissent. et a te quid volui super terram? 155 Reprehendit se ipsum iusteque sibi displicuit. non aliquid ab eo. non subiecit: Deus cordis et carnis meae. in caelo. inquit. volentem cur ita esset apprehendere. sed iusti non eramus 147. quamvis in figuris rerum spiritalium habere videretur promissa carnalia. quam de illo exspectabat. Tamen cum de utroque dixisset. non solum antequam lex populo Hebraeo daretur (neque enim eis praedicator Deus vel Angeli defuerunt). ipse illi placuerit eligendus. Eramus enim homines. Et quoniam in hac terra vel in civitate terrena magni sibi videbantur: Domine. sicut per Angelos. Unde sequitur illud. Propter carnales enim terrenasque promissiones. sed iusta. qui nobis non invident (neque enim si inviderent. contemptores eius florere perspiceret. per patientiam exspectamus 163. Si autem quod non videmus speramus. satis ostendit ubi ait: Velut pecus factus sum apud te. et pars mea Deus in saecula 160. quod enim videt quis. seque in rei huius inquisitione laborasse. et ex illorum numero erat. Ea quippe a te desiderare debui. ut annuntiem. cum totum.

ut dicas pronuntiare divina? Quae tandem divina pronuntiant. et altitudinem eius profunditatemque declarent. te auctore theurgos homines. amicis suis theurgis erubescebat Porphyrius.26. quos conspicuos lucere cernebat. Theurgi vero illi vel potius daemones deorum speciem figurasque fingentes inquinant potius quam purgant humanum spiritum falsitate 164 . neque sibi arrogent quo eis subiciamur. sibi exhiberi volunt. qui tantummodo daemones a luna et infra ordinatos agitari morbis passionum mentisque turbelis honorans eos quidem. quae ardua nimis atque paucorum est. sed eum annuntient sub quo eis in pace sociemur. promiserunt. dixit: Te duce. Propterea quippe totum hominem sine peccato ille suscepit. cui et ipsi adhaerendo beati sunt. purgare cupiente ab illis vinculis solvi et suae potestati reddi potuerunt. Num igitur hos angelos. Nam ista utcumque sapiebat sed contra multorum deorum cultum non libere defendebat 165. Non itaque debemus metuere. de quo iste versus expressus est. Daemonum est haec arrogantia superborum atque miserorum. Quanto humanius et tolerabilius consectaneus tuus Platonicus Apuleius erravit 168. ab omni labe istarum perturbationum quanta potuit disputatione secrevit! tu autem hoc didicisti non a Platone. 27. Adhuc dubitas haec maligna esse daemonia. a peccatorum peste sanaret. Nam utique non hoc a se ipso se dixisse Vergilius in Eclogae ipsius quarto ferme versu indicat. ancillam potius invidorum isto aere transcenso levare in caelum et inter deos vestros etiam sidereos collocare. Quid adhuc trepidas. qui non voluntatem Patris annuntiant? Nempe illi sunt. sed. incomparabiliter maior est multitudo. vel ipsa quoque sidera his opprobriis infamare? Incongrue et mysterice Porphyrius dicit de theurgica purgatione. quam ad scholas Platonicas venire cogantur. Irrita perpetua solvent formidine terras 170. sed a Chaldaeis magistris. dum non vis theurgos offendere. quod in anima spiritali theurgica arte purgati ad Patrem quidem non redeunt. Ad quod bonum percipiendum etiam nobis sincera benignitate oportet ut faveant. Ea quippe dixit. verum saltem in anima spiritali purgentur. solem ac lunam et cetera ibidem lumina. quae Patris sunt. ab eis angelis. qui Patris annuntiant voluntatem. ut totum. de quo etiam poeta nobilissimus poetice quidem. sed pestilentiam. quibus divinis te tamen per intellectualem vitam facis altiorem. a quibus non quidem in anima intellectuali. cuius nobis annuntiant voluntatem? Unde optime admonet etiam ipse Platonicus imitandos eos potius quam invocandos 166. ne immortales et beatos uni Deo subditos non eis sacrificando offendamus. plures ad secretos et illicitos magistros tuos. quae tibi tamquam superiorum capaci esse inutilia confiteris. quia in alterius adumbrata persona. scelerum tamen manere vestigia. quae humana. quae non nisi ab illo Salvatore sanantur. inquirant. quorum praedicator et angelus factus es. alios autem. Quid adhuc eos honoras. quos putabat. propter quos a daemonum dominatu liberandos Christus advenit. et quoniam istorum. quos philosophari piget. qui ad theurgos homines nescio qua deducti arte descendunt. Hoc enim tibi immundissimi daemones. adversus potestates et veris virtutibus et veri Dei muneribus invidas habere liberam vocem? Iam distinxisti angelos. sed super aerias plagas inter deos aetherios habitabunt 169. si qua manent sceleris vestigia nostri. quorum ministerium est declarare voluntatem Patris. a quibus longe diversa est pietas subditorum Deo nec aliunde quam illi cohaerendo beatorum. sed aliis eas tamen importas. Et angelos quippe alios esse dixit. ut in aetherias vel empyrias mundi sublimitates et firmamenta caelestia extolleres vitia humana. oracula sanctum immortalemque confessa sunt. qui deorsum descendentes hominibus theurgicis divina pronuntient. ut possent dii vestri theurgis pronuntiare divina. ut tibi videlicet tamquam philosopho theurgicae artis purgationes nequaquam necessariae videantur. nec a bono. ut videlicet quicumque a philosophiae virtute remoti sunt. deos tamen caeli superiores ad aetheria spatia pertinentes. etsi non scelera. vel te fingis fortasse nescire. quod eos. veraciter tamen. unde hoc a Cumaea Sibylla dictum esse incunctanter apparet. sed volens nolensque confessus est. sive visibiles. Non enim te decepisset. quae sacramentis significatur. credendum est velle nos subdi nisi ei. ut tu ipse scribis. a quibus curiositate deceptus ista perniciosa et insana pro magno beneficio didicisti 167? Audes istam invidam non potentiam. quantum mihi videtur. ne praestarent animae purgationem. ut hanc veluti mercedem reddas magistris tuis. qui in terris ea. Nescio quo modo. procul dubio neque per ullam significantem figuram. ubi ait: Ultima Cumaei venit iam carminis aetas 171. fragilis et infirma est. Quod enim non nisi uni vero Deo deberi sciunt. quod tu fateris. Non audit ista hominum multitudo. sive invisibiles. ut dicis. deos aetherios se esse fingentes. si ad ipsum referas. o philosophe. quo constat homo. quem vestra. quos sacris precibus invidus alligavit. et non dicam dominam. neque per ipsam rem. Quem tu quoque utinam cognovisses eique te potius quam vel tuae virtuti. ad ista seducis. qui philosophari non possunt. quae etiam multum proficientium in virtute iustitiae possunt propter huius vitae infirmitatem. vel perniciosissimae curiositati sanandum tutius commisisses. In illo enim habent misericordissimam purgationem et mentis et spiritus et corporis sui.

venire possimus. nos autem. Non enim dicis: paucis placuit. Christum Dei virtutem et Dei sapientiam 173 cognovisses nec ab eius saluberrima humilitate tumore inflatus vanae scientiae resiluisses. videtis tamen qualitercumque et quasi per quaedam tenuis imaginationis umbracula. Sed bene. id est nostrae animae partem mente inferiorem. qui immundum habent proprium? Alioquin nullo modo carminibus invidi hominis ligarentur ipsumque inane beneficium.. Praedicas Patrem et eius Filium. Quid prodest quia negare non potuisti errare homines theurgica disciplina et quam plurimos fallere per caecam insipientemque sententiam atque esse certissimum errorem agendo et supplicando ad principes angelosque decurrere. sed quam sibi arrogant. mittis homines ad theurgos. ubi Platonis sententiam 179 sequens nec ipse dubitas in hac vita hominem nullo modo ad perfectionem sapientiae pervenire.. ad nihil aliud. Atque utinam hoc saltem abs te miseri audiant et inde. Itaque videtis utcumque. Unde commemorato isto prophetico testimonio sequitur et dicit Apostolus: Ubi sapiens? Ubi scriba? Ubi conquisitor huius saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi? Nam quoniam in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum. Sed haec est gratia. et infirmum Dei fortius est hominibus 176. secundum intellectum tamen viventibus omne quod deest providentia Dei et gratia post hanc vitam posse compleri 180. quod praestaturi videbantur. non vultis agnoscere. aliquid post huius vitae finem prodesse videantur. quasi ne operam perdidisse videaris ista discendo. Quoniam quidem Iudaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt. quod metuendam dicis hanc artem vel legum periculis vel ipsius actionis. et more vestro appellas tres deos 178. 29.phantasmatum et deceptoria vanarum ludificatione formarum. 165 . sed cum dicis esse concessum. quam spiritalem vocas. Aliquando etiam dicis. quibus frustra discendis elaborasti. placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes. quam tali arte purgari posse asseris. ut ad illa. nisi ut talium quoque rerum quasi peritus appareas et placeas illicitarum artium curiosis. quod teletae non post mortem elevant animam. Confiteris tamen gratiam. quo nitendum sit. qua hominis animam corpusque suscepit. inquit. ut iam nec eidem ipsi. qua salvamur. quod prophetae sancti de illo veraciter praedixerunt: Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo 175. excelsam videlicet sapientiam spretis atque abiectis infimis idoneus de superioribus carpere 174. hoc est mentem nostram. Mittis ergo homines in errorem certissimum. quam ipse donavit. quam si vere ac fideliter amasses.. Non enim suam in eis perdit et reprobat. praedicamus Christum crucifixum. summum esse exemplum gratiae videre potuisses. cum virtutis et sapientiae profitearis amatorem. ne illic absorbeantur. 28. procul dubio Dei gratiam. Christus autem vitam promittit aeternam. sed humiliter potius veram miseriam confitentes. At ille implet. ipsis vero vocatis Iudaeis et Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. id est paternam mentem sive intellectum. mirantibus tamen stupentibusque concurrit 172. Hunc autem Christum esse non credis. sed viam qua eundum est non tenetis. Uteris etiam hoc verbo apertius. et rursum. quando quidem ad Deum per virtutem intellegentiae pervenire paucis dicis esse concessum.. qui non secundum intellectualem animam vivunt? Christus omnes vocat ad salutem. et tamen versas haec multis modis et repetis. abscedant aut eo penitus non accedant.. . dicis posse purgari.. non superbe iactantes falsam beatitudinem suam. sed incarnationem incommutabilis filii Dei. quoniam stultum Dei sapientius est hominibus. immortalem tamen aeternamque non posse hac arte fieri confiteris. sed quantum ad te attinet. posse continentiae virtute purgari.et ad gratiam quam platonici despiciunt. Hoc quasi stultum et infirmum tamquam sua virtute sapientes fortesque contemnunt. vel: pauci voluerunt. Sufficit quod purgatione theurgica neque intellectualem animam. etsi de longinquo. qui paternae est conscius voluntatis. Confiteris tamen etiam spiritalem animam sine theurgicis artibus et sine teletis. unde ad eum mundus vobis quidem stomachantibus. quem vocas paternum intellectum seu mentem. O si cognovisses Dei gratiam per Iesum Christum Dominum nostrum ipsamque eius incarnationem. gentibus autem stultitiam. qui non habent ipsius. non hominis sufficientiam confiteris. et ipsam spiritalem. et horum medium. ut per eos anima spiritalis purgetur illorum. 1. Sed quid faciam? Scio me frustra loqui mortuo. quantum existimo. quae sanat infirmos. Ubi. etsi acie caligante. Quo modo enim purgent hominis spiritum. patriam in qua manendum est. Iudaeis quidem scandalum. contemnis enim eum propter corpus ex femina acceptum et propter crucis opprobrium. neque hoc tantum malum te pudet. sed per solum . Ignorantiam certe et propter eam multa vitia per nullas teletas purgari dicis. quae credimus vel ex quantulacumque parte intellegimus. vel ad eas facias ipse curiosos. quem putamus te dicere Spiritum Sanctum 177. etsi verbis indisciplinatis utimini. aut metu premerent aut simili invidentia denegarent.

Quid ergo est. aut ignorare vos fingitis.quantum autem ad eos.etsi Plato doceat. ut beati simus. quos De regressu animae scripsit. fieri posse dicatis. etsi humanum divino. qua ad illum ab hominibus veniretur. iustus ab impiis beatus a miseris. verum etiam altiore. ut beati immortalesque esse cupiamus.cum incarnationem et resurrectionem despiciant. quam ut ipse unicus Dei Filius in se incommutabiliter manens indueretur hominem et Spiritum dilectionis suae daret hominibus homine medio. natura ipsa nostra teste cognoscimus. quod vultis esse etiam sempiternum. Sed qualiacumque sint.. hoc profecto esset incredibilius. 29. tamen spiritum spiritui. An forte vos offendit inusitatus corporis partus ex virgine? Neque hoc debet offendere. Si post Platonem aliquid emendare existimatur indignum. qui te magnipendunt et te vel qualicumque amore sapientiae vel curiositate artium. Sed ideo viluit superbis Deus ille magister. ut eam consubstantialem paternae illi menti. cur ipse Porphyrius nonnulla et non parva emendavit? Nam Platonem animas hominum post mortem revolvi usque ad corpora 166 . potest aliquanto scrupulosius inter Christianarum Scripturarum doctissimos disputari 184. quae in usu habetis. si aliqua una intellectualis anima modo quodam ineffabili et singulari pro multorum salute suscepta est? Corpus vero animae cohaerere. quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis 187. Gratia Dei non potuit gratius commendari. Christiani esse nolitis. . inquam. humilitate opus erat. hoc fortasse credere recusatis intuentes Porphyrium in his ipsis libris.. vos superbi? An forte corrigi pudet? Et hoc vitium nonnisi superborum est. tunc obliviscimini. quod vobiscum omnes homines et conspicere non cunctantur et dicere. cur propter opiniones vestras. nisi quia Christus humiliter venit et vos superbi estis? Qualia sanctorum corpora in resurrectione futura sint. praesertim cum de anima mundi huius visibilis et tam ingentis corporeae molis cum illo tam incredibilia sapiatis. ut parum sit miseris quod aegrotant.. manens beatus suscipiensque mortalem. ut beata sit anima. Sed huic veritati ut possetis adquiescere. corpus est omne fugiendum? Solem quoque istum et cetera sidera non solum in libris vestris corpora esse fatemini. ut fidem christianam quasi rationabiliter fugere videamini. Pudet videlicet doctos homines ex discipulis Platonis fieri discipulos Christi. quos potius in tua compellatione alloquor. Quo modo ergo nec umquam solvetur a corpore. ut anima possit beata permanere cum Deo? 181 Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit. qui postea Mediolanensis Ecclesiae praesedit episcopus 186. perpetiendo docuit contemnere quod timemus. revolvi animas ad bestias. ut putatis. nec umquam carebit beatitudine. aut ut verbis utar. Quid ergo incredibile est. cum dicitur Deus assumpsisse humanam animam et corpus? Vos certe tantum tribuitis animae intellectuali. et tenebrae eam non comprehenderunt 185. omne corpus fugiendum esse opinamini. et Verbum erat apud Deum. quod iterum dico: Christus est humilis. quid disputare aut docere soleatis? Quid causae est. etsi mutabile incommutabili. quid. obnitente quidem Porphyrio. Non enim hoc faciunt ut erigantur. cui nomen est secundum Iohannem. 2. quod. incorporeum incorporeo. solebamus audire. sed ut cadendo gravius affligantur. et sine ipso factum est nihil. Quod initium sancti Evangelii. nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina. quas vos ipsi oppugnatis. peritia haec esse animalia beatissima perhibetis et cum his corporibus sempiterna 183. erubescant. et lux in tenebris lucet. diligunt. quae cervici vestrae difficillime persuaderi potest. quod mirabilis mirabiliter natus est. quidam Platonicus. impedientia praedicentur vosque etiam dicatis esse in caelestibus immortalia corpora immortaliter beatorum: quid est quod. quam corpus incorporeo cohaerere. tam crebro praecipere omne corpus esse fugiendum. Quid enim incredibile dicitur. In ipso vita erat. et Deus erat Verbum. ut nobis tribueret quod amamus. Quod nisi usitatissimum esset. 30. Et quia naturaliter indidit nobis. sicut a sancto sene Simpliciano. quod factum est. et vita erat lux hominum. Platone quippe auctore 182 animal esse dicitis mundum et animal beatissimum. praesertim vobis qui talia sapitis. facilius quippe in fidem recipiendum est. quale sua resurrectione Christus demonstravit exemplum. cum vobis fides christiana suadetur. . ex quibus multa posui. Hoc erat in principio apud Deum. si. vobis incredibile dicitur. fortasse non frustra.. quibus ad hoc credendum vos ipsos admonere debeatis. ut homo totus et plenus sit. quem Dei Filium confitemini. cum incorruptibilia prorsus et immortalia nihiloque animae contemplationem. quas non debuisti discere. immo potius ad pietatem suscipiendam debet adducere. An vero quod ipsum corpus morte depositum et in melius resurrectione mutatum iam incorruptibile neque mortale in superna subvexit.. et talia futura. qui tam longe erat immortalis a mortalibus incommutabilis a commutabilibus. quae anima utique humana est. Omnia per ipsum facta sunt. qui piscatorem suo Spiritu docuit sapere ac dicere: In principio erat Verbum. qua sanari poterant.. qua in Deo figitur. aureis litteris conscribendum et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat. futura tamen sempiterna minime dubitamus. nisi quia illud est.

ut saltem in solos homines humanas animas praecipitari posse sentiret. ex magna parte correctus est in hac opinione Porphyrius. falsumque esse ostendit. ecce vidit. eisque beatis et immortalibus de vera religione credamus. ut omnium obliviscantur malorum. inquiunt. ut materiae cognoscens mala ad Patrem recurreret nec aliquando iam talium polluta contagione teneretur. finem temporis non habebit.bestiarum scripsisse certissimum est 188. ut ipsa esset ex tempore quae antea non fuisset? Deinde beatitudo quoque eius post experimentum malorum firmior et sine fine mansura. ut bona faceret. nisi quod semper ante fuisset. non esse hoc videlicet temporis. ubi rursus implicentur malis: profecto erit infelicitatis causa summa felicitas et stultitiae causa perfectio sapientiae et immunditiae causa summa mundatio. quod platonice videtur dixisse Vergilius. 31. qui animarum circulos alternante semper beatitate et miseria suspicati sunt. sed per Conditoris potentissimam voluntatem in aeternum mansuros esse perhibeat. semper ei subesset vestigium. sempiternum deinceps esse non posset. Quapropter divinae auctoritati humana cedat infirmitas. si anima semper fuit. quae animam quoque ipsam non Deo coaeternam. Dicit etiam ad hoc Deum animam mundo dedisse. ubi oportet fallatur. Inventa est enim animae beatitudo. Qua sententia profecto abstulit. Hanc sententiam Porphyrii doctor tenuit et Plotinus 189. quamdiucumque erit. Nec veritate ibi beata erit anima. sicut iste confitentur. quanto. quod esse Platonicum maxime perhibetur. desiderare animas corruptibilium corporum labem et inde ad ista remeare. quod sancti et veraces Angeli docuerunt. ut dixi. et tamen semper erit. quod ex aeterno non fuit. quae beatissima esse non poterit nisi de sua fuerit aeternitate certissima. quod tamen vestigium a calcante factum nemo dubitaret. nisi forte inde se nobis auderent praeferre Platonici. nec alterum altero prius esset. ubi revoluta mater in puellam filio forsitan nuberet. nec post talem ac tantum magistrum refugit correctionem. in eo tamen aliorum Platonicorum opinionem et non in re parva emendavit. Numquid ergo. hanc utique causam idoneam sibi videbantur afferre. falso putabit semper se beatam fore. finem tamen non habituros. beluinos autem carceres evertere minime dubitaret. ecce Platonicus in melius a Platone dissentit. ut mortuos ex vivis. et mundus atque in illo dii creati et semper fuerunt semper existente qui fecit. quos in mundo deos a Deo factos scribit Plato 195. honestius creditur reverti animas semel ad corpora propria quam reverti totiens ad diversa! Verum tamen. quas humano ingenio pervestigare non possumus. quo modo de veritate gaudebit? Vidit hoc Porphyrius 194 purgatamque animam ob hoc reverti dixit ad Patrem. Quanto creditur honestius. in campos Elysios purgatas animas missas (quo nomine tamquam per fabulam videntur significari gaudia beatorum) ad fluvium Letheum evocari. Puduit scilicet illud credere. etiam miseria eius semper fuisse dicenda est? Porro si aliquid in illa. ut inquinatio requiratur. procul dubio coepit ex tempore. quod ille non vidit. sed substitutionis initium. Cui ergo gaudendi causa falsitas erit. quod Prophetae Dei Spiritu acti locuti sunt. Verum id quo modo intellegant invenerunt. si pes ex aeternitate semper fuisset in pulvere. ita vivos ex mortuis semper fieri 191. ne aliquando iam malorum polluta contagione teneatur. quamvis alterum ab altero factum esset: sic. Illa igitur omnis argumentatio dissoluta est. Porphyrio tamen iure displicuit. sed homini praeposuit veritatem. cum ante non fuerit. sed creatam dicit esse. quoniam aliquando erit et misera. sed alia nova corpora redire humanas animas arbitratus est. et tamen facti sunt 196. qui 167 . Porphyrii profecto est praeferenda sententia his. inquiunt. hoc est ad oblivionem praeteritorum: Scilicet immemores supera ut connexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 192. Sicut enim. Merito displicuit hoc Porphyrio quoniam re vera credere stultum est 193 ex illa vita. quod missi Apostoli qui orbem terrarum Evangelio repleverunt. non enim mala disceret. Non enim beata erit nisi secura. Absurde docet Plato animas ante fuisse. In hominum sane non sua quae dimiserant. qua putatur nihil esse posse sine fine temporis. et non puduit hoc credere. quamquam et de mundo et de his. Ubi etsi aliquid inconvenienter sapit (magis enim data est corpori. quia id nos in hac vita iam nesciremus. Si enim quod perfecte mundantur hoc efficit. quid hoc scire prodesset. quod ipsi in alia meliore vita purgatissimi et sapientissimi fuerant nescituri et falsum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum et stultissimum est dicere. quod mundatam ab omnibus malis animam et cum Patre constitutam numquam iam mala mundi huius passuram esse confessus est 190. ne mater fortasse filium in mulam revoluta vectaret. ut autem secura sit. esse coepit ex tempore. Quod si ita est. quae cum initium temporis habuerit. nisi quod initium non habet temporis. Cur ergo non potius divinitati credimus de his rebus. apertissime dicat eos esse coepisse et habere initium. inquam. quia. si non faceret). cur non fieri potuerit. ut beata sit. quae non erat? Ut enim hoc Platonici nollent credere. Falso igitur a quibusdam est Platonicis creditus quasi necessarius orbis ille ab eisdem abeundi et ad eadem revertendi. malorum autem oblivio facit corporum desiderium. tamquam hoc agat summa purgatio. quod ipse quem venturum Salvatorem praemissi nuntii praedixerunt. Quod etiamsi verum esset.

manifestissima voce testatur neque illis quae ab Indis neque illis quae a Chaldaeis didicerat hanc universalem viam liberandae animae contineri. Haec est. Auctore Porphyrio omnibus via est animae liberandae. Sentiebat enim adhuc sibi deesse aliquam praestantissimam auctoritatem. sed aeternitatis firmitate securum. qui etiam noster est. qua non continetur haec via? Nam quae alia via est universalis animae liberandae. quae universalem contineat viam animae liberandae: satis. etiam usque ad mortem sacrificium pro nobis dignatus est fieri. quorum assiduam commemorationem facit 198. Videbat ergo ista Porphyrius et per huiusmodi persecutiones cito istam viam perituram et propterea non esse ipsam liberandae animae universalem putabat. cuius profecto notitia ad quoscumque iam venit et ad quoscumque ventura est. ut saepe dixi et saepe dicendum est. nondum receptum hoc donum Dei et nondum in suam notitiam fuisse perlatum. quantum arbitror. non esse verissimam. nec debuit nec debebit ei dici: quare modo? et: Quare sero? Quoniam mittentis consilium non est humano ingenio penetrabile. sed nondum in suam venisse notitiam. in qua ipse philosophatus est. cui haec promittenti fideliter credidit. ad eius confirmationem robustioremque commendationem potius pertinere. sed hoc tantum bonum tantumque adiutorium nondum receptum. quem Deo suo. Haec est igitur animae liberandae universalis via. iussus est discedere de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui 201. Cum autem dicit vel a philosophia verissima aliqua nondum in suam notitiam pervenisse sectam. . Tunc enim Porphyrius erat in rebus humanis. secundum quem et sacerdos esse voluit. nisi ei tantum. hoc est omnibus gentibus data. Providentiam quippe divinam sine ista universali via liberandae animae genus humanum relinquere potuisse non credit. Unde tanto post ex Abrahae semine carne suscepta de se ipso ait ipse 168 . 1. nondumque in suam notitiam historiali cognitione perlatam? Quaenam ista est universalis via. quod eum movebat et quod in eius electione perpeti metuebat. Haec est universalis via. liberandorum credentium universalis via. sed ut talia promissa perciperet et ex illo propagaretur semen dispositum per Angelos in manu Mediatoris 200. id est universis gentibus divina miseratione concessa. aut inductione Chaldaeorum aut alia qualibet via. quam de re tanta sequi oporteret. in quo esset ista liberandae animae universalis via. de qua fidelis Abraham divinum accepit oraculum: In semine tuo benedicentur omnes gentes 199. nisi quae non suae cuique genti propria. ostendit vel eam philosophiam. oppugnari permittebatur ab idolorum daemonumque cultoribus regibusque terrenis.. sed universis gentibus quae communis esset divinitus impertita est? Quam certe iste homo non mediocri ingenio praeditus esse non dubitat. 32. hoc est testium veritatis. propter asserendum et consecrandum martyrum numerum. vel ea non contineri talem viam. Tunc ipse primitus a Chaldaeorum superstitionibus liberatus 202 unum verum Deum sequendo coluit. 2. cuius et nos cum illis. Ita ei non sufficiebat quidquid de anima liberanda studiosissime didicerat sibique vel potius aliis nosse ac tenere videbatur.sibi honorem non expetunt. in omnibus gentibus salutare tuum 203.quae Christi est religio signis et prophetiis adtestantibus. Qui fuit quidem gente Chaldaeus. non intellegens hoc. quae universalem continet viam animae liberandae. quem suscepit. per quos ostenderetur omnia corporalia mala pro fide pietatis et commendatione veritatis esse toleranda. Quam vult ergo intellegi animae liberandae universalem viam nondum receptam vel ex aliqua verissima philosophia vel ex earum gentium doctrinis. cum dixit. tacere non potuit. ut cognoscamus in terra viam tuam. Haec est religio. inquam. Neque enim ait non esse. non temporali fastigio nutabundum. quae non est alia quam religio Christiana. nec mirum. sacrificium esse debemus. Neque enim propterea verum non esse iudicavit. quando ista liberandae animae universalis via. vel a philosophia verissima aliqua vel ab Indorum moribus ac disciplina. Haec est enim quodam modo regalis via. qui in homine. vel ab inductione Chaldaeorum vel alia qualibet via 197. quia plus apud eas curiositas valuit quorumque angelorum cognoscendorum et colendorum. nondumque in suam notitiam eamdem viam historiali cognitione perlatam: procul dubio confitetur esse aliquam. nisi qua universae animae liberantur ac per hoc sine illa nulla anima liberatur? Cum autem addit et dicit: Vel ab Indorum moribus ac disciplina. quae una ducit ad regnum. nondum in suam notitiam esse perlatum. per eum sacerdotem offerendi. de qua in sancta prophetia dictum est: Deus misereatur nostri et benedicat nos. Cum autem dicit Porphyrius in primo iuxta finem De regressu animae libro nondum receptum in unam quamdam sectam. quae magnae velut in divinis rebus habebantur. et utique se a Chaldaeis oracula divina sumpsisse. 32. quoniam nulla nisi hac liberari potest. quod universalem contineat viam animae liberandae. Quod sensit etiam iste. nec iubent. deberi sciunt. quia nondum in fidem suam receptum fuerat vel in notitiam nondum pervenerat.. illuminet vultum suum super nos. ut sacrificium faciamus. Et quo modo iam potest esse verissima.

sicut eam Deo sapienti placuit ordinare. et tabernaculo et templo et sacerdotio et sacrificiis significaverunt et eloquiis quibusdam manifestis. paenitentia hominum et ad Deum conversio voluntatum. in qua ita narrantur praeterita. pro aetatum generis humani distributione. quod merito in aliis vaticinantibus et quorumlibet modorum vel artium divinationibus faciunt. ligna. quamvis et ista eos non fugerint et ab eis saepe praedicta sint ad eorum fidem faciendam quae mortalium sensibus non poterant intimari nec ad experimentum celeri facilitate perduci. alia ei. sed inde processit. nemo liberatus est. maxime nativitatis et resurrectionis. verum etiam hominibus Dei Verbo simplicis pietatis agentibus spiritus immundi de hominum corporibus ac sensibus pulsi sunt. Negant enim haec vel magnorum hominum vel magni esse pendenda. qui in fine resurrecturi sunt demonstravit exemplum. ut se per universa diffunderet. numquam generi humano defuit. 3. sicut arte medicinae quibusdam antecedentibus signis plurima eventura valetudini praevidentur. plerisque mysticis praedixerunt. Christus quippe in carne venturus et quae in illo tam clara perfecta sunt atque in eius nomine impleta. Sed alia erant vere magna atque divina. et recte. mirabilium operum divinorum. quia oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem 206. et dixit eis. ut intellegerent Scripturas. quae. de qua tanto ante prophetatum est: Erit in novissimis diebus manifestus mons Domini. Non talia sancti homines in ista universali animarum liberandarum via gradientes tamquam magna prophetare curarunt. Haec est universalis via. Ut enim non alia purgatio ei parti quaereretur. nemo liberabitur. sed universarum gentium. et ingrediemur in ea. ex quibus ea quae restant sine dubio speremus implenda? Non enim potest Porphyrius vel quicumque Platonici etiam in hac via quasi terrenarum rerum et ad vitam istam mortalem pertinentium divinationem praedictionemque contemnere. oppugnare possunt. vel immundi daemones sua disposita facta praenuntiant. quorum superius pauca iam posui. Haec via totum hominem mundat et immortalitati mortalem ex omnibus quibus constat partibus praeparat. resurrectio mortuorum. et annuntiabit nobis viam suam. quorum multa videmus impleta. Via ergo ista non est unius gentis. quam vocat spiritalem. quam vocat intellectualem Porphyrius. mortui revixerunt 207. cuius erat ipsa quodam modo sacrata res publica in prophetationem et praenuntiationem civitatis Dei ex omnibus gentibus congregandae. et lex verbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit. Non enim apparuerunt tantummodo visiones angelicae et caelestium ministrorum sola verba sonuerunt. praesens autem in carne ipse Mediator et beati eius Apostoli iam Testamenti novi gratiam revelantes apertius indicarunt. partim cum facta nuntiantur. fides piorum et per universum orbem in veram divinitatem multitudo credentium. in altero autem etiam eorum. Quod autem Porphyrius universalem viam animae liberandae nondum in suam notitiam historiali cognitione dicit esse perlatam: quid hac historia vel illustrius inveniri potest. Alias se habent prophetiae et theurgicae coniectationes. vel fidelius. contestantibus signis. exceptis ipsius Salvatoris propriis singularibusque miraculis. sed expugnare non possunt. quam sancti Angeli sanctique Prophetae prius in paucis hominibus ubi potuerunt Dei gratiam reperientibus et maxime in Hebraea gente. culturae simulacrorum daemonumque subversio et a temptationibus exercitatio. et venient ad eum universae gentes et ingredientur nationes multae et dicent: venite ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob. partim cum haec futura praenuntiantur. quae aliquanto occultius superioribus sunt significata temporibus. 32. quae quantum dabatur cognita Dei voluntate futura nuntiabant. proficientium purgatio et liberatio ab omni malo. ut futura etiam praedicantur. Haec est igitur universalis animae liberandae via. 169 . societatis impiorum aeterna damnatio regnumque aeternum gloriosissimae civitatis Dei conspectu eius immortaliter perfruentis in huius viae Scripturis praedicta atque promissa sunt. fera animalia terrarum et aquarum volatilia caeli. quorum tam multa impleta conspicimus. Huius viae rectitudinem usque ad Deum videndum eique in aeternum cohaerendum in sanctarum Scripturarum qua praedicatur atque asseritur veritate quicumque non credunt et ob hoc nec intellegunt. aliaque ipsi corpori: propterea totum suscepit veracissimus potentissimusque Mundator atque Salvator. veritas et vita 204. iudicii dies. Nam vel inferiorum fiunt praesensione causarum. quorum ius et in mentibus atque cupiditatibus iniquorum ad quaeque congruentia facta ducendis quodam modo sibi vindicant. et in materia infima fragilitatis humanae. Tunc aperuit illis sensum. gratia iustitiae. Unde ipse Mediator post resurrectionem suam discipulis trepidantibus ait: Oportebat impleri quae scripta sunt in lege et Prophetis et psalmis de me. ut recta pietate futura esse cetera confidamus. Ex Sion enim prodiet lex et verbum Domini ad Hierusalem 205. inferna cesserunt. Praeter hanc viam. sidera divina iussa fecerunt. quorum in uno maternae virginitatis tantummodo sacramentum.Salvator: Ego sum via. nemo liberatur. remissio peccatorum. vitia corporis languoresque sanati. elementa. paratus in cacumine montium et extolletur super colles. quae universum orbem tanto apice auctoritatis obtinuit.

Deinceps itaque. 4. quia veritas non est in eo. sicut nulla ante ipsum sunt tempora. Quorum decem librorum quinque superiores adversus eos conscripti sunt. De comparatione beatitudinis iustorum. nec novo Dei ordinata consilio. satisfecimus refutando contradictiones impiorum. Quapropter in decem istis libris. De gradibus et differentiis creaturarum. An ita unius felicitatis omnes angeli sint creati. etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat intentio. deos suos praeferunt. De cognoscendo Deo. ut in primo libro polliciti sumus. Quo genere locutionis dictum sit de diabolo. 3. quod ante noluerat. 13. aliter ordo rationis. 5. et post ruinam labentium perseverantiae suae praescientiam acceperint qui steterunt. 7. De ea parte operis. unius Dei. 32. De simplici et incommutabili Trinitate Dei Patris et Dei Filii et Dei Spiritus sancti. ut neque lapsuros se possent nosse qui lapsi sunt. 8. De angelorum conditione quid secundum divina testimonia sentiendum sit. 16. qui etiam antequam sol fieret vesperam et mane traduntur habuisse. exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror. 170 . 9. 4. quam nec de infinitis locorum spatiis extra mundum. quam sancti angeli ab initio sui semper habuerunt.Quae dicta et quae sint dicenda. ad cuius notitiam nemo hominum pervenit. tamen quorundam studio. quia. quae post mortem futura est. qui in veritate non steterunt. Quae qualisque intellegenda sit Dei requies. participes fuisse credendum sit. nisi per mediatorem Dei et hominum. 14. 12. servandum existimant. qui Conditori sanctae civitatis. qua post opera sex dierum requievit in septimo. 11. qua duarum civitatum. De auctoritate canonicae Scripturae divino Spiritu conditae. quantum verus Deus et Dominus adiuvare dignatus est. quas aliter pendit usus utilitatis. initia et fines incipient demonstrari. de qua disputare instituimus. quinque autem posteriores adversus eos. An eius beatitudinis. de duarum civitatum. 6. qui cultum deorum propter vitam. 13 LIBER XI BREVICULUS 1. id est caelestis atque terrenae. ita nulla extra ipsum sunt loca. quae nec intemporalis sit. quod dictum est: Ab initio diabolus peccat. cui non est aliud qualitas aliudque substantia. De qualitate primorum dierum. Creationis mundi et temporum unum esse principium nec aliud alio praeveniri. quas in hoc saeculo perplexas diximus invicemque permixtas. etiam illos spiritus. quod in veritate non steterit. Quid sentiendum sit de eo. quasi postea voluerit. hominem Iesum Christum. necdum obtinentium promissionis divinae praemium et primorum in paradiso hominum ante peccatum. 10. quantum divinitus adiuvabor expediam. De conditione mundi. qui propter bona vitae huius deos colendos putant. Tam non esse cogitandum de infinitis temporum spatiis ante mundum. 2. 15.

sed contra naturam. De duabus angelorum societatibus diversis atque disparibus. De aeterna et incommutabili scientia Dei ac voluntate. De die septimo. 25. sed plane summae dispositione providentiae super omnes omnium gentium litteras. De opinione eorum. et qua operum causas prius in operantis arte. 34. quae non fortuitis motibus animorum. 32. sed voluntas. in quo Origenis doctrina culpatur. quemadmodum facta. An etiam ipsum amorem. diligere debeamus. omnia sibi genera ingeniorum humanorum divina excellens auctoritate subiecit. qua semper illi universa quae fecit sic placuerunt facienda. 18. De Trinitate divina. quam in ipsis operibus artificis intuentur. 29. in quo plenitudo et requies commendatur. De his. 33. De pulchritudine universitatis. cuius ea Scriptura testis est. qui angelorum creationem anteriorem volunt esse quam mundi. 30. De tripertita totius philosophiae disciplina. De sanctorum angelorum scientia. Quid sentiendum videatur de eo quod scriptum est:Divisit Deus inter lucem et tenebras. Vitium malitiae non naturam esse. et putant nonnullam malam esse naturam. 22. 1. quia bona est. cui ad peccandum non Conditor causa est. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa 171 . qui primus partium suarum quantitate completur.17. 28. 23. 24. De senarii numeri perfectione. LIBER UNDECIMUS MUNDUM ET ANGELOS DEUS IN TEMPORE CREAVIT De civitate Dei quid Scriptura dicat (1-3) Quae sit in secunda libri parte disputatio. quae per omnia opera sua significationis suae sparsit indicia. qua Trinitatem in ipsa eius deitate noverunt. 21. et quod quidam aquas aestimant non creatas. quibus in universitate rerum a bono Creatore bene conditarum quaedam displicent. quo et esse et scire diligimus. 20. quae non incongrue intelleguntur lucis et tenebrarum nominibus nuncupatae. quae secundum quemdam modum in natura etiam necdum beatificati hominis invenitur. De errore. 31. 26. Civitatem Dei dicimus. De essentia et scientia et utriusque amore. 19. De eo quod post discretionem lucis atque tenebrarum dictum est: Et vidit Deus lucem. quo magis divinae Trinitatis imagini propinquemus. 27. De imagine summae Trinitatis. De eo quod quidam putant in conditione firmamenti aquarum discretarum nomine angelos significatos. quae per ordinationem Dei etiam ex contrariorum fit oppositione luculentior.

qui viderunt. quod in homine ceteris. homine adsumpto. ita et vidimus. non fecit nisi ipse. Per hoc enim mediator. potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt. Nunc vero quid a me iam exspectetur agnoscens. Deus Dei Filius. fide primum fuerat imbuenda atque purganda. ut ad hominis Deum iter esset homini per hominem Deum. his nos oportet credere. Nam si ea sciri possunt testibus nobis. saltem credatur factus ad imaginem Dei 6 : profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo.. per quod homo.. homo Christus Iesus 7. sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi. quae non vidimus. Deus fundavit eam in aeternum 3. atque ita de ceteris. quas ignorare non expedit.. eius ipsius Domini et Regis nostri ubique opitulatione fretus. et ob hoc ad quamdam egenam potestatem redacti. quae canonica nominatur. nam et sic velut corporis auribus loquitur. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit. donec de die in diem renovata atque sanata fiat tantae felicitatis capax. Sed huius sanctae civitatis inimicis decem superioribus libris. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem. quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his. Hic prius per Prophetas. quas etiam cum pecoribus communes habet. 3. cuius cives esse concupivimus illo amore. ut idem ipse sit Deus et homo. suas quodam modo privatas potentias consectantur. eminentissimae auctoritatis. ut inter sonantem et audientem aeria spatia verberentur. in civitate Dei nostri. quantum valuero. et in alio Psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri. vitiis quibusdam tenebrosis et veteribus invalida est. spes est perveniendi. quia velut per corpus loquitur et velut interposito corporalium locorum intervallo. His atque huiusmodi testimoniis. atque ad incommutabilem Dei substantiam pervenire. quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem adversus omnes errores via munitissima. quod cunctam naturam. . si quis sit idoneus ad audiendum mente. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem. quantum potuimus. per hoc et via 8. de his alios testes requirimus eisque credimus. cui fidem habemus de his rebus. quo itur Deus.dicta sunt de te. civitas Dei 1. vel manentia contuentur. honoresque divinos a deceptis subditis quaerunt. via media est. adgrediar. ignorantes eum esse Deum deorum 5. meique non immemor debiti. deinde per se ipsum. postea per Apostolos. Deus in medio eius non commovebitur 4. unde et sententia vocabulum accepit). terrenae scilicet et caelestis. Cum enim homo rectissime intellegatur vel. sicut prae oculis quae praesto sunt oculis): profecto ea. hoc est de invisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt. nec per nos ipsos nosse idonei sumus. in civitate Domini virtutum. sicut in somnis vel quo alio tali modo. Domino et Rege nostro adiuvante. Huic conditori sanctae civitatis. quae remota non sunt a sensibus nostris. eis credimus. quem nobis illius conditor inspiravit. ipsa veritas. respondimus. Hic est enim mediator Dei et hominum. qui eius incommutabili omnibusque communi luce privati. quae non est quod ipse. Sicut ergo de visibilibus. quae animo ac mente sentiuntur (quia et ipse rectissime dicitur sensus. Deus nobis locutus est. multum enim similia sunt talia visa corporibus. quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus invicemque permixtas. didicimus esse quamdam civitatem Dei. si hoc non potest. dilatans exsultationes universae terrae 2. Magnum est et admodum rarum universam creaturam corpoream et incorpoream consideratam compertamque mutabilem intentione mentis excedere. quae corporum similitudinibus figuratur. item in alio: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei. Sed quia ipsa mens. disputare. non deorum falsorum. et illic discere ex ipso. 172 . est melius. et quo ipse Deus solus est melior. sed deorum piorum atque sanctorum. primumque dicam. quantum satis esse iudicavit. non corpore. corporalibus instrepens auribus. si autem desit. sive interioribus sive etiam exterioribus (unde et praesentia nuncupantur. quoniam nostro testimonio scire non possumus.. non Deo consumpto. quae remota sunt a sensibus nostris. verum etiam ad perferendum incommutabile lumen. cives terrenae civitatis deos suos praeferunt. Ad illud enim hominis ita loquitur. qua superat inferiores suas. sacra Scriptura teste. de duarum civitatum. neque per eius modi spiritalem. sed loquitur ipsa veritate. qua itur homo. exortu et excursu et debitis finibus. eamdem constituit et fundavit fidem. quae omnia commemorare nimis longum est. hoc est impiorum et superborum. cui ratio et intellegentia naturaliter inest. non solum ad inhaerendum fruendo. quod ita ea dicimus esse prae sensibus. 2. quibus homo constat. a quorum sensibus remota esse vel fuisse non credimus. quem ad modum exordia duarum istarum civitatum in angelorum diversitate praecesserint. aut ignoretur qua eundum sit. locutus. in monte sancto eius. etiam Scripturam condidit. et paulo post in eodem Psalmo: Sicut audivimus.

ut modo quodam vix intellegibili semper sit factus. sed beatam semper existimat. quo haec sibi revelata cognovit. 2.. nullo modo poterunt explicare. etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. nonne consequens erit. sed ibi fuit sapientia Dei. cur hic potius ubi est et non alibi. ut de cetero sit anima in aeternum beata. sed non habere finem fatentur. . 173 . sed suae creationis initium. quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt. cur potius tunc et non antea factus sit. nulli tutius credimus. isti autem opere Dei factos dicturi sunt. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram. qui semper vident faciem Patris 12. isti. si ab eis fuerit liberata. invisibilium omnium maximus Deus est. quae in animas sanctas etiam se transfert. quem ad modum quaeri potest. numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. quid ipsi respondeant de mundi loco. ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et terram 9. quae numquam antea per aeternum. Numquidnam ibi fuit iste propheta. in hoc utique non sit beata. Qui autem a Deo quidem factum fatentur. voluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant.Deus mundum creavit non in tempore existens (4-8) Deo creante mundus cum tempore incepit. et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus. quae illis quoque displicet. si autem dicent etiam ipsum novo consilio excogitasse. si futuram suam miseriam et turpitudinem praevidet. nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium voluntatemque mutasse. Loquuntur eis quoque angeli Dei. sed deinceps esse incipere nova quadam nec fallaci beatitudine. ad miseriam non esse redituram. quando fecit Deus caelum et terram 10 ? Non. sed nunc iam de cetero. et non nisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter magno et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. Visibilium omnium maximus mundus est. et anima etiam. quod numquam retro per aeternitatem accidisset. unde illi acciderit nova miseria. quo modo eum alienum ab ea. falsa opinione sit beata. ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur. unde sibi Deum videntur velut a fortuita temeritate defendere. facere mundum. et ideo nec a Deo factum videri volunt.. Qui tam idoneus testis est. dicunt quidem aliquid. mutabilitate monstrabunt? Porro. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant.. unde illa eos sequetur absurditas. qui Deum conditorem mundi esse consentiunt. Exceptis enim propheticis vocibus. ea tantum differentia. si mundum aeternum sine ullo initio. 5. in quibus si quisquam dicat non potuisse vacare omnipotentem. cum in nullo sit omnino mutabilis. et accidisse illi voluntatem novam. ulla causa posse dissolvi? Cum his enim agimus. similiter cogitent extra mundum infinita spatia locorum. simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem. Deus non in loco et tempore creantur. ne subito illi venisse credatur in mentem. quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni asserit et resolvi.. Quod autem Deus fecerit mundum. ut eodem spiritu Dei. cum fuerit liberata. mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et visibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse. nimis aversi sunt a veritate et letali morbo impietatis insaniunt. quod numquam ante venisset. si ex tempore creatam. Deum esse credimus. quam ipsi Deo. nec eosdem mundos. nihilo minus convincuntur numquam eam fuisse vere beatam. sed nullo ulterius tempore perituram. si eum per interminabilem immensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium vacare noluerint. si autem non praevidet. ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid novi. nec se turpem ac miseram fore. qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. habere initium. Ita enim quaeritur. per quem Deo credendum sit. sed non video quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere. tamquam numerum. 1. quod etiam de isto sentiunt. Ubi eum audivimus? Nusquam interim nos melius quam in Scripturis sanctis. Ex his unus erat iste propheta. Sed mundum esse conspicimus. ut etiam cum beata dicitur. Cuius novitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio. non tamen eum temporis volunt habere. et hoc magnum atque praeclarum. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse. et ideo semel expertam miserias. quo dici stultius nihil potest. amicos Dei et prophetas constituit 11 eisque opera sua sine strepitu intus enarrat. per quam facta sunt omnia. in quibus eis non videtur Deus ab opere cessare potuisse. quam si Deo coaeternam esse contenderint. Deinde videndum est. quod nefandae impietatis est. necesse est dicant etiam semper alternaturam. 4. 4. maximeque in anima.

non ob aliud. quam cum in Dei sapientia cognoscitur.. in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non videat. qualemque vesperam et mane fecerit. non sumus noctis neque tenebrarum 16. ante id quod futurum est. in principio fecisse Deum caelum et terram 13. aut lucis nomine significata est sancta civitas. nusquam interposuit vocabulum noctis. ut ita dicam. quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum. aut etiam impossibile est cogitare. et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis. donec omnia. de qua dicit Apostolus: Quae sursum est Ierusalem. nec mane nisi de solis exortu. Ita dies secundus. qui multis diis sacrorum obsequium deferendum putant. ait quippe et alio loco: Omnes enim vos filii lucis estis. et mundus in tempore. sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris sive. itemque lucescit et mane fit. Cum tempore autem factus est mundus. quamvis eamdem divinam rationem. quia hoc potius in principio fecisse diceretur. finitum tamen et loco suo determinatum. cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent. nisi creatura fieret. et ceteri. atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur. si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore. et post aliquod fit. nec determinant. quanto magis dicere. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes quibus infinita imaginantur loca. Et sicut non est consequens. nullum autem posset esse praeteritum. non alio. quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio. nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. sed qualis illa sit lux. et filii diei. Quod enim fit in tempore. non video. in quo mundus est. ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur. nec in noctem vergitur. Quoniam scientia creaturae in comparatione scientiae Creatoris quodam modo vesperascit. ut dixi. 6. alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere. si in eius conditione factus est mutabilis motus. 7. hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus. Porro si Litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt. et factum est mane dies unus 17. Ideo vespera quam nox congruentius dici potest. nulla possit humana comprehendere: ita non est consequens. intellegi a nobis potest. sed: Facta est vespera. quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est. quam nec includunt. verumtamen reliquis propinquiores sunt veritati. An forte substantiam Dei. Tempus incepit cum mundo. quae non sunt quod ipse. ut nihil antea fecisse intellegatur. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea. ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum. a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt. . Denique Scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine. Aut enim aliqua lux corporea est. Non enim ait alicubi: Facta est nox. maxime quod apud eos. quae aliquid aliqua motione mutaret. et omnium naturarum. 174 . Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus. cur in eis ab opere Deus cesset. Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu. in sanctis angelis et spiritibus beatis. cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris. sed isto in quo est loco. Et primitus quidem lux verbo Dei facta. cuius motionis et mutationis cum aliud atque aliud. in quibus et mane et vespera nominantur. et eamdem lucem vocasse diem. si tamen et vesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere valeamus. creatorem nobiscum sentiunt. qua id factum est. mundum constituerit. illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt.qui et Deum incorporeum. nisi quia longo quidem intervallo. tenebras autem noctem 14. sed eam.. isti philosophos ceteros nobilitate atque auctoritate vicerunt. et quo alternante motu. cum tempus nullum sit ante mundum. fatentur incorporea praesentia ubique totam. isto modo inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei. cuius motibus tempora currerent. cuius mutabilibus motibus ageretur. nec distendunt loco. sicut videtur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum. creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse. occupatam? Non opinor eos in haec vaniloquia progressuros. nec ita ut est. quae simul esse non possunt. sed cum tempore. et uno tantum atque in comparatione illius infinitatis tam exiguo loco. ut fortuito potius quam ratione divina Deus. sicut de Deo sentire dignum est. quae tamen. cum locus nullus sit praeter mundum: respondetur eis. cur in eis ab opere Deus cessaverit. quia nulla erat creatura. nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam. velut in arte qua facta est.. post id quod praeteritum est. aut perdifficile nobis. unde sol postmodum accensus est.. Qui dies cuius modi sint. remotum est a sensibus nostris. cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est. quae his diebus Deus fecit. quod tempora non fuissent. et ante aliquod tempus. cedit atque succedit. in brevioribus vel productioribus morarum intervallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus. sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei vacatio commendetur. mater nostra aeterna in caelis 15. qui die quarto factus refertur.

etiamsi non eos domus ipsa. post omnia ista. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem. atque ipsa terra. et propter quos utique conscripta est. 8. et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. et aquae. laudate eum omnes stellae et lumen. cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium. Dominum 22. redarguit istam vanitatem illa Scriptura paris auctoritatis. Ubi de mundi constitutione sacrae Litterae loquuntur. laudate eum omnes virtutes eius. utique tenebrae fuerint super abyssum 21. quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur. quae sex diebus enumerata sunt. Non autem esse praetermissos hinc existimo. tamquam non essent in operibus Dei. et facta sunt. sicut laeta epistula dicitur. utrum vel quo ordine creati sint angeli. Hoc enim et sabbati vacatione ex praecepto legis in vetere Dei populo figuratum est. 9. et creata sunt 23. ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera. ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse videatur. Angeli boni creantur quidam lapsi sunt (9-21) Angeli quoque in tempore creantur. qui dixit. et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putavi. ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur. si ad illum prius in ista vita per fidem quodam modo accesserint. angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit. non tamen evidenter expressum est. Theatra plaudunt. cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum et terram. Nunc. de qua loquor. quae in eis et per eos operatur Deus. Nam et in hymno trium in camino virorum cum praedictum esset: Benedicite. Iam ergo erant angeli. laudate eum sol et luna. Numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. quod numquam peregrinata. tenebrae sint necesse est). et in Psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis. hic quidem etsi non praetermissum. cum in cognitione firmamenti. quae huius civitatis et magna pars est. sed si praetermissi non sunt. sed alibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur. Quanto magis. quo significamus per id quod continet id quod continetur. Septimo die Deus requievit. sicut Scriptura consequenter eloquitur. a quibus in die septimo requievit? Opus autem Dei esse angelos. vel potius lucis huius. significans eorum laetitiam. Cum vero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum. explicare curabo. et quos facit ipse requiescere. dies quartus. requievisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit 20. sed alia res aliqua laetos facit. In promptu est enim. quando facta sunt sidera. in his boves mugiunt. quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est. laetitiam significat eorum. dies quintus. in illo habebunt requiem sempiternam.cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem. et facta sunt 18. significatur requies eorum. dies unus est. laudate eum omnes angeli eius. nequaquam est accipiendum pueriliter. cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum. Cum ergo a caelo et terra coeperit. vel caeli nomine. cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis. dies secundus. prata mugiunt. omnia opera Domini. quod scriptum est. laudate eum in excelsis. hoc etiam hominibus. quoniam ipse dixit. significati sunt. nondumque luce facta. quoniam de sanctae civitatis exortu dicere institui. unde suo loco diligentius arbitror disserendum. quibus loquitur. cum in illis homines plaudunt. quod etiam ipsi post bona opera. cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas. Verbo intellegibili et sempiterno. invisibilis et incomposita. laudaverunt me voce magna omnes angeli mei 24. deinde omnia creando disposita sint. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius. et eo beatior. et distinctas sui generis species duo ista elementa sumpserunt. cum eis inter cetera caelestia commemoratis. quam primitus fecit. quos legentes efficit laetos. et facta sunt. quantum satis videbitur. non sonabili et temporali. quo significatur per efficientem id quod efficitur. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo. Quis porro audebit opinari. sed etiam illo. ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 19. Facta sunt autem quarto die. etiam angeli nominati sunt. quae hinc divina testimonia suppetant. si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores. sicut. dies tertius. quae radicibus continuata sunt terrae. laudent nomen Domini. promittente prophetia. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est. id est super quamdam terrae et aquae indistinctam confusionem (ubi enim lux non est. quid illo die factum sit. in executione eorumdem operum. quae super caelos sunt. Convenientissime itaque. qui laetantur in domo. qui in illo requiescunt. recurrit in mane. dies sextus. infertur ad omnia: Ipse dixit. sicut laetitia domus. cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium. Deo largiente. Tunc enim firmamentum factum est 175 . tamquam Deus laboraverit operando. laudate eum caeli caelorum. Ab aquis utique terra discreta est. ipse mandavit. non evidenter dicitur.

sed Alius dixi. ut sit lux non in se ipso. ipsi sunt illa lux.. aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. per quam facta sunt omnia. excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur. nec ideo non simplex. id est facta. Propter hoc itaque natura dicitur simplex. fit immundus. Sed etsi sit corpus incorruptibile. sicut sunt omnes. ut ea luce illuminati. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur. hoc est quod habet. Lumen quippe verum. et Filius habet Patrem. quae duo Patrem et Filium dicimus. habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem. pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est. caelumque appellatum est. nam neque vas liquor est nec corpus color nec aer lux sive fervor neque anima sapientia est. sicut ad se ipsum dicitur vivus habendo utique vitam. qui Spiritus Patris et Filii Spiritus Sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris Litteris nuncupatur. sicut illuminatur aeris corpus luce corporea. sicut vas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem sive fervorem aut anima sapientiam. 10. sed non simplicia et ob hoc mutabilia. sed in se ipsis tenebrae. per quod et ipsi et omnia facta sunt. sed amissio boni mali nomen accepit. cui non sit aliquid habere. sicut erit cum liberabitur in aeternum. profecto facti sunt participes lucis aeternae. aliud est tamen substantia. Quod enim de simplici bono genitum est. nec tamen ipse est Filius. Nihil enim horum est id quod habet. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. quia nec Pater est nec Filius.. nec tamen ipse est Pater. sed manente substantia corporali non hoc est. quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus Sanctus. sicut Sabelliani haeretici putaverunt. ideo non aliud est ipse. privati participatione lucis aeternae. quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 26. inquam. 176 .inter aquas superiores et inferiores. Deus unus est et trinus. Ita cum sint inaequales manus et digitus. fierent lux et vocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei. et septimam quietis Dei. quod putaverunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. non Aliud. sed ideo simplex dicitur. etiamsi semper sit sapiens. Neque hoc ita dixerim. quia Trinitas. qua creati. in quo firmamento quarto die facta sunt sidera. qui vocantur immundi spiritus. sed in Deo. senariam scilicet operum. a quo si avertitur angelus. quod est Verbum Dei. si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum. qua corpus dicitur. et in alios habitus vel qualitates verti atque mutari. cuius unitas ut commendaretur. Creata sane.. Alius est autem quam Pater et Filius. quia digitus minor est quam tota manus. quod vel possit amittere. quasi aer sit anima. quas habent. quod ipsa incorruptio. hoc illuminat et omnem angelum mundum. et utrumque hoc cum Spiritu suo unus est Deus. Nam utique Pater habet Filium. aliud qualitas eius. non est dictus dies primus. Anima quoque ipsa. participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit. alia minor. aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subsistentia personarum. quod non ubique sui totum est. alia incorruptio. quae ubique eius tota est. sed dies unus. ut et vas evacuetur umore quo plenum est. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi maior. aliud lux qua illuminatur. neque enim ulla pars est incorruptior quam altera. quae non est quod ipsa. quod est Deus. et facta est lux 25. Nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri. quem dicimus unigenitum Dei Filium. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus. quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. In quo ergo ad semetipsum dicitur. ita tenebrescere animam sapientiae luce privatam. aliud quod habet. corpus vero ipsum maius est in toto quam in parte. Aliud est itaque corpus. et cum alia pars est in eo amplior. 10. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem. non ad alterum.. Cuius natura simplex est et immutabilis. Neque enim verbi gratia. Nimirum ergo si ad istorum dierum opera Dei pertinent angeli.. Et haec Trinitas unus est Deus. non ea quae amplior est incorruptior quam quae minor. et corpus decoloretur et aer tenebrescat sive frigescat et anima desipiat. quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei. quoniam quod habet hoc est. non genita. Cum enim dixit Deus Fiat lux. vel aliud sit habens. Ab hoc bono creata sunt omnia bona. sed idem ipse unus ad implendum senarium vel septenarium numerum repetitus est propter septenariam cognitionem. quae diei nomen accepit. ideo incorruptibilior manus quam digitus. . quae fecit Deus. Hinc est quod etiam privari possunt rebus.. alibi minor. 1. nec iam lux in Domino. qua incorruptibile nuncupatur. 2. et eadem vita ipse est. et sicut aer tenebrescit ista luce desertus (nam nihil sunt aliud quae dicuntur locorum quorumque corporalium tenebrae quam aer carens luce). quale sanctis in resurrectione promittitur. Ac per hoc quamvis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit. ut non inconvenienter dicatur sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei. Mali enim nulla natura est. Est itaque bonum solum simplex et ob hoc solum incommutabile.

de ipsa tamen perseverantia sua reperiuntur incerti. quod non aliud est in eis qualitas. aliud substantia. sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum. Ab hac illuminatione aversi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque vitae. sed certa veritate manifestum est. Neque enim multae. sed quae habet. illius sapientiae fuerint participes. quam in sanctis angelis esse credimus. lux facti sunt. 3. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia.. quae principaliter vereque divina sunt. quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur. sed etiam illuminati. esse non posset. definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis. facile impetrantes peccatis huius infirmitatis divinam misericordiam. eo quod multa in sese habeat. si finem habitura sit. quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali. quod Deus est. quia pariter certi. quanta esse in angelis potest. quamdiucumque fuerit. tamen si vere perfecteque beata vita non nisi aeterna est. quantum autem ad spem futuri. Deo autem nisi notus esset. sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei. et in eo omnium rerum rationes.. ut et bono incommutabili. quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent. sed rationalem vitam licet insipientem sic habent. Quis enim hominum se in actione provectuque iustitiae perseveraturum usque in finem sciat. quandoque desitura et propterea non aeterna. hoc est. porro si sciens fecit omnia. cui non opinione. Ex quo occurrit animo quiddam mirum. cum hodie non impudenter beatos vocemus.. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum. etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati. Boni creati sunt angeli. 12. ut falsis incertisve non fiderent. sed una sapientia est. sive nescientes aliud putarent. quod attinet ad rationalem vel intellectualem creaturam. quos angelos dicimus. 10. si quidem vita tantummodo vivendo. Qui licet de suae perseverantiae praemio certi sint. 11. quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest. Neque enim sicut vita. Quapropter. sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec 177 . nisi esset. quamvis sua beatitudo quam diuturna vel utrum aeterna esset incertos (esset autem aeterna. nec aliorum participatione vel divina vel sapientia vel beata sunt. sed simul ut facti sunt. ut sapienter beateque viverent. nec si velint. quod iste mundus nobis notus esse non posset. non habebat. quia scientes timor. ea utique fecit quae noverat. in cuius comparatione. 13. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa atque secura. quamvis non quidquid aeternum. sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni. sed tamen verum. Nec ipsos tantum. nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae. et ea omnia unus est. continuo beatum sit (dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus). qui propterea vere pleneque beati sunt. beatos nuncupandos putamus. quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. ut solum Deum dicamus beatum. ut eam non possint amittere. qui tamen vere ita beatus est. beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis. sive id scirent. quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine. ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae vitae plenitudinem. Quatenus autem. in neutram partem firma assensione ferrentur. in qua sunt infiniti quidam eique finiti thesauri rerum intellegibilium. nisi peccassent). Poena secuta est lapsum diabuli. nescientes error beatos esse utique non sinebat. in quibus sunt omnes invisibiles atque incommutabiles rationes rerum etiam visibilium et mutabilium. Neque enim beatae vitae vocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias. quam recto proposito intellectualis natura desiderat. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit.. ita aeterna vita veraciter dici poterit. quae per ipsam factae sunt. Ceterum dictus est in Scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex 27. quid aut quantum est? De beatitudine quae sit certitudo. aeterna vero finem non habendo nominata est. Quocirca cuivis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem. non tamen tantum ita creati. non erat talis istorum. ut maior beatitudo esse non possit. ut quoquo modo essent et quoquo modo viverent. antequam peccassent. haec et est. Quae cum ita sint. beatior erat primus homo in paradiso. qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit. nisi aliqua revelatione ab illo fiat certus. quos videmus iuste ac pie cum spe futurae immortalitatis hanc vitam ducere sine crimine vastante conscientiam.. Si autem hoc ita nesciebant.

quibus etiam promittitur. quod in veritate fuerit. quod erunt aequales angelis Dei 28. ac per hoc falsus et fallax. si pares fuerunt. et illud. sic accipiamus. qui tanta vanitate desipiunt. Sic enim videtur sonare: In veritate non stetit. Quae si aliter convenientius intellegi nequeunt. consequenti ratione colligimus. quia veritas non est in eo 32. ut sic intellegatur etiam quod beatus Ioannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat 31. Aut si durum videtur. qui sua pravitate illa luce privati sunt. Nec illud. quasi quaesissemus. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus. sed in hac poena post peccatum ordinatum.ullo errore fallatur. . ut existimemus talem ab initio creatum. non aequales eis erimus. quem decipiendo posset occidere. alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam vel perseverantiae vel casus sui. verum etiam ab initio suae conditionis in veritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit. non attendant non dixisse Dominum: A veritate alienus fuit. qui nunc mali sunt. tamquam ab eo quaereretur. ex quo creatus est. profecto credendi sunt. sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in evangelio sanctis fidelibusque promittit. Sed quid respondetur propheticis testimoniis. nullo modo esse peccatum. sed non permanserit. sed: In veritate non stetit. quod Dominus ait de diabolo in evangelio: Ille homicida erat ab initio et in veritate non stetit 30. quem finxisti ad illudendum ei 39 ). in qua utique si stetisset.. ut non solum homicida fuerit ab initio. donec isti. sed ab initio peccati. ubi legitur: Draco hic. sive quod Ezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti. alios autem ita ut veritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent. sic intellegendum est. oportet etiam illud. non cum illis haereticis sapit. quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneret. 15. non ab initio. sive quod ait Isaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. Ista locutio est et in Psalmo: Ego clamavi. ut aut impares fuerint. quam nisi pia Deoque subdita voluntas habere non posset. quod nos de illis per Scripturas sanctas nosse potuimus. ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum. quod ibunt in vitam aeternam 29. quod in veritate non stetit. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa immortali felicitate casuros. cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini. quando facti sunt angeli. si in illa stetisset. etsi non praesciam. quod ab initio diabolus peccat. tamquam diceret: Hinc ostendo clamasse me. ut. Nisi forte quis dicat id. ex quo creatus est. tamquam ea sit causa. ubi a veritate lapsum intellegi voluit. ut in eo veritas non sit. unde se clamasse monstraret. post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. aut. Esset autem in eo. restat. hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores. quia veritas in eo non fuit. Subiecit autem indicium. et ita fuerunt. Locutione autem dictum est minus usitata. hoc est. quod dictum est: In veritate non stetit 37. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus. quoniam exaudisti me Deus 33. peccare putandus est. quod ait de diabolo Ioannes: Ab initio diabolus peccat 34. quod in veritate non steterit. et qui per piam subiectionem noluit tenere quod vere est. beatitudinem. id est Manichaeis. unde ostendatur. cum dicendum fuisse videatur: Exaudisti me Deus. habuisse tamen aliquam. id est initio humani generis. qui mane oriebatur 35. ut in veritate non steterit. quod suam quamdam propriam tamquam ex adverso quodam principio diabolus habeat naturam mali. 14. non intellegunt. Sed cum dixisset: Ego clamavi. cui ab angelis illuderetur. profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. quod in eo veritas non sit. ex quo utique homo factus est. quoniam clamavi.. sic esse accipiendum. iustitiam recusavit. Huic sententiae quisquis acquiescit. cum verba ista evangelica in auctoritate nobiscum habeant. quam non ille constituit. quae finem fuerat habitura). Quae Scriptura dixerit de diabulo. et si quae aliae pestes ita sentiunt. cum potius ea sit causa. illi vero certi non sunt: iam potiores. affectat per superbam elationem simulare quod non est. atque ait: Quia non est veritas in eo. quod scriptum est in libro Iob. ab illo bonitatis lumine sua voluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos. quoniam exaudisti me. a quo est 178 . Quis enim catholicus christianus ignorat nullum novum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum. quod fecit ad illudendum ab angelis suis 38 (cui consonare videtur et Psalmus. non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis. si vitam egerunt ante peccatum. Illud etiam. et ipsos de semetipsis ignorare. quia nec quisquam potestatem Omnipotentis evadit. suo recusans esse subditus Creatori et sua per superbiam velut privata potestate laetatus. si natura talis est. sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt. Nam expressius ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine vitio 36. Initium ergo eius figmentum est Domini. Cuius illi alii quia certi non fuerunt (non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent.

quibus eas obesse desiderat. ut. nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret atque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. sicut angeli hominibus. quae latine ut appellentur opposita. quae intellegunt. in inferioribus ordinatus illuderetur ab angelis eius. sicut egeni. quanto magis angelica creatura. sicut arboribus animalia. contraposita. ut. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suaviter explicat. sicut homines pecoribus. sine quibus nihil rerum inveniri vel cogitari potest. Non itaque esset vitium recedere a Deo. semper autem gaudentes. ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra. cum eum conderet. cum in ipsorum etiam hominum aestimatione. et ista quid verum luci mentis appareat. plerumque carius comparetur equus quam servus. quae habent vim gignendi vel etiam appetendi. cum ordine naturae angeli hominibus. quae quoquo modo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt. Neque enim Deus ullum. Itaque fecit. quod expressius dicitur. licet per suam bonitatem bonum. ut in eo ipso quod eum finxit. sicut ea. bina bina. quem malum futurum esse praescisset. quorum certe natura tantae est dignitatis. et omnia possidentes 42. immo linguae omnium gentium. ipse bene utatur etiam voluntatibus malis. et in his. sive etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. voluntate sua malus. cuius id vitium est. omnis species. quae omnia cetera. quae vivunt. ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus. tamquam nihil habentes. Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum. gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu voluptate cupientis. ubi est vitium malitiae. nisi naturae. naturae dignitate praecedit! Quae naturae aliis praeponantur. non propter malitiam diaboli. Quia sine dubio. Sed ista praeponuntur naturae ordine. quae sentiunt. ita malarum voluntatum iustissimus ordinator. quae isto motu carent. per infamiam et bonam famam. quem finxisti ad illudendum ei 41. quasi morientes. futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praevidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea Psalmus ait: Draco hic. non est apud nos huius vocabuli consuetudo. 179 . Propter naturam igitur. multos autem ditantes. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem vitam. his. cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo latinus utatur. sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. Diabulus non obstat Deo ordinatori. Deo ordinante res antithetae sunt. sic contra pium peccator. 16. praeponuntur sentientia non sentientibus. vel. necessitas autem quid propter quid expetat cogitat. dictum recte intellegimus: Hoc est initium figmenti Domini 40. praeponuntur immortalia mortalibus. ut non possit nisi nocere naturae. cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat. praeponuntur intellegentia non intellegentibus. Sed tantum valet in naturis rationalibus quoddam veluti pondus voluntatis et amoris. ut tristes. In his enim. 17. sive quem in ea locum habeant ignorantes. Et quoniam Deus. quae Deus condidit. Et sic intuere in omnia opera Altissimi. id est. voluptas vero quid iucundum corporis sensibus blandiatur spectat. ut coherciti. Quapropter etiam voluntas mala grande testimonium est naturae bonae. per gloriam et ignobilitatem.omnis modus. tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur quo modo illo uteretur et malo. natura non vitiata praecessit. ut diabolus institutione illius bonus. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima. ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre vellemus. Vitium autem ita contra naturam est. est autem alius atque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus. in tantum. et in his. et non mortificati. cum illae male utuntur naturis bonis. 18. praeponuntur viventia non viventibus. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est. et ecce vivimus. ut qui ignoramur et cognoscimur. Quis enim non domi suae panem habere quam mures. ut prosint temptationes eius sanctis. unum contra unum 43. omnis ordo. quo fit. nummos quam pulices malit? Sed quid mirum. Inter bonos et malos angelos lux et tenebrae. ut seductores et veraces. et in his. sed vel hominum crearet. non dico angelorum. potius competeret esse cum Deo.

si ei fuisset incognitum. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit. ut putaret Deum sui operis novitate factum beatiorem. in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae novit. non discit. Et vidit Deus lucem quia bona est. Posuit illa. tunc didicit bonum.19. Dei opus aliud non est ab eius arte. si. quoniam tempora ita novit nullis suis temporalibus notionibus. angeli creati intelleguntur. non utique fieret: docet bonum esse. cui etiam futurum non naturae. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat. sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia. vel attestatione rerum manifestarum vel aliis locis minime dubiis asseratur. qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et privatos lumine veritatis in tenebrosa superbia remansuros. Ibi ergo vidit bonum esse quod fecit. sed post infertur: Et vidit Deus quia bonum est. cum lux prima illa facta est. id est malorum angelorum aversorum a luce iustitiae taeterrimas mentes. et postmodum infertur: Et separavit Deus inter lucem et tenebras. vel quod praeteritum est respicit. quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiae producit. et facta est lux. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 44. ne utrumque appellaretur bonum. ita tamen ut. et stellas. vitio proprio. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt. et ei contrarias tenebras. luminaria in firmamento caeli. ipse dividere potuit. sive. qui tam perfecte non operaretur. quod in obscuro loco intellegitur. non postea quam separavit inter lucem et tenebras et vocavit lucem diem et tenebras noctem. inquit. ubi bonum esse vidit ut faceret. nec aliter nunc et aliter antea et aliter postea. nisi operis approbatio secundum artem facti. non hoc loco additum est: Et vidit Deus quia bonum est. tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod videret. non enim more nostro ille vel quod futurum est prospicit. sed omnino incommutabiliter videt. et paulo post: Et fecit. et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et dividere inter lucem et tenebras 45. id est inter hanc lucem et has tenebras. non ante. nisi vidisset antequam fieret. inquit. Tenebrae fuerunt in mundo et in angelis. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit 180 . vulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut dividerent imperavit: Fiant. Dum ergo videt quia bonum est. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 48. ubi dictum est: Et divisit Deus inter lucem et tenebras. inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli dividunt. aliter mente. ita ut illa quidem. inter sanctos angelos et immundos fuisse discretum. dum alius eum sic. non tamen fuerant approbandae. alius sic intellegit. sed sic ostendere voluit artifici suo placuisse iam factum. quae temporaliter fiunt. vel quod praesens est aspicit. Quamvis itaque divini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis. Quapropter. et luminare minus in principia noctis. non enim ex animo constat et corpore. et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint. et facta est lux. nec quia factum vidit scientiam duplicavit vel ex aliqua parte auxit. praesentis videlicet et praeteriti vel futuri. apud quem non est immutatio nec momenti obumbratio 50. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem. quod. quod sensit ille qui scripsit. Deus duo luminaria magna. non quod ullo modo Dei scientia varietur. 21. cui nihil ex eius operibus adderetur. cum esset horum alterum malum. etsi fuerant ordinandae. quia utrumque sine peccato est. Inter illam vero lucem. quoniam non sicut nostra. sed voluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit. varietate mutatur. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux. ut aliud in ea faciant quae nondum sunt. quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est 49. Solus quippe ille ista discernere potuit. aliud quae fuerunt. ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse videretur. nisi tam perfecta scientia. Et Plato quidem plus ausus est dicere. ita eius quoque scientia trium temporum. quod placuerat in arte faciendum. sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diverso. Quid est enim aliud intellegendum in eo. non natura. sive id lateat. ut nihil eorum fieret. elatum esse scilicet Deum gaudio mundi universitate perfecta. luminare maius in principia diei. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori: tenebrae autem angelicae. ipse vero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia comprehendat. quem ad modum temporalia movet nullis suis temporalibus motibus. quae Sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non cum factum est. cum multa tractantur. ad id quoque perveniatur. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata. aliud quae iam sunt. ut luceant super terram et dividant inter diem et noctem. Utrumque placuit. continuo subiunctum est: Et vidit Deus lucem quia bona est 46. Et vidit Deus quia bonum est 47. 20. Denique nec illud est praetereundum silentio. quod. quae sancta societas angelorum est illustratione veritatis intellegibiliter fulgens. ubi dixit Deus: Fiat lux. inquit. in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. nec aliter oculis.

sive ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit. peccasse a Conditore recedendo et diversis progressibus pro diversitate peccatorum a caelis usque ad terras diversa corpora quasi vincula meruisse. non ut conderentur bona. quae non est quod Deus est. dum ei non conveniunt. quamque a contrario etiam haec. intellecta conspexerit 52. ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus.lucem. Quia vero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari. sive ab his qui legerant forte cognoverit. quae vix potuimus invenire. tegmen ac vinculum futurum hostis victi et inclusi. quia bonum est 53. quae Dei est. quae per omnia opera Dei subiungens: Et vidit Deus. Hanc tamen causam. quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controversias quaerentium mundi originem terminat.. incommutabilem atque omnino incorruptibilem crederent. nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. bona tamen. cui nocere nulla res possit. Errat Origenes putans animas a Deo recessisse. sufficeret dicere. Contra quosdam Dei creatio expenditur et Trinitas (22-34) Errant manichaei Deum omnia bona fecisse negantes. quis fecerit: Deus est. sive acerrimo ingenio invisibilia Dei per ea. si autem non solum quis fecerit. quod hi. quae per inconvenientiam perniciosa sunt. sed factas a Deo. sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid huiusmodi. ut essent omnia. id est De principiis. ut minor non sit in parvis. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit. quare fecerit: Dixit Deus. nolunt accipere istam causam creationis rerum. et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi. quam vel in suis locis naturisque vigeant pulchroque ordine disponantur. si Dei naturam. sicut cibus et potus et ista lux. ut non tantum Deum. Sic autem Manichaei non desiperent vel potius insanirent. Si ergo quaerimus. sed artificis sapientia metienda sunt. sed utilitatem rerum diligenter inquirere. Unde nos admonet divina providentia non res insipienter vituperare. Nec auctor est excellentior Deo. inquam. quae non faceret nisi bonus Deus. Ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse. quos appellat . immoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. quam propemodum nihil corpori. commoditatis attribuant. nec ars efficacior Dei Verbo. qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium. quae voluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit atque ita incommutabilis veritatis luce privari. si quare fecerit: Quia bona est. satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux. cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi privationis boni. noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere. quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio venientem. Deus autem ita est artifex magnus in magnis. et ubi nostrum ingenium vel infirmitas deficit. ullamque naturam. non quidem partes Dei. si per quid fecerit: Dixit: Fiat. sed ut mala cohiberentur. animam vero. 181 . et facta est lux. sed ab illo conditam longe imparem Conditori christiana sanitate sentirent. 22. Sed a terrenis usque ad caelestia et a visibilibus usque ad invisibilia sunt aliis alia bona meliora. sicut in specie visibilis hominis. ita credere occultam. 1. sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est. hoc sensit. ut bonus Deus conderet bona. qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio. per quid fecerit. hoc scripsit. fecit Deus lucem. sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. ut a bono Deo bona opera fierent. quoniam non mole constat. non tamen totam. si eis congruenter atque scienter utamur. ita ut venena ipsa. id est ad bona creanda bonitatem Dei. Hinc Origenes iure culpatur. plurima offendunt. Sed multo est mirandum amplius. quidam haeretici non viderunt. quantumque universitati rerum pro suis portionibusdecoris tamquam in communem rem publicam conferant vel nobis ipsis. inquit: Fiat lux. non Dei partem nec eius naturae. quae parva non sua granditate (nam nulla est). nec attendunt. sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari. et facta est. sicut erant quaedam. quis eam fecerit. verum etiam per quid fecerit. primum quam hoc esset contrarium Scripturae huius tantae auctoritatis intentioni. ad hoc inaequalia. sive ista legerit. 23.. hanc. quae facta sunt. quam turpissime pollutam et crudelissime captivatam et oppressam labore magno vix mundet ac liberet. In libris enim. Et vidit Deus lucem quia bona est 51. quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis attritio. quod etiam quidam. causam tam iustam atque idoneam. nisi ab illo conditore esse non posse. sicuti est. sed animas dicunt. credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis adversum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse. et quam multum detrahitur pulchritudini. quibus delectantur. convenienter adhibita in salubria medicamenta vertantur. et facta est lux. si unum radatur supercilium.

nec omnia uno volumine ut explicemus urgendum est. non amborum quasi qualitatem. et nunc licet malus longe minoris mitiorisque malitiae. et quia peccatum est. ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam ergastula. propter quam facta est.completisque omnibus inferens: Et vidit Deus omnia. sicut unus omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam. Inde est civitatis sanctae. Pater quippe intellegitur Verbi. per Verbum. propter quid fecerit. sed sola bonitate fecisse quod factum est. quae facta est. sed unus Deus omnipotens. cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem servet. ut non una. quod autem illo dicente factum est. subsistens modificatur. universa nobis Trinitas in suis operibus intimatur. proprie tamen ipse vocatur Spiritus Sanctus tamquam sanctitas substantialis et consubstantialis amborum. Sed si nihil est aliud bonitas divina quam sanctitas. sed eorum ipsorum. Non plane animarum. atque hoc totum et Trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem divinitatem. quia bonum est. multi sermonis est quaestio. et meruisse corporibus includi. quod Pater genuerit Verbum. quae superius commendavi. etiam cum peccatoribus pulchra est. daemones. Deinde videre debuit Origenes et quicumque ista sapiunt. quamvis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. potius quam homines etiam bonos habere debuisse. satis significatur Deum nulla necessitate. in veritate Dei lucet. si quis possit intueri. si unde sit sapiens: a Deo illuminatur. homo autem. quis eam fecerit. ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit. ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo. in aeternitate Dei viget. an aliquid occurrat. in eo vero quod dicitur: Vidit Deus. Ad hoc enim me probabilius ducit.. nec mala voluntas. non ideo cuncta sunt impleta peccatis. id est. mundum ideo factum. nullam aliam causam faciendi mundi intellegi voluit. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus Sanctus. verumtamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero. Quid autem stultius dici potest. in bonitate Dei gaudet. quia communis ambobus est. amat. Nunc vero. ut res. sed ipsum quoque substantiam et tertiam in Trinitate personam. quod. per quid fecerit. indicetur. congruere bonitati. et certe ante peccatum. tamen luteum corpus accepit 55. quia bona est. tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas. 24. ut respondeatur: Deus. quo nostra exerceatur intentio. utrum altitudine mystica nobis ipsa Trinitas intimetur. ita universitas rerum. nisi ut bona fierent a bono Deo. est. ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda. sed duae. unamquamque creaturam quis fecerit. qui talia sapiunt. eadem nobis insinuata intellegatur Trinitas. multum longe a veritate et merito est cohercenda progressio. quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo posito. de quibus nesciunt quid loquantur. 2. et origo et informatio et beatitudo. ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeatur. Civitas Dei Trinitati comparatur. et ecce bona valde 54. tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus. quia naturae ordinem servare noluit. inhaerens iucundatur. ut tali corpore mereretur includi? Ac per hoc si contigisset. Ubi si nemo peccasset. centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret. profecto et illa diligentia rationis est. hoc est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. Quae bonitas si Spiritus Sanctus recte intellegitur. quare fecerit. ut sola corpus tale mereretur. 23. unigenitum Filium. corpora acciperent. quod hoc loco Scripturarum id accipiendum esse prohibeat. aerium pessimus daemon. quibus deterius nihil est. non tres dii vel tres omnipotentes. nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia. quia una anima sic peccaverat. aeternus coaeternum. unus unum. per quam facta sunt omnia. quibus inferius et gravius nihil est. non decori pulchritudinis vel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum. quam istum solem. 182 . contemplans illustratur. et Pater sanctus et Filius sanctus. cum vero de omnibus simul. . sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis. qui dixit ut fiat. per quid fecerit. summe bonus aequaliter bonum. cum sit et Pater spiritus et Filius spiritus. immo non duae. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit. si haec opinio vera esset. hoc est Sapientiam. inferiora vero et graviora quae amplius peccaverunt. procul dubio per Verbum factum est. quia bonum est. videt. sed hoc potius evenisse.. ut in uno mundo unus esset. quae sic se voluit praedicari. superiora et leviora quae minus. ita tamen. non praesumptionis audacia. sed decem vel centum similiter aequaliterque peccassent. non audeo temerariam praecipitare sententiam. terrena corpora. non opificis provisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est. si unde sit felix: Deo fruitur. quae in sanctis angelis sursum est. quod ideo postea quam factum est dicitur. quibus poenaliter includerentur. recte bonitas dici possit amborum. et quod Spiritus Sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus. Credimus et tenemus et fideliter praedicamus. quae fecit. cum in unaquaque creatura requirantur. Haec ergo tria.

nulla nos falsitas veri similis turbat. Quia ergo sum si fallor. usus fructu diiudicandus est. Esse. Sicut enim novi esse me. sonos audiendo. tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius. Neque enim fallor amare me. id est aliunde discendo. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae veritatis et de boni fine. Nulla in his veris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor. vitae summam nemo cunctatur. si me illa amare falsum esset? Cum vero illa vera atque certa sint. rationalis moralisque vocarentur. cum amantur. 27. adhuc reformatione perficiendam. quas etiam in octavo libro breviter strinximus. non sicut perversi. diversi diversa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum versatur intentio. hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse voluerunt. 1. memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur. esse tamen aliquam naturae causam. sum. sed Deum propter nummum colunt). Si ergo natura nostra esset a nobis. natura ingenio. tametsi non aequalem. ullo sensu corporis tangimus. et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate vivendum sufficeret nec bono alio quo frueremur ullo indigeret. si fallor. nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum. quae sunt natura. Nam et sumus et nos esse novimus et id esse ac nosse diligimus. quomodo esse me fallor. quae in homine spectanda commonui. non se ipsos de rebus. cuius una pars appellaretur physica. utique nec falli potest. odores olfaciendo. doctrina. eumdem quoque amorem quiddam tertium nec imparis aestimationis eis quas novi rebus adiungo. Tria etiam sunt. moralis propter usum. si fallor? Quia igitur essem qui fallerer. imaginem Dei. ita novi etiam hoc ipsum. ut esset. et ipse amor verus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit. doctrina scientia. cum in his quae amo non fallar. procul dubio in eo. quam propter aliud quaerimus (unde temporalibus magis utendum est. quod ea re frui dicimur. procul dubio ut vera sapiamus ipsum debemus habere doctorem. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum. doctrina. quod me novi nosse. ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de Trinitate cogitaverint. qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus. sed sine ulla phantasiarum vel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. quamquam etsi illa falsa essent. 26. percipere curaremus. altera logica. a philosophis inventa est disciplina. agnoscimus. ut naturalis. quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione versamus. quae in unoquoque homine artifice spectantur. 183 . non fallar. quod proprie fructus fruentis. ut frui mereamur aeternis. cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus visus est neque intellegentiae dator neque amoris. nosse et diligere in Deo et in nobis. uti autem Deo. Deum habet auctorem. quamvis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur. usus. Quo modo enim potest beatus esse. quae dixi. profecto et nostram nos genuissemus sapientiam nec eam doctrina. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum. cum se miseros esse sentiant. qui frui volunt nummo. Non enim ea sicut illa. falsa me amare verum esset. ut etiam in eo. quoniam non nummum propter Deum impendunt. usus utentis sit. Illis etiam. nunc vero quia natura nostra. quis dubitet quod eorum. Nam qui non est. inspirator. quo bene beateque vivitur. quando certum est me esse. scientiae formam. dura et mollia contrectando sentimus. quod me novi esse. cuius Deus est. nosse me. immo valde longeque distantem. ad quem cuncta quae agimus referre debemus. quam nemo est qui non esse beatus velit. rationalis propter doctrinam. quam fruendum. non eiusdem substantiae. Nec ignoro. sed ita esse potius invenerunt). sapores gustando. si nihil sit? Omnia esse volunt. 25. Ex his propter obtinendam beatam vitam tripertita. quem plus obtinuit consuetudo. quibus utique omnes temporaliter utimur. non quo sit consequens. Eaque duo cum amo. uti vero ea re.Tripertita philosophia Trinitati comparatur. immo tripertitam esse animadvertere potuerunt (neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et. Quantum intellegi datur. ut dixi. non fallor. Et nos quidem in nobis. ipsum etiam ut beati simus suavitatis intimae largitorem. sed miseriam suam potius auferri velint. et fructibus utimur et usibus fruimur. verumtamen eo loquendi modo. tertia ethica (quarum nomina latina iam multorum litteris frequentata sunt. Hoc itaque moreusum dixerim in his tribus. Consequens est autem. ut aliquid efficiat: natura. etiamsi fallerer. Ita vero vi quadam naturali ipsum esse iucundum est. hoc est illius summae Trinitatis. usus. ac per hoc sum. naturalis propter naturam. velut colores videndo. neque coaeternam et. atque hoc interesse videatur. quo brevius totum dicitur. In his autem tribus. quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat. ut sit etiam similitudine proxima. quae foris sunt.

quae infra nos sunt. non ullus corporeus tactus accedit. nihil quidem sentiente motu amare possemus. carnalem vitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc. eorum reperiatur. verumtamen id quasi appetere videremur. ut aliquanto productius in eadem miseria vivant tardiusque moriantur. proposito sibi quod. sed formas suas. etsi differens. Verumtamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent. sed omni modo perituri. immortalitatem. Sed de duobus illis. aeterna veritas. qui summe 184 . quod in hominibus. cum esset nobis bene. quae infra sunt. et hoc bonum est homini. at certe quaedam scientiae similitudo. quo amatur et quod amandum non est. quibus mundi huius visibilis structura formosa est. ipse magis amatur. ita tamen vel exiliunt in superna vel in ima descendunt vel librantur in mediis. quod aluntur et gignunt. sed quia sentiuntur. Item si arbores essemus. sed qui diligit. quaedam tamen similitudo. verum et ab his. in tantum id possumus. Amor qui amat et amatur ad Deum fertur. quo amantur. et quem ad modum etiam in ceteris rebus. qui illum diligit. quanta gratulatione susciperent. non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. de amore autem. sensibilia nuncupata sunt. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est. vel hinc intellegi potest. Sed nos ea sensu corporis ita capimus. Omnia esse quodam modo noverunt. etsi scientia nullo modo. Nam velut amores corporum momenta sunt ponderum. si quis immortalitatem daret. Iam vero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura. qua mens nostra quodam modo radiatur. ut illo proficiente quo bene vivimus iste deficiat quo male vivimus. cetera autem rerum corporalium. non gustus faucium. nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna vivere. aliud terrae radicis affigunt. iniusta per eius privationem. licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum. quocumque fertur. 28. sed nec ulla saltem seminalis est vita. qui rectius amantur. non dictum est. donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod vivimus. et istum amorem odit in se. quo iusta et iniusta sentimus. quasi innotescere velle videantur. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. 27. quo alimentum trahant atque ita suum quodam modo esse conservent? Ipsa postremo corpora. non spiramenta narium. si in eadem miseria semper esse nollent. Quid? animalia omnia etiam irrationalia. Si enim pecora essemus. Quoniam igitur homines sumus ad nostri Creatoris imaginem creati. Nam in quantum eam capimus. nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Atque ideo cum se noverint esse morituros. pro magno beneficio sibi hanc impendi misericordiam desiderant. satis diximus. ab immensis draconibus usque ad exiguos vermiculos nonne se esse velle atque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices. nihil aliud quaereremus. sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt. quo feracius essemus uberiusque fructuosae.quoniam stulti. ut de his omnibus recte iudicare possimus. quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor. ut essentiam suam. Cur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus. ut pro eo. Ad huius sensus officium non acies pupulae. nulli et nusquam essent futuri. quod nosse non possunt. qua nec ipsa miseria moreretur. nisi ab illo facta essent. quam eam morte finire. utrum et ipse amor ametur. quia pauperes atque mendici sunt. quibus datum non est ista cogitare. custodiant. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum. iusta per intellegibilem speciem. sive deorsum gravitate sive sursum levitate nitantur. Possunt enim ambo esse in uno homine. saltem talem quae non habeat finem mendicitatis. aeterna et vera caritas. cuius est vera aeternitas. non foramen auriculae. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem. Ita enim corpus pondere. non quia sentiunt. quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem. quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem vel appeterent vel tenerent. Amatur autem. qui se beatos putant. essentia scilicet et notitia. ubi secundum naturam possunt esse. estque ipse aeterna et vera et cara Trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus. ut de his non sensu corporis iudicemus. sentiendas sensibus praebent. quo id amatur quod amandum est. sine ullo quidem sensu atque vita. sicut animus amore fertur. Procul dubio ergo indicant. quantum amentur in nobis. Verumtamen inest in sensibus irrationalium animantium. profecto exsultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus. quod lamentari quisque sana mente mavult quam laetari in amentia. 2. quibus non solum sensus. et haec amo atque amare me similiter certus sum. quantum suscepti huius operis ratio visa est postulare. Quae vis magna atque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est. Si essemus lapides aut fluctus aut ventus aut flamma vel quid huiusmodi. miseri iudicantur. et hinc probamus.

ideo dici potest quota eius sit. quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. nam decima pars eius est. quasi qui non potuerit creare omnia simul. Sic deinde cetera. currentes quasi quaedam eius alibi magis. decima et quinta et dimidia. Coniunctae vero istae duae partes eius. utrum in ea ratione cognoscatur aliquid. sed amplius. habet enim duodecimam. Hoc breviter commemorandum putavi ad commemorandam senarii numeri perfectionem. et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum Sanctum. tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. simul ductae non complent decem. fiunt. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt. aliter cum in pulvere scribitur. secundum quam factum est. sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio atque lignorum. Habet et quintam. sicut iam supra diximus. habet quartam. quod caelum vocatum est. quam nos ipsi nobis cogniti simus. ubi habent causas rationesque suas. ibi amare nostrum non habebit offensionem. qui summe bonus est. quae deinceps congruis motibus peragerent tempora. quod sunt duo. id est sedecim. 30. quae in multis sanctarum Scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter 185 . Neque enim exempli gratia quia in novenario numero quattuor pars aliqua eius est. Numerus quippe senarius primus completur suis partibus. qua facta est. Itemque in denario quaternarius est aliqua pars eius. tamen. de quorum fide cur nulla debeat esse dubitatio. quae sunt quattuor. sicut dimidia. alibi minus impressa vestigia colligamus. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione. Haec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur. id est secundum quas facta sunt. habet sextam. longe sunt a tota summa eius. id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus. quae fecit mirabili stabilitate. ibi nosse nostrum non habebit errorem. Ibi esse nostrum non habebit mortem. sed posterior erit diligentius disserendi locus. ita noverunt. qui primus. ut dixi. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. velut artis atque operum. in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille evangelicus filius 56 ad nosmetipsos reversi surgamus et ad illum redeamus. sicut quorumque in terra gradientium atque repentium et ipsius hominis. quoniam per nos ipsos nosse non possumus. ut eis magis ista. id est unum et duo et quinque. Sed hae tres partes eius. quod est unum. sed immortalis semper in caelis est. sicut solis ac lunae stellarumque conditio. habet et dimidiam. eamque esse inseparabilem Trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam. qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores. quae sunt duo. incommutabiliter permanentes. Deum primitus divisisse iam diximus. inter quos et illos. sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. sed per ipsam praesentiam immutabilis veritatis. hoc est in sapientia Dei. et aliter iustitia in veritate incommutabili. quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque referuntur. qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt. Nunc autem tria ista nostra quamvis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus. sed quota sit dici non potest. tamquam per omnia. quae sunt unum et duo et tria. alios hinc testes vel quaerimus vel habemus. partibus suis in summam redactis ipse perficitur. Multum enim differt. quae in summam ducta sex fiunt. illa clariore. 29. illo adiuvante quod coepimus ut possumus explicemus. unum autem potest. In hoc autem libro de civitate Dei. quae sunt tria. ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis. et tamen omnes non tres deos esse. quod sunt quinque. quo autem si bene agantur perventura sint. quod est novem. habet et dimidiam. quae sunt sex. quamdiu futura vel utrum numquam defutura et quo si male. id est sexta sui parte et tertia et dimidia. quam in ea ipsa sciunt. id est unum et tria. non est iste. sunt enim octo. tertia. qui summe sapiens est. a quo peccando recesseramus. cum intellecta conspicitur 57. unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim. et tria potest. non quia Deo fuerit necessaria mora temporum. in quo perfecit Deus opera sua. sed unum Deum. qui cunctis in terra rebus excelleret. tamquam in arte.est. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis. sed nos ipsi praesentia sentiamus atque interiore veracissimo cernamus aspectu. sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores. nam nona eius est. sicut aliter scitur rectitudo linearum seu veritas figurarum. aliter in se ipsis. an in se ipso. nam tertia eius est. volucrum scilicet atque piscium beluarumque natantium. nona scilicet atque tertia. Illi quippe angeli sancti non per verba sonantia Deum discunt. verumtamen et in se ipsis. in se ipsis autem tamquam in vespertina. Perfectus est senarius numerus. Ipsam quoque creaturam melius ibi. unum autem potest. hac obscuriore cognitione. habet tertiam. aliter in anima iusti. quae quotae sint dici potest. Unde ratio numeri contemnenda non est. hoc est Verbum eius unigenitum. Duodenarii vero numeri partes in summam ductae transeunt eum. quae non peregrinatur in huius vitae mortalitate. sicut ex aquis animalium. Angeli vident in Dei Verbo et in seipsis.

ex quibus duobus septenarius constat. Hinc est quod etiam Scripturas istas cum labore rimamur. ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo 62. Hoc itaque satis sit admonere. maxime quia hoc me delectat plurimum. quae non habet vesperam. sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 66. dico enim vobis. ut etiam ipsa aliter in Dei Verbo. usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens. ne contemnatis unum ex pusillis istis. et facta est lux 65. sed in requie sua. totus par quaternarius. quod non de iniquitatibus. Boni et mali angeli luci et tenebris comparantur. aliam velut vespertinam notitiam. qua requiescitur in Deo. ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua. In septimo autem die. dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos. quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant. inquit. quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur.intuentibus. sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi voluit. non peribit. Dei superferebatur super aquam 69. 31. pro cuiusque rei universitate poni solet. qui eis velut carcer est. verum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit. sed cum venerit quod perfectum est. de quo Dominus ait: Docebit vos omnem veritatem 63. et resurget 60. sicut attestatur Psalmus. quod est Verbum eius et ipsum Scriptura principium nominavit (sicut ipse in evangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium 67 ): non e contrario referam contentionem. sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur aut doceat. Ibi requies Dei. Deus requievit in perfecto septenario numero. id est in plena perfectione. Ideo laboramus. quod ex parte est evacuabitur 64. quia angeli eorum in caelis semper vident faciem Patris mei. Ad quorum societatem pertinere parvulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei 70. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus Sanctus. vel quam molem materiamve futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupaverit subiciendo et addendo: Terra autem erat invisibilis et incomposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut Trinitatis commemoratio compleretur: Et Spiritus. Inter hos ergo et illos Deum vel praescientia vel opere divisisse quis 186 . ut Pater fecisse intellegatur in Filio. et vereor ne occasione comperta scientiolam nostram leviter magis quam utiliter iactare velle videamur. Domine! omnia in sapientia fecisti 68 : convenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus Sanctus. 33. qui in caelis est 71. quod ita profundum est. id est eodem die septiens repetito. qualem terram Deus primitus fecerit. 32. sed et liber iste iam prolixus est. et: Septiens in die laudabo te 61. In toto quippe. atque illud. quod dictum est: In principio. ut dixi. non ita dictum tamquam primum hoc factum sit. Dei requies commendatur 59. ubi ait: Videte. mensuram et pondus neglegere iudicemur. cum de numero multum loquimur. Proinde ut volet quisque accipiat. angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum. in quibus septenarius numerus. sicuti est: Septiens cadet iustus. quod totus impar primus numerus ternarius est. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt. quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum. quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. Ne quis autem contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux. sicut habent permanendi aeternitatem. in qua primum sanctificatio sonat. ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias. sed quia omnia in sapientia fecit. Sine difficultate quippe nos adiuvant. cum ante fecerit angelos. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare. qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est. requies. in parte autem labor. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram. Angeli facti sunt ante omnia. Habenda est itaque ratio moderationis atque gravitatis. Cum enim dictum esset. neque enim ulla creatura est. et multa huiusmodi in divinis auctoritatibus reperiuntur. ne forte. sed tamen de sua sempiterna et vera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Sancti vero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus. quamdiu ex parte scimus. id est: Quotiescumque ceciderit. Peccasse autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 58. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reservari 72. aliter in se cognita faciat aliam velut diurnam. Ideo pro universo saepe ponitur.

sicut scriptum est. si ipsi hominem facere possent. Quod possunt simili vanitate etiam de terra dicere. lucis tenebrarumque vocabulis significatas existimavimus. non sumus noctis neque tenebrarum 79. Ibi enim sedes est phlegmatis. nunc autem lux in Domino 73. in capite ponerent. quibus nominibus universalis est significata creatura. Nam ipsius est mare. inquiunt. istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem. quamvis et aquas. hanc illi invidentem. Sed. ut nolens prosit persecutionibus suis. a regula tamen fidei. quod est credibilius. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei. unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius 75. sive in principio. sed ubi discreti. aliam vero natura bonam. non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae. Quapropter. sicut in Psalmo legitur. Dei bonitati ministram. Aberrant quidam angelos aquis comparantes. istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam. ne quantum vult noceat. illam Dei nutu clementer subvenientem. vel spiritalis et corporalis. alteram tumentem typho. isti trutinatores elementorum nequaquam crederent. quod perversissimae atque impiae vanitatis est. qui peiores esse hominibus infidelibus sive intellegunt sive credunt. ut quantum vult consulat. ut homo Dei tam eximiae divinaeque sapientiae. quod convenientius intellegitur. etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit. cui nomen est Genesis. infra vero vel aquae istae visibiles vel malorum angelorum multitudo vel omnium hominum gentes. istam inde deiectam in hoc infimo aerior caelo tumultuantem. 34. et aridam terram manus eius finxerunt 83. etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est. de quibus deinceps dicere institui. Quod si ita est. illam huic illudentem. quia primo fecit. si diligenter singula scrutemur atque tractemus. quod Deus umorem fluidum et frigidum ac per hoc gravem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit. secundum Dei opus utique aptissime. iamque de duabus istis diversis inter se atque contrariis societatibus angelorum. quibus omnia quae creata sunt continentur. 187 . nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. et facta est lux. et quoniam. uno enim nomine utrumque comprehensum est. ponderibus elementorum moventur et ideo non putant aquarum fluidam gravemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui. quae per alias eiusdem auctoritatis sacras Litteras satis fidelibus nota est. illam in caelis caelorum habitantem 78. quia. si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset. negent quidam factas a Deo. in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis civitatum. quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. qui secundum rationes suas. immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei. Deus superbis resistit. unam et natura bonam et voluntate rectam. vel magnae duae mundi partes. habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium. unam Dei sancto amore flagrantem. aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam. et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est. quantum satis esse visum est. scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram 80. quae omnia sexto die dicit esse perfecta. Dei potestate frenatam. unam fruentem Deo. secundum istorum autem coniecturam tam absurde. in principio. illam luminosa pietate tranquillam. aliquando tenebrae. inquit. humilibus autem dat gratiam 77. quae super caelos sunt. aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo. etsi voluntatem auctoris libri huius indagare nequivimus. alteram propriae celsitudinis immundo amore fumantem. Illic ergo et aqua intellegenda est. ad perfectiorem disputationis finem nostra pervenit intentio. Istos vero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto advertunt. si prostratus adoraveris me 76. et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Divisit Deus inter lucem et tenebras 74 : nos tamen has duas angelicas societates. non ei pituitam. disputavimus: hunc quoque librum aliquando claudamus. quod graece dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum vicem obtinet.dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide viventes et eorum aequalitatem adhuc sperantes. ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. iuste ulciscentem. nullo modo angelos praetermisisse credatur. et ipse fecit illud. et si auctoritati eiusdem Scripturae subditi essent. scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram 82. ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux. istam. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit. cum peregrinos colligit suos: nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares atque contrarias. ut. angelos intellegi volunt. non illic apparet ubi facti sint angeli. aliis manifestioribus divinarum Scripturarum testimoniis declaratas quod etiam in hoc libro. non abhorruimus. Sed hi qui in nomine aquarum. sed voluntate perversam. quae in illo divino libro de constitutione mundi scripta sunt. ut supra firmamentum angeli intellegantur. secundum quam dicit Apostolus: Omnes enim vos filii lucis estis et filii diei. sive. utique nondum tenentes iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim. quia in Verbo unigenito fecit. Quamquam nonnulli putaverint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam 81. illam.

De saeculis saeculorum. quae cum ipsis nocet. Quid respondendum sit his. De revolutione saeculorum. quo voluntas ab incommutabili bono ad mutabile bonum deficit. si non nocet. De inimicis Dei non per naturam. 17. De falsitate eius historiae. qui humanum genus sicut ipsum mundum semper fuisse existimant. quia vitium. 11. qui summe et semper est. 18. quae infinita sunt. 21. quam Deus nec novo consilio instituerit nec mutabili voluntate. 20. De amore perverso. 4. quibus certo fine conclusis universa semper in eumdem ordinem eamdemque speciem reditura quidam philosophi crediderunt. 6. Quae causa sit beatitudinis angelorum bonorum et quae causa sit miseriae angelorum malorum. 16.14 LIBER XII BREVICULUS 1. An ut Deus semper etiam Dominus fuisse intellegatur. eumdem habeant bonae voluntatis auctorem per Spiritum Sanctum in eis caritate diffusa. De temporali conditione generis humani. bonae utique naturae nocet. qui hunc quidem mundum non sempiternum putant. De impietate eorum. De his. 2. 3. qui primam conditionem hominis tardam esse causantur. 14. 19. De naturis irrationalium aut vita carentium. quem habent Creatorem naturae. quia ab eo. 188 . Causam efficientem malae voluntatis non esse quaerendam. An sancti angeli. quae multa millia annorum praeteritis temporibus ascribit. Nullam essentiam Deo esse contrariam. De opinione eorum. 7. 15. quae in suo genere atque ordine ab universitatis decore non discrepant. 12. nec Dei posse scientia comprehendi. Contra eos. hoc in totum videtur diversum esse quod non est. 8. 5. sed per contrariam voluntatem. 9. qui asserunt animas summae veraeque beatitudinis participes iterum atque iterum per circuitus temporum ad easdem miserias laboresque redituras. qui dicunt ea. 10. Quid de incommutabili consilio ac voluntate Dei fides sana defendat contra ratiocinationes eorum. credendum sit creaturam quoque numquam defuisse cui dominaretur. De una bonorum angelorum malorumque natura. non est. 13. sed aut innumerabiles aut eumdem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolvi opinantur. qui opera Dei ex aeternitate repetita per eosdem semper volunt saeculorum redire circuitus. et quomodo dicatur semper creatum quod dici non potest coaeternum. Quod in omnium naturarum specie ac modo laudabilis sit Creator. Quomodo intellegenda sit promissa homini a Deo vita aeterna ante tempora aeterna.

dum alii constanter in communi omnibus bono. cum quaeritur. Quam ob rem si. 1. 25. sed ex illo. non ex se ipsa potest. sed duae potius civitates. Ita quamvis non omnis beata possit esse creatura (neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est). recte respondetur: Quia Deo adhaerent. qua putaverunt angelos quidem a Deo conditos. a quo creata est. quod ipse illis Deus est. De conditione unius primi hominis atque in eo generis humani. cur isti sint miseri. In primo homine exortam fuisse omnem plenitudinem generis humani. Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis. altera in malis non solum angelis. quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda. quantum piorum populum ex eius genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus. et cum quaeritur. una in bonis. De natura humanae animae creatae ad imaginem Dei. Quamquam ergo summa non sint. ubi duarum civitatum. In potestate est naturae rationalis Deo adhaerere uno vero bono. Naturae rationalis bonum est esse cum Deo. 23. ea tamen. ut beata sint. a superiore communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate. Nec ideo cetera in hac creaturae universitate 189 . studia partium pro individua caritate superbi fallaces invidi effecti sunt. hoc est societates. quo amisso misera est. An ullius vel minimae creaturae possint dici angeli creatores. Antequam de institutione hominis dicam. Ille vero qui non alio. quantum ad rationalium mortalium genus attinet. quae pars honoranda esset praemio. merito esse dicantur. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo. sed ipsos esse humanorum corporum conditores. quae potest. sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse dubitare fas non est. LIBER DUODECIMUS DEUS BONOS ANGELOS ET SEMEL IN TEMPORE HOMINEM CREAVIT Quae sint bona et mala in angelis et in rebus (1-9) Societas est et civitas angelorum et hominum.22. Quod praescierit Deus hominem. Dicimus itaque immutabile bonum non esse nisi unum verum beatum Deum. ideo miser non potest esse. cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit. recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis vel intellectualis bonum. 3. immutabili bono. quia non se potest amittere. quae damnanda supplicio. atque in eius aeternitate veritate caritate persistunt. sicut superiore libro 1 apparuisse in angelis iam videtur: prius mihi quaedam de ipsis angelis video esse dicenda. 1. quod non de illo. quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona. 2. ut sine illo misera esse necesse sit. quem primum condidit. apparebit exortus. 1. nisi Deus. quod usque adeo bonum eorum est. De Platonicorum opinione. peccaturum simulque praeviderit. ea vero. verum etiam hominibus constitutae. quare illi beati sint. quo beata sit. in qua praeviderit Deus. 28. bona quidem esse. quam non inconveniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas. ut non quattuor (duae scilicet angelorum totidemque hominum). quod est non adhaerere Deo. quibus demonstretur quantum a nobis potest. alii sua potestate potius delectati. sed se ipso bono beatus est. Omnem naturam et omnem speciem universae creaturae nonnisi opere Dei fieri atque formari. verumtamen mutabilia. 26. 1. 24. sed de nihilo facta sunt. quod ab illo. quae fecit. vanitatis astutiam pro certissima veritate. 27. quia ex nihilo creata est. quae adhaerere possunt. Hoc enim adepto beata. velut bonum suum sibi ipsi essent.

190 . cui noxium sit non esse cum Deo. atque ita naturas essentiarum gradibus ordinavit (sicut enim ab eo. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo. qui non natura. contrarium est bono. Omne autem vitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. essentia nulla contraria est. malae sunt. huic naturae. non potestate laedendi. quas ex nihilo creavit. ne quisquam. neque hoc ob aliud. sed ipsis malum. in quantum autem naturae sunt. aliis minus. neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora. naturae vero. Et cum in poenis est natura vitiosa. unde et huic bono utique contrarium est. quia caeca esse non possunt. etiam hoc ibi bonum est. quod impunita non est. nisi adimunt integritatem pulchritudinem. quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici. satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam. quoniam omne vitium naturae nocet. quo non adhaerent Deo. Nam quid eis nocendo faciunt. quamvis non possit vitium nocere incommutabili bono. Nulla quippe mala Deo noxia. 3. Vitium naturae contrarium est Deo. id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum. Nam esse vitium et non nocere non potest. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. non esse contrarium est. sicut est ipse. sed sibi. sed vitium quia malum est. quo usi veteres non sunt latini sermonis auctores. Natura igitur contraria non est Deo. nec eorum naturae auctorem Deum. vocatur sapientia. excepto eo. quod Graeci appellant . et ideo immutabilis sit: rebus. cui mens inest capax intellegibilis lucis. quod per angelum Deus dixit. sola mala nusquam. sed etiam noxium. quia misera esse non possunt. quae in tanta excellentia creata est. 2. ac per hoc ei naturae. in quantum vitiosae sunt. Inimici enim sunt resistendi voluntate. profecto non illi adhaerere vitium est. eius naturae ut Deo adhaereat convenire. quod est. inde sapiat. Porro autem bonum est et natura quam vitiat. ut ei vivat. nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. non natura differt ista. sed Deo tantummodo tamquam bono malum. quod est sapere. quoniam naturae etiam illae. sed mutabilibus corruptibilibusque naturis. nisi ubi nocet. inhaerendo tamen incommutabili bono. sed iam nostris temporibus usitato. tamquam malum bono. quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam vitio malorum angelorum. contraria natura non est. Hoc etiam isto modo dici potest. quia non inest. vocatur essentia. nihil ei valentes nocere. a voluntate sumpsit exordium. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera. id est summo Deo. Si enim bonae non essent. et aliis dedit esse amplius. Cuius enim recte vituperatur vitium. Nam etiam quod vitium consuetudine nimiove progressu roboratum velut naturaliter inolevit. quod natura est. bonis tamen ipsorum quoque testimonio vitiorum. cum de angelis apostaticis loquimur. quam illa quae rationis vel sensus est expers. existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam. quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum. bonae sunt. sed non summe esse. Dicuntur autem in Scripturis inimici Dei 3. quod illo dehonestatur natura laudabilis. illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur. procul dubio natura laudatur. Idcirco vitium. nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec vitium est. quod ad naturam oculorum pertinet visus. Ei quippe. qui sum 2. quo tamen etiam vitio valde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo. Sicut ergo. ut. Ab illa igitur. Ex principio est quaelibet natura ideoque bona. Cuius erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius. non tamen posse nocere nisi bono. salutem virtutem et quidquid boni naturae per vitium detrahi sive minui consuevit? Quod si omnino desit. hoc enim verbum e verbo expressum est. sic ab eo. ne deesset etiam linguae nostrae. quam vitiat. cum vitium creaturae angelicae dicitur. cum vitium oculorum dicitur caecitas. beatitudinem consequatur nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit eique explendae non sufficiat nisi Deus. Haec dicta sint. Sola ergo bona alicubi esse possunt. sed vitiis adversantur eius imperio. et ideo in eam non cadit miseria. esse dedit. Cum enim Deus summa essentia sit. quae adhaeret Deo. quae ex malae voluntatis initio vitiatae sunt. novo quidem nomine. sed vitio. Deus namque immutabilis est et omni modo incorruptibilis. eis vitia nocere non possent. sed de voluntariis poenas luit. ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita. et cum vitium aurium dicitur surditas.meliora sunt. quae summe est. ut diceretur essentia). quo non adhaeret Deo. id ostenditur. quanto perspicacius intellegere potuerit. Unde colligitur. quod est esse. non est Deo. qua discernitur iustum ab iniusto. De vitiis quippe nunc loquimur eius naturae. licet sit ipsa mutabilis. non tantum malum. qua faciente sunt quaecumque sunt. nisi quae non est. hoc est summe sit. Et propterea Deo. hinc apertissime declaratur. Quod cum ita sit. Nam recta vitii vituperatio est. Non enim quisquam de vitiis naturalibus. vitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono.

Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus. quo absurdius putari nihil potest. et cum ibi sunt. et in illo ardore. qui laudant in igne lucem. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea verissima reperitur. cui particulae. nihil invenitur. quibus Creatoris lege subduntur. qui summe est. satis apte decenterque conveniunt. Est ratio gubernandae universitatis. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis. Huius porro malae voluntatis causa efficiens si quaeratur. quoniam sunt illa meliora. 5. qui eis displicet. quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti universum. ut nec summe esset. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro. Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam 7. si ita est. oculis infirmis per inconvenientiam nocere. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda. Ceterum vitia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium atque mortalium vel intellectu vel sensu vel vita omnino carentium. quoniam sunt et ideo habent modum suum. sed utilitatem suam. sic faciat non esse quod erat. nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent. quorum abundantia Aegyptiorum superbia vapulavit 5. cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala voluntas efficiens est operis mali. neque ullo modo esse posset. et qui magis essent. quoniam quidam peccantes vel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem. pro usu motuque rerum. Cum vero causa miseriae malorum angelorum quaeritur. cum eis fiunt noxiae. ubi esse per naturae ordinem debent.Cuilibet naturae conveniens bonum fuit. quarum nulla omnino est. Nam eius in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt. se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. Videre enim volunt. ita ut nec tanta corruptio. rerum est ordo transeuntium. nec ullorum vitiorum offensione vituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. quis ita desipiat. quae certe et illis placet. in melius deteriusve mutantur. quantum acceperunt. quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur. cuius non sit auctor et conditor Deus. aut bonam profecto habet aut malam. Si autem res ista. cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint. malae autem voluntatis efficiens nihil est. ut cedendo ac succedendo 4 peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. a quo aversa non quidem nulla. ardere nolunt. quem ratio gubernandae universitatis includit. Quoniam si res aliqua est. ardorem autem vituperant. qui summe est. Quid enim est igne flammante vigente lucente pulchrius? quid calefaciente curante coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. quae ita creata est. ut dicat quod bona voluntas faciat voluntatem malam? Erit enim. aut ideo universitati deesse ista debuerunt. frui posset. suum esse custodiunt. non eas considerantibus. Sed parum attendunt eam ipsam lucem. 6. sed ex suo commodo vel incommodo. rectissime credenda praecipitur providentia Conditoris. et tamen ad beatitudinem habendam eo. videlicet non ex vi naturae. qui summe est atque ob hoc ab illo facta est omnis essentia. et hoc vitium quid aliud quam superbia nuncupetur ? Initium quippe omnis peccati superbia 6. ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. in eum divina providentia tendentes exitum. Naturae igitur omnes. si habet. bona voluntas causa peccati. ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. sicut illa animalia. Miseria naturae rationalis fuit ex aversione a Deo. sed per se ipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. quamvis damnatis impiis futura poenalis. Cum ergo in his locis. 4. Quamquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria neque poenalia naturas ipsas. quae de nihilo facta esset. Unde nobis. quod ab illo. Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium eius naturae. quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit. si bonam. aversi ad se ipsos conversi sunt. qui non summe sunt. et quae semper esse non acceperunt. quae putatur facere voluntatem malam. quae non summe est (quia neque illi aequalis esse deberet. Sed isto modo possunt et solem vituperare. aut habet aut non habet aliquam voluntatem. damnabilia putare ridiculum est. profecto bonae sunt. quod in natura placet. aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus atque in qualitates superantium superata vertuntur. ipsa quoque habet voluntatem malam. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat. eadem ratione commendant. etiam eam quae fecerit res 191 . sentire non possumus. nonnulla animalia per convenientiam salubriter vivere. ea merito occurrit. speciem suam et quamdam secum pacem suam. sed tamen minus esset atque ob hoc misera fieret. si ab illo facta non esset). quae nos offendunt. si ei qui summe est adhaererent. quia et in eis hoc nobis per vitium tolli displicet. Deus. Quae cum ita sint. in quibus eam contemplari minus idonei sumus. quod ei adhaerent qui summe est. ubi esse talia competebat. si prudenter attendamus. Quid est enim quod facit voluntatem malam.

et inveniet voluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est. Ea quippe quae non in specie. quod mala voluntas nocendo posset adimere. hoc est ipsam voluntatem malam? Quaedam non in specie sed in eius privatione sciuntur. ad id. quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria voluntate consenserit? Hanc igitur consensionem. neque hoc nisi per aures. quid erat ipse ante voluntatem malam nisi natura bona. in qua bonum naturale praecesserat. Si enim in nulla fuit. requiro. Nam si praecessit a qua fieret. si eadem temptatione ambo temptentur. in qua nulla voluntas fuit. propriam igitur in uno eorum voluntatem malam res quae fecerit scire volentibus. qui utique bonus ante voluntatem malam fuerit: quaerat cur eam fecerit. vitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono privabat. an aequalis. causam primae malae voluntatis inquiro. Non est enim prima voluntas mala. hanc malam quam male suadenti adhibuit voluntatem quae in eo res fecerit. Delicta enim quis intellegit? 8 192 . Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. non facit alter in altero voluntatem malam. ac per hoc nec mala voluntas fuisse dicenda est. Quo modo ergo res bona efficiens est voluntatis malae? Quo modo. neque illud nisi per oculos. antequam habeat voluntatem malam. alterum voluisse a castitate deficere? Unde. cum efficientes non sint. nisi a bono fieri malum et bonum esse causam mali? si quidem a natura bona fit voluntas mala. cum ante illam visionem ac temptationem similes ambo animo et corpore fuerint. appetivit. nusquam tenebras videt. ipsum sibi fecisse voluntatem malam. voluntatem malam. ut natura bona. nisi propria voluntate. Duo quippe quamdiu sunt pariter voluntatis bonae. quae alteram fecit. bonum auferendo vel minuendo utique nocuit. quamvis mutabilis. Si enim non nocuit. Sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit. Sed superior utique melior. Haec utrum superior sit. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem. ac si quisquam velit videre tenebras vel audire silentium. nihil occurrit. Quod unde fieri potest. ut sit aliquis inquirendi modus. alter in voluntate pudica stabilis perseveret.consequenter interrogo. non enim est efficiens. quae prima peccavit. cuius auctor Deus. qui consensit temptanti atque suadenti. illa prior est. 7. quod tamen utrumque nobis notum est. faciat aliquid mali. Idcirco non res inferior voluntatem malam fecit. quod ea res fecerit malam voluntatem. et unus ei cedat atque consentiat. fecerit angelicae naturae. sed deficiens. nisi ubi coeperit non videre. mutabili tamen. an inferior. Nam si natura causa est voluntatis malae. quod summe est. ac non potius bonae voluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. nesciendo condiscit. ut sciendo nesciantur. quo se convertit. sed ex eo quod de nihilo facta natura est. Restat ut dicatur. an quia ex nihilo facta est. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram. habens modum et speciem suam in genere atque ordine suo. nam eam non fecit in ambobus. quod videndum ambobus pariter adfuit. efficitur mala. Ita etiam non ad aliquem alium sensum. non quia malum est. Si enim dixerimus quod ipse eam fecerit. atque ita. quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. sed quia perversa est ipsa conversio. Nemo ergo ex me scire quaerat. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione temptatum. cui nulla voluntas est. sed in bona. si dici aut intellegi potest. Deficere namque ab eo. Et ideo in mala natura voluntas mala esse non poterat. Relinquitur ut inferior res. quodam modo nesciendo sciuntur. alter idem qui fuerat perseveret: quid aliud apparet. non sane in specie. Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales. Non igitur esse potuit sempiterna voluntas mala in ea re. Si ergo non erat sempiterna. si bene intueantur. sed in speciei privatione. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum oculis pariter visa est eadem pulchritudo. ad illicite utendum pulchro corpore. quid aliud cogimur dicere. nisi forte ut nescire discat. Causas porro defectionum istarum. si autem in aliqua. quam fecit voluntas mala. quis eam fecerit quaero. quaerimus. cui vitium hoc posset nocere. non utique vitium fuit. sed in eius privatione sciuntur. hoc est incipere habere voluntatem malam. ipsa quia facta est. quia nec illa effectio sed defectio. sed ubi deficiunt. quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. ambobus pariter institit occulta temptatio. quo modo ergo nullius. An caro intuentis in causa est? cur non et illius? An vero animus? cur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. quod sciri non posse sciendum est. procul dubio bona est. Porro si nocuit. ut in illo fiat. nisi unum noluisse. sed ad solas aures pertinet sentire silentium. sed rem inferiorem prave atque inordinate. inquam. sed illa prima est. bonum est causa mali? Cum enim se voluntas relicto superiore ad inferiora convertit. velle invenire tale est. quam nulla fecit. qua visa unus eorum ad illicite fruendum moveatur. ut dixi. sed deficientes. Nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur. quid putamus esse causae. qui est immutabile bonum? Qui ergo dicit eum. quod minus est. Nemo igitur quaerat efficientem causam malae voluntatis. utrum quia natura est. quod me nescire scio. cui non consensit alius. quoniam natura et essentia est. in illo non fiat voluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis. omnino non fuit.

causas habent efficientes. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona voluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt: ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt? Absit. sed animae perversae amantis corporeas voluptates neglecta temperantia. qua poterant adhaerere vel deficere. quem sequitur iste. utrum cum ipsis facta est. a qua non defecissent. ut mali causa non sit bonum. in quo fit mala voluntas. isti ab ea deficiendo mutati sunt. qui minus erant. Deficitur enim non ad mala. numquam sanctos angelos fuisse credendum est. quae incomparabiliter auro debuit anteponi. qui in eadem perstiterunt. Itemque scio.Malum est a bono defectio. a quo facti sunt. Et cum id egit eorum voluntas bona. defecerant). simulque ut facti sunt. utrum mala an bona? Si mala. nec superbia vitium est dantis potestatem vel ipsius etiam potestatis. quo illi adhaererent. sed voluntarios defectus iusta poena consequitur. 2. quo modo illa non esse facta dicetur? Porro quia facta est. Cum ergo ipsi facti sint. essentialis nulla sit causa (ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum. 9. sed animae perverse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae. quam bona natura non fecit. Si nulla. causas habent deficientes. hoc est Dei amore. qui eos cum bona voluntate. cum boni creati essent. naturam Dei numquam. cavendum est. ne voluntas bona bonorum angelorum non facta. si utique noluissent. Hoc bonum quibus commune est. quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum Sanctum. et ea posse deficere. mala scilicet voluntate hoc ipso quod a bona defecerunt. creavit. et ideo non necessarios. quam eos ille fecerat. Neque enim auri vitium est avaritia. quo nemo melius quicquam facit: profecto et bonam voluntatem. etiamsi adipiscatur. non dubium quod ab illo facta sit. qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suavioribus coaptamur. sed ad illum. Et istam quis fecerat nisi ille.. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 11. pervenerunt. sed Deo coaeterna esse credatur. 8. id est cum amore casto. simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona voluntate. nondum tam boni quam esse cum bona voluntate coeperunt. sed hominis perverse amantis aurum iustitia derelicta. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere. quod illi in eadem bona voluntate manserunt. sed animae perverse amantis potestatem suam potentioris iustiore contempta. nec tantum hominum. iam ergo habebant. nisi ille. 1. Ac per hoc qui perverse amat cuiuslibet naturae bonum. nusquam. id in eo fieri. utrum aliqua eam an nulla voluntate fecerunt. utique nec fecerunt. habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una 193 . amore. si dici potest. si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam voluntatem. sed defectus a bono). Deus in angelis bonam creavit voluntatem. tractavimus 9. ut non ad se ipsos. id est non ad malas naturas. adhaeserunt. Nam et hoc discutiendum est. ei. qui datus est eis 10. sed male. Quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt). verum etiam de sanctis angelis posse dici. sed ideo male. nec luxuria vitium est pulchrorum suaviumque corporum. quod si nollet non fieret. qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat. qui summe est. nec iactantia vitium est laudis humanae. quo modo esse potuit mala voluntas bonae voluntatis effectrix? Si bona. Isti autem. Quid enim erant sine bona voluntate nisi mali? Aut si propterea non mali. qua deseritur Deus. nulla ex parte posse deficere. qua meliores essent. cuius defectionis etiam causa utique deficit): si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam voluntatis bonae. istis mala voluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem. ex se ipso faceret implendo meliorem. nec talem voluntatem facit nisi defectio.. qui. quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. ipse fit in bono malus et miser meliore privatus. nisi cum a bono sponte defecit. certe nondum tales. Hoc scio.. a quo et ipsi. in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt (quid enim tunc faciunt nisi vana?). unde se numquam casuros certissimi fierent.. tamen mali sunt (mala propria voluntate. sed primitus praecipueque angelorum bonum esse. cum quo facti sunt. Si aliqua. prius faciens excitando avidiorem? . sicut iam etiam in libro. quia nec mala voluntas eis inerat (neque enim ab ea. Cum ergo malae voluntatis efficiens naturalis vel. nisi operante adiutorio Creatoris habere non possent. quo minuitur atque depravatur naturae bonum. aut minorem acceperunt divini amoris gratiam quam illi. an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis. At si non potuerunt se ipsos facere meliores. quae ex nihilo facta sunt. quam nondum coeperant habere. 9. eoque sunt isti ab illorum societate discreti. converterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque viverent: quid aliud ostenditur nisi voluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram. aut si utrique boni aequaliter creati sunt.

quae vere sacrae sunt. Unde ait et Apuleius. quae mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarum atque in omnibus gentibus. ducenti et triginta tres computentur. tres eorum annos complectebatur antiquos. quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit. si semper fuit humanum genus. sive non eum solum. qui mortem obierunt. Cuius pars. cum tanta veritate implentur. 1. multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris. et ideo paucos homines. sed certis saeculorum intervallis innumerabiliter oriri et occidere. sicut de angelis dictum est. Quid de temporibus in institutione humani generis dicendum (10-14) Quid multi opinentur de institutione humani generis. Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum. illa atque illa insula incoli coeperit. ceterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse. 10. quas sibi esse credituras inter cetera vera. in Graeca vero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu. quae maxime innotuit. humanum genus sumpsit exordium secundum sanctae Scripturae fidem. Ex uno quippe homine. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. continet etiam regna. quia veritatem non excedit annorum. Dicunt autem quod putant. qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. Quidam ex elementis putant hominem renasci. quem primum Deus condidit. respondent diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia. ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur. aequarent. quas plenas fabulosis velut antiquitatibus proferre voluerint contra auctoritatem notissimorum divinorumque Librorum. Persarum vero. non quod sciunt. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum. sed innumerabiles opinentur. vel a quibus primum illa vel illa regio parsque terrarum. etiamsi ter tantum computarentur. Alii vero. quam protulit ex litteris quae sacrae apud illos haberentur. plus quam octo annorum milia ille constituit. in quibus longe plura annorum milia referuntur. vera divinitate praedixit 12. continentur. cum restituantur potius. cui loquebatur. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae. cuncti tamen universo genere perpetui 13. quae vera se narrasse praeterita ex his. semper remanere contendunt. sicut ab ea praedictum est 16. quonam modo verum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inventores. 2. quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo. qui mundum istum non existimant sempiternum. sed plurima terrarum ita vastari 14. et cui totus orbis. Omittamus igitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura vel institutione generis humani. iam video esse dicendum. semper fuisse homines opinantur. Quot annis humani generis historia computetur. quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans. Et ideo Graecae potius fides habenda est. quae dixit. Neque enim ut alluvionibus incendiisque terrarum. 10. 194 . Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia.civitas Dei eademque vivum sacrificium eius vivumque templum eius. quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta. qualis nunc et nobis et illis est. quae Graeca quoque novit historia. sicut de ipso mundo crediderunt. quas illi non putant toto prorsus orbe contingere. ut dixi. vanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam. quas perhibent in historia temporum multa annorum milia continere. ita et hi possunt putare. ut quaternis mensibus finirentur. necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus exstitisse. in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum. quae futura praenuntiavit. ostendit. quae coniungenda immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mutabiliter peregrinatur in terris vel in eis. Et cum illis dictum fuerit. ex quibus multitudo pristina reparetur. unde annus plenior et verior. credidit. secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit. Sed ne sic quidem. donec ipsius Alexandri victoria finiretur. nec eis. 11. quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio 15. cum hoc animantium genus describeret: Singillatim mortales. eodem Deo creante quem ad modum exorta sit. ac sic identidem reperiri et institui quasi prima. Porro si haec epistula Alexandri. cum ex Litteris sacris ab institutione hominis nondum completa annorum sex milia computemus. sive solum quidem esse. ut redigantur homines ad exiguam paucitatem. cum apud Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadringenti octoginta quinque reperiantur. qui Litteris nostris. Alii namque. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breves annos habuisse.

ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset. Nam quidam et illud. sed utrumque finitum. quod tam pauci eis videntur anni. quid agitur. eis. quando numquam ad initium. sed tam magna spatia. ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur: considerent nihil esse diuturnum. illud vero temporis spatium. non dico singillatim minuta momenta vel horarum aut dierum aut mensum aut annorum etiam quantitates. Ac per hoc si non quinque vel sex. 1. sive certis intervallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi nova. ita in illo ex elementis eius genus humanum ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium. ut. 13. Cur non ergo et mundus? cur non et homo factus in mundo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque comperti in doctrina sana tramite recti itineris evitentur. etiam cum sapientiam perceperit. quod omnino nullum est. alterum incomparabiliter magnum. A quo ludibrio prorsus immortalem animam. nec saltem tanta videri debeat. quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. dum anima venturam miseriam aut imperitissime in veritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid novi in tempore. detrahas) quandoque ad initium illa detractio perducetur. si ei conferatur quamlibet magna et ineffabilis numerositas temporum. quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est. ut vocabulum non inveniat. qui vocatur Ecclesiastes: Quid est quod fuit? Ipsum quod erit. propter eos. pervenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. et non est omne recens 195 . sed nulla. in quo nunc vivit. in quo est aliquid extremum. verum etiam sexaginta milia sive sescenta. decrescente numero licet tam ingenti. quod legitur in libro Salomonis. Et quid est quod factum est? Ipsum quod fiet. quae transacta et ventura sunt. de cuius numquam aeternitate confiditur. qui similiter moventur. non vires tunc alias et alias nunc vel etiam postea ista de initio rerum temporalium controversia reperiret. quod finem non habet temporis. ubi iam nullum numeri nomen haberemus. usque ad illum. sicut etiam Plato apertissime confitetur. 2. quanta illa summa comprehendit annorum. in quo natus est.sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant. quae tamen fine conclusa certi spatii terminatur. quod a nullo coepit exordio. cur ante non fecerit. retrorsum redeundo (tamquam si hominis dies ab illo. et quandocumque antea factus esset. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. quanta si umoris brevissimam guttam universo mari. et detrahantur haec tanta spatia non semel atque iterum saepiusque. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est. quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur. cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatus non sit tamque sero sit creatus. exhiberet. 13. etiam quantum oceanus circumfluit. Ipse denique primus homo vel postridie vel eodem die postea quam factus est potuit inquirere. aut itidem per totidem totiens multiplicaretur haec summa. comparatum illi. liberare non possunt. quamvis a nonnullis contra quam loquitur sensisse credatur: hoc etiam de prima hominis conditione responderim. cur non ante sit factus. si aeternitati interminae comparentur. sed esse coepisse. cum de mundi origine quaestio verteretur. quae iam dici a quibuslibet computatoribus non potest. nisi ut circuitus temporum inducerent. nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. sicut aliorum animalium 17. Non sero homo creatus si aeternitati comparetur. Quod autem respondimus. euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad veram miseriam sine cessatione redeuntem. aut sescentiens miliens dicerentur annorum. qui nolunt credere non eum semper fuisse. non exigua existimanda esse. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putaverunt posse vel debere dissolvere. sed semper: quid fit. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et imperita perseveraret infirmitas. Hinc enim si a fine vel brevissima singillatim momenta detrahantur. Quo modo enim vera beatitudo est. quibus eadem semper fuisse renovata atque repetita in rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseverarent volumina venientium et praetereuntium saeculorum. Si enim brevitas eos offendit temporis. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam movere quaestionem. magnitudine quantacumque tendatur. et omnia saeculorum spatia definita. Quidam circuitus temporum inducunt. sive in mundo permanente isti circuitus fierent. aut sexagiens aut sescentiens. comparemus. ut minus quam sex milia sint annorum. quod initium non habet. Ecclesiastes non de his circuitibus loquitur. 12. Si autem detrahantur retrorsus in spatio. ex quo esse coepisse in sacris Litteris invenitur.

decedentem aliam. Contra circuitus unitas et originaria bonitas hominis proponitur (15. fecit in tempore. Quid autem mirum est. ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis intervallis. cuius dominus esset. ut verbi gratia. intellegis? numquidnam existimandum est subito Deo placuisse hominem facere. inquam. et hominem. de torrentium lapsibus. quae oriuntur atque occidunt. Absit. tamquam in praedestinatione Dei iam facta fuisse omnia sapiens ille voluisset intellegi. Domine. quando quidem altitudinem Dei penetrare non possunt. sed tamen certis. et idem Plato et eadem civitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint. qui semper est dominus nec dominus umquam non fuit. quem numquam antea fecerat. Domine. surgens autem a mortuis iam non moritur. homines quod putant. ne aliquam Creatori coaeternam esse dicamus. quia et me ipsum intueor et scriptum esse recolo: Quis hominum potest scire consilium Dei. sentis. Ego quidem sicut Dominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo. non quia per circulos. ita quaeque animantia vel arbusta. 1. utique et fuerunt et erunt. invenire non possum). id est falsa doctrina. Qui loquetur et dicet &ba : Ecce hoc novum est: iam fuit saeculis quae fuerunt ante nos 18. quod ex illis vel praeter illa. Ex his igitur. Satis autem istis existimo convenire quod sequitur: In circuitu impii ambulabunt 22. de quibus superius loquebatur. erunt et post nos. quae in hac terrena inhabitatione multa cogito (ideo utique multa. de solis anfractibus. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. Quamvis haec verba quidam sic intellexerint. ex aliquo tempore primum facere voluisse. quos opinantur. cum ipse sit aeternus et sine initio. Sentiant. quem numquam antea infinita retro aeternitate fecisset. si dixero semper fuisse creaturam. ut nos ista credamus. continuo subiciens: In circuitu impii ambulant: tamquam ei diceretur: Quid ergo tu credis. non tamen novo et repentino. aut quis poterit cogitare quid velit Dominus? Cogitationes enim mortalium timidae et incertae adinventiones nostrae. nec quo fine claudatur. cui nihil novi accidere potest. aliis venientibus. sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola. ut monstrum sub sole nascatur. quod fides ratioque sana condemnat: cavendum est. tamen secundum id. ac deinde repercussisset eos. quem numquam fecerat. 15. Valde quippe altum est et semper fuisse. hoc est de generationibus aliis euntibus. sed quia modo talis est erroris eorum via. et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem 24. ante quem nemo umquam hominum fuit. Deus semper est Dominus. Sed cum cogito cuius rei dominus semper fuerit. et mors ei ultra non dominabitur 20. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. affirmare aliquid pertimesco. eorum vita est recursura. et nos post resurrectionem semper cum Domino erimus 21. sed nunc illam. Monstra quoque ipsa. inquit. qua. ut his Salomonis verbis illos circuitus significatos esse credamus. non mutabili voluntate in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicavit? Quando quidem Psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset: Tu. quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum volumina repeti. Quis hanc valeat altitudinem investigabilem vestigare et inscrutabilem perscrutari. in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas. ita hominem numquam antea fuisse et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non debeo. Fuerunt enim homines ante nos. si semper creatura non fuit. Corruptibile enim corpus aggravat animam. quia unum. Absit autem a recta fide. verum est. sunt et nobiscum. discipulos docuit.28) Altitudinem Dei investigare non possumus. quamvis inter se diversa sint et quaedam eorum semel facta narrentur. nunc aliam per alia atque alia temporum spatia. ne sit absurdum et a luce veritatis alienum mortalem quidem per vices temporum semper fuisse creaturam. secundum quam Deus hominem temporalem. quod generaliter miracula et monstra sunt. quod sacer admonet Psalmus: Tu. quam nullus potest nosse hominum. quod ille aut de his rebus dixit. Semel enim Christus mortuus est pro peccatis nostris 19. quod forte non cogito. nec consilium voluntatemque mutasse. nec recens et novum est. quae Academia dicta est. multiplicasti filios hominum. cui modo dicimus. immortalem vero non esse 196 . 14. si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inveniunt? quia genus humanum atque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt. et ideo nihil recens esse sub sole. ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem. aut certe de omnium rerum generibus. propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta revocantes dictum intellegi volunt.sub sole. sed immutabili aeternoque consilio. in quo mutabile aliquid non est? continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum 23. quae inusitata nascuntur. et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam. aliam succedentem.

si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit atque angeli. cum id. ac per hoc etsi semper fuerunt. ideo Creatori coaeterni sunt. Ubi enim nulla creatura est. si creatura serviens non semper fuit. quoniam omni tempore fuerunt. verum et ante caelum fuit. ex quo facti sunt. unde et Deus. qui cum tempore facti sunt. Deo coaeterni esse credantur. quia omni tempore fuerunt. quibus tempora peraguntur. quomodo semper creator. hoc est: Erat alius homo. erat tempus. quod est omni tempore. ne immortales. non quidem in horis et diebus et mensibus et annis (nam istae dimensiones temporalium spatiorum. quam docere quod scio. ut propterea semper fuisse dicantur. sed ideo semper fuisse dicuntur. quorum Deus dominus esset. aut: Erat iste mundus. antequam fierent. quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. non eam spatio trascurrente. tam inconvenienter dicimus. manifestum est quod a motu siderum coeperint. aut quomodo creata est et non potius creatori coaeterna est. sed ante omnia tempora et ipsos fuisse. Sed hoc si respondero eis qui requirunt. Quapropter si Deus semper dominus fuit. quando nullum erat tempus. 15. cum haec institueret. nec si semper fuerunt. recte possumus dicere. Redeo igitur ad id. ac si quisquam dicat: Erat homo. Ratio nescit tempora aeternitati coaequare. ut. quando non erat Roma. aeternitati immutabili non potest esse coaeternum. et illi iam erant ante caelum. semper dominus fuit. dicetur mihi: Quomodo ergo non coaeterni Creatori. aliud posterius praeterit. non plus sapere quam oportet sapere. quod Creator noster scire nos voluit. quando non erat iste homo. coaeterni esse non possunt. Nam si non omni tempore fuit tempus. quod omni tempore fuit? Semper Domino angeli servierunt sed in tempore. temporaliter movebantur: etiam sic omni tempore fuerunt. quando nullum erat tempus. dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos 26 ). cuius mutabilibus motibus tempora peragantur. et propterea omni tempore fuerunt. sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt. qui numquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam. ex futuro in praeteritum transeunt. sed in aliquo mutabili motu. quia omni tempore fuerunt. utrum semper potuerint esse qui facti sunt. et ideo Creatori. Si enim de alio atque alio intellegatur. at vero: Erat tempus.coepisse. erat tempus. Sed ideo putavi sine affirmatione tractanda. quae usitate ac proprie dicuntur tempora. At si tempus non a caelo. si semper fuisse dicuntur. possumus dicere: Erat tempus. si semper ille. quando non erat Ierusalem. postremo si non cum initio temporis. erat tempus. creati sunt. Sed si hoc respondero. si tamen a caelo coepta sunt tempora. sed manente perpetuitate praecedens. quis vel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tempus. Ac per hoc etiamsi immortalitas angelorum non transit in tempore. si semper fuit: vereor ne facilius iudicer affirmare quod nescio. aut cum quibus facta sunt tempora. Si autem dixero non in tempore creatos angelos. ut etiam ante omnia tempora facti sint. Ille enim semper fuit aeternitate immutabili. in cuius motu dicendum non est vel fuisse quod iam non sit. quae vel sapientioribus in hac vita scire permisit vel omnino perfectis in alia vita scienda servavit. non inconvenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt. quamvis nullo tempore sine illa. 2. si ante omnia tempora facti sunt. cuius aliud prius. quamvis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. erat quippe ante illam. nisi cum ad nostrum saeculum ventum est. ultra vires meas esse confiteor. semper habuit creaturam suo dominatui servientem. si semper fuerunt angeli. 197 . cum ideo semper fuisse dicatur. sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam. nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus. quando non erat homo. ut qui haec legunt videant a quibus quaestionum periculis debeant temperare. quando non erat Abraham. tempora omnino esse non possunt. ideo non sint creati. de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 25. cum tamen non fuerint. tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit. Hic respondendum forte videatur: Quo modo non semper. verumtamen non de ipso genitam. 15. quando et angeli creati sunt. sic ergo: Erat aliud tempus. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus. si eos recte lux illa primum facta significat aut illud potius caelum. et si quid huiusmodi. ubi ait: Dico autem per gratiam Dei quae data est mihi omnibus qui sunt in vobis. 3. et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus. semper illi fuerunt? Quomodo etiam creati dicendi sunt. nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit Apostolo obtemperandum praecipienti salubriter. quando nullum erat tempus. sed post aliquod tempus factus est mundus. quando iste non erat mundus. quando non erat mundus. quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens. Quis autem dicat: Non semper fuit. erat ergo tempus. vel futurum esse quod nondum sit. potest dici aliquo modo. illa vero. isti autem facti sunt. si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est et semper eos fuisse. at vero: Erat tempus. quando quidem cum illis facta sunt tempora. quando non erat hoc tempus. quando nullus erat homo. nec praeterita est quasi iam non sit. eo quod simul esse non possunt.

qui nondum erant ante tempora aeterna. si aliquando primum Dei opera coepta dicuntur. nec ignavum otium.. qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est. quod suo tempore futurum erat? Circuitus redeuntium temporum. 2. Nobis autem fas non est credere. 17. sed se ipsos. fiet. Illud quoque non dubito. tamquam in eius natura fiat aliquid. Nihil creaturae Creatori est coaeternum. non possunt infinita diversitate variata ulla eius scientia vel praescientia comprehendi. me fateor ignorare. non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum. et ideo necesse est.sed sapere ad temperantiam. quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna. Si enim pro viribus suis alatur infans. quorum acutissimum illud putatur. antequam homo primus creatus esset. si autem vires suae capacitatis excedat.. unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei 27. sed alia atque alia perhibetur operatus ac sic aliquando etiam ad hominem faciendum. Deo tribuitur. cum hominibus utique promiserit. praesertim tam longae sine initio diuturnitatis. quibus impii nostram simplicem pietatem. sed sibi comparant. vel manente mundo mutabiliter. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna.. quae tamen non fuerint Deo coaeterna. cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem. . non illum. Patitur quippe qui afficitur. sed semetipsos pro illo cogitantes. ut crescendo plus capiat. Huc accedit. si ratio refutare non posset. Potest ad opus novum non novum. et mutabile est omne quod aliquid patitur. 1. sicut veniebat in mentem. nec ea futura. quibus vel manente mundo vel ipso quoque revolubiles ortus suos et occasus eisdem circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur. Quae saecula praeterierint antequam genus institueretur humanum. praeterita. Sic enim ait: In spem vitae aeternae. Has argumentationes. rerum quas facit omnium finitarum omnes finitas apud se rationes habet. Nam quia illis quidquid novi faciendum venit in mentem. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent. quia nec affici dicendus est. aliter affici Deum cum vacat. ut in circuitu falso ambulare quam vero et recto itinere malint. quos opinio confingit. sicut nec in eius opere labor conatus industria. nec eumdem ipsum nescio quibus circuitibus nescio quotiens revolutum. ne sit temporalis eius operatio. quod dicitur prius et posterius. refutantur quia immutabilis est mens divina. quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim vita aeterna. deficiet antequam crescat. quia prius cessaverat. coepit facere quod non fecerat. sed sempiternum adhibere consilium. id est congruis. Sed et si prius cessavit et posterius operatus est (quod nescio quemadmodum ab homine possit intellegi): hoc procul dubio. sed quasi ad horam. nec alium aliquem natura similem. 17. bonitas autem eius numquam vacua fuisse credenda est. fortuita quadam inconstantia videatur fecisse quae fecit. verum etiam promisit vitam aeternam. quod dicunt nulla infinita ulla scientia posse comprehendi. nisi quia in eius aeternitate atque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam praedestinatione fixum erat. inquiunt. Non itaque in eius vacatione cogitetur ignavia desidia inertia. pervenisse. Novit quiescens agere et agens quiescere. inquiunt. de via recta conantur avertere. priorem suam sine initio vacationem tamquam inertem ac desidiosam et ideo sibi displicentem damnasse quodam modo atque ob hoc mutasse credatur. nec illi. nec improvida temeritas operum suorum. nec paenitendo. fides irridere deberet. Porro si illi circuitus admittantur. aliter cum operatur. quoniam si non eadem repetantur. quasi paenituerit eum prioris sine initio vacationis ac propterea sit operis aggressus initium. quem numquam antea fecerat. ratio manifesta confringit. et fit illis quod ait Apostolus: Comparantes enim semetipsos sibimetipsis non intellegunt 30. de sua humana mutabili angustaque metiuntur. ne videlicet. quem cogitare non possunt. quod magis est mirandum. inquiunt. in illo autem non alteram praecedentem 198 . eadem semper repeti eademque semper repetenda transcurrere. qua putant non posse quaecumque infinita comprehendi. quod in adiutorio Domini Dei nostri hos volubiles circulos. quod mentem divinam omnino immutabilem. vel eius quoque ortu et occasu semper illis circuitibus repetito semperque repetendo. sed. ac per hoc Deus. ut cum illis in circuitu ambulemus 29. non scientia. novo consilio faciunt (mutabiles quippe mentes gerunt): profecto non Deum. Hinc enim maxime isti errant. si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat. cuius retro fuerit aeterna cessatio. manifestavit autem temporibus suis verbum suum 28. quam manifestavit temporibus suis. numquam quemquam fuisse hominem. si autem semper quidem temporalia. 16. quod ante non fuerit.. in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit. Quomodo autem promisit. Dicit etiam Apostolus tempora aeterna.

Deus non agit aut scit in circuitibus. dicentes quod. quando esse coeperunt. definire non audeo. sed aeterna praescientia contineret. ut nihil aliud perhibeatur saeculum saeculi quam saecula saeculorum. an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi. vel scire cum fecerit? cuius sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis tam incomprehensibili comprehensione omnia incomprehensibilia comprehendit. sed alterum ex altero connexione ordinatissima procurrentia. et ut prius non essent egit. ne in tanta obscuritate rerum affirmare temere aliquid audeamus. quoniam in quocumque numero finem faciendum putaveris. sicut in Psalmo canitur. verum etiam multiplicari potest. apud quos Plato Deum magna auctoritate commendat mundum numeris fabricantem 31. quidquid scientia comprehenditur. ad hos circuitus nihil pertinet. Ita vero suis quisque numerus proprietatibus terminatur. Quod utrum ita faciat. quae cum tempore transeunt. quaecumque nova et dissimilia consequentia praecedentibus si semper facere vellet. ut nullus eorum par esse cuicumque alteri possit. inordinata et improvisa habere non posset. Fortassis enim possit dici saeculum. Quare si infinitas numerorum scientiae Dei. Saecula saeculorum non sunt circuitus. sive nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio. Quid ergo istorum duorum sit. alia tamen atque alia ordinata dissimilitudine procurrentia. mirabiliter fortassis ostendens. et tamen Psalmus: Et aquae. circuitus illi eadem revolventes locum non habent. Eos quippe infinitos esse. quod ei notus sit omnis numerus. sed eas gratuita bonitate condiderit. quod non omnes numeros Deus noverit. in sua beata immortalitate sine fine manentibus. ut. 18. scientis comprehensione finitur: profecto et omnis infinitas quodam ineffabili modo Deo finita est. sicut nihil aliud dicitur caelum caeli 37 quam caeli caelorum. inquit. quam non eis indiguerit. sed una eademque sempiterna et immutabili voluntate res. sive aliquid in ea definire valeamus. ut intellegantur saecula in sapientia Dei inconcussa stabilitate manentia istorum. idem ipse. et singuli quique finiti sunt. quos maxime refellit aeterna vita sanctorum 40. quamdiu non fuerunt. liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima permanente. sive saecula saeculorum aeterna sint temporalium tamquam dominantia subditorum. qui talia videre possunt. qua comprehenditur. Nam caelum Deus vocavit firmamentum super quod sunt aquae 38. 19. nisi eisdem circuitibus temporum eadem temporalia repetantur. nec Dei scientia quae infinita sunt posse comprehendi: restat eis. ceteros ignorat? Quis hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isti contemnere numeros et eos dicere ad Dei scientiam non pertinere. an ita dicantur saecula saeculorum. 199 . qua illi circuitus asseruntur. Et apud nos Deo dictum legitur: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 32. Nunc enim contra opinionem disputamus. si indiscussa interim differatur. vestri omnes numerati sunt 34. eis dumtaxat.altera subsequens mutavit aut abstulit voluntatem. sed quamlibet sit magnus et quamlibet ingentem multitudinem continens. quamvis infinitorum numerorum nullus sit numerus. Infinitas itaque numeri. non potest Deus cuncta quae facit vel praescire ut faciat. non est tamen incomprehensibilis ei. Omnis infinitas Deo finita est. profundissima quaestio est. de quo et propheta dicit: Qui profert numerose saeculum 33. Absit itaque ut dubitemus. et omnes infiniti sunt. quia scientiae ipsius incomprehensibilis non est. laudent nomen Domini 39. qui ex miseria liberantur. quas condidit. qui eius scientiae limites figere praesumamus. ut dicere audeant atque huic se voragini profundae impietatis immergant. et continuata sibi connexione copulentur quae appellantur saecula saeculorum 36. inquit. quae sunt saecula. cuius intellegentiae non est numerus. quoniam sive saecula saeculorum sint non eadem repetita. Illud autem aliud quod dicunt. hinc eis. Ergo et dispares inter se atque diversi sunt. et ut posterius essent. tamquam efficientia saeculorum. nec ea provideret ex proximo tempore. neque hoc quod nunc agimus impedit. quae super caelos sunt. esse non potest infinita: qui tandem nos sumus homunculi. non dico uno addito augeri. certissimum est. quaelibet autem illarum sententiarum de saeculis saeculorum vera sit. in ipsa ratione atque scientia numerorum non solum duplicari. cum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit. quibus semper eadem per intervalla temporum necesse esse repeti existimantur. Quapropter si. non est numerus 35. et Salvator in Evangelio: Capilli. Itane numeros propter infinitatem nescit omnes Deus. et usque ad quamdam summam numerorum scientia Dei pervenit. cuius intellegentiae.

ubi per immundas nequitias beatitudo quaeratur. sive ipsius rei vanitate permotus sive iam tempora Christiana reveritus. cur hic per eorum scientiam gravatur amplius nostra miseria? Si autem ibi ea necessario scituri sumus. indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si vera essent. cui se futurum novit inimicum. et. ut possint Deo circuitibus definitis euntibus semper atque redeuntibus per nostras falsas beatitudines et veras miserias alternatim quidem. turpi stultitiae. id est quae numquam desinat aeterna felicitas. cum de miseria liberatur in qua numquam fuit. et hoc itidem atque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis intervallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum. peritior est hic nostra miseria. quam beata. quibus amor ipse torpescat? Nam quis non remissius et tepidius amet eum. in huius vitae eruditione cognoverit: quomodo ergo fatentur. ubi venturam beatitudinem novimus. quod non et antea certis intervallis temporum fuerit et postea sit futurum. verius semper miseri quam beati aliquando esse possimus. Si autem dicunt neminem posse ad illam beatitudinem pervenire. convincente veritate (illa enim nobis veraciter promittitur vera felicitas. quanto plus quisque amaverit Deum. ordinem venit. nullo repetenda circuitu: cur in rebus mortalibus fieri non posse contenditur? Si dicunt non fieri in anima beatitudinis novitatem. eo duce ac salvatore a vano et inepto impiorum circuitu iter fidei mentemque avertamus. quoniam ad eam revertitur. ut ab eis liberata atque purgata. 2. ubi nos futuros miseros aut in tanta veritatis luce nesciamus aut in summa felicitatis arce timeamus? Si enim venturam calamitatem ignoraturi sumus. sed revolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua.20. in qua semper fuit.. quia per nescio quos circuitus nihil sit in rebus novi. qui ea docent. Quid enim illa beatitudine falsius atque fallacius. ut eam quandoque necesse sit deseri et eos. quod antea numquam factum est. cum ad Patrem redierit. sed repetuntur eadem quae fuerunt? Si autem et haec novitas ab ordinatione providentiae non 200 . Sed quoniam haec falsa sunt clamante pietate. sed casu potius evenit. sed interpositionibus falsae beatitudinis saepe ac sine fine rumpendam. sicut numquam antea liberata est: fit in illa aliquid. quem se cogitat necessario deserturum et contra eius veritatem sapientiamque sensurum. Quorum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus vitam (si tamen vita ista dicenda est. quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea. quae infinita sunt. ut mors. quae divina providentia gubernantur. ibi autem beata. non solum tacerentur prudentius. dicere maluit animam propter cognoscenda mala traditam mundo. ipsa certe liberatio nova fit. quandoque amittenda cognoscitur. et ipsa miseriae novitas in ea facta est quae numquam fuit. Nam si haec illic in memoria non habebimus et ideo beati erimus. nisi hos circuitus. Si enim de istis circuitibus et sine cessatione alternantibus itionibus et reditionibus animarum Porphyrius Platonicus suorum opinionem sequi noluit. ubi beatitudo et miseria vicissim alternant. 1. quibus transactis in miseriam revolvatur. Haec autem novitas si non in rerum. ita gravis. quibus transactis ad beatitudinem sublevetur. sed non aeterna. si autem nos illic clades imminens non latebit. 3. et hoc quidem valde magnum. hic saltem nesciamus. et hoc cum ad eius plenam pro sua capacitate notitiam beatitudinis perfectione pervenerit? quando nec hominem amicum possit quisque amare fideliter. quod in libro decimo commemoravi 42. Unde fit. nihil ulterius tale patiatur: quanto magis nos istam inimicam Christianae fidei falsitatem detestari ac devitare debemus! His autem circuitibus evacuatis atque frustratis nulla necessitas nos compellit ideo putare non habere initium temporis ex quo esse coeperit genus humanum. ibi metuimus imminentia. tanto eum facilius ad beatitudinem perventurum. Atque ita spes nostrae infelicitatis est felix et felicitatis infelix. Sed absit ut vera sint. ubi odio veritas habeatur. et hoc propterea. cuius erit semper retinenda et nulla infelicitate rumpenda certa securitas): viam rectam sequentes. beatius tempora transigit anima misera. ubi Deus amittatur. ut. quando hic aeterna vita consequenda exspectatur. in quibus nulla nova fiunt. quod nobis est Christus 41. verum etiam (ut quomodo valeo dicam quod volo) doctius nescirentur. Homo in circuitibus numquam attingit beatitudinem.. quae potius mors est. 20. mortis huius amore timeatur). 20. qui deserunt. miseriis exsecrabilibus implicari. cuius adipiscendae amore flagramus. quae ab hac liberat. quia hic mala praesentia patimur. Absurdum est non esse novitatem. Si enim liberatur anima non reditura ad miserias. post tam magna mala tamque multa et horrenda tandem aliquando per veram religionem atque sapientiam expiata atque finita ita pervenire ad conspectum Dei atque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem immutabilis immortalitatis eius. ubi sunt illi determinati dimensique circuitus. ut hic felicior sit exspectatio quam illic adeptio summi boni. quae nobis minantur veram miseriam numquam finiendam. Si autem in natura immortali fit tanta novitas nullo repetita. ab illa aeternitate veritate felicitate deiectos tartareae mortalitati.

excluditur. ut ex uno homine. cervi damulae et cetera huiusmodi: utrumque tamen genus non ex singulis propagavit. sed ex ipso. cui populo esset huius rei consideratio profutura. . sed fieri numquam desinet? Si autem oportet ut certus sit liberatarum aliquis numerus animarum. ex quibus cotidie novi fiant homines. 21. id est. cuius naturam quodammodo mediam inter angelos bestiasque condebat. sed mundo novas. ut sunt columbi sturni. ut Deo notae esse possint. Nam cum animantes alias solitarias et quodammodo solivagas. quibus sit et nova miseria et nova liberatio.. ut. ante utique numquam fuit. 22. quoniam semper aliae atque aliae liberatae sunt et liberantur et liberabuntur: hoc certe concedunt. qui numquam antea fuit. in consortium transiret angelicum. si sapienter vixerint. ipsi viderint. 4. morti addictus bestialiter viveret. quae solitudinem magis appetant. nova facere et ineffabili praescientia voluntatem mutabilem non habere? Porro autem utrum animarum liberatarum nec ulterius ad miserias rediturarum numerus possit semper augeri. non sibi. non solum factus est semel. Hoc ergo ut esset. quas. novas animas fieri. quae non esset improvisa divinae providentiae. sicuti sunt aquilae milvi. Nec ignorabat Deus hominem peccaturum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi immanitate mortales. qui profecto crescere et ad suae quantitatis terminum pervenire sine aliquo non posset initio.. quibus ad easdem miserias necessario putabatur anima reditura: quid restat convenientius pietati quam credere non esse impossibile Deo et ea. sine morte media beatam immortalitatem absque ullo termine consecutus. sed cum hoc fit in rebus nihil novi fieri. si non tantum inter se naturae similitudine. de quorum corporibus. sed ut eo modo vehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas vinculumque concordiae. quantum potuimus. unum ac singulum creavit. Nam si antiquas eas esse dicunt et retrorsum sempiternas. sive data sit anima sive lapsa sit: possunt fieri nova. infinitis retro saeculis sufficere non valeret. infinitus sit numerus animarum. ita liberentur. quomodo in rebus. ut numquam ad miserias revolvantur. ut ex illo semper homines fierent. Quantuslibet namque finitus numerus fuisset animarum. Sed praevidebat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem vocandum remissisque peccatis iustificatum Spiritu Sancto sanctis angelis in aeterna pace sociandum.. Nec ullo modo explicabunt. si autem Dominum Deum suum libera voluntate superbe atque inoboedienter usus offenderet. non utique solum sine humana societate deserendum. alias congreges instituerit. quod ex uno homine Deus ad 201 . bella gesserunt. consequenter dicturi sunt infinitas. quem primum condidit. multiplicaret genus humanum. qui de rerum infinitate cohibenda tam subtiliter disputant. quicumque erit. 20. Hominem vero. aut initium et incrementum.. sed plura simul iussit existere. quid causae est. libidinis servus aeternoque post mortem supplicio destinatus. quae neque antea facta sint nec tamen a rerum ordine aliena sint. Et si potuit anima per imprudentiam facere sibi novam miseriam. ut hanc quoque in rerum ordine includeret et ab hac eam non improvide liberaret: qua tandem temeritate humanae vanitatis audemus negare divinitatem facere posse res. Si enim potest. quorum essent animae ab ista semper mortalitate liberandae. ut tutius atque pacatius inter se rationalis voluntatis expertes bestiae sui generis viverent. quarum ex aquis et terris plurium pullulavit exordium. quae ad miseriam numquam redeant. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones. verum etiam cognationis affectu homines necterentur. quam si id incohasset a pluribus. Unus creatur homo ad unitatem societatis. finitas volunt. Hac igitur quaestione difficillima propter aeternitatem Dei nova creantis sine novitate aliqua voluntatis. ut negetur creari potuisse quod numquam antea creatum esset. . Quapropter quoniam circuitus illi iam explosi sunt. quae numquam fecerit. quorum genus ex uno est ad commendandam concordiam propagatum. qualia homines. neque iste numerus ulterius augeatur: etiam ipse sine dubio. nos vero ratiocinationem nostram ex utroque latere terminamus. ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanum. novissima inimica morte destructa 43.. et ad vinculum concordiae quae naturalis est in bestiis. si ita est. ante quem nullus fuit. explicata non est arduum videre multo fuisse melius quod factum est. si liberatarum animarum numerus. quod initium eo modo antea numquam fuit. quas neque antea fecerit nec umquam habuerit improvisas? Si autem dicunt liberatas quidem animas ad miseriam non reversuras. quae congregatae atque in gregibus malint vivere. numquam ad eam deinceps rediturae. leones lupi et quaecumque ita sunt. quando ne ipsam quidem feminam copulandam viro sicut ipsum creare illi placuit. si Creatori suo tamquam vero domino subditus praeceptum eius pia oboedientia custodiret.. creatus est homo. quam homines.

quod artis industria potuerint.commendandum hominibus. fabricantes. creatori et conditori Deo. sicut operantur homines figuli et fabri atque id genus opifices. novi te 52. cui se etiam ipsi debere quod sunt cum gratiarum actione noverunt. in quibus homo praecipuum diisque ipsis cognatum teneret locum. sed potius illum qui cuidam famulo suo dixit: Priusquam te formarem in utero. animam hominis esse voluisset. genus instituisset humanum. Omnia facit Deus in quantum sunt. Non solum igitur agricolas non dicimus fructuum quorumque creatores. ex his usitatis et cotidianis metiuntur operibus. rutunditas caeli et rutunditas solis: eadem vi divina et effectiva. accepit speciem. quae intrinsecus efficientes causas habet de secreto et occulto naturae viventis atque intellegentis arbitrio. quas videmus in rebus quibusque nascentibus non extrinsecus adhiberi. quae primitus instituta sunt. qua quaerunt unde iuste videantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis. alia vero. Ita nec feminam sui puerperii creatricem appellare debemus. etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto fecit 46. incredibiliora viderentur. qui mundum ipsum et angelos sine ullo mundo et sine ullis angelis fecit. Manus Dei potentia Dei est. quos illi deos libentius appellant. ut videre solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. cum legamus: Neque qui plantat est aliquid neque qui rigat. qui divinam mentem facere vel curare ista non credunt. 24. quae germinibus erumpentia promovet et fixa radicibus continet. qui fabricatus est mundum. permissu sive iussu eius animalia facta esse cuncta mortalia. quos quidem ipse creaverit. Sed haec fabulosa potius quam vera esse arbitrantur. quoniam non noverunt. ut pecora colore varia gignerentur 53 : naturam tamen illam. sed ne ipsam quidem terram. Sed cum his nullum nobis est in his libris negotium. quae adhibetur extrinsecus cuicumque materiae corporali. sicut de virgis variatis fecit Iacob. facile carebunt etiam huius opinionis errore. ea vero. Homo creatus est ut Deo serviat. Et cum virum terreno formasset ex pulvere eique animam qualem dixi sive quam iam fecerat sufflando indidisset 45 sive potius sufflando fecisset eumque flatum. sed qui incrementum dat Deus 50. 25. Angeli autem. quam ei grata sit etiam in pluribus unitas. quae attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter 49. quae mentem huiusmodi non haberent. quae fieri nescit. effectiva. Et quamvis anima sic vel sic affecta praegnantis valeat aliquibus velut induere qualitatibus fetum. quamvis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis quam operibus divinae mentis assignent. Talem quippe illi animam creavit. et antequam possit intellegi. tam ipsa non 202 . quae gignitur. nec debeo derogare quod possunt. eis quoque faventibus illi Deo tribuo. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt. qui virtutem ac sapientiam Dei. quasi non haec ipsa. facit: supra dicta illa species artificibus quibusque tribuatur. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere. qua fit ut omnino naturae sint. 23 Fecit ergo Deus hominem ad imaginem suam 44. verum etiam ipsas animantium animas. haec autem altera non nisi uni artifici. si superstitione careant. accepit speciem rutunditas oculi et rutunditas pomi et ceterae figurae naturales. et cuius sapientia est. sed ab aliis minoribus 47. quamvis mater omnium fecunda videatur. dum non fit. ut ita dicam. Unus Deus creare potest. sed facere. si inexpertis narrarentur. quem sufflando fecit (nam quid est aliud sufflare quam flatum facere?). etiamsi adhibent vel iussi vel permissi operationem suam rebus quae gignuntur in mundo. sed facere. quae noverunt de humanis conceptibus atque partubus. nec tribuere illis audeo quod forte non possunt. quae non solum naturales corporum species. qua novit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina. qui etiam visibilia invisibiliter operatur. ut Deus. qua per rationem atque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et volatilibus. qui etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus animalium. cum mundus fieret. Proinde facti primitus angeli cuiusmodi ministerium praebuerint Creatori cetera facienti nescio. sed intima Creatoris potentia. Qua enim vi divina et. quam nec agricolas frugum atque arborum. Creationem tamen conditionemque omnium naturarum. qui dixit: Caelum et terram ego impleo 48. tam non eos dicimus creatores animalium. infideliter cogitant. Cum enim alia sit species. quae fieri nescit. cum itidem legamus: Deus illi dat corpus quomodo voluerit et unicuique seminum proprium corpus 51. Illi autem qui Platoni suo credunt non ab illo summo Deo.

quorum motibus currerent tempora? Quid de mundo Platonici sentiant. et si qua forte alia maior latet. nisi a quo facta sunt caelum et terra.fecit. Haec opera Dei propterea sunt utique inusitata. sicut mundi universi. natura loqueretur humana. ita omnium animalium species aeterna intellegentia continebat: quomodo non ipse cuncta condebat? An aliquorum esse artifex nollet. 26. Sed ante dico aeternitate. 1. nec institutores. Proinde animarum nostrarum eos creatores noluit esse. etiam hic satis significatum est quam cara mariti et uxoris debeat esse coniunctio. quam nec ipsa se fecit. quia nisi faciente illo non tale vel tale esset. non tempore. cum ad istam vitam denuo revolvuntur. quod assidue Plato commemorat 57. id est ad divina beneficia. quantum me Deus adiuverit. quae posuit prodigia super terram 60. cuius occulta potentia cuncta penetrans incontaminabili praesentia facit esse quidquid aliquo modo est. quaelibet etiam desideria motusve animae matris valeant aliquid liniamentorum aut colorum aspergere teneris mollibusque conceptibus: ipsas omnino naturas. quia prima. non facit nisi summus Deus. et omnium viventium sive in caelo sive in terra nullus est conditor. sed reges. Neque commodius contra vitium discordiae vel cavendum ne existeret. quorum efficiendorum artem ineffabilis eius et ineffabiliter laudabilis mens haberet 58 ? Unum creavit Deus hominem ut concors esset genus humanum. nisi quos ipse creaverit. Unde quoniam Porphyrius propter animae purgationem dicit corpus omne fugiendum simulque cum suo Platone aliisque Platonicis sentit eos. de quo multitudo propagaretur 59. ut immortalem partem ab ipso sumerent. nisi qui fecit ea. ita non erunt. qua vel mortales conditi sumus. ut quantum possumus fugiamus et evadamus. urbem Romam et urbem Alexandriam non fabros et architectos. dicetur alio loco. Ex primo homine duae civitates exortae sunt. hoc est et animarum et corporum. quam ipse non fecerit. tam sociale natura. Quaelibet igitur corporales vel seminales causae gignendis rebus adhibeantur. quae sic vel sic in suo genere afficiantur. Plato quidem etiam bestiarum. nulla facta prodigia debent credere. ut ita dicam. Nam si nulla causa est vivendi in hoc corpore nisi propter pendenda supplicia: quomodo dicit idem Plato aliter mundum fieri non potuisse pulcherrimum atque optimum. illam Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius non nisi Deum debemus conditorem dicere naturarum. Merito igitur vera religio. Aut ergo desinant Platonici poenas animarum ex istis corporibus comminari. quos a nobis volunt quasi parentes et conditores nostros coli. nisi omnium animalium. cum tamen sit utrumque falsissimum. Quod vero femina illi ex eius latere facta est. aut eos nobis deos colendos non praedicent. sicut ante quam fierent non fuerunt. nec operarios habet. si usitato naturae curriculo gignerentur. remeare? Et si Deus. 203 . hortantur. ut hac admonitione etiam in multis concors unitas servaretur. quam recordationem illius parentis. quorum in nobis operationem. Quid autem sub tanta gubernatione divinae providentiae. eum animalium quoque universorum. Nihil enim est quam hoc genus tam discordiosum vitio. nihil esse aliud quam fabros compedum carcerumve nostrorum. Nam neque ita luunt poenas animae. Qui autem ista non credunt. Quis enim alius creator est temporum. et hoc primum quodammodo prodigium quid praefiguraverit. Ita sane Plato minores et a summo Deo factos deos effectores esse voluit animalium ceterorum. frustra gignitur? Ait quidam Psalmus sacer: Venite et videte opera Domini. divinum munus est: quomodo poena est ad ista corpora. fabricatoriam rebus subtrahat. qui neque ex ea materia facit aliquid. sed corporum 54. quorum voluntate consilio imperio fabricatae sunt. conditorem agnoscit et praedicat. prodigia dicerentur. neque enim et ipsa. propter luendas poenas ad corpora redire mortalia. et si potentiam suam. quamvis eius causa lateat. vel sanandum cum exstitisset. Quapropter si in illa specie. quam dixi. In quibus terrenis praecipuus ab illo ad eius imaginem homo propter eam causam. 27. sed inclusores alligatoresque nostros ergastulis aerumnosis et gravissimis vinculis. Cur ergo ex latere viri femina facta sit. illam Romulum. qui immoderate atque inhoneste vixerint. ut dicant deos istos. in quantumcumque est. quem mundi universi. quam forinsecus corporalibus opifices rebus imponunt. sed prorsus esse non posset. generibus impleretur 56 ? Si autem nostra institutio. Porphyrius tantummodo ad hominum 55 : sequitur eos. quem propterea Deus creare voluit unum. factus est unus. sed non relictus est solus. sive operationibus angelorum aut hominum aut quorumque animalium sive marium feminarumque mixtionibus. ipsi vero mortalem attexerent. id est et immortalium et mortalium.

quamvis occulto Dei iudicio. ita iusti bene utuntur morte. 14. De terrenis corporibus. immortales futuros fuisse non credunt. 7. quo vitae sensus aufertur. Praevaricatio primorum hominum quam primam senserit poenam. qui primitus factus est. An quisquam simul et vivens esse possit et mortuus. Quod Adam peccaturus prius ipse reliquerit Deum. De lapsu primorum hominum. De morte. 3. in hoc primo homine. 12. quia. nondum quidem secundum evidentiam. quod numquam sint corporibus exuendi. 5. alii bonis in praemio sociandi. Contra eorum dogmata. 15 LIBER XIII BREVICULUS 1. naturali pondere revocetur ad terram. qui primos homines. Cur ab his. quae bona est. si non peccassent. An vita mortalium mors potius quam vita dicenda sit. 17. De generali mortis malo. qui animae separationem a corpore non putant esse poenalem. fuerit comminatus. Utrum mors. 2. quam relinqueretur a Deo. 15. aeternitatem animarum volunt carere corporibus. alii malis angelis in supplicio. per quem est contracta mortalitas. 11.27. Quod in sanctis primae mortis pro veritate susceptio secundae sit mortis abolitio. qui per gratiam regenerationis absoluti sunt a peccato. quod terrenum est. 4. et primam fuisse animae mortem a Deo recessisse. 13. quae mala est. 18. 2. Qualis homo sit factus a Deo et in quam sortem deciderit suae voluntatis arbitrio. Contra eos. sed tamen iusto. etiam in sanctis poena peccati sit. in morientibus an in mortuis esse dicendum sit. 19. quae philosophi affirmant in caelestibus esse non posse. 9. De ea morte. quae animae semper utcumque victurae accidere potest. quam quidam non regenerati pro Christi confessione suscipiunt. Cum enim scriptum sit: Universae viae Domini misericordia et veritas 61 : nec iniusta eius gratia nec crudelis potest esse iustitia. id est poena peccati. 6. Ex illo enim futuri erant homines. 8. iam tamen secundum Dei praescientiam exortas fuisse existimemus in genere humano societates tamquam civitates duas. Tempus mortis. quo animae et corporis societas separatur. Quod sicut iniqui male utuntur lege. Nunc quoniam liber iste claudendus est. 204 . De philosophis. qui asserunt corpora terrena incorruptibilia fieri et aeterna non posse. cum Plato inducat summum Deum diis minoribus promittentem. Quam mortem primis hominibus Deus. si mandatum eius transgrederentur. quae per peccatum primorum hominum in omnes homines pertransiit. et ea cui corpus obnoxium est. 10. 16. non auferatur mors.

LIBER DECIMUS TERTIUS REDEMPTUS HOMO IN VITAM AETERNAM RESTITUITUR Qui de morte sit modus (1-11) Ex peccato mors orta est. quia sensus ipse nec voluptate suavis nec quiete salubris. sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interventu mortis angelica immortalitas et beata aeternitas sequeretur. quod etiam in libro superiore iam diximus 2. tamen. non desistente. ut etiam si peccassent mori omnino non possent 1. Ideo autem secunda. qua primus homo factus est in animam viventem. quam Dominus fecit dicens discipulis suis: Accipite Spiritum Sanctum. Verum in damnatione novissima quamvis homo sentire non desinat. qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam 4. Quod cum ante non fiat. salva veritate narrationis historicae de corporali loco. quia non vivit ex Deo. 21. De corporibus sanctorum post resurrectionem. vivit autem corpus ex anima. sicut corporis. ut nulla diremptione separentur: mirum videri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi. mors est. 22. quam possunt eis animae etiam mortuae. Ergo utriusque rei. et qui moriantur in Adam. Huiusmodi autem totius hominis mortem illa sequitur. quae sic spiritalia erunt. quia post illam primam est. dolor autem malum. Quamvis enim anima humana veraciter immortalis perhibeatur. de qua suo loco diligentius disserendum est 5. sive Dei et animae sive animae et corporis. non immerito mors est potius appellata quam vita. Sed de ipso genere mortis video mihi paulo diligentius disserendum. mors autem corporis quonam modo. quoniam deseri omni vita potest nec per se ipsum aliquatenus vivit. quantulacumque propria vita. condiderat Deus homines. recte mors animae dicitur. Mors igitur animae fit. Quod caro sanctorum. cum vivat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia. quae nunc requiescit in spe. inoboedientes autem mors plecteret damnatione iustissima. quam cum anima corpori sic fuerit copulata. quam fuit primorum hominum ante peccatum. quam secundam mortem divinorum eloquiorum appellat auctoritas 3. cum vivit bene. Nam ideo dicitur immortalis. quo angelos. id est totius hominis. ex qua et immortales sunt. De paradiso. ideo nec vivere corpus dicendum est. Quid intellegendum sit de corpore animali et de corpore spiritali. 2. sed corporum vita est. ubi ait: Eum timete. cum anima Deo deserta deserit corpus. sentire tormenta. non enim potest bene vivere nisi Deo in se operante quod bonum est. qua non anima deseritur. hoc est Deo desertae. seu vivat ipsa seu non vivat ex Deo. quod recte per significationem eius spiritale aliquid intellegatur. sed animatum sentiensque cruciatur. in meliorem reparanda sit qualitatem.20. 24. sed dolendi? Vivit itaque anima ex Deo. cum anima vivit in corpore. Ita enim nec ex Deo vivit ipsa nec corpus ex ipsa. conferre. sed dolore poenalis est. immo primorum hominum. quae post resurrectionem futura sunt. Non enim eo modo. 1. cum id deserit anima. in quo anima non vivendi causa est. Expeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis. cum eam deserit Deus. An quia vita qualiscumque aliquod bonum est. et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. in quo primi homines fuerunt. quia modo quodam quantulocumque non desinit vivere atque sentire. ut non in spiritum caro vertatur. qua fit cohaerentium diremptio naturarum. qui vero vivificentur in Christo. habet tamen quamdam etiam ipsa mortem suam. Qualiter accipienda sit vel illa insufflatio Dei. Nam in illa ultima poena ac sempiterna. vel illa. De prima 205 . Hanc Salvator significavit. corpus autem ideo mortale. Impiorum namque in corporibus vita non animarum. 23. Mors corporis et animae est.

quam videmus in parvulis. hoc genuit. Nunc vero maiore et mirabiliore gratia Salvatoris in usus iustitiae peccati poena conversa est. ut veniretur in poenam. quorum per gratiam reatus aboletur: iam ista quaestio in alio nostro opere. non ergo ad ista infantilia rudimenta praesumptione illicita et damnatione iusta prolapsus vel impulsus est primus homo 9. si non peccassent. nisi peccavissent. Iusti enim malunt credendo perpeti. nisi quod infantes infirmiores etiam cernimus in usu motuque membrorum et sensu appetendi atque vitandi. etiam mortis fuerat superandus timor. si peccaveris 12. Non autem dissimulanda nascitur quaestio. quae tunc est fides. Quo pacto igitur bona esse possit bonis. ut non peccaretur. sicut homo ex pulvere. sed nulla. non cum crearetur. sed cum peccaret et puniretur. secunda vero sine dubio sicut nullorum bonorum est. quoniam. 3. homo autem homini gignendo parens. Pulvis namque homini faciendo materies fuit. Non enim ad infantilem hebetudinem et infirmitatem animi et corporis. qua separantur anima et corpus. nullum mortis experirentur genus. quibus alterutrum a persecutore proponitur. quanto magis impetum suum. sed hactenus in eo natura humana vitiata atque mutata est. Factum est per illorum culpam. fit per 206 . nunc dicitur: Si mortem recusaveritis. Non enim aliud ex eis. nunc impletur iustitia moriendo. quantum quidem attinet ad peccati et mortis originem. quam sunt aliorum tenerrimi fetus animalium. morte moriemini. quod bonis bona sit. quando exspectatur in spe. ne a corpore solveretur? Atque ita non invisibili praemio probaretur fides. ut repugnantem pateretur in membris inoboedientiam concupiscendi et obstringeretur necessitate moriendi. etiam naturaliter sequeretur in nascentibus ceteris. 4. A quo peccati vinculo si per Mediatoris Christi gratiam solvuntur infantes. ut. Pro magnitudine quippe culpae illius naturam damnatio mutavit in peius. atque ita id. Quod tunc timendum fuerat. nunc dicitur martyri: Morere. sed eosdem primos peccatores ita fuisse morte multatos. tractata ac soluta est. Quae sit mors parvulorum et martyrum. Tunc enim mors est acquisita peccando. Tunc dictum est: Si mandatum transgressi fueritis. quod scripsimus de baptismo parvulorum. tamquam se tanto attollat excellentius supra cetera animantia vis humana. ut etiam quidquid de eorum stirpe esset exortum eadem poena teneretur obnoxium. quamvis ablato iam criminis nexu. mandatum transgrediemini. quae animam seiungit a corpore. ipsa fides enervaretur. comparatus est pecoribus non intellegentibus et similis factus est eis 8. in maioribus dumtaxat aetatibus. non intellexit. hoc est et proles homo. quorum parentes in bestialem vitam mortemque deiecerat. sicut enim scriptum est: Homo in honore cum esset. nunc suscipiendum est. quod vitio poenaque factus est. quod in sanctis martyribus maxime eminuit. Neque enim ita homo ex homine. nisi moriantur. Sic per ineffabilem Dei misericordiam et ipsa poena vitiorum transit in arma virtutis. Verum hoc in sanctis martyribus. et fit iusti meritum etiam supplicium peccatoris. Mortui sunt ergo illi. id est obnoxios peccato mortique generaret. quomodo poterit obtineri. peccato vel poena ille redactus est (quae Deus voluit esse tamquam primordia catulorum. hanc solam mortem perpeti possunt. Fidei autem robore atque certamine. velut sagitta cum arcus extenditur. sed iam nec fides esset. nulla gloria (quia nec ipsum omnino posset esse certamen). quando illa coniugum copula divinam sententiam suae damnationis excepit. ne peccetur. quod in re nondum videtur 10. non hoc est caro. ubi dictum est ad hoc relinqui animae experimentum separationis a corpore. quia peccaverunt. nasceretur. quia moriuntur. malis mala.igitur corporis morte dici potest. ne pecces. si regenerationis sacramentum continuo sequeretur immortalitas corporis. quia si ita est. quam quod ipsi fuerant. quod etiam ipsa sit poena peccati? Hanc enim primi hominis. non peccant isti. quamvis ex terra facta sit caro. quod est autem parens homo. confestim sui operis quaerendo et sumendo mercedem. si post lavacrum regenerationis 11 iam sancti non possent mortem perpeti corporalem. quod poenaliter praecessit in peccantibus hominibus primis. Cur enim esset ulla poena in quibus non essent ulla punienda? Quapropter fatendum est primos quidem homines ita fuisse institutos. ut aut deserant fidem aut sufferant mortem. Si quem vero movet. si et ipsa peccati poena est. peccabunt autem isti. ita nulli bona 6. Tunc enim dictum est homini: Morieris. quae accidere non posset nisi malis 7 ? Sed rursus si non nisi malis posset accidere. Ex peccato etiam progenies experitur mortem. non deberet bonis bona esse. Proinde quod est terra. in secundam vero illam sine fine poenalem liberati a peccati obligatione non transeunt. ut. retrorsum reducta distulerit). In primo igitur homine per feminam in progeniem transiturum universum genus humanum fuit. et quod homo factus est. cur vel ipsam patiantur. utrum re vera mors. cuius profecto certaminis esset nulla victoria. Nisi enim peccassent illi. quod sunt primi iniqui non credendo perpessi. perpessi utique non fuissent. bonis sit bona. non morerentur. Cum parvulis autem baptizandis quis non ad Christi gratiam propterea potius curreret.

quibus cum tanta gratia est praemissa et praerogata mors Christi. Cur hoc commemorandum putavimus? Quia scilicet. in quo lavacro et illis facinus tam immane dimissum est. instrumentum fieret. etiam ipsam legem. ut. Quod utique si fecissent. quamvis sit lex bonum. ne veniatur in culpam. Quid enim pretiosius quam mors. id est separationem animae a corpore. Ut autem diligatur et delectet vera iustitia. qui ex ipso inerat animae carnisque complexu. Super modum dixit. cum vel illa pro iniquitate deseritur et efficit praevaricatores. non intrabit in regnum caelorum 17. virtus autem peccati lex 13. qui mortem. etiam hoc eis in illo lavacro dimitteretur. Ita cum ex hominis primi perpetuata propagine procul dubio sit mors poena nascentis. et alio loco: Qui perdiderit animam suam propter me. quae antea malum fuit. quia prohibitio est peccati. per bonum mihi operatum est mortem. quamvis sit mors malum. ut peccandi cupiditas eius delectatione vincatur. Sed ne propterea lex putaretur malum. Apostolus cum vellet ostendere. Pie potest mors tolerari. qua prohibetur peccatum. aliquando impetrat. quod ad poenam peccati fuerat antea constitutum. tantum Christum amare possent. sed quemadmodum iniustitia male utitur non tantum malis. qui ubi vult spirat 21. ut ad eum acquirendum suam non cunctarentur impendere. vel ista pro veritate suscipitur et efficit martyres. Quapropter quod attinet ad corporis mortem. mihi factum est mors? Absit. et cum sit mors peccati retributio. per quam fit ut et delicta omnia dimittantur et merita cumulatius augeantur? Neque enim tanti sunt meriti. sed tantam Deus fidei praestitit gratiam. quantum peccatum gratia non subveniente ad nocendum valeret. 5. qui morientes appellantur. Ac per hoc lex quidem bona est. quod fuerat in vivente coniunctum atque consertum. inquit. Quod ergo bonum est. ut inde iustitiae fructus uberior nasceretur. quia maluerunt Christum confitendo finire vitam quam eum negando ad eius baptismum pervenire. Habet enim asperum sensum et contra naturam vis ipsa. verum etiam bonis: ita iustitia bene non tantum bonis. Quidquid tamen illud est in morientibus. quia etiam praevaricatio additur. ut nihil retribuatur peccato. alia sententia istos fecit exceptos. per quod transiretur ad vitam. Verissime omnino. quando auget patientium gloriam. quia in tantam utilitatem non vi sua. mors autem mala. baptizati sunt deletisque omnibus peccatis ex hac vita emigrarunt. Aculeus. tantum eis valet ad dimittenda peccata. ut eum in tanto vitae discrimine sub tanta spe veniae negare non possent? Mors igitur pretiosa sanctorum. non dubitavit dicere virtutem esse peccati. sed divina opitulatione conversa est. ut et mali male lege utantur. Remittitur peccatum lavacro et martyrio. confitebor et ego eum coram Patre meo qui in caelis est 18. ita nec mors bonum est. inveniet eam 19. sicut lex non est malum. et boni bene moriantur. lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod timore mortis negaverant Christum. pie fideliterque tolerando auget meritum patientiae. cum possent. non aufert vocabulum poenae. Mors ergo non ideo bonum videri debet. ut mors. qui occiderant Christum. inquit. quamdiu moratur. donec omnis adimatur sensus. Sed quando sine abundantia gratiae Spiritus illius. cum eam patiuntur. ut fiat super modum peccator aut peccatum per mandatum 14. Sed peccatum. qua utrumque divellitur. cum mortem differre non possent. quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. 6. non quia mors bonum aliquod facta est. quae tunc metuenda proposita est. ubi non minus generaliter ait: Qui me confessus fuerit coram hominibus. in eos usus redactum esse monstravit. nulli bona est 16. ut appareat peccatum. Quam totam molestiam nonnumquam unus ictus corporis vel animae raptus intercipit nec eam sentiri praeveniente celeritate permittit. Hinc fit. quando iustitia non sic diligitur. 207 . sed etiam malis. quod cum gravi sensu adimit sensum. Quae virtus peccati sit lex. tamen si pro pietate iustitiaque pendatur. Qui enim dixit: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu. quoniam virtus est dicta peccati: ideo ipse alio loco versans huiusmodi quaestionem: Itaque. Auget enim prohibitio desiderium operis illiciti. ideo non distulerunt. 7. quam vitae constat esse contrariam. qui. Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lavacro pro Christi confessione moriuntur. inquit. fit gloria renascentis. quando auget peccantium concupiscentiam. non nisi divina subvenit gratia. cum peccandi aucta libidine etiam lex ipsa contemnitur. Hinc est quod scriptum est: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 20. quia stipendium est peccati 15. mortis est peccatum. quanti sunt hi.istorum poenam.

explicare difficile est. quoniam. quam ante annum fuit. quo animae a corpore separatae aut in bonis sunt aut in malis. ut dixi 22. ut veniatur in mortem. Mors autem tunc eis mala erat. quia illa. quid est quod detrahitur. in quanta sunt quos agere animam dicimus. alter remotius. quo non impari velocitate ambo currebant. cum morerentur. In requie sunt enim animae piorum a corpore separatae. quae secunda dicitur. sed laudabiliter toleratur pro tenendo vel adipiscendo bono. cum mors quae iam impendet advenerit. et cras quam hodie. quae transacta atque praeterita est. non in morte): profecto. cum detrahendo finita fuerit. ut peccatum non committatur commissumque deleatur magnaeque victoriae debita iustitiae palma reddatur. Vita ad mortem agitur. sed urgentur omnes pari motu nec diverso impelluntur accessu. in cuius iam corpore agitur ut moriatur. qui iam mortui nuncupantur. alter habuit propius. 9. quidquid temporis vivitur. ac sic totius hominis prima morte completa secunda excipiat sempiterna. Si enim diligentius consideremus. mors cavetur. non morientes. et si adhuc vivunt. in qua vivit. post mortem iam erit. Nemo moriens non vivit. An potius et in vita et in morte simul est. Ac per hoc quomodo morientes dicamus eos. quia nondum abscessit a corpore. de spatio vivendi demitur. nec tunc in morte. sed post eam vita praesens animae bona seu mala est. Ex quo enim quisque in isto corpore morituro esse coeperit. non absurde dicitur et malis mala et bonis bona. si et in vita et in morte simul non potest esse. cum abscesserit. quam cursus ad mortem. nec simul quisquam potest esse vivens et moriens: nescio quando sit vivens. cum vero in ea sunt. vita cedens. cum venerit. ne tota contingat et secunda insuper. Neque enim. sed cum aequaliter et aequalia momenta raperentur ambobus. in morte est 23. iam non ipsa mors. et hodie quam heri. profecto qui nondum anima caruit adhuc vivit. Bona mors si pie toleratur. in quo nemo vel paululum stare vel aliquanto tardius ire permittitur. corpora revivescant. sed imminente morte iam extrema et mortifera afflictione iactantur. Quamdiu enim sentiunt. quia. Nullus est ergo moriens nisi vivens. 10. hoc est quando eam patiebantur. Suscipitur enim animae a corpore separatio. quando erat. cum vita detraheretur. cum in tanta est extremitate vitae. utrum post mortem potius an in morte dicendum est? Si enim post mortem est. Quocirca mors quidem. adhuc utique vivunt. cum eam morientes patiuntur cumque in eis ut moriantur facit. si moriens et vivens simul esse nullus potest. nondum autem in morte. quae agebatur. ut omnino nihil sit aliud tempus vitae huius. ante mortem quam in morte potius esse dicendi sunt. Quamdiu quippe anima in corpore est. sed post mortem potius erit: quando sit in morte quis dixerit? Nam neque ullus moriens erit. id est vitae detractio (quia. numquam in eo non agitur ut mors veniat. Aliud est autem amplius viae peregisse. qui nondum mortui sunt. erat in morte? Numquam igitur in vita homo est. donec tota detrahatur. quia inest anima corpori. accedat. et nunc quam paulo ante propinquior. non possumus negare viventem. quae iam non est? Porro si adhuc diligentius attendamus. Porro si ex illo quisque incipit mori. quia iam moritur. donec istarum ad aeternam vitam. celerius diem duxit quam ille. donec ea consumpta mors. quae numquam finiatur.ne peccatum committeretur. impleatur. ex quo esse incipit in hoc corpore. donec eius fiat perfecta consumptio? Si autem non est in morte. Qui ergo usque ad mortem productiora spatia temporis agit. sed plus itineris conficit. Hoc enim agit eius mutabilitas toto tempore vitae huius (si tamen vita dicenda est). Quid enim aliud diebus horis momentisque singulis agitur. cui vita brevior fuit. Sed si. sed mortui nuncupantur. etiam cum quisque pro veritate fideliter et laudabiliter moritur. cuius gravem ac molestum in morientibus diximus sensum. cum vita detrahitur? Si enim non est in vita. Ideo quippe aliquid eius suscipitur. qui non ei post annum sit. 8. Aut si moriens potius dicendus est. qui ea propinquante molestus est. Idem ipse igitur simul et moriens est et vivens. quoniam. Peracta autem mors quonam modo vel bona vel mala est. quoniam gravis et molestus eius inerat sensus. sed morti accedens. et paulo post quam nunc. cui longior. adhuc tamen in vita. hoc est esse in morte. nec illa mors esse apparebit. non lentius pergit. quid est vitae 208 . nemini bona est. Sed id tempus. et cotidie fit minus minusque quod restat. Nemo quippe est. in morte autem. ex quo in illo agi coeperit ipsa mors. aliud tardius ambulasse. impiorum autem poenas luunt. nunc suscipienda proponatur. quo malo bene utuntur boni. aufert omnem corporis sensum. quod. ne Deo ab anima separato etiam ipsa separetur a corpore. etiamsi recte isti appellantur morientes. ex quo est in isto corpore moriente potius quam vivente. in vita scilicet. illarum vero ad aeternam mortem. et incipiat iam tempus esse post mortem.

sicut scriptum est: Ante mortem ne laudes hominem quemquam 25. Ita etiam in transcursu temporum quaeritur praesens. recte esse dicuntur in morte. antequam ad mortem perveniat. quod est moritur. quod est post mortem. et si qua similia sunt. id est in morte. si adhuc in morte? praesertim cum eos nec morientes dicamus. pro participio praeteriti temporis ponitur nomen. ut saltem secundam mortem declinare possimus. non moriens. si quaeramus praeteriti temporis verbum. sed semper in morte. procul dubio vivit homo. adhuc non est. Quamdiu quippe est anima in corpore. donec evigilet. non in morte. nec tamen eo modo possumus dicere eos. maxime quia nimis est insolens. cum vita fuerit corpori tota detracta. quid est quod dicitur ante mortem sive post mortem? Nam et hoc inaniter dicitur. si autem vivere iam cessatum est. Vivens. ut hominem. at vero mortui. Nam si ea detracta non est homo in morte. Non enim adhuc moriuntur. Sed hoc est. etsi non humana industria. dicitur. quod dixi explicari aliqua locutione non posse. per quod transitur ex futuro in praeteritum 24. Si autem absurdum est. difficillime definitur. nec invenitur. quasi ut declinetur. Dicamus etiam cum acciderit: Post mortem illius vel illius factum est illud aut illud. . Numquam ergo moriens. quae non sunt praeteriti temporis. priusquam resurgant. Quando ergo in morte? Tunc enim est moriens. sicut in somno esse quisque. Agi tamen potest in adiutorio gratiae Redemptoris nostri. qui iam sunt mortui. mortuus est. Nonne ergo videndum est. morientes. quia sine ullo spatio est. quemadmodum tria sunt cum dicimus: Ante mortem.. 209 . quoniam si adhuc vivit. Donec enim revivescant. velut cum ita loquimur: Moriens ille testatus est. nisi cum detrahitur. maxime si etiam sensus adsit. iudicio fortasse divino.. Illud ergo est adhuc ante mortem. iam sunt a corporibus separati. 11. in morte. quando est. quae non fit separatione animae et corporis. quia hoc ante mortem. verum etiam tam molesta est. quae mortuos quoque non post mortem. quod est ante mortem. 2. cum vero mors venerit. Illud autem. Loquamur etiam sicut loquitur Scriptura divina.ipsa detractio? Non enim frustra. neque mortuus. qui constat ex anima et corpore. Perit igitur inter utrumque. dicimus dormientes. viventes. ante mortem est. iam non est. non in morte. qui memor sit tui 26. Ibi e contrario non erunt homines ante mortem atque post mortem. Etenim antequam mors veniat. quia et hoc post mortem est. sed vivens. Unde non importune neque incongrue arbitror accidisse. qui in somno sunt. non in morte. quo moriens vel in morte sit. 11. ne ista ratione mors corporis nulla esse dicatur? Si enim est. 1. iam post mortem est. ubi neque sit vivens. esse dicuntur in morte. post mortem iam dicitur. arduus. et qui in dolore. sed in aeternam poenam potius utriusque complexu. Quando itaque sit moriens. responderi assolet. Loquamur ergo secundum consuetudinem (non enim aliter debemus) et dicamus: Ante mortem. u littera geminata. qui. non in morte esse dicendus est. hoc iam post mortem. non est moriens. si vivere destitit. Namque ab eo quod est oritur. Dicamus et de praesenti tempore ut possumus. moriens mortuusque.. sed post mortem: quando. iam post mortem mortuusque perhibetur. id est in morte. Nunc autem non solum est. mortuus erit. sed moriens in vita. erit in morte? Mortuus in morte est. quae in ullo et in qua ullus esse non potest? Quando quidem si vivitur. et qui in languore. Sic enim dicitur mortuus. ac per hoc numquam viventes. fit verbum praeteriti temporis. iam esse dicamus in morte (cui enim propinquat peragendo vitae suae tempora. sed moriens. conspicuus et si qua similia. ut. ac per hoc adhuc ante mortem. ut nec ulla explicari locutione possit nec ulla ratione vitari. in latina lingua nec grammatici declinare potuerint. de qua nunc disserimus. id est in morte. Sed rursus si nulla mors est ante quid vel post. cum vigilans et dormiens simul esse non possit: quaerendum est quando erit moriens.. si iam in illa est?). quod declinari non potest. nisi quia mors erat. post mortem. reddantur. cum detraheretur. Convenienter itaque factum est. ut re vera nulla mors esset. priusquam mors accidat. esse comprehenditur. Quomodo enim post mortem. ut hoc verbum. quamvis hoc nisi vivens omnino facere non posset et potius hoc ante mortem fecerit. per temporis praeteriti participia declinantur. et qui in vita. cum vero anima abscesserit omnemque abstulerit corporis sensum. quamvis in somno positos dicamus dormientes. quomodo fatuus. sicuti eos. ita ipsum verbum non posset loquendo declinari. et: Illis atque illis illud atque illud moriens dereliquit. sed in morte esse non dubitat dicere. sine tempore declinantur. sed quoniam nomina sunt. utique dolentes. ita tria singulis singula. ut simul et vivens esse dicatur et moriens. ortus est. Illa est enim gravior et omnium malorum pessima. quemadmodum id quod significat non potest agendo. Hinc enim est illud: Quoniam non est in morte. quonam modo vel morientes dicantur vivere vel iam mortui etiam post mortem adhuc esse dicantur in morte. quod est moritur. Atque utinam in paradiso bene vivendo egissemus. nec tamen possunt appellari morientes. si mors nulla est. languentes. Ab eo vero. ut. ea regula qua cetera talia declinantur. quantum attinet ad corporis mortem.

quem in paradiso constituerat. ubi es? 31 non utique ignorando quaerens. tamquam diceret: Qua die me deserueritis per inoboedientiam. de cibo vetito: Quacumque die ederitis ex illo. sed sine fine morientes. Numquam enim erit homini peius in morte. Tunc ergo coepit caro concupiscere adversus spiritum 29.numquam mortui. sed pudenda non erant. sive ut eam faceret. Nam in eo. in quo Deus non esset. Cum vero corpus anima ipsa deseruit aetate 210 . Hominis ex primo homine vitiata natura est. ut attenderet ubi esset. quae fit cum anima deseritur sua vita. quando omnes fuimus ille unus. quae nulla erat. ut sit prima totius hominis mors. Ex peccato praevaricatio fuit. Deo deserente secunda facta est mors. eam solam intellegamus. ubi anima et a Deo et a corpore separata punitur. sed increpando admonens. ubi anima privatur Deo. quoniam non est dictum: Mortibus. 14. naturarum auctor. in qua singuli viveremus. nec tantum posteriorem. nec solam ipsam totam primam. quia lapsa perierat). quae non habet finem. ex qua propagaremur. propter quem pudenda texerunt. sed iam erat natura seminalis. Iam quippe anima libertate in perversum propria delectata et Deo dedignata servire pristino corporis servitio destituebatur. quae de illo facta est ante peccatum. Quamobrem etiamsi in eo quod dictum est: Morte moriemini. miseriarum connexione perducit. quae prius eadem membra erant. comminatio illa complexa est. confestim gratia deserente divina de corporum suorum nuditate confusi sunt 28. et quia superiorem dominum suo arbitrio deseruerat. tamquam reciprocam poenam inoboedientiae suae. si ab eo mandatum transgrederentur acceptum nec oboedientiam custodirent. ubi corpus privatur anima. inferiorem famulum ad suum arbitrium non tenebat. secunda animae. velut radice corrupta. sed sponte depravatus iusteque damnatus depravatos damnatosque generavit. Mors ex peccato est (12-18) Prima mors corporis. qua est nulla posterior. Senserunt ergo novum motum inoboedientis carnis suae. 13. secunda vero. Quoniam prima constat ex duabus. solis eis exceptis qui per Dei gratiam liberantur. Ea significata est verbis eius. non utique vitiorum. quam ubi erit mors ipsa sine morte. Nam postea quam praecepti facta trasgressio est. cum anima sine Deo et sine corpore ad tempus poenas luit. Deus enim creavit hominem rectum. pudenda texerunt. sicut semper habere potuisset. 12. deseram vos per iustitiam: profecto in ea morte etiam ceterae denuntiatae sunt. sive ut reficiat. si Deo subdita ipsa mansisset. una animae. 15. sensa est mors una. ubi anima sine Deo cum corpore poenas aeternas luit. Ac per hoc a liberi arbitrii malo usu series calamitatis huius exorta est. utrum animae an corporis an totius hominis an illam quae appellatur secunda: respondendum est: Omnes. Prima enim constat ex duabus. Unde etiam foliis ficulneis. quae secunda dicitur. sed quidquid mortis est usque ad novissimam. sed ut desereretur deseruit. trahentes originem mortis et in membris nostris vitiataque natura contentionem eius sive victoriam de prima praevaricatione gestantes. usque ad secundae mortis exitium. Sicut enim universa terra ex multis terris et universa ecclesia ex multis constat ecclesiis: sic universa mors ex omnibus. ad bonum vero eius prior est voluntas Creatoris eius. morte moriemini 27 : non tantum primae mortis partem priorem. Quando ergo dixit Deus primo illi homini. nec omni modo habebat subditam carnem. Nondum erat nobis singillatim creata et distributa forma. cum qua controversia nati sumus. quando timore dementi sese abscondenti homini dixit: Adam. quae humanum genus origine depravata. quam mortem Deus primis hominibus fuerit comminatus. quae procul dubio fuerant secuturae. altera corporis. qui per feminam lapsus est in peccatum. etiamsi ergo hanc intellegamus Deum denuntiasse mortem in eo quod ait: Qua die ederitis ex illo. quod illi Deus est (non enim deserta est ut desereret. morte moriemini 30. quod inoboediens motus in carne animae inoboedientis exortus est. Cum ergo requiritur. ad malum quippe eius prior est voluntas eius. Omnes enim fuimus in illo uno. qua scilicet propter peccatum vitiata et vinculo mortis obstricta iusteque damnata non alterius condicionis homo ex homine nasceretur. secunda ex omnibus tota. quae forte a perturbatis prima comperta sunt. in qua deseruit animam Deus.

attendite: quorum operum ego parens effectorque sum. alia quaestio est. sed haudquaquam bonum est ratione vinctum velle dissolvere.. non simplex. ne utiquam tamen dissolvemini. quam illa quibus estis tum. quo cuncta cetera continerentur animalia. quod de terra est. et tamen immortales Dei a quo facti sunt voluntate atque consilio. animam perhibuit aggravari. Unde constat inter Christianos veraciter catholicam tenentes fidem etiam ipsam nobis corporis mortem non lege naturae. ceteris diis. Neque enim ei continuo concedendum est globos istos luminum sive orbiculos luce corporea super terras seu die seu nocte fulgentes suis quibusdam propriis animis vivere eisque intellectualibus et beatis. quod maius est vinculum ad perpetuitatem vestram. Ubi si nihil. Contendunt etiam isti terrestria corpora sempiterna esse non posse. nec erunt valentiora quam consilium meum. sed corruptibile corpus onerosum. neque vos ulla mortis fata periment. cum eorum auctor et magister Plato donum a Deo summo diis ab illo factis dicat esse concessum. Quid de anima senserit Plato. quo demonstrarem non corpus esse animae. non quidem summi. aut etiam sibi repugnantes adversum se ipsos malunt dicere. et de non terrestri corpore. cuius superbia nominis erubescunt esse Christiani. qui se Platonicos vocari vel esse gloriantur. quibus eos connexuit. Sed cum apertissime Plato deos a summo Deo factos habere immortalia corpora praedicet eisque ipsum Deum. cum gignebamini. Sed philosophi. qua potens est facere. ne forte moriantur. quo ista refelleretur opinio. quam secunda in ultimo sequitur. Ecce deos Plato dicit et corporis animaeque colligatione mortales. quae totius est hominis. venit in experimentum mors altera. quoniam peccatum vindicans Deus dixit homini. Addendo utique corruptibile non qualicumque corpore. operosius mihi disputandum esset. qui deorum satu orti estis. Quod etiamsi non addidisset. alia quaestio est. instanter affirmat. sed incorruptibiliter perseverent? . Si ergo animae poena est in qualicumque corpore colligari. nisi homo per gratiam liberetur. hoc est eius ecclesiam. id est istum mundum.corruptum et senectute confectum. Cum ergo Deus ille summus fecerit eis alterum quem putant deum. tamquam haec sint inter se contraria. quamquam omne colligatum solvi potest. separentur. membrum in medio positum et sempiternum esse non dubitent. quanto magis exiguam paucitatem. a quo facti sunt.. contra quorum calumnias defendimus civitatem Dei. quod in aeternum cum suis corporibus permanebunt nec ab eis ulla morte solventur: quid est quod isti ad exagitandam Christianam fidem fingunt se nescire quod sciunt. Et hoc quidem utrum Plato verum de sideribus dicat. de sua facit immortalitate securos. Sed quoniam estis orti. 1. velut aerumnoso vinculo colligatam. qua nullam mortem homini Deus fecit. id est a corporibus. quia videlicet eius perfectam beatitudinem tunc illi fieri existimant. ne aliquando moriantur. cum ipsam universam terram dei sui. immortales vos quidem esse et indissolubiles non potestis. ut et beatitudinem quaeramus animae et eam semper esse velimus in corpore. sed quale factum est ex peccato consequente vindicta. exagitant aeternitatem corporum. inducat pro magno beneficio pollicentem. sed merito inflictam esse peccati. ut nec orta occidant nec connexa solvantur. 17. quid est quod eos alloquens Deus tamquam sollicitos. praeferendum. de qua Deus peccatum adhuc puniens homini dixerat: Terra es et in terram ibis 32. quibus inducit summum Deum deos quos fecit alloquentem ac dicentem: Vos. sed tamen magni. 2.. id est anima. cum deseritur sua vita. ne commune illis cum vulgo vocabulum vilem faciat palliatorum tanto magis inflatam. quae sit compacta. Decipiuntur philosophi de anima. tamquam uno animali maximo.. id est dissolvantur a corpore. compleretur. qui infra eum sunt. ut dixi. quod etiam de ipso universo mundo. quae illi accidit. non propter eorum naturam. 16. 211 . sed propter suam invictissimam voluntatem. quid in doctrina Christiana reprehendant. ut ex his duabus mors illa prima. 16. quod dicimus animae a corpore separationem inter poenas eius esse deputandam. id est totius huius mundi. cum omni prorsus corpore exuta ad Deum simplex et sola et quodammodo nuda redierit. sapienter sibi videntur irridere. sicut ea Cicero in Latinum vertit. in quo tunc omnes eramus: Terra es et in terram ibis. Unde illud est quod de Scripturis nostris in superiore libro commemoravimus 33 : Corpus enim corruptibile aggravat animam 34. quam nunc discutiendam non suscepimus. dum nobis non desinant contradicere? Nempe Platonis haec verba sunt. nihil aliud intellegere deberemus. rediret in terram nisi sua morte. et quaerentes. Neque enim corpus. haec sunt indissolubilia me invito. Hoc tantum contra istos commemorandum putavi. in eorum litteris invenirem... 1. Sed haec. colligati 35.

nec beatitudinis privationem. Si enim ars humana efficit. cuiusque corpus et in aeternum ex illa viveret et eam quamvis non simplex. sed corruptibilia molesta. 18. restitui. corpus est omne fugiendum. inclusam. philosophos autem in ea cognoscenda coniectura humana deceperit. ut et sibi apertissime refragentur magnis disputationum viribus asserentes animae. nulla vis vincit? Quid ergo prohibet. voluntatem Spiritus eius docuerit. Sed necesse est. promisit Plato. inquiunt. verum etiam pervicacia. inquiunt. Sed neutrum isti volunt. sed quia et ad hoc respondendum est vel propter Christi corpus cum quo ascendit in caelum vel propter sanctorum qualia in resurrectione futura sunt. ne illos mortales colere videantur. non solum ignorantia. ipsiusque corporis tamquam membra locis suis posita atque digesta quattuor constituerit elementa. ut nec terrestria moriantur? An Deus non est potens quousque Christiani credunt. per omnes partes eius usque ad caeli summa et extrema diffundi et extendi per numeros musicos opinatur. ut beata esse possit. Hanc enim animam Plato ab intimo terrae medio. quod deos suos posse asserunt in corporibus igneis Iovemque ipsum eorum regem in omnibus corporeis elementis? Nam si animae. anima scilicet. Verum non usque adeo decipi debuerunt. Cum igitur suspicionibus suis ista permittant. quem mundum istum volunt. quantum dignatus est. 2. cum potius e contrario Dei prophetas ad enuntiandam eius. ut caelestia fierent animalia: nonne immortalitas. quandoquidem. ne infelices eos esse fateantur. cum multo mirabilius incorporea corporeis quam quaecumque corpora quibuscumque corporibus copulentur. ut terrena corpora naturale pondus vel in terra teneat vel cogat ad terram et ideo in caelo esse non possint. quam talibus diis. aeterna esse non possint? Sed terrae. fugiat Iuppiter de caelo et terra. unde animalium terrestria sumpta sunt corpora. sed omne corpus esse fugiendum 36. tamen incorruptibilia iam corpora ubi volunt ponant et quo volunt agant. omnibus omnino corporeis elementis.. ne umquam deus eorum tam magnus moriatur. ut ex metallis. aut eos non posse aut onera sentire credendum est? Cur ergo sanctorum perfectos et beatos divino munere spiritus sine ulla difficultate posse ferre quo voluerint et sistere ubi voluerint sua corpora non credamus? Nam cum terrenorum corporum. ut ait Plato.. cuius omnipotentissima voluntate Plato dicit nec orta interire nec colligata posse dissolvi. non terrenum tantum. et deos rursus dicentes habere beatissimas animas et tamen aeternis corporibus illigatas. insolubilem ac sempiternam velint: quid causae est. cuius anima et perfectam sapientiae felicitatem teneret et corpus proprium non relinqueret. fugiant dii eorum de globis siderum. Si quis hoc etiam de igne similiter affirmet et dicat reddenda esse universo igni corpora. gravia moribunda. ut quamvis terrena. posse Deum facere confitetur Plato? Cur ergo non possit. rationali vel intellectuali in tam magna mole corporis eius inclusa. inquiunt. Primi quidem illi homines in terra erant nemorosa atque fructuosa. Corpus divino munere immortale. unde fuerant sumpta. cur nolunt credere. sed qualia esse compulit poena peccati. caelestes quidem igneis. Iovis autem ipsius animam. tamquam violentia disputationis huius intercidet? An ibi propterea non fit. intueantur paulo attentius pondera ipsa terrena. ex quo fit. qui neque a corporibus separationem audent dare diis suis. quae in aquis posita continuo submerguntur. quod geometrae centrum vocant. sed quousque Platonici volunt? Nimirum quippe consilium Dei et potestatem potuerunt philosophi. in quibus animae nulla ab eis morte separatae. nec potuerunt nosse prophetae. et de corpore immortali loquentes. ut hoc etiam de terrestribus corporibus Deus possit efficere. Non ergo ad beatitudinem consequendam omnia fugienda sunt corpora. ut ea sit necesse dissolvi et emori et eo modo terrae stabili ac sempiternae. ut beata sit. ut sit iste mundus animal maximum beatissimum sempiternum. potest molibus praestare terrenis. velut Deo summo loquente. non qualia fecit primis hominibus bonitas Dei. terra reddenda est. si Deus sicut illud velit. ut in corpore maioris animantis tamquam medium membrum aeterna sit terra. sicut onera in gestando 212 . 17. quibus haec tota moles a terra in caelum surgit. sicut asserunt. quae paradisi nomen obtinuit. miseri iudicentur. cuius voluntatem. quibusdam modis vasa fabricata etiam natare possint: quanto credibilius et efficacius occultus aliquis modus operationis Dei. nullis eorum oneribus aggravatae sempiterne ac feliciter vivant.eumdemque esse existiment animantem. sed tot corporibus tantisque compactum hebetare atque tardare non posset. ut nec ea quae orta sunt occidant nec ea quae sunt vincta solvantur nec ea quae sunt ex elementis sumpta reddantur atque ut animae in corporibus constitutae nec umquam ea deserant et cum eis immortalitate ac sempiterna beatitudine perfruantur. quia Deus non vult. . quorum iuncturam. ut nullo in ima pondere deprimantur. divina voluntate atque potentia immortalia corpora fieri posse terrena. situ motuque facillimo! An vero si hoc angeli faciant et quaelibet animalia terrestria rapiant unde libet constituantque ubi libet. et aliorum animantium terrestrium corpora. aut si non possunt. ipsisque animis perfectissime beatis. quae inde sumpta sunt.

ut neque in corporibus permanere neque sine his possint in aeterna puritate durare. Nec tamen ista qualicumque opinione praecepit saltem ne diis corporatis religionis obsequio subderentur. Tantum valet in habendis etiam terrenis corporibus. ut de carne hominis. quamvis adhuc corruptibilibus atque mortalibus. hanc opinionem suam sententia repugnante convincant. etiam argumentatio veri similior habeatur. quod Virgilius ex Platonico dogmate dixisse laudatur (ita quippe animas mortalium nec in suis corporibus semper esse posse existimat. quanto maior est quantitas. sed sine ullis omnino corporibus eas adseruit in sempiternum esse victuras 42. eo quod in eum coeant quaeque graviora. qui sua corpora numquam deserunt. quod evidenter vivebat. ab igne removere urendi qualitatem. nisi quia eas. sicut dicit. et ut Christo adversaretur. illi vero. quod post mortem feruntur ad sidera. ut a suis corporibus separati in ipsorum deorum. Optime autem cum hominibus agi arbitratur idem Plato. nulla morte a suis corporibus solverentur. Quid ita. si non audebunt isti. De quo Platonico dogmate iam in libris superioribus diximus 41 Christiano tempori erubuisse Porphyrium et non solum ab animis humanis removisse corpora bestiarum. qua certe corpus animantis. diis immortalibus anteponere. quam cum in peste vel fame minimum roboris. nisi peccati meritum sequeretur. 19. qui stultam duxerint vitam. pollicetur. resurrectionem incorruptibilium corporum negans non solum sine terrenis. ne moriantur quae orta sint. cum quibus semper atque immortaliter viverent. si non peccassent. ut etiam illi. et talia 213 . Et quis verbis explicat. corruptionem auferat. evidenter emoritur. sive morituros sive iam mortuos. et primos homines ita fuisse conditos. Gratia homo a peccato et morte redimitur (19-24) Errat Plato animas transmigrare affirmans. id est aeternum cum suis corporibus consortium. Licet enim iustorum ac piorum animae defunctorum quod in requie vivant dubitare fas non sit. quibus Deus summus apud Platonem munus ingens. in fine huius operis disserendum est 37. sed omnibus nota est. Nunc de corporibus primorum hominum quod instituimus explicemus. ut. quamvis nulli corpori sociatas. id est aut carentes corporibus aut corpora relicturos. cum in bona valetudine plus habet molis. Fortassis enim de ipso medio mundi loco. et tam diversa. ad corpora suis meritis debita sive hominum sive bestiarum de proximo revolvantur 40. non credidit illis esse meliores? Quapropter. naturam relinquat. cur non credant terrenum esse posse corpus in caelo. In hac itaque durissima condicione constituit etiam bonas atque sapientes animas. quod fides Christiana praedicat. etiam ipse purgatas animas sine ullo ad miserias pristinas reditu in aeterna felicitate constituit. recipiantur sinum. Itaque ne a Christo vinci videretur vitam sanctis pollicente perpetuam. verum etiam sapientium animas ita voluisse de corporeis nexibus liberari. cuius ille voluntati potestatique concessit. sed temperationis modus. ut a ceteris hominibus hoc videantur differre sapientes. sed pro meritis oboedientiae custoditae immortalitate donati cum eis viverent in aeternum. usque adeo tamen eis melius esset cum suis corporibus bene valentibus vivere 38. tanto sit maior et gravitas. ita ut plura pondo quam pauciora plus premant: membra tamen suae carnis leviora portat anima cum in sanitate robusta sunt quam in languore cum macra sunt. detrahat ponderis tarditatem? Sed de fide resurrectionis mortuorum et de corporibus eorum immortalibus diligentius. cum terra universa libretur in nihilo. eis potuisset accidere. sed alternantibus vicibus indesinenter vivos ex mortuis et ex vivis mortuos fieri putat). si tamen hanc vitam pie iusteque peregerint. lucendi relinquere quae per oculos emicaret: itane Deo summo concedere dubitabimus. sicut eos ausuros esse non arbitror. qua fit animae a corpore separatio. Scilicet immemores supera ut convexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 39. diis beatissimis et tamen in aeternis corporibus constitutis humanas animas anteponere: cur eis videtur absurdum. quibus non talia corpora distributa sunt. ipse tamen ad suum corpus movendum atque portandum agilior est. potuerunt.sentire consuevimus. quantum distet inter praesentem quam dicimus sanitatem et immortalitatem futuram? Non itaque nostram fidem redarguunt philosophi de ponderibus corporum. sibimet connexa nulla possint dissolutione seiungi. Nolo enim quaerere. id est corporea et incorporea. quoniam nec mors ista. ut aliquanto diutius in astro sibi congruo quisque requiescat atque inde rursus miseriae pristinae oblitus et cupiditate habendi corporis victus redeat ad labores aerumnasque mortalium. nec sine corporibus durare perpetuo. Illud dico: Si dii minores. cui donat immortalitatem. tam dissimilia. Neque enim quisquam audebit illorum sapientes homines. qui omni modo esse sine corpore beatissimum existimant. indissolubilem scilicet vitam. Et cum aliis gestantibus onerosior sit salvus et validus quam exilis et morbidus. non quantitatis pondus. quae bona perhibetur bonis nec tantum paucis intellegentibus sive credentibus. quibus inter animalia terrestria cetera etiam hominem faciendum commisit Plato. sed mortis necessitate dissolvi. congruentiam figurae membrorumque detineat. si Deus voluerit. ut corpus omne fugientes beatae apud Patrem sine fine teneantur.

quia caro eorum requiescit in spe 43. constituit Deus. quanto magis eam diligunt etiam ipsam spiritalem futuram! Sicut enim spiritus carni serviens non incongrue carnalis. quid intersit. et ex eis duo filii Abrahae. de ligno autem vitae propterea gustabatur. quae fuerat interdicta. de qua scriptum est: Lignum vitae est amplectentibus eam 47. qui licet morituri non essent. lignum vitae Sanctum sanctorum utique Christum. mirabili Dei gratia praestabatur). in quibus multa dura perpessi sunt. sola inoboedientia peccabatur. ubi primi homines parentes generis umani sanctae Scripturae veritate fuisse narrantur. resurrectionem corporum. Unde nonnulli totum ipsum paradisum. ut necessitate perducerentur ad mortem (qui status eis de ligno vitae. nondum spiritalia. quale nunc est in quavis optima valetudine. temperantiam atque iustitiam. ligna fructifera sanctos. sicut de illa legitur in Cantico canticorum 51. qua separatae sunt a corporibus suis. quae magna virtus est rationalis creaturae sub Creatore Domino constitutae. utrum inhaereat communi omnibus bono an proprio delectetur. hoc est intellegibili. omni corruptibilitate et tarditate detracta. ad intellegibilia referunt arboresque illas et ligna fructifera in virtutes vitae moresque convertunt. sicut nonnulli putant ex eo quod scriptum est: Seminatur corpus animale. prudentiam. corpora oblivione desiderant. quaslibet sine ullo iam sensu contumelias accepisse videatur. non quia in spiritum convertetur. sed potius. tamquam ideo non fuerint duae mulieres. sed quia spiritui summa et mirabili obtemperandi facilitate subdetur usque ad implendam immortalitatis indissolubilis securissimam voluntatem. Nec se ipso quippe homo divina voluntate contempta nisi perniciose uti potest atque ita discit. Quidam ad intellegibilia paradisum referunt. sed propter commendandum purae et simplicis oboedientiae bonum. unus de ancilla. Haec et si qua alia commodius dici possunt de intellegendo spiritaliter paradiso nemine prohibente dicantur. illud sacramento. si prohibitum tangeretur. ne mors eis undecumque subreperet vel senectute confecta decursis temporum spatiis interirent. ut nec eorum carni aliquid corruptionis vel difficultatis nec eorum beatitudini aliquid doloris et infelicitatis possit accidere? Corpus in resurrectione spiritale est. Possunt haec etiam in ecclesia intellegi. sed adhuc animalia corpora terrena gestantes. paradiso sapientia Dei. Quasi propterea non potuerit esse paradisus corporalis. dum tamen et illius historiae veritas fidelissima rerum gestarum narratione commendata credatur. surget corpus spiritale 46.sanctos in resurrectione habituros ea ipsa. quia potest etiam spiritalis intellegi. 21. qui eis etiam de c