DE CIVITATE DEI CONTRA PAGANOS LIBRI XXII

S. Aurelii Augustini OPERA OMNIA - editio latina > PL 41 > De Civitate Dei contra Paganos libri XXII

1 INDEX
Praefatio - [Libri II Retractationum cap. 43] Epistula 212/A Liber primus
An temporum calamitates Dei providentia regantur

Liber secundus
Plurimum deorum cultus mores pravos efficit

Liber tertius
Romanorum res gestae iudicio percurruntur

Liber quartus
Nihil multi dii potuerunt ad augendum imperium

Liber quintus
Utrum rerum gestarum ratio sit an non

Liber sextus
Nihil dii possunt ad veram felicitatem

Liber septimus
Physicorum ratione de diis selectis nihil quod ad veram felicitatem pertineat continetur

Liber octavus
Christi et romanorum religio ad philosophorum sapientia conferuntur

Liber nonus
In Christi et philosophorum doctrina opus mediatoris disseritur

Liber decimus
Quae aeternae vitae sit religio

Liber undecimus
Mundum et angelos Deus in tempore creavit

Liber duodecimus
Deus bonos angelos et semel in tempore hominem creavit

Liber decimus tertius
Redemptus homo in vitam aeternam restituitur

Liber decimus quartus
Ex moribus hominis post peccatum duae civitates

1

Liber decimus quintus
Duarum civitatum a Cain et Abel ad diluvium qui fuerit excursus

Liber decimus sextus
Civitatis Dei quae fuerint primordia historica a Noe ad David

Liber decimus septimus
Quae fuerit civitas Dei tempore Prophetaru

Liber decimus octavus
Duae civitates comparantur in procursu rerum gestarum

Liber decimus nonus
Bonorum finis est pax in Deo

Liber vigesimus
Quae ventura sint in iudicio novissimo

Liber vigesimus primus
Quod erit novissimum supplicium

Liber vigesimus secundus
Quae sit carnis resurrectio et vita aeterna

2 PRAEFATIO
[LIBRI II. RETRACTATIONVM CAP. 43, 1-2] Interea Roma Gothorum irruptione agentium sub rege Alarico atque impetu magnae cladis eversa est, cuius eversionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos vocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius Deum verum blasphemare coeperunt. Unde ego exardescens zelo domus Dei 1 adversus eorum blasphemias vel errores libros De civitate Dei scribere institui. Quod opus per aliquot annos me tenuit, eo quod alia multa intercurrebant, quae differre non oporteret et me prius ad solvendum occupabant. Hoc autem De civitate Dei grande opus tandem viginti duobus libris est terminatum. Quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur, et quia prohibetur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. Sequentes autem quinque adversus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus, et ea nunc magna, nunc parva locis temporibus personisque variari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter vitam post mortem futuram esse utilem disputant. His ergo decem libris duae istae vanae opiniones Christianae religioni adversariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus est, et in prioribus decem quae nostra sunt asseramus, et in duodecim posterioribus redarguamus adversa. Duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum civitatum, quarum est una Dei, altera huius mundi; secundi quattuor excursum earum sive procursum; tertii vero, qui et postremi, debitos fines. Ita omnes viginti et duo libri, cum sint de utraque civitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut De civitate Dei potius vocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 2, quoniam hoc illi in visione monstratum est. In septimo decimo <libro> quod dictum est de Samuele: Non erat de filiis Aaron 3, dicendum potius fuit: Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit. Nam in filiis Aaron reperitur pater Samuelis, sed sacerdos non fuit, nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israel. Hoc opus sic incipit: Gloriosissimam civitatem Dei etc. [EPISTOLA 212/A]

2

Aug. Firmo ei transmittens libros De Civitate Dei cum breviculo totius operis simul docens quomodo dividendi sint quibusque ad describendos dari oporteat. DOMINO EXIMIO MERITOQUE HONORABILI AC SUSCIPIENDO FILIO FIRMO, AUGVSTINUS IN DOMINO SALUTEM Libros De civitate Dei quos a me studiosissime flagitasti etiam mihi relectos sicut promiseram misi, quod ut fieret, adiuvante quidem Deo, filius meus germanus tuus Cyprianus vere sic institit quemadmodum mihi ut instaretur volebam. Quaterniones sunt XXII quos in unum corpus redigere multum est. Et si duos vis codices fieri, ita dividendi sunt ut decem libros habeat unus, alius duodecim. Decem quippe illis vanitates refutatae sunt impiorum, reliquis autem demonstrata atque defensa est nostra religio, quamvis et in illis hoc factum sit ubi opportunius fuit, et in istis illud. Si autem corpora malueris esse plura quam duo, iam quinque oportet codices facias, quorum primus contineat quinque libros priores quibus adversus eos est disputatum qui felicitati vitae huius non plane deorum sed daemoniorum cultum prodesse contendunt, secundus sequentes alios quinque qui vel tales vel qualescumque plurimos deos propter vitam quae post mortem futura est per sacra et sacrificia colendos putant. Iam tres alii codices qui sequuntur quaternos libros habere debebunt. Sic enim a nobis pars eadem distributa est ut quattuor ostenderent exortum illius civitatis totidemque procursum sive dicere maluimus excursum, quattuor vero ultimi debitos fines. Si ut fuisti diligens ad habendos hos libros ita fueris ad legendos, quantum adiuvent experimento potius tuo quam mea promissione cognosces. Quos tamen nostri fratres ibi apud Carthaginem ad hoc opus pertinentes quod est De civitate Dei nondum habent, rogo ut petentibus ad describendum dignanter libenterque concedas. Non enim multis dabis sed vix uni vel duobus et ipsi iam ceteris dabunt. Amicis vero tuis sive in populo Christiano se desiderent instrui, sive qualibet superstitione teneantur unde videbuntur posse per hunc nostrum laborem Dei gratia liberari, quomodo impertias ipse videris. Ego scriptis meis, si Dominus voluerit, crebro curabo requirere quantum accesseris in legendo. Non te autem latet ut eruditum virum quantum adiuvet ad cognoscendum quod legitur repetitio lectionis. Aut enim nulla aut certe minima est intellegendi difficultas ubi est legendi facilitas, quae tanto maior fit quanto magis iteratur, ut assiduitate [maturescat quod indiligentia] fuerat immaturum. Domine eximie meritoque honorabilis ac suscipiende fili Firme, ad eos sane libros quos De Academicis recenti nostra conversione conscripsi, quoniam eximietati tuae prioribus ad me litteris innotuisse monstrasti, quomodo perveneris quaeso rescribas. Quantum autem collegerit viginti duorum librorum conscriptio missus breviculus indicabit.

3 LIBER I
BREVICULUS Praefatio. De suscepti operis consilio et argumento. 1. De adversariis nominis Christi, quibus in vastatione Urbis propter Christum barbari pepercerunt. 2. Quod nulla umquam bella ita gesta sint, ut victores propter deos eorum, quos vicerunt, parcerent victis. 3. Quam imprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. 4. De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberavit a Graecis, et basilicis Apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt. 5. De generali consuetudine hostium victas civitates evertentium quid Cato senserit. 6. Quod ne Romani quidem ita ullas ceperint civitates, ut in templis earum parcerent victis. 7. Quod in eversione Urbis, quae aspere gesta sunt, de consuetudine acciderint belli; quae vero clementer, de potentia provenerint nominis Christi. 8. De commodis atque incommodis, quae bonis ac malis plerumque communia sunt.

3

9. De causis correptionum, propter quas et boni et mali pariter flagellantur. 10. Quod sanctis in amissione rerum temporalium nihil pereat. 11. De fine temporalis vitae sive longioris sive brevioris. 12. De sepultura humanorum corporum, quae Christianis etiamsi fuerit negata nil adimit. 13. Quae sit ratio sanctorum corpora sepeliendi. 14. De captivitate sanctorum, quibus numquam divina solacia defuerunt. 15. De Regulo, in quo captivitatis ob religionem etiam sponte tolerandae exstat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit. 16. An stupris, quae etiam sacrarum forte virginum est passa captivitatis, contaminari potuerit virtus animi sine voluntatis assensu. 17. De morte voluntaria ob metum poenae sive dedecoris. 18. De aliena violentia et libidine, quam in oppresso corpore mens invita perpetitur. 19. De Lucretia, quae se ob illatum sibi stuprum peremit. 20. Nullam esse auctoritatem, quae Christianis in qualibet causa ius voluntariae necis tribuat. 21. De interfectionibus hominum, quae ab homicidii crimine excipiuntur. 22. An umquam possit mors voluntaria ad magnitudinem animi pertinere. 23. Quale exemplum sit Catonis, qui se victoriam Caesaris non ferens interemit. 24. Quod in ea virtute, qua Regulus Catone praestantior fuit, multo magis emineant Christiani. 25. Quod peccatum non per peccatum debeat declinari. 26. De his, quae fieri non licent, cum a sanctis facta noscuntur, qua ratione facta credenda sint. 27. An propter declinationem peccati mors spontanea appetenda sit. 28. Quo iudicio Dei in corpora continentium libido hostilis permissa sit. 29. Quid familia Christi respondere debeat infidelibus, cum exprobrant, quod eam, a furore hostium non liberavit Christus. 30. Quam pudendis prosperitatibus affluere velint, qui de Christianis temporibus conqueruntur. 31. Quibus vitiorum gradibus aucta sit in Romanis cupido regnandi. 32. De scaenicorum institutione ludorum. 33. De vitiis Romanorum, quos patriae non correxit eversio. 34. De clementia Dei, quae Urbis excidium temperavit. 35. De latentibus inter impios Ecclesiae filiis et de falsis intra Ecclesiam Christianis.

4

36. De quibus causis sequenti disputatione sit disserendum. LIBER PRIMUS AN TEMPORUM CALAMITATES DEI PROVIDENTIA REGANTUR

PRAEFATIO.
Gloriosissimam civitatem Dei sive in hoc temporum cursu, cum inter impios peregrinatur ex fide vivens 1, sive in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc exspectat per patientiam 2, quoadusque iustitia convertatur in iudicium 3, deinceps adeptura per excellentiam victoria ultima et pace perfecta, hoc opere instituto 4 et mea ad te promissione debito defendere adversus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est 5. Nam scio quibus viribus opus sit, ut persuadeatur superbis quanta sit virtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia, non humano usurpata fastu, sed divina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor civitatis huius, de qua loqui instituimus, in Scriptura populi sui sententiam divinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam 6. Hoc vero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos 7. Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat si facultas datur. Quoddam ius belli in honore Christi intermittitur (1-7)

Victi in loca Christianorum confugiunt.
1. Ex hac namque exsistunt inimici, adversus quos defendenda est Dei civitas, quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis Redemptoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non moverent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis vitam, de qua superbiunt, invenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae Apostolorum, quae in illa vastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt 8. Huc usque cruentus saeviebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces atque hostili more saevientes posteaquam ad loca illa veniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, et tota feriendi refrenabatur immanitas et captivandi cupiditas frangebatur. Sic evaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa civitas pertulit, Christo imputant; bona vero, quae in eos ut viverent propter Christi honorem facta sunt, non imputant Christo nostro, sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi providentiae divinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare atque conterere itemque vitam mortalium iustam atque laudabilem talibus afflictionibus exercere probatamque vel in meliora transferre vel in his adhuc terris propter usus alios detinere; illud vero, quod eis vel ubicumque propter Christi nomen vel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen veraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos vides petulanter et procaciter insultare servis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non evasissent, nisi servos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia atque impiissima insania eius nomini resistunt corde perverso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore vel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur.

Victis in templa deorum confugientibus numquam victores pepercerunt.
2. Tot bella gesta conscripta sunt vel ante conditam Romam vel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic aut ab alienigenis aliquam captam esse civitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem

5

barbarorum praecepisse, ut irrupto oppido nullus feriretur, qui in illo vel illo templo fuisset inventus. Nonne vidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes 9? nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi divae contingere vittas? Nec tamen quod sequitur verum est: Ex illo fluere ac retro sublapsa referri Spes Danaum 10. Postea quippe vicerunt, postea Troiam ferro ignibusque delerunt, postea confugientem ad aras Priamum obtruncaverunt 11. Nec ideo Troia periit, quia Minervam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerva perdiderat, ut periret? An forte custodes suos? Hoc sane verum est; illis quippe interemptis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus servabatur. Quo modo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire custodes?

Nec dii iram victoris effugiunt.
3. Ecce qualibus diis Urbem Romani servandam se commisisse gaudebant! O nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de diis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent, mercedem dederunt; doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe apud Vergilium, quem propterea parvuli legunt, ut videlicet poeta magnus omniumque praeclarissimus atque optimus teneris ebibitus animis non facile oblivione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens servabit odorem Testa diu 12; apud hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo ventorum regi adversus eos irritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor Ilium in Italiam portans victosque penates 13. Itane istis penatibus victis Romam, ne vinceretur, prudenter commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat velut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu victosque deos parvumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit 14? Nonne deos ipsos, quos victos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosque tibi commendat Troia penates 15? si igitur Vergilius tales deos et victos dicit et, ut vel victi quoquo modo evaderent, homini commendatos; quae dementia est existimare his tutoribus Romam sapienter fuisse commissam et nisi eos amisisset non potuisse vastari? Immo vero victos deos tamquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed nomina mala? Quanto enim sapientius creditur, non Romam ad istam cladem non fuisse venturam, nisi prius illi perissent, sed illos potius olim fuisse perituros, nisi eos quantum potuisset Roma servasset! Nam quis non, cum adverterit, videat quanta sit vanitate praesumptum non posse vinci sub defensoribus victis et ideo perisse, quia custodes perdidit deos, cum vel sola esse potuerit causa pereundi custodes habere voluisse perituros? Non itaque, cum de diis victis illa conscriberentur atque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat veritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc, quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper expediam ut possum, qui ea mala, quae pro suorum morum perversitate merito patiuntur, blasphemantes Christo imputant; quod autem illis etiam talibus propter Christum parcitur, nec dignantur attendere et eas linguas adversus eius nomen dementia sacrilegae perversitatis exercent, quibus linguis usurpaverunt mendaciter ipsum nomen, ut viverent, vel quas linguas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut illic tuti atque muniti, ubi propter eum illaesi ab hostibus fuerant, inde in eum maledictis hostilibus prosilirent.

Quid victis parcendis Christus tribuat atque Iuno.

6

4. Ipsa, ut dixi, Troia, mater populi Romani, sacratis in locis deorum suorum munire non potuit cives suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam, Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam asservabant; huc undique Troia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum, Crateresque auro solidi captivaque vestis Congeritur. Pueri et pavidae longo ordine matres Stant circum 16. Electus est videlicet locus tantae deae sacratus, non unde captivos non liceret educere, sed ubi captivos liberet includere. Compara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis vel de turba plebis, sed Iovis ipsius sororis et coniugis et reginae omnium deorum cum memoriis nostrorum Apostolorum. Illuc incensis templis et diis erepta spolia portabantur, non donanda victis, sed dividenda victoribus; huc autem et quod alibi ad ea loca pertinere compertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic servata libertas; ibi clausa, hic interdicta captivitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a miserantibus ducebantur: postremo illud Iunonis templum sibi elegerat avaritia et superbia levium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam immanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua victoria templis deorum communium pepercerunt atque illo confugientes miseros victosque Troianos ferire vel captivare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo vero morem hostium civitates evertentium ille descripsit.

Quae sit immanitas bellorum civilium.
5. Quem morem etiam Cato, sicut scribit Sallustius, nobilitatae veritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, commemorare non praetermittit: Rapi virgines pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati quae victoribus collibuisset, fana atque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaveribus cruore atque luctu omnia compleri 17. Hic si fana tacuisset, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis civibus, Romana templa metuebant. Sed hi videlicet perditi et patriae parricidae.

Nec Romanorum pietas templis hostium pepercit.
6. Quid ergo per multas gentes, quae inter se bella gesserunt et nusquam victis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos videamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: Parcere subiectis et debellare superbos 18, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant 19: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque everterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earundem rerum gestarum ista reticebant? Ita vero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani nominis Marcus Marcellus, qui Syracusas urbem ornatissimam cepit, refertur eam prius flevisse ruituram et ante eius sanguinem suas illi lacrimas effudisse. Gessit et curam pudicitiae etiam in hoste servandae. Nam priusquam oppidum victor iussisset invadi, constituit edicto, ne quis corpus liberum violaret 20. Eversa est tamen civitas more bellorum, nec uspiam legitur ab imperatore tam casto atque clementi fuisse praeceptum, ut quisquis ad illud vel illud templum fugisset haberetur illaesus 21. Quod utique nullo modo praeteriretur, quando nec eius fletus nec quod edixerat pro pudicitia minime violanda potuit taceri. Fabius, Tarentinae urbis eversor, a simulacrorum depraedatione se abstinuisse laudatur. Nam cum ei scriba suggessisset quid de signis deorum, quae multa capta fuerant, fieri iuberet, continentiam suam etiam iocando condivit. Quaesivit enim cuius modi essent, et cum ei non solum multa grandia, verum etiam renuntiarentur armata: Relinquamus, inquit, Tarentinis deos iratos 22. Cum igitur nec illius fletum nec huius risum, nec illius castam misericordiam nec huius facetam continentiam Romanarum rerum gestarum scriptores tacere potuerint: quando praetermitteretur, si aliquibus hominibus in honorem cuiuspiam deorum suorum sic pepercissent, ut in quoquam templo caedem vel captivitatem fieri prohiberent?

In templis christianorum iure belli barbari non sunt usi.

7

7. Quidquid ergo vastationis, trucidationis, depraedationis, concremationis, afflictionis in ista recentissima Romana clade commissum est, fecit hoc consuetudo bellorum; quod autem novo more factum est, quod inusitata rerum facie immanitas barbara tam mitis apparuit, ut amplissimae basilicae implendae populo cui parceretur eligerentur et decernerentur, ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, quo liberandi multi a miserantibus hostibus ducerentur, unde captivandi ulli nec a crudelibus hostibus abducerentur; hoc Christi nomini, hoc Christiano tempori tribuendum quisquis non videt, caecus; quisquis videt nec laudat, ingratus; quisquis laudanti reluctatur, insanus est. Absit, ut prudens quisquam hoc feritati imputet barbarorum. Truculentissimas et saevissimas mentes ille terruit, ille frenavit, ille mirabiliter temperavit, qui per Prophetam tanto ante dixit: visitabo in virga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eis 23. Quae aestimatio habenda sit de vitae atque temporum malis (8-28)

Calamitatibus mali corripiuntur boni erudiuntur...
8. 1. Dicet aliquis: "Cur ergo ista divina misericordia etiam ad impios ingratosque pervenit?". Cur putamus, nisi quia eam ille praebuit, qui cotidie facit oriri solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 24? Quamvis enim quidam eorum ista cogitantes paenitendo ab impietate se corrigant, quidam vero, sicut Apostolus dicit: divitias bonitatis et longanimitatis Dei contemnentes, secundum duritiam cordis sui et cor impaenitens thesaurizent sibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius 25: tamen patientia Dei ad paenitentiam invitat malos, sicut flagellum Dei ad patientiam erudit bonos; itemque misericordia Dei fovendos amplectitur bonos, sicut severitas Dei puniendos corripit malos. Placuit quippe divinae providentiae praeparare in posterum bona iustis, quibus non fruentur iniusti, et mala impiis, quibus non excruciabuntur boni. Ista vero temporalia bona et mala utrisque voluit esse communia, ut nec bona cupidius appetantur, quae mali quoque habere cernuntur; nec mala turpiter evitentur, quibus et boni plerumque afficiuntur.

... iustissima Dei ordinatione.
8. 2. Interest autem plurimum, qualis sit usus vel earum rerum, quae prosperae, vel earum, quae dicuntur adversae. Nam bonus temporalibus nec bonis extollitur nec malis frangitur; malus autem ideo huiusce modi infelicitate punitur, quia felicitate corrumpitur. Ostendit tamen Deus saepe etiam in his distribuendis evidentius operationem suam. Nam si nunc omne peccatum manifesta plecteret poena, nihil ultimo iudicio servari putaretur; rursus si nullum nunc peccatum puniret aperta divinitas, nulla esse divina providentia crederetur. Similiter in rebus secundis, si non eas Deus quibusdam petentibus evidentissima largitate concederet, non ad eum ista pertinere diceremus; itemque si omnibus eas petentibus daret, non nisi propter talia praemia serviendum illi esse arbitraremur, nec pios nos faceret talis servitus, sed potius cupidos et avaros. Haec cum ita sint, quicumque boni et mali pariter afflicti sunt, non ideo ipsi distincti non sunt, quia distinctum non est quod utrique perpessi sunt. Manet enim dissimilitudo passorum etiam in similitudine passionum, et licet sub eodem tormento non est idem virtus et vitium. Nam sicut sub uno igne aurum rutilat, palea fumat, et sub eadem tribula stipulae comminuuntur, frumenta purgantur; nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia eodem praeli pondere exprimitur: ita una eademque vis irruens bonos probat, purificat, eliquat; malos damnat, vastat, exterminat. Unde in eadem afflictione mali Deum detestantur atque blasphemant, boni autem precantur et laudant. Tantum interest, non qualia, sed qualis quisque patiatur. Nam pari motu exagitatum et exhalat horribiliter caenum et suaviter fragrat unguentum.

Etiam quod christiani passi sint in vastitate hostili...
9. 1. Quid igitur in illa rerum vastitate Christiani passi sunt, quod non eis magis fideliter ista considerantibus ad provectum valeret? Primum quod ipsa peccata, quibus Deus indignatus implevit tantis calamitatibus mundum, humiliter cogitantes, quamvis longe absint a facinorosis, flagitiosis atque impiis, tamen non usque adeo se a delictis deputant alienos, ut nec temporalia pro eis mala perpeti se iudicent dignos. Excepto enim quod unusquisque, quamlibet laudabiliter vivens, cedit in quibusdam carnali concupiscentiae, etsi non ad facinorum immanitatem et gurgitem flagitiorum atque impietatis abominationem, ad aliqua tamen peccata vel rara vel tanto crebriora, quanto minora; hoc ergo excepto quis tandem facile reperitur, qui eosdem ipsos, propter quorum horrendam superbiam, luxuriamque et avaritiam atque execrabiles iniquitates et impietates, Deus,

8

ea ipsa tamen. ita ut.sicut minando praedixit. cuius amando dulcedinem peccantibus eis amari esse noluerunt. Illud est culpabile. 9. Qua in re non utique parem.. nec ea consideratione. sed longe graviorem habent causam. si non potuerint. sed tamen simul. quibus vitae huius necessitate coniungitur. iure cum eis temporaliter flagellantur. non quidem aequaliter. 3. dum eorum offensiones cavent. 1. sed plus quam debuit delectatur. vel cum inimicitias devitamus. 9. Nec ideo tamen ab huius modi culpa penitus alienus est. . quando Deo placet perditos mores etiam temporalium poenarum afflictione punire. docens et monens quem ad modum vivere debeant et uxores cum maritis et mariti cum uxoribus. quam boni contemnere deberent. ut illi correpti atque correcti consequerentur aeternam. iure istam vitam. Amiserunt omnia quae habebant. sic habeat. constituti sunt in Ecclesiis. qua delectat lingua blandiens et humanus dies 28 et reformidatur vulgi iudicium et carnis excruciatio vel peremptio. plerumque.. ne sibi noceant in his rebus. ut cum talibus est vivendum? Plerumque enim ab eis docendis ac monendis. multa terrena libenter adipiscuntur et moleste amittunt. Non mihi itaque videtur haec parva esse causa. quamvis bonis malorum vita displiceat et ideo cum eis non incidant in illam damnationem. ut habendi sunt? sic cum eis vivat. Numquid fidem? Numquid pietatem? Numquid interioris hominis bona. nisi forte putandum est apostolicam illam vacare sententiam. ut ad similia perpetranda quibuslibet eorum terroribus atque improbitatibus cedant. ne. quia propterea peccatis eorum damnabilibus parcunt. 2.. sive quas adipisci adhuc adpetit nostra cupiditas. Ad hoc enim speculatores. sed consilium caritatis. Fidelibus atque piis quaeque calamitas in bonum vertitur. amaram sentiunt. quibus licite boni atque innocenter utuntur. conterit terras 26. vel cum laboris piget.. non quia simul agunt malam vitam. tamen. ad quam consequendam si nollent esse socii. quod eis non in bonum verteretur. quod hi. et quamvis non in tantum eos metuant. suae famae ac saluti dum insidias atque impetus malorum timent. . quae post hanc vitam talibus praeparatur. devitans eorum offensiones propter illa quibus in hac vita non indebitis utitur. nolunt plerumque corripere.quia etiam boni correctione indigent. qui in hoc mundo peregrinantur et spem supernae patriae prae se gerunt. Quibus recte consideratis atque perspectis attende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis. (quos Apostolus in Ecclesiis alloquitur. ut non parcant obiurgando peccata. quae cum eis non perpetrant. qui dissimiliter vivunt et a malorum factis abhorrent. 10. ferrentur et diligerentur inimici. sed ea potius infirmitate. quam oportebat eos. cum fortasse possint aliquos corripiendo corrigere. et filii cum parentibus et parentes cum filiis. vel ad bonam vitam et piam erudiendos impediant alios infirmos et premant atque avertant a fide: non videtur esse cupiditatis occasio. non propter officia caritatis. aliquando etiam obiurgandis et corripiendis male dissimulatur. hoc est populorum praepositi. Flagellantur enim simul. ubi ait: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum 30. Deinde habent aliam causam boni. vitam ducentes coniugalem. qui 9 . Nam si propterea quisque obiurgandis et corripiendis male agentibus parcit.. Non solum quippe infirmiores. quamvis in aeternum minime puniantur. ne impediant et noceant in istis temporalibus rebus.. qui superiorem vitae gradum tenent nec coniugalibus vinculis irretiti sunt et victu parvo ac tegimento utuntur. domos ac familias possidentes. qua suam famam ac salutem vident esse necessariam utilitati erudiendorum hominum. quibus per Prophetam dicitur: Ille quidem in suo peccato morietur. quorum sibi vita contaminatissima et consceleratissima displicet. sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram 29. hoc est. licet praepositus non sit. sed quia simul amant temporalem vitam. qui. ab eorum reprehensione sese abstinent. dum eos in suis licet levibus et venialibus metuunt.Dei providentiam non effugit. vel cum os eorum verecundamur offendere. quare cum malis flagellentur et boni. sive quas amittere formidat infirmitas.. qualem habuit Iob: ut sibi ipse humanus animus sit probatus et cognitus. quae dedocere aut obiurgare deberent. quanta virtute pietatis gratis Deum diligat. quando divinitus affliguntur cum eis. propter quaedam cupiditatis vincula. in eis tamen. parcunt tamen peccatis alienis.. verum etiam hi. et servi cum dominis et domini cum servis 27) multa temporalia. sua salus ac fama in periculum exitiumque perveniat. quia opportunius tempus inquirit vel eisdem ipsis metuit. sed cupidius. multa monenda vel arguenda novit et neglegit. ne deteriores ex hoc efficiantur. propter quae non audent offendere homines. filios habentes vel habere quaerentes. quare temporalibus affligantur malis. quia donec vivunt semper incertum est utrum voluntatem sint in melius mutaturi.

quantum se doloribus inseruerant. quae mergunt homines in interitum et perditionem. potuerunt dicere. profecto in divitiis cupiditatem reprehendit. Nam qui volunt divites fieri. . quam illa bona. sic in corde suo.. ut bona sua hostibus proderent. Si vero vitae melioris proposito reconditum 10 . perdendo senserunt. quas cito fuerat moriens relicturus. qui terrenis his bonis. tribulationis tempore probaverunt quam recte sapuerint non contemnendo veracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum invictissimumque custodem. nudus revertar in terram. si eas sic habebant. quamvis ea non praeponerent Christo. Admonendi autem fuerant.. 3. seu verum dicendo proderetur.. cui pedisequus mente ditesceret. illic erit et cor tuum 36. nec ipsas terrenas divitias barbaris incursantibus amiserunt. torti sunt. 10. ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur... sicut Domino placuit. ubi enim sint omnia mea. quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster. pro quo pati miserrimum fuit. Dominus dedit. qui haec mala mundo ventura praedixerat. intus divite audierant. Et hi forte habere cupiebant nec sancta voluntate pauperes erant. quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. Tantum quippe doluerunt.est ante Deum dives 31? Hae sunt opes Christianorum. quam quidam appetentes a fide pererraverunt et inseruerunt se doloribus multis 32. nec contristaretur eis rebus vivens relictus. quando et ipsam Nolam barbari vastaverunt. ut eum potius diligere discerent. sed nec auferre aliquid possumus. 10. divites sint in operibus bonis. Sed quidam etiam non habentes quod proderent. quo fur non accedit neque tinea corrumpit. Ibi enim habebat omnia sua. incidunt in temptationem et laqueum et desideria multa [stulta] et noxia. Illi autem infirmiores. ut apprehendant veram vitam 35. At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt. sive amissio divitiarum. quemadmodum ab isto foris paupere. Nolensis episcopus. quae timide retinendo facilius amiserunt. Habentes autem victum et tegumentum his contenti simus.. tu scis.. Nam cum dixit Apostolus: Qui volunt divites fieri. Namque inter tormenta nemo Christum confitendo amisit. quantum haec amando peccaverint. 10. dum non creduntur. quod ille graviter temptatus et minime superatus: Nudus exivi de utero matris meae. quae facile tribuendo tutius servaverunt. quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe divitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto divitiarum. qui tanta patiebantur pro auro. ubi et quo modo thesaurizare deberent. ut ab eo postea cognovimus. si non praecedente sapientia. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt. sed in Deo vivo.. Haec qui de suis divitiis faciebant. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant.. 2. 4. quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt. sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. quo ipsi boni erant. certe consequente experientia didicerunt. . aliquantula tamen cupiditate cohaerebant. ut bonus servus magnas facultates haberet ipsam sui Domini voluntatem. Illi vero nec prodere nec perdere potuerunt bonum. thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum. sit nomen Domini benedictum 34. quid de talibus rebus faciendum esset. quibus demonstrandum fuit non facultates. id est. nemo aurum nisi negando servavit. . Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite vobis condere thesauros in terra. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta.. Dominus abstulit. quod piguit inde transferre. quibus opulentus dicebat Apostolus: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. boni non erant. qui monitu Dei sui illuc migraverunt. Nam si multi gavisi sunt ibi se habuisse divitias suas. qui pro se passos aeterna felicitate ditaret. non excrucier propter aurum et argentum.sive tormenta atque. ubi eum condere et thesaurizare ille monstraverat. Quos autem non oboedisse paenituit. sed thesaurizate vobis thesaurum in caelo. cum ab eis teneretur. cruciatus et. seu mentiendo occultaretur. Quibus ergo terrenae divitiae in illa vastatione perierunt. quam contristati ex his. ita factum est. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentorum disciplina. communicent. si mundo utebantur tamquam non utentes 33. ubi enim est thesaurus tuus.. quae bonum incorruptibile amandum docebant. magnis sunt lucris levia damna solati plusque laetati ex his.. Hoc enim potuit in terra perire. ex opulentissimo divite voluntate pauperrimus et copiosissime sanctus. Nihil enim intulimus in hunc mundum. quanta essent sustinenda pro Christo. facile tribuant. non facultatem. incidunt in temptationem et cetera. precabatur: Domine. qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum: bene faciant. sicut Apostolum dixisse supra commemoravi. Radix enim est omnium malorum avaritia. a quibus tam diu fuerat neglecta verborum. non aurum et argentum.

2. Nisi forte quispiam sic absurdus est. Quamvis enim haec in conspectu hominum dura et dira videantur. sed in Abrahae gremium sustulerunt 45 . nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit. postea vero nihil habere quod faciant. qui eum non extulerunt in marmoreum tumulum. Rident haec illi. effuderunt sanguinem eorum sicut aquam in circuitu Hierusalem. ut dum habere creditur torqueretur. docuit parcius vivere. dum pro terrena patria morerentur. 11. quando ille. <id est> curatio funeris. 11 .. eripuit: quos autem non necavit. non debere timeri ante mortem. quidquid inimici de corporibus occisorum facere voluissent. sed magis ad exaggerandam crudelitatem eorum.. oberit pio vilis aut nulla. Neque istuc pia fides nimium reformidat. malis vitae huius. qui novit unde resuscitet quod creavit. quam etiam philosophi spreverunt. At enim in tanta strage cadaverum nec sepeliri potuerunt 38. etiam Christianos fames diuturna vastavit. Praeclaras exsequias in conspectu hominum exhibuit purpurato illi diviti turba famulorum. sed multo clariores in conspectu Domini ulceroso illi pauperi ministerium praebuit angelorum. Nullo modo diceret Veritas: Nolite timere eos. ut falsum sit quod Veritas dixit. Neque enim aliud melius et aliud deterius. Falsum est ergo quod ait <Christus>: Qui corpus occidunt.. 10. Verum tamen sepulturae curam etiam eorum philosophi contempserunt 46. et non erat qui sepeliret 42. aliud quod mentis ratio diligenter enucleata convincit. Cum igitur Christiani noverint longe meliorem fuisse religiosi pauperis mortem inter lingentium canum linguas quam impii divitis in purpura et bysso 37. Hoc si aegre ferendum est. sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separavit. quia in corpore sensus est occidendo. omnibus. Sed enim multi etiam Christiani interfecti sunt. qui necessario morituri sunt. Non itaque multum curandum est eis. tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas. 1. Absit. sed moriendo quo ire cogantur. Dicitur quidem in psalmo: Posuerunt mortalia servorum tuorum escam volatilibus caeli. non ad eorum infelicitatem. Proinde ista omnia. Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pavidus refugit. animam autem non possunt occidere 40.. ne corpus occidant. qui non fuerat aliquando moriturus. Si aliquid prodest impio sepultura pretiosa. ne corpus occisum sepeliri non sinant. Mala mors putanda non est... Multos. qui in hanc vitam procreati sunt. quamdiu incertum est quaenam earum ventura sit: quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere vivendo. quod iam pariter non est. contra quos defendendam suscepimus civitatem Dei. quam bona vita praecesserit. quorum capillus capitis non peribit 39. qui bene vixerunt? . Finis autem vitae tam longam quam brevem vitam hoc idem facit. neminem fuisse mortuum. pompa exsequiarum. inquiunt. Non formidandum quod pii necati sunt.. non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. Quapropter etsi non meruit ab hostibus credi. quid accidat ut moriantur. fames. multi multarum mortium foeda varietate consumpti. Quid autem interest. ubi postea iacerent vel quibus bestiis esca fierent. qui corpus occidunt.. docuit productius ieiunare. 5. Christum confitebatur. qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confitebatur. aut caruerunt sepultura. 12. quia nullus sensus est in corpore occiso. qui ista perpessi sunt. conditio sepulturae. quo mortis genere vita ista finiatur.aurum argentumque non habebant. profecto. Dictum est enim aliquid eos facere cum occidunt. ut contendat eos. sed pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 43.. quae de cadaveribus faciant. magis sunt vivorum solacia. Multa itaque corpora Christianorum terra non texit. si habent tanta.. qui ista fecerunt. utique commune est. verumtamen etiamsi accidit. iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cotidianis vitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur. quam subsidia mortuorum 44. Quos enim fames necavit. nisi quod sequitur mortem. Et saepe universi exercitus. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando verterunt. quam totam implet praesentia sui. cui finitur. et timeri debere post mortem. Neque enim facit malam mortem. non curarunt. sicut corporis morbus. carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. 12. Hoc scio. horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt. . qui corpus occidunt. Nec ignoro quam citius eligatur diu vivere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. aut aliud maius et aliud brevius est. et postea non habent quid faciant 41. si quicquam obesset futurae vitae.

nec eradicant ex animo pietatem. sed quia iuraverat. sed ad Dei providentiam. cui placent etiam talia pietatis officia. Sunt in Scripturis sanctis huius etiam cladis magna solacia. Haec quoque illi. si aliquo duci potuerunt. nobilissimum citharistam. quanto erga parentes maior affectus: nullo modo ipsa spernenda sunt corpora. sed exercitatam faciunt fecundiorem: quanto magis. ut se in 12 . quod exanimis hominum membris officii diligentiaeque persolvitur. ipsique cum viverent de sepeliendis vel etiam transferendis suis corporibus filiis mandaverunt 49. quod unguentum pretiosum super membra eius effuderit atque hoc ad eum sepeliendum fecerit 51. 1. Unde et antiquorum iustorum funera officiosa pietate curata sunt et exsequiae celebratae et sepultura provisa. nec vivorum culpa est. teste angelo. Verum istae auctoritates non hoc admonent. licet barbarae. 13. quanta possit esse remuneratio pro eleemosynis. cum sufficiant ista. qui non possunt ista sentire. sed ad ipsam naturam hominis pertinent. Qui cum sibi mallent a Romanis suos reddi quam eorum tenere captivos. tamen humanae. Plane incredibilius quia mirabilius. Quanto minus debent de corporibus insepultis insultare Christianis. quae diximus. in temporis puncto 48 reddenda et redintegranda promittitur. Ubi et illud salubriter discitur. inquiunt. quae curandis funeribus condendisque corporibus defunctorum adhiberi solent. rediturum esse Carthaginem. Etiam captivitas non caret bono. commendatur 50.licuitque de hac re poetis plausibiliter dicere: Caelo tegitur. Officium pietatis est non abicere corpora. et Tobias sepeliendo mortuos Deum promeruisse. quoniam non arbitrabatur utile esse Romanae rei publicae mutare captivos. Nec post hanc persuasionem a suis ad hostes redire compulsus est. prius iuratione constrictum. Perrexit ille atque in senatu contraria persuasit. cum esset deiectus e navi. Verum illud nostrum de Iona propheta incredibilius est. Sed multi. malunt irridere quam credere. Reguli invicta fortitudo. clavisque acutissimis undique confixo. cum desunt ea. exceptum delphini dorso et ad terras esse pervectum 56. ubi stare cogeretur. ac si quid huiusmodi. cum quibus agimus. qui prophetam non deseruit nec in visceribus beluae 55.. Fuerunt in captivitate tres pueri. verum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu. fuit Daniel. Sic ergo non deseruit fideles suos sub dominatione gentis. corpora quoque mortuorum pertinere significant propter fidem resurrectionis astruendam. nec poena mortuorum. Christiani etiam captivi ducti sunt. Nec ideo tamen contemnenda et abicienda sunt corpora defunctorum maximeque iustorum atque fidelium. sicut victus et amictus. quae sancti Patriarchae de corporibus suis vel condendis vel transferendis prophetico spiritu dicta intellegi voluerunt 53. 15. Et laudabiliter commemorantur in Evangelio qui corpus eius de cruce acceptum diligenter atque honorifice tegendum sepeliendumque curarunt 52. quas viventibus et sentientibus exhibemus. Marcus Regulus. Ipse quoque Dominus die tertio resurrecturus religiosae mulieris bonum opus praedicat praedicandumque commendat. non efficiunt miseros in occultis piorum sedibus iam quietos! Ac per hoc quanto ista cadaveribus Christianorum in illa magnae urbis vel etiam aliorum oppidorum vastatione defuerunt. quod insit ullus cadaveribus sensus. si quod volebant minime peregisset. quamvis cum gravi afflictione desint. quae sustentandis viventibus sunt necessaria. tanto carius est posteris. Habent tamen isti de captivitate religionis causa etiam sponte toleranda et in suis praeclaris viris nobilissimum exemplum. nec Deus defuit consolator. Si enim paterna vestis et anulus. quo dilapsa cadavera recesserunt. captivus apud Carthaginienses fuit 57. quod adhibetur extrinsecus. et mirabilius quia potentius. ut ea pertractemus. ad hoc impetrandum etiam istum praecipue Regulum cum legatis suis Romam miserunt. quae utique multo familiarius atque coniunctius quam quaelibet indumenta gestamus. non autem hic locus est. 14. At illi eum excogitatis atque horrendis cruciatibus necaverunt. qui non habet urnam 47. Haec enim non ad ornamentum vel adiutorium. Hoc sane miserrimum est. qui non potuerunt ista praebere. quibus tamquam organis et vasis ad omnia bona opera sancte usus est Spiritus. id sponte complevit. Inclusum quippe angusto ligno. imperator populi Romani. ubi Deum suum non invenerunt. Sunt quidem et alia.. Sed si ea. non frangunt in bonis perferendi tolerandique virtutem. fuerunt alii prophetae 54. qui tamen suis litteris credunt Arionem Methymnaeum. si neque hoc apud Deum perit. quibus et ipsius carnis membrorumque omnium reformatio non solum ex terra.

Qui ergo propterea colebantur. quid periuro gravius irati facere potuerunt? Sed cur non ratiocinationem meam potius ad utrumque concludam? Deos certe ille sic coluit. Verum quia de illis Christianis orta quaestio est. tale ergo aliquid. Nam utique si non licet privata potestate hominem occidere vel nocentem. novo ac prius inaudito nimiumque horribili supplicii genere cruciatus exstinctus est. Vera pudicitia non patitur stuprum. cum multitudo constet ex singulis. Quam ob rem nondum interim disputo. cum aliam non haberet. qui saluberrimae religioni hinc impudenter atque imprudenter illudunt. qualis in Regulo virtus fuerit. verum etiam quod ad libidinem pertinet. ne suo facinore alienum flagitium devitarent. si diis eorum probro non fuit. unum vero hominem posse. praeter culpam esse patientis. quantum ipsis nostris consolationem. quisquis <eis> hoc crimini dederit. Si autem deorum cultus post hanc vitam velut mercedem reddit felicitatem. qualem timent habere civitatem? Quod si non timent.. non solum in aliena matrimonia virginesque nupturas. sufficit nunc.nullam eius partem sine poenis atrocissimis inclinaret. quis humanus affectus eis nolit ignosci? Et quae se occidere noluerunt. procul dubio fallebatur. cum aliud civitas non sit quam concors hominum multitudo. Suo quippe docuit exemplo nihil deos ad istam temporalem felicitatem suis prodesse cultoribus. ut propter iuris iurandi fidem nec maneret in patria. 17. quod sine peccato proprio non valeat evitari. cum eorum exaggerantes captivitatem addunt etiam stupra commissa. ne credatur factum cum mentis etiam voluntate. qui gloriantur se talem habuisse civem. . hoc intueantur et taceant. tamen pudorem incutit. Sed quia non solum quod ad dolorem. ideo dicentes Urbi accidisse illam calamitatem. etsi retentam constantissimo animo pudicitiam non excutit. quia noluit aliter quam per eos iuraverat facere. qua recte vivitur. ipse crimen insipientiae non cavebit.. aliunde homo. dum eis iuris iurandi fidem servaret. Magnum sane crimen se putant obicere Christianis. Merito certe laudant virtutem tam magna infelicitate maiorem 58. cuius tam horrendum exitum meruit. ab animi sede membris corporis imperare sanctumque corpus usu fieri sanctae voluntatis. et tanto fit nocentior. Et per deos ille iuraverat. captivusque apud hostes per longam mortem supplicio novae crudelitatis occisus est. quidquid alius de corpore vel in corpore fecerit. nec inde quolibet ire. qua inconcussa ac stabili permanente. patria caruit. quanto innocentior in ea causa fuit. etiam in suis sedibus peregrinos se esse noverunt 59. quod isto nobilissimo exemplo coguntur fateri non propter corporis bona vel earum rerum. Sit igitur in primis positum atque firmatum virtutem. cuius occidendi licentiam lex nulla concedit. cur calumniantur temporibus Christianis. ut contendere audeat universam civitatem deos colentem infelicem esse non posse. Nec tantum hic curamus alienis responsionem reddere. sed nostra potius disputatio inter pudorem atque rationem quibusdam coartatur angustiis. quam ille Regulus fuit? Nisi forte contra clarissimam veritatem tanta quisquam dementia mirae caecitatis obnititur. quod videlicet potentia deorum suorum multos potius sit idonea conservare quam singulos. Regulum etiam in illa captivitate illisque cruciatibus corporis animi virtute beatum esse potuisse. Ac per hoc et quae se occiderunt. Neque enim aliunde beata civitas. etiam vigilando peremerunt. ne quicquam huius modi paterentur. si verum iuranti has irrogari poenas seu voluerunt seu permiserunt. qui etiam captivati sunt. quorum cultu prohibito has generi humano clades isti opinantur infligi. non pietas. Si autem dicunt M. Sed quid faciamus hominibus. quia. non ipsa virtus. quod fieri fortasse sine carnis aliqua voluptate non potuit. 2. in corpore alieno perpetrari potest: quidquid tale factum fuerit. cum potuerit etiam illos diligentissime colens tam infelix fieri. sed ad suos acerrimos inimicos redire minime dubitaret. quod attentissimus cultor illorum. quale accidit Regulo. quia deos suos colere destitit. quae extrinsecus homini accidunt. virtus potius vera quaeratur. quando quidem ille carere his omnibus maluit quam deos per quos iuravit offendere. sed etiam in quasdam sanctimoniales. 16. quando quidem ille eorum deditus cultui et victus et captivus abductus et. Hic vero non fides. Hoc si huic vitae utile existimabat. Nulla re excusandi qui se occiderunt. monet ad veram libertatem 15. etiam civitati tam diligenter quam ille deos colenti accidere potuisse fateantur et Christianis temporibus non calumnientur. cum se occiderit. qua se occidendum putavit. colendos deos. ut istam vitam prosperam redderent. multo minus nomen criminandum est Christianum in captivitate sacratorum suorum. quae castitas dicitur. qui supernam patriam veraci fide exspectantes. Nam si Iudae factum merito detestamur 13 . qua beata esse possit et civitas. profecto etiam qui se ipsum occidit homicida est.

etiam <cum> periculo corporis laboratur? Si autem animi bonum est. qualia sunt vires. amissa atque destructa? Absit hic error et hinc potius admoneamur ita non amitti corporis sanctitatem manente animi sanctitate etiam corpore oppresso. metuitur.eumque veritas iudicat. duo fuerunt et adulterium unus admisit 62. Quam ob rem non habet quod in se morte spontanea puniat femina sine ulla sua consensione violenter oppressa et alieno compressa peccato. An vero si aliqua femina mente corrupta violatoque proposito. ne vel aliena polluat libido. atque in se perpetret peccatum proprium. ne amittatur. bonam iustamque vitam omnino non minuunt. 1. quod nullo contrectantur attactu. aliena non erit. quae horret aspectus. sana valetudo. per quod etiam corpus sanctificari meruit. matronam nobilem veteremque Romanam. Quin etiam sanctae continentiae bonum cum immunditiae carnalium concupiscentiarum non cedit. 14 . 2. qui mali nihil fecit. At enim.. etiam facultas. sceleratae illius traditionis 60 auxisse potius quam expiasse commissum. contra quos feminarum Christianarum in captivitate oppressarum non tantum mentes. non minuit animi sanctitatem. cum ipsum flagitium. aut eo. si forte in adprehensa et oppressa carne sua exerceatur et expleatur libido non sua? Si enim hoc modo pudicitia perit. quod eius membra sunt integra. ut huic perisse aliquid existimet etiam de ipsius corporis sanctitate. pergat vitianda ad deceptorem suum. quibus bene vivitur. Lucretia quae invita oppressa fuit. 18. Huius corpore cum violenter oppresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset. quoniam Dei misericordiam desperando exitiabiliter paenitens nullum sibi salubris paenitentiae locum reliquit: quanto magis a sua nece se abstinere debet. et tamen non solum Christi. Sed cum pudicitia virtus sit animi comitemque habeat fortitudinem. Cur autem homo. 18. quanto minus antequam hoc fiat! ne admittatur homicidium certum. sed quid animorum diversitate ageretur attendens: Duo. quae oppressa concumbenti nulla voluntate consenserit. Intuens enim in duorum corporum commixtione unius inquinatissimam cupiditatem. viris clarissimis et fortissimis. pudicitiae magnis efferunt laudibus. qui opprimens concubuerit. quia eo sancte utendi perseverat voluntas et. et adulterium unus admisit. ne alium patiatur nocentem. An forte huic perspicuae rationi. Quod si tale aliquid est pudicitia. per quam corpus sanctificabatur. quae bona. ut quid pro illa. quamvis alienum. quantum est in ipso. nec pertinebit ad ea bona. Splendide atque verissime. et non quid coniunctione membrorum. nullus autem magnanimus et pudicus in potestate habeat.. non illius. Obstetrix virginis cuiusdam integritatem manu velut explorans sive malevolentia sive inscitia sive casu. et medici aliquando saluti opitulantes haec ibi faciant. Non opinor quemquam tam stulte sapere. ad hoc eam pergentem sanctam vel corpore dicimus. contradicere audebunt hi. sceleratum hominem occidit. et ipsum corpus sanctificatur.. Deinde foedi in se commissi aegra atque impatiens se peremit 61. ac si quid huius modi est. quid de sua carne fiat. etiamsi minuantur. . quam servat perseverantia continentiae suae. inquit. sed in bonis corporis numerabitur. dum inspicit. adhuc pendet incertum. nec ipsi corpori aufert sanctitatem violentia libidinis alienae. profecto pudicitia virtus animi non erit. Non polluet. sibi male faciat et se ipsum interficiendo hominem interficiat innocentem. ea sanctitate animi. qua licet propter suum scelus alio suo scelere occisus est. cum possint diversis casibus etiam vulnerata vim perpeti. quod Deo voverat. perdidit. ne in eo perpetretur alienum? Pollutio in oppressa carne. alterius castissimam voluntatem. verum etiam suae mortis reus finivit hanc vitam. qui tali supplicio quod in se puniat non habet! Iudas enim cum se occidit. Quocirca proposito animi permanente. qua dicimus corpore oppresso nequaquam proposito castitatis ulla in malum consensione mutato illius tantum esse flagitium. Neque enim eo corpus sanctum est. quamvis membri illius integritate iam perdita. Quid dicemus? Adultera haec an casta iudicanda est? Quis in hac controversia laborandum putaverit? Egregie quidam ex hoc veraciterque declamans ait: Mirabile dictu. etiam oppresso corpore non amittitur. 19. 1. qua potius quaelibet mala tolerare quam malo consentire decernit. nec de ipso corpore perit sanctitas. indicavit eosque ad vindictam constrinxit. et ideo... fuerunt. verum etiam corpora sancta defendimus? Lucretiam certe. cum se laqueo suspendit. sicut amittitur et corporis sanctitas violata animi sanctitate etiam corpore intacto. sed tantum quid adnuat mente vel renuat: quis eadem sana mente putaverit perdere se pudicitiam. si autem polluet. si aliena erit.. illa scelus improbissimi iuvenis marito Collatino et propinquo Bruto. cum eis non cedere inconcussa intentione persistit. pulchritudo.

ut. cui ad superna redire cupienti Fas obstat. unus manifesta invasione. qui Christianis feminis in captivitate compressis alieni ab omni cogitatione sanctitatis insultant. Qui se occidit reus est homicidii lege divina. ne aliorum sceleribus adderent sua. sicut falsum testimonium cum vetaret: Falsum. et ideo potest a litteratis eius defensoribus dici non esse apud inferos inter illos. inique se interemit. leges iudicesque Romani.. nonne eum. 20. sed male sibi consciam se peremit? Quid si enim (quod ipsa tantummodo nosse poterat) quamvis iuveni violenter irruenti etiam sua libidine illecta consensit idque in se puniens ita doluit. quoniam adulterum pertulit. si tamen casta fuit. castam. sed potius ambo adulterium commiserunt. cur occisa?". cur interfectricem innocentis et castae tanta praedicatione laudatis? Quam certe apud infernos iudices etiam tales. ubi dicitur: "si adulterata. Neque enim frustra in sanctis canonicis Libris nusquam nobis divinitus praeceptum permissumve reperiri potest. Nempe post perpetrata facinora nec quemquam scelestum indemnatum impune voluistis occidi. Unde ad oculos hominum testem mentis suae illam poenam adhibendam putavit. verum etiam castam et innocentem interfectam esse mulierem. Quod ergo se ipsam. testimonium conscientiae. habent autem coram oculis Dei sui nec requirunt amplius. etiam non adultera occidit. quae se nullo adulterino potuerit maculare consensu. Puduit enim eam turpitudinis alienae in se commissae.. quo falsum testimonium prohibetur.. si extenuatur homicidium. vim perpessam Lucretiam insuper interemit. qui id fecisset. Vos appello. laudis avida nimium. Sed ita haec causa ex utroque latere coartatur. Si ergo ad vestrum iudicium quisquam deferret hoc crimen vobisque probaretur non solum indemnatam. cum male devitant offensionem suspicionis humanae. cum in eo praecepto. ubi quid recte faciant non habent amplius. Talis enim ab eis Lucretia magis credita est. quam si adversus proximum hoc faceret. severitate congrua plecteretis? Hoc fecit illa Lucretia. qui sibi letum insontes peperere manu. quando quidem scriptum est: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 65. quod duo fuerunt et adulterium unus admisit. Nobis tamen in hoc tam nobili feminae huius exemplo ad istos refutandos. Habent quippe intus gloriam castitatis. ut morte putaret expiandum? Quamquam ne sic quidem se occidere debuit. Quod si propterea non potestis.. ubi Lex ait: Non occides. adulterium confirmetur. quod alius in ea fecerat turpiter. libenter passa si viveret. quia non insontem. Nec ideo tamen si adversus se ipsum quisquam falsum testimonium dixerit. et Romana mulier. adversus proximum prohibeatur possitque non recte intellegentibus videri 15 . sed pudoris infirmitas.. 19. quales poetarum vestrorum carminibus cantitantur. Nam et prohibitos nos esse intellegendum est. quod in eam gravius vindicatur. 3. sufficit quod in praeclaris eius laudibus dictum est: Duo fuerunt et adulterium unus admisit. quae adulterium non admisit? Nam ille patria cum patre pulsus est. quibus conscientiam demonstrare non potuit. ab hoc crimine se putaverit alienum. tristisque palus inamabilis undae Alligat 63. Porro si falsi testimonii non minus reus est qui de se ipso falsum fatetur. praesertim quia non addidit: "proximum tuum". 19. si fructuosam posset apud deos falsos agere paenitentiam. quoniam hostes in eis concupiscendo stupra commiserant. . cur laudata. ut vel ipsius adipiscendae immortalitatis vel ullius cavendi carendive mali causa nobismet ipsis necem inferamus. quoniam regulam diligendi proximum a semetipso dilector accepit. constitutam scilicet inter illos. altera latente consensione: non se occidit insontem. non est haec iustitia qua casta punitur. An forte ideo ibi non est. quae passae similia vivunt tamen nec in se ultae sunt crimen alienum.. inquit. nulla ratione defenditis. Sociam quippe facti se credi erubuit. illa. haec summo est mactata supplicio. homicidium cumuletur. si. Sed quid est hoc. si pudica.. si purgatur adulterium. non est pudicitiae caritas. Verum tamen si forte ita est falsumque est illud. quia non adstat quam punire possitis. Proferte sententiam. nec omnino invenitur exitus.. ne devient ab auctoritate legis divinae. testimonium non dices adversus proximum tuum 64. Non hoc fecerunt feminae Christianae. quod violenter est passa cum viveret. Si non est illa impudicitia qua invita opprimitur. 2. etiamsi non secum. illa sic praedicata Lucretia innocentem. ferret ipsa patienter. qui sibi letum Insontes peperere manu lucemque perosi Proiecere animas. verita est ne putaretur. si. illae in se ipsis homicidia erubescendo committerent..

non esse prohibitum, ut adversus se ipsum quisque falsus testis adsistat: quanto magis intellegendum est non licere homini se ipsum occidere, cum in eo, quod scriptum est: Non occides, nihilo deinde addito, nullus, nec ipse utique, cui praecipitur, intellegatur exceptus! Unde quidam hoc praeceptum etiam in bestias ac pecora conantur extendere, ut ex hoc nullum etiam illorum liceat occidere 66. Cur non ergo et herbas et quidquid humo radicitus alitur ac figitur? Nam et hoc genus rerum, quamvis non sentiat, dicitur vivere ac per hoc potest et mori, proinde etiam, cum vis adhibetur, occidi. Unde et Apostolus, cum de huius modi seminibus loqueretur: Tu, inquit, quod seminas non vivificatur, nisi moriatur 67; et in psalmo scriptum est: Occidit vites eorum in grandine 68. Num igitur ob hoc, cum audimus: Non occides, virgultum vellere nefas ducimus et Manichaeorum errori insanissime acquiescimus? His igitur deliramentis remotis cum legimus: Non occides, si propterea non accipimus hoc dictum de frutectis esse, quia nullus eis sensus est, nec de irrationalibus animantibus, volatilibus, natatilibus, ambulatilibus, reptilibus, quia nulla nobis ratione sociantur, quam non eis datum est nobiscum habere communem (unde iustissima ordinatione Creatoris et vita et mors eorum nostris usibus subditur): restat ut de homine intellegamus, quod dictum est: Non occides, nec alterum ergo nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem occidit.

... quae tamen quasdam facit exceptiones.
21. Quasdam vero exceptiones eadem ipsa divina fecit auctoritas, ut non liceat hominem occidi. Sed his exceptis, quos Deus occidi iubet sive data lege sive ad personam pro tempore expressa iussione, (non autem ipse occidit, qui ministerium debet iubenti, sicut adminiculum gladius utenti; et ideo nequaquam contra hoc praeceptum fecerunt, quo dictum est: Non occides, qui Deo auctore bella gesserunt aut personam gerentes publicae potestatis secundum eius leges, hoc est iustissimae rationis imperium, sceleratos morte punierunt; et Abraham non solum non est culpatus crudelitatis crimine, verum etiam laudatus est nomine pietatis, quod voluit filium nequaquam scelerate, sed oboedienter occidere 69; et merito quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum, quod Iephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum id se vovisset immolaturum Deo, quod ei redeunti de proelio victori primitus occurrisset 70; nec Samson aliter excusatur, quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit 71, nisi quia Spiritus latenter hoc iusserat, qui per illum miracula faciebat. His igitur exceptis, quos vel lex iusta generaliter vel ipse fons iustitiae Deus specialiter occidi iubet, quisquis hominem vel se ipsum vel quemlibet occiderit, homicidii crimine innectitur.

Animi magnitudo non excusat qui se occiderit...
22. 1. Et quicumque hoc in se ipsis perpetraverunt, animi magnitudine fortasse mirandi, non sapientiae sanitate laudandi sunt. Quamquam si rationem diligentius consulas, ne ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur, ubi quisque non valendo tolerare vel quaeque aspera vel aliena peccata se ipse interemerit. Magis enim mens infirma deprehenditur, quae ferre non potest vel duram sui corporis servitutem vel stultam vulgi opinionem, maiorque animus merito dicendus est, qui vitam aerumnosam magis potest ferre quam fugere et humanum iudicium maximeque vulgare, quod plerumque caligine erroris involvitur, prae conscientiae luce ac puritate contemnere. Quam ob rem si magno animo fieri putandum est, cum sibi homo ingerit mortem, ille potius Theombrotus 72 in hac animi magnitudine reperitur, quem ferunt lecto Platonis libro, ubi de immortalitate animae disputavit, se praecipitem dedisse de muro atque ita ex hac vita emigrasse ad eam, quam credidit esse meliorem. Nihil enim urguebat aut calamitatis aut criminis seu verum seu falsum, quod non valendo ferre se auferret; sed ad capessendam mortem atque <ad> huius vitae suavia vincula rumpenda sola adfuit animi magnitudo. Quod tamen magne potius factum esse quam bene testis ei esse potuit Plato ipse 73, quem legerat, qui profecto id praecipue potissimumque fecisset vel etiam praecepisset, nisi ea mente, qua immortalitatem animae vidit, nequaquam faciendum, quin etiam prohibendum esse iudicasset.

... maxime si christianus.
22. 2. At enim multi se interemerunt, ne in manus hostium pervenirent. Non modo quaerimus utrum sit factum, sed utrum fuerit faciendum. Sana quippe ratio etiam exemplis anteponenda est, cui quidem et exempla concordant, sed illa, quae tanto digniora sunt imitatione, quanto excellentiora pietate. Non fecerunt Patriarchae, non prophetae, non Apostoli, quia et ipse Dominus Christus, quando eos, si persecutionem paterentur, fugere admonuit de civitate in civitatem 74, potuit admonere ut sibi manus inferrent, ne in manus persequentium pervenirent. Porro si hoc ille

16

non iussit aut monuit, ut eo modo sui ex hac vita emigrarent, quibus migrantibus mansiones aeternas praeparaturum esse se promisit 75, quaelibet exempla proponant gentes, quae ignorant Deum, manifestum est hoc non licere colentibus unum verum Deum.

Cato minor insipienter se occidit.
23. Sed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua supra satis quod videbatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit 76; non quia solus id fecit, sed quia vir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse vel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam viri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, imbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecavens, sed infirmitas adversa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicavit. Nam si turpe erat sub victoria Caesaris vivere, cur auctor huius turpitudinis filio fuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit 77? Cur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnaverat, etiam victorem laudabiliter Torquatus occidit 78, cur victus victo filio pepercit Cato, qui non pepercit sibi? An turpius erat contra imperium esse victorem, quam contra decus ferre victorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudicavit sub victore Caesare vivere; alioquin ab hac turpitudine paterno ferro filium liberaret. Quid ergo, nisi quod filium quantum amavit, cui parci a Caesare et speravit et voluit, tantum gloriae ipsius Caesaris, ne ab illo etiam sibi parceretur, ut ipse Caesar dixisse fertur 79, invidit, aut ut aliquid nos mitius dicamus, erubuit?

Regulum Catoni praeferimus.
24. Nolunt autem isti, contra quos agimus, ut sanctum virum Iob, qui tam horrenda mala in sua carne perpeti maluit quam illata sibi morte omnibus carere cruciatibus, vel alios sanctos ex Litteris nostris summa auctoritate celsissimis fideque dignissimis, qui captivitatem dominationemque hostium ferre quam sibi necem inferre maluerunt, Catoni praeferamus; sed ex litteris eorum eundem illum Marco Catoni Marcum Regulum praeferam. Cato enim numquam Caesarem vicerat, cui victus dedignatus est subici et, ne subiceretur, a se ipso elegit occidi: Regulus autem Poenos iam vicerat imperioque Romano Romanus imperator non ex civibus dolendam, sed ex hostibus laudandam victoriam reportaverat; ab eis tamen postea victus maluit eos ferre serviendo quam eis se auferre moriendo. Proinde servavit et sub Carthaginiensium dominatione patientiam et in Romanorum dilectione constantiam, nec victum auferens corpus ab hostibus nec invictum animum a civibus. Nec quod se occidere noluit, vitae huius amore fecit. Hoc probavit, cum causa promissi iurisque iurandi ad eosdem hostes, quos gravius in senatu verbis quam <in> bello armis offenderat, sine ulla dubitatione remeavit. Tantus itaque vitae huius contemptor, cum saevientibus hostibus per quaslibet poenas eam finire quam se ipse perimere maluit, magnum scelus esse, si se homo interimat, procul dubio iudicavit. Inter omnes suos laudabiles et virtutis insignibus illustres viros non proferunt Romani meliorem, quem neque felicitas corruperit, nam in tanta victoria mansit pauperrimus 80; nec infelicitas fregerit, nam ad tanta exitia revertit intrepidus. Porro si fortissimi et praeclarissimi viri terrenae patriae defensores deorumque licet falsorum, non tamen fallaces cultores, sed veracissimi etiam iuratores, qui hostes victos more ac iure belli ferire potuerunt, hi ab hostibus victi se ipsos ferire noluerunt et, cum mortem minime formidarent, victores tamen dominos ferre quam eam sibi inferre maluerunt: quanto magis Christiani, verum Deum colentes et supernae patriae suspirantes, ab hoc facinore temperabunt, si eos divina dispositio vel probandos vel emendandos ad tempus hostibus subiugaverit, quos in illa humilitate non deserit, qui propter eos tam humiliter Altissimus venit, praesertim quos nullius militaris potestatis vel talis militiae iura constringunt ipsum hostem ferire superatum. Quis ergo tam malus error obrepit, ut homo se occidat, vel quia in eum peccavit, vel ne in eum peccet inimicus, cum vel peccatorem vel peccaturum ipsum occidere non audeat inimicum?

Timor peccandi non excusat qui se occiderit...
25. At enim timendum est et cavendum, ne libidini hostili subditum corpus illecebrosissima voluptate animum alliciat consentire peccato. Proinde, inquiunt, non iam propter alienum, sed propter suum peccatum, antequam hoc quisque committat, se debet occidere. Nullo modo quidem hoc faciet animus, ut consentiat libidini carnis suae aliena libidine concitatae, qui Deo potius eiusque sapientiae quam corpori eiusque concupiscentiae subiectus est. Verum tamen si detestabile facinus et damnabile scelus est etiam se ipsum hominem occidere, sicut veritas manifesta proclamat, quis ita desipiat, ut dicat: "iam nunc peccemus, ne postea forte peccemus; iam nunc

17

perpetremus homicidium, ne postea forte incidamus in adulterium"? Nonne si tantum dominatur iniquitas, ut non innocentia, sed peccata potius eligantur, satius est incertum de futuro adulterium quam certum de praesenti homicidium? Nonne satius est flagitium committere, quod paenitendo sanetur, quam tale facinus, ubi locus salubris paenitentiae non relinquitur? Haec dixi propter eos vel eas, quae non alieni, sed proprii peccati devitandi causa, ne sub alterius libidine etiam excitatae suae forte consentiant, vim sibi, qua moriantur, inferendam putant. Ceterum absit a mente Christiana, quae Deo suo fidit in eoque spe posita eius adiutorio nititur, absit, inquam, ut mens talis quibuslibet carnis voluptatibus ad consensum turpitudinis cedat. Quod si illa concupiscentialis inoboedientia, quae adhuc in membris moribundis habitat, praeter nostrae voluntatis legem quasi lege sua movetur, quanto magis absque culpa est in corpore non consentientis, si absque culpa est in corpore dormientis!

... si excipiuntur quae Deus vel lex iussissent.
26. Sed quaedam, inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae devitarent, in rapturum atque necaturum se fluvium proiecerunt eoque modo defunctae sunt earumque martyria in catholica Ecclesia veneratione celeberrima frequentantur. De his nihil temere audeo iudicare. Utrum enim Ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus 81, ut earum memoriam sic honoret, divina persuaserit auctoritas, nescio; et fieri potest ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae, sed divinitus iussae, nec errantes, sed oboedientes? Sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat, quis oboedientiam in crimen vocet? Quis obsequium pietatis accuset? Sed non ideo sine scelere facit, quisquis Deo filium immolare decreverit, quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. Nam et miles cum oboediens potestati, sub qualibet legitime constitutus est, hominem occidit, nulla civitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti atque contempti; quod si sua sponte atque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus, inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente Creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo videat utrum divina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam convenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid agatur in homine nisi spiritus hominis, qui in ipso est 82. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus approbamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere velut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipso incipiat habere gravissimum proprium, quem non polluebat alienum; neminem propter sua peccata praeterita, propter quae magis hac vita opus est, ut possint paenitendo sanari; neminem velut desiderio vitae melioris, quae post mortem speratur, quia reos suae mortis melior post mortem vita non suscipit.

Bonum vitae semper anteponendum.
27. Restat una causa, de qua dicere coeperam, qua utile putatur, ut se quisque interficiat, scilicet ne in peccatum irruat vel blandiente voluptate vel dolore saeviente. Quam causam si voluerimus admittere, eo usque progressa perveniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lavacro sanctae regenerationis abluti universorum remissionem acceperint peccatorum. Tunc enim tempus est cavendi omnia futura peccata, cum sunt omnia deleta praeterita. Quod si morte spontanea recte fit, cur non tunc potissimum fit? Cur baptizatus sibi quisque parcit? Cur liberatum caput tot rursus vitae huius periculis inserit, cum sit facillimae potestatis illata sibi nece omnia devitare scriptumque sit: Qui amat periculum, incidet in illud 83? Cur ergo amantur tot et tanta pericula vel certe, etiamsi non amantur, suscipiuntur, cum manet in hac vita, cui abscedere licitum est? An vero tam insulsa perversitas cor evertit et a consideratione veritatis avertit, ut, si se quisque interimere debet, ne unius captivantis dominatu corruat in peccatum, vivendum sibi existimet, ut ipsum perferat mundum per omnes horas temptationibus plenum, et talibus, qualis sub uno domino formidatur, et innumerabilibus ceteris, sine quibus haec vita non ducitur? Quid igitur causae est, cur in eis exhortationibus tempora consumamus, quibus baptizatos alloquendo studemus accendere sive ad virginalem integritatem sive ad continentiam vidualem sive ad ipsam tori coniugalis fidem 84, cum habeamus meliora et ab omnibus peccandi periculis remota compendia ut, quibuscumque post remissionem recentissimam peccatorum arripiendam mortem sibique ingerendam persuadere potuerimus, eos ad Dominum saniores purioresque mittamus? Porro si, quisquis hoc aggrediendum et suadendum putat, non dico desipit, sed insanit: qua tandem fronte homini dicit: "interfice te, ne parvis tuis peccatis adicias gravius, dum vivis sub domino barbaris moribus impudico," qui non potest nisi sceleratissime dicere: "interfice te peccatis tuis omnibus absolutis, ne rursus talia vel etiam peiora committas, dum vivis in mundo tot impuris voluptatibus

18

illecebroso, tot nefandis crudelitatibus furioso, tot erroribus et terroribus inimico"? Hoc quia nefas est dicere, nefas est profecto se occidere. Nam si hoc sponte faciendi ulla causa iusta esse posset, procul dubio iustior quam ista non esset. Quia vero nec ista est, ergo nulla est.

Quod invitus quis passus sit humilem monet esse...
28. 1. Non itaque vobis, o fideles Christi, sit taedio vita vestra, si ludibrio fuit hostibus castitas vestra. Habetis magnam veramque consolationem, si fidam conscientiam retinetis non vos consensisse peccatis eorum, qui in vos peccare permissi sunt. Quod si forte, cur permissi sint, quaeritis, alta quidem est providentia Creatoris mundi atque Rectoris, et inscrutabilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius 85; verum tamen interrogate fideliter animas vestras, ne forte de isto integritatis et continentiae vel pudicitiae bono vos inflatius extulistis et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus invidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod vobis interrogata vestra corda respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite admirari hoc vos amisisse, unde hominibus placere gestistis, illud vobis remansisse, quod ostendi hominibus non potest. Si peccantibus non consensistis, divinae gratiae, ne amitteretur, divinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit opprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum vero corda interrogata respondent numquam se de bono virginitatis vel viduitatis vel coniugalis pudicitiae superbisse, sed humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse 86, nec invidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius, quod exigit laudem, optasse potius ut amplior earum numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido compressit, permissum hoc esse causentur, nec ideo Deum credant ista neglegere, quia permittit quod nemo impune committit. Quaedam enim veluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens divinum iudicium relaxantur et manifesto ultimo reservantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen vim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset in superbiae fastum, si hanc humilitatem in vastatione illa evasissent, extolli. Sicut ergo quidam morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum 87, ita quiddam ab istis vi raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, vel iam superbiebant vel superbire, si nec hostium violentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est immanenti, istarum occursum est imminenti.

... atque intentum qua conscientia Deo servierit.
28. 2. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit videri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus attrectaretur; non autem esse positum in solo adiuto divinitus robore voluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod invito animo non possit auferri; qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant, qua conscientia Deo servierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt, quod ita sibi servientes eumque invocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, vident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et diligit in eis.

Deus suam civitatem non deserit.
29. Habet itaque omnis familia summi et veri Dei consolationem suam, non fallacem nec in spe rerum nutantium vel labentium constitutam, vitamque etiam ipsam temporalem minime paenitendam, in qua eruditur ad aeternam, bonisque terrenis tamquam peregrina utitur nec capitur, malis autem aut probatur aut emendatur. Illi vero, qui probitati eius insultant eique dicunt, cum forte in aliqua temporalia mala devenerit: Ubi est Deus tuus? 88 ipsi dicant, ubi sint dii eorum, cum talia patiuntur, pro quibus evitandis eos vel colunt vel colendos esse contendunt. Nam ista respondet: Deus meus ubique praesens est, ubique totus, nusquam inclusus, qui possit adesse secretus, abesse non motus; ille cum me adversis rebus exagitat, aut merita examinat aut peccata castigat mercedemque mihi aeternam pro toleratis pie malis temporalibus servat; vos autem qui estis, cum quibus loqui dignum sit saltem de diis vestris, quanto minus de Deo meo, qui terribilis est super omnes deos, quoniam <omnes> dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit 89.

19

Quae mala sequantur copiarum abundantiam.
30. Si Nasica ille Scipio vester quondam pontifex viveret, quem sub terrore belli Punici in suscipiendis Phrygiis sacris, cum vir optimus quaereretur, universus senatus elegit 90, cuius os fortasse non auderetis aspicere, ipse vos ab hac impudentia cohiberet. Cur enim afflicti rebus adversis de temporibus querimini Christianis, nisi quia vestram luxuriam cupitis habere securam et perditissimis moribus remota omni molestiarum asperitate diffluere? Neque enim propterea cupitis habere pacem et omni genere copiarum abundare, ut his bonis honeste utamini, hoc est modeste, sobrie, temperanter, pie, sed ut infinita varietas voluptatum insanis effusionibus exquiratur, secundisque rebus ea mala oriantur in moribus, quae saevientibus peiora sunt hostibus. At ille Scipio pontifex maximus vester, ille iudicio totius senatus vir optimus, istam vobis metuens calamitatem nolebat aemulam tunc imperii Romani Carthaginem dirui et decernenti ut dirueretur contradicebat Catoni 91, timens infirmis animis hostem securitatem et tamquam pupillis civibus idoneum tutorem necessarium videns esse terrorem. Nec eum sententia fefellit: re ipsa probatum est quam verum diceret. Deleta quippe Carthagine magno scilicet terrore Romanae rei publicae depulso et exstincto tanta de rebus prosperis orta mala continuo subsecuta sunt, ut corrupta diruptaque concordia prius saevis cruentisque seditionibus, deinde mox malarum conexione causarum bellis etiam civilibus tantae strages ederentur, tantus sanguis effunderetur, tanta cupiditate proscriptionum ac rapinarum ferveret immanitas, ut Romani illi, qui vita integriore mala metuebant ab hostibus, perdita integritate vitae crudeliora paterentur a civibus; eaque ipsa libido dominandi, quae inter alia vitia generis humani meracior inerat universo populo Romano, postea quam in paucis potentioribus vicit, obtritos fatigatosque ceteros etiam iugo servitutis oppressit.

Dominandi voluptas corrumpit mores.
31. Nam quando illa quiesceret in superbissimis mentibus, donec continuatis honoribus ad potestatem regiam perveniret? Honorum porro continuandorum facultas non esset, nisi ambitio praevaleret. Minime autem praevaleret ambitio, nisi in populo avaritia luxuriaque corrupto. Avarus vero luxuriosusque populus secundis rebus effectus est, quas Nasica ille providentissime cavendas esse censebat, quando civitatem hostium maximam, fortissimam opulentissimam nolebat auferri, ut timore libido premeretur, libido pressa non luxuriaretur luxuriaque cohibita nec avaritia grassaretur; quibus vitiis obseratis civitati utilis virtus floreret et cresceret eique virtuti libertas congrua permaneret. Hinc etiam erat et ex hac providentissima patriae caritate veniebat, quod idem ipse vester pontifex maximus, a senatu illius temporis (quod saepe dicendum est) electus sine ulla sententiarum discrepantia vir optimus, caveam theatri senatum construere molientem ab hac dispositione et cupiditate compescuit persuasitque oratione gravissima, ne Graecam luxuriam virilibus patriae moribus paterentur obrepere et ad virtutem labefactandam enervandamque Romanam peregrinae consentire nequitiae, tantumque auctoritate valuit, ut verbis eius commota senatoria providentia etiam subsellia, quibus ad horam congestis in ludorum spectaculo iam uti civitas coeperat, deinceps prohiberet adponi 92. Quanto studio iste ab urbe Roma ludos ipsos scaenicos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putabat, resistere auderet, quos esse noxios daemones non intellegebat aut, si intellegebat, placandos etiam ipse potius quam contemnendos existimabat! Nondum enim fuerat declarata gentibus superna doctrina, quae fide cor mundans ad caelestia vel supercaelestia capessenda humili pietate humanum mutaret affectum et a dominatu superborum daemonum liberaret.

Dii ludos scaenicos sibi exhiberi iusserunt.
32. Verum tamen scitote, qui ista nescitis et qui vos scire dissimulatis, advertite, qui adversus liberatorem a talibus dominis murmuratis: ludi scaenici, spectacula turpitudinum et licentia vanitatum, non hominum vitiis, sed deorum vestrorum iussis Romae instituti sunt. Tolerabilius divinos honores deferretis illi Scipioni quam deos huius modi coleretis. Neque enim erant illi dii suo pontifice meliores. Ecce attendite, si mens tam diu potatis erroribus ebria vos aliquid sanum cogitare permittit! Dii propter sedandam corporum pestilentiam ludos sibi scaenicos exhiberi iubebant 93; pontifex autem propter animorum cavendam pestilentiam ipsam scaenam constitui prohibebat. Si aliqua luce mentis animum corpori praeponitis, eligite quem colatis! Neque enim et illa corporum pestilentia ideo comquievit, quia populo bellicoso et solis antea ludis circensibus adsueto ludorum scaenicorum delicata subintravit insania; sed astutia spirituum nefandorum praevidens illam pestilentiam iam fine debito cessaturam aliam longe graviorem, qua plurimum gaudet, ex <hac> occasione non corporibus, sed moribus curavit immittere, quae animos miserorum tantis obcaecavit tenebris, tanta deformitate foedavit, ut etiam modo (quod incredibile

20

forsitan erit, si a nostris posteris audietur) Romana Urbe vastata, quos pestilentia ista possedit atque inde fugientes Carthaginem pervenire potuerunt, in theatris cotidie certatim pro histrionibus insanirent.

Calamitates Romanorum mores non emendant.
33. O mentes amentes! quis est hic tantus non error, sed furor, ut exitium vestrum, sicut audivimus, plangentibus orientalibus populis et maximis civitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus vos theatra quaereretis intraretis impleretis et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis eversionem vobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis vos facile corrumpi atque everti posse cernebat, quando vos securos esse ab hostili terrore nolebat. Neque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in vobis plus valuit quod daemones impii seduxerunt, quam quod homines providi praecaverunt. Hinc est quod mala, quae facitis, vobis imputari non vultis, mala vero, quae patimini, Christianis temporibus imputatis. Neque enim in vestra securitate pacatam rem publicam, sed luxuriam quaeritis impunitam, qui depravati rebus prosperis nec corrigi potuistis adversis. Volebat vos ille Scipio terreri ab hoste, ne in luxuriam flueretis: nec contriti ab hoste luxuriam repressistis, perdidistis utilitatem calamitatis, et miserrimi facti estis et pessimi permansistis.

Loca sanctorum inusitatum effugium fuerunt.
34. Et tamen quod vivitis Dei est, qui vobis parcendo admonet, ut corrigamini paenitendo; qui vobis etiam ingratis praestitit, ut vel sub nomine servorum eius vel in locis martyrum eius hostiles manus evaderetis. Romulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem civitatis. Mirandum in honorem Christi praecessit exemplum. Hoc constituerunt eversores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut civium suorum numerus suppleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas servaretur?

In utraque civitate electi reprobis commiscentur.
35. Haec et alia, si qua uberius et commodius potuerit, respondeat inimicis suis redempta familia Domini Christi et peregrina civitas regis Christi. Meminerit sane in ipsis inimicis latere cives futuros, ne infructuosum vel apud ipsos putet, quod, donec perveniat ad confessos, portat infensos; sicut ex illorum numero etiam Dei civitas habet secum, quamdiu peregrinatur in mundo, conexos communione sacramentorum, nec secum futuros in aeterna sorte sanctorum, qui partim in occulto, partim in aperto sunt, qui etiam cum ipsis inimicis adversus Deum, cuius sacramentum gerunt, murmurare non dubitant, modo cum illis theatra, modo Ecclesias nobiscum replentes. De correctione autem quorundam etiam talium multo minus est desperandum, si apud apertissimos adversarios praedestinati amici latitant, adhuc ignoti etiam sibi. Perplexae quippe sunt istae duae civitates in hoc saeculo invicemque permixtae, donec ultimo iudicio dirimantur; de quarum exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum divinitus adiuvabor, expediam propter gloriam civitatis Dei, quae alienis a contrario comparatis clarius eminebit.

Quae ultro dicenda sint.
36. Sed adhuc mihi quaedam dicenda sunt adversus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua diis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerunt vel satis esse videbuntur mala, quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes, antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia procul dubio nobis tribuerent, si iam vel illis clareret nostra religio, vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Deinde monstrandum est, quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est, in cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuverint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint. Postremo adversus eos dicetur, qui manifestissimis documentis confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior et subtiliore disputatione dignior, ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui apud illos excellentissima gloria clari sunt et nobiscum multa sentiunt, et de animae immortalitate et quod Deus verus mundum condiderit et de providentia eius, qua universum quod condidit regit. Sed quoniam et ipsi in illis, quae contra nos

21

sentiunt, refellendi sunt, deesse huic officio non debemus, ut refutatis impiis contradictionibus pro viribus, quas Deus impertiet, asseramus civitatem Dei veramque pietatem et Dei cultum, in quo uno veraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius voluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.

4 LIBER II
BREVICULUS 1. De modo, qui necessitati disputationis adhibendus est. 2. De his, quae primo volumine expedita sunt. 3. De assumenda historia, qua ostendatur, quae mala acciderint Romanis, cum deos colerent, antequam religio Christiana obcresceret. 4. Quod cultores deorum nulla umquam a diis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque celebraverint. 5. De obscenitatibus, quibus mater Deum a cultoribus suis honorabatur. 6. Deos paganorum numquam bene vivendi sanxisse doctrinam. 7. Inutilia esse inventa philosophica sine auctoritate divina, ubi quemque ad vitia pronum magis movet quid dii fecerint, quam quid homines disputarint. 8. De ludis scaenicis, in quibus dii non offenduntur editione suarum turpitudinum, sed placantur. 9. Quid Romani veteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse voluerunt. 10. Qua nocendi arte daemones velint vel falsa de se crimina vel vera narrari. 11. De scaenicis apud Graecos in rei publicae administrationem receptis, eo quod placatores deorum, iniuste ab hominibus spernerentur. 12. Quod Romani auferendo libertatem poetis in homines, quam dederunt in deos, melius de se quam de diis suis senserint. 13. Debuisse intellegere Romanos, quod dii eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honore divino. 14. Meliorem fuisse Platonem, qui poetis locum in bene morata urbe non dederit, quam hos deos, qui se ludis scaenicis voluerint honorari. 15. Quod Romani quosdam sibi deos non ratione, sed adulatione instituerint. 16. Quod, si diis ulla esset cura iustitiae, ab eis Romani accipere debuerint praecepta vivendi potius quam leges ab aliis hominibus mutuari. 17. De raptu Sabinarum aliisque iniquitatibus, quae in civitate Romana etiam laudatis viguere temporibus. 18. Quae de moribus Romanorum aut metu compressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia. 19. De corruptione Romanae rei publicae, priusquam cultum deorum Christus auferret.

22

20. Quali velint felicitate gaudere et quibus moribus vivere, qui tempora Christianae religionis incusant. 21. Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica. 22. Quod diis Romanorum nulla umquam cura fuerit, ne malis moribus res publica deperiret. 23. Varietates rerum temporalium non ex favore aut impugnatione daemonum, sed ex veri Dei pendere iudicio. 24. De Sullanis actibus, quorum se daemones ostentaverint adiutores. 25. Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi divinam exempli sui interponunt auctoritatem. 26. De secretis daemonum monitis, quae pertinebant ad bonos mores, cum palam in sacris eorum omnis nequitia disceretur. 27. Quanta eversione publicae disciplinae Romani diis suis placandis sacraverint obscena ludorum. 28. De Christianae religionis salubritate. 29. De abiciendo cultu deorum cohortatio ad Romanos. LIBER SECUNDUS PLURIMUM DEORUM CULTUS MORES PRAVOS EFFICIT

Quae sit pervicacia adversariorum.
1. Si rationi perspicuae veritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec divino adiutorio fide pietatis impetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad convincendum quemlibet vanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa verbis sufficientibus explicant. Nunc vero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo irrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, sive nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, sive obstinatissima pervicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem veritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, velut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniventibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper existimemus? Nam qui vel non possunt intellegere quod dicitur, vel tam duri sunt adversitate mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem 1 atque infatigabiliter vani sunt. Quorum dicta contraria si totiens velimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum vides. Quam ob rem nec te ipsum, <mi> fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter servit, tales meorum scriptorum velim iudices, qui responsionem semper desiderent, cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat Apostolus semper discentes et numquam ad veritatis scientiam pervenientes 2.

Quae in primo libro sint dicta.
2. Superiore itaque libro, cum de civitate Dei dicere instituissem, unde hoc universum opus illo adiuvante in manus sumptum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae Urbis recentem a barbaris vastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis servire daemonibus, cum potius hoc deberent tribuere Christo, quod propter eius nomen contra institutum moremque bellorum eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca barbari libera praebuerunt, atque in multis

23

facillime ista noverunt. quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur. per vates etiam convenire atque arguere peccantes. Caelesti virgini et Berecynthiae matri omnium 4. praemia recte viventibus polliceri. quorum si quid nunc passi fuerint. qui diis deabusque exhibebantur. quam per publicum agebant coram deum matre spectante atque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. causa accidere nominis Christiani. 3. causa Christiani sunt 3. quando quidem in ruina eius lapides et ligna. quas non est unde possit paenitere nequitiae. quo velut suis epulis immunda daemonia pascerentur. quae hostiliter facta sunt. cum sint nequissimi et irreverentissimi. illicitum sibi esse iudicarent. ita illi istorum facta curarent. quibus calamitatibus res Romanae multipliciter varieque contritae sint. quae omnia Christianae religioni tribuerent. Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam. qualia. quo modo isti illorum sacra. Docti et indocti simul nobis obsistunt. Quae si illecta curiositate adesse potuit circumfusa. quare dii eorum curare noluerunt? Deus enim verus eos. cultores suos ad bene vivendum quare nullis legibus adiuverunt? Utique dignum erat.famulatum deditum Christo non solum verum. aliquantum immoratus sum: maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas. qui Christianos adversis illis rebus affectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamvis castarum atque sanctarum protervitate impudentissima exagitant. cur haec divina beneficia et ad impios ingratosque pervenerint. si illa lavatio? Et haec fercula appellabantur. pios cum impiis pariter afflixerint? Quam quaestionem per multa diffusam (in omnibus enim cotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibus. antequam eius nomen ea. Inde incidit quaestio. Deinceps itaque dicere institui. non dico matrem deorum. etsi non abstulit pudicitiae firmitatem. ut. si propterea coluntur. ex quorum imperitia illud quoque ortum est vulgare proverbium: pluvia defit. Quae sunt sacrilegia. utrum omnino sint ulli immundi spiritus deorum nomine decipientes. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur. Deinde pauca dixi in eos. quod voluntate propria quisque malus est. in qua istos potius quam Deum verum et optet propitios et formidet iratos? 24 . ne ista mala patiantur cultores eorum. antequam eos declaratum Christi nomen offenderet eorumque sacrificia prohiberet? Inhonesta deae Caelesti mysteria Carthagine celebrantur. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti voce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum. saltem offensa castitate debuit abire confusa. Primo ipsos mores ne pessimos haberent. sed clara praedicatione praebere. merito neglexit. immo illorum gloriae vehementer adversi. Quis hoc negaverit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos vitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis. permiserunt accidere cultoribus suis. longe ab eis ipsis Romanis degeneres. quod nec ipsa nequitia possit auferre. sed etiam timore confictum sic honoraverunt. Cur enim ea. quorum utraque bene ac male viventibus permixte atque indiscrete saepe accidunt. et cur illa itidem dura. Memento autem me ista commemorantem adhuc contra imperitos agere. et in his defendant. audiebamus symphoniacos. si illa sunt sacra? Aut quae inquinatio. immo vero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. se nosse dissimulant atque hoc apud vulgus confirmare nituntur. palam minari poenas male agentibus. oblectabamur. si iam tunc evangelica doctrina adversus falsos et fallaces deos eorum testificatione liberrima personaret. Recolant ergo nobis/cum antequam Christus venisset in carne. cui frustra invident. in quibus ab hoste aliquid perpetratum est. quod intulit verecundiae dolorem. quod in eos belli iure fieri licuisset. solet multos movere) ut pro suscepti operis necessitate dissolverem. Romam quippe partam veterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem. Sed respondetur. si possunt. Habet enim quiddam erga parentes humana verecundia. clades. sed matrem qualiumcumque senatorum vel quorumlibet honestorum virorum. a quibus non colebatur. nisi vel nesciens. quae mala civitas illa perpessa sit ab origine sua sive apud se ipsam sive in provinciis sibi iam subditis. ludis turpissimis. sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant. ut. cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent. Illam proinde turpitudinem obscenorum dictorum atque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet. quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. in istorum autem vita omnia non murorum. dii autem illi. Quibus dictis primum terminavi librum. 4. vel talem agens vitam. deos suos. sed morum munimenta atque ornamenta ceciderunt. gloria populis innotesceret. nobis imputanda esse contendunt. ne paeniteat eas vitae. quibus per certa intervalla locorum et temporum genus humanum oportet affligi. quasi celebraretur convivium. a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur. ante cuius lecticam die sollemni lavationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis. quae dicturus sum. spectabamus arrepticios.

sed in ipsa mente. sed ubi populi audirent quid dii praeciperent de cohibenda avaritia. sicut nos ostendimus ad hoc ecclesias institutas. 6. hoc ostendatur potius.Simulacrum Cybeles a Nasica Romam illatum. sed Graeca sunt. sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decrevisse mortalibus. Hinc est quod de vita et moribus civitatum atque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt. patriae carisque propinquis quantum largiri deceat. Verum tamen si philosophi aliquid invenerunt. ubi discerent miseri. sed pudoris et honestatis). quod menti subditur. qualibus matrona verbis offenderetur. non deorum praecepta sunt. utrum inter eius divinos honores vellet illa turpia celebrari: nonne se malle clamaret. o miseri. quid in moribus appetendum esset atque fugiendum. quid sumus et quidnam victuri gignimur. sed illum ipsum Nasicam Scipionem. habere de hac re iudicem vellem 5. Philosophi non dii invenerunt praecepta bonae vitae agendae. cum inter homines viveret. quorum erga se beneficia magnipenderant. in ipso rectore carnis animo. maxime cum eorum superbiae iuste providentia divina resisteret. quis modus argenti. nisi aures clauderet seseque subtraheret. unde postea nobis erit in Dei veri Domini voluntate disquirendi ac disserendi locus. si fieri posset. sed hominum inventa. ei similis de qua scriptum est: Mulier autem virorum pretiosas animas captat 7. Aut si prohibebant. Et quidam eorum quaedam magna. Quo modo igitur nisi insidiose quaereret dea illa optimum virum. quod agendae bonae 25 . Nec ullo modo crederet verecundiam laudabilis feminae ita in contrarium divinitate mutari. sed demonstrentur vel commemorentur loca talibus aliquando conventiculis consecrata. nec ubi Fugalia celebrarentur effusa omni licentia turpitudinum (et vere Fugalia. qualibus conviciis in quempiam iaculatis. quod discendum Persius increpat dicens: Discite. aut quid non esset consequens vel etiam repugnaret. qualia viri optimi abhorrent suis adhibere conviviis? Dii nihil honestum hominibus praeceperunt. quibus vitae probitas castitasque discatur 8. ambitione frangenda. Diceret nobis. optaret. quaqua versum religio Christiana diffunditur. et causas cognoscite rerum. erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. non ubi ludi agerentur obscenis vocibus et motibus histrionum. Nequaquam istos. Profecto ille tantam felicitatem suae matri. ut talibus dea sacris propitiaretur. ut senator populi Romani ea mente praeditus. hoc probetur. quid in rerum natura latitaret. Proinde talis mater deum. luxuria refrenanda. non in domo atque pecunia. Dicatur in quibus locis haec docentium deorum solebant praecepta recitari et a cultoribus eorum populis frequenter audiri. Romanas occupatura mentes quaesivit optimum virum. cum talia quaerat in suis sacris. ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et vitibus. non quem monendo et adiuvando faceret. eosque immortales factos atque in deorum numerum receptos esse crediderant 6. non denique in ipso corpore. eos impleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. ut illa libenter audiret? Absit. utrum matrem suam tam optime de re publica vellet mereri. qui vir optimus a senatu electus est. ut honoribus eam talibus advocarent cultores sui. quem te Deus esse iussit et humana qua parte locatus es in re 9. qui utcumque conati sunt ingeniis acutissimis praediti ratiocinando vestigare. ut ei divini honores decernerentur. quantum autem humanitus impediti sunt. ut ille magnae indolis animus hoc velut divino testimonio sublimatus et vere se optimum existimans veram pietatem religionemque non quaereret. 5. An forte nobis philosophorum scholas disputationesque memorabunt? Primo haec non Romana. quia et Graecia facta est Romana provincia. erraverunt. quam ad hoc dea viveret. qui flagitiosissimae consuetudinis vitiis oblectari magis quam obluctari student. quid asper utile nummus habet. ut viam pietatis ab humilitate in superna surgentem etiam istorum comparatione monstraret. sic vellet coli matrem suam. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana velut religione traditos iactent. sine qua omne quamvis laudabile ingenium superbia vanescit et decidit. aut si propterea iam Romana. 7. cuius manibus eiusdem daemonis simulacrum susceptum est in Urbemque pervectum. quid in ipsis ratiocinandi regulis certa connexione traheretur. sed quem fallendo deciperet. qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum virum. ordo quis datus aut metae qua mollis flexus et unde. quantum divinitus adiuti sunt. invenerunt. quid fas optare. qua theatrum aedificari in urbe fortium virorum prohibuit. ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret. Porro si ab illo deinde quaereremus.

populares homines improbos. Patiamur.vitae beataeque adipiscendae satis esse possit: quanto iustius talibus divini honores decernerentur! quanto melius et honestius in Platonis templo libri eius legerentur. vel turpiter crudele vel crudeliter turpe in sacris talium deorum celebrari solet! quanto satius erat ad erudiendum iustitiam iuventutem publice recitari leges deorum quam laudari inaniter leges atque instituta maiorum! omnes enim cultores talium deorum. Hinc apud Terentium flagitiosus adulescens spectat tabulam quandam pictam in pariete. de quo vellet. ut dixi. quam ea. cum in ea se iactat imitari deum. comoediae scilicet et tragoediae. Cleophontem. Quis igitur in agenda vita non ea sibi potius sectanda arbitretur. Quid autem hinc senserint Romani veteres. nominatim diceret. sicut in eisdem libris loquitur Africanus. Et haec sunt scaenicorum tolerabiliora ludorum. molles consecrarentur. verum et ipsorum deorum in scaenicis fabulis. ut ait Persius. quod infamiam faceret flagitiumve alteri. tamen convenientius licere voluerunt. inquit. sicut alia multa. 9. hoc Graeci quamquam inverecundius. quam si Plautus. Cleonem. violari versibus et eos agi in scaena non plus decuit. magis intuentur quid Iuppiter fecerit. ac non etiam imitatione digna viderentur. inquit. dii utique casti. ut respondere liceat et iudicio defendere 16. sive a poetis essent illa conficta. quam in templis daemonum Galli absciderentur. eosdem illos ludos. cui pepercit? Esto. sed fabulis poetarum. Qui templa caeli summo sonitu concutit. contra duodecim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent. sive flagitia eorum vera commemorarentur et agerentur in theatris atque ab eorum cultoribus utinam solo risu. insani secarentur. hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine. tincta veneno 10. Nam ingravescente pestilentia ludi scaenici auctoritate pontificum Romae primitus instituti sunt 14. acerbe imperando et quodam modo extorquendo fecisse. Nimis enim superbum fuit famae parcere principum civitatis et civium. sed nulla saltem. non per imperitum obsequium sacris deorum suorum intulisse Romanos. Sed. hoc dico. vel potius quem non vexavit. atque ab hac tanta auctoritate adhibet patrocinium turpitudini suae. Ubi inerat pictura haec. Haec ex Ciceronis quarto De re publica libro ad verbum excerpenda arbitratus sum. cum viderent diis suis accepta et grata esse opprobria non tantum hominum. non poetarum ingeniis habere debemus. quae honesta ac liberalia vocantur. quia tantum nefas per humanos ludos confictum est. non quia neglectum. cum iam suae civitati maxima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset. quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iovem si poetae fallaciter prodiderunt. nisi consuetudo vitae pateretur. quae actitantur ludis auctoritate divina institutis. Graecis licuit infamiam facere alteri in theatro. quos De re publica scripsit. ut sibi sollemniter ederentur et honori suo consecrarentur. quod in primo libro brevi commemoratione perstrinxi 13. mox ut eos libido perpulerit ferventi. Cicero testatur in Libris. Iovem quo pacto Danaae misisse aiunt quondam in gremium imbrem aureum 11. Praeclare. Scipioni aut Caecilius Marco Catoni maledicere". ubi Scipio disputans ait: Numquam comoediae. Turpia sunt mystica deorum atque theatrica. si potero. At enim non traduntur ista sacris deorum. Iudiciis enim magistratuum. ut quod vellet comoedia. etsi eius modi cives a censore melius est quam a poeta notari. Et Graeci quidem antiquiores vitiosae suae opinionis quamdam convenientiam servarunt. quod negantes convincit historia. verborum obscenitate compositae. Multum enim ad rem pertinet. Nolo dicere illa mystica quam ista theatrica esse turpiora. apud quos fuit etiam lege concessum. quam quid docuerit Plato vel censuerit Cato. et quidquid aliud vel crudele vel turpe. quam molior explicare. inquit. Quem illa non attigit. At quem deum! inquit. Itaque. probare sua theatris flagitia potuissent 15. 26 . quas etiam inter studia. ubi suae famae parci numina noluerunt. si quis occentavisset sive carnem condidisset. disceptationibus legitimis propositam vitam. noster voluisset aut Naevius Publio et Gn. ut ostendat veteribus displicuisse Romanis vel laudari quemquam in scaena vivum hominem vel vituperari. nec probrum audire nisi ea lege. Dein paulo post: "nostrae. Dicit deinde alia et sic concludit hunc locum. pueri legere et discere coguntur a senibus. in re publica seditiosos. 8. Hyperbolum laesit. irasci ac vindicare debuerunt. Ego homuncio id non facerem? Ego vero illud feci ac libens 12. in quibus regnant figmenta poetarum. sed ipsos deos. in his hanc quoque sanciendam putaverunt. Sed Periclen. nonnullis propter faciliorem intellectum vel praetermissis vel paululum commutatis.

et in deos tuos securi tanta convicia nullo senatore nullo censore. quod etiam scaenicos actores earundem fabularum non parvo civitatis honore dignos existimarunt. ludi convivia lectisternia. Indigne Romani theatricam infamiam proscripserunt. ut linguam maledicam in cives tuos exercere poetae etiam lege prohiberentur. . nonne tanto est indignius. 11. Ad hanc convenientiam pertinet. quanto a veritate remotius et a vita illius alienius? Quae igitur supplicia sufficiunt. illos. nisi fieret. nullo principe nullo pontifice prohibente iacularentur? Indignum videlicet fuit. sive omnibus omnia tamquam bonis permixte tribuantur (neque enim esse decet deos malos.. si ludi ab eis solis amantur. quae non admiserunt. si et ludi omnibus grati sunt. quod est indignius.. cum potius isti. a quibus cernebant deorum vitam eisdem ipsis diis volentibus et libentibus carpi. se potius quam illos huiuscemodi iniuriis indignos esse duxerunt seque ab eis etiam lege munierunt. Haec Graeci turpiter quidem. 12. et ipsos homines. sed falsa atque conficta. sicut Labeoni visum est. capite etiam sancientes. diligentius disseremus 20. cum adulescens tragoedias actitavisset. ut malos deos propitiari caedibus et tristibus supplicationibus asserat. ut Plautus aut Naevius Publio et Gn. per quos agerentur. inter tot et tanta eorum theatrica opprobria parcendum sibi a poetis nullo modo putaverunt. Quod totum quale sit. ut ad scelesta ac turpia perpetranda velut ab ipso caelo traduci in terras satis idonea videatur auctoritas. cur sacerdotes honorarent. qualia sunt. quem huiuscemodi rerum peritissimum praedicant 19. dum tamen humanas mentes his opinionibus velut retibus induant et ad praedestinatum supplicium secum trahant. tam insignis iniuria? Sed maligni spiritus. istis ista distribuantur obsequia. probris et iniuriis poetarum subiectam vitam famamque habere noluerunt. ut ipse ait. sed sane diis suis omnino congruenter.. pro quibus se etiam colendos mille nocendi fallendique artibus interponunt 17. irascentibus eorum admonitione didicerant? Cum praesertim Labeo. qui nec vitam civium lacerandam linguis poetarum et histrionum subtrahere ausi sunt. quos cum scirent non solum patienter. si Deus iuverit. illis illa. si quidem. laudas hanc poetis Romanis negatam esse licentiam. et scaenicos probrosos haberent. numina bona a numinibus malis ista etiam cultus diversitate distinguat. rem publicam capessivit et Aristodemum.quia lex iusta fuit sed impia. per quos ista in theatris agebantur. omnes sint mali). et Aeschines Atheniensis. sive certa discretione. cum easdem artes eosdemque scaenicos ludos etiam diis suis acceptos viderent.. de se dici volunt. si pietatem consulas religionis. vel metuentes. cum Deo fit ista tam nefaria. quia immundi sunt spiritus. Nam quod affertur pro defensione. non illa vera in deos dici. per quos victimae ministrantur. quos bonos putant. quia per eos victimas diis acceptabiles offerebant. et scaenicos. illorum autem ista etiam sacris sollemnitatibus miscuerunt. verum etiam libenter poetarum probris maledictisque lacerari. tragicum item actorem. non solum minime spernendos in civitate. sive etiam non ullorum hominum illa crimina vera sint. id ipsum est scelestius. Non enim consentaneum putabatur. quos deos haberi gaudent.Flagitia de se dici dii voluerunt. quid astutius ad decipiendum atque callidius? Cum enim probrum iacitur in principem patriae bonum atque utilem. sive homines ista commiserint. ut cuiquam opprobrium infligerent Romanorum. Itane tandem. Quod erga se quidem satis honeste constituerunt. bonos autem obsequiis laetis atque iucundis. vel diis suis etiam sic consimilari appetentes. infamium loco ac numero deputare. quod in eo quoque De re publica libro commemoratur. etiam flagitia. quae numinibus quibus subditi erant grata esse cognoverant. immo Romae unius quam caeli totius. per quos ludi exhibentur.. facere convincantur iniuriam. Scipio. Cum igitur Graeci talium numinum servos se esse sentirent. Scipioni aut Caecilius M. maximus de rebus pacis ac belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt 18. si autem malitiam daemonum cogites. quae tamen de numinibus fingi libenter accipiunt fallacissimi spiritus. verum etiam maxime honorandos putarunt. competentissime Graeci utrosque honori ducunt. sed erga deos suos superbe et irreligiose. per quos illam voluptatem sive honorem diis exhiberi petentibus et. postea. Quid enim causae reperire possent. ne vel omnibus diis suis. Nunc ad rem praesentem quod attinet. At Romani. quos isti deos putant. et sacerdotes. sicut in illa De re publica disputatione Scipio gloriatur. qui humanis erroribus gaudent. his. vir eloquentissimus. cum videas eos nulli deorum pepercisse vestrorum? Itane pluris tibi habenda visa est existimatio curiae vestrae quam Capitolii. vel. tale carmen condere si quis auderet. 27 .. 10. ne honestiorem famam ipsi requirendo et eis se hoc modo praeferendo illos ad iracundiam provocarent.

sicut Romulum. et si contra deos ludorum scaenicorum expetitores aliquid auderent. quos legibus suis vincunt atque convincunt. quo modo quaeso colendi putati sunt. sed sibi dicari. Deinde quaerimus. forte undique removerent. 13. Verum tamen istum.eius praecepta Romanorum legi propinquant. qui duodecim tabularum lege prohibentur famam laedere civium. quae si ad oblectamentum voluptatis humanae quaererentur. isti. sed etiam tribu moveri notatione censoria voluerunt 21. sed vellem se ipsa sequeretur. profecto etiam tales homines honorandi.. Graeci putant recte se honorare homines scaenicos. tamen suasit levitati lasciviaeque Graecorum. ut illos deos colerent. ut poeticorum figmentorum et ignominiosorum deorum infamentur actores. verum etiam censoris nota tribum tenere propriam minime sinebatur.. Ille. Adsumunt Romani: sed nullo modo tales homines honorandi sunt. et ludi scaenici deorum honoribus admiscentur? Illas theatricas artes diu virtus Romana non noverat. quo modo non detestandi spiritus intellecti. genus id hominum non modo honore civium reliquorum carere. Plato theatrica poetarum reicit. ipsi poetae talium fabularum compositores. Qua ratione rectum est. illi celebrari 28 . quando ille cuncta poetica figmenta condemnat. quibus ille vera persuadere non potuit? . sed utrosque inter numina collocat. non heroibus tantum. qualis esse civitas debeat. suae tamen dignitatis memores ac pudoris actores talium fabularum nequaquam honoraverunt more Graecorum. 2.Catoni malediceret. 14. ne talia vel scriberentur. si adoratur exactor? In hac controversia Graeci Romanique concertent. quia colunt ludorum scaenicorum flagitatores deos. se imitaretur. Dii eas sibi exhiberi petierunt: quo modo ergo abicitur scaenicus. isti saltem actores poeticarum fabularum removent a societate civitatis. si ludos expeterent agendos conviciis Romanorum. Proponunt Graeci: si dii tales colendi sunt. honorentur auctores? An forte Graeco Platoni potius palma danda est. Propinquant autem Romanorum leges disputationibus Platonis. quanto minus senatoriam curiam dehonestari sinunt. sed etiam diis ipsis praeferendum esse non dubito. quisquis civium Romanorum esse scaenicus elegisset. qui cum ratione formaret. quamvis iam superstitione noxia premerentur. 14.. Sed responderet mihi fortasse. 1. Ecce enim recte. quos videbant sibi voluisse scaenicas turpitudines consecrari. In hac disceptatione huiuscemodi ratiocinatio summam quaestionis absolvit.. sed. et Romanis moribus invexerunt et suis honoribus dicari exhiberique iusserunt? Cur non ergo hinc magis ipsi intellecti sunt non esse dii veri nec omnino digni. Nec tantum haec agi voluerunt. tam probrosa in deos convicia iaculantes cur non ut scaenici habeantur inhonesti. quibus divinos honores deferret illa res publica? Quos enim coli minime deceret minimeque oporteret. sibi sollemniter exhiberi. Semideos autem heroibus anteponit. Praeclara sane et Romanis laudibus annumeranda prudentia. si viveret: quo modo nos ista impunita esse nollemus.. isti autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi licentiam. ut talia etiam agerentur. per quem colitur Deus? Et theatricae illius turpitudinis qua fronte notatur actor. cum ludos scaenicos. Hunc Platonem Labeo inter semideos commemorandum putavit. O animum civitatis laudis avidum germaneque Romanum! sed respondeatur mihi: qua consentanea ratione homines scaenici ab omni honore repelluntur. Nequaquam igitur leges ad instituendos bonos aut corrigendos malos mores a diis suis possent accipere seu sperare Romani.. ille poetas ab urbis ipsius habitatione. Confer nunc Platonis humanitatem a civibus decipiendis poetas urbe pellentem cum deorum divinitate honori suo ludos scaenicos expetente. iubendo extorserunt gravitati et modestiae Romanorum. Concludunt Christiani: nullo modo igitur dii tales colendi sunt. qui cupiditate fallendi inter suos honores sua celebrari crimina poposcerunt? Itemque Romani. an daemonibus hac hominum deceptione gaudentibus. isti ab honoribus omnibus repellunt homines scaenicos. sicut apud Ciceronem idem Scipio loquitur: Cum artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent. vitio morum irreperent humanorum. sicut Herculem. Cui tandem honestius divinos honores decerneret civitas? Utrum Platoni haec turpia et nefanda prohibenti. tamquam adversarios veritatis poetas censuit urbe pellendos? Iste vero et deorum iniurias indigne tulit et fucari corrumpique figmentis animos civium noluit 22. quae ipsi dii sacra esse voluerunt.deos honorans cum dedecore hominis scaenici. et dignum fuit. Illi enim honori suo deposcunt ludos scaenicos. Romani vero hominibus scaenicis nec plebeiam tribum. ubi talia celebrantur dictitantur actitantur. etsi non persuasit disputando. sibi sacrari. non solum ei nullus ad honorem dabatur locus. ut Terentius vester flagitio Iovis optimi maximi adulescentium nequitiam concitaret? . quem appellat semideum.

omni modo curaverunt. Quirinalem Romulo. Ac per hoc et Neptuno et Plutoni. Nam etiam flaminem illi instituerunt. quem semideum volunt. quanto fuit iniquius rapere non datas! iustius autem bellum cum ea gente geri potuit. Iniusti Romani fuerunt Sabinis Collatino Camillo. ut pro magno sacerdotium. sed meliores et emendatiores facere conati sunt. propterea non inde acceperunt. quas voluerat. et Marti tamquam patri eius forsitan propter ipsum. quam ut in feminis 29 . quas tamen non ut acceperunt <tenuerunt>. qui cum de poetis ageret: Ad quos cum accessit. etsi ad memoriam fraudis illius circensium spectaculum mansit. quasdam leges. Nos quidem Platonem nec deum nec semideum perhibemus. Nam benevolentia civium velut receptus in caelum Quirinus est postea nominatus. dii eorum. Numa Pompilius. sed vi. Mala igitur animi. qui etiam seminanda et augenda flagitia curaverunt.sibi iubent figmentis poeticis opprobria deorum. Quae autem illic eligendorum deorum etiam ipsorum falsorum ratio ac non potius adulatio est? Quando istum Platonem. patri eorum. praeferendum esse censemus. et ab indole Romanorum quid perficiendum esset ostendit. An forte populo Romano propterea leges non sunt a numinibus constitutae. ut coniugiorum negatorum armis ulcisceretur iniuriam. perveniret. quod. nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum vel poetarum dixit aut finxit). minime curaverunt. non aliquot annos post Romam conditam ab Atheniensibus mutuarentur leges Solonis 27. ut tres solos flamines haberent tribus numinibus institutos 26. nulla sacra aedicula dignum putarunt. quos invehunt metus. postremo vel Febri. quamvis et ipsum semideum potius quam deum velut secretior eorum doctrina commendet 25. 15. quamvis Lycurgus Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritate 28 se instituisse confinxerit. cuius nostrae sententiae ratio Deo prosperante suo loco explicabitur 23. quae repetebat ablatas. isti ab opprobriis hominum deterrent impudentiam poetarum. ut quisque poterat. quae quidem regendae civitati nequaquam sufficerent 29. quod prudenter Romani credere noluerunt. Semideus autem ille Plato et talium deorum libidini restitit. ne animi malis. qui poetas ipsos vel pro arbitrio mentientes vel hominibus miseris quasi deorum facta pessima imitanda proponentes omnino in civitate bene instituta vivere noluit. immo vero ut augerentur. isto Romulus honore praelatus est. Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus vel imminentia prohiberent. quas inflammant cupiditates! 24 Romolo deo Quirino sacra instituta. mala morum. ne suis cultoribus acciderent. Hoc sane utilius feliciusque successit. quia. Dialem Iovi. Illud ergo potius fieret. nec ulli sancto angelo summi Dei nec veridico prophetae nec Apostolo alicui nec cuilibet Christi martyri nec cuiquam Christiano homini comparamus. frustra hoc exclamante Cicerone. tantis disputationibus laborantem. 17. vel insita exstirpanda curarent dii tales. non tamen perhibetur easdem leges a numinibus accepisse. quod Iovi tribuerant. inquit. quae praecipue cavenda sunt. Si autem a diis suis Romani vivendi leges accipere potuissent. et eo modo ad feminas. quod sacerdotii genus adeo in Romanis sacris testante apice excelluit. quando quidem ipsi volunt fuisse semideum. partim sua propria sacraverunt. et ipsi Saturno. Quid enim iustius et melius quam filias alienas fraude spectaculi inductas non a parentibus accipi. Non a suis diis Romani leges acceperunt. quam cum ea. si non Romulo et Herculi (quamvis istum nec fratrem occidisse. quas illi obducunt tenebras. mala vitae. quae filias suas ad matrimonium conregionalibus et confinalibus suis negasset petitas. sicut Sallustius ait: ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 30? Ex hoc iure ac bono credo raptas Sabinas. ibi Mars filium suum pugnantem iuvaret. quae ita magna sunt. ut tamquam auctoritate divina sua sponte nequissima libido accenderetur humana. mores corrumperentur humani. ut post illam iniquitatem deum sibi Romulum consecrarent. Aliquo enim fortasse iure belli iniuste negatas iuste victor auferret. fratribus Iovis. Sed eum tamen. quae Romani numina partim peregrina receperunt. qui Romulo successit in regnum. et Romulum suum diis multis praetulerunt. ut his doctissimi eorum viri etiam stantibus urbibus res publicas perire confirment. auferri? Nam si inique facerent Sabini negare postulatas. condidisse fertur. 16. talia vel sua vel quasi sua facta per theatricas celebritates populis innotescere cupientes. clamor et approbatio populi quasi cuiusdam magni et sapientis magistri. sicut supra disputatum est. Martialem Marti. facinoris tamen in illa civitate et imperio non placuit exemplum. nullo autem iure pacis non datas rapuit et iniustum bellum cum earum parentibus iuste suscensentibus gessit. faciliusque Romani in hoc erraverunt. certe vel Priapo vel alicui Cynocephalo. qui eis multa etiam sacra constituit. hoc etiam huic tribuerent.

servili imperio patres plebem exercere. sed torrentis modo praecipitati. post Carthaginis videlicet. ut regibus exactis. Sallustius testis est post deletam Carthaginem. quamvis eloquio multum impari.rapiendis factum eius imitandum lege ulla vel more permitterent. quo Romanus exercitus totiens male pugnando graviter afflictus est. Quod scelus favente vel patiente populo fecit. Itaque habebo modum et ipsum Sallustium testem potius adhibebo. ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est 35. Ex hoc iure ac bono post expulsum cum liberis suis regem Tarquinium. quae secundis rebus exorta sunt. quantis malis morum. excidium? Quae tempora ipse Sallustius quem ad modum breviter recolat et describat. 1. cum potentes plebem sibi subdere conarentur plebsque illis subdi recusaret. . armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. ut de sua damnatione certissimus in exilium sponte discederet et decem milia aeris absens etiam damnaretur. collegam suum. bonum atque innocentem virum. quoniam metuebatur bellum. idem tamen in primo historiae suae libro atque ipso eius exordio fatetur etiam tunc. quod expulsis regibus incredibiliter civitas brevi aetatis spatio plurimum crevit.. 18. de vita atque tergo regio more consulere. Cernis tamen. illius temporis vir egregius. et quisquis adverterit. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta. 3. colluvie morum pessimorum quo illa civitas prolapsa fuerit ante nostri superni Regis adventum. facillime perspicit. Maiorum mores non paulatim ut antea.. . aequo et modesto iure agitatum 33. metum dixit fuisse causam. 2. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. id est eiectis. usque ad bella civilia demonstret esse perventum. in eius Historia legi potest. ut intellegeremus etiam ante oriri solere et augeri. praedicans illud tempus. aliquantum aequo et modesto iure ageretur. ut opinor. quam aequum et bonum quidquam cogitarent. ut commemoravit. Dicit deinde plura Sallustius de Sullae vitiis ceteraque foeditate rei publicae. propter nomen et propinquitatem Tarquiniorum coegit magistratu se abdicare nec vivere in civitate permisit. ut metu vitia cohiberentur. sed stante Carthagine metum pacis infidae fuisse dixisset (unde et Nasica ille ad reprimendam nequitiam servandosque istos mores optimos. qui Veientes. Attende itaque quid deinde contexat: Dein..pravos fuisse mores. invidia obtrectatorum virtutis suae et insolentia tribunorum plebis reus factus est tamque ingratam sensit quam liberaverat civitatem. et utriusque partis defensores magis studiis agerent amore vincendi. post parvum intervallum iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque in Urbe dissensiones fuisse. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. Nam cum optimis moribus et maxima concordia populum Romanum inter secundum et postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque huius boni non amorem iustitiae.. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum. inquit. post decennale bellum. Unde subnectens cur hoc dixerit: Nam iniuriae. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. et alii scriptores in haec consentiunt. Ex quo tempore. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est.. neque amplius quam regibus exactis. gravissimos hostes populi Romani. iam ipsa Roma de salute dubitante atque trepidante facillime superavit eorumque urbem opulentissimam cepit. ut eiusdem historici verbis utar. quibus pulcherrima atque optima fuisse praedicatur Romana res publica. quales Romani fuerint. quid iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur.. ut merito dicatur genitos esse. unde nobis iste sermo ortus est: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 31.. Porro si illa tempora talia reperiuntur. id est parvo intervallo post reges exactos. inquit. cuius filius Lucretiam stupro violenter oppresserat.quia defuit agendae vitae ratio. maritum eiusdem Lucretiae. Cernis ex quo tempore. qui cum in laude Romanorum dixisset.. Iunius Brutus consul Lucium Tarquinium Collatinum. de quibus ait: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 34. cum paulatim mutata. 18. Ex hoc iure ac bono Marcus Camillus. ut ait. Vides quem ad modum etiam illo tempore brevi. Haec enim gesta 30 . 18. cum ad consules a regibus esset translata res publica. Validiorum et ob eas discessio plebis a patribus aliaeque dissensiones domi fuere iam inde a principio. a quo populo consulatum idem Collatinus sicut etiam ipse Brutus acceperat. quibus agitabatur illa civitas. Multa commemorare iam piget foeda et iniusta. qui neque ipsi habere possent res familiares neque alios pati 36. mox iterum a Gallis vindex patriae futurus ingratae. Carthaginem nolebat everti): continuo subiecit idem Sallustius et ait: At Discordia et avaritia atque ambitio et cetera secundis rebus oriri sueta mala post Carthaginis excidium maxime aucta sunt 32. quod rex Tarquinius regno atque Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat.

opipara convivia frequententur. ubi Dei voluntas lex est. verum etiam antequam de Virgine natus esset. Nullus ducatur ad iudices. ac non etiam ab illo probrosa et ignominiosa deposcerent. ceterum de suis vel cum suis vel cum quibusque volentibus faciat quisque quod libet. theatra inhonestae laetitiae vocibus atque omni genere sive crudelissimae sive turpissimae voluptatis exaestuent. eum libera multitudo avertat ab auribus. non prohibeantur impura. victoriis gloriosa. sed <nequiter ac> serviliter timeant. vomatur diffluatur. unde talia vitia silvescerent. si divitias quisque augeat semper. Reges non curent quam bonis. quibus per falsam divinitatem perniciosam conciliarent auctoritatem. quibus frui placuerit. cui haec felicitas displicet. Cuius praecepta de iustis probisque moribus si simul audirent atque curarent reges terrae et omnes populi. Legant nobis contra luxum et avaritiam praecepta deorum suorum populo Romano data. legibus advertatur. aetas omnis capax et uterque sexus. Ille sit publicus inimicus. opiniones humanis mentibus. Non dura iubeantur. astutia maligna inserentibus: cur mala praesentia Christo imputant. qui habere privata non possunt. ludos exposcant quales voluerint. religioni increpitant Christianae. iuvenes et virgines. sed tamquam ex oraculis et Dei nubibus intonare. Cum igitur tot et tanta mala temporum illorum vel tolerabiliora superius. Quis hanc rem publicam sanus. sed domui 31 . Et tamen luxu atque avaritia saevisque ac turpibus moribus ante adventum Christi rem publicam pessimam ac flagitiosissimam factam non imputant diis suis. qua condat aeternam et non plausu vanitatis. per quas sibi etiam infirmiores subdat quisque potentior. auferat a viventibus. nihil a peste. "tantum floreat copiis referta. Verum tales cultores et dilectores deorum istorum. qui doctrina saluberrima et falsos ac fallaces deos coli vetat et istas hominum noxias flagitiosasque cupiditates divina auctoritate detestans atque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo ubique familiam suam sensim subtrahit. 20.sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere coepisset. post deletam Carthaginem Maiorum mores non paulatim. non dicam Romano imperio. quisquis eam mutare vel auferre temptaverit. adflictionem vero eius. "Tantum stet". ut antea. exactores ipsi atque milites 39: et terras vitae praesentis ornaret sua felicitate res publica. nihil ab ulla clade timeatur". pluresque vitiis male blandientibus quam utili virtutum asperitati sunt amiciores: tolerare Christi famuli iubentur. flagitiosissimamque rem publicam et in illa Angelorum quadam sanctissima atque augustissima curia caelestique re publica. et quos baptista Iohannes alloquitur. si ita necesse est. Colantur ut voluerint. clarissimum sibi locum etiam ista tolerantia comparare. ille contemnit. sive milites sive provinciales. sed largitoribus voluptatum. et vitae aeternae culmen beatissime regnatura conscenderet. nisi qui alienae rei domui saluti vel cuiquam invito fuerit importunus aut noxius. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta est 37. quam divine non tamquam ex philosophorum concertationibus strepere. Populi plaudant non consultoribus utilitatum suarum. principes et omnes iudices terrae. unde haec mercede didicimus. sed tamquam rerum dominatoribus et deliciarum suarum provisoribus serviant. etiam pessimam. Legant nostra et per Prophetas et per sanctum Evangelium. nullo modo curant pessimam ac flagitiosissimam esse rem publicam. tanto ante dixerunt ante Christi adventum) paulatim mutata ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est. sed quam subditis regnent. Abundent publica scorta vel propter omnes. utriuslibet sexus. quae cotidianis effusionibus suppetant. 19. Exstruantur amplissimae atque ornatissimae domus. ut tali felicitati nihil ab hoste. sive sint reges sive principes sive iudices. sed iudicio veritatis gloriosissimam civitatem? Christus vera dedit agendae vitae praecepta. Ecce ante Christi adventum. vel. Et quid ad nos? Immo id ad nos magis pertinet. Obsequantur divitibus pauperes causa saturitatis atque ut eorum patrociniis quieta inertia perfruantur. quod est felicius. vel propter eos maxime. inquiunt. quorum etiam imitatores in sceleribus et flagitiis se esse laetantur. vel post eversam Carthaginem intoleranda et horrenda diis suis imputare non audeant. evertat a sedibus. pace secura sit. quamcumque isto tempore superbia deliciaeque eorum perpessae fuerint. Ecce Romana res publica (quod non ego primus dico. eosque non sinceriter honorent. Illi habeantur dii veri. Quandoque turpissima est vitae agendae ratio. sed torrentis modo praecipitati. cui utinam tantum casta et modesta reticerent. Provinciae regibus non tamquam rectoribus morum. et per apostolicos Actus et per Epistulas tam multa contra avaritiam atque luxuriam ubique populis ad hoc congregatis quam excellenter. Saltationes undique concrepent. Quid alienae vineae potius quam quid suae vitae quisque noceat. sed auctores eorum. seniores cum iunioribus 38. die noctuque ludatur bibatur. sive divites sive pauperes. quos cum suis vel de suis possint habere cultoribus: tantum efficiant. qui hanc adipiscendam populis procuraverint adeptamque servaverint. divites pauperibus ad clientelas et ad ministerium sui fastus abutantur. ubi cuique libuerit et potuerit. Sed quia iste audit. sive liberi sive servi.

pertractata Scipio ad intermissa revertitur recolitque suam atque commendat brevem rei publicae definitionem. 21. Tum Laelius rogantibus omnibus iustitiam defendere aggressus est asseruitque quantum potuit. sicut ipse ait. hauriendo consumpserat 40. si esset iniustus. huic libentius quam Romani veteres Romulo templum et flaminem consecrarent. unus eorum qui disputationi aderant. si afuisset.a maiorum moribus recessit... quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata. egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam. quoniam non esset res populi. qualem illam describit Sallustius. 3.. Cum vero iniustus est rex. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset: Ut in fidibus aut tibiis atque cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis. Qua quaestione. aut iniusti optimates. Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset. ut Sallustius narrat. cum bene ac iuste geritur sive ab uno rege sive a paucis optimatibus sive ab universo populo. Eo quippe tempore disputatur... 2. sicut pridie fuerat disputatum. nihil tam inimicum quam iniustitiam civitati nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare posse rem publicam 44. 1. sine iniuria non posse. purgans praecipue.. isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus. sine summa iustitia rem publicam regi non posse 43. Populum autem non omnem coetum multitudinis. Inducit enim Scipionem. ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur. ut hanc esse utilem rei publicae. sed coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse determinat. sicut Cicero disputat. de re publica disputantem. nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud. . quem tyrannum more Graeco appellavit. eum ipsum qui Carthaginem exstinxerat. nisi ut etiam ipsum tyrannum vocaret: non iam vitiosam..Sardanapali comparaverit? Qui quondam rex ita fuit voluptatibus deditus. id est rem populi. atque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam. cum tyrannus eam factione capesseret. ut sonis. nec ipse populus iam populus esset. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse assensus est Scipio responditque Nihil esse. quem immutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt. aut iniustus ipse populus. verisimilibus rationibus et exemplis velut conaretur ostendere. Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum. a quo scribit seditiones graves coepisse Sallustius 41. qua dixerat eam esse rem populi 45. 21. omnino nullam esse rem publicam. quod iam vulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse. quando praesentiebatur ea corruptione. Quando ergo res publica Romana talis erat. moderata ratione civitatem consensu dissimillimorum concinere. sicut ratio ex illis definitionibus conexa docuisset.. sed. sed tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis utilitas. ne hoc ipse sentire crederetur. sicut populus fuerat definitus 46. nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosorum labe ac dedecore impleatur. suscepit deinde Philus.. quam 32 . eamque sine iustitia nullo pacto esse posse 42. in tertio libro magna conflictione res acta est. non iam pessima ac flagitiosissima. iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. cui nomen usitatum non repperit. quantum prodesset iustitia civitati quantumque obesset. sed hoc verissimum esse. ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset. propter illud. quantum satis visum est. quo iam unus Gracchorum occisus fuit.. . sed omnino nulla erat secundum istam rationem. arctissimum atque optimum omni in re publica vinculum incolumitatis. 21.nec iure sociata aut res populi. quorum consensum dixit esse factionem. quod adhuc de re publica dictum putaret. Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam ac flagitiosissimam dixit. sed. et quae harmonia a musicis dicitur in cantu. Nam mortis eius fit in eisdem libris commemoratio. quam describit Sallustius. pessimam ac flagitiosissimam factam. Cultus deorum non profuit reipublicae iustitiae (21-29) Tullio teste Romanorum res publica non fuit iusta. ut in sepulcro suo scribi fecerit ea sola se habere mortuum. Quem regem si isti haberent sibi in talibus indulgentem nec in eis cuiquam ulla severitate adversantem. etiam cum viveret. eam esse in civitate concordiam. qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam. iam iamque peritura. et poposcit. illam vero inutilem. quo possent longius progredi. quae libido eius.

in ea certe civitate est vera iustitia de qua Scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de te. 22. re ipsa vero iam pridem amisimus 48. non casu aliquo. nisi hi viri praefuissent. si Deus voluerit. quem in suis libris fecit de re publica disputare.. Nostra vero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam. a quo tot templis. sed picta coloribus. hoc videbimus 49. adhuc tamen ante adventum Christi. nisi ita morata civitas fuisset. ut seditionibus cuncta turbarent. cuius conditor rectorque Christus est. Haec Cicero fatebatur. tot sacerdotibus et sacrificiorum generibus. quis non istorum ea Christianis imputanda esse censeret? Quam ob rem cur non curarunt dii eorum. dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. non curantes quem ad modum illi viverent. ut in bella etiam progrederentur civilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita 51. quae si diffamata et praevalescente religione Christiana sentirentur atque dicerentur. Nam neque viri. Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem. ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt... ab usu nostrae locutionis est forte remotius. et veterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes viri. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes viros adhibebat. Quem quidem ille versum. Reipublicae flagitia monent. aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam vaste lateque imperantem rem publicam. 2. 21. quibus imperium hoc steterat 53? Primum si ita est. quod et ipse Cicero nesciens. vera autem iustitia non est nisi in ea re publica. quas denique Sulla ipse 52. quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breviter posuit (attestantibus etiam multis sive ipsius sive eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis). Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius. non habent cur querantur de religione Christiana. ut formam saltem eius et extrema tamquam lineamenta servaret. cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis. quas Marius et Cinna et Carbo. longe quidem post mortem Africani. dii custodes eius populo cultori suo dare praecipue vitae ac morum praecepta debuerunt. Quid enim manet ex antiquis moribus. proferatur ostendatur legatur. non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renovare neglexit. inquit. Si autem hoc nomen. et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est..igitur mala non imputanda nomini Christi. expressit. quia numquam in ea fuerit vera iustitia. Enitar enim suo loco. quo dixerat: Moribus antiquis res stat Romana virisque 47. Aut si dederunt. tot festis sollemnitatibus. sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Enni poetae versu.deos minime Romae subvenisse. quoniam eam rem populi esse negare non possumus. 1. quamlibet laudabilem dicant istam fuisse vel esse rem publicam. immo curantes ut etiam perdite viverent. immo vero nulla erat atque omnino perierat perditissimis moribus. quibus ille dixit rem stare Romanam. rem publicam verbo retinemus. numquam illam fuisse rem publicam. An forte propter huiuscemodi civium mores Vergilianam illam sententiam. cum eam praeferret. cuius vitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? Quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? . antequam Christus in carne venisset. 4.. utrum in ea viguerit vera iustitia an forte nec tunc fuerit viva moribus. quod hac offensi eos dii sui 33 . tam multiplicibus variisque sacris. tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur. Sed alias. Vel brevitate vel veritate tamquam ex oraculo quodam mihi esse effatus videtur. quas deorum leges illi civitati datas contempserint Gracchi. civitas Dei 50.. pro defensione deorum suorum opponere audebunt: Discessere omnes adytis arisque relictis dii. sicut solent. Nostris enim vitiis. ne tunc periret atque amitteretur illa res publica. neque mores. quos ita oblivione obsoletos videmus. quod alibi aliterque vulgatum est. sed evanescentem vetustate.disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit. quam Cicero longe. sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est. si et ipsam rem publicam placet dicere. secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi adventum pessima ac flagitiosissima facta erat. sed iam ignorentur? Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria. Ut ergo non periret. tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis viris et moribus qualis fuerit. . ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit. sed ne id quidem curavit. ut non modo non colantur. 22.

Si enim ad haec eum dii eorum non iuverunt. 1. Verum de his adventiciis et corporis potius quam animi malis. immo depravandis et corrumpendis addiderunt moribus. ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. sed haec prudenter advertunt. sed occultae potius providentiae Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore liberandos. nihil dii eorum pro dirigendis vel pro corrigendis egerunt moribus. quam incivilis hostilique immanior eius victoria fuerit. tantum possunt. si eorum de bona vita atque iustitia civitas praecepta contempserat. Nunc vero quales. vel eis quos diligunt prosunt. neque enim minus eos invenitur Regulus coluisse quam Marius. dii fuerunt. Sullae secundae res admonent. ut quid tanto studio colendi requiruntur? Cur laboriosis tristibusque temporibus. quia. quibus primum paulatim decoloratis. quod velut offensi civium iniquitate discesserint. nec subvenire praecipiendo nec latere tacendo potuerunt. ut ei omnia prosperaret 56. Omitto quod Marius a miserantibus Minturnensibus Maricae deae in luco eius commendatus est.. eos qui scripserunt legant qui volunt. posse etiam homines.non a daemonibus sed a Deo sunt. cum ea multos etiam pios ac bonos unius veri Dei cultores invitis daemonibus praepolluisse videamus. si noluerunt cum populo cultore suo vivere. quam nimis diligunt. compendio nihil eos prodesse et coli superfluo confitentur. cuius plene iudicia nemo comprehendit. 34 . Nam si virtutibus animi et probitati vitae. qui etiam ipse caperetur. Quid quod etiam videntur eorum affuisse cupiditatibus implendis. Recte autem abscesserant. iuste nemo reprehendit. qui enim Marium novum hominem et ignobilem. ut quid coluntur. 23. senex ne in manus Sullae futuri mox victoris irrueret 55. tantam felicitatem et posse homines. quantum secreto Omnipotentis arbitrio permittuntur. . a quo solo conferri potest. 23. nec eosdem immundissimos spiritus vel propter haec ipsa bona malave terrena propitiandos aut timendos existimemus... quae vel ab hostibus vel alia clade accidunt. et ex summa desperatione reversus incolumis in Urbem duxit crudelem crudelis exercitum. captivitate servitute inopia. Prorsus ibi erant. vigiliis doloribus excruciari et emori diis amicis. nec Maricae nescio cui tribuo Marii sanguineam felicitatem. quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas abegerunt. etsi aliquid in his rebus daemones possunt. Quod si ita esse concedunt. et ostenduntur non praefuisse <re>frenandis. cum anseri sollemnia celebrabant. Metellus enim Romanorum laudatissimus. et optimo Regulo defuerunt? An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod si propterea magis timendi et colendi putantur: neque hoc putentur. omnes adytis arisque relictis di. tamquam offensi abscesserint. omitto.. Illa igitur res publica malis moribus cum periret. quia. sicut fuit Marius. nisi quantum illius ordinatione sinitur. cum longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc enim tota Urbe in hostium potestatem redacta solus collis Capitolinus remanserat. magis contraria ut populus disceret institerunt. non parum est quod fatentur etiam non propitiis diis suis posse accidere homini istam temporalem. ut amitteretur. Sed tamen haec numinum turba ubi erat. Nec se bonos fingant. ut dixi. quae sicut Mario malis etiam plerumque conceditur. salute viribus. et verissima atque certissima felicitate praepollent boni Deum colentes. ut periret. quaeso.. opibus honoribus. sic etiam illi non omnia quae volunt facere possunt. si nihil etiam in his transeuntibus et temporalibus bonis vel eis quos oderunt nocent. nondum interim disputo: nunc ago de labe morum. dignitate longaevitate cumulari et perfrui diis iratis. sicut fuit Regulus. murmuratur et propter eos Christiana religio conviciis indignissimis laeditur? Si autem habent in his rebus vel beneficii vel maleficii potestatem. etiam rerum temporalium felix fuit. quia magis Mario quam Regulo dii favisse existimantur. cuius praemia post mortem speranda sunt. Sed hoc. deinde torrentis modo praecipitatis tanta. qui habuit quinque filios consulares.deseruerint. Nec ideo vita pessima eligenda videatur. ne periret. ne magnipendamus terrenam felicitatem. 2. cur in eis adfuerunt pessimo viro Mario. ubi quam cruenta. cruentissimum auctorem bellorum civilium atque gestorem. nec eam rursus quasi malam arbitremur. produntur. sicut ipsi mali homines in terra. quem male viventem non docuerant bene vivere? Res temporum prosperae aut adversae. qui non studiis agunt. ut septiens consul fieret adiuverunt atque ut in septimo suo consulatu moreretur. et Catilina pessimus oppressus inopia et in bello sui sceleris prostratus infelix.. convincuntur. quamvis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias avesque colentium Roma deciderat. nisi saltem anseres diis dormientibus vigilarent 54.

eam recordatus est. quorum vindex esse videbatur. qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine.24. Sulla certe ipse. ut victor civium gloriosus victus atque captivus nefandis vitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subderetur.daemones ad flagitia excitare. diis iuvantibus implevisset. et tunc promittere daturum se potestatem. noxii daemones. non tamen clamavit: "ab sceleribus parce. Si ergo veraciter inter se numina pugnaverunt. 24. Haec illi dii vere tristia vereque lugenda non exstis. qualia signa si dii iusti dare solerent ac non daemones impii. consideretur tamen quae sit talium deorum vel malitia vel miseria: si autem se pugnasse finxerunt. illorum comparatione quaererentur. Ut ergo huius tanti mali minime taederet. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupiditatem minando frangebant. quod miles quidam. iterum mandatum est ab eodem Iove per militem quendam legionis sextae. nisi ea. 1.. qua factum est. adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Livius 57. ut immoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus.. sed potius humanum scelus divino excusaretur exemplo. prius se de Mithridate praenuntiasse victoriam. quod ad causam maxime pertinet. scaenicos sibi 35 . quid aliud egerunt. qui de Mithridatica victoria ab eodem mandata pertulerat. ut superiora. Quae pugna ubi destitit. cuius tempora talia fuerunt. Ecce non discesserant adytis atque aris relictis di. qui blasphemant Salvatorem voluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. Tunc postumius haruspex ille respondit praeclaram ei significare victoriam iussitque ut extis illis solus vesceretur. per Lucium Titium ei mandatum est a Iove. quanta de illa conflictatione exprimi poterant. cum primum ad Urbem contra Marium castra movisset. quibus hi qui exhibent sociati unam pessimam causam cum eis habeant in iudicio Dei. 2. inter se pugnantes hominibus apparere voluerunt. Iam multos moverat. Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens. 1. continuo egressus e castris postero die concitatior reversus est et Capitolium arsisse clamavit. Deinde cum venisset Tarentum Sulla atque ibi sacrificasset. quae in animo Sulla haberet. moxque multi se vidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. Illinc vero quis non intellegat. cum ille indicasset. Tum percontatus Sulla. qualia non foedarent. quae forma militi visa fuerit. quare dii curaverint velut felicia ista nuntiare. quando de rerum eventu praedicebant nihilque de ipsius Sullae correctione curabant. 25.. quod esset Mithridatem superaturus. negotium suum agere. ne imitari tales pugnas civica trepidaret affectio. non auguriis. victoria tua est. Quod quidem daemoni et praevidere facile fuit et celerrime nuntiare. ut pro diis habeantur et colantur. nisi ut sibi Romani bellando civiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere viderentur? Iam enim coeperant bella civilia. vestigia quoque velut hominum et equorum. quantum nocuit cupiditati. non cuiusquam somnio vel vaticinio praenuntiabant. Hoc cum dixisset. Arserat autem re vera Capitolium. Dii ad crudelitatem atque scelus propellunt. dum occiso spolia detraheret. cui corona aurea ipsius victoriae illustrissimum signum in vitulino iecore apparuit. Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias civili sanguine ulcisci. invenerunt 58. sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones. quos illi deos putantes colendos et venerandos arbitrabantur. sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret. Quid hic responderi potest. ubi non multo post civiles acies nefario proelio conflixerunt. ut ea illis exhibeantur. unde longe aberat per quem ille spiritus loquebatur. iam bella civilia excusantur humana. Postea parvo intervallo servus cuiusdam Lucii Pontii vaticinando clamavit: "a Bellona nuntius venio. vidit in capite vitulini iecoris similitudinem coronae aureae. Illud sane intende. et factum est. Clamavit homo vaticinando: "victoria tua est. Sulla". ut custodiri se postumius haruspex voluerit capitis supplicium subiturus. fratrem nudato cadavere agnovit ac detestatus bella civilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit 59. Sulla". quae illic victor tam horrenda commisit. ipsi inter se prius pugnare visi sunt. Neque enim eius dignitati tantum profuit illa victoria. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne vinceretur. profecto illis extis nefaria potius atque ipsi Sullae graviter noxia mala futura monstrarent. nuntiavit etiam aliquid et prope futurum et mox factum. Immo satis agebant. quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo velut divinam auctoritatem praebere sceleribus? Quod etiam in quadam Campaniae lata planitie." atque ut id divino spiritu clamare crederetur. quis non videat. quam inimicos in corporibus perderet. quam prius ab illo audierat. et nullus eorum curaverit Sullam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis civilibus. . Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. sub qualibus diis esse cupiant. unde multa iam dixi. Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores. sicut saepe dixi notumque nobis est in Litteris sacris resque ipsae satis indicant. nisi qui tales deos imitari magis elegit quam divina gratia ab eorum societate separari. Hac astutia maligni spiritus etiam ludos. Sulla..

Foris itaque populis celeberrimo strepitu impietas impura circumsonat. quod idem ipsi daemones.. nescimus. qui se huiuscemodi voluptatibus immundos esse spiritus confitentur. qui sunt turpissimi. ut imitanda proponerentur. quem ad modum scriptum in nostris Litteris novimus. Quae cum ita sint. perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus quibusdam velut electis sacratis suis 61? Quod si ita est. Haec dicere compulsi sumus. decus latet et dedecus patet. 2. ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt. sive indicatis sive simulatis. qui mala transitoria. Quam non ideo tunc perisse quisquam. transfiguret in angelos lucis 62. ut honestiores. ne periret. tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. ut periret. non ibi pudibundos mimos. qui si vere abscessissent.. convincuntur fuisse praesentes. Ne quis itaque existimaret in deos convicia potius quam eis dignum aliquid scriptitasse.. casto corde damnare. 26. ne auderent impudicos gestus ore libero cernere. ante ipsum tamen delubrum. illinc virginem deam. Quam perditionem diis suis non imputant. non implet negotium deceptionis. ut totum sensum honestatis amiserit. cuncta obscenitatis implebantur officia. Proinde malignitas daemonum. hoc autem.. Sciebatur virginali numini quid placeret. qui suis flagitiis et facinoribus. si ullus ibi erat. nisi alicubi se.. 26. verum etiam per se ipsos in campo humanis oculis exhibentes. capiantur. quae apud deos etiam religiose discerent iratos habituri. immo eosdem mores velut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius. hoc ipso callidior advertenda est et convincenda malitia spirituum noxiorum. .dicari sacrarique iusserunt. qui pauci sunt. ipsi ad decipiendos homines poetarum carmina firmaverunt. quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum iactare et commendare gestiebant. Dii ad turpia incitant. cum vitiis hominum offenderentur. et intus paucis castitas simulata vix sonat. ne plures. nisi in daemonum templis? Ubi. spectanda processerint: quid est. pudore mortalium. seu vivant seu moriantur. quod bonum dicitur vix aliquos invenit auditores. Quis enim alius spiritus occulto instinctu nequissimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis. mirante nimium. corrigantur. dii vero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica. illam suppliciter adorari. Hominibus namque verecundabantur. 2. Tanta enim vis est probitatis et castitatis. opprobria numinum et crimina. praebentur propatula pudendis et secreta laudandis. Nonnullae pudentiores avertebant faciem ab impuris motibus scaenicorum et artem flagitii furtiva intentione discebant. nisi etiam exhibere curarent. Ubi et quando sacrati Caelestis 63 audiebant castitatis praecepta. 1. eorumque sibi celebratione petita ab impudentibus. ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statutis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint atque ad omnium oculos. quoniam pessimis moribus civium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse nullamque remansisse ante adventum Christi Iesu Domini nostri auctores eorum dicere et scribere minime dubitarunt. cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae. pugnas videlicet suas non solum per scaenicos in theatro. perire non possunt.sicut in sacris deae Caelestis. Christo nostro imputant: cum Christus noster tanta frequentet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores. Sed ubi hoc. extorta a pudentibus auctores se vitae scelestae immundaeque testantur. nisi in fallaciae diversoriis? Illud enim fit. quia tot signis extorum auguriorum vaticiniorum. Hoc tamen palam discendum praebebatur in templo. quibus boni.. ante illam turpia celebrari. ut omnis vel paene omnis eius laude moveatur humana natura. securus imitaretur.Christus ad optimos mores. quod humana flagitia non libere homines committerent. nisi qui 36 . quam venerabantur. quia Discessere omnes adytis arisque relictis Dii 60 velut amici virtutibus. universi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissime spectabamus. sive prodita sive conficta. et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. sed multo minus audebant sacra eius. iam dicere audebit. intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam. ubi tanta deorum flagitia theatricis canticis atque fabularum actionibus celebrata et quisquis eos fecisse crederet et quisquis non crederet. . quod malum geritur omnes convocat spectatores. nullam verecundiorem scaenicam vidimus. 25. sed tamen illos libentissime sibi talia exhiberi cerneret. nec usque adeo sit turpitudine vitiosa. ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus. mitius Romani in bella civilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent. ut arbitror. ad quod perpetrandum saltem secretum quaerebatur in domo.

non lapis Capitolinus 68. quod tam paucis et tam occulte dicebatur (si tamen dicebatur). agnovit turpes fecit infames. Illic enim tibi non Vestalis focus. quibus non sit quieta vita. dies est. pudendam veraeque religioni aversandam et detestandam talium numinum placationem.. haec ignominiosa deorum vel scelerate turpiterque facta vel sceleratius turpiusque conficta oculis et auribus publicis civitas tota discebat. Neque enim gravius fuerant quamlibet crudelissima immanitate nocituri homines. ubi audiant quam bene hic ad tempus vivere debeant. ut post hanc vitam beate semperque vivere mereantur. fabulas in deos illecebrosas atque criminosas. susurrans in occulto verba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos. propter quos placabantur. quia populi confluunt ad ecclesiam casta celebritate. eo modo dii conciliabantur. non illud nescio quid velut bonum et honestum. et qui non faciunt audiant ad iudicium. Ad Christum Romani invitantur. et eos honestate etiam ad inimicitias provocare quam tanta deformitate lenire. constituens in templis simulacra daemonum. et in ea veraciter semperque regnabis. amans in ludis simulacra vitiorum. Expergiscere. 28. Mysteria cristiana sunt saluberrimae pietatis. sed sibi quoque imitanda credebat. inquam. Ab istarum immundissimarum potestatum tartareo iugo et societate poenali erui per Christi nomen homines et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae impietatis nocte transferri queruntur et murmurant iniqui et ingrati et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi. qui non opponerentur defensores oppugnatoribus moenium. sicut experrecta es in quibusdam. ut eius adiciaris numero civium. haec commissa numinibus placere cernebat. aut dona laudantur aut beneficia postulantur. et ideo non solum illis exhibenda. Hanc talium numinum placationem petulantissimam impurissimam impudentissimam nequissimam immundissimam. Nunc iam caelestem arripe. o indoles Romana laudabilis. omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur. honesta utriusque sexus discretione.. sed potius secura nequitia. aut timore vel pudore comprimitur. neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret praetermissam 65. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. sed occulto iudicio divinae providentiae vera religio quam eligeres defuit. cuius actores laudanda Romanae virtutis indoles honore privavit. inter cetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam 64. nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. Scipionum Fabriciorum. cum quaerant tempora. quo virtus debellaretur in mentibus. qui ludi tanto devotius. quam ne non fieret. de quorum virtute perfecta et pro fide vera etiam passionibus gloriamur. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur. Vir gravis et philosophaster Tullius aedilis futurus clamat in auribus civitatis. impietate autem disperditur et punitur. sed in Deo vero sine ullo errore lauderis. ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium. 37 . quasi non satius erat tales deos irritare temperantia quam placare luxuria. Dicit alio loco iam consul in extremis periculis civitatis. non nisi vera pietate purgatur atque perficitur. Nunc iam elige quid sequaris. Imperium sine fine dabit 69. Quo etsi veniunt quidam talium praeceptorum irrisores. cuius quodam modo asylum est vera remissio peccatorum. frequentans in aperto invitamenta nequitiae ad possidendos innumerabiles malos? Dii turpibus sacris et ludis placantur. quam nocebant ipsi. qui usquequaque adversus potestates inimicissimas confligentes easque fortiter moriendo vincentes "sanguine nobis hanc patriam peperere suo 67".etiam sacris talibus oblectatur. ut magis ne innotesceret. cum vitiositate foedissima placarentur. sed Deus unus et verus Nec metas rerum nec tempora ponit. Si quid in te laudabile naturaliter eminet. 29. ut non in te. Ad quam patriam te invitamus et exhortamur. hanc. haec ab illa turpissima vanitate et fallacissima daemonum malignitate discerne. tribu movit. Haec potius concupisce. 27. Tunc enim tibi gloria popularis adfuit. timeretur 66. quanto turpius celebrari solent. haec potius concupisce. ubi veri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur. pro qua minimum laborabis. et ludos per decem dies factos. Quando quidem ut averteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus. 1. o progenies Regulorum Scaevolarum. Non audias degeneres tuos Christo Christianisve detrahentes et accusantes velut tempora mala.

Bene. haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum. quae nobis invident. maligni sunt spiritus. An dii. a quibus carnalem originem ducis. quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa. quorum eos numerositas nihil iuverit. 8. An debuerit diis Iliacis Roma committi. quos adhuc deos putas. Non sunt dii. Quo igitur pacto deos. 6. 38 . quibus solis mali perfrui volunt. qui delectantur criminibus suis. Proinde si ad beatam pervenire desideras civitatem. De eversione Ilii. seu falsis. quibus Ilium paterentur exscindi. quod hi putant. cum deos coleret. quibus opitulari non poterat. si tu in tua tales homines habere erubuisti. et de malis carnalibus. seu veris. causas habuerint. quo modo illi a tua dignitate remoti sunt notatione censoria. qui talibus delectantur obsequiis. ubi victoria veritas. De sententia Varronis. pervenire non posse). Et tu ipsa non parva ex parte de talibus spiritibus iudicasti. 7. 3. evigila plenius! nullo modo his artibus placatur divina maiestas. arces videtur invidisse Romanas. 2. qui tuis cervicibus imposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam. devita daemonum societatem. Multo minus habet in sua societate tales deos. deos praestitisse credendum sit. abice potius atque contemne in veram emicans libertatem. 12. cuius fletus creditus est cladem Graecorum. De adversitatibus. An illam pacem. 29. Indigne ab honestis coluntur. deberemus potius etiam ista contemnere. Patere asseri libertatem tuam adversus immundos spiritus. qui propter haec eos coli oportere contendunt. quae sola perpeti nolunt. qui per turpes placantur. quod ignominiosissimum est. Noli deos falsos fallacesque requirere. 5 LIBER III BREVICULUS 1. deinceps videbimus. non putasti habendos in numero qualiumcumque civium Romanorum? Incomparabiliter superna est civitas clarior. quod malitiosissimum <est>. ubi pax felicitas. quibus aeterna tua felicitas poena est. indicasse. quod dii non vindicarunt. ut tanta bellorum rabie Romanum augeretur imperium. 2. ut a te removeat illos deos. An optandum fuerit. 5. infames esse voluisti. quod in Romuli matre non ulti sunt. Actores criminum divinorum removisti ab honoribus tuis: supplica Deo vero. 10. Non probari quod dii adulterium Paridis punierint. et per quos homines eosdem ludos fecisti. De simulacro Cumani Apollinis.. De bonis autem carnalibus. cum homines. 9. Quantos sibi deos Romani praeter constitutionem Numae adiecerint. ubi vita aeternitas. quod inter ipsos traditur frequentatum. quam isti daemones.. quas solas mali metuunt et quas semper passus est mundus. quod dux Marii Fimbria excidit. quibus humana dignitas inquinatur. De parricidio Romuli. cum eo studio. tamen nec in istis eos hoc valere. 11. ubi dignitas sanctitas. quod tua sponte histrionibus et scaenicis societatem civitatis patere noluisti. per quos eadem aguntur obsequia.. Non potuisse offendi deos Paridis adulterio. quod neque in his habeant quam putantur habere isti daemones potestatem (quamquam si haberent. 4. qua utile esse dixit. et quietum esse potuisset et tutum. Non tam Iuno Troianis. quando ludis eos placasti. ut hic sit huius voluminis modus. Sic isti a tua pietate removeantur purgatione Christiana. omni generi hominum sedes invident sempiternas 70. quae sub Numae regno fuit. quo sub Numa actum est. ut se homines diis genitos mentiantur. qui et a Romanis et a Graecis similiter colebantur.ut respuant falsos deos.

31. De connexione bellorum. 19. quo minus eorum malorum aggere premeretur. 14. quae post conditam aedem Concordiae sunt secuta. De impietate belli. 28. 1. qui deos colere non sinuntur. quod Albanis Romani intulerunt. quo foedere Romani obtinuerint prima coniugia. et si qua similia iam in 39 . De diversis generibus belli. Qualis Romanorum regum vita atque exitus fuerit. cum tantae clades eo tempore quo colebantur exstiterint. egisse. qui intra Asiam invenirentur. quas Romani vel a Gallis vel a bellorum civilium auctoribus acceperunt. De afflictione belli Punici secundi. 30. qua vires utriusque partis consumptae sunt. Qualis fuerit Sullana victoria. quae adventum Christi plurima et gravissima praecesserunt. bellum exspoliatio. quae hominibus serviunt. quibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus dii Romani auxilium non tulerunt. 18. De exitu Saguntinorum. 15. De bello civili Mariano atque Sullano. De aede Concordiae ex senatus consulto in loco seditionum et caedium condita. 20. 26. De comparatione Gothicae irruptionis cum eis cladibus. quando eam Sallustius optimam fuisse describit. vindex Marianae crudelitatis. quibus Romana res publica exagitata est. quo omnes cives Romanos. Quo iure. 25. 27. Post initia consularis imperii quibus malis vexata fuerit Romana res publica. Iam satis dictum arbitror de morum malis et animorum. quos colebat. Nunc de illis malis video dicendum. De interioribus malis.13. 23. qualia sunt fames morbus. captivitas trucidatio. 16. iussit occidi. LIBER TERTIUS ROMANORUM RES GESTAE IUDICIO PERCURRUNTUR Quae rationes sint res gestas iudicandi (1-12) Quae sit vera rerum gestarum descriptio. Quam ingrata fuerit Romana civitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit. 17. quam Gracchiae seditiones excitaverunt. ut maxime premeretur. 24. quae sola isti perpeti nolunt. subvenire curasse. 22. sed potius. quorum alter alterum patria pepulit moxque ipse post atrocissima parricidia a vulnerato hoste vulneratus interiit. praecedente prodigio. fuit. Quam impudenter praesentia incommoda Christo imputent. De primis apud Romanos consulibus. diis non opitulantibus. quae praecipue cavenda sunt. quod in rabie omnium animalium. nihil deos falsos populo cultori suo. 21. De discordia civili. Quantae clades Romanos sub bellis Punicis triverint frustra deorum praesidiis expetitis. De Mithridatis edicto. et de victoria dominandi libidine adepta. 29.

quibus. cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur. id est ad ipsam proprie civitatem et quaecumque illi terrarum vel societate coniunctae vel condicione subiectae sunt. si fabulis non credunt. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit. hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. Laomedontem sibi negaturum esse mercedem structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi servabatur antiquus. cur non et illud? An deos <fas est> hominibus feminis. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. ne illis acciderent obstiterunt. ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao. Nescientes igitur tanti dii. ubicumque gratia divina digni occultissimo atque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam.primo libro commemoravimus. quae apud eum contionibus agebantur. quae isti sola formidant. quod et in primo libro attigi 1) eosdem habens deos et colens cur a Graecis victum. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta civitate habuit etiam eorum grandem copiam. ut rursus a quibusdam defenduntur. nec erubescunt inter bona. inquit Sallustius. Haec enim sola mali deputant mala. aut mirentur deos periuria punisse Troiana. regem maris. quos alios quam istos deos mundus colebat. quia Aeneae mater hoc fecit. mares autem homines deabus misceri nefas? Dura vel potius non credenda condicio. Quamquam nec ipsum Neptunum. fratrem Iovis. Troianis peierantibus fingantur irati. quae laudant. Structa suis manibus periurae moenia Troiae 5. (neque enim praetereundum aut dissimulandum est. sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentur. cum iam ad eius quasi corpus rei publicae pertinerent. suscensuerunt. cum illo periurio ambos fabula narret offensos. quasi hoc sit hominis maximum bonum. quae sint perpessae ante adventum Christi. Sed neque talia mala. Sicuti ego accepi. Urbem Romam. Multi dii Troiae non profuerunt. Nec adulterio Paridis. inquiunt. steterat illud imperium 7. quae non faciunt malos. Neptunus et Apollo. 3. amasse Romana. non zelant coniuges suas. Ergo verum est. Nulla itaque causa est. Si ergo adulterium Paridis vindicandum numina censuerunt. magisque stomachantur. 40 . erubescant talia colere numina. Deorum fabulae agendae vitae rationi repugnant. si nec Romulum Martis. Cum enim variis per diversa temporibus ante adventum Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum. quam si vitam. totiens populus in suffragiis vel in quibusque causis. Aenean esse Veneris filium: ecce concedo. non obtendant Troiana periuria. ut dicunt. non ultores. Cuperet cum vertere ab imo. dii eorum. quare dii. Videant ne gravius si tales deos credere quam diis talibus peierare. sunt reddita Laomedontea paterna periuria 2". Irridere fabulas fortassis existimor nec graviter agere tanti ponderis causam. excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum. qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur 8. quod Apollo atque Neptunus eidem Laomedonti mercenariis operibus servierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur 3. cum a Graecis praevalentibus probentur victi. ut dicit. Si igitur fabulis credunt. qui Neptunum quidem contra Troianos. si placet. non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur. quos manus atque lingua periurio aut sanguine civili alebat 6? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis. quando ab eis libere colebantur. inducit magnum aliquid divinantem 4. patruum eius. Varro fabulas utiles dicit esse civitatibus. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae. a cuius posteris Roma est. quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant qui in sua socia Venere non oderant (ut alia omittam) quod cum Anchise commiserat. usque adeo ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. 2. ipsi mali esse qui laudant. ut Troiam desererent. Miror Apollinem nominatum divinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit. illud autem concedente Vulcano? Dii enim. decuit ignarum esse futurorum. habere bona omnia praeter se ipsum. Neque enim minus credidit recentior Caesar aviam Venerem 9 quam patrem antiquior Romulus Martem. Non ergo credamus. condidere atque habuere initio Troiani. tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar. credo. aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit. Auctores enim doctoresque peccatorum esse assolent. (quod apud Vergilium confitetur). unde origo est populi Romani. captum atque deletum est? "Priamo. Si autem illud. si villam malam habeant. Primum ipsa Troia vel Ilium. ne ab Achille occideretur. quem etiam nube rapuit.

ne cui parceretur. diis illis communibus ad haec repellenda nihil iuvantibus seu. quod verum est. utrum hoc fieri Romulus iusserit aut Romulus fecerit. Nec ad causam. ut hoc quoque de Venere non credatur. Quae Varronis sententia expressa. non ab alienis. et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati sunt. Proinde ad utrumque interim <modo> nostra disputatio referatur. quamvis aliqua damnatione. ut eam dii inhabitarent. quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt. contulerunt. ubi putata sunt civibus etiam de ipsis diis prodesse mendacia. hinc eos iratus incendit vel potius penitus exstinxit. quod multi impudentia negant. unde natis gigantibus. magis eos contra Romanos moveret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus illusus. ut arbitror. et eorundem deorum tutelam Romanis invitavit iste sui fratris exstinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique vindicari. et quid boni Roma. multi dolore dissimulant. et oppidanorum quidem quanto invenio meliorem. immo vero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos. Sed utrum potuerit Venus ex concubitu anchisae Aenean parere vel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere. Fuit autem sacerdos illa Vestalis. multo ferocius atque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captivati saltem in servitute vixerunt. utrum praevaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint. in medio relinquamus. quam nunc agimus. interest. quod est peius. nec sic quidem possunt irasci veris adulteriis humanis. ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent. quia. Si enim vera sunt. et non iam fratrem. porro autem Fimbria prius edictum proposuit. quo modo possunt diis adulteria displicere hominum. diis genitos esse credant. adulteras autem feminas. Si aut perpetravit aut imperavit hoc Romulus. Uterque enim fuit conditor. quamvis non audacter neque fidenter.4. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro detectas Vestae sacerdotes vivas etiam defodiebant. nihil valentibus. ut potui. quo posset exstingui. tunc terra completa est 11. ut Sullae servarent integram civitatem. et ideo dii magis in Romanos sacrilegum illud flagitium quam in Troianos Paridis adulterium vindicare debuerunt. Certe enim civilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium. magis ipse fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput. hoc est nimium grandibus ac fortibus viris. non ab hostibus. ut ibi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi. ut eo modo animus humanus velut divinae stirpis fiduciam gerens res magnas aggrediendas praesumat audacius. Sed utile esse civitatibus dicit. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Dî 12. Aliud adicio. Non est. quoniam. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant. quod dicatur quid mali Troia meruerit. ut se viri fortes. Nam et vir doctissimus eorum Varro falsa haec esse. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur. quo posset augeri. qui rursus easdem terras habitarent. quod tota contempsit. qua quaeritur. Adhuc autem meliorum partium civilium Sulla dux 41 . ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. cur igitur Troianis iram deorum provocavit ille alienae coniugis raptor. quos pariter deciperent. multi pudore dubitant. Par meritum impar sors Romae et Troiae. Dixerit aliquis: Itane tu ista credis? Ego vero ista non credo. agat vehementius et ob hoc impleat ipsa securitate felicius 10. 5. sed patrem. nulla tamen morte plectebant: usque adeo gravius quae putabant adyta divina quam humana cubilia vindicabant. Huc accedit. si illud de Marte non creditur. quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant. qui etiam falsis delectantur suis. occidit. meis verbis cernis quam latum locum aperiat falsitati. 7. everteretur. sed a Romanis quos sua calamitate propagaverat. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum. Marianarum partium homine pessimo. etiamsi falsum sit. tanto deteriorem deorum. magis irritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium civitatis. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua irritaverat iniquitate. quae apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur. ut a Fimbria. nullo divini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur. nisi quod victi inde fugerunt et se ad istos. si peccata hominum illis numinibus displicerent. ut eam dii desererent. causam requiro. paene tamen fatetur. atque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremavit. tota hoc illa civitas fecit. 6. Indigne Troia deleta est. Dii inepti sunt humanis rebus iudicandis.

Deseruerint dii adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint. ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas. cum instituerentur. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est. sicut pluvia vitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. sed ut essent addebantur. quod. suo diligentius disseretur loco 17. clauderet. tuerentur. postea vero iam erant. sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi. 10. et postea sacris institutis diisque ipsis. fortasse apud Ilium erant. si Domino placuerit. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit. ad eorum defensionem. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt. integrum stetisse perhibetur. ut saltem Capitolinum collem. tanto magis ipsi occupaverunt. sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque servantem. adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur: horum bonorum initiorum nondum malos eventus habuit. ut scribit Livius 13. non ut <diceretur>: Dî patrii. qui remanserat. iam praesidibus atque tutoribus vix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum. sed quanto grandioribus membris. eamque delendam reliquerunt non Graecorum viris fortibus. ad vocem anseris cito redierunt. quorum semper sub numine Troia est 14. An respondent. quod potuerunt. triginta et novem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa 18. Deum verum vera pietate perquirere. sed eum minus fortasse decepissent. sed ne diceretur: Excessere omnes adytis arisque relictis Dî. si modo id rebus salubribus scisset impendere et perniciosissima curiositate neglecta. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium. Dii nihil agendis rebus valent. eo merito scilicet. quid fidelius. Quid ergo melius cives urbis illius facere potuerunt. ac non potius plurimum boni. Quae sacra et pax Numa rege fuerint. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax. Quid ergo est. Diis itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos. ad eorum laudem. 42 . quando Fimbria delevit Ilium. non unde probarentur potentes. eversum est. plerumque etiam sicut sol. cui servantes urbem miseri portas clauserant: cur eidem Sullae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc. tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset. ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniti. si ea tempora perdurarent. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi vel illi civitati consociare potuerit. Sed si hoc tam magnum bonum dii illi Romae vel Pompilio contulerunt. Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuvisse creduntur. quo belli portas Romani claudere potuerunt? Romani bellis usi sunt imperio augendo. nec cum perveneris requiescere. sed Dei veri beneficium est. Eversis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Minervae sub tanta ruina templi illius. quod illi quadraginta tres vel. ab eis cum desereretur. cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire. si otiosum minime repperissent. 9.fuit. Illud enim posse permissi sunt. quid honestius. Unde ergo stetit Minervae simulacrum? Deinde. cur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra. 8. quae bellis patere assolent. Varro prodit 16. quia Romanis multa sacra constituit 15. fecerunt. quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea vero causa! ut magnum esset imperium. ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: cur et postea deseruerunt eamdem civitatem Romanis cognatam. si apud Romam erant. quae ut prodessent custodiebantur. ut alii volunt. qui eisdem sacris fuerant invitati. Nam daemones ad decipiendum semper vigilantissimi. sed unde praesentes convincerentur. quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum civitatem servare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium verterit. attendant defensores deorum. sed viro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium Sullanarum. quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant. non rebellantem adversus Romam nobilem filiam.

Peregrini dii mala non leniunt. luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. viderit Aesculapius pronepos eius. ut nulla pugna superati. sed si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur. si ipsa peperit Cynocephalum. sicut scribit ipse Sallustius. sua cuique satis placebant 19. et quia Romanis feliciter provenisset. nisi forte dii tales etiam id homini vendere audebunt. semper in potestate haberent paces bellicasque victorias. libertatem patriam parentesque armis tegere. quamdiu dii eorum. sed etiam ipsa Romana confitetur historia. atque recoleret Troianos deos. id est ipsi Graeciae. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans. cum eius filius iam colli Capitolino praesideret. Igitur reges populique finitimi bello temptare. malas mentes quatenus sinantur isti daemones vel terrere vel excitare. dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi 20? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est. qui longe postea venit ex Aegypto. Aesculapius autem ab Epidauro ambivit ad Romam 25. Sed regnante Numa. Quae tamen si omnium deorum mater est. quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt. pauci ex amicis auxilio esse. non. alius alium hortari. legibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens videbatur. ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. quoniam Cumana colonia Graeca esset. sed undecumque nata sit. vel tamquam fugitivis custodes adhiberet vel tamquam invalidis adiutores. sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant 21. invidia ex opulentia orta est. Unde non usquequaque incongrue quamvis fabulosis. sed necessitas tuendae salutis et libertatis. Dii passionibus subsunt. Cumani senes intercesserunt atque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento. Nam Camillam Diana doluit apud Vergilium et Pallantem moriturum Hercules flevit 23. suisque terris. tamen veritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. ubi ait: Igitur initio reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit) diversi pars ingenium. Quod si in potestate non fuit. non ergo Roma pacem habuit. quibusnam diis tuendam Romanam salutem regnumque committeret. sicut pleraque mortalium habentur. quod irruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat non aviditas adipiscendae laudis humanae. quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putavissent esse proiciendum. ut. quod alius homo voluit sive noluit. An ut tam multum augeretur imperium. an nihil eorum fiebat. quas tamen plerumque contra eorum fieri voluntatem non solae fabulae multa mentientes et vix veri aliquid vel indicantes vel significantes. qui sive cum Romulo iam Romam transierant. Ita sit plane. adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. Deinde mox regem Aristonicum victum et captum esse nuntiatum est. cum cogitaret otiosus. sive quandoque Alba eversa fuerant transituri. etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur. quae tam multa illic Pompilius constituerat. verum et alios praecessit etiam secuturos. ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obvia ferebantur: quibus modis agebatur. nec verum illum atque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena. quos Aeneas advexerat. neque Troianum neque Laviniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conservare potuisse: alios providendos existimavit. Interest quidem. mater etiam deum nescio unde a Pessinunte 26. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iovis. audebunt eam dicere ignobilem 43 . qui eam nullo bello provocaverunt. rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricavit 24. quatriduo flevisse nuntiatus est 22. Decenter his artibus Roma crevit. ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare. Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus. non solum secuta est Romam quosdam filios suos. Post ubi pericula virtute propulerant. quos illis prioribus. cum adversus Achivos regemque Aristonicum bellaretur. 11. Nam postquam res eorum. quem vinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. Tunc velut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis. his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. Miror sane. unde accitus esset. nullo Martio impetu territi sedarentur inimici. hostibus obviam ire. sed quo donante nesciens nec requirens. sed quamdiu homines finitimi circumquaque voluerunt.quae perstrinxit Sallustius. Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta. iam vitio proprio. indignum enim erat. debuit fieri quod Vergilius detestatur. alii corpus exercebant. opinor. ut tam longa pax esset. utrum irruebant improbi belloque temptabant. 12. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit.

Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo non solum suo. 1. quantum malum discordiosi certaminis fuit. Quantis et quam multis utrimque vulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae victoriae constiterunt! propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia. quorum iam filias amplexabantur in thalamis. Illa victori subdita dolere tantum suorum mortem potuit. sed supplici pietate sedarent 34. qui fratrem geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto. quam cum eius precibus contra Aeneam fuerat excitata 31. ut sunt alterna bellorum. Quo modo nec Iuno. quod fratrem Romuli coegit occidi! A Sabinis mulieribus raptis ad bella punica res pensantur (13-20) Immane facinus fuit raptus virginum Sabinarum. offenderet. quam illa coniugia Romana nupserunt. sacrificia sacerdotes instituendo atque praebendo summum verum deum. nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia festinaret. societatis divinitatis? Quae postremo sub tot diis tutoribus vita civitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa possent. certos atque incertos. illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus viris timebant. cui uni haec rite gesta debentur. agitari affligique debuit. quales ex multis paucas commemorabo. et. Quae sunt ista iura nuptiarum. quia videlicet pax Numae tam longa viluerat! quam 44 . cladesque tanta irruit huius inopiae. quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam civilia campos Iusque datum sceleri canimus 30. 14. quibus templa altaria. nisi raptae illae laceratis crinibus emicarent et provolutae parentibus iram eorum iustissimam non armis victricibus. non timere 32. Deinde Titum Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus ferre compulsus est. aliquae parentum ferro amiserunt viros. ut bono et aequo more coniugia mererentur. Nam propter interitum civium propinquorum. Sub hoc tot deorum praesidio (quos numerare quis potest. in omnibusque generibus deorum. ut Varro dicit. de quo iam supra locutus sum. ne offenderent victores maritos. ut ea dolo raperent moxque compellerentur pugnare cum soceris. tanto plures adhibendos putavit. aliquae utrorumque ferro et parentes et viros. ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent. si quidem ad obsidionem quoque perventum est civitatis clausisque portis se tuebantur. Romani autem soceros interficiebant in praeliis. credo. Andromacha felicius captivata est. regnum solus obtinuit. Licet serviles. sed Bellona donavit. ut maior deus esset. indigenas et alienigenas. quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent vota nesciebant. Et felicior quidem cum paucioribus vixit. germani consortis impatiens: sed quando et istum diu toleraret. Neque enim et apud Romanos parva fuerunt illa discrimina. nec finis esset tanti mali. aut fortassis Alecto illa inferna furia iam eis favente Iunone plus in illos habuit licentiae. uxore Pompei. quae cum Iove suo iam fovebat Romanos rerum dominos gentemque togatam 28. sed etiam Romanorum in bellum Albani provocati sunt. infernos marinos. fratrum parentum aut pie cruciabantur. quae irritamenta bellorum. nec illae auderent flere patres occisos. quamvis et ipsas pudendas lugendasque victorias. Primo enim sub ipsis regibus. sicut navis nautas. sed quanto maior facta est. caelites terrestres. redeuntibus dolebant. non sufficere ad opitulandum granditati suae. sub quibus in comparatione peioris vitae melius vixerat. quod. mares et feminas 27? ) Sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus. Huc accedebat.dii peregrini deam civem Romanam. Hic tamen Romulus de suorum iam virtute desperans Iovem oravit ut starent. quae foedera germanitatis affinitatis. nec timorem habentes liberum nec dolorem. fontanos fluviales. Flagitia albani belli percurruntur. nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuvare. tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit. ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur 29? At enim vicerunt in hac conflictione Romani vicinos suos. et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas gravius foedabant pristinas. atque ille hac occasione nomen Statoris invenit 33. 13. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus. quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna commissa est. desperans pauciores illos. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad tuitionem congregaverat. sicut in animalibus. aut crudeliter laetabantur victoriis maritorum. excepto Numa Pompilio. Vicerunt ergo Romani.

sed universo orbi. occisa est. quibus imperium illud steterat 41. quia cum illo et illo pugnavit et vicit. donec multorum taederet pari defectione certaminum. quorum alter filius. Discesserant sane ecce iam tertio. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox atque horrendum malum. impium spectaculum praebebatur? Bellum semper in fratres geritur. uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum soror. Cui damnum in utrisque. Hac libidine Roma tunc victa Albam se vicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat: Quoniam laudatur. sed in duobus populis multorum funeribus implebantur. ne minus haberet mortium etiam Roma quae vicerat. quando vita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: Postea vero. ubi Aeneas regnum peregrinum atque fugitivum constituerat. maximam gloriam in maximo imperio putare 39. tunc se contra matrem civitatem tanta strage bellasse et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione vicisse Roma gaudebat. quando filia civitas cum civitate matre pugnavit. Ergo sponso a fratre illatam mortem quando femina illa flebat. Nulla talis. nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii posteris. 3. inquit scriptura nostra. nec amphitheatro cingebantur illa certamina. Ita Roma exstitit victrix ea clade etiam in certamine extremo. donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fratribus adderetur. peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit benedicitur 40. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. Nemo mihi dicat: magnus ille atque ille. Mihi huc usque satis sit eius verba posuisse. nuda pensentur. Nam ut erant ambo populi prius amici (vicini quippe atque cognati). Unde enim apud Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua peremptum manu 36? Unde Marcellus Syracusanam civitatem recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est 37? Quaeso ab humano impetremus affectu. ubi Amulius expulso fratre. alter esset pater. libidinem dominandi causam belli habere. tale spectaculum quis ferret? Quis non auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius matris. puto quod non culpabiliter fleverit. ab uno autem Horatio tres Curiatii superati et exstincti sunt. Cum enim laudans breviter antiquiora commemorasset tempora. ubi Romulus occiso fratre 45 . ut de sex unus rediret domum. Illo itaque vitio tantum scelus perpetratum est socialis belli atque cognati. et latiores campi non duorum gladiatorum. nulla similis invenitur. Romae mater propior ipsa quam Troia. vincunt et ipsi. ideo deleta est. quam filius Aeneae creavit Ascanius. in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes atque nationes subigere. nisi proli Veneris nisi nepotibus Iovis? Nam et hoc plus quam civile bellum fuit. Tunc eventum belli de tergeminis hinc atque inde fratribus placuit experiri: a Romanis tres Horatii. 14. quoniam flevit. Deinde ad fructum victoriae Alba subversa est. et Roma placuerat. alterius filiae civitatis inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diversum fuit. 2. Causa dicatur Albae. quod harena illa non fuit. qui eum occiderat cui sororem promiserat 35. Quid mihi obtenditur nomen laudis nomemque victoriae? Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur. quod vitium Sallustius magnum transeunter attingit. haec postea quam sponsi spolia in victore fratre conspexit. tantum ut resides moveret Tullus in arma viros et iam desueta triumphis Agmina 38. aut forte etiam ipsum fratrem dolens. Discesserant videlicet omnes adytis arisque relictis di. Bellum ex libidine dominandi oritur. Quam in Asia Cyrus. Pugnant etiam gladiatores. a Tullo Hostilio rege provocata conflixit.crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio civitatis! Alba namque illa. sed puto esse satius cuiuslibet inertiae poenas luere quam illorum armorum quaerere gloriam. ab Albanis autem tres Curiatii processerunt. cui luctus. sicut Troiae adulterium dicebatur. ut sincero inspiciantur examine. quod Graeci everterunt. Et tamen si in harenam procederent pugnaturi inter se gladiatores. si viri hostes a se victos etiam cum laude fleverunt. Fallacia igitur tegmina et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus. quo usque ista fama porrigitur. et tunc vivis et posteris. Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani et talium certaminum tamquam theatrici spectatores. inquit. 14. et cetera quae ipse instituerat dicere. confligens autem et afflicta est et afflixit. ut eis quarta Roma providentissime crederetur. et post Lavinium. ab eodem fratre. Humanior huius unius feminae quam universi populi Romani mihi fuisse videtur affectus. Displicuerat enim et Alba. Sed more suo etiam inde iam fortasse migraverant. ut femina sponsum suum a fratre suo peremptum sine crimine fleverit. tertio loco habitaverant numina illa Troiana. ubi post Ilium. a Curiatiis tribus Horatii duo. Illa quem virum iam fide media retinebat. habet praemia laudis et illa crudelitas. nuda iudicentur.

quae victoriis finita videbantur. Ardeam civitatem tunc oppugnabat. dicit in eisdem libris idem Cicero 47. inquit. non ipsius de Lucretiae stupro. qui tertius a Romulo rex fuit. Indigne historia et fabula Romulum extollunt. ut non vere factum.regnaverat. urbs tamen illa. Servius Tullius generi sui Tarquinii Superbi. nescimus quid faceret. qui obscuratione solis est factus 49. excepto Numa Pompilio et Anco Marcio. Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum deorum. deorum in numero collocatus putaretur. sed etiam absente commissum 55. insuper multis bellis victoriisque gloriantem et de manubiis Capitolium fabricantem 54 non abscedentes. Esto. quos dicunt. quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia virtutis gloria 45. in quo Capitolium fabricaret. populus eius in Romam. ut. regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. inquit. quando et laudans eum in libris De re publica Scipionisque sermone: Tantum est. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios interemptus est 52. profecto ibi intellegitur aut violentia tempestatis aut caedis facinorisque secretum. qui morbo interierunt 50. in oppido Tuscolo Romae vicino quattuordecim. eoque modo populum. Neque enim adhuc innocens Capitolium struxit et postea malis meritis urbe pulsus est. qui eum sibi apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano. Dicit etiam aperte in invectivis: Illum. sed propter merita virtutis eius benivole iactatum diffamatumque monstraret. hoc est in opere parricidae. id est persuasum. viderint quidam scriptores eorum. quam horrendos exitus habuerunt! tullus. inquiunt 42. qui ei successit in regnum. si hoc et alteri facile tribueretur. tenebras efficiat. qui contra senatum intumescere coeperat. sed praesentes manentesque viderunt et regem suum Iovem in illo altissimo templo. cum Dominus crucifixus est crudelitate atque impietate Iudaeorum 44. nefario scelere occisus est 53. Certe hic minime timuit hominis interitum dicere. propterea et istum non creditum in deos receptum tali morte. sed ad ipsum regnum. Hunc illi dii nefarium parricidam soceri interfectione regnantem. quam certa ratione sui cursus effectam imperita nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. sibi praesidere atque regnare perpessi sunt. 1. qui hanc urbem condidit. concrematus est 51. ut dixi. quae profecto aut occasionem sceleri praebuit aut Romulum ipsa consumpsit 46). In Hortensio vero dialogo cum de solis canonicis defectionibus loqueretur: Ut easdem. Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat esse quam factam. Hostilius. (Quod autem dicit eum subito non comparuisse. Ceteri autem reges populi Romani. De Tullo quippe etiam Hostilio. cum tota domo sua fulmine. ut autem belli reliquiae ex duobus populis unum facerent. Nullus ergo illorum sub tot diis praesidibus in pace regnavit. Acciderat enim et solis defectio. Quid iam singillatim dicam sub ceteris regibus totiens eadem bella renovata. sicut re vera factum est. ita factum sit. cum subito sole obscurato non comparuisset. transfusus est. miserabile coagulum multus ante fusus utriusque sanguis fuit. quod tunc erat pascha Iudaeorum. Romani vulgare noluerunt. 15. 2. adulterio Paridis fuisse commotos. repressum atque sedatum. nam et alii scriptores eorum defectioni solis addunt etiam subitam tempestatem. quas efficit <in> interitu Romuli. et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto exercitu. a quo deseri iussus est. postea quam desertus ab eis quorum fidebat auxilio regnum recipere non evaluit. sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse successit. pro populo Romano bellum gerebat. clausis deinde portis non sivit intrare redeuntem. id est vile facere. Quod vero eum Romani regno postea depulerunt ac secluserunt moenibus civitatis. Sed antequam Alba dirueretur. non magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus aversione etiam diurni luminis indicatum. immanissimi sceleris perpetratione pervenit. qui et ipse fulmine absumptus est. ut fertur. nam plena luna sollemniter agitur. ab urbe filia mater eversa est. consecutus. qua perhibetur receptus in caelum. quia disputator magis quam laudator fuit. si ad eius notitiam flagitium filii deferretur. Nec Discessere adytis arisque relictis di tanto in optimum illius populi regem parricidio perpetrato. Romulum ad deos immortales benivolentia famaque sustulimus 48. qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum. Flagitia et calamitates ceterorum regum pensantur. At ille post bella gravissima. Quam solis obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit. Quasi vero si luctus ille solis fuisset. ut inter numina coleretur 43. ut ex utraque una civitas fieret. sed filii peccatum fuit illo non solum nesciente. 46 . 15. et tantis stragibus iterum iterumque confecta. victor et eversor Albae. Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo viderit adulatio fabulosa. quod portas belli nullus clausit illorum. iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non parvum indicium calamitatis huius fuit. quia fortasse quod erat in Romulo probatum. quibus eosdem Romanos concitatis finitimis attrivit. ut hoc miserae Troiae facerent eamque Graecis diruendam exurendamque relimquerent.

non persuadente iustitia. Sed ideo non amisit quod sine ullo detrimento posset amittere. deinde mox ipse in bello cecidit mutuis cum hoste vulneribus. Nam scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque adeo contempserunt. Quomodolibet. seducentes eos vanis victoriis et bellis gravissimis conterentes. Haec fuit Romanorum vita sub regibus laudabili tempore illius rei publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi per ducentos ferme et quadraginta et tres annos. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est 59. ubi miror. secuta sunt quae idem Sallustius breviter explicat: Dein servili imperio patres plebem exercere. quod eos pro restituendo Tarquinio coniurasse cognoverat 61. Quid itaque ego tantas 47 . 16. absumptus est. de vita atque tergo regio more consulere. quia etiam Tarquinius vocabatur. Quamdiu enim Etrusci Tarquinio in regnum redire conanti opitulati sunt.. exstinctus 57. Ita P. cum illae omnes victoriae tam multo sanguine et tantis emptae calamitatibus vix illud imperium intra viginti ab Urbe milia dilataverint 58. Collatini collegae videtur innocentia vindicata. Mutare ergo nomen. Nec tamen istum Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum. In quo brevissimo tempore quam funestus ille annus fuit. si hoc offendebatur. Quod factum Vergilius postea quam laudabiliter commemoravit. id est praeferant et extollant. infelix est. cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. Horatius. quantum spatium absit ut saltem alicuius Getulae civitatis nunc territorio comparetur. quo primi consules creati sunt expulsa regia potestate! Annum quippe suum non compleverunt. quo aequo iure ac modesto agitatum est. quo usque dicit Sallustius aequo et modesto iure agitatum. haec adversa acciderunt. Nec Discessere adytis arisque relictis dî. compleverunt. Ideo dicit aequo et modesto iure gestam rem publicam metu premente. sicut perhibetur. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes. et patria privavit et honore! haec mala facta sunt. sed Collatinum videlicet similitudo nominis pressit. non patriam cogeretur. 1. qui bonus civis hoc Tarquinio pulso passus est. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. Nisi forte quispiam sic defendat istos deos. mox deinde exclamavit et ait: Infelix. ut et honore primus consul et civitate bonus civis carere iuberetur. postremo in eius nomine hoc vocabulum minus esset. ea facta posteri ferant. occisis a se <ipso> primitus filiis suis et uxoris suae fratribus. L. qui et filios occidit et a se percusso hosti filio Tarquini mutuo percussus supervivere non potuit eique potius ipse Tarquinius supervixit. quod tyrannus ipse Tarquinius? Nam et idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur 63. Cum enim dixisset: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit. qui consules quinque habuit 64. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum 65. Non fuit gloria Bruti iniquitas. non nomen attendit! Quam impie Brutus collegam primae ac novae illius potestatis. annum illum funereum atque tartareum. Quam iuste populus mores in cive. continuo clementer exhorruit. Nonne in hoc Bruto. finito scilicet tempore. Huic tempori adiciamus etiam tempus illud. fortasse regios eius fastus alia superbia non ferentes. qui in locum Bruti fuerat subrogatus. antequam idem annus terminaretur. Tarquinius Collatinus. qui pro defuncto Lucretio suffectus fuerat. sed quia non tam gravi pondere urgebant.annos privatam vitam quietus habuit et cum uxore consenuit 56. utcumque ferent ea facta minores. qui filios occidit. Lucretius quoque. Valerius. non quia bella comquieverant. et M. ut eum regem suum facerent. Tunc iam deminuto paululum metu. quo possent magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis adiuvare. quem posset. gravi bello Roma concussa est. 17. optabiliore fortassis exitu quam socer eius. morbo. inquit. sed superbum appellaverunt. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit.. quo anno consulatus ipsius novum honorem ac potestatem auspicata est Romana res publica. qui successerat Collatino. ut dicat eos ideo mansisse Romae. Iunii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam Vincit amor patriae laudumque immensa cupido? Iam expulso utique Tarquinio tyranno consul cum Bruto creatus est maritus Lucretiae L. Collatinus tantummodo vocaretur. si non scelere graviore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt. nomine tantum privare. Et tamquam ad consolandum infelicem subiunxit: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 62. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. generi sui facinore nec ignorante filia. Nam Iunius Brutus exhonoratum eiecit Urbe collegam Lucium Tarquinium Collatinum 60. Etiamne ista est gloria. Multa fuerunt mala reipublicae ante bella punica. quando in illa re publica aequo et modesto iure agitatum est.

Samnitibus. boni Romani prudentesque suscenseant: quamquam de hac re nec petendi sint nec monendi. quando Galli Romam ceperunt spoliaverunt. multa stupra. quibus se colendos mendacissima astutia venditabant. gravi fame pestilentiaque vastata est 68? Ubi erant. subvenire? Ubi erant.domi militiaeque. qua et ille Furius Camillus exstinctus est. non permiserant fortasse discere medicinam? Vel cum conspirantibus uno tempore hostibus Lucanis. Ubi erant. quando rursus populus. dum pauci potentes. quo cives aeterni legendi sunt. Porro si illi scriptores historiae ad honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala civitatis propriae non tacere. . quod numquam antea fecerat. quam multis locis magno praeconio laudare compulsi sunt. cum illa insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit.moras vel scribens patiar. quod nulli dictatori ante contigerat et quod illis diis iam praesente Aesculapio gravius crimen fuit? 48 . quando per decem continuos annos male pugnando crebras et magnas clades apud Veios exercitus Romanus acceperat. praefectum annonae primum creavit. quando me ferrent. Quintium aetate decrepitum a Quinto Servilio magistro equitum cum maximo et periculosissimo tumultu civitatis occisus est 69? Ubi erant. quod in extremis periculis fieri solebat. moribus intulerunt 73. a Sallustio breviter intimatum est. qui plebe revocata in eodem magistratu exspiravit 79. Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati perempti sunt. sub honesto patrum aut plebis nomine dominationes affectabant. in qua sola iugiter feliciterque vivendum est? Nec in deos eorum horribiliora nos dicimus. quibus tamen ediscendis et ipsi elaboraverunt et filios suos elaborare compellunt. omnibus pariter corruptis. seditiones et ad postremum bella civilia orta sunt. ita ut equitibus Romanis sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis aliisque spoliati privatique tegminibus sub iugum hostium in vestimentis singulis mitterentur 75? Vel quando gravi pestilentia ceteris laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt 76? Vel quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab Epidauro quasi medicum deum Roma advocare atque adhibere compulsa est 77. quando eos minime suscensuros esse certissimum est.. sed. quia hoc dicimus. tam longa aetate per tot annos usque ad secundum bellum Punicum bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus discordiis seditionibusque civilibus. 17. qui rem publicam ingratam et a Veientibus ante defendit et de Gallis postea vindicavit? In hac pestilentia scaenicos ludos aliam novam pestem non corporibus Romanorum. non haberent: quid nos facere convenit. qui propter exiguam fallacemque mundi huius felicitatem colendi existimantur. nisi per Furium Camillum tandem subveniretur. Nec nobis. quos legunt et praedicant. sed inania solacia miserorum et ad alia atque alia sterilia mala subeunda illecebrosa incitamenta minime quietorum. sed uti quisque locupletissimus et iniuria validior. quia esurienti multitudini frumenta largitus est. quorum in gratiam plerique concesserant. quibus ad ultimum plebs in Ianiculum hostili diremptione secesserat. bonique et mali cives appellati. quam eorum identidem auctores. dictator crearetur Hortensius. quia praesentia defendebat. Ubi ergo erant illi dii. ut eius rei causa. Bruttiis. cuius templum liberaverat. quod Sallustius ait? Plurimae turbae. quoniam regem omnium Iovem. quam illi turba tot numinum cum suo maximo atque optimo rege. quando alia pestilentia gravis de venenis matronarum exorta credita est. vel lecturis afferam? Quam misera fuerit illa res publica. tanto maior debet esse libertas. si ego dicerem. pro bono ducebatur 66. quod est multo perniciosius. quando pestilentia maxima exorta diis inutilibus populus diu multumque fatigatus nova lectisternia. atque illa fame invalescente Spurius Maelius. quem postea civitas ingrata damnavit 71? Ubi erant. Ubi erant. et nullo modo dicere vel talia vel cuncta sufficimus. deinde cum praetore oppressus exercitus septem tribunis cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus 78? Vel quando post longas et graves Romae seditiones. quorum spes quanto in Deo melior et certior. huius mali tam dira calamitas erat. ut infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea civitate. non ob merita in rem publicam.. exhibenda arbitratus est 70? Lecti autem sternebantur in honorem deorum. cum fame laboraret. qui iam diu in Capitolio sedebat. tantis calamitatibus vexarentur? Ubi erant. cum Romani. unde hoc sacrum vel potius sacrilegium nomen accepit. quarum supra fidem multarum atque nobilium mores deprehensi sunt omni pestilentia graviores 74? Vel quando in Caudinas furculas a Samnitibus obsessi ambo cum exercitu consules foedus cum eis foedum facere coacti sunt. cum aliam veriorem. quando quidem et ex ipsis quae diceremus accepimus. quando Valerius consul ab exulibus et servis incensum Capitolium cum defensaret occisus est 67 faciliusque ipse prodesse potuit aedi Iovis. Proinde victoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt. 2. quibus adulescens vacaverat. incenderunt caedibus impleverunt 72? Ubi erant. regni affectati crimen incurrit et eiusdem praefecti instantia per dictatorem L. Qui autem suscensent. cum legatos Athenas missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur. cum mala praesentia Christo nostro imputant. Neque enim gravius vel graviora dicimus auctoribus eorum et stilo et otio multum impares. quando densissimis fatigata civitas seditionum malis.

quot afflictae. Illius viri et captivitas inopinatissima et servitus indignissima. 2. 18. Atque in tanta strage bellorum etiam pestilentia gravis exorta est mulierum. quam multos peremit! quae cum in annum alium multo gravius tenderetur frustra praesente Aesculapio. si nostris temporibus accidisset. Incertae res primi belli punici fuerunt. credo. ipse divinus haberetur (ait enim: Dico te. Nam priusquam maturos partus ederent. fessis Carthaginiensibus imperasset. non obstetricem profitebatur. Tunc magno metu perturbata Romana civitas ad remedia vana et ridenda currebat. Iam vero Punicis bellis. . 3.. ut etiam Regulus ille caperetur. aliis velut stagno diuturno madefactis atque sublapsis. gravidae moriebantur. ut nivibus horrenda altitudine etiam in foro per dies quadraginta manentibus Tiberis quoque glacie duraretur. quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat 84. nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat supplicatum. sicut Cicero in libris De divinatione commemorat. vir plane magnus et victor antea domitorque Poenorum. Nam exundante nimis ultra morem fluvio Tiberino paene omnia urbis plana subversa sunt. Pecudes quoque similiter interibant. Quae tunc et quam horrenda utriusque exercitus clades 80! In qua tamen superior Pyrrhus exstitit. Quid? Hiems illa memorabilis tam incredibili immanitate saeviens. nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae 85. Tum vero tam multa bella ubique crebruerunt. Renovarunt etiam pontifices ludos sacros inferis et ipsos abolitos annis retrorsum melioribus. verum est quod aerii sunt et non habent sanguinem. cuius in primo et in altero libro mentionem fecimus. qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset. Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine prohibente. nisi aviditate nimia laudis et gloriae duriores condiciones.multaeque extiterunt calamitates. quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae. nisi proxime alio proelio Romani abscederent superiores. ut inopia militum proletarii illi. Pyrrhe. 17. vincere posse Romanos) atque ita. 1. sed deorum excusatio procurata est. quam quod ita Romani victi sunt. Romanorum hostis effectus est. aliis impetu quasi torrentis impulsis. Cui sane de rerum futuro eventu consulenti satis urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit. Aesculapius excusabat.. Tunc ergo dictum est eam esse causam pestilentiae.. In quo genere oraculorum. quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat. atque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus. 18.. Nihil sane miserabilius primo Punico bello accidit. quae isti et quanta dixissent! quid? Illa itidem ingens pestilentia. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit. Ubi se. quamdiu saeviit. quod archiatrum. quando renovati sunt. militiae conscriberentur.Graves post Pyrrhum pestilentiae fuerunt. tunc ingenti gloria celebratus. cum inter utrumque imperium victoria diu anceps atque incerta penderet populique duo praevalidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent. ut. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus. ut tamquam vacua sine ullius offensione possent humanis saltem usibus vindicari? Namque tunc velut ad sedandam pestilentiam diligenter repetita atque reparata nisi postea eodem modo neglecta atque usurpata latitarent. magis interpretibus ut possunt seu volunt dubia coniectantibus credi solet 83. e duobus quidquid accidisset. ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare divinum. Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. securus fatidicus utrumlibet exspectaret eventum. quod proli gignendae vacabant. ubi ei veluti vitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non 49 . quod plurimas aedes sacras multi occupatas privatim tenerent: sic interim a magno imperitiae vel desidiae crimine Aesculapius liberatus est. Nimirum enim. rex Graeciae. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares. qui eo. ob egestatem militare non valentes hoc nomen acceperant. aditum est ad libros Sibyllinos 82. non utique magnae peritiae Varronis tribueretur. quot perditae civitates! quam longe lateque tot regiones terraeque vastatae sunt! Quotiens victi hinc atque inde victores! quid hominum consumptum est vel pugnantium militum vel ab armis vacantium populorum! quanta vis navium marinis etiam proeliis oppressa et diversarum tempestatum varietate submersa est! si enarrare vel commemorare conemur. ita ut etiam defecturum genus animalium crederetur 81. et iuratio fidelissima et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio. cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc atque inde victorias magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum. Nec mala illo tempore gravissima intra moenia defuerunt. quam ferre possent. sive Pyrrhus a Romanis sive Romani a Pyrrho vincerentur.

ad rem quippe quae agitur multum pertinet. quod non etiam. Nunc vero caecitate mirabili eis sacris. octavo vel nono a Poenis mense deleta est. servitia libertate donarent atque illis pudendus non tam suppleretur quam institueretur exercitus. sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium divinationum caligine decipientes. atque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris. quam defendere nequeunt. Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis. tamquam Romani diis suis dicerent: ponite quae tam diu inaniter habuistis. in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. nam etiam suorum cadaveribus a nonnullis pasta perhibetur. misera illa civitas opulentissima. miserabilia dignitatis insignia. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesivit. a perfido obsessa oppressa consumpta est.inter quae excidium Saguntinorum. tam longo circuitu auctis viribus cuncta vastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus irruente. Gallia transcursa Alpibusque disruptis. presserant civitates. sed significandis aeternis. quid contra illas aquas flammasque poterant adiuvare? Sicut etiam res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. ut Romani reos facinorum proposita impunitate colligerent. aut vero erat ibi numen. Primo fame contabuit. fieri potuisse existimant. Hic aliquid agerent dii helluones atque nebulones. fidei conservatione pereuntem perire non sinerent. iuratione constrinxerat. quod ipsis praesidibus placito iunxerat. fide vinxerat. ut salus terrena et temporalis felicitas civitatis perire non posset. pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. Saguntum ergo ferociter obsidebat. iam libertis. ne saltem captiva in manus Hannibalis perveniret. dum eidem populo fidem servat. cum eos modo vix feramus. si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus instituta. nihil sibi auri senatus ipse. Secundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. 19. ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia. quam multa capta et oppressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! de Cannensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam. propter quas fuerant instituta. sed etiam saeviebat. conicienda potius quam nuntianda putaretur. unde nostra numina facere non potuistis. quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent 89. civitati populi Romani amicissimae subvenirent. quod ubi Romae auditum est. Haec istis nequaquam obicerentur a nobis. et posse ad eosdem usus denuo reparari. cum esset crudelissimus. Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus irruens ea semiustus abripuit 86. eversa est. quando pro superflua voluptate plura donantur histrionibus. ut praeter singulos anulos singulasque bullas. ut ab eius obsidione discederet. quibus eos irritaret ad bellum. in usus publicos opes venere privatae. ingentem rogum publice struxit.. Gravissimae factae sunt clades secundi belli punici. horroris est. si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. Detracta sunt templis.tam honoratae quam damnatae virgines donare consuerant. ne faciamus iniuriam. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium. Servis itaque. in quibus fuerant. quanto magis scribere. Custodiens itaque fideliter. Cuius interitum legere. immo. tamen tanta inimicorum atrocissimorum caede satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit. quae perire possent. nihil his rebus minui. mutare sententiam. quanto infimioris. Dum hae morae aguntur. quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt. Si autem a se ipsis ignem non repellebant. quam tunc legionibus pro extrema salute collata sunt? .. ut facilius eam caperet mensura quam numerus 88. quae sine anulis iacebat. 20. cum ab illo incendio liberare non possent. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. qui non tam narrare bella Romana quam Romanum imperium laudare instituerunt. similior victo fuerit ille qui vicit 87. ubi Hannibal. Quis ferret istos.. missi legati ad Hannibalem. Breviter tamen eum commemorabo. Denique tanta militum inopia secuta est. fugisset. ita ut his quoque fatentibus. erubescunt. Tunc vero illic ignis non tantum vivebat. civitatem. cum ea. quae iam tres. quod corporalia visibiliaque essent. Ipsi utique medii praefuerunt. Haec quippe Hispaniae civitas amicissima populi Romani. adeo unoquoque id quod habuit conferente. si fuisset. quam cruenta proelia gesta sunt. cuius salutem tueri putabantur. Contempti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. suae rei publicae Romanaeque carissima. Si ipsi dii tempestate atque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc 50 . Proinde cum illis etiam manentibus sacris vel salutis contritio vel infelicitas irruisse monstratur. perire contingeret. Deinde omnium fessa rerum.. quo intellegerent tantam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam. hic aliquid agerent. Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. Cuius impetu exterritae virgines sacra illa fatalia. Neque enim vel ipsum ignis agnovit. et ideo.

quam prius nocuerat tam diu adversa Carthago. sed victoriis consolabatur. qui pro se pugnabant atque adversus Hannibalem opulenti erant. quod ei Romana numina. tunc inductae in convivia psaltriae et alia licentiosa nequitia. verum etiam integrae civitates? Utrum volunt. plus nocuisse monstretur tam cito eversa. Unde illud magis. qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. aemula imperii Romani ab stirpe deleta est. nunc vero quam stulte creditur. ne quis heredem feminam faceret. diis illis defensoribus Romam victore Hannibale non perisse. id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. 51 . mortuus est. qua in Christum crediderat. domi autem nullae. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula visa perhibentur 93. quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos 90 (multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans). quam sua virtute salvam et liberam reddidit. quibus illa exigua civitas Romanum circumsessa exercitum afflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam coeperat. quae intolerabiliter homines patiuntur. quod ille unus homo. ut harum labentium atque transeuntium rerum felicitas tuta sit. tam grave ab ea crimen Saguntinae calamitatis averterent. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus. cuius ab adulescentia vita describitur 91 diis dedita templisque nutrita. nec unicam filiam 94. ne Romanis frangerent fidem. lata est etiam lex illa Voconia. haec tota civitas. tam periculosi praeclarus mirabilisque confector.primum tale aliquid facerent. dicere institui. quasi per tot annos. nullo fructu felicitatis huius coluntur. qui propterea coli perhibentur. Pro istis autem diis. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse. quibus temporibus peiores utique in gravissimis discordiis mores fuerunt. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae. quam liberavit. Sed nunc de his malis. quaerant perfidos. 21. ad praesentem pertinet disputationem. inimicorum accusationibus cessit carensque patria. subvenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide evangelica pateretur. post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio. si autem etiam illis propitiis multis gravibusque cruciatibus afflicti interire homines civitatesque possunt. Desinant igitur suscensere. Possent enim illis non solum manentibus. ut prosperitate ac securitate rerum. discordiae saeviebant. propterea colendi requiruntur. Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen invenit. toto ergo isto tempore omitto ex aliis atque aliis causis etiam atque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum. et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis. quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt. volaverant enim pulli de cavea et mancino consuli. eligant. ne pro eius periret amicitia. ut intellegatur etiam illud a Sallustio in comparationem aliorum temporum dictum. Deinde tunc primum per Gneum Mallium proconsulem de Gallo graecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior irrepsit. quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. potuisse tempestate saevire. sicut alias. quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset. utriusque tamen interitus causa conservatio fidei fuit. a quorum templis avertit Hannibalem. ut aiunt. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus. Propter hanc enim ad hostes et redire ille voluit. qui videtur non adhuc vel ipsorum opinione gloriosam. unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt. eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi. nisi quod de illo Regulo exstincto? Hoc quippe interest. Verum tamen toto illo intervallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. Si enim fidei servatae irascuntur illi dii. ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret 92. propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putavi. a quibus colantur. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum. ita ut iussisse perhibeatur. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis. sed contentiosam et exitiosam et plane iam enervem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta revocasse et quasi morbida vetustate collapsam veluti instaurasse ac renovasse rem publicam. quod de Scipione commemoravi. ac deinde tantis malorum aggeribus oppressa Romana res publica. in oppido Linternensi egit reliquam complevitque vitam. sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interire. qui Saguntinae urbi non potuerunt. A bellis civilibus ad Augustum res describuntur (21-31) Ingrati animi et lascivi crimina enumerantur. ignoro. Conservata ergo provocat deorum iram fides? An possunt et diis propitiis perire non solum quique homines. non mercede brevissimi temporis. quae libenter faciunt. tam exitiosi. augurium malum fecerant 95. verum etiam faventibus non sicut modo de miseria murmurare. alii contra eam alio augurio processerunt. Nam tunc. sed aeternitatis interminae. victor Hannibalis domitorque Carthaginis. sed tamen si pro fide evangelica excidium pateretur: ea spe pateretur. et noluit ista transire. quod cedens inimicis extra patriam. non de his. non reddiderunt vicem.

quantum possumus. bella servilia. cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contempserant? Num deos et domesticos et publicos. ubi tot cives ordinis cuiusque ceciderunt. non sine exitio vel periculo audentis. quos nobilitas perperam possidebat. Sed iam illa mala breviter. canes equi. cum de sedibus suis ad illam irremeabilem peregrinationem profecti sunt. nec iam seditiones. olim Romani haec vana contemnunt. quae lacrimae spectantium. cum quaestionem haberet iam iudiciaria inquisitione ceteros persequens. quid ista profuerunt. non tantis dissensionibus dilacerata corrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia. tanto miseriora exstiterunt: discordiae civiles vel potius inciviles. 23. aedes Concordiae facta est. inquam. in templo in lecto. subito quemque. bella socialia. ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista. quando tantam habuit iudiciorum velut examinata cognitio. Quae funera facta sunt. ut Gracchorum poenae testis contionantum oculos feriret memoriamque compungeret. non habebant? Hoc si ita est. ut res ipsa docuit. Post Gracchi alterius interfectionem Lucius Opimius consul. quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum. quamvis illud nequaquam tacuerim. si hoc signum fuit. cuncta animalia humanis usibus subdita. Cur enim. Gracchorum seditio initium fuit bellorum civilium. Quam illa miserabilis rerum facies erat. si etiam signum non fuit! hoc si nostris temporibus accidisset. In qua etiam occisus est cum liberis Marcus Fulvius consularis. respondeatur. Periculose itaque Romani tam mala dea irata vivere voluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione 52 . Sed iam vetustam iniquitatem audere convellere periculosissimum. Sed haec. Initium autem civilium malorum fuit seditiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. tria milia hominum occidisse perhibetur 98. haec enim pactio caedem praecesserat. ubi partium studia non contionum dissensionibus variisque vocibus in alterutrum. omitto. Quae mala fuerint bellorum civilium. commemoremus. quia deseruerat animos civium. bella civilia quantum Romanum cruorem fuderunt. et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt. 22. Eo modo igitur non solum Concordiae. verum etiam perpetrandi. Si autem consuluerunt. et Discordia dea non sit. qui adversus eum intra Urbem arma commoverat eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat. Ex quo intellegi potest. in domo in vico. cur Concordia dea sit. ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis vultibus ad hostile negotium in pace peragendum. perniciosissimum fuit. quae si esset in civitate. ubi tantus sanguis effusus est. verum etiam dominorum aversabantur accessum. Quid utilitati fuerit dea Concordia. quae quanto interiora. in foro. non habent cur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur. quantum grave erat. non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur. si quis de proximo urgeret 97. sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. Eleganti sane senatus consulto eo ipso loco. ubicumque fuisset inventus. quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibente licuerunt. quos consulerent. 25. sed etiam ipsa bella urbana. quantam Italiae vastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se adversus Romam sociale Latium commoveret. tanto auri pondere consuli vendidit. templum constitutum. meruit in illa aede tamquam in carcere includi. Percussor Gracchi ipsius caput. Quanti mali signum fuit. cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et ordine potestatum. fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum videndi nefarias illas caedes domi suae. et factum est 96. immo vero. illa vero mala? Nec ipse aliud secutus videtur quam quod advertit Romae etiam Febri. si rebus gestis congruere voluerunt. cum prior Gracchus occisus est! quae etiam. Sed hoc quid aliud fuit quam irrisio deorum. sed plane iam ferro armisque saeviebant. mutuis dicam omnino vulneribus. quod tantum malum fuit. sicut Saluti. 24. rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur. in agro in via in oppido. verum etiam Discordiae constitui debuit.Mithridate imperante Romani necantur. subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera vagabantur et omnem non solum aliorum. ubi funereus tumultus ille commissus est. asini boves. illi deae templum construere. quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes cives Romanos atque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit. Volebant enim agros populo dividere. in convivio inopinate atque impie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium.

ut verbis Tullianis utar: Superavit postea Cinna cum Mario. quanto atrocius potuit irritari. Tunc data libertas odiis. unde rixa numinum et Venus victrix. sed et Macedoniam provinciam prius servitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam. cum primum victoria Mariana. cum in loco illius caedis. qui foris in acie ceciderunt. Fera fuerunt bella civilia socialia et servilia.. quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset. tamquam saeva barbaries domarentur! Iam ex paucissimis. quos ille numerus imperatores populi Romani superaverit. Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis. Quapropter.. templa completa sunt. Merula flamen Dialis. gladiatoribus quem ad modum bellum servile contractum sit. Nam praeter stragem late per diversa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia. vix qui historiam conscripserunt satis explicare potuerunt 99. Iam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae graviores a Mario iuvene atque Carbone earundem partium Marianarum. sive praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint. Bellum deinde servile successit et bella civilia. quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc gravissimae. ignemque illum. quibus Italia vehementer afflicta et ad vastitatem mirabilem desertionemque perducta est.. Periere nocentes. quando de exsilio se ipse restituit. quod inter deos in Urbe nullum templum habere meruit. 27. ad quantum numerum et quam acrem ferocemque pervenerit. aram ipsam amplexus occisus est. huius videlicet vindex crudelitatis. 26. Mucius Scaevola pontifex.. Neque id solum fuit servile bellum. et rapta Helena et Troia deleta. in ipsa quoque Urbe cadaveribus vici plateae fora theatra. hoc est minus quam septuaginta. qui perpetua virginum cura 53 . Qua morbi duxere manum. De hac enim vindicta. cum sic eos discedente Concordia Discordia saeviens usque ad civilia bella perduxerit. ne dici quidem opus est quanta deminutione civium et quanta calamitate rei publicae 100. contionantibus opponendam putarunt. quis pro magnitudine rerum valeat eloqui? . quibus antiqua fana fecerunt. 28. an postea quia vicissent. finito iam bello inimicitiis viventibus crudelius in pace grassata est. Tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt.. tamquam de carcere... quid sanguinis fusum. quibus Romanum maxime praepollebat imperium. ut omnes fere Italae gentes. Baebius et Numitorius unco tracti sparsis visceribus interirent. sed superare propositum.in primis civile marianum. Sullana vero victoria secuta. si forte indignata. Illo bello Mariano atque Sullano exceptis his. producebantur ad gladium. quae perniciosior fuit. quando victores plus funerum ediderint. utrum prius ut vincerent. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum devitare Gracchorum. trium dearum litem aurei mali suppositione commenta est. Catulus hausto veneno se manibus inimicorum subtraheret. verum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus impleverunt. deinde valida bella piratarum. Quae proelia commissa sunt. et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque non exeunt. . quam si scelera quae puniebantur impunita relinquerentur. quas et quo modo civitates regionesque vastaverit. testem caedis suppliciique Gracchorum. sed cum iam soli possent superesse nocentes. ideo iam turbabat tantis tumultibus civitatem. sive et istas coluerint. Lucius Saturninus tribunus plebis et Gaius Servilius praetor et multo post Marcus Drusus. Ultus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla. ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est. duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur. post tantum sanguinem civium. indicant secuta peiora. deinde socialia bella exarserunt.sumpsisse. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat invitata. resolutaque legum Frenis ira ruit 101. adversariae suae constitutam aedem videret! Haec vana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur.. praecisis venis Iovi etiam suo sanguine litaret. Praeclarum vero seditionis obstaculum aedem Concordiae. hoc est in loco sui operis. exceptis passim quaqua versum caedibus factis caput Octavii consulis poneretur in rostris. quo fuso fuerat comparata. ut difficile iudicaretur. vix paululum respirante civitate. qui Sulla imminente non solum victoriam. Quantum ex hoc profecerint. In ipsius autem Marii oculis continuo feriebantur. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia.et sullanum. quoniam nihil apud Romanos templo Vestae sanctius habebatur. Cum vero Marius civili sanguine iam cruentus multis adversarum sibi partium peremptis victus Urbe profugisset.

et in eis etiam multi clarissimi viri perierunt. qui mori iussi erant. quam Gothi vel spoliare potuerunt. pontifici aram ipsam. cuius dignitatem ac potestatem fovebat. sic tota iussa est trucidari. iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos vita rebusque privavit: Marianis autem partibus Sulla absente quid sanctum cui parcerent fuit. quam etsi ferro rapere non possent. Sed in quibusdam eorum. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. Urbem deinde Sulla victor intravit. possent tamen obsidione consumere: Gothi vero tam multis senatoribus pepercerunt. equestri scilicet atque senatorio. ut dixi. sed ne contemneretur obtenta. auctoribus etiam eorum fatentibus. sed in illo colle constitutis auro vitam saltem vendiderunt. 54 . quod a Gallis tutum fuit. quantum laetitiae quia ceteri non timebant. Pompei quippe victorem Gaium Caesarem. Illud enim prostravit armatos. non ut qui evaserat viveret. ille nutritus). Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella civilia. miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Sullana porro tabula illa postrema. sed ipsa pace saeviente septem milia deditorum (unde utique inermia) non pugnando. qui in villa publica non iam bello. Qua igitur fronte quo corde. Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu vivere vel potius diu mori coactus est. usque adeo caecus atque improvidus futurorum. feriret. At vero Sulla vivo adhuc Mario ipsum Capitolium. In Urbe autem tota quem vellet Sullanus quisque feriebat. quae hominum ex utroque ordine splendido. una vero. amariora. quando Mucio civi. sperans eum depulsa et oppressa Antonii dominatione instauraturum rei publicae libertatem. quam bestiae solent discerpere cadaver abiectum. Haec facta sunt in pace post bellum. et sceleratarum concatenatione causarum a bello Mariano atque Sullano ad bella Sertorii et Catilinae (quorum a Sulla fuerat ille proscriptus. occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum irruptionem an Marii et Sullae aliorumque in eorum partibus virorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidaverunt senatum. alter defendere cupiebat). reperire potuerunt. Contristabat numerus. dicioni propriae subiugaret. pervenerunt. quae sola utcumque defensa est. sed omnino perdita iudicata est. pax autem. qui victoriam civilem clementer exercuit suisque adversariis vitam dignitatemque donavit. tamquam regni appetitorem quorundam nobilium coniuratio senatorum velut pro rei publicae libertate in ipsa curia trucidavit. tamquam villae. ut essent quibus possent imperare qui vicerant. Bellum erat. ista nudatos. Pax cum bello de crudelitate certavit et vicit. etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. qua impudentia qua insipientia vel potius amentia illa diis suis non imputant. Tunc emerserat mirabilis indolis adulescens ille alius Caesar. immanius homines hominem vivum. et cum fuga Marius lapsus esset ferocior cruentiorque rediturus. quaedam nobiles civitates. senatori. ad decernendas caedes victor insedit. cui vehementer pro eadem illa velut patriae libertate Cicero resistebat. velut unus reus duci iuberetur. ut ille ipse iuvenis. Quendam enim sine ferro laniantium manus diripuerunt. et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae.semper ardebat. ut qui feriebatur. Extremorum bellorum civilium etiam Tullius victima fuit. quo imperante natus est Christus. Civilia cum externis bellis conferuntur. nec quia tot cadebant tantum erat maeroris. ut omittamus alias innumerabiles mortes. Quae rabies exterarum gentium. et haec nostro imputant Christo? Crudelia bella civilia. 30. sed quia non habebat. Huius deinde potentiam multum moribus dispar vitiisque omnibus inquinatus atque corruptus affectare videbatur Antonius. donec Sullae suggereretur sinendos esse aliquos vivere. inde ad Pompeii et Caesaris (quorum Pompeius sectator Sullae fuerat eiusque potentiam vel aequaverat vel iam etiam superaverat. omnibus bellis hostilibus. sed iubendo prostraverat. non ut acceleraretur obtinenda victoria. Huic adulescenti Caesari. ubi erant ut aiunt fata Romana. qui. inde ad Lepidi et Catuli bellum (quorum alter gesta Sullana rescindere. suo paene sanguine exstinxit. quam tamen illo victo interfectoque transcendit). 29. tabula illa cum magna gratulatione proposita est. Tunc iam cohibita quae hac atque illac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi. Subhastatae sunt etiam. pro qua multum ille clamaverat. quae saevitia barbarorum huic de civibus victoriae civium comparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque vidit. quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam. disertus ille artifex regendae rei publicae. quibus illa res publica nec afflicta. illius Gai Caesaris filius adoptivus. plures iugulavit senatores. sed consolabatur modus. postea est appellatus Augustus. qui post Augustus appellatus est. unde tot funera numerari omnino non poterant. Cicero favebat. ut eius potentia contra Antonium nutriretur. longe ante adventum Christi exorta sunt. hinc ad alium Caesarem. Caesar autem Pompeii potentiam non ferebat. sed ut moriens non repugnaret. si posset. inter quos et Cicero.

6. 2. sed omnino lapidibus) 104. ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis 107. infantes nondum natos de uteris matrum quaedam verba clamasse. quorum potentia similis fuerit regiae dignitati. quales nunc patimur. Eodem rursus aestu ignium tanta vi favillae scripserunt oppletam esse Siciliam. quae magis fuerunt mira quam noxia. ne ista vel minora patiantur. qualem ferimus eique respondere compellimur. Non elegit templum. clarebant sacerdotia. Tunc Uticae ex triginta milibus iuniorum. Deos suos accusent de tantis malis. Talis itaque vanitas. verum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. quia frustra elegerat Mucius. litteris mandaverunt. non inferunt hominibus perniciem. decem milia remansisse confirmant. Hoc utique non leviter noxium fuit. ut inter prodigia numerarentur. sed historicis 103. Hi vero qui multo indignius insultant temporibus Christianis. quando passim tantus civium sanguis a civibus non modo in ceteris locis. ut pices navium solverentur 105. bella illa civilia sequerentur. aut ad loca Christo dicatissima confugerunt. quae in eorum libris non fabulosis. 5. consumptis enim fructibus foliisque lignorum ingenti atque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam. De cupiditate Nini regis. boves locutos. quanta illis bellis Europam Africamque contrivit. qui ut latius dominaretur primus intulit bella finitimis. De fugitivis gladiatoribus. quae ibi erant. sed stuporem. quid horum non Christianae religioni tribueret. 6 LIBER IV BREVICULUS 1. cum pluit lapidibus (non ut grando appellari solet hoc nomine. quae usque adeo incredibiliter acciderunt. qua mortua redditaque litoribus atque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam. seu vera seu falsa sint. ut rupes urerentur. si temporibus Christianis videret? Et tamen diis suis ista non tribuunt. ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret. calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant 102. nisi Christianae religioni mala illa tribuisset. volasse serpentes. De his. 55 . haec profecto etiam graviter laedere potuerunt. cum pluit creta. Multo autem minus eorum voces tolerarentur. Certe quando illa mala fiebant. sacrificabatur ludebatur furebatur in templis. quorum cultum ideo requirunt. 3. 8. in bonis sive sapientium habenda sit sive felicium. quae non nisi bellis adquiritur. qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxavere Romani 106. Mala etiam alia. Sed cum pluit terra. aut illuc eos ut viverent etiam ipsi barbari deduxerunt.Ante Christum etiam ex elementis mala fuerunt. quo confugeret Tullius. quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa. quod cuncta mala praecedit. Legimus apud eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis vertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse. quamvis incredibiliter mirum. nullus talium. An regna terrena inter profectus suos atque defectus deorum iuventur vel deserantur auxilio. Illud scio et hoc me cum quisquis sine studio partium iudicat. De his. Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum atque servatum. si Christianis temporibus accidissent. feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conversas et cetera huius modi. An latitudo imperii. qui Christo nostro ingrati sunt de tantis bonis. 4. Quam similia sint latrociniis regna absque iustitia. cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur. quantum attinet ad Romanos. fana renidebant. cum singulis vix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderint. cum iam esset populi Romani provincia. si Christianae religionis receptionem et diffamationem vel irruptio <illa> Gallorum vel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio vel. 31. facillime agnoscit (ut omittam cetera quae multa commemoravi et alia multo plura quae commemorare longum putavi): si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta vastatio. Locustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse. quae libro secundo et tertio continentur. 7. quae primo volumine disputata sunt.

33. qui licet nomine ignoretur. 28. De tribus generibus deorum. 32. quos doctiores paganorum unum eumdemque Iovem esse defendunt. diu non coluerunt honore divino. 17. 30. 14. De his.9. 11. De multis diis. qui Deum animam mundi et mundum corpus Dei esse putaverunt. An imperii Romani amplitudo et diuturnitas Iovi fuerit adscribenda. De opinionibus Varronis. cum pro omnibus sola sufficeret. De Fortuna muliebri. multorum veneratores deorum. Quod iudicio et potestate Dei veri omnium regum atque regnorum ordinata sint tempora. Quod unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti. tamen felicitatis dator esse sentitur. etiam Victoria dea debuerit aestimari. ipsa huic negotio sola sufficeret. 12. 31. 29. De opinione eorum. De ludis scaenicis. 24. De uno tantum colendo Deo. si Iovis summa potestas est. 13. An. unum tamen Deum colendum esse censuerit. Felicitatem et Fortunam qui deas putant. qui reprobata persuasione populari. 18. Qualia de diis gentium etiam cultores se sentire fateantur. 15. Quid fuerit quod Romani omnibus rebus et omnibus motibus deos singulos deputantes aedem Quietis extra portas esse voluerunt. quam a se Varro gloriatur collatam esse Romanis. 16. quod inter deos colant ipsa dona divina. quae similiter colenda fuerunt. 27. De falsitate auspicii. Augmenta regnorum Iovi incongruenter adscribi. 56 . 21. de quibus Scaevola pontifex disputavit. De Virtute et Fide. 25. quo Romani regni fortitudo et stabilitas visa est indicari. 23. quem summum deum cultores ipsius opinantur. Quas opiniones secuti sint. qui sola rationalia animantia partes esse unius Dei asserunt. Ob quam speciem utilitatis principes gentium apud subiectos sibi populos falsas religiones voluerunt permanere. cum. 10. De Felicitate. 20. An ad obtinendum dilatandumque regnum profuerit Romanis cultus deorum. quas pagani templis et sacris honoraverunt praetermittentes alia bona. Qua ratione defendant pagani. licet ad notitiam veri Dei non pervenerit. 26. quam Romani. De scientia colendorum deorum. qua ratione secernunt. 22. qui diversos deos diversis mundi partibus praefecerunt. An congruat bonis latius velle regnare. 19. quos sibi dii celebrari a suis cultoribus exegerunt. si Victoria ut volunt dea est. si recte illis divinitas tribuebatur.

dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit. quae omnia procul dubio nobis tribuerent. Et quoniam in fine primi libri.34. quos vel palam colebant vel occulte adhuc colunt.et de temporum atque naturae calamitatibus. antequam Christi nomen ulla istorum vana et verae saluti perniciosa comprimeret. si iam vel illis clareret nostra religio vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. ut verbis eius utar. quae plerumque patiuntur et boni. quae deinceps dicenda essent. partim ex litteris eorum. existimantibus imperitis ea. sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus (quae uno loco Apuleius breviter stringit in eo libello quem De mundo scripsit. si tantummodo boni et honesti homines in civitate essent. quae sibi celebrari per sua festa voluerunt. Quid.. suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris. quibus ipsi fiunt mali. quae non sibi invicem homines faciunt. eos esse immundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones. nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent. quia et ipsi vidimus talia ac talibus numinibus exhiberi. Et quam pauca dixi de sola ipsa civitate atque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. qui eam falsam esse noverunt. quae mala vel sola vel maxima deputanda sunt. ita ut vir doctissimus apud eos Varro et gravissimae auctoritatis. usque adeo. colligere voluissem. 1. exspectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus. torrentis vice flammarum flumina cucurrisse) 2. quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandaverunt. si commemorare voluissem et exaggerare illa mala. . De regno Iudaeorum. qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes. quae habet historia. longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos. qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt. quae stulti sola perpeti exhorrent. quantum existimo. ut adversus nos iusta murmura habere videantur. namque immodicis tremoribus terrarum. illas etiam. hospitibus atque advenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu pervias factas. et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent vel satis esse viderentur mala. terrena omnia dicens mutationes. abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones. cum sit in eis etiam vulgus indoctum. quando finissem? Quae illis temporibus evenerunt. quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes. velut doctorum auctoritate in odium nostrum gravius irritantur. De civitate Dei dicere exorsus prius respondendum putavi eius inimicis.. Si haec atque huius modi. breviter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus. in tertio autem de his malis. quae una est salubris et vera religio. alios divinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis. per alia retro tempora accidere non solere. quae suis temporibus insolite acciderint. cum utique. unde possem. suis tamen criminibus delectentur. eorumque opinionem etiam his. antequam eorum sacrificia prohibita fuissent. Haec in secundo et tertio libro satis. quibus Orientis regiones conflagratae perierunt. corporis videlicet externarumque rerum. qui non tamquam in contumeliam. alios humanis. Et quoniam. sed libenter habent. 57 . incendia de nubibus emicasse. ut aut veris aut fictis etiam. sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt. donec in vera religione manserunt. Quod profecto non auctoritate sua fecit.. dum ad haec imitanda velut divina praebetur auctoritas. absolvimus. in secundo agentes de malis morum. quae prius fuerant continentes. sicut sunt vastationes eversionesque bellantium. quod uno et vero Deo institutum atque servatum est. LIBER QUARTUS NIHIL MULTI DII POTUERUNT AD AUGENDUM IMPERIUM Dominandi libido historice disseritur (1-7) Quid de diis et moribus dixerimus. ventis ac procellis eversas esse civitates. sed quoniam eos Romae natus et educatus in divinis rebus invenit. sed partim ex recenti memoria.. Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos adversus eos. quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis severitate patiuntur. Haec non ex nostra coniectura probavimus. religioni increpitant Christianae. sed in rebus divinis ludos scaenicos poneret 1. Promiseram etiam me demonstraturum. 2. ut a perpetrandis damnabilibus factis humana revocari non possit infirmitas. et in Occidentis plagis scaturigines quasdam ac proluviones easdem strages dedisse. conversiones et interitus habere. illa vero mala non dico patienter. cum rerum humanarum atque divinarum dispertitos faceret libros. sic ex Aetnae verticibus quondam effusis crateribus divino incendio per declivia.

ubi opportunum visum est. Remota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parva regna? Manus et ipsa hominum est. bonis malisque contulerit. et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum. sed duos constituamus homines (nam singulus quisque homo. ita in duabus familiis. cui timeatur horribilius ne repente frangatur. malorum vero regnum magis regnantibus nocet. Devictus est. numquam securum. inquit. 4. moribus castum. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis. perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem. maeroribus tabescentem. ut in sermone una littera. commendavimus. ita quasi elementum est civitatis et regni. sed virtutis examen. quod ipsum 58 . quae prudentia. quantum malorum invexerit moribus eorum. huic et servus addictus est 4. imperator 5. Hoc dico. placiti lege praeda dividitur. Nam cum idem rex hominem interrogaret. Proinde omitto quaerere quales Romulus congregaverit. 3. Latrocinia sunt regna et piratarum infestatio. imperio principis regitur. malus autem etiamsi regnet. quibus regnant. vita parcum. pietate religiosum. quoniam multum eis consultum est. cum hominum felicitatem non possis ostendere. cupiditate flagrantem. sed addita impunitas. cum cognatis vicinis amicis dulcissima pace gaudentem. Proinde bonus etiamsi serviat. quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. etiam in ipsis bellicis malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen. ut vitrea laetitia comparetur fragiliter splendida. pietas et probitas eorum. his autem. quia tu magna classe. inquit. in cuius potestate sunt regna omnia. Nam quantum ad ipsos pertinet. ut orbem terrarum. quid ei videretur. semper inquietum. neque hoc tam ipsis quam illis utile est. semper in bellicis cladibus et in sanguine civili vel hostili. ut mare haberet infestum. ut ex illa vita dato sibi consortio civitatis poenas debitas cogitare desisterent. quos velut deos colebant. pacto societatis astringitur. Modus sit vitae agendae et reipublicae regendae. sed divitem timoribus anxium. sed. quae sit ratio. qua et ista vita bene agatur et postea percipiatur aeterna. conscientia securum. liber est. quae magna Dei dona sunt. Iam itaque videamus. Hoc ut facilius diiudicetur. Ut ergo in his duobus hominibus. ut audeat dubitare quem praeferat. facillime videbimus ubi habitet vanitas et ubi felicitas. et magis de incrementis imperii Romani. Nescio utrum quisquam ita desipiat. Gladiatores Italiam vastaverunt. qua vigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur. in secundo maxime libro non pauca iam dicta sunt. non nocet nisi propria iniquitas. augentem sane his miseriis patrimonium suum in immensum modum atque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem. alium praedivitem cogitemus. evidentius regni nomen assumit. ut et loca teneat sedes constituat. nec unius hominis. latro vocor. non est poena criminis. non vanescamus inani ventositate iactati atque obtundamus intentionis aciem altisonis vocabulis rerum. qui suos animos vastant scelerum maiore licentia. benignum mente. mediocrem vero illum re familiari parva atque succincta sibi sufficientem. qui eis serviendo subduntur. quantalibet terrarum occupatione latissimi). Nam de noxia fallacia daemonum. quod ei iam in manifesto confert non adempta cupiditas. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit. Nam iustis quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur. civitates occupet populos subiuget. sufficit eis ad veram felicitatem. quorum duorum hominum unum pauperem vel potius mediocrem. utile est ut boni longe lateque diu regnent. de imperii latitudine ac magnitudine velle gloriari. Per omnes autem absolutos tres libros. tot dominorum. ille libera contumacia: Quod tibi. sed quia <id> ego exiguo navigio facio. ita in duobus populis. ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate versantium. servus est. sanum corpore. quot vitiorum. quod est gravius. quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 3. Quamquam vellem prius paululum inquirere.quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. De quibus vitiis cum ageret scriptura divina: A quo enim quis. 5. quarum metus eos in maiora facinora propellebat. quamque nihil eos adiuverint hi. quos deos putant. cui tantum honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem. Eleganter enim et veraciter Alexandro illi Magno quidam comprehensus pirata respondit. cum audimus populos regna provincias. quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis diis audent tribuere. ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis. carissimum suis. Quapropter si verus Deus colatur eique sacris veracibus et bonis moribus serviatur.

quod suggessit libido fecerunt. quoniam singuli quique cito moriuntur. quando et ipsi imperium perdiderunt. graviter timuit. cum inter se belligerant. Primus omnium Ninus rex Assyriorum veterem et quasi avitum gentibus morem nova imperii cupiditate mutavit. aut non ita fortes sunt. evaserunt. non dii ab hominibus. An quia non diu fuerunt. sensit ingratam. Cyro invitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis. nondum illis temporibus atque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum. Qualibet autem fide rerum vel iste vel Trogus scripserit (nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt). quas pro sua quisque parte suscipiunt. Dicant. quas Ninus domuit et subegit. ut ex parvo et contemptibili latrocinio pervenirent ad regnum tantis iam Romanis viribus arcibusque metuendum. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere. numquidnam mortui sunt. ideo divinitus negabuntur adiuti? Quasi vero ipsa cuiuslibet hominis vita diuturna est. Tam diu autem perseveravit. Trogus et Iustinus testes sunt Ninum finitimos primum subdidisse. Sin vero etiam ipsa brevissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt. quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa. exercitum magnum et fortissimum collegerunt. Hoc si ita est. postremo donec vincerentur. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste vel transitus vel fuga. sublimes regnantesque vixerunt. Nam si post mille ducentos et 59 . ad rem praesentem non pertinet. qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui. quo Ninus regnare coepit. quis istos Deus adiuverit. atque inde rursus ad Persas. quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis. oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt. cum illi apud inferos causas suas agant? Utrum bonas an malas. Quid enim interest eorum. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit. ut Romanum nondum sit eius aetatis. Hoc autem de omnibus intellegendum est. Iustinus. quod difficillime factum est. 7. Populi nullis legibus tenebantur. inquit. potiti sunt victoriis plurimis. qui suos deserunt et ad hostes transeunt (quod nec homo fecit Camillus. Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt. verum etiam breviter scripsit historiam. donec transferretur ad Medos 9. Domitis igitur proximis cum accessione virium fortior ad alios transiret et proxima quaeque victoria instrumentum sequentis esset. tres duces habuerunt. memor patriae a Gallis iterum liberavit). quasi peritiores fabros imperii construendi atque servandi. Isto ergo pacto neminem dii adiuvant ad regnandum. cui vicerat. opus librorum suorum sic incipit: Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat. quod post eorum mortem Romanum tantum crevit imperium. quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? Dii nihil potuerunt ad imperia augenda. qui Graecam vel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum. Non enim aliae gentes. mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo. totius Orientis populos subegit 7. Italiam latissime et crudelissime vastaverunt 6. nec beneficium deputandum est. qui sunt quarumque proprii civitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias. sicut ille. qui per ipsum imperium (quamvis decedentibus succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur) paucis diebus vitae suae cursim raptimque transierunt. magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmavit. permansit hoc regnum. Nam sicut scribunt. quando victor et expugnator adversissimae civitatis Romam. fines imperii tueri magis quam proferre mos erat. ut deos esse fortes decet. a quibus adiuvarentur sui. quam tamen postea oblitus iniuriae. non parum adiuti sunt illi gladiatores: servilis condicionis vincula ruperunt. quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum compararunt. aut mercede non sibi reddita vel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt. vel migratio vel in pugna defectio. intra suam cuique patriam regna finiebantur. 6. qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci. constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum 8. quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque translata sunt. aut infideles dii sunt. sed spectata inter bonos moderatio provehebat. qui chronicam historiam persecuti sunt. Aut si proprios habuerunt Assyrii. actuum suorum sarcinas baiulantes. Si nullo deorum adiutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit. sed brevissimum tempore in suo regno adhuc usque perdurat. eadem est etiam ista. sed dii ab aliis diis forte vincuntur. aut si. Sed ad maiora veniamus. alios tunc colebant deos.Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit. Non itaque deos suos debuit colere civitas magis quam alios. Et paulo post: Ninus. quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus vice vaporis evanescit. fugerunt. usi voluptatibus quibus voluerunt. non parvo negotio devitandae ingentis cladis oppressit. quaero quorum.

ex tanta deorum turba. deam Tutilinam praeposuerunt. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limemque servare..quod excurrit annos. quae a voluptate appellata est. cur tam male tractatus est Romae. quia veteres aequare hostire dixerunt. si placet. qui populis instituerunt simulacra. qui unum Deum solum sine simulacro colunt. nisi regnum. maturescentibus deam Matutam. 8. ut. hoc in alto colle Capitolium. quod tam diu conservatum est. et metum dempserunt et errorem addiderunt 14.. nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua voce vanitatis. florentibus frumentis deam Floram. sed rura deae Rusinae. ut spica exeat. et quia homo est. involumentis folliculorum deam Volutinam. Limentinum limini 11. Quis enim de hac re novit voluntatem Dei? An plures dii an unus qui et mundus sit (8-13) Quot sint dii rerum naturae servandarum. Omissa igitur ista turba minutorum deorum vel aliquantum intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus. deam Patelanam. erubescant. Haec autem paucissima ideo dixi. si ullus in eis pudor est. ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet. quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est afflictione recreatum. aut Lubentinae. quae cunas eorum administrat. qui infantum vagitibus praesidet. cum segetes novis aristis aequantur. cum runcantur. Quamquam Romanum imperium afflictum est potius quam mutatum. Quid de Iove dicendum. cuius praepositura parvulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuvaret in bello. unius Dei veri castum dedignata complexum. ut anima misera daemoniorum turbae prostitueretur. De isto deo quamvis a poeta dictum convenientissime praedicant: Iovis omnia plena 12. Deinde quaeramus. id est a terra auferuntur. isti attendant speculum suum. quae illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt. sed sata frumenta. quae ita suis quaeque adhibebantur officiis. quod nec istis temporibus desperandum est. cum tantae civitatis perversa consuetudine premeretur. ut tuto servarentur. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem invenire. cum folliculi patescunt. quo Roma tam magna facta est. aut Vaticano. cui nomen est a libidine. aut Cuninae. Physica ratio pensatur de Iove et diis locorum. quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perveniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus. Cui non sufficere videretur illa Segetia. Nimirum ergo Iovis hoc opus est. Quod si ita est. quia me piget quod illos non pudet. cui semel segetes commendarent. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cloacinae tribuere aut Volupiae. Cardeam cardini. Nec omnia commemoro. ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conservasse Romanum. et similia conqueri. sed alio nomine nuncupari 13. collibus deam Collatinam. ut nihil universum uni alicui crederetur. nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret. deam Segetiam. qui nec ad folliculum spicae. deam Hostilinam. omnino sufficit: tres deos isti posuerunt. hunc Varro credit etiam ab his coli. quem potissimum vel quos deos credant illud imperium dilatasse atque servasse. quae poterat esse. iuga montium deo Iugatino. Quando ergo Segetia curaret imperium. 60 . Forculum foribus. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem volunt: hoc eius indicat sceptrum. cum vero iam essent super terram et segetem facerent. ut tam diu tot gentibus imperaret. lactescentibus deum Lacturnum. frumentis vero collectis atque reconditis. quam Romani colebant. quando regnum Assyriis ablatum est. sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium. quamdiu sub terra essent. deam Runcinam 10. geniculis nodisque culmorum deum Nodutum. cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret. sicut quidem et in ceteris gentibus. 9. vallibus Valloniam praefecerunt. quod hi. si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis vani homines dicerent. praepositam voluerunt habere deam Seiam.

id est in gremium telluris aut terrae. quo modo ei rite virgines a Veneris operibus abstinendo servierunt? An Veneres duae sunt. cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore. si caelum est ille et illa terra. aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent: quid est quod mare Neptuno tribuitur. aliud aerem. si aliquam partem implet et Iuno. Iuno tenet. sine quibus civitas esse non potest. soror et coniux. inquiunt. quod talia dicimus de diis eorum. 11. ut aerem Iunonem subterfusam desuper amplectatur. fabularum est ista garrulitas. tria potius elementa mundi esse. inquiunt 20. si secundum istorum non poeticos. additur Neptuno Salacia. terram vero tamquam coniugem eamdemque matrem (quia hoc in divinis turpe non est) fecundis imbribus et seminibus fetet. nobis suscensere. suis aris sacrisque veneratos 23. et sibi non suscensere. Nam sicut inferiorem caeli partem. ita nihil ex igne nascatur. et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. aliud Tellumonem putant. sed sacrorum libros non solum Iuno. modo autem (ne sit necesse per cuncta discurrere) deus unus. puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esse quam terra quantalibet diversitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor vel tribus elementis corporeus completus est mundus: Minerva ubi erit? Quid tenebit? Quid implebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est. Neque de figmentis poeticis... in aere Iunonem. terra Plutoni? Et ne ipsi quoque sine coniugibus remanerent. et ideo illi virgines solere servire. modo inde suas partes sorori et fratribus cedat. An uterque utrumque implet. qui Saturnum colunt. Cur illi etiam Iuno uxor adiungitur. etsi non sublimior. ut iam poetae tolerabiliora confingant. Aqua vero sive superior sive inferior utique aqua est. aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus. inquiunt 19. et ambo isti coniuges et in duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Cur ergo aether datur Iovi. modo totum simul cum aere sit ipse caelum. de quo multi a poeta nobilissimo dictum putant: Deum namque ire per omnes 61 . Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas. Plutoni Proserpina. eamdem etiam Vestam volunt 25. eorum veteres proderent. . alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum.10. cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint. et haec duo elementa coniuncta sunt. una virginum. Aut si aetheris partem superiorem Minervam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iovis capite nata sit 18: cur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur. cum facta sint utique caelum et terra? Nam hoc quoque in libris suis habent eorum docti atque sapientes 21. una virgo. Quodlibet igitur physicis rationibus et disputationibus asserant 26: modo sit Iuppiter corporei huius mundi animus. qui universam istam molem ex quattuor vel quot eis placet elementis constructam atque compactam implet et movet. in aethere accipimus. quia et hic aliquas differentias volunt esse atque in ipsa terra aliud Terram. ad fabulas redis. Tempus ergo colunt. Nunc vero omni modo affirmaverunt aliud esse aetherem. Quam totam vanitatem aboleri et exstingui utique ab illo oportuit. quae dicatur Soror et coniux 15? Quia Iovem. Si enim haec ita essent. inquiunt. Absit autem ut meretrix. Rursus. aliquando Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere. inquiunt 16. cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos. et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos. suis officiis distinctos. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. ut singula deorum coniugia dividerentur singulis elementis. quod sit Iove superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Cur non de Iove ipso erga Saturnum iustitia ista servata est? An quia victus est? Ergo pugnarunt? Absit. qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et (quod esset incredibile. non quattuor 17. de quo dictum est Iovis omnia plena. ut vanescat in ancillis eius honorata virginitas? Si enim Vesta Venus est. alia coniugatarum. quae etiam Vesta est. Eamdem Terram etiam matrem deum vocant 24. Quid enim indignum dicitur. sed etiam mater est Iovis. antequam eas iungerent viris. ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina. quod. quod sicut ex virgine. Non est ergo ille. altera mulier? An potius tres. alterum superius. cum ista filia non sit amborum. nec inveniunt. alterum inferius. quoniam habet maritum. modo sit aether. nisi contestatissime probaretur) haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem instituta sunt eorundem deorum.de Iove et diis addictis colendis moribus atque pueris. ne filio Iunonis et cooperario Minervae facere videamur iniuriam. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique virgo. aliud Tellurem. id est aerem. temporis longitudo est. sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit 22. Ecce fabulis non credatur et de diis meliora sentiantur: cur ergo non data est patri Iovis. Eamdem Terram Cererem. Quae ista iustitia est. Quis enim ferat. qui est natus ex virgine.

sicut sunt homines. sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante. ipse dea Iuventas. ipse sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sententias inspirando. potuisse offendi. et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere. praesit fortuitis voceturque Fortuna. Minerva in ingeniis 28. id est totum ipsum Iovem. ipse opem ferat nascentibus excipiendo eos sinu terrae et vocetur Opis. qui est apud Graecos Priapus 29: si non pudet. quid infelicius credi potest. in diva Educa escam praebeat. Saturnus in tempore. ipse cunas tueatur et vocetur <dea> Cunina. alia concitari. non sit alius. cum dicunt omnia sidera partes Iovis esse et omnia vivere atque rationales animas habere.. quod calcaverit quisque.Terrasque tractusque maris caelumque profundum 27. ipse sit postremo etiam in illa turba quasi plebeiorum deorum. ut volunt. quasi suas virtutes vel membra vel partes. cum in illo uno nemo contemneretur) potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis. cum ipse unus. ne praetermissae sive neglectae partes eius irascerentur: non ergo. in Iano initiator. 12. Venilia. qui haberet omnia. in divinantibus Apollo. nihil omnino remanere. in merce Mercurius. qui praetermissi essent. de actu Agenoria. sicut a nodis Nodutum. quae fata nascentibus canunt et vocantur Carmentes. ipse Lucina. quae canere. ut. quae omnes continet deos. sive sint. in terra Pluto. si unum Deum colerent prudentiore compendio? Quid enim eius contemneretur. in focis domesticis Vesta. quae post praetextam excipiat iuvenalis aetatis exordia. quae a parturientibus invocetur. in inferioribus etiam maris ipse Salacia.. quae possunt occurrere cogitantibus. ipse sit et Fortuna barbata. quam Dei partem 62 . quae numerare doceat. qui non singillatim coluntur. Mars et Bellona in bellis. si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur. quis non videat quanta impietas et irreligiositas consequatur. stulte dicitur. de spe. ipse in vagitu os aperiat et vocetur deus Vaticanus.. in terra inferiore Proserpina. partem Dei calcet. Strenia dea sit strenuum faciendo. qua vivificatur tota ista moles. non vident quam multos non colant. in Termino terminator. quam praefecerunt menstruis feminarum. Haec si ita sunt (quod quale sit. in diva Rumina mammam parvulo immulgeat. quod non sit pars Dei. Si autem dicitur omnes simul. coleretur. in diva Potina potionem ministret. de voluptate Volupia. aras non statuant. si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est. de pavore infantum Paventia nuncupetur. quae sunt innumerabilia. Nulla quippe illarum praetermitteretur. quam multis aedes non construant. dici autem sine verecundia non possunt. quae adultos barba induat (quos honorare noluerunt. isto compendio possent in illo uno omnibus supplicare (sic enim nemo irasceretur. Ceres in frumentis. in sideribus sol et luna et stellae. sicut eis videtur. Numeria. Quid? Illud nonne debet movere acutos homines vel qualescumque homines (non enim ad hoc ingenii opus est excellentia). dea Stimula nominetur. Liber in vineis. ipse in aethere sit Iuppiter. ipse praesit nomine Liberi virorum seminibus et nomine Liberae feminarum. nondum interim quaero). quibus ad nimium actum homo impellitur. quia in Iove sunt quem colunt. quae venit. id est homine. et alia placari. ut deposito studio contentionis attendant. ipse levet de terra et vocetur dea Levana. cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit. qui partum perducat ad diem. quibus eum placet esse mundi animum 31. ut quidam volunt 30. Si igitur irascuntur. praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur Priapus. quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putaverunt et singillatim sacrificandum. An Iuppiter ipse mundus vel eius animus. non metuunt paucis placatis toto caelo irato vivere? Si autem stellas omnes ideo colunt. . Nam ut alia omittam. in fabrorum fornace Vulcanus. ipse in Iugatino deo coniuges iungat. si totus mundus est Deus. ut ex ipsius anima.vel ipsa ratio rerum humanarum sit. quia rumam dixerunt veteres mammam. si praeter alteram irasci altera potest. ipse in mari Neptunus. omnia ista partes eius sive virtutes eius. ipse sit Diespater. sed suam quaeque pars habet vitam a ceteris separatam. ipse sit Mutunus vel Tutunus. ut sit unum animal constans ex animo et corpore. Si autem sola animalia rationalia. de stimulis. ut hoc qualecumque numen saltem masculum deum vel a barba Barbatum. sed ipse in illis deabus. velut unius animantis haec tota vita est. sed quia barbas habet Fortunium nominarent). Quod si ita est. et ideo sine controversia deos esse 32. quo modo bestias ab eius partibus separent. multo numerosioribus praeberetur. vel certe non Fortunam. partes Dei esse contendunt: non video quidem.. atque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia. Camena. 13. et cum virgini uxori zona solvitur. Diana in silvis. hi omnes dii deaeque sit unus Iuppiter. vitae atque animae cunctorum viventium pro cuiusque nascendi sorte sumantur. quae sententia velut magnorum multumque doctorum est. ipse invocetur et dea Virginensis vocetur. ipse sit dea Mena. haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi (non enim omnia dicenda arbitratus sum). quid perderent. ipse in aere Iuno.

qui cognosci et coli possunt. cur non et victoria munus eius habeatur? Quod profecto haberetur. cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant omnes deos suas habere vitas. cum omnes occupati sint officiis et operibus propriis. An dii Romanorum imperio augendo faverint (14-34) Cur augendo imperio plures dii si Victoria faverit. Mala vota sunt optare habere quem oderis vel quem timeas. non iniqua. eum quietem habere non posse? Ad quam vocat verus Medicus dicens: Discite a me. ut omnes non possint.vapulare. dum bellorum causas iniquitas excitat. et invenietis requiem animabus vestris 36. Victoria eadem bella feliciter terminat. Videant ergo ne forte non pertineat ad viros bonos gaudere de regni latitudine. nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis. Si ergo iusta gerendo bella. an potius ita significatum est. murcidum. deam Murciam. sed daemoniorum. impias atque omnino damnabiles quis ferre possit. 14. id est nimis desidiosum et inactuosum. id est aliena iniquitate et dea Victoria. Romani imperium tam magnum adquirere potuerunt. nullum eorum esse partem cuiusquam. deam Stimulam. quae ad agendum ultra modum stimularet. cum aedem haberet extra portam Collinam 35. Sed procul dubio felicitas maior est vicinum bonum habere concordem quam vicinum malum subiugare bellantem. ideo non incongrue dicitur etiam ista felicitas. sicut appellatur illa Victoria. quae faceret strenuum. quia tam multi sunt. Hic primum quaero. si quies et iustitia finitimorum contra se bellum geri nulla provocaret iniuria ac sic felicioribus rebus humanis omnia regna parva essent concordi vicinitate laetantia et ita essent in mundo regna plurima gentium. his omnibus diis et deabus publica sacra facere susceperunt. ut ait Pomponius 34. "Quietem" vero appellantes. Aut si regnum munus est Iovis. Proinde belligerare et perdomitis gentibus dilatare regnum malis videtur felicitas. Nam si hoc ipse non fecit. Quas enim hic partes Iuppiter haberet. regnum adiuvit ut cresceret. dii coluntur. deam Streniam. Sed quia peius esset. Quid de dea Quiete sit dicendum. iniquas. sed verus Rex regum et Dominus dominantium 33 cognosceretur atque coleretur. etiam Iove vacante vel aliud agente. ipsum credo ab eis putari regnum constituisse vel auxisse Romanum. Quorum Iuppiter quia rex praesidet. quod. 63 . qui illam turbam colere perseveraret non plane deorum. si Pavor et Pallor et Febris dii Romani esse meruerunt? His igitur duabus. si Regnum etiam ipse appellaretur. quos vult esse victores? Hac dea favente et propitia. dii habentur. sed omnes colendos. Cur autem et iniquitas dea non sit vel externarum gentium. non impia. 15. quem alium deum opus tam magnum potuisse aggredi credant. quod utique parvum esset. etiam feriato Iove crevit imperium. cum quibus iusta bella gesta sunt. cum ea. ipsi pro suis partibus invocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem. publice illam suscipere noluerunt. dii vocantur. bonis necessitas. Augendo imperio bellum est iniustum et si Victoria terminetur. numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam cooperatam videmus. sibi quemque vivere. si Victoria dea est? Aut quid ipso Iove in hac causa opus est. 16. ut essent cum quibus iusta bella gererentur et augeretur imperium. Iniquitas enim eorum. An Victoria ipse sit Iuppiter. quae gentes non subditae remanerent? Quae regna non cederent? An forte displicet bonis iniquissima improbitate pugnare et finitimos quietos nullamque iniuriam facientes ad dilatandum regnum bello spontaneo provocare? Plane si ita sentiunt approbo et laudo. quae faciebat iniuriosos. vocaverunt deam Agenoriam. Miror autem plurimum. quae possent beneficia eius putari. quae praeter modum non moveret ac faceret hominem. nec alter irruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augeri. cur non etiam ipsum regnum aliquis deus est? Cur enim non ita sit. quae faceret quietum. cum puer vapulat? Iam vero partes Dei fieri lascivas. quae ad agendum excitaret. quoniam mitis sum et humilis corde. Utrum indicium fuit animi inquieti. a quibus non colitur. cum deos singulos singulis rebus et paene singulis motibus attribuerent. si Victoria faveat sitque propitia et semper eat ad illos. si non lapis in Capitolio. ut possit esse quem vincas. ut iniuriosi iustioribus dominarentur. ut sunt in urbe domus plurimae civium.

Unde autem sciunt illi quid sit fides. et tamen se ipsi non ridebant. sed iterum. ut prosit. illis aliud? An illa. quae dea est. quibus dea possit Felicitas invitari. hoc alii philosophi. diversae arae. his aliud. non quae meritis venit. cur non deus est et triumphus. An forte dicunt. inquiunt 38. quod a matronis dedicatum est et appellata est Fortuna muliebris. quo voluerit. ut quid aliud. sed in templis colebant. quod mittat non Victoriam. quicumque scimus quid sit. Ubi est definitio illa Fortunae? Ubi est quod a fortuitis etiam nomen accepit? Nihil enim prodest eam colere. quae ita caeca est passim in quoslibet incurrens. qui nolunt habere merita. Non enim. sed Angelum suum et faciat vincere quem voluerit. quae simulacrum dedicaverunt. cum talia deliramenta non apud poetas legebant. sed donum Dei est. Quid. non saltem muliebris. Iuppiter mittit? Colatur ergo ipse solus. Quo modo ergo dea Fortuna aliquando bona est. ei uni tantummodo supplicarent. in partibus iustitiae fides est maximumque locum apud nos habet. quem deorum regem pro sua opinione confingunt. aram meruit. quam boni habent praecedentibus meritis. quod et Fortuna dea putatur et colitur? An aliud est felicitas. quae quidem si dea esset. Non enim malignis daemonibus etiam sic difficile est fallere. temperantiam 40. semper est bona? Ipsa est ergo Felicitas: cur adhibentur diversa nomina? Sed hoc ferendum est. quod eam rite matronae dedicaverint 39. Tantum sane huic velut numini tribuunt. felicitas autem si mala fuerit. Quid diversae aedes. quod et Felicitas dea est? Aedem accepit. hoc est bonae fortunae. Hoc Plato dicit 37. non enim potest ei iubenti et eam quo voluerit mittenti Fortuna resistere. a quo solo dari potest. ut ab illa videantur et amentur. Iovem igitur de omnibus rogarent. ipsa ab illo impetretur. si ipsa esset. et omnis falsorum deorum turba vanescet. fortuna non est. etiam locutum esse memoriae commendaverint atque dixisse non semel. 19. dea non est. Virtutem quoque deam fecerunt. quam Fortunam vocant. Sed illos miror appetitores 64 . nisi ut homines recte vivere non curarent conciliata sibi Fortuna. Quod quidem si verum sit. quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si Fortuna loquitur. ut suos cultores plerumque praetereat et suis contemptoribus haereat? Aut si aliquid proficiunt cultores eius. 18. cuius primum et maximum officium est. hoc excellentes rei publicae populorumque rectores. ut simulacrum eius. felicitas non erit. sacra congrua persoluta sunt. ut non ipsae. Si autem suos cultores discernit. responderent isti ridenda esse figmenta poetarum. qualia si poetae fingerent atque a nobis exagitarentur. fortuna vero. multis fuerat praeferenda. hoc est uno tempore. non veris attribuenda numinibus. Ipsa ergo sola coleretur. ut in verum credatur Deum? Sed cur non sufficerat Virtus? Nonne ibi est et Fides? Quando quidem virtutem in quattuor species distribuendam esse viderunt. simul et bona esset et mala. malae fortunae. quae dicitur bona. quae sine ullo iudicio venit et ad bonos et ad malos? Ut quid autem colitur. putarentur tantum miraculum muliebri loquacitate finxisse. Fuit enim Fortuna loquax et muta Felicitas. iniquum non potest. et victoriae iungitur vel maritus vel frater vel filius? Talia quippe isti de diis opinati sunt. numquid. si fortuna est. Nam cum sint et alii plurimi simul. iustitiam. quod iustus ex fide vivit 41. quo misisset Victoriam. Ubi enim ipsa esset. Quo modo ergo bona est. habitaculum illi se ipsum facit. sine ullo examine meritorum fortuito accidit hominibus et bonis et malis.17. quorum artes atque versutias hinc potius isti advertere debuerunt. sed de illo vero Rege saeculorum. non fortuito venit. Et nunc quia dea non est. Certe omnes deos utriusque sexus (si et sexum habent) non nisi bonos existimare debemus. fortitudinem. Insaniunt mulieres Fortunae muliebris. iam merita sequitur. aliud fortuna? Quia fortuna potest esse et mala. solet enim et una res duobus nominibus appellari. Aut certe istam mali colant. diversa sacra? Est causa. sed virilis potius loqueretur. quid boni non esset? Sed quid sibi vult. Nam si victoria dea est. An et ipsam. quae fortuito accidit. unde etiam Fortuna nominatur. Quae deae sint Virtus et Fides. quae nulla substantia est. sed in malignum daemonem repente convertitur? Quot sunt ergo deae istae? Profecto quotquot homines fortunati. mirari nos non oportet. posset ei audere resistere et suam potius facere voluntatem. An Felicitas et Fortuna deae sint. aliquando mala? An forte quando mala est. cuius consilium occultum esse potest. quod illa dea locuta est. 20. prudentiam. et quoniam et istae singulae species suas habent. quia felicitas illa est. si dea est et sub illo rege est. quod deam victoriam Iuppiter mittat atque illa tamquam regi deorum obtemperans ad quos iusserit veniat et in eorum parte considat? Hoc vere dicitur non de illo Iove. Sed cur et Fides dea credita est et accepit etiam ipsa templum et altare? Quam quisquis prudenter agnoscit.

Hoc etiam alia similitudine affirmat dicens. inquit. nec solum ad bona capienda quisquam alius. si autem dea est. deo Statilino stantes. habenti felicitatem. ad eamdem pertinet felicitatem: cur non intellectum est dona Dei esse. Quid doctrinae vel a Mercurio. non deas? Si autem putatae sunt deae. cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est. cum. Sed in illa una virtute et fides est et pudicitia. Si Iuppiter. non modo bene vivere. deae Adeonae adeuntes. ut bene belligerarent. Miror autem. vel a Minerva petendum esset. Unde ab eo. sicut Saturno Iovem. ut mimi 65 . ut vincerent. ut bonam haberent mentem. cui virtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda complectitur virtus. quem ducem. Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium. diis agrestibus. quando quidem etiam virtutem consequi felicitas magna est? Varro testis est cuique deo aliquid spectare. non ipsae sunt deae. post argentea. si fides dea est. Quid opus erat parturientibus invocare Lucinam. conferret hoc parentibus eius cultoribus suis. si sciatur quam quisque Deus vim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. cum eius nomine nonnulli Romani principes non parvam gloriam compararint? Cur denique fortitudo dea non est. verum etiam dicit quid ad quemque pertineat? Quoniam nihil prodest. quae adfuit Curtio. inquit. quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit. ut pecuniosi essent. propter hostes depellendos diva Pellonia. Felicitas maxime invocanda quia ab ipso Deo est. ut haec daret. vel facillime pellerentur. quod pro ingenti beneficio Varro iactat praestare se civibus suis. cum posset magno facilique compendio una dea Felicitas cuncta conferre. cur non dicatur et virtutem ipsa conferre. quando esset grande periculum? Nec deus Spiniensis. ut non accederet. Quare prudentia. haec enim veri Dei munera sunt. Ex eo enim poterimus. scire quem cuiusque causa deum advocare atque invocare debeamus. quia et aurea subsecuta est. Quid ergo erat necesse propter haec bona vel animi vel corporis vel externa tantam deorum turbam colere et invocare (quos neque omnes commemoravi. inveniant si possunt aliquid. omnia optanda felicitas. sed vivere omnino neminem posse. Sed si virtus non nisi ad ingeniosum posset venire.multitudinis deorum. saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. deo Aesculano et filio eius Argentino. si adesset Felicitas. quod Graece dicitur virtus. a quo quid utensile petere possit. deae Cuninae iacentes. deo Honori. quos coli oporteat a Romanis. cum se pro patria in abruptam terram praecipitem dedit. et maxime ipsi divae Fructeseae. 21. ut eis ingeniosi filii nascerentur. sed vanitas facit. Quid est ergo. cuius partes ceteri dii putantur. cum dexteram porrexit in flammas. sed Dei donum est. quae adfuit Decio patri et Decio filio. quem adiutorem assumere. quibus similiter aedes et aras dedicare potuerunt? Cur temperantia dea esse non meruit. sed neque ad depellenda mala quaereretur? Cur enim esset invocanda propter fessos diva Fessona. nec dea Robigo. quare aliis tam multis deabus iniuriam fecerint praetermittendo eas. quem doctorem. deae Pecuniae. id est acutos faceret. Quem deum isti si haberent. non solum bene parerent. deae Victoriae. deae Ruminae sugentes. Marti et Bellonae. quia. cum pro exercitu se voverunt? Si tamen his omnibus vera inerat fortitudo 42. quare sapientia nulla numinum loca meruerunt? An quia in nomine generali ipsius virtutis omnes coluntur? Sic ergo posset et unus Deus coli. ideo colebatur. cum virtus omnia se cum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque vivendi virtus a veteribus definita est 43. quae adfuit Mucio. hominis alicuius medici nomen formamque nosse. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute et Felicitate tractamus: si felicitas virtutis est praemium. 22. deo Volumno et deae Volumnae. Has deas non veritas. propter aegros medicus vel Apollo vel Aesculapius vel ambo simul. sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes. diis nuptialibus. deo Vaticano vagientes. si bonum aliquid est latitudo regni atque diuturnitas. ut spinas ex agris eradicaret. quid opus erat deo Catio patre. quae tamen extra in aedibus propriis altaria meruerunt. ut hoc ei conciliata donaret. nec ipsi potuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos providere). quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti virtutem. quae sicut voluerunt pro sua opinatione finxerunt. unde modo non agitur. non dea. quod Argentinus non genuit Aurinum. quis tector. quia prius aerea pecunia in usu coepit esse. et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium. deae Menti. ut fructus uberrimos caperent. quia non solum commemorat deos. quis pistor. ne faciamus. si ignoret quisnam sit faber. qui catos. ut bona vellent. etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas. rogaretur: una Felicitate praesente et tuente vel nulla mala exorirentur. nomen artis Latinos traduxisse putaverunt 44. unde. eo modo nulli dubium esse asserens ita esse utilem cognitionem deorum. ut bene coniugarentur. Verum tamen ubi est virtus et felicitas. si nescias eum valetudini opitulari atque ita ignores cur ei debeas supplicare. Abeonae abeuntes. ita et patri Argentino et avo Aesculano Aurinum praeponerent. ut honorarentur. ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt.

qui se timeat fieri regem. qui non cesserant Iovi. Marte.cui omnes auxilium peterent.. non cultus falsorum tot deorum. postea deus fieret. Sed ipsi etiam. Lunam. utrum vellent Felicitati loco cedere.. utrum concedere locum vellent Iovi. 23. si vera monstraret. Terminus et Iuventas 48. per augurium quaesivit. Opem. cur non ipsa una quae coleretur constituta est. ut ipsum verticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. Praesente quippe Felicitate omnis pavor et pallor non propitiatus abscederet. Iuventatem. quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat. Deinde quid est hoc. sed ad contumeliam potius invitata est. cum rex Tarquinius Capitolium fabricari vellet eumque locum. Sed (unde nunc agitur) si libri et sacra eorum vera sunt et Felicitas dea est. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent cives. Quis non huic gratias ageret. quando nihil deesset. Martem. . Iovem. nec ut putant. qui ei dignior aptiorque videbatur. quos Selectos vocant 47. 23.. sed pulsus aufugeret. 4. cur non vel illustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat. non id contemptu eius facerent. inter quos etiam deam Cloacinam. faceret Iuppiter. qui maiori et regi suo nullo modo cedere loco voluerunt. Lucem et quoscumque alios addidit. quos dicunt in consilium Iovis adhiberi 46. ubi vera non erat pietas? Pietas est enim verax veri Dei cultus.solent. Aut si non cederent. nec inter deos. et adhuc nemo felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset vera felicitas. Cur enim non aliquid melius quam ipsi Iovi? Nam quae etiam Iovi regnum nisi Felicitas dedit? Si tamen cum regnaret felix fuit. si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex. nullus autem invenitur. quot daemoniorum. Non enim quispiam resisteret Felicitati. Ipsi ergo dii si per auguria vel quolibet modo eos posse consuli putant. unde omnis boni voti petendum esset auxilium. Terminum. Mars. non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi voluntate cessuros.. sed crimina colentium? . Faunum. de hac re consulerentur. nisi. etiam ipse Iuppiter cederet. Felicitas constituta est? Templum aliquod ei fieret. 3. sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. quia multi erant illic. a Lymphis vinum 45.. 1. Nam sicut habent eorum litterae.non tribuit Romanorum reipublicae felicitatem. ut hoc vix homines doctissimi scirent. quod neque inter deos Consentes. Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum. quod et tam sero et non ad honorem. Iuventate contemptus est. si hanc deam propitiam non haberet.. Martem. Nullo modo omnino. Tiberinum. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret. Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda visa est. ab diis aliis cerneret praeoccupatum. An forte iuste est indignata Felicitas. Et potior est felicitas regno. ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua 66 .. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum civilium infelicitas subsecuta est. et optemus a Libero aquam. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum. ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pavor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum.. quod fieri non potest. quae illis regem fecerat Iovem. sicut a Termino.quia una esset divinitas. atque ideo Capitolium ita constructum est.. Solem. Picum. qui esse vellet infelix. quae posset universa conferre et compendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Cur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Cur ipse Romulus felicem cupiens condere civitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid diis ceteris supplicavit. et si unum verum Deum. ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis. ubi aedes maior atque sublimior Felicitati construeretur.. si consuleretur. a quo essent omnia bona. 2.. profecto cederent Felicitati. quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. Vulcanum. ubi Capitolium constitutum est.. 23. si forte aliorum aedibus vel altaribus iam fuisset locus occupatus. hominibus colendum doceret? Felicitas recens dea. Magna sane utilitas. atque ipsi inde cedere omnes voluerunt praeter illos quos commemoravi. 23. qui se nolit esse felicem. Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba videre non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse novos Pavorem atque Pallorem propitiandos non introduceret. quod ei fecerunt tres dii. si deam istam nosset aut coleret. Nemo enim dubitat facile inveniri hominem. .

quorum cor non nimis obduruit. Sic enim carere non potest infelicitate. ideo ipsius rei nomine. sed numen illud attenditur a quo felicitas datur. quem nominant Iovem. quas ab eis sentiebant dari. non Pomum. qui populo spectante ad supplicium duci iussus est. non deos 50? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi. ait Tullius. quam credebant ab illo dari. non petit. Dii sibi tribui flagitant ludos scaenicos. Merito displicuit viro gravi divinorum criminum poeta confictor. Cui autem sufficit (non enim habet homo quid amplius optare debeat). an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi dii ista suis honoribus exhibenda flagitaverunt. non Segetem.multitudine derelicta coleretur una Felicitas. Non est ipse. si dea est): quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere. iste pueri pulchri impudicus amator et raptor. quia id quod neglectum fuerat factum est. Ista nobis reddita ratione multo facilius eis. numinibus videlicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. quae concordiam. sicut a cunis Cuninam. quae ab omnibus petebatur. Cur ergo ludi scaenici. propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit. in senatum nuntiaret. non Cunam. Inter eorum commemoratur virtutes et miranda facta quod dicam. quae dat virtutem. unius templum frequentaretur a civibus qui felices esse vellent. non omnino pecunia dea ipsa putata est. cladem nisi fieret praenuntiarunt. inquam. ita Virtus. sed contra instituta maiorum. et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur. qui honorem. eum appellare voluerunt. quam possis a se ipsa impetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam loci dignitate debuerunt. obstinatione superbae voluntatis offendens. Sed Fingebat haec Homerus. quorum esset nemo qui nollet. 25. maiores nostros insipientes fuisse credendum est. aliqua vocabula inde flectentes. Concordia. qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum. Dei dona deos sibi faciens et ipsum. ubi haec dictitantur cantitantur actitantur. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem velit accipere vel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit (habet autem.. quia neglectum est aliquid. . ut vix inveniatur qui Summani nomen. Usque adeone. 26. quem iam colebant. sicut carere non potest fame. non Bellum. uni supplicaretur. ut ludi Romani instaurarentur. Sicut enim apud ipsos legitur 49. illi non sufficiat hic deus. cuius ea dona sunt. coluerunt magis quam Iovem. quod primo eorum die in quodam scelerato. cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas. <sicut> a pomis Pomonam.. quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem. cui non sufficit munus eius. sicut a bubus Bubonam. quoniam. qui verum habet. Sed postquam Iovi templum insigne ac sublime constructum est. cum felicitas dea dicitur. quae dat victoriam. quod audire iam non potest. cui nocturna fulmina tribuebant. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis. non ipsa quae datur. sicut a bello Bellonam nuncupaverunt. Cum ergo ille qui somnio commonitus 67 . qui tam multos colebant deos. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent. munus est Dei: ille Deus quaeratur. Illi. 24. quorum deorum nomina non inveniebant. sed utique ab illo. inquiunt. non utique alium vel aliam. deorum honoribus exhibentur. eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur. ut Pecunia dicta est dea. Ita. non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis. placatos se esse monstrarunt. quam stultorum hominum multitudo vana sectatur. Romani veteres nescio quem Summanum. in quibus et ipsum eorum regem Iovem: quia nomen eius. a qua daretur felicitas. qui eam dare possit. se saltem legisse meminerit. Libet autem eorum considerare rationes. et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos 51. atrociter imperarunt. nomine ipsius Felicitatis inquirerent. persuadebimus fortasse quod volumus. Si autem felicitas dea non est. ut haec nescirent munera divina esse.ipsamque felicitatem unius dei esse donum. Iste alienarum dicitur adulter uxorum. quod verum est. non Bovem: aut certe nulla vocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur.. qui panem pictum lingit et ab homine. neque ipsum Iovem cum tantis iniuriis colendum putarent. satis ergo indicarunt nec ab ipso Iove dari posse felicitatem. sicut a segetibus Segetiam. Victoria.. ignorabant. Confirmo prorsus a quodam deo. inquiunt. quem nesciebant. Physica ratio disseritur deos unius dei esse munera. ipse colatur. atque ita ipsa a se ipsa peteretur. severissime vindicarunt. quae dat pecuniam. a quo daretur felicitas. earum rerum nominibus appellabant deos. inter res divinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum. et sufficit. et hoc senserunt homines. serviat uni Deo datori felicitatis. ad quem diurna fulmina pertinerent. Honor.

Iam vero si adversus eos Iovem interpelles. quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iovem nuncupatis. Praeclara religio. vel potius accusantur honoribus. alium adulterare. ut cum aliqua concumbat. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis importastis ista pontifices: deos ipsos roga. quod multa de diis fingantur indigna. sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt 57. quam si de illis vera dicerentur. secundum non congruere civitatibus. cui talia displicebant. qui tam infeliciter colebatur. Quid aliud? "Quod eorum qui sint dii non habeant civitates vera simulacra. nisi diabolo serviretur? Itane iste Romanum conderet dilataret. Hoc enim si possent. si de illis ista fingantur. non esse deos Herculem. credatur ei expedire quod fallitur. vi compulsos esse exhibere talibus diis. dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet. quibus deos dilacerari videbant. secunda nocte hoc idem rursus severius imperatum est: amisit filium. quibus instigantibus ista iussistis. quo confugiat liberandus infirmus. alterum a philosophis. ut nec bonis hominibus comparentur. ne tales honores diis immortalibus deferant. maxime ob eam causam. quia non fecit. quod habeat aliqua supervacua. si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur. agebant. de quibus impune finguntur. quod homines fuerint et humana condicione defecerint". Romanum imperium augere et conservare potuissent. Castorem. Quae sunt autem illa. et cum veritatem qua liberetur inquirat. sic item aliquid aliter turpiter atque inepte dicere ac facere. Relatum est in litteras doctissimum pontificem Scaevolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis. 28. immineret. ille irasceretur. quamvis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream. proditur enim ab doctis. ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. si non faceret. tertium a principibus civitatis. eo illi fit a vobis maxima iniuria. diis vero istis falsis et multis ignoratis sive contemptis atque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum 68 . Tum vero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit atque in lectica allatus est in senatum: expositoque somnio. conservaret imperium. quod verus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra 55. nam falsa esse non putat. quae recto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur. si per eorum sollemnia non agantur. Aesculapium. et sic omnia quae retexere piget. Sic ergo et regnum invito quidem Deo vero nullo modo habere possent. Pollucem. aliqua etiam quae obsit populis nosse. prava docent. ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur. quae prolata in multitudinem nocent? "haec. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda. quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? Dii augere imperium non potuerunt. tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis. et ipsos scaenicos non turpes iudicaverunt. Tertia nocte dictum est homini. et nisi ita coleretur. De supervacuis non magna causa est. si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum. continuo valetudine. solet enim et a iuris peritis dici: superflua non nocent 54. qui talibus placantur. qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. inquit. O Scaevola pontifex maxime. honorabilius digniusque coluerunt. quando coleretur. placebant. infelicius irascebatur? Scaevola simulacra reiciens tria esse deorum genera dicit. Quis non videat. eisdem litteris non tacetur: quia sic videlicet deos deformant. victas duas a Venere Troiam evertisse. Poeticum sane deorum genus cur Scaevola respuat. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum 53. praecipe populis. a quo regitur totus atque administratur hic mundus. quod non ibi reperiatur atque ab deorum natura longe absit. qui sanum sapit. Cum etiam sic non auderet. turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam. se non subtraxerunt. Nullo igitur modo dii tales. Primum genus nugatorium dicit esse. Graecis potius donum tam grande conferrent. homine abiectior? Iste daret felicitatem. quando et a morsibus poetarum. Sed non te audiunt. daemones sunt. cum alium faciant furari. Quod dicere etiam in libris Rerum divinarum Varro ipse non dubitat 56. quod maior ei poena. recepta. maior est deorum iniuria. in morbum incidit acrem et horribilem. quovis Romano. Expedire igitur existimat falli in religione civitates. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani.erat postero die iussa facere non ausus esset. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari 52. ludos tolle. Si illud fingebatur. ne talia sibi iubeant exhiberi. 27. Saturnum liberos devorare: nihil denique posse confingi miraculorum atque vitiorum. deam homini nubere. subditos homines malignis daemonibus. sed eam potius iniuriam ferre non possunt. Haec pontifex nosse populos non vult. pedibus suis sanus abscessit. si potes. hoc est ludis scaenicis. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iovem turpissimi histriones cantabant. Iovem ipsum converti in bovem aut cycnum. qui eos in huiusce modi rebus divinis.

naturae tamen rerum sub unius veri Dei regimine atque imperio constitutae religiosum cultum. Disputat apud eum Quintus Lucilius Balbus in secundo De deorum natura libro. sed contra consuetudinem civitatis. inquit. omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. qui Iovi cedere noluerunt. Quamquam haec si vera sunt. Nam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt. quod dii cesserint Christo. accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias. Nam et perturbatis animis inducuntur. ut ait Apostolus. cognationes. nam qui totos dies precabantur. indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis ita loquens: Videtisne igitur. Non enim confessuri sunt. significatum est. et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem civitatibus in angustum fuerant coartati. religionem laudare maiorum eamque a superstitione velle seiungere. verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt. quae ipse secundum Stoicos videtur docere: Non enim philosophi solum. et gens Martia superantibus atque irrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est. 29. cui non cedere pulchrum esset. Falso auspicia vaticinata Romanos numquam cessisse. quod paulo ante commemoravi. ut falsae a viventibus tollerentur. sed etiam (ut cum Titanis aut cum Gigantibus) sua propria bella gesserunt. quando Iulianus deorum illorum oraculis deditus immoderato ausu naves iussit incendi. Ille namque tres provincias nobiles. salvis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. qui cessit Hadriani voluntati. Sed iste Academicus. id est Romanam. non quidem tanto detrimento. 30. qui omnia esse contendit incerta. ad religionem vero. et cum ipse superstitiones ex natura rerum velut physicas et philosophicas inserat. aliud unde cesseras redisse. quia et ipsi. antequam denique ista scriberentur. Huius Dei veri erat auxilium necessarium. summaeque levitatis 62. superstitiosi sunt appellati 63. quo Inventas illa non cesserat Iovi. cessit etiam Iuliani temeritati et Ioviani necessitati 59. inquiunt. exhibendum putabant: Servientes. nemini locum quem teneret daturam. Receptis quoque alio tempore provinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit. genera praeterea. plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse videatur. ut inde nullus evaderet undique hostibus incursantibus militem imperatoris morte turbatum. parum valebant. non habent omnino quid timeant. et post haec acciperent sempiternum. ut sibi sui liberi superstites essent. Mesopotamiam. qua exercitus destitutus mox etiam ipso hostili vulnere exstincto in tantam est redactus inopiam. Cicero augur irridet auguria et irridet homines corvi et corniculae vocibus vitae consilia moderantes 61. Martem et Terminum et Iuventatem nec Iovi regi deorum loco cedere voluisse? Sic enim. nec solum. qui Deo debetur. ut eum auspicia ista pro adversario ponerent. sed media tamen compositione defixi. Nec vero. creaturae potius quam Creatori. dum consuetudinem civitatis timet. sive hic haberent sive non haberent. ubi hodieque persistunt.haberent. qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Iovi. quibus alimonia portabatur. falsumque ostendit auspicium. non deorum. coniugia. Tullius fabulis et simulacris indignatur. quantumcumque haberent. qui pro vera religione morerentur. ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis ratio sit tracta ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. ut fabulae ferunt. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt vanitatis. Viderunt haec intellegentiores gravioresque Romani. nisi placito pacis illic imperii fines constituerentur. qui est benedictus in saecula 60. sed quo modo id possit non invenire? Si enim a 69 . dii bellis proeliisque caruerunt. cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parte defenderent. Aliud est enim non cessisse. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui. ut deus ille Terminus. Armeniam. quae daemonicis ritibus fuerat obligata. Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. quantum concesserat Hadrianus. Ita evacuata est pulchritudo auspiciorum. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani voluntate mutati sunt termini imperii Romani. Et formae enim nobis deorum et aetates et vestitus ornatusque noti sunt. et immolabant. sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium. aliquotiens Romanus exercitus fusus est. inquit. Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum. hoc est versus in fugam. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat. remansit contra Iovem contumacia. ut apud Homerum. Persarum concessit imperio 58. Sed antequam Christus venisset in carne. a quo mitterentur sancti viri et veraciter pii. Vano igitur augurio deus Terminus non cessit Iovi. Assyriam. Quis non intellegat eum conari. sed daemoniorum. iuventutem etiam Romanam propter deam Iuventatem nemini esse cessuram. Martiam gentem. etiamsi illa vana esse sentiebant. quae de libris eorum proferimus. indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem.

nec quod in hac disputatione disertus insonat. nec dubitat eum locum ita concludere. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. castiusque existimat sine simulacris observari religionem. 2. qui nolunt advertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum Spiritus impertiti. ut. inquit. quamvis non iudicio proprio. et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret. Ego ista conicere putari debui. 31. per quos civitates et populi regerentur. nisi 70 . sed ei qui fecit caelum et terram. confiteri ea potius occulta Dei voluntate compulsi sunt quam persuadere conati. per Apostolorum praedicationem. a quo mundum crederet gubernari. quod hi soli ei videantur animadvertisse quid esset Deus. quae civitatem Romanam instituisse commemorat. qui et deceptores et deceptos pariter possident. sed etiam ipsi vulgo despicienda viderentur. atque in tam proximo inventus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur. si eam civitatem novam constitueret. castius dii observarentur 64. implicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores atque cultores. 1. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos. non caelo et terrae sicut iste disputat. quod eum diceret esse animam. nisi evidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse vera. implicat et ipsum. qui totos dies precabantur et immolabant. quantolibet eloquio se in libertatem nitatur evolvere. debere si dicit. Dicit etiam de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. posuisse.maioribus illi sunt appellati superstitiosi. Quod utique non aliam ob causam factum videtur. per fidem martyrum pro veritate morientium et cum veritate viventium non solum in cordibus religiosis. et ad eum finem illa scribere ac perscrutari. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam. Quod vero non ait "errorem tradiderunt". Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. qui. Deum verum esse sentiret. nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi. Agamus itaque Christiani Domino Deo nostro gratias. ut naturam potius incommutabilem. sed animae quoque est effector et conditor). quaecumque tales viri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt. id est veteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. quae non modo vulgo scire non sit utile. per altissimam Christi humilitatem. ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam in vetere populo esset. numquid et illi. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur. quis non videat quantum propinquaverit veritati? Si enim aliquid contra vetustatem tanti posset erroris. Veteres regendae reipublicae plures deos invenerunt. et sine simulacro colendum esse censeret. quae ipsam quoque animam condidisset. nisi tacerentur. Hic certe totum consilium prodidit velut sapientium. mutire auderet in populi contione. 31. Quid ipse Varro. deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur.etsi uni Deo cultus exhibendum intellegat. mansisset. acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere. necesse habebat ista venerari. ad eos redarguendos proferuntur. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur. . sed etiam. quem dolemus in rebus divinis ludos scaenicos. etsi nondum tenebat quod veritas habet (Deus enim verus non anima. qui has superstitiones. ut potius eos magis colere quam despicere vulgus velit. ut dicat. eos civitatibus suis et metum dempsisse et errorem addidisse. ut tradita est.. Haec cum ita sint. quas iste Balbus velut balbutiens vix reprehendit. ac per hoc. sed "addiderunt:" iam utique fuisse etiam sine simulacris vult intellegi errorem. cum ad deos colendos multis locis velut religiosus hortetur. motu ac ratione mundum gubernantem. non potius et animae Creatorem. qui instituerunt (quod iste reprehendit) deorum simulacra diversa aetate et veste distincta. qui eum crederent animam mundum gubernantem. verum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum servitute subvertit. unum Deum colendum fateretur atque suaderet. tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset. aliter existimare populum expediat. Quibus verbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia. tametsi falsa sunt. qui primi simulacra deorum populis posuerunt. profecto et unum deum. Varro vulgi consuetudinem suscipit. Dicit etiam idem auctor acutissimus atque doctissimus. prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. Quod si adhuc. quae non sibi tantum contemptui essent. Quapropter cum solos dicit animadvertisse quid esset Deus. 32..

quae tamen plena in ea vita erit. Nec Lucinam mulieres illae invocaverunt. sine Bubona boves. Iam quod sequitur in volumine sequenti videndum est. sine cultu Priapi coniugibus mixti. ipse dat regna terrena et bonis et malis. quo similiter subditos possiderent. tamen feliciore mansissent. sine tot diis puerilibus educati sunt. hoc modo eos civili societati velut aptius alligantes. sed imitari etiam daemones. Hanc enim possunt et non habere et habere servientes. quos colendos Romani antea crediderunt. et sine victoria quidem non vicerunt. quae vana esse noverant. sed Dei sui munus habuerunt. neque hoc temere et quasi fortuito. Sine dea Rumina suxerunt. possunt et non habere et habere regnantes. 3. ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare volentium manibus ipse servavit. non sane iusti. quod ex rota figuli Nigidius mathematicus adsumpsit in quaestione geminorum. non eam tamen deam. mella sine Mellona poma sine Pomona. Sine Segetia segetes. illius unius veri Dei providentia est. ubi nemo iam serviet. impia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo. Sicut enim daemones nisi eos. non fortuna.quia hominum velut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere et in eo ipso non solum colere. luci templa evertuntur et sacrificia prohibentur. quia Deus est. a nobis putaretur esse confictum. notissimo sibi. sine diis coniugalibus coniugati. sine Educa et Potina escam potumque sumpserunt. populum suum in Aegypto de paucissimis multiplicavit et inde signis mirabilibus liberavit. nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit. 34. de codicibus eorum probetur. quod deorum falsorum usquequaque simulacra arae. intellegentibus et tunc spiritalibus. sed daemonum similes. 71 . Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt. sic et homines principes. ea. quibus solis inhiant qui meliora cogitare non possunt. quamvis nondum in manifestatione praedicantibus. Unus Iudaeorum populus uni Deo servivit. sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis. Et hoc est sacramentum veteris Testamenti. quibus maxima est fallendi cupiditas. sine invocatione Neptuni mare transeuntibus divisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. Quis autem infirmus et indoctus evaderet simul fallaces et principes civitatis et daemones? Summus Deus vera felicitas. et prorsus omnia. ut miris modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret. et in quibus Dei donis esset vera felicitas. quod illic promissa et dona terrena sunt. ab uno vero Deo multo felicius acceperunt. sine Cunina in cunis fuerunt. Itaque ut cognosceretur etiam illa terrena bona. in ipsius unius Dei esse posita potestate. et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore. De geminorum simili dissimilique valetudine. ut. quando earum partus. Et si non in eum peccassent. non in multorum falsorum. De argumento. De Esau et Iacob geminis multum inter se morum et actionum qualitate disparibus. quos fallendo deceperint. pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplicandum putarunt. Causam Romani imperii omniumque regnorum nec fortuitam esse nec in stellarum positione consistere. et hic dandus huius prolixitati modus. quia solus est verus Deus. religionis nomine populis tamquam vera suadebant. 4. cui tamen ordini temporum non subditus servit. cum legeretur in nostris. et quae illis temporalibus rebus significaretur aeternitas. ne eius cultores adhuc in provectu animi parvuli haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. Nec consecraverunt aliquam deam Manniam. 2. quem ad modum hoc fuerit tanto ante prophetatum. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis. 33. sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit: felicitatem vero non dat nisi bonis. ne forte. quando de caelo manna sumpserunt. ubi occultum erat novum. Nymphas Lymphasque coluerunt. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt. 7 LIBER V BREVICULUS 1. possidere non possunt. Deus igitur ille felicitatis auctor et dator.

cuius legibus omnia continentur. De universali providentia Dei. quamvis non eum colerent. ob hoc virtus putatur. De praescientia Dei et libera hominis voluntate contra Ciceronis definitionem. 13. 12. in quo Radagaisus rex Gothorum. 9. 25. Quibus moribus antiqui Romani meruerint. De mercede sanctorum civium civitatis aeternae. qui. 21. Quae sit Christianorum imperatorum et quam vera felicitas. quas Constantino imperatori Christiano Deus contulit. 24. quo uxor ducitur quove in agro aliquid plantatur aut seritur. quibus utilia sunt Romanorum exempla virtutum. 20. .5. De bello. a quo est omnis potestas et cuius providentia reguntur universa. Quo inter se differant cupiditas gloriae et cupiditas dominationis. Quam alieni a iactantia esse debeant Christiani. De resecando amore laudis humanae. 17. 14. 15. 11. 7. 22. 26. 6. De amore laudis. cum tanta Romani gesserint pro humana gloria et civitate terrena. Romanum regnum a Deo vero esse dispositum. quia per ipsum vitia maiora cohibentur. De geminis disparis sexus. De prosperitatibus. De his. De fide ac pietate Theodosii Augusti. cum sit vitium. 19. 16. quam Deus reddidit bonis moribus Romanorum. 10. daemonum cultor. qui non astrorum positionem. Quo fructu Romani bella gesserint et quantum his quos vicere contulerint. LIBER QUINTUS UTRUM RERUM GESTARUM RATIO SIT AN NON Quae de fato aut ratione praemittantur in rebus humanis pensandis (1-11) 72 . sed connexionem causarum ex Dei voluntate pendentem fati nomine appellant. Tam turpiter servire virtutes humanae gloriae quam corporis voluptati. De mercede temporali. si aliquid fecerint pro dilectione patriae aeternae. De electione diei. 18. ut Deus verus. 8. An voluntatibus hominum aliqua dominetur necessitas. uno die cum ingentibus copiis suis victus est. quoniam iustorum gloria omnis in Deo sit. Tempora exitusque bellorum ex Dei pendere iudicio. Quibus modis convincantur mathematici vanam scientiam profiteri. eorum augeret imperium. 23.

Constitutionem vero caeli ac 73 . multi extranei quam ipsi inter se gemini perexiguo temporis intervallo in nascendo separati. nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra quos modo nobis disputatio non est instituta. 1. non agens (non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia 4): non quidem ita solent loqui mathematici. cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam. Causa ergo magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam sive opinionem. quibus caelestis necessitas adhibetur. sed: "homicidam facit" 5. aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant 3.. quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fati nomine appellat. in actionibus. Quia enim hoc deorum falsorum illa quam colebant multitudo non fecit. Prorsus divina providentia regna constituuntur humana. id homines quando audiunt. dum concumberent. qui ea dicunt esse fortuita. quae vel nullas causas habent vel non ex aliquo rationabili ordine venientes. et ubi visum fuerit opportunum esse dicemus. ut etiam ad aegrotandum uno tempore eisdemque causis similiter moverentur. hoc philosophus astrologus ad vim constitutionemque siderum. quae non est dea. qui positionem stellarum quodam modo decernentium qualis quisque sit et quid ei proveniat boni quidve mali accidat ex Dei voluntate suspendunt. honoribus ceterisque rebus ad humanam vitam pertinentibus atque in ipsa morte sit plerumque tanta diversitas. et ea fatalia. quae habere possunt etiam non boni ac per hoc etiam non felices. genere humano decernente fuerat evertenda. in professionibus. sententiam teneat.. ab auribus omnium repellendi sunt. ut quasi locutio quaedam sit illa positio praedicens futura. et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus.. Quale deinde iudicium de hominum factis Deo relinquitur. si easdem stellas putant habere hanc potestatem traditam sibi a summa illius potestate.. Quae de fato et sideribus quidam opinentur. Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. deinde in una domo eisdem alimentis nutriti. Sed illi. quod indignissimum visum est de stellarum voluntate sentire? Quod si dicuntur stellae significare potius ista quam facere. quae praeter Dei et hominum voluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt 1. in conceptu autem per unum concubitum uno etiam momento seminati? . qui potest et illa bona dare. quos deos putant. scriptum reliquisse. Quoniam constat omnium rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem. ita primordia conceptorum affici potuerunt. quoniam parentes ut erant corpore affecti. ut volentes ista decernant: magnam caelo faciunt iniuriam. quae in siderum positione reperire se putant: quid fit. cum simul aegrotare coepissent et eorum morbus eodem tempore ingravesceret. Cur enim non hoc primum dicit. ut similiores eis sint. eadem constitutione astrorum natos eademque conceptos solebat asserere 7.PRAEFATIO. eisdem etiam exercitationibus assuefacti tam similia corpora gererent. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi vim positionis siderum. volunt esse cultores. qua causa Deus. quantum ad haec attinet. qui sine Dei voluntate decernere opinantur sidera quid agamus vel quid bonorum habeamus malorumve patiamur. quod nihil umquam dicere potuerunt. Cicero dicit Hippocratem. sed contra hos qui pro defensione eorum. artibus. ubi aerem et loci positionem et vim aquarum plurimum valere ad corpus vel bene vel male accipiendum medicina testatur. linguam corrigat. verumtamen ut concedamus non eos ut debent loqui et a philosophis accipere oportere sermonis regulam ad ea praenuntianda. in eventis. sed donum Dei. cum Dominus ille sit et siderum et hominum? Aut si non dicunt stellas. Christianae religioni adversantur. eodem levaretur 6. sola colenda merito diceretur): iam consequenter videamus. in cuius velut clarissimo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera facienda decerni. Illi vero. quod postea dicturus est. accepta quidem potestate a summo deo. Ita quod medicus pertinere credebat ad simillimam temperiem valetudinis. Haec enim opinio quid agit aliud. nisi qui potest eos facere felices (unde si illa dea esset. cur in vita geminorum. ut verbi gratia dicant: "Mars ita positus homicidam significat". nobilissimum medicum. quos Posidonius Stoicus. qualia si aliqua terrena civitas decrevisset. licet falsorum. quae fuerat quo tempore concepti natique sunt. quosdam fratres. In hac causa multo est acceptabilior et de proximo credibilior coniectura medicinalis. quod aliqui alienant a Dei voluntate 2.de horoscopo et valetudine. non solum eorum qui veram religionem tenent sed <et> qui deorum qualiumcumque. et multa iam diximus. arbitrio suo ista decernere. multum astrologiae deditus. Quae si propterea quisquam fato tribuit. geminos suspicatum. 2. sed in talibus necessitatibus ingerendis illius omnino iussa complere: itane de ipso Deo sentiendum est. ut consecutis ex materno corpore prioribus incrementis paris valetudinis nascerentur. qualis est quando quis nascitur sive concipitur.

quae pertinent ad illas minutias. Quid de uxoribus. Numquid hoc dicitur. Hoc figmentum fragilius est quam vasa. cum tam multa diversissimi generis diversissimorum effectuum et eventorum eodem tempore in unius regionis terra eidem caelo subdita potuerint concipi et nasci. inquit. quando deambulet. quae ad illud secretum pertinent. Ac per hoc si tam celeriter alter post alterum nascitur. scribunt. quam est geminorum vel humilitas generis eadem vel nobilitas. ubi ponitur horae notatio. Quod enim conantur efficere de intervallo exiguo temporis.siderum. et alio dormiente alius vigilabat. quae observari notarique possunt: quid hic agit rota illa figuli. et alio loquente tacebat alius. quanta invenitur in geminorum voluntatibus actibus moribus casibusque diversitas. in tanta rapacitate caeli. nescio cuius sit insolentiae. quid de rebus. quanta diversitas! si ergo haec ad illas pertinent minutias temporum. rebus minimis tribuuntur. quando in moribus operibus casibusque geminorum plurima plurimumque diversa monstramus? Moribus diversa vita fuit geminorum Esau et Iacob. Fictum commentum est Nigidii de geminis. alteri non obveniat: cur audent ceteris. quaecumque dissimillima perhibentur in moribus casibusque geminorum 10. Dum enim rotam figuli vi quanta potuit intorsisset 9. diversis alimentis et exercitationibus. unde et Figulus appellatus est. nonne satis istos redarguunt. currente illa bis numero de atramento tamquam uno eius loco summa celeritate percussit. si nolit imperitorum mentibus in eis quas nesciunt rebus illudere. quid de filiis. momenta vero illa partium minutarum. tanta in actibus disparilitas. quod nemo potest comprehendere et momentis annotare nascentium? Si autem propterea talia dicunt in aliorum genituris. aut plus etiam valet. unus a matre diligebatur. Sic. quod de corporum simili temperatione veniebat? Cur enim similiter eodemque tempore. propter caeli particulam. qui gemini non sunt. quanta rotam bis ipse percussi. verum etiam dispares aegritudines perpeti. ponunt 8. quando vel quid prandeat?): numquid ista dicimus. quia uno ambulante alius sedebat. rationem redderet Hippocrates. quia utique simul nasci ambo non poterant? Aut si nihil momenti attulit. quem horoscopum vocant: aut non tantum valet. Nati sunt duo gemini antiqua patrum memoria (ut de insignibus loquar) sic alter post alterum. quod respondisse ferunt Nigidium hac quaestione turbatum. unus honorem. quae illa rotatione finguntur. ne mathematicorum vaniloquia convincantur? Quid de horoscopo conceptus et nativitatis geminorum sentiendum. non alter prior. et constellationibus non adscribuntur: quare aliorum constellationibus inspectis ista dicuntur? Si autem ideo dicuntur. Frustra itaque affertur nobile illud commentum de figuli rota. quod constellationibus comprehendi non potest. deinde inventa sunt signa. quantum mihi videtur. parentes diversos quaero. quae in nullis possunt geminis inveniri. tanta in parentum amore dissimilitudo. quae fuit quando concepti sive nati sunt. unde mathematici consulantur? Unus duxit mercenariam servitutem. 3. alius non diligebatur. quia non ad minuta incomprehensibilia. ut etiam inimicos eos inter se faceret ipsa distantia. alter posterior aegrotabant. Nam si tam multum in caelo interest. ut alteri geminorum hereditas obveniat. etiamsi alter post alterum tanta celeritate nascatur. in caeli spatio plurimum est: hinc sunt. sicut nati fuerant. quae fixerat. paria cuncta quaero. de qualibus mathematici non solent consuli (quis enim consulat quando sedeat. qui magnus apud eos habebatur. sed ad temporum spatia pertinent. ut eadem pars horoscopi maneat. Nos autem novimus geminos non solum actus et peregrinationes habere diversas. quae inter se habent gemini. Porro autem Posidonius vel quilibet fatalium siderum assertor mirum si potest hic invenire quid dicat. nisi ut homines luteum cor habentes in gyrum mittantur. desistente motu. quae non possunt ab eis comprehendi.. 5. 74 . ut posterior plantam prioris teneret 11. alter indeptus est. quia haec ad productiora spatia temporum pertinent. quorum morbum. Quid idem ipsi. si autem sequentis tarditas horoscopum mutat. sed de animi voluntate veniunt. ut diversis temporibus aegrotarent. non parvo intervallo in rotae illius extremitate distantia. quae non de corporis temperatione. talia pronuntiare. quod inter se gemini dum nascerentur habuerunt. amisit. quae inter se gemini possunt habere nascentes. dissimiles eis accidere potuisse valetudines. quos gemini habere non possunt. quod eodem tempore gravior leviorque apparebat amborum. De qua re facillimam. inquit. 4. medicinaliter inspiciens Hippocrates geminos suspicatus est. Tanta in eorum vita fuerunt moribusque diversa. cum inspexerint eorum constellationes. alius non servivit. cuius maximam diversitatem non nisi in hora. qua quisque nascitur. qua quisque nascitur. qui constitutionem siderum. qui volunt sideribus dare. velle trahere ad istam aegrotandi parilitatem..

sicut in solaribus accessibus et decessibus videmus etiam ipsius anni tempora variari et lunaribus incrementis atque detrimentis augeri et minui quaedam genera rerum. ut praeter actus.. unde filium mirabilem gigneret. cur nativitas momenti unius non etiam quoslibet duos in terra diversos casus habere permittat.quod diversis temporibus nati sunt: quare tempus in nascendo diversum ad aliarum rerum diversitates valere contendunt? Cur potuerunt diversis temporibus peregrinari diversis temporibus ducere uxores. non daret de proximo pari corporis temperamento. ut alter prior. Sed qualecumque sit. qua cum uxore concumberet. An forte quia diverso horoscopo nati sunt. quo ambo concepti sunt. sub una eademque caeli positione concepti diversa habent fata. momento uno. aut ille in masculum. Nam utique propter hoc addebat conceptionem. quod de illis pariter aegrotantibus geminis Posidonius magnus astrologus idemque philosophus respondebat. illa nec nupsit. et non potuerunt eadem causa diversis etiam temporibus aegrotare? Si enim dispar nascendi mora mutavit horoscopum et disparilitatem intulit ceteris rebus: cur illud in aegritudinibus mansit. insuper (quod est incredibilius. Aut si propterea mutantur fata geminorum quia temporibus diversis nascuntur. quos necesse est a virilibus distare femineos (quod ille in officio comitis militat et a sua domo paene semper peregrinatur. ac sic omnis huius artis vel potius vanitatis commenta tollantur? Quid est hoc. unde fit ut sub eadem constellatione fatali alter concipiatur masculus. multa ab istis dici posse divinius? Unde etiam illud a nonnullis praedicatur. non impedivit. ut hinc etiam diversa sint fata: unde hoc accidere potuit. quod habebat in temporis aequalitate conceptus? Aut si fata valetudinis in conceptu sunt. propterea quia diversis temporibus nati sunt. Unde quid insipientius dici aut credi potest. 75 . Quid enim tam ad corpus pertinens quam corporis sexus? Et tamen sub eadem positione siderum diversi sexus gemini concipi potuerunt. cur non potius intellegamus iam fuisse mutata. numquid et in conceptu? Ubi et unum concubitum esse manifestum est. quod quidam sapiens horam elegit. impedit aliquid. 6. ut per hanc oporteat eis constellationes fieri diversas propter diversum horoscopum et ob hoc diversos omnes cardines 12.praecipue si diversi sint sexus. instituto tamen et proposito vitae ita sunt dispares. cum mutet fata conceptionis ordo nascentium? . non debuerunt nascendo eadem fata mutari. non deberent inspectis natalium constellationibus de valetudine aliquid dicere. Unde postremo et hoc est. ambo aetate adhuc vigent. cum et alter. sicut echinos et conchas et mirabiles aestus oceani. ut. unde ne in ipsis quidem corporibus eis possit ratio ista constare. ille numerosam prolem genuit. non autem mirum. dum nascerentur. diversis temporibus filios procreare et multa alia. quando aegrotaturus esset.. qui non habebat eamdem horam nativitatis. cur non et duorum uno momento temporis natorum possint esse ad vivendum atque moriendum fata disparia? Nam si unum momentum. quae ad horam conceptionis eadem ambobus fuit. ut alter prior. alter posterior nasceretur: cur. uno momento si duo nascantur. quae illos perducant ad diversam vivendi vel moriendi necessitatem? An concepti nondum habent fata. cum conceperit femina. quod similiter simulque aegrotabant. ne diceretur ei non ad liquidum eodem tempore potuisse nasci. cum etiam nostros actus inde religare conantur. sed eamdem quoque valetudinis parilitatem sidereis nexibus alligaret. cur uno tempore. si voluntates hominum et Dei munera cogitentur) ille coniugatus. quos constabat omnino eodem tempore fuisse conceptos. cum eorum conceptus diversum tempus habere non possit? Aut si duorum uno momento temporis conceptorum potuerunt esse ad nascendum fata disparia. Quamquam et in ipsis geminorum conceptibus. alter posterior moriatur? Si conceptio momenti unius diversos casus in utero geminos habere permittit. quae illos perducant ad diversarum horarum nativitatem. quae nisi nascantur habere non poterunt? Quid est ergo quod dicunt. quorum cum sint inter se similes corporum species. Hoc quam nihil sit. aut illa in feminam commutata est? Cum igitur non usquequaque absurde dici posset ad solas corporum differentias afflatus quosdam valere sidereos. ubi certe amborum eadem momenta sunt temporum. altera femina? Novimus geminos diversi sexus. illa de solo patrio et de rure proprio non recedit). At enim plurimum vis horoscopi valet. deinde alterum concipere omnino non possit. Si autem ideo praenuntiant aegritudines non inspecto conceptionis horoscopo. aliarum vero rerum in ortu esse dicuntur. iam satis disserui. et uno momento temporis sub una eademque caeli positione de duabus matribus duo pariter nati diversa fata habere non possint. ambo adhuc vivunt. quam siderum positionem. ut diversis temporibus nascerentur? Itane non mutat fata nativitatis voluntas viventium. ut. in ortu valere dicunt. facere non potuisse. non autem et animi voluntates positionibus siderum subdi: nunc isti. Si igitur in conceptu tanta vis est ad aequalitatem fatorum. ubi tanta vis ponitur. illa virgo sacra est. ut hoc. necesse haberet pariter aegrotare? Deinde quaero: si tanta distantia est temporis in nativitate geminorum. quantum in diverso sexu potest. quod eodem tempore fuissent nati eodemque concepti. si hora conceptionalis inveniatur. et tanta naturae vis est. unde necesse est eadem esse in geminis momenta conceptus. admonent ut quaeramus. ideo fieri. quia indicant eas momenta nascentium: quo modo dicerent cuilibet eorum geminorum ex nativitatis hora. si astralia fata credantur. quando eis inspicienda conceptionalis hora non datur.

comitabor gemens Malusque patiar. ut haberet admirabilem filium. credo propterea. sed ita potius. an custodiae domus. quod ei iam constitutum est. Sic desipiunt homines. alias homines avellunt. Annaei Senecae sunt. sicuti est cum quidque concipitur vel nascitur vel inchoatur.cum quo habebat eamdem constellationem. quod in eius nativitate non fuerat. et quod ipse in eligendo die constituerit. qui optime et veracissime creditur et cuncta scire antequam fiant et nihil inordinatum relinquere. quibus equarum vel boum fetentur armenta. fati nomine appellant: non multum cum eis de verbi controversia laborandum atque certandum est. 7. Quo modo istis alias constellationes fuisse dicturi sunt. qua fit omne quod fit. quod electo ad seminandum agrum die tam multa grana in terram simul veniunt. constellationibus subiacent. procedit ratiocinatio. quorum cura est has falsas et noxias opiniones de astralibus fatis inserere humanis mentibus atque firmare. ut existiment. Illi quoque versus Homerici huic sententiae suffragantur. ut istas observationes cuivis puero ridendas esse persuadeant. cuius potestas insuperabiliter per cuncta porrigitur. alios dies pecoribus vel donandis vel admittendis maribus. serpentes. omnes herbas. omnes bestias. cum astrologi mirabiliter multa vera respondent. ceteros rerum ortus ita inhiberi. nulla parendi mora est. cum homo nascitur. cur aliter eligunt dies accommodatos ponendis vitibus vel arboribus vel segetibus. quos Cicero in Latinum vertit: Tales sunt hominum mentes. sed pecus. non horoscopi notati et inspecti aliqua arte. nolentem trahunt 13. 76 . sexum diversum a fratre non haberet. a quo sunt omnes potestates. Quocumque placuit. exorta segete simul herbescunt pubescunt flavescunt. quando quidem ipsum causarum ordinem et quandam connexionem Dei summi tribuunt voluntati et potestati. quae fuit ad horam nascentium. quod in eligendis diebus nova quaedam suis actibus fata moliuntur? Non erat videlicet ille ita natus. pisces. et tam diversos exitus habeant. Ducunt volentem fata. ut cum illo sub eadem caeli plaga nec musca nascatur. eosque mathematicos praeferunt ceteris. simul germinant. quoniam scilicet Ducunt volentem fata. ne nolens trahatur. Quis enim est tam excors. nisi fallor. incurri et infeliciter duci. hi versus: Duc. Nec illud volunt advertere. utrum aptum lanitio. ut contemptibilem gigneret. et positionem siderum. an aratro. Qui vero non astrorum constitutionem. ut audeat dicere omnes arbores. Ubi est ergo quod nascenti iam sidera decreverunt? An potest homo. non autem omnia quae sub caelo sunt. vermiculos momenta nascendi singillatim habere diversa? Solent tamen homines ad temptandam peritiam mathematicorum afferre ad eos constellationes mutorum animalium. non poterit ab alia potestate mutari? Deinde si soli homines. Audent etiam dicere quale pecus. Nempe evidentissime hoc ultimo versu ea fata appellavit. Assum impiger: fac nolle. et solos sideribus subdent homines. nisi eligatur. O stultitiam singularem! eligitur dies ut ducatur uxor. cui paratum se oboedire dicit. et cetera huius modi? Si autem propterea valent ad has res dies electi. et tamen inde spicas ceteris coaevas atque. eos appellare fatum sic probatur. Ipsam itaque praecipue Dei summi voluntatem. quali pater ipse Iuppiter auctiferas lustravit lumine terras 14. quorum ortus propter hanc explorationem domi suae diligenter observant. diei electione mutare. quas tam diversos exitus habere conspiciunt? An eos paenitebit his rebus dies eligere easque ad caeleste negabunt pertinere decretum. summe pater altique dominator poli. sed omnium connexionem seriemque causarum. ut ab eo tam multum virginali sanctitate distaret? Nulla ratio cur eligantur dies rebus agendis. quae gradatim accessibus modicis eos a muscis ad camelos elephantosque perducat. quia potest in diem non bonum. occulto instinctu fieri spirituum non bonorum. quamvis ab illo non sint omnium voluntates. congerminales alias robigo interimit. Nam si hanc admiserint. qui constellationibus inspectis dicunt non esse hominem natum. Fecit ergo fatum. 8. facere potuisse. et ideo vir doctus elegit horam qua misceretur uxori. quia terrenis omnibus corporibus sive animantibus secundum diversitates temporalium momentorum siderum positio dominatur: consideret quam innumerabilia sub uno temporis puncto vel nascantur vel oriantur vel inchoentur. quibus solis in terra Deus dedit liberas voluntates? His omnibus consideratis non immerito creditur. alias aves depopulantur. ut ita dixerim. an vectationi. nolentem trahunt. Nam et ad canina fata temptantur et cum magnis admirantium clamoribus ista respondent. ut volens ducatur. quod non habebat. Stoici auctores sunt fatum esse connexionem causarum. facere quod licuit bono. Iam illud quis ferat. quae nulla est. quam supra dixerat summi patris voluntatem. et ex ipsius facto coepit esse fatale. aves.

ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia. et si certus est ordo rerum. quod ut confirmaretur. fiunt omnia quae fiunt. ut ab illo ventura praescita sunt. porro si non omnia sic veniunt. quamvis omnia fato fieri contenderent. ut neget esse scientiam futurorum. sed quoniam Stoicos dicit vim fati asserentes istos ex Homero versus solere usurpare. non omnia sic veniunt. dum vult facere liberos. vituperationes exhortationes adhibentur. quod voluntate facimus. si rerum ordo praescienti Deo certus non est. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio. vel in homine vel in Deo. certus est ordo causarum. neque ulla iustitia bonis praemia et malis supplicia constituta sunt. aut esse praescientiam futurorum. quia id nos facturos ille praescivit. nisi praecedentibus et efficientibus causis.Nec in hac quaestione auctoritatem haberet poetica sententia. Vidit enim quam esset invidiosum et molestum. quam iste qui tollit praescientiam futurorum. ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur. quod non aliqua efficiens causa praecesserit. non enim fieri aliquid potest. alterum tolli. si elegerimus praescientiam futurorum. Hos Cicero ita redarguere nititur. cui Stoicorum partes defendendas dedit. tolli voluntatis arbitrium. Quo modo? inquit. ut non omnia necessitate fieri dicerent. nisi auferat divinationem. inquit 18. sequentur illa omnia. Quod si ita est.. certus est ordo rerum praescienti deo. Multo sunt autem tolerabiliores. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur evertere vanis argumentationibus et opponendo sibi quaedam oracula. 1. quae fieri non possunt. donec eo perveniatur. inquit. Porro si est aliquid in nostra voluntate. Quod et ipse cum videret. nec rerum certus est ordo praescienti Deo. quae tamen nec ipsa convincit. qui nullam divinam naturam esse contendit 16. et Stoici. ut negari omnino non possit. fecit sacrilegos. Nam et confiteri esse deum et negare praescium futurorum apertissima insania est. Quam sic conatur auferre. si elegerimus voluntatis arbitrium. sed non ex sua persona. quod si concedimus. 2. aut esse aliquid in nostra voluntate. Religiosus autem animus utrumque eligit. Hoc autem totum facere videtur. nullamque rerum praedictionem. si praescita sunt omnia futura. si non omnia fato fiunt.negat et Deum futura nescire. quia vere tales sunt. tolli praescientiam futurorum. quoniam utrumque arbitratur esse non posse. Quid est ergo. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis. quae facile possunt refelli. nos ut confitemur summum et verum deum. 77 . sed si alterum confirmabitur. sed de istorum philosophorum opinione tractatur. . 9. quid sentiant esse fatum apertissime declaratur. eisdem recursis gradibus eo pervenitur. atque in has angustias coartat animum religiosum. quoniam Iovem appellant. Ipse itaque ut vir magnus et doctus et vitae humanae plurimum ac peritissime consulens ex his duobus elegit liberum voluntatis arbitrium. quod Cicero timuit in praescientia futurorum. utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. etiam illud temptavit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: non est Deus 15. quod Cicero timuit.. nec timemus ne ideo non voluntate faciamus. ut se ipsae destruant et refellant. quo fit omne quod fit. quos disputationi adhibent quam de fato habent. cum per istos versus. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum. quo ventura esse praescita sunt. negavit praescientiam futurorum atque ita. eamque omnibus viribus nullam esse omnino contendat. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum. si autem certus est ordo causarum. ut ea ventura praescivit.. nam si est praescientia futurorum. ut oppugnaret praescientiam. fato. ut non existimet aliquid se adversus eos valere. inquit. ideoque Cottam fecit disputantem de hac re adversus Stoicos in libris De deorum natura et pro Lucilio Balbo. non vult esse praescientiam futurorum. ut unum eligat e duobus. nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium voluntatis. frustra leges dantur. et si hoc ordine venient. in Deo praescientia omnium futurorum 19. ne fatum esse consentiat et perdat liberam voluntatem. omnis humana vita subvertitur. non de illius poetae. Nam per illa omnia sic recurritur: si est voluntatis arbitrium. 9. frustra obiurgationes laudes. a quo connexionem dicunt pendere fatorum.. cuius praescientia falli non potest. non est. hoc ordine venient. ut non sit praescientia futurorum. quae connexa sunt. maluit ferre sententiam quam pro Cotta. non est omnium certus ordo causarum. quem summum deum putant. Cicero pro libera voluntate contra fatum. si certus causarum ordo non est. ut nihil sit in nostra voluntate. Quae fides de libertate et praescientia. qui vel siderea fata constituunt. non omnia fato fiunt. In libris vero De divinatione ex se ipso apertissime oppugnat praescientiam futurorum 17.

In eius voluntate summa potestas est. quae magis fiunt quam faciunt. Corpora igitur magis subiacent voluntatibus. neque negamus. Nam et aer iste seu ventus dicitur spiritus. id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut natus est. seu malorum. quod non in re vera consuevit intellegi. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios et Deum dicimus omnia scire antequam fiant. qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem vel potius ipsum fati nomine appellant. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare. quibusdam non tribuit. qui omnes rerum causas praescivit. Spiritus ergo vitae. ubi voluntas Dei plurimum potest. quoniam res ipsa inaniter asseritur. quoniam potestas Dei est. quod idem Cicero concedit. unde etiam fortuna nomen accepit. qui est auctor omnis conditorque naturae. sed latentes. quia est causa fortuita. Sicut enim omnium naturarum creator est. omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates. Angelorum autem voluntates dico seu bonorum. ut. Corporales autem causae. quod fit. 9. Quapropter et voluntates nostrae tantum valent. nihil valere monstramus. quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni. quod ex ipsis faciunt spirituum voluntates. sed omnia maxime Dei voluntati subdita sunt. qui vivificat omnia creatorque est omnis corporis et omnis creati spiritus. qui certus est Deo eiusque praescientia continetur. hoc est incommutabiliter. satis est ad eum in hac quaestione redarguendum 22. quod quidem inducta alterius persona in libris De deorum natura facere molitus est. duo haec audivi. non enim abnuere possumus esse scriptum in Litteris sanctis: Semel locutus est Deus. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi voluntarias. et bonorum scilicet et malorum.. cuius praescientia falli non potest. et voluntate nos facere. cui etiam voluntates omnes subiciuntur. nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi. quod nos abhorremus praecipue propter vocabulum. id efficit. et quod facturae sunt. Omnia vero fato fieri non dicimus. Simul esse possunt necessitas et voluntas libera. 4. non est spiritus vitae. Aut enim esse Deum negat. arbitrium nostrae voluntatis auferri. ipse est Deus. sed quoniam corpus est. quem negat praescium futurorum. quia omne. nihil fieri si causa efficiens non praecedat. immo nulla fieri fato dicimus. quae facit nec fit. quibus aliqua faciunt secundum naturam suam. qui praescienti certus est deo. atque ita. qui eum habet in potestate. misericordia. quos Angelos Dei dicimus. non sunt inter causas efficientes annumerandae. quae creatorum spirituum bonas voluntates adiuvat. non est utique Deus. sicut novit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. ideo nihil sit in nostrae voluntatis arbitrio. Et ipsae quippe nostrae voluntates in causarum ordine sunt. 78 . quo corda hominum nolumus inclinari. Quid enim eum adiuvat. quam illo causarum ordine. neque fati vocabulo nuncupamus. quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus 23. Quo modo igitur ordo causarum. qui reddis unicuique secundum opera eius 21.. Quod vero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum. aliae vero causae et faciunt et fiunt. et ideo quidquid valent. quae spiritus vitae est. Causa itaque rerum. Malae quippe voluntates ab illo non sunt. quoniam et humanae voluntates humanorum operum causae sunt. quaedam nostris. certissime valent. illius naturae scilicet. ipsasque naturales nequaquam ab illius voluntate seiungimus. si Deo certus est omnium ordo causarum. malas iudicat. spiritus utique non creatus. est naturalis. sed suo more Stoici fatum appellant. quoniam contra naturam sunt. est voluntaria? Sufficit. quos angelos diaboli vel etiam daemones appellamus: sic et hominum. Ordinem autem causarum. Iam vero causae voluntariae aut Dei sunt aut Angelorum aut hominum aut quorumque animalium. quantum Deus eas valere voluit atque praescivit. etiam sic nihil dicit aliud. Non est autem consequens. quaedam vero angelorum.9. Domine. Deus est. ipsae omnino facturae sunt. quod dicit nihil quidem fieri sine causa. quem non usitato. quia valituras atque facturas ille praescivit. Nos enim eas causas. 3. cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae voluntates? Contendat ergo Cicero cum eis. ut nihil sit in nostra voluntate. sicut sunt omnes creati spiritus. easque tribuimus vel Dei veri vel quorumlibet spirituum voluntati. si tamen voluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi. sed non omnem causam esse fatalem. ita omnium potestatum dator. non voluntatum. plus eum quam Stoici detestamur. quidquid a nobis non nisi volentibus fieri sentimus et novimus. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret. quoniam hoc possunt. nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus. Nam et illud. quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. profecto in eis causis etiam nostras voluntates ignorare non potuit. aut si esse confitetur deum. magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris voluntatem. "est locutus". quas nostrorum operum causas esse praescivit. intellegitur "immobiliter". non nisi causa praecedente fieri confitetur. Deus praescit manente libera voluntate. maxime rationales. cum quid vel appetunt vel evitant. quae ab illo est. non esse dicimus nullas. Qui enim non est praescius omnium futurorum. Quod enim dictum est: Semel locutus est. id est a loquendo 20. quae dicuntur fortuitae. id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum. et tibi.

salutem concordiae. quantum eas valituras esse praescivit. libero velimus arbitrio: et verum procul dubio dicimus. quicumque sunt veritate. ne videlicet non essent liberae. Quidquid autem aliorum hominum voluntate nolens quisque patitur. et preces valent ad ea impetranda. 2. si nolumus. Sunt igitur nostrae voluntates et ipsae faciunt. minoris esset utique potestatis. etsi non posset implere quod vellet). et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. cum dicitur mori fallique non posse. sed utrumque amplectimur. sub tali necessitate non esse. qui dedit et carni originem pulchritudinem valetudinem. creator et factor omnis animae atque omnis corporis. etiam hoc ille praescivit. Unde nec illa necessitas formidanda est. ut bene credamus. vitam intellectualem cum solis Angelis dedit. nescio cur eam timeamus. quae adimit libertatem. quae tria unum sunt. potentiore voluntate impediretur. Si enim necessitas nostra illa dicenda est. qui praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus. nam si volumus. sicut est necessitas mortis: manifestum est voluntates nostras. . voluntatem. tamen hominis voluntas. si subderentur necessitati. ut quasdam subtraherent necessitati. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et vituperationes. secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid vel ita fiat. quia et ipsas futuras esse praescivit. intellegentiam. quae si nollemus. nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium convenientia et quadam veluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et servitutes a suae providentiae legibus alienas esse voluisse. qui tamen mori et falli non potest. quae se precantibus concessurum esse praescivit. qui non solum caelum et terram. non utique nihil. Si autem illa definitur esse necessitas. Quo primitus pertinet ipsum velle. Dicitur enim omnipotens faciendo quod vult. si dicamus necesse esse Deum semper vivere et cuncta praescire. vitam sensualem etiam cum pecoribus. nec alterius. quidquid volendo facimus. si nollemus. membrorum dispositionem. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere voluntatis arbitrium aut retento voluntatis arbitrio Deum (quod nefas est) negare praescium futurorum.10. 79 . Recte quippe omnipotens dicitur. sicut nec potestas eius minuitur. quae non est in nostra potestate. quo adiuvante sumus liberi vel erimus. quia Deus praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. 11. non est. sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. Deus unus omnipotens. nequaquam esset omnipotens. (nam si voluntas tantum esset nec posset quod vellet. 1.. vitam seminalem etiam cum arboribus. non aliquid aliud. non utique faceremus. qui et animae irrationali dedit memoriam sensum appetitum. qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore. non patiendo quod non vult. utique non peccat. sed eius esset qui vellet. Deus itaque summus et verus cum Verbo suo et Spiritu Sancto. immo ideo non dubitatur ipsum peccare. Neque enim et vitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus. etsi non illius. cuius sunt participatione felices. si nollemus. cum volumus. non fatum. 10. qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus. non vanitate felices. non fortunam. sed eius potius. Male autem vivitur. Porro si ille. Non enim. ut bene vivamus. qui dat potestatem volentibus. cuius praescientia falli non potest. est. sed si peccare noluerit. Non ergo propterea nihil est in nostra voluntate. nec sic tamen voluntas nisi voluntas esset. a quo sunt semina formarum formae seminum motus seminum atque formarum. quod non fieret. a quo est quidquid naturaliter est.. ut libere velimus. ut. sed potestas Dei. cum peccat. rationali autem insuper mentem. posuerunt etiam nostras voluntates. quia omnipotens est. nihil praescivit. Unde quidquid praeter suam voluntatem patitur homo. quibus recte vel perperam vivitur. atque in his. quia Deus illum peccaturum esse praescivit. Sic etiam cum dicimus necesse esse. Qui si nolit. ne nobis libertatem auferat voluntatis. Neque enim ideo <non> peccat homo. propagationis fecunditatem. quia ille. sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera nec avis pinnulam. et valent plurimum. nec solum angelum et hominem. si de Deo non bene creditur. hoc. cuiuscumque generis est. Sic enim hoc non potest.et Deum praescire. non enim vellemus. qui eum peccantem nec impunitum esse permisit nec sine misericordia dereliquit. quasdam subderent. quod ei si accideret. illud. non debet tribuere humanis vel angelicis vel cuiusquam creati spiritus voluntatibus. Deus omnia disponit. Multa enim facimus. Unde absit a nobis eius negare praescientiam. cuiuslibet aestimationis est. qui hoc praescivit. quam formidando Stoici laboraverunt causas rerum ita distinguere. sed ipsum peccaturum esse praescivit. a quo est mensura numerus pondus. a quo est omnis modus omnis species omnis ordo. ut potius. quas esse sub necessitate noluerunt. sed etiamsi nolimus efficit quod potest. Unde propterea quaedam non potest. utrumque fideliter et veraciter confitemur. etiam sic voluntas valet. si posset.

de fati quaestione tollenda. tanta cupido gloriae incesserat. memento 80 . Hoc illa profecto laudis aviditas et gloriae cupido faciebat.Utrum fato aut ordine res agantur rationes conferuntur (12-26) Romanorum ingens fuit amor libertatis. verum propterea commemorare illa volui. Proinde videamus. Alia dominandi libido in Caesare. tanta cupido gloriae incesserat 27. ut esset ubi virtus eorum enitesceret. sed sua memoria fuisse illos duos ingenti virtute. Consilia in melius referet mecumque fovebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos. Cedo equidem. dum pro magno habetur. In laudibus autem Caesaris posuit. quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt. propter hanc vivere voluerunt. quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit. ut regnum a regibus. Veniet lustris labentibus aetas. ait: Excudent alii spirantia mollius aera. non reges aut domini a regnando atque dominando 26. quoniam servire videbatur inglorium. in cuius potestate sunt etiam regna terrena. gloriam ingentem. quas huc usque perduximus. bellum novum exoptabat. quod civitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum brevi creverit. pro hac emori non dubitaverunt. Amore itaque primitus libertatis. sed superbia dominantis. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum. cum et reges utique a regendo dicti melius videantur. Romane. ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. ad hoc pertinentem et superiorem librum conscripsimus. quod sibi magnum imperium. ut dictum est. 12. Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat. hanc ardentissime dilexerunt. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est. post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. 1. divitias honestas volebant 24. reges autem. ut in eorum magnis laudibus poneretur. Ita fiebat in votis virorum virtute magnorum. nisi et dominatio quaereretur. vivos ducent de marmore vultus. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter <e>mori aut liberos vivere. deinde dominam esse concupiverunt. 2. inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique Urbem obsidione premebat. quod. Veteres igitur primique Romani. et praesentis voluminis partes superiores. dominari vero atque imperare gloriosum. laudabilia scilicet atque gloriosa secundum hominum existimationem. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros viros. Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Servitio premet ac victis dominabitur Argis 29. Quod ut absolutius disserere possemus. tamen laudis avidi. Marcum Catonem et Gaium Caesarem. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt 25. dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam virtute magnum. ut parum esset sola libertas. sed daemoniis immolarent. pecuniae liberales erant. cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi atque imperandi et subiugandi ac debellandi populos anteponeret. Sic placitum. Hinc est et illud eiusdem poetae. qui consules appellati sunt a consulendo. quamvis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo victimas.. Quae quidem Vergilius Iovem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia. sed fastus regius non disciplina putata est regentis vel benivolentia consulentis. exercitum. Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant 28. Ipsam denique patriam suam. Sed cum esset adepta libertas. nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae voluntati. quod velut loquente Iove idem poeta dicit: Quin aspera Iuno. diversis moribus. Ista ergo laudis aviditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit. ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo. quos Romanorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. a regendo. 12. prius omni studio liberam.. cui iam persuasum esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum atque servatum. ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos. quantum eorum docet et commendat historia. quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum. ne quisquam. ubi virtus enitescere posset.

iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio. animus in consulendo liber. pro diis habentes quae dantur a deo. quod tamen vitium propius virtutem erat. agro pepulisse et ceteris expertibus solos egisse in imperio 38. foris iustum imperium. Via virtus est. Sed cum illa memoria duo Romani essent virtute magni. non debet sequi virtus. Has artes illi tanto peritius exercebant. ea quae commemoravi in secundo libro huius operis 37. eo illum magis sequebatur 33. quarum discordiarum. id est ad gloriam honorem imperium. illi servire nollent. et alio loco: Opus autem suum probet unusquisque. 3. videamus in ipsa sententia Catonis: Nolite. ubi domi voluptatibus. Qui audit haec Catonis verba sive Sallustii. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt. Pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam. postea vero servili imperio patres exercuisse plebem. sed ipsa virtutem. Unde intellegi potest quem finem volebant esse virtutis et quo eam referebant qui boni erant. iudicium hominum bene de hominibus opinantium. non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium pervenire. dum illi dominari vellent. cuius illi cupiditate flagrabant. quem malis artibus conabantur adipisci. et tunc in semetipso tantum gloriam habebit et non in altero 35. neque amplius aequo et modesto iure.(Hae tibi erunt artes) pacique imponere mores. quae ipse item scribit. id est dolis atque fallaciis. sed ille. quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat. per virtutem scilicet. Unde et honores. inquit. Parcere subiectis et debellare superbos 30. largiendo scaenicis turpibus. 5. sed dolis atque fallaciis ambiebant. 4. ubi dicit. Non ita est. huic quia bonae artes desunt. Virtutis et Honoris 32. neque delicto neque libidini obnoxius. Hae sunt illae bonae artes. Nam gloriam honorem imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant. quae tamen bonus et ignavus aeque sibi exoptant. rapiendo miseris civibus. finem fuisse bello Punico secundo. quos petivit Cato.. Melius laudatus est Cato.. non illis artibus ad honores et gloriam. nam mali nec habebant eam. quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae suae. quae nobis nulla sunt: domi industria. publice egestatem. laudamus divitias. Quippe sociorum atque civium. ubi est bonum hominis. Quae libido dominandi fuerit in Catone.. alioquin vera non essent. quamdiu metus a Tarquinio fuit. id est bonus. quae sibi exoptabant et quo bonis artibus pervenire nitebantur boni. petere non debuit. 12. Paucorum est virtus atque honestas. quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius. 12. inter bonos et malos discrimen nullum. Existimare maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse.atque virtutis ad gloriam aestimatio. quanto minus se voluptatibus dabant et enervationi animi et corporis in concupiscendis et augendis divitiis et per illas moribus corrumpendis. praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis est. . actum quam expulsis regibus. eo fit ut impetus fiat in vacuam rem publicam 36. 12. multo pulcherrimam eam nos haberemus. privatim opulentiam. Quando quidem gloria est. 12. quamvis honorem habere cuperent. sequimur inertiam. Si ita esset. vera via nititur. inquit. hic pecuniae aut gratiae servitis.et in hominibus ignavis. Unde dicit Apostolus: Nam gloria nostra haec est: testimonium conscientiae nostrae 34. quas coniunctissimas constituerunt. nisi quae ad eum finem tendit. sed ille. quo melius non est. putat. Proinde qualis esset illo tempore civitas et antea qualis fuisset. regio more verberasse. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum apud illos aedes indicant. Unde qui tales iam morum labe superabant atque abundabant. quales laudantur Romani veteres. quia rursus gravis metus coepit urgere atque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et ad concordiam revocare civilem. Caesar et Cato. longe virtus Catonis veritati videtur propinquior fuisse quam Caesaris. Neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis.. omnia virtutis praemia ambitio possidet. omnes eos tales tunc fuisse vel plures. ad honorem scilicet.. qua nititur tamquam ad possessionis finem. vera via nititur. donec bellum grave. De illo quippe ait: Quo minus petebat gloriam. dolis atque fallaciis contendit 31. 6. finiretur. et ideo melior est virtus. sed eos civitas ob eius virtutem non petenti dare.. Gloriam ergo et honorem et imperium. . 81 . Neque enim est vera virtus.

quem dicit alendum esse gloria. qui in caelis est. quoniam sciebat saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse Romanos. id est amore laudis. qui in eum crediderant et verebantur palam confiteri. Tanto enim quisque est Deo similior. Cum enim de studiis talibus loqueretur. sibique multa agitanti constare dixit. civitas corrupta est. magna administrabantur atque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum providentia res illa crescebat. ubi eam luce clarius confitetur. Hinc erat domi industria. si recta sunt. quod nec poetam fugit Horatium. Sed postquam luxu atque desidia. ubi loquitur de instituendo principe civitatis. qui pro suo modo boni erant. ut aerarium esset opulentum. quae apud quosque improbantur 45. Quod sancti Apostoli non fecerunt. quam commemoravit Cato. quanto est ab hac immunditia mundior. et consequenter commemorat maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse 44. verum etiam id excitandum et accendendum esse censebant. putantes hoc utile esse rei publicae. Huic igitur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. id est ipsa virtute. Gloriam heros christianorum Deo tribuit. Nam sanius videt. si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor vel amor. hanc intulit universalem generalemque sententiam: Honos alit artes. multitudinem paucitas superaret. Paucorum igitur virtus ad gloriam. 14. pro isto uno vitio. nitentium etiam a Catone laudata est. rursus res publica magnitudine sui imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat 40. libuisse attendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset 39. publice egestatem. privatim opulentiam 41. inter gravissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. voluit Deus et occidentale fieri. inquit. Tam enim est hoc vitium inimicum piae fidei. imperium vera via. qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae. 13. inter maledicta et opprobria. quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Serviat uni 43. eoque factum ut divitias paupertas. Quae in hac vita etsi non funditus eradicatur ex corde. paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse.Sed per quosdam paucos. tenues res privatae. salutemque eius saluti suae praeponere non dubitaverunt. melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti. Unde corruptis moribus vitium e contrario posuit. sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti. quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello 42. qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula. ut. Huic igitur vitio non solum non resistebant. cognoverat parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus. idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda gravia mala multarum gentium. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos De re publica scripsit. quae apud quosque improbantur). quia etiam bene proficientes animos temptare non cessat: saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae. qui et amorem laudis vitium esse cognoscit. si alicubi iacent quae apud quosque improbantur. in qua ipsam gloriam requirebant. ut Dominus diceret: Quo modo potestis credere gloriam ab invicem exspectantes et gloriam quae a solo Deo est non quaerentes? 46 Item de quibusdam. quae populus Romanus domi militiaeque mari atque terra praeclara facinora fecerit. tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negaverit coram hominibus. ubi non solum improbabatur (sicut ille ait: Iacentque ea semper. quae utique sectanda sunt fine veri boni. verum etiam summae detestationis habebatur. etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori veritatis. si bona. Quam ob rem cum diu fuissent regna Orientis illustria. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes avidum domando Spiritum. Gentium heros sibi gloriam requirit. ait evangelista: Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei 47. pecuniae cupiditatem et multa alia vitia comprimentes. negabo eum coram Patre meo. Et quod eos divina facientes atque dicentes divineque viventes debellatis quodam modo cordibus duris atque introducta pace iustitiae ingens in Ecclesia Christi gloria consecuta est: non in ea tamquam in suae 82 . vel coram Angelis Dei 48. quod tempore esset posterius. non ventositate laudis humanae. Verum tamen qui libidines turpiores fide pietatis impetrato Spiritu Sancto et amore intellegibilis pulchritudinis non refrenant. qui cum in his locis praedicarent Christi nomen. sed imperii latitudine et magnitudine illustrius. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet. honorem. sed minus turpes sunt. omnesque accenduntur ad studia gloria iacentque ea semper.

quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo. honorati sunt in omnibus fere gentibus. ibi non oritur sol super bonos et malos 52. 16. 17. sed eam quoque ipsam ad Dei gloriam referentes. perceperunt mercedem suam. Namque ne propter humanam gloriam boni essent. de publico viveret. id est hac intentione.virtutis fine quieverunt. qui Scaevolas et Curtios et Decios non sibi inferendo poenas. 15. Proinde non solum ut talis merces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est. si neque hanc eis terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet: non redderetur merces bonis artibus eorum. Illa civitas sempiterna est. quid interest sub cuius imperio vivat homo moriturus. quod postea gratissime atque humanissime factum est. perceperunt mercedem suam 51. Sic et isti privatas res suas pro re communi. quae non exhibet servitutem religionis. docuerat eos Magister illorum dicens: Cavete facere iustitiam vestram coram hominibus. quae mundi huius dilectoribus odiosa est. quibus consulebant. et pro eius aerario contempserunt. ad amorem illius. nisi uni vero Deo. qui pastus eius per bonos administratores rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam victis extorqueretur. tantum quod plebs illa. id ipsum fieret meliore successu. quibus subiugatis imposuerunt leges suas. ibi nullus oritur. id est virtutibus. sed Ut glorificent Patrem vestrum. opera vestra coram hominibus. Sed rursus ne hoc perverse intellegentes hominibus placere metuerent minusque prodessent latendo. alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum. sed donum Dei. verum etiam ut cives aeternae illius civitatis. quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus. ut eos ad vos converti velitis. Hos secuti sunt martyres. accendebant. avaritiae restiterunt. De talibus enim. cuius gratia tales erant. 83 . quam Graeci vocant. Merces autem sanctorum longe alia est etiam hic opprobria sustinentium pro veritate Dei. qui propter hoc boni aliquid facere videntur. quod erat ante paucorum. qui in caelis est 49. Sed cum illi essent in civitate terrena. etiam Dominus ait: Amen dico vobis. Neque enim et Romani non vivebant sub legibus suis. Non ergo ut videamini ab eis. hodieque litteris et historia gloriosi sunt paene in omnibus gentibus: non est quod de summi et veri Dei iustitia conquerantur. sed in terra. quoniam vera pietate. neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxii. quia non per vos aliquid estis. quae suos agros non haberet. non in vita aeterna. quas ceteris imponebant. ut glorificentur ab hominibus. si illi qui imperant ad impia et iniqua non cogant? Aut vero aliquid nocuerunt Romani gentibus. quia nullus moritur. imperii sui leges imposuerunt multis gentibus. consuluerunt patriae consilio libero. diligenter et sobrie illa intueantur exempla et videant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter vitam aeternam. ut nec Victoria locum haberet. Quantum enim pertinet ad hanc vitam mortalium. 1. ut omnes ad Romanum imperium pertinentes societatem acciperent civitatis et Romani cives essent. a quo et ipsi tales fierent. sed sol iustitiae solos protegit bonos. imperium. sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam. qua volebant etiam post mortem tamquam vivere in ore laudantium? Deus mercedem gloriam tribuit Romanorum virtuti. Merces sanctorum in aeterna civitate. quod boni sunt. ac sic esset omnium. Quibus ergo non erat daturus Deus vitam aeternam cum sanctis Angelis suis in sua civitate caelesti. Praeter gloriam unum iuris vinculum sociat victos et victores. ut videant bona facta vestra et glorificent Patrem vestrum. quamdiu hic peregrinantur. isto quoque fomite eos. ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium privatis rebus angustis. et innumerabili multitudine superarunt. inquit. sed illatas ferendo et virtute vera. quae paucis diebus ducitur et finitur. Hoc si fieret sine Marte et Bellona. nemine vincente ubi nemo pugnaverat: nonne Romanis et ceteris gentibus una esset eademque condicio? praesertim si mox fieret. qui in caelis est. ad cuius societatem pietas vera perducit. gloriam. sed nulla esset gloria triumphantium. nisi quia id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer fieret. ubi thesaurus communis est veritatis. his omnibus artibus tamquam vera via nisi sunt ad honores. quibus ad tantam gloriam pervenire nitebantur. qui in caelis est 50. ad quem conversi fiant quod estis. inde fidei pignus accepimus. ibi est vera et plena felicitas. ut videamini ab eis. hoc est re publica. demonstrans quo fine innotescere deberent: Luceant. si tantum a suis civibus terrena dilecta est propter hominum gloriam. non dea.

in qua nobis regnare promissum est. quantum distat caelum a terra. in eius exitium coniurasse. quia filios occidit. qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam. sed ubi vita adquiratur aeterna? Si Mucius. quia non habebat potiorem. quia Porsennam ipsum occidere non potuit et pro eo alterum deceptus occidit. infelicitatis perhibet testimonium etiam poeta laudator. Si alius etiam Romanus princeps. Ait enim: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit Infelix. a cuius cervicibus acerrimorum hostium Veientium iugum depulerat damnatusque ab aemulis fuerat. sed a daemonibus et daemonum principe. qui eius ingenti cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. quae nos ab iniquitatis et mortis et diaboli dominatu liberos facit. quam quod pro ista faciendum est. ab hoste provocatus iuvenali ardore pugnaverat. Sed utamur etiam in his rebus beneficio Domini Dei nostri. ab inanibus laudibus solida gloria. et omnes homines quid sunt nisi homines? Quod si perversitas saeculi admitteret. si pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid vel mala aliqua sustinuerint. qui eam tamquam mercedem talium virtutum accipere meruerunt. sed etiam pro patria. sed Deus felices facit. ut honoratiores essent quique meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus. non quia contra patriam. amittere. a societate mortalium societas Angelorum. quorumlibet delictorum congregavit impunitas. bona terrena contemnunt? Si Furius Camillus etiam ingratam patriam. cum illa civitas. quo multitudinem. qui est mentium vera opulentia. libertas et cupiditas laudis humanae. sed Christi pauperes inter filios computantur? .nobilibus rebus gestis. qui forte in Ecclesia ab inimicis carnalibus gravissimam exhonorationis passus iniuriam non se ad eius hostes haereticos transtulit aut aliquam contra illam ipse haeresim condidit. non a Tarquinio rege. qua illa civitas conderetur. quae id pro fide atque iustitia fieri compellat. qui pro immortalis patriae legibus omnia. cum alia non sit. quod aliis non licet? Numquid non multi senatores sunt in aliis terris. cuius ille fortitudinem et coniurationem 84 . ubi posset vivere gloriosius 56: cur extollatur. ne plus mali esset in exemplo imperii contempti quam boni in gloria hostis occisi: ut quid se iactent. 2... a lumine solis et lunae lumen eius qui solem fecit et lunam. quas cupiditates subegerint pro humana gloria. quae ad facta compulit miranda Romanos. id est contra quod imperaverat pater imperator. quia nullius est ponderis fumus. Felices enim vel nos vel filios nostros non divitiae terrenae faciunt aut nobis viventibus amittendae aut nobis mortuis a quibus nescimus vel forte a quibus nolumus possidendae. tamen quia contra imperium suum. tanta perpessi sint. cognomine Torquatus. Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum. et valeat nobis etiam hoc ad opprimendam superbiam. si existat temptatio.Romanorum virtus christianos extimulat. quae cives ad aeternam colligit patriam. a Gallis iterum liberavit. Haec sunt duo illa. 17. quod illa facere neminem cogit? Sed certe difficilius est filios interimere. Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores. praeter illum gloriae humanae inanissimum fastum. qualem illum videret. dicens multos se tales. Duae civitates conferuntur contemptu temporalium. Quid ergo magnum est pro illa aeterna caelestique patria cuncta saeculi huius quamlibet iucunda blandimenta contemnere. a temporali laetitia vita aeterna. habet aliquid. cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum. consideramus quanta contempserint. Sed versu sequenti consolatus est infelicem: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 54. ut cum Porsenna rege pax fieret.. nec cupiditate humanarum laudum. velut grande aliquid fecerit. Bruto autem. praesertim quia remissio peccatorum. ut.. quae a mortalibus expetuntur. alii victi sunt. utcumque ferent ea facta minores.. sed eam potius quantum valuit ab haereticorum perniciosissima pravitate defendit. 18. non ubi vivatur in hominum gloria. ipsas certe hominum dignitates. Numquid enim illorum agri tributa non solvunt? Numquid eis licet discere. ea. in quo perceperunt mercedem suam. si pro vera libertate. quae multo minus quam filii diliguntur. non filii occiduntur. in ardentem aram ante eius oculos dexteram extendit. filium. 18. quod alii vicerunt. quae filiis congreganda videbantur atque servanda. sed caritate liberandorum hominum. cum illi pro hac terrena iam adepta tanta fecerint. nihil sibi magnum fecisse videantur tantae patriae cives. si pro hac temporali atque terrena filios Brutus potuit et occidere 53. occidi filii a patre potuerunt: quid magnum est. vel donare pauperibus vel. 1. tantum ab hac distet. licet vicisset. 2. omnino non video. occidit 55.. quae pertulerint. qui gravissimo bello Romanos premebat.

ut deorum iussis in illum interitum vir praecipitaretur armatus: quid se magnum pro aeterna patria fecisse dicturus est. animam autem non possunt occidere 59? Si se occidendos certis verbis quodam modo consecrantes Decii devoverunt. cum paene tale aliquid illi fecerint pro conservanda gloria Romanorum? . sicut dicit Apostolus. qui nullo praemio mundi huius fuerit ab aeternae illius patriae societate seductus. quoniam. si qua huius modi reperiuntur in litteris eorum. revelante Testamento Novo quod in vetere velatum fuit. qui iam bis consul fuisset. cum haberent opulentissimam atque ditissimam. indignae sunt passiones huius temporis ad futuram gloriam. ex illo senatu hominum pauperum pelleretur notatione censoria. diligentes caritatis fide et fidei caritate certarunt? Si Marcus Pulvillus dedicans aedem Iovis. id est rem populi. ad eos ab ipsa Roma reversus est. pro Dei gloriosissima civitate non tenuerimus. qui aliquem fidei suae passus inimicum non se ultro in talem mortem mittens. Minervae falso sibi ab invidis morte filii nuntiata. quorum triumphis publicum ditabatur aerarium: nonne omnes Christiani. ut distribuatur unicuique. sed persequente aliquo patiens totum flammis corpus impenderit? Si Curtius armatus equo concito in abruptum hiatum terrae se praecipitem dedit. 3. gravissimis suppliciis necaverunt 63: qui cruciatus non sunt pro fide illius patriae contemnendi. regis Epirotarum. promissa etiam quarta parte regni a Romana civitate non potuisse develli ibique in sua paupertate privatum manere maluisse 67? Nam illud quod rem publicam. ut quidam eorum. qui Christum occiderunt. quando quidem a Domino suo eodemque rege patriae suae certius oraculum accepit: Nolite timere eos. quae divina providentia permixte bonis malisque concedit. intellegunt se nulla ob hoc ventilari oportere iactantia.. deorum suorum oraculis serviens. ut nummis a populo collatis eius sepultura curaretur 65? Audiat vel legat Quintium Cincinnatum. quoniam. ut non pro terrenis et temporalibus beneficiis. ut eum etiam proici insepultum iuberet (sic in eius corde orbitatis dolorem gloriae cupiditas vicerat) 61: quid magnum se pro Evangelii sancti praedicatione. sic ipsi in suis domibus pauperes erant.. ubi aeterna est et vera felicitas. usque adeo fuisse pauperem. maior utique honore quam consul. id faciendo pro obtinenda societate Angelorum. quod decem pondo argenti in vasis habere compertus est 68. quae perducit ad patriam. nec aliud intellegere potuerunt. sed ab illo missus obierit. ubi verae divitiae Deus ipse est. quoniam contra eos in Romano senatu egerat. verum et ipsos inimicos. ne crudelissimos hostes iurando falleret. si pro fide quae illi debetur talia fuerit homo passus. qui corpus occidunt. sicut cuique opus est. a quibus fundebatur. Haec et alia. quarum istae utcumque sunt similes. postea quam Afris servierat.talium perhorrescens sine ulla dubitatione se ab illo bello facta pace compescuit 57: quis regno caelorum imputaturus est merita sua. cum quattuor iugera possideret et ea suis manibus coleret. rem patriae. quas isti pro civitatis terrenae gloria tenuerunt. qui in suo defunctus est consulatu. cum audiat vel legat L. si pro illo non unam manum neque hoc sibi ultro faciens. sicut eis praeceptum est. si usque ad sui sanguinis effusionem non solum suos fratres. nisi Romanum imperium longe lateque porrectum magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum virorumque tantorum virtutibus praeclarum atque gloriosum et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita. Regulus. cui Dominus de sepultura patris sui sollicito ait: Sequere me et sine mortuos sepelire mortuos suos 62? Si M. superbia non extollamur. ut illis cadentibus et iram deorum sanguine suo placantibus Romanus liberaretur exercitus 60: nullo modo superbient sancti martyres. victisque hostibus ingentem gloriam consecutum in eadem paupertate mansisse 66? Aut quid se magnum fecisse praedicabit. cum Fabricium didicerit tantis muneribus Pyrrhi. ad cuius beatitudinem fides ipsa perducit? Aut quid retribuetur Domino pro omnibus quae retribuit 64. 18. ut. quae revelabitur in nobis 70. eumque Carthaginienses. qualia pro fide quam perniciosissimis inimicis debebat passus est Regulus? Quo modo se audebit extollere de voluntaria paupertate Christianus. sicut Romanis eum tenere volentibus respondisse fertur. Ad humanam vero gloriam praesentisque temporis satis digna vita aestimabatur illorum. Iunonis. Unde etiam Iudaei. et nobis proposita necessariae commonitionis exempla. pudore pungamur. rem communem. qua cives supernae patriae de diversis liberantur et colliguntur erroribus. si virtutes. sed pro aeterna vita muneribusque perpetuis et ipsius supernae civitatis 85 . tamquam dignum aliquid pro illius patriae participatione fecerint. pro quibus fundebatur. qui excellentiore proposito divitias suas communes faciunt secundum id quod scriptum est in Actibus Apostolorum 69. ita contempsit. quando tanta fama praedicarentur. ab aratro esse adductum. ut in huius vitae peregrinatione expeditior ambulet viam. fecisse dicturus est. ut illic id quod Romani haberent optimum mitteretur 58. quam viris armisque se excellere. si tenuerimus. ita idem ipsi pauperes erant. sed sint illis omnia communia. ut illo nuntio perturbatus abscederet atque ita dedicationis gloriam collega eius consequeretur. quoniam iusserant.tamen diversa reddita mercede. quando sic innotescerent. dignitatem illic honesti civis habere non posset. et nemo dicat aliquid proprium. ut dictator fieret. unde videlicet oportebat. Valerium.

ut potius ille laudetur. nec eam veram esse. eos tamen. ubi voluptas in sella regali quasi delicata quaedam regina considat. quo gloriae contemptor appareat. non tamen parvipendit. quae prudentiae iubeat. Aperta de hac re vox divina est loquente Dei sapientia: Per me reges regnant et tyramni per me tenent terram 73. Et ideo virtutes habenti magna virtus est contemnere gloriam. Quidquid enim fecerit ad oculos hominum. a quo habet homo quidquid in eo iure laudatur. quantum sibi desit ad perfectionem iustitiae. eique virtutes famulae subiciantur. si nesciretur 72. ad maiorem laudem. iudicio autem non aperitur humano. Virtus est quae voluptati et gloriae servit. ostendat. non tribuunt nisi gratiae Dei. quamvis parvipendat quod eum laudant.societate colatur Deus unus et verus. qui vera pietate praediti bene vivunt. Sed ne tyranni non pessimi atque improbi reges. facere si credatur. id est veri Dei vero cultu. quia contemptus eius in conspectu Dei est. vincerent eos. dant operam bene iudicantibus non displicere. Quam ob rem. Qui autem gloriae contemptor dominationis est avidus. qui cives non sint civitatis aeternae. cuius fuit tanta luxuries. etiam per apertissima scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. neminem sine vera pietate. et ita diligat. Etiam talibus tamen dominandi potestas non datur nisi summi Dei providentia. quando gloriae servit humanae. qui qualibuscumque virtutibus terrenam gloriam quaesiverunt et adquisiverunt. Multos tales fuisse prodit historia. quod amant. quod non est. Sunt enim multa in moribus bona. rectissime istorum gloriae donati sunt. sed eas voluptatis corporalis fine metiuntur et illam per se ipsam putant appetendam 78. quamvis ut potui satis exposuerim. ut hi. Solent philosophi. quorum tamen. Quantumlibet autem laudetur atque praedicetur virtus. ideoque instat ardenter. ut suos osores vel detractores velit correctos habere consortes non in terrena patria. qui finem boni humani in ipsa virtute constituunt. quae in sacris Litteris nostris dicitur civitas Dei 76. aut vera via nititur aut certe. dolis atque fallaciis contendit. quam si Deo miserante habeant potestatem. ne 86 . contemnit etiam suspicantium temeritatem. quantascumque in hac vita possunt habere. 20. ut nihil ab eo putaretur virile metuendum. in laudatoribus autem suis. nec eos vult fallere laudantes. unde ait Vergilius: Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni 74: apertissime alio loco de Deo dictum est: Quia regnare facit hominem hypocritam propter perversitatem populi 75. hoc est ad maiorem gloriam. ad ingerendum pudorem quibusdam philosophis. Tales autem homines virtutes suas. non contemnit salutem. si habent scientiam regendi populos. Interest sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem dominationis. sed vetere nomine fortes dicti existimentur. qua causa Deus unus verus et iustus Romanos secundum quandam formam terrenae civitatis bonos adiuverit ad tanti imperii gloriam consequendam: potest tamen et alia causa esse latentior propter diversa merita generis humani. qui humana gloria nimium delectatur. nequaquam sanctorum exiguis initiis comparanda est. Nam licet proclive sit. observantes eius nutum 79. ut praestet beneficia quae potest ad comparandas amicitias corporalibus commodis necessarias. qua veretur homo bene iudicantibus displicere. ne decipiat diligentes. 19. sed superna. ut vigilanter inquirat. quam si nec ipsam. quamvis ea multi non habeant. si vere bonus est. Illi autem. veram posse habere virtutem. Quisquis autem sine cupiditate gloriae. qui virtutes quidem probant 77. Tales quidam Romani fuerunt. qui magnis vitiis datorem verae gloriae et civitatis aeternae occiderunt atque respuerunt. quam suspicantur. istas propter ipsam. volens bonus videri esse. dominari atque imperare desiderat. ut nihil molle habere crederetur. per ea bona morum nituntur ad gloriam et imperium vel dominationem. de quibus multi bene iudicant. quo modo voluptas regnet et salva sit. quod eas volentibus credentibus petentibus dederit. quando habent virtutem vel ipsam. nihil est felicius rebus humanis. ut etiam ipsos diligat inimicos. quando res humanas iudicat talibus dominis dignas. etiam dominari ardenter affectet. de quibus ait Sallustius: Sed ille vera via nititur 71. qualis est in illorum sanctorum Angelorum societate. Sed qui contemnit iudicia laudantium. tamen qui veram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt. tanta crudelitas. non est unde se suspicantium sensibus aliter esse. nulli faciat iniuriam. dum illud constet inter omnes veraciter pios. Quae civium et quae sanctorum sit virtus. utiliores esse terrenae civitati. Proinde qui gloriam concupiscit. ut. cui se nituntur aptare. ut faciant quod illa imperaverit. quae sine vera pietate servit hominum gloriae. quoniam tantae iustitiae est qui de Spiritu Dei virtutes habet. quorum spes posita est in gratia et misericordia veri Dei. simulque intellegunt. tabulam quandam verbis pingere. bestias superat sive crudelitatis vitiis sive luxuriae. Deo magis nota quam nobis. Non enim cura existimationis amissa dominationis cupiditate caruerunt. sed huius vitii summitatem et quasi arcem quandam Nero Caesar primus obtinuit. iustitiae iubeat.

Ita virtutes cum tota suae gloriae dignitate tamquam imperiosae cuidam et inhonestae mulierculae servient voluptati. Picentes. Ac ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius peragenda. si etiam talis fingatur. neque enim ipse. regnum vero terrenum et piis et impiis. nihil toleret fortitudo. ut placet. quod apertum nobis esse voluit: tamen multum est ad nos et valde superat vires nostras hominum occulta discutere et liquido examine merita diiudicare regnorum. et verum dicunt. cuius vanis deditus oraculis erat. Romani imperii termini moverentur 83. alia tardius finiantur. qui. 21. ut aliter inde non posset evadi.. nisi unde placeatur hominibus et ventosae gloriae serviatur. qui Augusto. fortiter in animi cogitatione. inflata est et multum inanitatis habet. Cessit enim Terminus deus necessitati. in quo bello Italico Romanis saepissime victis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores. de his sanatis gratias agens. qui Vespasianis. de quo iam dixi. ut nihil provideat prudentia.. iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine. Nam eorum virtus. non tribuamus dandi regni atque imperii potestatem nisi Deo vero. vel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum. non diuturno tamen tempore tractum est hoc malum. de illis sanandis preces fundens. Bellum quoque fugitivorum gladiatorum. in quo bello ita Romani victi sunt.offensis legibus voluptas vivere secura non possit. vel etiam Persis. continent litterae istorum. homo non est. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae. quantum satis visum est 82. et si occultis causis. id est voluptatem. quibus victus necessarius portabatur.. qui non compellat in mortem. ipse apostatae Iuliano. Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas vires extenuavit et paene consumpsit. Licet enim ipsa gloria delicata mulier non sit. ipse Gaio Caesari. qui non cesserat Iovi. cuius egregiam indolem decepit amore dominandi sacrilega et detestanda curiositas. Deus dat dominatum in serie temporum. ut. temperantiae iubeat. Bellum piratarum a Pompeio. sicut in eius arbitrio est iustoque iudicio et misericordia vel atterere vel consolari genus humanum. bellum Punicum tertium ab Scipione incredibili celeritate et temporis brevitate confecta sunt. superioribus temporibus multum in omni virtute laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta. teneat dominam suam. quae non tam ipsi quam veritati placent. Qui autem vera pietate in Deum. Haec plane Deus unus et verus regit et gubernat.et tempora ipsa bellorum. ut tantum capiat alimentorum et si qua delectant. fortitudini iubeat. Sed non existimo satis debiti decoris esse picturam. qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum. graviter offendatur 80. Nihil hac pictura dicunt esse ignominiosius et deformius et quod minus ferre bonorum possit aspectus. qui dat felicitatem in regno caelorum solis piis. numquid iniustis? . tertio tamen anno post multa consumpta consumptum est. Unde non ei digne servit soliditas quaedam firmitasque virtutum. qui nec iudicio nec adiutorio deserit genus humanum. si tamen ulla est. de quo superiore libro diximus. sibi sapientes videntur et sibi placent. Quamvis enim aliquid dixerimus. ut taceam de populo Hebraeo. duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. cum aliena spernant iudicia velut gloriae contemptores. cui metuit displicere. sicut ei placet. deinde fervide instans immodicis ausibus et mox merito temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum. 22. Nec illi se ab ista foeditate defenderint. ut alia citius. si dolor corpori acciderit. neque id tribuit. nam quintus ei annus finem dedit. unde iam potest placere. incendit. quam etiam in corporis sanitate Epicurei maximam ponunt. ubi virtutes humanae gloriae serviunt. ne per immoderationem noxium aliquid valetudinem turbet et voluptas. suavissimis imperatoribus. bellum Mithridaticum quadraginta annis. post diuturnam et devotissimam sub Romano iugo servitutem in libertatem caput erigere temptaverunt. a quibus solos duos deos coli. qui Constantino christiano. Sic etiam hominibus: qui Mario. quamvis multis Romanis ducibus et duobus consulibus victis Italiaque horribiliter contrita atque vastata. Sic etiam tempora ipsa bellorum. plus intendit in ea. <in> quibus sibi displicet.. quos isti rebus singulis singulos. qui praeter unum Deum non coluit et quando regnavit. vel patri vel filio. Ille igitur unus verus Deus. nisi contra illud auspicium dei Termini. ipse et Neroni. qui dedit Assyriis. et ne per singulos ire necesse sit. cui nihil iniuste placet. Marsi et Peligni. gentes non exterae. sed Italicae. qui sibi placet. nihil temperantia moderetur. quando voluit et quantum voluit Romanis regnum dedit. quando fretus securitate victoriae naves. quam in ea. ut sub iugum etiam mitterentur. si qua in illo sunt. quem diligit. alterum malum 81. per quorum cultum se isti regnasse crediderunt. unum bonum. alio modo quodam humanae subditur laudi. credit et sperat. ipse et Domitiano crudelissimo. ut per pristinarum deliciarum suarum recordationem mitiget praesentis doloris aculeos. Bellum Punicum primum per viginti et tres annos peractum est. 87 . nihil distribuat iustitia. nisi eius misericordiae. Quae cum ita sint.

Cum Radagaisus. et quod nolunt aliquando fateantur. id quoque celerrime finiretur. nec propter praesentes necessitates vera religio deseratur. Quid ex optimo principe expetendum sit. quae adiuvante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit. sicut solet orbis terrarum velut procellosissimum pelagus varia talium malorum tempestate iactari. si eamdem vindictam pro necessitate regendae tuendaeque rei publicae. cui pepercisset? Quibus honorem locis martyrum detulisset? In qua persona Deum timeret? Cuius non sanguinem fusum. Sed felices eos dicimus. ut illum primo faceret mirabiliter vinci. Nam si ille tam impius cum tantis et tam impiis copiis Romam fuisset ingressus. ilico in nostram religionem protervissime insiliunt. si Deum timent diligunt colunt. Et non agunt miseri gratias tantae misericordiae Dei. agmine ingenti et immani iam in Urbis vicina constitutus Romanis cervicibus immineret. ideo tanta potuisset. quam diuturna bella. cuius pudicitiam vellet intactam? Quas autem isti pro diis suis voces haberent. sed propter caritatem felicitatis aeternae. quod ille ideo vicisset. de quibus ille praesumpserat. vinci omnino non posset ab eis. ut ne uno quidem non dicam exstincto. quod Romanos facere christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis. pacem factam foedusque ruperunt. Radagaisus mirabiliter victus est. ita verus Dominus gubernatorque rerum et Romanos cum misericordia flagellavit. quam variis eventis. Tales christianos imperatores dicimus esse felices interim spe. sic adversarentur nomine christiano. quod aspere coguntur plerumque decernere. ubi non timent habere consortes. et se homines esse meminerunt. quidam etiam dissimulatores suae scientiae. Haec et alia vitae huius aerumnosae vel munera vel solacia quidam etiam cultores daemonum accipere meruerunt. exclamantes. ne ab illo ista qui in eum crederent velut summa bona desiderarent. si. quod. nec insanis adversus Deum linguis se interimant et decipiant imperitos. quo pertinent isti. qui talia diis Romanis sacra non facerent nec fieri a quoquam permitterent. Neque enim nos Christianos quosdam imperatores ideo felices dicimus. quoniam multi praeteritarum rerum ignari. cum eius fama ubique crebresceret. si eamdem veniam non ad impunitatem iniquitatis. quanta insultatione iactarent. Recolant igitur qui legerunt. quia cotidianis sacrificiis placabat atque invitabat deos. quia vel diutius imperarunt vel imperantes filios morte placida reliquerunt. qui non pertinent ad regnum Dei. Quod tamen nostra memoria recentissimo tempore Deus mirabiliter et misericorditer fecit. cum id quod exspectamus advenerit. sed. 88 . quam luctuosis cladibus a veteribus sint gesta Romanis. sed vulnerato Romanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus atque ipse mox captus poena debita necaretur.Sed quia non diligebant gloriam propter iustitiam. ut ab his qui non pervicaciter contendunt. facile ignoscunt. quod ille diis amicis protegentibus et opitulantibus. si plus amant illud regnum. si ipsa non esset et vetere ritu numina colerentur. et magis aeternae vitae fidelissima exspectatione teneatur. ne ad infirmorum animos evertendos gloria daretur daemonibus. sed prudenter attendunt. quanto posset esse liberior. si luxuria tanto eis est castigatior. si temporibus christianis aliquod bellum paulo diutius trahi vident. quod a nobis si tacebitur. sed iustitiam propter gloriam diligere videbantur. et hoc ipsius misericordia factum est. iam Romana illa virtute. misericordiae lenitate et beneficiorum largitate compensant. et tam incredibiliter victis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstravit. si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum maiestati eius famulam faciunt. si tardius vindicant. indignationem suam tanta mansuetudine temperavit. nobis apud Carthaginem dicebatur. postea re ipsa futuros. quantum in ipsis est. 23. Haec ideo commemoro. si iuste imperant. si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non neglegunt. rex Gothorum. uno die tanta celeritate sic victus est. omnium si fieri potest hominum oblivione sepelire conantur. vel hostes rei publicae domuerunt vel inimicos cives adversus se insurgentes et cavere et opprimere potuerunt. ubi nutu summae maiestatis oppressus est. si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur. 24. non cum gratiarum actione commemorant. qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes christianae religionis reverentia tuerentur ipsisque daemonibus atque impiorum sacrificiorum ritibus. hoc credere spargere iactare paganos. sed ad spem correctionis indulgent. quibus immolare cotidie ferebatur. qui cum statuisset irruptione barbarica graviora <pati> dignos mores hominum castigare. deinde ab his barbaris Roma caperetur. quibus eum supplicare constabat. si malunt cupiditatibus pravis quam quibuslibet gentibus imperare et si haec omnia faciunt non propter ardorem inanis gloriae. ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere viderentur. non pro saturandis inimicitiarum odiis exserunt. similiter erimus ingrati.

terras. quando in Thessalonicensium gravissimum scelus. nisi daemonibus supplicet. Clarus fuit Theodosius virtute et fide. in tyramnis opprimendis per omnia prosperatus est. quorum operum merces est aeterna felicitas. Mox tyranni Maximi exstinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus. qui ei cohaerebant. Sed rursus ne imperator quisquam ideo Christianus esset. mentem. etiam nondum Christianos ad Ecclesiam confugientes. quamvis a Christi nomine alienus. sicut crediderat et praedixerat. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus. in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte deo. accepto rursus prophetico responso fide certus oppressit. Iovis simulacra. tumultu quorundam. quae adversus eum fuerant nescio quibus ritibus velut. quamvis piae animae solacia talia non requirant. quam Valens haereticus favens Arianis vehementer afflixerat. vindicare compulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam. ut imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret videndo prostratam. contra cuius robustissimum exercitum magis orando quam feriendo pugnavit. In neminem post victoriam privatas inimicitias valere permisit. Simulacra gentilium ubique evertenda praecepit. cum misericordissima veneratione restituit. deposuit. 1. sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere voluit terminata. filios imperantes reliquit. Inter haec omnia ex ipso initio imperii sui non quievit iustissimis et misericordissimis legibus adversus impios laboranti Ecclesiae subvenire. cui iam episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam. grandaevus aegritudine et senectute defunctus est. Et coniurati veniunt ad classica venti! 85 Victor autem. si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret. verum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius parvulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum. nec privavit rebus et auxit honoribus. lucem. fructus ipsiusque hominis animam corpus. bonis malisque 89 . cui fundit ab antris Aeolus armatas hiemes. satis intellegens nec terrena munera in daemoniorum. universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit. hic in angustiis curarum suarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas atque illicitas. cui etiam condere civitatem Romano imperio sociam. quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre. auras. sicut ipsum mundum. Nam bonus Deus. velut ipsius Romae filiam. 26.Constantinus et successores Deum coluerunt. unde potius eum servata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. cum a Theodosii partibus in adversarios vehemens ventus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet. Diu imperavit. sensus. has sublimitates et regna terrena existimarent posse neminem consequi. consecrata et in Alpibus constituta. Bella civilia non sicut Cinna et Marius et Sulla et alii tales nec finita finire voluerunt. iste autem. aquas. vitam. misit atque ab eo nuntium victoriae certissimum accepit. eoque sive per insidias sive quo alio pacto vel casu proxime exstincto alium tyrannum Eugenium. sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. qui eum crederent propter aeternam vitam colendum. Nam ille vindicari a Catone non potuit. bona opera tulit ex isto temporali vapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae. Cetera vero vitae huius vel fastigia vel subsidia. cum parvulum haberet fratrem avidior fidae societatis quam nimiae potestatis 84. quem civilis belli quodam modo heredem reliquerat. cuius Ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. cum propter vitam aeternam quisque debeat esse Christianus: Iovianum multo citius quam Iulianum abstulit. Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus. qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus. quod hi spiritus in talibus multum valerent. Gratianum ferro tyrannico permisit interimi. quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia. belli abstulerat impetus. militat aether. sed in Dei veri esse posita potestate. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius. sed ipsum verum Deum colentem tantis terrenis implevit muneribus. verum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. non ipsius iussu. 25. quod aurea fuissent. Unde et ille non solum vivo servavit quam debebat fidem. unde fugatus fuerat. iocantibus (quod illa laetitia permittebat) cursoribus et se ab eis fulminari velle dicentibus hilariter benigneque donavit. quos. longe quidem mitius quam Magnum Pompeium colentem velut romanos deos. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur. quem regni participem fecerat. eorumque fulmina. ut felicitatem Constantini mereretur. in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit. quem Dei servum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat. quanta optare nullus auderet. paterno custodivit affectu. a Theodosio vindicatus est. sed ad Iohannem in Aegypti heremo constitutum. ne homines. Inimicorum suorum filios. Unde et poeta Claudianus. Christianos hac occasione fieri voluit et christiana caritate dilexit. cuius dator est Deus solis veraciter piis. quae commemorare longum est.

si voluerit. Aut quid est loquacius vanitate? Quae non ideo potest quod veritas. nihil deorum falsorum numerositas prosit. quam pro temporum gubernatione dispensat. 8 LIBER VI BREVICULUS 1. colendos deos. altero naturali tertioque civili. 9. De fabulosae et civilis theologiae similitudine atque concordia. qui vehementius civilem theologian reprehendit quam Varro fabulosam. 7. qui tacere noluerit. etiam plus potest clamare quam veritas. Nam istis. De tribus generibus theologiae secundum Varronem. cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab impudentibus eligant. De his. De officiis singulorum. 26. ab eis quos consulit amica disputatione. et de civili contra Varronem. quo sine periculo possint edere. 90 . confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem. 10. sed tempus quaerant. quas doctores pagani pro diis suis conantur ostendere. Sed considerent omnia diligenter. Quae sit partitio Varronis librorum suorum. 11. quantum possunt. quae potius exagitari quam convelli possint garrulitate impudentissima et quasi satyrica vel mimica levitate. 2. qui propter amicitias mundi huius volunt vana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur. non optent quod eis non expedit. honeste. quos de antiquitatibus rerum humanarum divinarumquae composuit. qui dicunt deos a se non propter praesentem vitam coli. Quos admoneo. his quinque libris satis arbitror esse responsum. et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint. Nam si non ad libertatem vera dicendi. De interpretationibus naturalium rationum. sed ad licentiam maledicendi tempus exspectant. qui manifestissimis documentis. 6. De libertate Senecae. Quid de Iudaeis Seneca senserit. Quae dicta quaeque dicenda sint adversariis. graviter. 2. Quid Varronem de diis gentium sensisse credendum sit. id est fabulosa. quibus ostenditur. cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid voluerit contradicere et. Facile est enim cuiquam videri respondisse. De theologia mythica. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent. cui peccare licebat 86! unde quisquis est. in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo. Deorum. Deinde ad me perlatum est. audivi quosdam nescio quam adversus eos responsionem scribendo praeparare. quod iam scripserint. si hoc illi omnino non liceat. si de illis omnino reticeret. absit ut eis eveniat quod ait Tullius de quodam. Quod ex disputatione Varronis apud cultores deorum antiquiores res humanae quam divinae reperiantur. sed propter eam. quia. ut reverentius cum eis ageret. quorum talis et genera et sacra detexit. 4.largitur. qui peccandi licentia felix appellabatur: O miserum. 5. 8. id est uno fabuloso. 3. quae post mortem futura est. sed propter aeternam. quae sola stulti habere concupiscunt. libere quod oportet audire. multo erit felicior. quod ad ista temporalia. qui maledicendi licentia felicem se putat. Proinde iam etiam illis respondendum esse video.

Quod gentilium deorum vanitate detecta nequeat dubitari aeternam eos vitam nemini posse praestare. qui nec ipsam adiuvent temporalem. quae Graece dicitur et uni vero Deo debetur. quos deos immortales vocant. quibus rerum exiguarum singulis singula distribuuntur officia. quae post mortem futura est. auctores erunt cuipiam hominum diis immortalibus supplicanti. Et nimiae quidem stultitiae vel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? Quando ea putatur gloria vanitatis. quorum in quarto libro quosdam commemoravi 3. quam quaestionis ipsius necessitas postulabat. ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset. cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in vanitates et insanias mendaces 1. 1. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his. non usque adeo inconvenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum deum. qui non propter istam vitam. hoc a Libero pete. -1) PRAEFATIO. quos esse inutilia simulacra vel immundos spiritus et perniciosa daemonia vel certe creaturas. Verum tamen in omnibus vanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt. falsa atque indigna sive finxerunt sive ficta crediderunt et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. qualis ioculariter in mimo fieri solet. sed aegroti insanabilis morbus invictus est. etiam hi refellendi et docendi sunt. quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt 2. quos christiana religio destruit. vitam aeternam cuique praestare? An vero peritissimi illi et acutissimi viri. quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est vitam aeternam a talibus diis 91 . totamque invidiam. etsi non libere praedicando. ne absurditate turpissima. coli oporteat. qui multos deos et falsos. quid a quoque esset petendum. Hi vero.12. omnino esse inanem rectae cogitationis atque rationis plenamque levissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt. non Creatorem veritas Christiana convincit. ut. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici. non solum dissimulantibus. qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam. Cum his hominibus. sed contra suam conscientiam etiam faventibus doctis. quam minus disseruisse iudicabunt. Nunc ergo quoniam deinceps. 1. quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. quam christianae religioni de huius vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur. venerandos et colendos putant. talia se improbare testati sunt. propter vitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac servitute. supplici respondebunt: o homo. in perniciem utique eius. propter vitam. 1. sed propter illam. Indigne se gerunt cultores deorum. quos impietas vesana possedit. si non affectent fallere ut daemones. facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus. saltem date mihi vitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes (solent enim esse ad risum faciles) 5. possit recte dicere: si vinum non habetis. cum a Lymphis petierit vinum eique responderint: nos aquam habemus. Quinque superioribus libris satis mihi adversus eos videor disputasse. 2. peteretur a Libero aqua. saltem utcumque in disputationibus mussitando. nullis cedere viribus veritatis. ut promissus ordo expetit. putasne in potestate nos habere vitam. Ceterum quis ferat dici atque contendi deos illos. deos gentium. LIBER SEXTUS NIHIL DII POSSUNT AD VERAM FELICITATEM Dii nec terram nec caelestia curant (praef. qui. Cum philosophis verae felicitatis tractanda quaestio. colendos esse contendunt: placet a veridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus. sed multos deos. A diis non speratur vita aeterna. qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur. a Lymphis vinum 4. qui ea quae legunt vel sine ulla vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt. quae post mortem futura est. cui vitium tam immane dominatur.

a Vulcano aquam a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet. ipsa praestaret. 4. qui vitae huius aerumnosissimae atque brevissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam atque fulciendam ita singulas particulas tueri asseruntur. Ac per hoc. illi dii tales apparuerunt. 1. a barbatis eius contemptoribus irridentur: itane desipit cor humanum. suis officiis quodam modo limitatas. si malas cultorum suorum speciosius et festivius Fortuna barbata vestiret. qui colerent deam Iuventatem. quantum ad illos deos attinet quos instituerunt civitates. quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione veritatis. Porro si a Cerere vinum a Libero panem. ista opera temporalia. iam nec propter illa saltem. partim praetereundos putavi. et si qui eam pro barba impetranda venerantur. si (ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt) nullus Deus ex illa turba vel quasi plebeiorum vel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare. omnino colendi sunt. qui eis. vel in ea tamquam senili torpore frigescerent. ut in libris Academicis dicat eam. cuius in hac vita potestas nulla esset. verbi gratia. sit necessarius. quod sub alterius tutela ac potestate est. hoc quiddam parvum et abiectum. 3. quosnam illud deos vel deas hominibus credendum esset posse conferre. sicut credunt hi. disputavi. sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat. quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera. dignius irridentur in mundo. glabros aut male barbatos videremus 7: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse. quia illi magni et excelsi sunt. petatur ab altero. quoniam nimis multos putarunt. Cui ergo deo vel deae propter quid supplicaretur. ac per hoc nec a Iuventate oportere peti vitam aeternam. quae putant eis subdita. digne ridentur in theatro. si eorum. quae barba induitur.petere vel sperare. a doctis sollerter inventum memoriaeque mandatum est. quia et multi colentes Iuventatem deam minime in illa aetate viguerunt. ne quisquam eorum sederet otiosus. ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea dii tales vel terrenum regnum dare non posse visi sunt. Quae cum ita sint. qui non propter istam. ut ab insipientibus populis colerentur. quibus danda atque servanda deberent vel ista committi. ut mimicae scurrilitati videatur esse simillimum. aetas ipsa floreret insignius contemptores autem eius vel intra annos occumberent iuventutis. ut indignissimi viderentur. quid a Lymphis. Nunc vero cum earum cultus nec propter ista ipsa. doctrina tamen atque sententiis ita refertus est. quos partim commemoravi in quarto libro. tam sit inconveniens et absurdum. itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam vel deformem barbam pervenire potuerunt. quae ibi versatur. disputationem se habuisse cum Marco Varrone. nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc vitam esse sperandum. quanto minus potest immortales ex mortalibus facere! Dii nec colendi pro his rebus quae illis commissa sunt. si aeterna vita. Denique et ipse <Tullius> huic tale testimonium perhibet. ut in omni eruditione. cum vero a nescientibus stultis. 1. qui cultum eorum vitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt. inanem ludibriosumque cognoscit. ut. quantum studiosum verborum Cicero delectat. Quod cum fit ab scientibus mimis. a quibus autem sperneretur. quid a Vulcano ac sic a ceteris. 2. minutatim divisa tribuerunt. propter vitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt. si iam cum illis agimus. quae non daret barbam. quia. contra quos iam quinque praecedentibus voluminibus satis. quod non dignarentur in tanta sublimitate curare. Quam ob rem si. illi autem liberalem vocant. sed vanitatis opinione tribuuntur. Huc accedit. Quid Varro disserat de theologia et rebus divinis (2-9) Qua ratione Varro de rebus divinis disserat. ut. quibus singulis singuli praeesse perhibentur. homine. Quis Marco Varrone curiosius ista quaesivit? Quis invenit doctius? Quis consideravit attentius? Quis distinxit acutius? Quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suavis eloquio. si cuiquam istorum pro vita supplicetur aeterna! Nec terrena regna dii conferunt. quid a Libero. et multi non eam colentes gaudent robore iuventutis. quantum potui. discussis omnibus longe alienum a veritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum atque falsorum 6 saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae impietatis est. studiosum rerum tantum iste doceat. ut eamdem saltem aetatem. cum de regno terreno quaereremus. si id. quam nos saecularem. 92 . quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione vel comparatione praeferenda est. sed propter vitam quae post mortem futura est existimant colendos deos. inquit.

In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari. 3. quid exhibeant. ut quinquies terni quindecim fierent. de quibus scripsit. sed ad superstitionem diceret pertinere. id est Academicis. quando exhibeant. contemnenda. tu descriptiones temporum. quibus anima humana magis magisque vanescat et incommutabili aeternaeque veritati coaptari atque inhaerere non possit. tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est. Sed unum singularem. in capite posuit. quoniam re vera in hac facultate multum impar est. quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo breviter ait: Vir doctissimus undecumque Varro 10. quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes.omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo 8. addidit sine ulla dubitatione doctissimo. tu sacrorum iura. ita subdivisit. de qua illos velut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi atque servari utiliore cura. Tu aetatem patriae. ex his. quando agant. tres porro. qui istos sequuntur et ad tempora pertinent. quam solet in omnibus adhibere. ut diximus. non incursu hostili. quartos de sacris. tertios de temporibus. qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus. qui restant. detestanda conscriberet. sequentes de locis. officia. Nequaquam dii colendi propter vitam aeternam. Sunt autem omnes. si rerum velut divinarum. quae diis exhibenda sunt. istam secutus in ea partitione rationem. In sex itaque primis de hominibus scripsit. tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. et in eis libris. qui prius de omnibus loqueretur. dii ipsi sequuntur extremi. alterum de ludis circensibus. quid agant. quam multa vix quemquam legere potuisse credamus: iste. ut primus sit de pontificibus. hos in res humanas divinasque divisit. libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit. tertius de quindecimviris sacrorum. inquit. qui tam multa legit. secundus de auguribus. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: Nos. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes. ultimo publica. tu domesticam. quia et istorum exordio unum singularem. et tamen ea quibus movebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse? Quid disserant libri Antiquitatum. ut aliquid ei scribere vacuisse miremur. secundos tres ad loca pertinentes ita. in secundo incerti. sed ut loquar apertius. ut unum eorum faceret de feriis. Profecto de hac re sic erat certus. altero de sacris aedibus diceret. Haec quattuor. divinis sedecim tribuit. sex tertios de temporibus. ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. oppugnator esset atque destructor easque non ad religionem. Quater autem seni viginti et quattuor fiunt. tertio de locis religiosis. Vel hominum enim sunt ista instituta vel daemonum. quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et veritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum. qui exhibeant. in secundis sex de locis. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus. tu sedem regionum locorum. quae dixi. sedecim. quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt. ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant. inquam. in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. sed civium neglegentia. facillime apparet. cuivis hominum. immundorum spirituum et sine controversia malignorum. Cum vero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit. et tamen ea legenda saeculis prodit. Iste igitur vir tam insignis excellentisque peritiae et. ubi agant. ubi cuncta dubitanda esse contendit. causas aperuisti 9. qui noxias opiniones. nescio utrum tam multa in eis ridenda. vir tantus ingenio tantusque doctrina. oppressum fuisse suae civitatis consuetudine ac legibus. apposuit. quantum attinet ad ea. tam multa scripsit. quibus exhibeant. qui ad homines pertinent. etiam hic. qui communiter prius de omnibus loqueretur. ut auferret dubitationem. Sed quia oportebat dicere et maxime id exspectabatur. non tamen Sancto Spiritu liberum. ut in uno eorum de sacellis. subtilissima distinctione commendans. 1. alteri sacra privata. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Non ait eloquentissimo vel facundissimo. sed omnium. de scaenicis tertium. ubi exhibeant. ita. tu sacerdotum. de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos. Quadraginta et unum libros scripsit Antiquitatum. Facile acutissimo. inquit. ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. tu publicam disciplinam. Intendit enim qui agant. 4. in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt. id est ad dies festos. quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi. invidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus impiorum et aperte 93 . rebus humanis viginti quinque. sex quartos eosdemque postremos de rebus absolvit. non quales vocant illi daemones bonos. quam Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur 11. genera.

ex naturae formula se scripturum fuisse. quas divinas vocat. quae scripsit de rebus humanis. sed intellegentibus reliquisse. quod dixi. non solum scribens de his posterius quam de illis. quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria. Quid quod in illis tribus novissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere videtur? Quid est ergo. sine caligine ullius ambiguitatis expressit. licet non omnis. quod etiam istae res divinae. quasi hic de aliqua scribat et non de omni. a fabulis enim mythicon dictum est. In his enim. etiamsi non omnis. nec aliis quicquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probavit homines se praeposuisse institutis hominum. Quod apertius alibi posuit. Quae fabulosa sit theologia sive poetarum. deinde ab eis haec instituta sint. 2. quo maxime utuntur poetae. tertium civile? Latine si usus admitteret. Vera autem religio non a terrena aliqua civitate instituta est. Rerum quippe humanarum libros. Tertium etiam ipse latine enuntiavit. quae autem de his. sed de fabulosa. quo philosophi. fabulare appellaremus. non naturam hominum naturae deorum. dator vitae aeternae. ut dii furati sint.. genus. haec ratio est: Sicut prior est. quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. praeponenda est utique rebus humanis. Primum. Loquebatur enim non de naturali theologia. postea de hominibus. ab hominibus institutae sint. Quam si tacuisset. sicut pictura. sed rebus veris noluit anteferre res falsas. inquit. postea de divinis. Deinde ait: Mythicon appellant. quod primum posuit. pictor quam tabula picta.. neque hoc aperte dicere voluisse. quod tria genera theologiae dicit esse. aut de aliqua. ut servierint homini. civile. denique in hoc omnia diis attribuuntur. Dicit autem prius se scripturum fuisse de diis. quam reddidit. sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. id est rationis quae de diis explicatur. iam et consuetudo locutionis admittit. scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset. in hoc. quod voluit subtili significatione monstrare. quae a civitatibus instituta sunt 12. aut omnino de nulla. si de aliqua.aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci attestatione confirmant. 1. sed fabulosum dicamus. ut aliqua pars divina praeponatur universis rebus humanis. quid nisi opiniones rerum vanarum? Hoc est nimirum. quae non modo in hominem. quam libere a se putavit esse culpandam. ut autem et ipso tacente veritas clamat. Ubi enim dicitur "non omnis". apertissime confitens. ut ipse dicit. non de civili. ergo nulla est. 4. alius ex femore sit. Ita se libros rerum divinarum non de veritate quae pertinet ad naturam. sicut fabrum aedificio. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse. Eam vero inspirat et docet verus Deus. quoniam Graece fabula dicitur. usitate quidem intellegitur aliqua. deorum natura non prior debeat esse quam hominum. cur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam universae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est. in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. de qua scriberet. si omnis esset natura deorum. quo populi. sicut structura. si novam ipse conderet civitatem. Secundum autem ut naturale dicatur. si de omni natura deorum scriberet. quam humana attigissemus? Aut enim de omni natura deorum scribit. de divinis autem postea scripsisse testatur. ubi impunitum putavit. Hic certe ubi potuit. quod civile appellatur. ut adulterarint. prior faber quam aedificium: ita priores sunt civitates quam ea. veris cultoribus suis. Non itaque rebus divinis anteferre voluit res humanas. sed quantum ad solam Romam pertinet. quod prius exstiterint civitates. quia divinae istae ab hominibus institutae sunt. aut vero etiam aliqua. alterum physicon. sicut pictorem tabulae pictae. Nam.naturalis seu physica vel philosophorum. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur. saltem digna est vel Romanis. aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. sed plane caelestem ipsa instituit civitatem. alius ex guttis sanguinis natus. sed potest intellegi et "nulla". prius divina absolvissemus. 5. sicut in quarto libro commemoravi. physicon. Deinde illud quale est. Si de omni.. Varro fatetur deos ab hominibus inventos.. scripsit. non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. ut Deus alius ex capite. quia vero iam veterem invenerat. inquit. sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt 13. praeponenda esset certe rebus romanis. In ea vero ipsa ratione. secutus est historiam rerum gestarum. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis. non quantum ad orbem terrarum. sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur.. quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus. . 94 . In hoc enim est. sed etiam rationem reddens cur id fecerit. eorumque unum mythicon appellari.. quos tamen rerum divinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse. ubi ausus est.

Videamus quid de altera dicat. quale est: a quodam tempore an a sempiterno fuerint dii. id est a populis. Naturale autem a civili velle discernere quid est aliud quam etiam ipsum civile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est. quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas. sed vitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis vereris offendere. cur debet discerni fabulosum: quia falsum. Adhuc quod sequitur attendamus. inquit. de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? De Romanorum theologia Varro sibi discrepat. quod demonstravi. Dicis quippe fabulosos accommodatos esse ad theatrum. 2. maxime sacerdotes. Prima. primam et tertiam. civiles cogeris. placetne tandem vitam aeternam peti aut sperari ab diis poeticis.. naturales ad mundum. an ex atomis. urbes vero et theatra opera sint hominum. immo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. 6. tantum quod eorum inter se controversias commemoravit. Neque id tantum. O religiosas aures populares atque in his etiam romanas! quod de diis immortalibus philosophi disputant. quod vero poetae canunt et histriones agunt. de qua postea disserendum est. nec alii dii rideantur in theatris. discernamus ab hoc civili. 2. an ex numeris. ut credit heraclitus. . sed etiam in contemptissimum hominem cadere possunt. utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis. sed de institutis aliud habere litteras poetarum. quid habet meriti. quia indignum est. unde illa et ipse discrevit. Tertium genus est.. Duas vero illas theologias. Secundum genus est. Intueamur sane et civilem theologian. quas a deorum natura abhorrere vel talium. Quid hic agit humanum quamvis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis. pertinere posse et ad mundum. nec aliis ludos exhibeatis. Invenisti alios fabulosos. ferre non possunt. quamvis urbes esse videamus in mundo. 1. ex igni sint. Illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. quod in urbibus cives. tertia ad urbem. iamque ipsum civile videamus qualiter explicet. quos deos publice colere.. quid habet reprehensionis. 6. 3. nec spiritu Dei ad videnda et annuntianda divina in veritatem libertatemque subvectus. in quibus est. quod physicon vocant et ad philosophos pertinet. in quos liberius quod sentis evomas. cum sis homo omnium acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus. Video quidem. cum mundus opus sit divinum. scaenicis? Absit. quare prius scripserit de rebus humanis. Hanc enim pertinere testatur ad mundum. de quo nunc agitur. fieri enim potest. secunda ad mundum. sed hominum instituta secutus est. ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur. et omnis vestra litteratura circumsonat. id est fabulosum atque naturale. scholis vero et parietibus clausit. theologia maxime accommodata est ad theatrum. Quanto liberius subtiliusque ista divideres. inquit. quod est urbis. quam quibus victimas immolatis. Quis non videat. quibus doctrina inimica est veritatis! Turpis est theologia fabulosa et civilis. non Deus. ut Pythagoras. inquit. quorum in mundo vel extra mundum natura sit nusquam: theatrum vero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi civitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus divinis. quia non modo in hominem. non solum ferunt. Removit tamen hoc genus a foro. quam naturalem vocant. de quo multos libros philosophi reliquerunt. ut admittatur? Haec nempe illa causa est. ludicris. In quo est. theatri scilicet atque urbis. quia turpe. quod genus. Dixerit aliquis: haec duo genera mythicon et physicon. quam qui adorantur in templis. sed etiam libenter audiunt. et sentis ipse.. nosse atque administrare debent. 5. theatricis. quibus 95 . sed tamen homo. aliud sacerdotum. quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures 14. ut gratae sint utraeque daemonibus. civiles ad urbem. quoniam in divinis rebus non naturam. O Marce Varro. ut excludatur? Si autem hoc quod civile dicitur naturale non est. unde et istos civiles velis nolisve perfundas. cui palmam dederit? Utique secundae. alios ab hominibus institutos. sed diis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. [quae] sacra ac sacrificia facere quemque par sit.5. ut ait Epicurus. posterius de divinis. ubi.civilis vel civitatum. Sic alia. quae contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt. quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo. Quid? ab eis diis. dii qui sint. cum eas usquequaque consideras. Nihil in hoc genere culpavit. quam supra dixit esse philosophorum. cernis quidem quam sint res divinae ab humanis nugis atque mendaciis dirimendae. dicens alios esse deos naturales. per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. Sequestrata igitur paululum theologia.

crimina sunt deorum. Hoc si ita esset. haec eorum criminum ludos in divinis rebus amplectitur. sed cum commendaret hoc dixit. magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi voluit. quid aliud quam mimica sacra esse voluerunt? Nam parasitos Iovis ad convivium eius adhibitos si mimus dixisset. 3. Indigna sunt simulacra et fabulae. Ac per hoc ea. haec ea deorum ipsorum festivitatibus consecrat. si se inserant affectionibus et assensionibus nostris. vita aeterna poscenda est? Nemo.in theatris et in templis.haec placent et quos haec placant. Denique cum memoratus auctor civilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quamdam sui generis distinguere conaretur. quam male! . usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. cum eorum illic crimina frequententur. ad eius mensam qui constituerunt. videri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de diis talibus maiestati indigna divinae et ridicula detestabilia celebrari. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris. ibi quid fiat.. Quid de Hercule et Larentina fabula dixerit. Denique talibus vincitur et fatetur. quae scribunt poetae. minus esse quam ut populi sequi debeant. sacra vero illa. Ambae turpes ambaeque damnabiles. quam mali! si falsis. Nec fabulosa igitur nec civili theologia sempiternam quisquam adipiscitur vitam. quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur. illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat. atque inter hos Cardea femina est. imberbem Mercurium poetae habent. parasitos Iovis. Delectationis enim causa. Et tamen alio loco 16 dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. sicut ostendere institui. haec amat. qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne attestati sunt Euhemero. non utilitatis. Quae sic abhorrent. plus quam ut ea vulgus scrutari expediat. quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur. illa prodit aut fingit. Quid de ipso Iove senserunt. Ait enim ea. quae tamen delectant et populos et deos. pars huius est. pontifices non habent? Numquid Priapo mimi. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra. aetates. 6. Revocatur igitur ad theologian civilem theologia fabulosa theatrica scaenica. ut non sint statuae delubrorum? Cur Forculus. quae a poetis conscripta populi sequi non debent. haec colligit. sed illa. ea tamen scribunt. una cum civilibus scribemus. Hic enim dixit quid fieri debeat. divinarum. ut arbitror. ab omni esse dedecore purgata et aliena. Varro dixit! non cum irrideret deos. quae graves poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter virgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus vacat? Sed haec honestiora sunt in comparatione turpiorum. quae merito culpanda et respuenda iudicatur. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse. numquam eas ipsi dii praeciperent sibimet exhiberi. indignitatis et turpitudinis plena. populi exhibeant. haec favendo metit. sicut dicit. publicam turpitudinem profitetur. unde ista brevis temporalisque polluitur? An vero vitam polluit consortium nefariorum hominum. sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos. ista. qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate. utique risum quaesisse videretur. et vitam non polluit societas daemonum. scribunt poetae. sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum convenientissime copulata. dii sunt masculi. 96 . quae autem philosophi. Non ergo nulla cum poetis. facinora et flagitia numinum illa cantat. sexus. non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris. Haec cum dicimus. nec ubi ludos scaenicos exponebat. Quare quae erunt communia cum propriis. ut tamen ex utroque genere ad civiles rationes assumpta sint non pauca. sicut forma humana deos fecerunt. numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret. quae dii expetant. illa mendacia spargit. haec autem aut attestatur veris aut oblectatur et falsis. quae theatrica est. e quibus maior societas debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis 15. poetas delectationis. formae. Apollo ephebus ita personae sunt histrionum. qui coluntur criminibus suis? Si veris. quia similia geruntur in templis. 1. illius turpitudine ornatur. quae urbana est. qui limini. non sane pars incongrua. qui foribus praeest. 7. sed sacerdotes agunt. quae non histriones. et quae ab universo corpore aliena importune illi conexa atque suspensa sit. Illa enim de diis turpia fingendo seminat. inquit. quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex. non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur. et Limentinus. quae colenda et observanda censetur. et haec tota. habitus deorum? Numquid barbatum Iovem. illa res divinas falsis criminibus insectatur.. Hincine vita aeterna sperabitur. ita eos delectari humanis voluptatibus credidisse 17. sed ubi Capitolina iura pandebat.

apud illum esset inventura mercedem. Ac sic abeunti cum primus iuvenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset. cum tam sint detestabilia. At enim habent ista physiologicas quasdam. vidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse. populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem. 1. cui primum iuveni obvia fieret. quid est quod fabulosa de diis figmenta poetarum ad theatrum videlicet pertinentia velut secernere nituntur a civili theologia. vel. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines. in altera se ipsum. usque adeo ut. illa herede defunctus est. quales nec thymelica in se admisit obscenitas? Quid physica ratio dicat de matre deorum et Saturno. quae Saturni nomine significatur. iterum recidunt. quibus ostendantur rerum significare naturam: cur non etiam poetica similiter excusentur atque purgentur? Multi enim et ipsa ad eumdem modum interpretati sunt. quae tenebris operiuntur. quod in vitiosis hominum moribus vix habet inter tormenta confessionem. quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. sicut aiunt. caput est certe quod Mater deum terra est: quid ultra quaerimus. id est non fabulosae. Quamvis enim qui verus Deus est non opinione. quorum nihil est Deus. ubi amatus eius Adon aprino dente exstinctus iuvenis formosissimus plangitur. atque illa non comparente inventum est testamentum. Quae amplissimam adepta pecuniam ne divinae mercedi videretur ingrata. quod pertineat Saturnus ad semina. quod acceptissimum putavit esse numinibus. Nescimus quid agant. ubi nuptum data est Iovi. si autem victoria Herculis fieret. ut. sed populorum. si ipse vicisset. sacra sunt Matris deum. Haec si poetae fingerent. quam pertinere ad urbem volunt. et arboris et lapidis utique natura est. quos Gallos vocant. hoc idem de pecunia sua voluptati Herculis exhiberet. qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudaverunt. hinc excusantur atque purgantur. quo numquam vel in choro meretricum abscisus aut mollis intravit. quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles. Cum vero haec dedecora non poetarum. sed civilis theologiae. quid cetera perscrutamur 18? Quid evidentius suffragatur eis. et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur. sicut idem opinatur Varro. et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt. non mimorum. 97 . Unde etiam illud est. id est rationem non naturae. neque enim ab honestis agi debuerunt. ipsi viderint. a tanto doctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem. quod inde discedens. In vera autem theologia opus Dei est terra. ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum. Obscaena sunt sacra mysteriorum. Saturnum suos filios devorasse. ita nonnulli interpretentur. non theatrorum. sic eis mater est terra. hoc dedecus habet inter illa sacra professionem.7. quibus agendis tales elegit sanctitas. sed sacrorum. 3. hoc crimen. infelicitate deploratur. Quae sunt ergo illa sacra. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt. quod ab eis immanissimum et infandissimum dicitur. si mimi agerent. sacra sunt Cereris. Si autem interpretationis huius. quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. Sacra sunt Iunonis. quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus. Novimus autem quae agantur in scaena. 8. sed plane frustra sacerdotes velut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. 2. ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur. sub ea condicione. sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est. sacra sunt Veneris. quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse divinos. id est naturalium rationum interpretationes. Itemque alii alio modo et similiter cetera. sed contra naturam. de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret. quod habent interpretationes suas. Hic morbus. ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter enervatos atque corruptos occultare minime potuerunt. quod longinquitas temporis 19. de qua oriuntur 20. Quasi vero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian. quando agitur de sacris Matris deum. deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule victus esset. in una constituens Herculem. quod Herculis aedituus otiosus atque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante. Deinde si ista sacra. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: viros muliebria pati non est secundum naturam. quae in terram. ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a civilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. sed Dei. quae scaenicis turpitudinibus convincuntur esse foediora. quia et hominis et pecoris. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate. sed scimus per quales agant. qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae. Quid de sacris eorum boni sentiendum est. 7. At illa cum dormisset in templo. non mater. sed templorum. quidquid gignit ipsa consumat. debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam Deo Herculi dedit. quos inter sua sancta numerari atque versari negare non possunt.

apud meliores animos inveniret locum. sed ut cum illa respuenda intellegeretur. Quo modo igitur vitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur. Intercidonam a securis intercisione. in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque vita vel morte sacra eis et sollemnia constituta. Sed domum est ducenda quae nubit. neque far conficitur sine pilo. 9. altera nihil nisi potum daret. Nam et civilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque civiles. nec solum a naturali. qui vanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit. quamvis deos habere. quod cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat.. Ad haec addunt mulieres attributas Libero et vinum propter libidinem concitandam. generationibus. utraque contempta ea. quae ad urbes populosque asseritur pertinere. Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae verecundiae.. Quale autem illud est. ut a superstitioso dicat timeri deos. .et de diis primae noctis nuptiarum. a quibus ista conscripta sunt. tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi. et ea iussit auferri 23. et illam scilicet fabulosam et istam civilem. quarum una nihil nisi escam. Pilumnum a pilo. magis ridenda quam ludibria theatrorum? .et de ritibus contra Silvanum. eo nimirum consilio. 1. qui civilem theologian reprehendere metuebant. et ob haec Libero eamdem virilem corporis partem in templo poni. non furiunt. quibus diis custodibus contra vim dei Silvani feta conservaretur 25? Ita contra dei nocentis saevitiam non valeret custodia bonorum.. ut. 2. ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia fieri non potuisse nisi mente commota. sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas. illam culpandam proposuerunt. quod et ipsam perhibeant semina emittere. eo quod de diis indigna confinxerit. atque omnes ita bonos dicat. illam vero audebant improbare hanc non audebant. adhibetur deus Domitius. neque fruges coacervantur sine scopis. aetatibus. Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur improbatur.. signis culturae tamquam contrariis repugnarent. Itane ista est innocentia deorum. quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro. aut certe ex qualibet occasione immundissimi spiritus fallendis humanis mentibus irrepsisse? Absurda sunt quae de Libero dictitantur. 8. a religioso autem tantum vereri ut parentes. utpote silvestri. quos sua simulacra et sacra convincunt diis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis. ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos. qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum civilium festivitatibus et in urbium divinis rebus adverterit. qui etiam ludis talibus delectentur. quam etiam Venerem putant. nisi plures essent adversus unum eique aspero horrendo inculto. Cum mas et femina coniunguntur. 3. hanc eius similem comparandam exposuerunt. ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem 24. eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu circuire limina domus et primo limen securi ferire. coniugiis. hoc idem in feminis agere Liberam. ludunt quippe ibi. 9. ut his datis culturae signis deus Silvanus prohibeatur intrare. simile sit furoris. ambas improbandas intellegebant. dum pro diis habentur. ne Silvanus deus per noctem ingrediatur et vexet. sed multa iam diximus. 2. femineam Liberae. Quid? Ipsa numinum officia tam viliter minutatimque concisa. 9. atque ita sine periculo eorum.. tertio deverrere scopis. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid immundi spiritus. Deverram ab scopis. ritibus.. sexu habitu.. ut in domo sit. quoniam acutissimi homines atque doctissimi. propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio munere supplicari oportere. sit hoc ferendum. Liberum a liberamento appellatum volunt. additur dea Manturna.non ut haec prae illa tenenda eligeretur. adhibetur deus Iugatinus. non ut hostes timeri. Educam et Potinam: nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo agere videretur. unde non quidem omnia 21. adhibetur et deus Domiducus. de qua agimus.Eiusdem turpitudinis sunt theatrica et civilis. postea pilo. ambas inveniet fabulosas. verum etiam ab ista civili. 98 .. quae philosophorum est. ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium. . Sic Bacchanalia summa celebrabantur insania 22. ut maneat cum viro. quam naturalem vocant. Haec certe non fierent in theatris. ambas civiles. Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori. in hominum mentibus possint. quod mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus liberentur. merito repudianda discernitur. nonne scurrilitati mimicae quam divinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti. hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus.

ut non intellegat istum hominem civilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae. ut fabulosam reprehendat. ut viro subigatur. non deus. indignae atque probrosae. Adest enim dea Virginensis et deus pater Subigus. quam dicit ad philosophos pertinere. quae sunt hominis. quod sine vi femina virgo esse non desinat 26? Si est ulla frons in hominibus. in qua universa diligentia nullos demonstravit vel nominavit deos. deinde coepit deos alios ostendere. et ideo ista exposita. eat foras. 99 . ostendens in omnibus. agat aliquid et maritus. Quid de diis Seneca senserit (10-12) Seneca evirationem dedignatur. impleat quisquam nisi ille. Quis ergo usque adeo tardus sit. cum credunt coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic operi instantes. novitate pavidae illis cooperantibus sine ulla difficultate virginitas auferatur.peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato secreto pudoris. Utrum habeat et alias partes. appetendas a respuendis. ut. si adest deus Subigus. quam damnare non audent. cum ibi sit et Priapus nimius masculus.. quorum numerum est exorsus a Iano. et Venus et Priapus. quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc impletur. ut subacta. in rebus divinis haberent. una pars eius sit in litteris sacerdotum. Sed quid hoc dicam. propter quam unam proprie nos Christiani sumus. quam tamen dii ipsi tamquam in eodem speculo se intuentes ita diligunt. detestentur. illam eius imaginem liberius arguunt et reprehendunt. quod vocatur illa. quae in funeribus senum cantatur. indignitatis falsitatis. templa ab scaenis. Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos coepit a conceptione hominis.sicut etiam Varro. quae ob hoc etiam dicitur nuncupata. et huius urbanae theologiae velut electae et probatae illam theatricam abiectam atque reprobatam membrum partemque fecerunt. Quid impletur cubiculum turba numinum. 4. Nam si masculus crederetur et Pertundus vocaretur. comprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat. Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis compulerunt. absit a veris religiosis. sed ut feminae sexu infirmae. quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari. Valde inhonestum est. qui agnoscunt quid velint. quae non est in numinibus. ita pudore afficiuntur. ea subtilitate. ostendi. serias a ludicris. cuius illa imago est.. urbes a theatris. ut. more honestissimo et religiosissimo matronarum? Sapientes dedignantur theologian theatricam et civilem. ut et ille minus moveatur et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginensis dea. atque ita utraque iudicio recte intellegentium reprobata sola naturalis remaneat eligenda? De qua suo loco in adiutorio Dei veri diligentius disserendum est 28. 9. atque ita et se ipsos immundissimos spiritus manifestius esse docuerunt. civilem vero reprehendere quidem non audeat. ne se commoveat. sed ad ea. Quid est hoc? Si omnino laborantem in illo opere virum ab diis adiuvari oportebat. Unde. altera in carminibus poetarum. Sed forte ideo toleratur. velut res honestas a turpibus. qui pertinerent non ad ipsum hominem. et dea mater Prema et dea Pertunda. sed prodendo reprehensibilem ostendat. quia dea dicitur esse.. si adest dea Prema. ut qui qualesque sint in utraque melius videantur. ut.. sicuti est victus atque vestitus et quaecumque alia huic vitae sunt necessaria 27.. super cuius immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta iubebatur. ut sive ab hac sive ab illa vita speretur aeterna. et hanc ipsam faciem. in animis hominum moliri locum.. ut virgini zona solvatur. maius contra pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra Silvanum. a quibus vita aeterna poscenda sit. 9. sacra pontificum a carminibus poetarum. ut immunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent. eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem. et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam. Intellegimus quid agant. non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae. qua possunt quasi conentur subtilitate discernere. alia quaestio est: nunc propter divisionem Varronis et urbanam et theatricam theologian ad unam civilem pertinere satis. graves a levibus. ut opinor. veraces a fallacibus. quia sunt ambae similis turpitudinis absurditatis. non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid Venus sola parum esset. similem demonstrando atque ipsam fabulosam partem esse huius satis evidenter docendo non nisi illi naturali. . 5. illam theatricam et fabulosam theologian ab ista civili pendere noverunt et ei de carminibus poetarum tamquam de speculo resultare. cum sit universa turpis et fallax atque in se contineat commenticios deos. in suis sollemnitatibus ponerent. Eant adhuc et theologian civilem a theologia fabulosa. nonne.

Alius nomina Deo subicit. agebat quod arguebat.. quem philosophi quasi liberum fecerunt. Sedent quaedam in Capitolio. inveniet tam indecora honestis. ut sic dii placentur. In Capitolium perveni. quod sibi vanus furor attribuit officii. si cum paucioribus furerent. Neptuno Salaciam.et superstitionum mores. Adfuit enim scribenti. quam theatra ubi finguntur. Quosdam tamen caelibes relinquimus. quae si spiritu accepto subito occurrerent. veriora tibi videntur Titi Tatii aut Romuli aut Tulli Hostilii somnia? Cluacinam Tatius dedicavit deam. Sunt quae speculum teneant. Se ipsi in templis contrucidant. Et paulo post: Hi tamen. sunt qui libellos offerant et illos causam suam doceant. ille lacertos secat. Tolerabile est semel anno insanire. veraciter exprimatur: Hunc tamen. 10. quem nonnullis indiciis invenimus Apostolorum nostrorum claruisse temporibus. diversis corporibus induunt. inquit. ne istam urbanam theologian theatricae simillimam aperte sicut illam reprehendere auderet. Haec numina potius credes et caelo recipies? De ipsis vero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit! Ille. inquit. quem contra superstitiones condidit. nunc sanitatis patrocinium est insanientium turba. alius unctor. deteriora sunt templa ubi haec aguntur. fratrum ac sororum! Bellonam Marti collocamus. 10. Iam illa. sed nemo sibi. viriles sibi partes amputat. habitus illis hominum ferarumque et piscium. Tyramni laceraverunt aliquorum membra. quae huic defuit. tamen. pudebit publicatae dementiae. infra alios? Ego feram aut Platonem aut Peripateticum Stratonem. cum perditio eius inventioque fingatur. multo copiosius atque vehementius reprehendit ipse civilem istam et urbanam theologian quam Varro theatricam atque fabulosam 29. 2. non tantum a simulacro stantes digitos movent ornantium modo). Ait enim: Quae omnia sapiens servabit tamquam legibus iussa. 1. Libertas sane. Cum enim de simulacris ageret: Sacros. inquit. Unde in his sacris civilis theologiae has partes potius elegit Seneca sapienti. cotidie in Capitolio mimum agebat. ut eas in animi religione non habeat. Ubi iratos deos timent. quasi condicio defecerit. iracundissimae respectu terrentur. inquit. Sed si verum attendamus. et ne pie quidem. inquit. si credere poetis velis.10.. neminem sua lacerare iusserunt. In regiae libidinis voluptatem castrati sunt quidam. furori certum tempus est. sed propter leges civium moresque hominum non quidem ageret fingentem 100 . Hanc libertatem Varro non habuit. tantum modo poeticam theologian reprehendere ausus est. alter sine animo? Et ad hoc respondens: Quid ergo tandem. quibus non miror petitorem defuisse. quem illi homines desierant. Tantus est perturbatae mentis et sedibus suis pulsae furor. viventi defuit. 3.. ne superstitiosus esset in mundo.. quod culpabat adorabat. non quidem ex toto. inviolabiles in materia vilissima atque immobili dedicant. non tamquam diis grata. quasi dii libenter spectarent. sic. immortales. quia videlicet magnum aliquid eum philosophia docuerat. Et paulo post: Quid quod et matrimonia. iubente domino manus attulit. adorabimus. etiamsi supervacuum usum. Picum Tiberinumque Romulus. cum theologian naturalem praedicans quorundam philosophorum sententias digessisset. ne vir esset. inquit. quorum alter fecit deum sine corpore. . ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere. Sunt quae Iunoni ac Minervae capillos disponant (longe a templo. quidam vero mixto sexu. Si cui intueri vacet. senex iam decrepitus. quorum alter mentis territae motus est. colebat quod reprehendebat. Hostilius Pavorem atque Pallorem taeterrimos hominum affectus. praesertim cum quaedam viduae sint. opposuit sibi quaestionem et ait: Hoc loco dicit aliquis: credam ego caelum et terram deos esse et supra lunam alios. qui sic propitios merentur? Dii autem nullo debent coli genere. monstra haberentur. Annaeo Senecae. sed color. tam indigna liberis.sed legum iussioni cessit. quem ad modum ne quidem homines saeviunt taeterrimi et in fabulas traditae crudelitatis. dolor tamen ille atque laetitia ab eis. Nam in eo libro.. quod diis gratum esset vel ad rem pertineret. Vulcano Venerem.. Omnem istam ignobilem deorum turbam. quae faciunt quaeque patiuntur. non turpem nec infamem deo promittunt. Deinde aliquanto post. vulneribus suis ac sanguine supplicant. verum ex aliqua parte non defuit. ut Populonia vel Fulgora et diva Rumina. si et hoc volunt. qui nihil perdiderunt nihilque invenerunt. sunt qui ad vadimonia sua deos advocent. qui vano motu bracchiorum imitatur unguentem. quae se a Iove amari putant: ne Iunonis quidem. quam iste concidit. quia illustris populi Romani senator erat. alius horas Iovi nuntiat: alius lictor est. Doctus archimimus. quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum. tam dissimilia sanis. ut nemo fuerit dubitaturus furere eos. quam longo aevo longa superstitio congessit. numina vocant. inquit. Omne illic artificum genus operatum diis immortalibus desidet. . mox autem inventum magno esse gaudio derisisset. quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat et intrepide omnino coarguit. alter corporis ne morbus quidem. Nec leges ergo illae nec mos in civili theologia id instituerunt. Deorum iungimus. Sed iste. civilem non ausus est. sed in actibus fingat.

cuius illa pars esse convincitur eiusque et ista simillima vel etiam deterior invenitur. si dea felicitas esset? Quia vero non dea. mors est illa potius aeterna quam vita. si cui de ista civili theologia respuenda atque vitanda parum videor disputasse. ubi est sine fine felicitas. quos colit theologia ista civilis. inutiliter eos facere affirmans. vitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe vitam aeternam dicimus. 101 . neminem dubitare oportere. quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen. ne vel laudaret contra suae patriae veterem consuetudinem. 3. neque de civili. cum multis inferioribus excellentior administratio deputetur. puto ex his. quae mendaciter agebat. quod huic opitulante Deo coniungendum est. sed multo magis propter vitam aeternam. ubi vera est et plena felicitas. id est sine ullo fine felicem. et an ab officiis viliorum deorum habeantur excepti. Nulla quippe maior et peior est mors. 12. solus ille dat. Quam nulla sit ratio. sine qualicumque vita esse non potest. naturalis. Nam si anima in poenis vivit aeternis. 11. quae de selectione quorundam deorum possit ostendi. quod neque de fabulosa. pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum. qui dat veram felicitatem. quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus. adiungat etiam illa. civilis. Sed de sacramentis Iudaeorum. maior pars populi facit. eo damnabilius. An cum in theologia civili deitatem non esse constiterit. maxime cum adversus Manichaeos ageremus 30. vel reprehenderet contra propriam forsitan voluntatem. victi victoribus leges dederunt. quae dicta sunt. latine autem dici possunt fabulosa.scaenicum in theatro. sed imitaretur in templo. quod per illos singulos septenis interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant vacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. Porro qui non dat felicitatem. 2. quibus et ipsi spiritus cruciabuntur immundi. Quam quoniam illi. quam ubi non moritur mors. in aliud volumen. dare non posse convicti sunt: non solum propter ista temporalia atque terrena. qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt 32. quo illa. per id quod immortalis creata est. De illis sane Iudaeis cum loqueretur. si cui satis non sunt quae in hoc volumine dicta sunt. quod superioribus quinque libris ostendimus. nisi ita colantur. qui aeternam vitam. in selectis diis eam inveniri posse credendum sit. vel cur vel quatenus instituta sint auctoritate divina. animum intendat. quae post mortem futura est. Qui sint dii selecti. tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint. et alias diximus. Vitam igitur aeternam. colendi non sunt. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est. ac post modum a populo Dei. summa mors eius est alienatio a vita Dei in aeternitate supplicii. et in hoc opere loco opportuniore dicendum est 31. Sed quoniam veternosae consuetudinis vis nimis in alto radices habet. quod cur faciat ignorat. Plurium deorum cultus nihil ad vitam aeternam confert. scaenicus autem ludendo potius delectaret. qui tanta turpitudine coluntur et. quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam vitam consecrandi homines essent. Quid sentiat Seneca de Iudaeorum cultu. sed munus est Dei: cui Deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus. sic ageret. Ait enim: Illi tamen causas ritus sui noverunt. multo turpius irascuntur atque ob hoc se spiritus immundissimos confitentur. ait: Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo convaluit. ut eum populus veraciter agere existimaret. 9 LIBER VII BREVICULUS 1. Nunc propter tres theologias. Mirabatur haec dicens et quid divinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam. speranda est aeterna vita. ut per omnes iam terras recepta sit. cui vitae aeternae mysterium revelatum est. Sed quod animae natura. quam fallendo deciperet. Hic inter alias civilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata.

quae etiamsi erant multarum rerum iudices. 14. qua arbitratus est Deum animam esse mundi. 12. nec eo cultu quo colenda est vera divinitas. De opinione Varronis. quas pagani deorum suorum nominibus nuncuparunt. De cognominibus Iovis. Quae credibilior causa sit. 8. dum exponitur quid Saturnus quidve sit Genius. quae Libero celebrabantur. 22. qui tamen in partibus suis habeat animas multas. De figmentis physiologorum. De stellis quibusdam. 20. Quod Iuppiter etiam Pecunia nuncupetur. De sacris Cereris Eleusinae. quorum tantae turpitudines celebrentur. 9. 15. De Terra. De Mercurii et Martis officiis. Quod. De Telluris cognominibus eorumque significationibus. 10. 27. quam tamen etiam quadrifrontem videri volunt. sed ad unum eumdemque referuntur. De turpitudine sacrorum. 6. quem opinatur deum. qua error paganitatis inoleverit. qui nec veram divinitatem colunt. De Iovis potestate atque eiusdem cum Iano comparatione. De paganorum secretiore doctrina physicisque rationibus. De interpretationibus. Quam interpretationem de abscisione Attidis Graecorum sapientium doctrina repererit. qui nullis infamentur opprobriis. quam cum selectis. Ob quam causam cultores Iani bifrontem imaginem ipsius finxerint. eo quod ille animus mundi. etiam hanc corporis sui infimam partem permeet eique vim divinam impertiat. 24. 28. quibus colendi Saturni ratio concinnatur. quos partes mundi esse voluerunt. 5. quam Varro deam esse confirmat. De Apolline et Diana ceterisque selectis diis. 25. uterque unus Iuppiter esse doceatur.4. 11. De Neptuno et Salacia ac Venilia. 102 . An rationabile fuerit Ianum et Terminum in duo numina separari. 19. Melius actum cum diis inferioribus. 16. 26. quae non ad multos deos. 18. 7. Quod doctrina Varronis de theologia in nulla sibi parte concordet. non debuerunt multorum deorum firmare opiniones. Quod etiam ipse Varro opiniones suas de diis pronuntiarit ambiguas. 17. quarum divina natura sit. 21. An Iani et Iovis recta discretio sit. De turpitudine sacrorum. 13. 23. Matris Magnae.

non utique ceteri reprobantur. Quae requirantur ut quisque seligatur. De hydromantia. quos Varro volumine complexus est ultimo. cum vera et vere sancta divinitas. ut sic dixerim. Quod per solam Christianam religionem manifestari potuerit fallacia spirituum malignorum de hominum errore gaudentium. quales a civitatibus qualiterque colendi instituti sunt. Diligentius me pravas et veteres opiniones veritati pietatis inimicas. Quod sacramentum redemptionis Christi nullis retro temporibus defuerit semperque sit diversis significationibus praedicatum. cum istum forsitan legerit. Non opus est multa percurrere. Eliguntur in aedificio lapides angulares 2. qui structurae partibus aliis deputantur. cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum. nec reprobantur aliae. non reprobatis ceteris. quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret. 32. non tamen propter mortalis vitae transitorium vaporem. 31. evellere atque exstirpare conantem et illius gratiae. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam verius: Si dii eliguntur ut bulbi. quod iam sibi sentiunt non necessarium. id est non perveniri ad aeternae vitae felicitatem talium deorum cultu. quae non nisi aeterna est. Non hoc dico: video enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliquid maius atque praestantius. quae physiologi ad mundum partesque ipsius rettulerunt. pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora atque meliora. quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt. 1. ad unum. quamvis ab ea nobis etiam huic. Verum Deum referre debuerint. quales in eis habebantur. ne sacrorum causae. sicut in militia. ut saltem deos selectos atque praecipuos. De libris Numae Pompilii. quae non nisi aeterna est. ut de Graeco expressius transferant quod illi appellant) hanc ergo divinitatem sive deitatem non esse in ea theologia. quot sunt opera unius auctoris. Fieri enim potest. 30. sed advertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti videantur. Hanc divinitatem vel. iussit incendi. sed propter vitam beatam. qui fiant praepositi. quae a Marco Varrone sedecim voluminibus explicata est. quos senatus. quem proxime absolvimus. Quod omnia. 33. quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit. quisquam colendos propter vitam beatam.29. per quam Numa visis quibusdam daemonum imaginibus ludificabatur. 35. cum res in aperto sit. opinetur. Quam ob rem non ex hoc. ne pro uno tot dii colantur. vel is qui scripsit vel eorum cultores vel dii ipsi vituperandi sunt. innotescerent. deitatem (nam et hoc verbo uti iam nostros non piget. 34. quaerenda et colenda praedicatur. qui hoc ut verus Deus potest. fragilitati necessaria subsidia praebeantur. cui nondum persuasit sextus liber. Eliguntur uvae ad vescendum. Multum magna res agitur. 4) PRAEFATIO. et cum eliguntur in Ecclesia. quod dii ex multis quidam selecti sunt. LIBER SEPTIMUS PHYSICORUM RATIONE DE DIIS SELECTIS NIHIL QUOD AD VERAM FELICITATEM PERTINEAT CONTINETUR Qua ratione dii seligantur (praef. patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum. quam civilem vocant. Quibus proprie beneficiis Dei excepta generali largitate sectatores veritatis utantur. cum tirones electi fuerint. Qua pietate discernatur a creaturis Creator. non habebit. quam nunc gerimus. de quibus parum diximus. quas relinquimus ad bibendum. 103 . utique ceteri reprobi iudicantur 1.

quia opera maiora ab his administrantur in mundo. Nam ipse primum Ianus. tamen ignobilis. Et tamen Minerva est inter selectos deos. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen. in quibus omnibus ferme viginti duodecim mares. feminis. cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. ibi Libera. quia Iterduca est et Domiduca. ut etiam ipsa emisso semine liberetur 4. Inter selectos itaque deos Vitumnus vivificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator vel sator et Liber et Libera seminum commotores vel emissores. quae hoc idem beneficium conferat feminae. tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant oblivisci. quae vita sensuque sunt praedita. et inter selectos ista non ponitur. cuius muneris deam selectores isti inter selecta numina minime posuerunt. qua visi sunt seligendi. omnium seminum emittendorum Liberum et Liberam et ideo his etiam praeesse. Vulcanum. his quasi famulis ista carnalia velut extrema et ima commissa sunt: itane sunt illi selecti destituti familia. opus facere cum ignobilibus cogerentur? Iuno selecta et regina Iovisque et soror et coniux 8. si mens non est bona 9. sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. Et hanc provinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor assignat. qui facit omnia vivere atque sentire. omnium purgandorum et pariendorum Iunonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum: quaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino.. Quae igitur causa tot selectos deos ad haec opera minima compulit. nisi nescio quid abiectissimum limo ac pulveri comparandum? . Nam profecto sine vita et sensu.. quae semina cogitare indignum est. quam illi tot proceres et selecti. et hoc non sola. Et nimirum multo plus praestant. Genium. confert hoc idem Libera. Martem. Liberum patrem. ubi a Vitumno et Sentino. quod muliebri utero geritur.. quae ad substituendos homines pertinent. quanto et ipsa intellectu ac ratione vincuntur. quae ratiocinantur et intellegunt. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi. confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum. quae menstruis fluoribus praeest. 3. qui selecti appellantur. qui vitae ac sensibus universaliter praesidet. quae Ceres seu Venus est. Vestam. filia Iovis. in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini. haec tamen Iterduca est pueris et opus facit cum deabus ignobilissimis Abeona et Adeona. quid est illud totum. Tellurem. Mentem autem deam turba vilis 104 . ibi Liber. alter sensus puerperio largiuntur 6. confert selectus Saturnus semen ipsum. quae in carne vivescunt et sensibus adminiculantur: cur non deus ille.quia selecti non sunt Vitumnus Sentinus et Mens.Nihil ad selectionem confert deorum officium. Mercurium. Omnes hi ex illis sunt. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem quam memoriam quantumlibet ingentem? Nemo enim malus est. quae faciat pueris bonam mentem. profecto potiora sunt his. Iunonem. nisi ad vitam sensumque pervenerint. quidam vero pessimi memoria sunt mirabili. Haec numina utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur. vivere autem atque sentire etiam deos sidereos opinantur. Neptunum. Quae munera selecta non dantur a diis selectis. quam et Venerem volunt. Sed ibi est et dea Mena. quasi quicquam maius praestari homini possit. confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem viris. fluores menstruos ad eius. his quae nec vivunt nec sentiunt. an quod populis magis innotuerunt maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea. Venerem. Minervam. Iovem. Dianam. non eos invenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non immerito attribui.. ut non invenirent quibus etiam ipsi ista committerent. attendant quam eos sublimius locaturi sint. quae sine intellectu atque ratione ut pecora vivunt et sentiunt: ita et illa. Quod si concedunt. Sicut enim. etiam carni vitam praebet et sensum. quae in diis selectis etiam regina est et hic tamquam Iuno Lucina cum eadem Mena privigna sua eidem cruori praesidet 5. Vitumnus et Sentinus. quos fama obscura recondit 7. unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus.. Quae profecto et Minervae fuerat praeferenda. quamvis Iovis filia. aditum aperit recipiendo semini. incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis vitam. confert selecta Iuno. Nam seminibus nasci in terra et ex terra est. octo sunt feminae 3. Orcum. Hos certe deos selectos Varro unius libri contextione commendat: Ianum. utrum et ipsos velint habere omnium quae vivunt et sentiunt potestatem. Ibi posuerunt et Mentem deam. cum sint ignobilissimi. quod conceptum est. cum puerperium concipitur. qui bonam habet mentem. sed cum Mena. Apollinem. Solem. 1. 2.. merito praeferuntur. Si autem dicunt Vitumno atque Sentino haec sola attributa. universali opere hoc munus etiam partubus tribuens? Et quid opus est Vitumno atque Sentino? Quod si ab illo. et omnium seminum Saturnum et ideo seminationem quoque hominis non posse ab eius operatione seiungi. ponitur autem Iuno. Lunam. Saturnum. quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt. quorum alter vitam. Cererem. qui marem effuso semine liberat. sed cum tota sua nobilitate. quasi quicquam prosit iter carpere et domum duci.

sicut putant qui ei plurimum tribuunt 13. ipsa Fortuna. Aut si hoc nobilitari meruit.. Nam et vir disertissimus Sallustius etiam ipsos deos fortassis attendit. ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti. Non enim possunt invenire causam. quas cum deas haberent. et inveniamus a quibusdam diis. per multos artifices transit. ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque 12. sed quia provenit eis. Si ergo insipientis iudicio multitudinis facta est deorum ista selectio. ut etiam civitates singulas conderent. quam dicunt deam non rationabili dispositione. multo maiora atque meliora administrari quam ab illis. sicut hominibus. cum propter pecuniam sint artifices multi? Si autem paucorum sapientium est ista distinctio. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum. quanto iste innocentior esset. tamquam geminum. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit. sua cuique dona conferre. cur dea Pecunia Minervae praelata non est. cum eam longe praeferat ratio? Saltem certe. Unde dicit etiam ipse Varro. An ut illic esse non posset. facientes. . Si ergo Felicitas ideo fortasse inter selectos deos esse non debuit. iste Ianiculum. quoniam plurimi dii selecti erubescenda perpetrando amiserant frontem. sed temeraria. ignobilitas accidisset 11. praecipuum locum haberet in selectis.operuit. cum ab uno perfecto perfici posset. qui aliquo crimine famam traxit infamem. quae minutatim diis pluribus distributa sunt. qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. Diis electis ludibrium fabularum adiectum. 4. De Iano quidem non mihi facile quicquam occurrit. Verum tamen vix quisquam reperitur deorum non selectorum. plures enim Venerem quam Virtutem: cur celebrata est dea Minerva et obscurata est dea Pecunia? Cum in genere humano plures alliciat avaritia quam peritia. Gratularetur autem diis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis appetitor et eos diceret fortunatos. nullum eis locum inter selectos deos dare voluerunt. cuius vitam minus turpem invenerunt. ne obrueretur opprobriis. in quibus maxime quid posset ostendit. cur non praelata est Veneri Virtus. Haec in diis selectis tenere apicem debuit. sicut eorum cultores de illa sentiunt. quae. 3.nec potentissima Fortuna. nihil aliud etiam ipsa Fortuna nisi adversam putanda est habuisse fortunam? Sibi ergo adversata est. quae alios nobiles faciens nobilitata non est. ubi unum vasculum. quae in ipsos quoque deos tam praecipuae est potestatis... Illi ad istorum humilia opera descenderunt. nunc eum bifrontem. cum eos videmus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos. Fortunae potestate selectos. quod diis quibusdam patribus et deabus matribus. cum hospite partitus est regnum. ut temerario iudicio suo quos vellet celebraret obscuraretque quos vellet. ubi dederunt Marti et Orco. An forte voluerunt. qui selecti vocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in mundo administrationes. nunc etiam quadrifrontem. ut perfectum exeat. ille Saturniam.. qui nequaquam seligendi putati sunt. Ridemus quidem. ut. Sed isti in cultu deorum omnis dedecoris appetitores. quam id quod propter aliud fit. in omni re dominatur et res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque si tantum et in deos valuit. nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli. ut dixi. vix autem selectorum quispiam. uni effectori mortium alteri receptori. quod plures appetunt. qui sunt artificiosi. Quid de Virtute dicam? Quid de Felicitate? De quibus in quarto libro plura iam diximus 10. isti in illorum sublimia crimina non venerunt. raro invenias hominem. Saturnum fugientem benignus excepit. et in eis ipsis. sed fortuito pervenerunt: saltem inter illos vel potius prae illis Fortuna poneretur. 105 . sed ut temere acciderit. ut magis populis innotescerent. non rationabili felicitate. cum diceret: Sed profecto Fortuna in omni re dominatur. plurisque pendatur semper propter quod aliquid fit. quod ad probrum pertineat. tanto frontosior appareret? Dii electi ad physicam rationem perpenduntur (5-26) Mysterio obumbratur physica ratio. selectos eos et praecipuos nuncupatos. si non eos magis ad iniurias quam ad honores selectos videret. cum ambarum ab istis consecrata sint numina nec comparanda sint merita. Cum igitur in his minutis operibus. 2. tamquam minuscularios vectigalium conductores vel tamquam opifices in vico argentario. cur celebrata sit Venus et obscurata sit Virtus. innocentius vixerit et a facinoribus flagitiisque remotius. Et fortasse talis fuerit. quod ad istam nobilitatem non merito. eum simulacri monstrosa deformitate turparunt. quando eos videmus non praecipua virtute. qui non habeat artem suam pecuniaria mercede venalem. etiam ipsos selectos videamus tamquam senatum cum plebe pariter operari.

qui Ianus est. tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adiungere? Si autem recto discrimine separata est: quando nec ista vera est quae illi naturalis placet (pervenit enim usque ad animam.. eam ipsam scilicet naturalem. Numquid ergo ad mundum. non cum quo facta est. Ianuarium Iano. caelum et terram. initia rerum pertinent et fines non pertinent. Primum eas interpretationes sic Varro commendat. in aqua et terra mortalium. Cur ergo ad eum dicuntur rerum initia pertinere. Februarium Termino. sed ut plures etiam introducat. quod formam haberet humanam. animo videre. quibus turpitudinem miserrimi erroris velut altioris doctrinae specie colorare conantur. si eius gratiae non sit ingrata. quod hi. et caelum bifariam. quibus usque ad Decembrem caput est Martius. in opere illi dare potestatem dimidiam.5. sed multis philosophis placuit. significari animam rationalem. Brevis haec plane est atque aperta responsio. de qua tunc diligentius disserendum est. timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis vanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. qua tibi sobrie visum est. ex quibus quaedam necessaria commemorare me oportet. non usque ad verum Deum qui fecit et animam). terram vero in aquam et humum. qui primi populis simulacra constituerunt. quas omnes partes quattuor animarum esse plenas. non oculis videri et vocari heroas et lares et genios 16.quam Varro deo mundo et animae tribuit. id est deos veros. cum sit ex animo et corpore. nec cuius portio. ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse. quantum ad deos selectos attinet. qui est in corpore humano. Fatetur interim vir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse veros deos. inter lunae vero gyrum et nimborum ac ventorum cacumina aerias esse animas. tertiam aquam. Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent. quae in hoc mundo fieri dicunt. quae non huic tantum. in simulacro faciem 106 . in hoc etiam mundo terminari fatentur? Quae est ista vanitas. o homo acutissime. ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda. cum fit sacrum purgatorium. sed qui fecit omnem animam. quem Graeci vocant . tamquam si vasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur. ut alter illis deus praeficeretur? Nonne omnia. eos caelestes deos non modo intellegi esse. Respondetur: Mundus est. cum sit ex corpore et animo. nullo modo potuit pervenire. in quo videbimus utrum per interpretationes physiologicas ad hanc naturalem possit referre civilem. quae maxime circa corporum est occupata naturam. secundum aera. nec qui est omnium anima. Haec sunt mysteria doctrinae. quod mortalium animus. Sed. quaero quisnam sit. sed eas animo. tamen ab animo dici sapientem. usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. e quibus summum esse aethera. simillimus est immortalis animi. cuius naturae deum volunt esse vel deos 14. quod eo velut vase natura ista soleat contineri. infimam terram. id est a quo facta est. Sed ipsorum potius interpretationes physicas audiamus. quo solo illustrante anima fit beata. Hic videtur quoquo modo unum confiteri Deum. interim verum. num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti. tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia demonstrabunt. castiusque deos sine simulacris veteres observasse Romanos 15? Hi enim tibi fuerunt auctores. quod vocant Februm. fortassis totum istum sensum de simulacris non constituendis. . quae iste vir doctissimus penetraverat. sicut ipsae interpretationes eius. qui adissent doctrinae mysteria. 6. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas. Dicit ergo idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens deum se arbitrari esse animam mundi. unde in lucem ista proferret. et metum dempserunt civibus suis et errorem addiderunt. quanto est abiectior et falsior ista civilis. quorum qui simulacra specie hominis fecerunt. 7. ita mundum deum dici ab animo. Ideo Terminalia eodem mense Februario celebrari dicunt. adiungit mundum dividi in duas partes. quem Terminum vocant 17? Nam propter initia et fines duobus istis diis duos menses perhibent dedicatos praeter illos decem. possent animam mundi ac partes eius. sed etiam videri. Ianus igitur. De naturali enim paucissima praeloquitur in hoc libro quem de diis selectis ultimum scripsit.. Haec est videlicet breviter in ista praelocutione proposita theologia naturalis. fines vero ad alterum. unde mensis nomen accepit 18. sed cuius conditio est. cui plurimum tribuit. quae sequuntur ostendent. ita per simulacrum. in aethera et aera. quae cum oculis animadvertissent hi. in aethere et aere immortalium. unde intellegitur totam eius theologian. per id quod continet id quod continetur. et hunc ipsum mundum esse deum. opitulante Deo vero quod restat implevero. An Ianus principium et Terminus finis sit mundi. quod significaret vinum. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa (ubi te multum dolemus) per haec mysteria doctrinae ad Deum suum. a quo sumpsit exordium. hoc videri secutos. Quod si potuerit. sed sicut hominem sapientem. cum de civili.

Quapropter si ad Ianum pertinent initia factorum. et naturarum omnium naturaliumque rerum causas summas habentem et suas causas bonas non habentem. in omni enim motu actionis suae qui non respicit initium non prospicit finem. quasi aliquid spectet mundus foras sicut per omnes facies Ianus. Quod si vitam beatam in hoc mundo inchoari putarent. Quid est porro absurdius. efficientia sunt.. sicut illi quadrifrontem dicunt geminum Ianum. Termino dari debuit plus honoris. Prima enim vincuntur a summis. Semper enim prior est res quae facit. quem pro filio devoraret) 25. nisi terminetur. quorum similitudinem mundus non habet. supposito vano figmento quod potius blasphemarent (sicut Saturno dicitur suppositus lapis. extra mundum perfici. 8. ut vel tempore praeveniantur a factis initiis ve factorum. ac sic in omnibus prima sunt initia summique sunt fines. cuius similitudinem Ianus non habet? Cum vero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant. Sed cur ei praeponitur Ianus? Hoc nobis vir ille acutissimus doctissimusque respondeat. cum duas partes alias nominamus Septemtrionis et Austri. si factorum prima discernerentur et summa. 1. et ideo Iano. quod hiatus noster. numquid. summa superant dignitate 24. quam in ipso mundo non invenire duas ianuas ex adverso sitas. exponant. summum pervenire. Deinde si Ianus est mundus et mundus quattuor partibus constat. initium facti inceptio discendi. poetae Latini caelum vocaverunt palatum. Maior enim laetitia est. Deus est. quae dantur Iovi. ad quattuor mundi partes hoc interpretantur. Sed iam bifrontis simulacri interpretatio proferatur. inquiunt. finibus alteram darent? Quoniam qui operatur utrumque debet intendere.duplam? Nonne istum bifrontem multo elegantius interpretarentur. quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi. quid ad vitam aeternam? Propter solas salivas colatur hic deus.. dignum turpibus et flagitiosis honoribus. quibus aliquid fit in mundo 22. non effecta. nam cui exciderit quod coeperit. . licet prima praecedant tempore. si Iovem populi appellant et tantis contumeliis tamque scelestis criminationibus colunt. id est mundo. Unde satius esset eis alium aliquem Iovis nomine nuncupare. quam illa quae fit. cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. si eumdem et Ianum et Terminum dicerent atque initiis unam faciem. Sed iam hoc negotium inter Ianum Terminumque discussum est. exsultat. inquit. Quid autem hoc ad animam. Iovem autem. An Ianus bifrons et quadrifrons ipse sit mundus. neque ullo modo fieri potest. inquit. nisi quae audit Veritatem dicentem: Ego sum ianua 21. Causae autem. Merito ergo rex omnium Iuppiter habetur. et nonnulli. exoptat. quas Iovi tribuunt. unde et palatum Graeci appellant 19. et totum mundum regentem et per tot stupra diffluentem. non ideo priora sunt efficientibus causis. donec perducantur ad finem. a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes versus et introrsus ad fauces 20. Unde necesse est a memoria respiciente prospiciens connectatur intentio.. Hoc quam magnum sit. Duas eum facies ante et retro habere dicunt. Et tamen hanc vanitatem per tot ianuas nulla effugit anima. sicut initium facti est proficisci. quia. falsum est simulacrum Iani bifrontis.et ipse mundus. quae intrantibus et exeuntibus pateant. taetriore sacrilegio sese obstringunt. quod non faciens causa praecesserit. 9. Quoniam penes Ianum. quam si prorsus nullum putarent deum. Quamquam etiam nunc cum in istis duobus diis initia rerum temporalium finesque tractantur. Sunt prima. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri vocabulum vel Graecum vel poeticum. Sicut enim nihil fit. interpretentur ad mundi similitudinem. ita nihil inchoatur ut fiat. Sed recte hoc diceretur. summum perceptio doctrinae. nec de re inchoata. ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas. 107 .. quibus partim gluttiendis partim exspuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. quo modo finiat non inveniet. quam istum deum dicere et tonantem et adulterantem. nisi Neptunus forte subveniat et porrigat piscem. sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis invenerunt. quem velint intellegi. mundo similis videatur. quem qui aliquid incipit maxime appetit intendit. expectat. penes Iovem summa. nobilissimus Vergilii versus ille testatur: Felix qui potuit rerum cognoscere causas 23. Hunc sane deum. aut si propterea verum est. cum res quaeque perficitur. cum os aperimus. habens potestatem causarum. velle mundi simulacrum componere in Iano propter solum palatum. Physicorum ratione Iuppiter est causa mundi. solam initiorum tribuerent potestatem: profecto ei praeponerent Terminum eumque a diis selectis non alienarent. et de nostro ore et gutture. sollicitudinis autem plena sunt coepta. penes quem sunt omnes causae factarum omnium naturarum naturaliumque rerum. per quas vel admittat ad se aliquid intro vel emittat a se foras. qui etiam Iuppiter dicitur.

quod etiam Pecunia vocaretur. Statorem. Quare ergo dictus est et Ruminus. mundus enim unus. sed anima mundi ac partes eius. ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque progenitor genetrixque deum. In hanc sententiam etiam quosdam versus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro. illa Iovis nomen accepit: numquid si unus homo in diversis rebus duas habeat potestates aut duas artes. quod opem indigentibus ferret.. rex ipse cunctorum. aliquam partem Iani esse dicturi sunt? Magis enim Iovi universum solent tribuere. propter illud Ruminus appellatus est.9. Ruminum et alia quae persequi longum est 30. sed ab animo deus. Quae alia nomina de Iove dixerint. quod a nemine vinceretur. Iovemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere: Cum causa. stabiliendi. Iovem atque Ianum. et hoc agat non saltem cum coniuge sua. Dixerunt eum Victorem. et inter eius alia cognomina legerem. cum sit ex animo et corpore. ita tamen ut non sit a corpore. multae atque diversae sunt. Deinde quaero. ex quibus pauca commemoro. id est ut mammis alantur animalia. quoniam res omnes. quoniam mundi corpus non est deus vel secundum ipsos. scripsit Soranus Iuppiter progenitor genetrixque nec minus cum causa unum et omnia idem esse. Centumpedam. tamen ex animo dici sapientem. num propterea illum duos deos esse necesse est putari. Si ergo Ianus est mundus et deus est Ianus. deus unus et omnes 28. An mundus sit Iuppiter simulque Ianus. ut Deus sit et maxime rex deorum. quem iam locum inter deos huic Iovi tribuant. quare duo dii sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras. Solum itaque mundi corpus non est deus. et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iovem. Dicerem quippe noluisse illos Iovi femininum nomen imponere. altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam. et tamen unus utraque facere perhibetur. qui versus hi sunt: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deum. cum sit ex animo et corpore 26. quia singularum diversa vis est. alia causarum. feminam quae acciperet. unde est: Iovis omnia plena 27. nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina. quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret. ipse causarum. Tigillum. quidquid hoc non est non est utique secundum istos verus Deus. nisi et in illis versibus progenitor genetrixque diceretur. id est iste visibilis mundus? Hoc si dicunt. Almum. Unde apertissime idem dicit deum se arbitrari esse animam mundi et hunc ipsum mundum esse deum. ut advertimus. quod alia vis est primordiorum. nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se vi et dignitate diversa duo dii esse compulsi sunt. 2. praesertim cum esset etiam diva Rumina. Deos enim veros animam mundi ac partes eius iste definivit. ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum. Ruminus fortasse pro sugentibus maribus. quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iovem. secundum illos Valerii Sorani versus. quae in hoc opus adiutorium illi famulatumve praeberet. quod aleret omnia. quaedam magna sunt. Puto inter se propinquiora esse causas rerum atque primordia. quam continere mundum et mammam dare animalibus. resupinandi potestatem. sed aut sola anima eius aut simul corpus et animus. Impulsorem. ut Ianus sit corpus eius. Ergo et Iovem. ut deus esse possit. cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inveniatur esse etiam illa diva Rumina? Si enim maiestate deorum recte videbatur indignum. non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt: quod omnia vinceret. quod ruma. id est mamma. 11. quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt. non erit quem ad modum Ianum deum dicant. 10. ex quibus illa cognomina sunt adhibita. si Ianus est mundus. quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit. Rumina pro feminis. Cum ergo et Ianus mundus sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus. Num igitur ita dicturi sunt Iovem animam mundi. numquid Iovem. et illa Iani. diversa sacra dissimilia simulacra? Si propterea. quaedam exigua. ac per hoc. ut in una spica alter ad curam geniculi. statuendi. In his. ita mundum deum dici ab animo. quam 108 . Haec autem cognomina imposuerunt uni deo propter causas potestatesque diversas. etiam ipsum Iovem tot deos esse dicant. duorum deorum potestate curari. inquit.. aleret animalia. quorum sit unus Iuppiter. Supinalem. propter quas res unum mundum duos deos esse voluerunt. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret. Opitulum. quia primordia causaeque res suae sunt? Quod si hoc iustum putant. sed cum ignobili nescio qua Rumina. Invictum. Nolo dicere. non alium possunt existimare quam mundum. et in eo uno omnia sunt 29. ut diis ceteris secundum istos suis partibus regnet. sed unus Iuppiter propter illud Tigillus. quod haberet impellendi. Cogito enim posse responderi. sed sicut hominem sapientem.

sive quando partes eius vel potestates existimantur. cuius sunt omnia. quod eius sunt omnia 32. semper inhiantes et egentes. bonos. si aliquid hac doctrina quod ad vitam pertineret aeternam salubriter disceretur. non tamen pecunia.. Iovem descendere voluisse. qui non dii. Dicuntur itaque et divites pecuniosi. Ad omnia enim. si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem. sicut ea. penes quem sationum omnium dominatus est 34. vilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. et curam nostri sermonis. inquit. ipsi viderint. Quem alium hanc vim habere credunt quam mundum. Item quia nec Marti aliquod elementum vel partem mundi invenire potuerunt. quam nemo sapiens concupivit 33? Quanto enim facilius. ac per hoc idem ipse est Iovis atque Mercurius. et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? Unus. inquit. sed interius egeni. sive cum vis animae. hoc est ab amore pecuniae! Omnia est Iuppiter sed etiam Saturnus et Genius. deus mundi rector non ab eis Pecunia. inquit. 14. cum hic ipse sint omnes. sed daemones sunt. immundis supplicando spiritibus possidentur ab eis. in quas visibilis mundus iste consurgit. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius. cui dictum est: Iuppiter progenitor genetrixque? Et cum alio loco Genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum. Aliud namque sunt divitiae. ubi ageret opera qualiacumque 109 . quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur) 36 si ergo Mercurius ipse sermo est. ut. non quemlibet deum. si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes. ad quem fortasse ceteri referendi sunt. 13. vel interpretatio. cuius amor purgat a sordibus avaritiae. quisquis amat pecuniam. quamlibet enim magnas pecunias habere possunt. sequitur ut sit omnis viri animus deus. quem dicunt mundi animum ac per hoc Iovem. sermocinandi et belligerandi administros. iustos. sed ipsum regem omnium sibi amare videatur. per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes vero avaros. alas eius in capite in pedibus significare volucrem ferri per aera sermonem. O magnam rationem divini nominis! Immo vero ille. Sed cum sibi deos faciunt eos. de principibus deus. Hic est igitur quem appellant Iovem. magis enim sunt virtutibus divites. sed omnipotentia. sicut Rumina et Ruminus. ut tamquam universalis genius ipse mundi animus esse credatur 35. qui praepositus est ac vim habet omnium rerum gignendarum. unde Ruminus cognominatus est. etiam ipsis confitentibus deus non est. quibus pecunia vel nulla vel parva est. ideo et mercibus praeesse. ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum. quod sermo. quod utique absurdum est. sed etiam pecora. quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc avaritia Iovi nomen imposuit. quo pecoribus antecellimus. restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium. quia inter vendentes et ementes sermo fit medius. quod sermo currat inter homines medius. quae de illo interpretantur. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur. quam putant per cuncta diffusam. aliud pecunia. Et Deum ipsum verum recte dicimus divitem. 12. Mercurium vero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei. Quid est Genius? Deus. quae ad sermonem utique pertinet dicitur. . cur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit. Nam dicimus divites sapientes. non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros. si sapientes. quae caelo et terra continentur. vocatur. Sed quid de hoc Iove plura. ostendunt (nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus. ex partibus molis huius. Nonne expositio versuum illorum Valerii Sorani sic se habet. sed interius divites. et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt. qui nec daemones sunt. ideo Graece. nuntium dictum. non invenerunt. quid est pecunia in omnibus omnino rebus. sed Sapientia vocaretur. Iovem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit. Quae physica sit ratio Mercurii et Martis. talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique revocat. quae sunt in elementis. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti. quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa compellit. Nam si omnis genius deus et omnis viri animus genius. sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam.deam inter illos minuscularios invenimus et in quarto libro commemoravimus 31..quem etiam Pecuniam vocaverunt. ad se pertinere noluisse. Quam vero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! Et Pecunia. ipsi quoque regi deorum dominatur. ubi rex deorum eius rei nomen accepit.

110 . et tamen ei praeterea dant non parvam substantiam. 15. saltem obtinere est permissus in caelo 41? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si <propterea>. et ideo ei secundas causas rerum tribuunt 46. quam nihil aliud dicunt esse quam terram. Minervam etiam. ibi est et illa omnium clarissima. non dico inter hos selectos. quod via nihil pariat). hoc est Orcum. vel potius Apollinem et Dianam. quam esse in aetheris infimo limite existimant. quod opus est hominum et optabilius non est. tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant. sicut ipse Iuppiter. tamen ut in aliqua parte mundi statuerent. quidam dicunt esse Iunonis. Quis autem non rideat. universum sicut Iovem. sed. qui propterea dictus est progenitor genetrixque quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent collocata 42. in quibusdam partes eius. Iuno stella. vel illum liquori. ita ut vix eorum quisquam reperiatur. Dianamque germanam eius similiter lunam et viarum praesidem (unde et virginem volunt. superior est atque a terris longe remotior. non violentiorem. quamvis ignem mundi leviorem. quia illa. sed actus hominum: cur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpio<ni> ceterisque huius modi. quanto est ipse potentior. Nam unus deus res plures sunt. Et aliquando unum deum res plures. ipsum etiam solem esse dixerunt. quae caelestia signa numerant et stellis non singulis. vel illum masculinis. et quod non valuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio. quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi. ut Solem et Lunam. quia eam humanis artibus praeposuerunt nec invenerunt vel stellam. aliquando unam rem deos plures faciunt. eamque perhibent et Iunonem. qualis Vulcani est 48. Et hoc utique totum refertur ad mundum. quae regem Iovem facit. ubi eam ponerent. quam non habet inter sidera. qui aliud opinetur 40. Ditem patrem. ut Genium. partes eius. ibi quam vocant Saturnum. quas eorum appellavere nominibus. ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet. ut Matrem Magnam. itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et. An dii etiam sidera sint. deum belli esse dixerunt 37.naturae. Sed ibi est et illa quam vocant Iovem. sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est. Liberum et Cererem praeponunt seminibus. Mars quid ageret non haberet. illam vero ariditati seminum 45. quod non sit deus. ut eos deos habere possint. quod ipsa sit terra. Neptunum aquas mundi. et solum caelum Iuppiter. et mundus enim totus Iuppiter. nec deos. terrenam et infimam partem mundi 44. Apollinem quamvis divinatorem et medicum velint. 16. in quibusdam universum. cum regem omnium Iovem dicant. et tamen eis mundus est Iovis. quod stella eius ab stella Veneris tanta vincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior. eamdem vel summum aethera vel etiam lunam esse dixerunt 47. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit. et sola stella Iuppiter habetur et dicitur. Nam stellam quandam vocant Mercurium. Respondent ideo sic videri. Venus vincit. quandam itidem Martem. Quando quidem etiam Matrem Magnam eamdem Cererem volunt. Luciferum enim quidam Veneris. et ideo ambos sagittas habere. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt. quamvis de illo fulgentissimo sidere apud eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant 39. Si autem ipsum bellum est Mars. nulla templa fecerunt. non potuit usque ad sidera pervenire. id est ad Iovem. sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres. si Venerem vinceret. quia secundum eos totus ipse mundus est Iovis. quia mundus est et omnes in illo sunt: et Iovis mundus est et habet tamen. nulla sacra. tam non sit et bellum. ut solet. quare Saturnus ibi est Iove superior? An vanitas fabulae. Unam vero rem deos plures ita faciunt: et Ianus est mundus et Iuppiter. sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerunt? Quae sit physica ratio ceterorum deorum selectorum. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret. omnium videlicet seminum. quae ab eis appellatur Venus. ei deputandum esse crediderunt. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putaverunt. quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant 43. quae putatur obscurior. An iste causam suam composuit ut potuit et pro una stella. Similiter Minerva summus aether et Minerva itidem luna. Nisi forte illae stellae sunt hi dii. quod vel falso vocetur deus. nullas aras. qui pertinet ad usus hominum faciles. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum volunt. cum tamen Iovi sit dictum progenitor genetrixque deum. Incerte Varro rationes physicas explicat. et tamen eamdem Venerem esse etiam Lunam volunt 38. illam feminis. Vulcanum volunt ignem mundi.

quod paulo ante dicebatur.17. sicut hanc totam molem atque naturam vi quadam invisibili ac praepotenti regi atque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat affirmare de Iano. quo modo et Iovis pater esset et Iovi regnanti subditus factus esset et cetera talia. De hac crudelissima vanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius advertamus atque teneamus. sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iovem. quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est. cum audierit. qui primis temporibus rex fuerat otiosus. mutabilibus atque mortalibus. ut in primo libro quae dixi in dubitationem revocem. ita cetera non explicant. ingressurus huius civilis theologiae vanitates et insanias mendaces. numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iovis esset. 19. qui eos adulando deos esse voluerunt. qui. In tertio porro isto de diis selectis. in altero de diis incertis dicere ingressus ait: Cum in hoc libello dubias de diis opiniones posuero. cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his. aut de Saturno invenire. Si enim hoc ita esset. vivam. ponam. quantum intellegi datur. sacra et sollemnia constituta atque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum avidas irrependo longe lateque vulgata. Hominis est enim haec opinari. solitum devorare. ita huc atque illuc. Sed cum conantur vanissimas fabulas sive hominum res gestas velut naturalibus interpretationibus honorare. Et quod pro Iove accepisse dicitur glebam. Dei scire 50. quid hoc ad id valet. non seminis causa. inquit. sed etiam maiorum premebat auctoritas: De diis. filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari. quibus aedes dedicaverunt eosque pluribus signis ornatos notaverunt. incorpoream incommutabilemque naturam. Certe illo regnante nondum erat agricultura. 18. quae exempli gratia commemoravi. a quo vita in aeternum beata poscenda est. sed ut Xenophanes Colophonios scribit. patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur. significat. hinc atque illinc insiliunt et resiliunt. Deinde isto modo semen est Iuppiter. inquit. esse caelum et terram. non quid contendam. ex eius ingenio moribus. sicut a Poenis. ut iuvenis impius vel ab impio patre interfici metuens et avidus regni patrem pelleret regno. dixerunt. sicut impetus errabundae opinionis impulerit. unde nascerentur. Et quod illi pro Iove gleba obiecta est devoranda. plerumque et nullo impellente se ipsa subvertunt. ipsa enim quodam modo devorat quae genuerit. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra. quae terra sponte gignebat. ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. antequam utilitas arandi esset inventa 52. actibus. cum res stultas interpretantur. quam semen quod pertinet ad Saturnum 51. quod mundus ipse esset. sicut idem ipse fabellas interpretatur. cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. casibus. sicut a Gallis 53. quod iste interpretatur. ut. quia primi homines ex his vivebant seminibus. quam id. faciet ipse. ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid affirmare maluerit. quod ante est causa quae pertinet ad Iovem. ut eorum quoque vanitatem dolere cogamur. sed etiam illum de certis fecit incertum.. quia omnium seminum optimum est genus humanum. quae a veritate non veniunt. Saturnus si Caeli est filius. Facilius enim fieri potuit. Qui enim putabit iudicari oportere et posse. inquit. Ita non solum istum de diis incertis. Neque enim. non semina. terram seminibus fertilem. sed earum esse fines in rebus corporalibus.. atque huius modi cetera. caelum sideribus fulgidum. sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea. An dii sint numina veterum. Chronon 111 . non penes Caelum semen esse divinum 54. Hoc propterea. quid putem. An falcem sceptro perdito accepit. Et sicut haec. quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est. ut cetera. Iovis est filius. Quae de Saturno sit physica ratio. Nam trium extremorum primum de diis certis cum absolvisset librum. non inveniunt quid sapienter dicatur? Falcem habet. Sed ecce. Saturnum. populi Romani publicis. Caelum enim esse Iovem innumerabiliter et diligenter affirmant. hoc significat penes Saturnum. ideo Saturnum patrem a Iove filio superatum. et a quibusdam etiam maiores. Sed quid faciant homines. has interpretationes non referri ad Deum verum. propter agriculturam. inquit. quasi qui glebam opposuit semen abstulerit. reprehendi non debeo. sicut sciebat esse mundum. devoratum. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. Rerum igitur non comprehensarum nec firmissime creditarum. etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias. quia nihil in caelo de seminibus nascitur. Quod Caelum. temporalibus. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges. postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putavit. De quibus credibilior redditur ratio. sed potius implicant. ubi eum non solum non ducebat rerum veritas. inquit. et ideo priora eius tempora perhibentur. redirent. ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius devorari. in hoc libro scribam. quae nata ex eo essent. Ego citius perduci possum. quae ab hominibus instituta sunt. quod eo semina. quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam 49. Ita ista.

nisi quod attinet ad frumentum. quae istis vanitatibus et falsitatibus gaudent. perdidit? Namque illam modo. sed ut ea. quae in salum redit 58. vel vos. quae mare permeat. Varro. in superficie posuistis. quae a proserpendo Proserpina dicta esset. Iam vero Liberi sacra. Inter cetera. maxime Liber et Libera. si matronae spectarent. non saltem aliquantum verecundiore secreto. donec illud membrum per forum transvectum esset atque in loco suo quiesceret. et ab uno vero Deo merito immunditiae destituta ac per multos falsos aviditate maioris immunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conviolandam polluendamque praeberet. quae praetermittere. quae it et non redit.et de mysteriis Cereris et Proserpinae. in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. quod filiam Cereris. quasi de Saturno nihil dixerit. Itane unda ad litus veniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis vestrum ita desipiat. Turpia sunt sacra Liberi. cuius diebus omnes verbis flagitiosissimis uterentur. quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum. Sic videlicet Liber deus placandus fuerat pro eventibus seminum. Venilia. Cur ergo deae fiunt duae. cogor. nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur invitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae. nisi quia provisum est a sapientibus maioribus vestris. Partem animae mundi. sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. piget quidem dicere propter sermonis longitudinem. tanta dicit. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat imponere 57. quod Graeco vocabulo significat temporis spatium. inquit. In Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia. ad quantam turpitudinem pervenerint. nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam. Quaeso te. quam rapiente Orco perdidit. id est Ceres? De quibus rursus. sine quo semen. An quia Veniliam pelicem accepit. quae ad litus venit. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi. Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. Salacia.appellatum dicit. inquit. deum vobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. et ad Proserpinam. quod nec meretrix. quae nos ab ista reprehensione reddita ratione compescat. permitti debuit in theatro. non potest esse fecundum. quod ad semen attinet. 22. 20. quae res cum fuisset luctu publico celebrata. quorum quodam modo primatum vinum tenet. qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum vos didicisse iactatis. ut in eius honorem pudenda virilia colerentur. quae apud Athenienses nobilissima fuerunt. quoniam multa sunt. sed saltem secundum animam mundi et partes eius. Cur Salacia et Venilia simul. sic ab agris fascinatio repellenda. huius tamen occasione vanitatis duobus daemoniis invitatis amplius commaculatur anima. cum sit una unda quae venit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido vesana. De quibus iste nihil interpretatur. quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis impositum prius rure in compitis et usque in urbem postea vectabatur 56. Iam utique habebat Salaciam Neptunus uxorem.. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus. Orcus abstulerat et apud inferos detinuerat. cum refluentem fluctum esse perhibetis. quae nisi ad frugum inventionem non pertineant 55. qui solus est Deus. plura vos daemonia possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem. quid ad haec dii alii requiruntur. non ut dii plures vos regerent. quod Ceres invenit. ut matrona facere cogeretur in publico. verum etiam seminibus animalium praefecerunt. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret. qua viro erat subdita. id est ipsam fecunditatem. 21. . Haec et alia de Saturno multa dicuntur.. quia rursus eadem fecunditas rediit. unda est. exortam esse opinionem. et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum. Quamvis enim aqua non geminetur quae it et redit. quos deos esse veros existimatis. et ad semen omnia referuntur. ut occasiones multiplicandorum deorum immunda anima reperiret. sed in propatulo exultante nequitia. irata suum maritum de supernis maris exclusit? 112 . quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret. ut hoc sapiat? Cur ergo vobis duas deas fecerunt. In oppido autem Lavinio unus Libero totus mensis tribuebatur. interpretamini hoc.

cuncta eodem revolvuntur. verum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem. taedet paenitetque turbarum: sic animam vilem factam et immundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare. inquit.An terra dea sit. quam plenam quidem videmus animalibus suis. Proserpinam deam 62: Tellus illa quid erit? Ita enim totum. quae vivunt. ut deum faciat Tellumonem? Non. tactum: tertium gradum esse animae summum. inquit. et masculinam. simulacris. tantisper de hac ago. inquiunt. ut ipse indicat.. quia in homine sunt qui habet intellegentiam. quam videmus. tres habentur. Nondum dico. Esse autem in mundo lapides ac terram. quae per illam permeat. inquit. quibus contaminanda prosterneretur. lunam. An terra sit etiam magna mater et Cybele. sacris. cum vero inferiorem. Tellumoni. ut. qui eam fecundiorem faciunt excolendo.. in duas istas partes deosque divisum est. quod semina producat. cum permeat terrae partem superiorem. et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. inquam. ditem patrem facere deum. tres coluntur aris suis. quod est graviter dolendum. os. sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo vivunt: secundum gradum animae. solem vero. quas libidine quaesierunt.simulque terra tellus et tellumo. licet in illam naturalis theologiae veluti libertatem caput erigere paululum voluisse videatur. 1. sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem. sicut sensu carent. sed tantum ad vivendum valetudinem. ea quoque facere deos. in nobis autem genium vocari. in quo sensus est. nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres. sed una eademque terra habet geminam vim. cur non etiam unam fecit deam. Telluri. redeat. ut ungues Dei. capillos. et per ea quod in terram permanat. redeat ad civilem. quo velut requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus est. sed cum arant. quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas. et femininam. nares. Altori. colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. 2. non quattuor facere deos. sacerdotibus suis. frater Iovis atque Neptuni. 1. quae pervenit in astra. in quo intellegentia praeminet. deum esse Neptunum 60. quae per terram permeat. qui dii non sunt et quibus ipsi meliores sunt. quae sentimus quibusque ipse sentit. ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit invenire non possit. dicunt Matrem Magnam. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas vilissimas feminas earum. Cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt. aethera porro animum eius. sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno. transit et non habet sensum. Rusori quare? Quod rursus. tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit. delubris suis. 23. ut ossa. quod autem inde permanat in mare atque oceanum. nunc autem istum adhuc politicum volo.. quod omnes partes corporis. quam dicit esse Tellurem 61? Quod si ita fecit. hanc vim pervenire in oculos. quod vocatur animus. non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. Hanc partem animae mundi dicit Deum. stellas. 24. aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam. inquit.. similiter eos intellegentiam non habere. Cur ergo pontifices. quam theologiam naturalem putat. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt. cuius vim. quod ipsa erat. Eamdem. additis quoque aliis duobus quattuor diis faciunt rem divinam. sensus esse eius. Redeat ergo ab hac. quo non permanat sensus. hanc vim in nostro corpore permanare dicit in ossa. eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit. et tamen tres dicuntur. inde a vi feminae dictam esse Tellurem. quod 113 . sic aliquando et piguit. . quod recipiat atque nutriat. sed aut unam aut duos. quem Ditem patrem vocant? Ubi eius coniux Proserpina. a masculi Tellumonem. non cum adorant? Sed pars animae mundi. quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. Adhuc respondeatur. Nempe una est terra. sicut una est terra. Quasi non evidentior sit in hominibus anima. Sed hoc dico: pars animi mundani. Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. Fieri enim potest. Debuit ergo una terra propter istam quatergeminam vim quattuor habere cognomina. adhuc tamen hunc librum versans et se in illo versari cogitans. 23. ne maiores eius sive aliae civitates Tellurem atque Neptunum inaniter coluisse credantur.. deam Tellurem. his. sicut plurimum libuit. ungues. et tamen homines dii non habentur et. deam facit 59.. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba verecundatus unam deam vult esse Tellurem. ubi erit Orcus. si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes. Altori quare? Quod ex terra. aluntur omnia quae nata sunt. aures. quam partem terrae permeet pars mundani animi. hoc praeter hominem omnes carere mortales. hic eum adhuc teneo. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum. in quibus omnibus vis multiplex esse dicitur ad unum deum vel unam deam pertinens. quae utrum sit nulla fit quaestio.

inquit. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda virilia coronabat spectante multitudine. ne sedeant. Tellurem. Si dea terra non esset. ideo aere. philosophus nobilis. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria. et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? Quo refertur? qua interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inveniendo persuadent illud potius esse credendum. an potius sequendo hanc deam.tympanum habeat. semen adquirunt. Quod se apud eam iactant. crepitus cymbalorum. ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac vehementer ferum. Proserpinam. circa eam cum omnia moveantur. quantum maligni daemones praevaluerint. immo vero non deciderunt neque decerpta. non pugnat. quod cibum pariat. non tam deae multae quam nomina. quod ex ea proserpant fruges. si dea non esset. ita fecunda fieret manibus alienis. antequam ferrum esset inventum. quasi non eos ipsa potius servitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam. quod eam antiqui colebant aere. iactatio insana membrorum. et ideo abscisum. Ibi fascinatio timetur agrorum. putant esse Opem. Vestam. terram sequi oportere. Quid ergo ipse reliquus. si est ulla frons in hominibus.. praecipitur. Ipsa quippe illo vivente deciderunt. neque hoc dicere voluit. inquit. quod vestiatur herbis. qui est vocatus Attis. non et sibi saeviendo. nec illo flore amisso quisquam postea fructus. in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. "Attin" flores significare perhibuit. non enim hominem doctissimum latuit. conflent. Non ergo ipsum hominem vel quasi hominem. qui semine indigeant. sed potius sterilitas consecuta est. ut significent. inquit.. quod plures eas putarunt esse. Leonem. quod turres in capite. quia flos decidit ante fructum. quod de homine castrato fama iactavit litterisque mandatum est? Merito hinc aversatus est Varro noster. confictio leonum vitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae serviunt. interim quid itur in multas? Unius sint ista multa numina. adiungunt solutum ac mansuetum. Quo modo non pugnat. cum habeant. Magnam. Et Attis ille non est commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est. . Propter vernalem quippe faciem terrae. . Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus. et tam crudelia exigere potuerunt. dividant. oppida. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant... Matrem. Concedo in uno homine esse res plures. replicent. inquit. et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum nova nupta sedere iubebatur 66: longe contemptibiliora atque leviora sunt prae ista turpitudine crudelissima vel crudelitate turpissima. Sed docti Graeci atque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. 24. deos existimatos esse complures. Turpia et fera sacra Cybeles sunt. semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec attenditur. Quod Gallos huic deae ut servirent fecerunt. quae quidem consulta veritate nec ipsa est. multiplicent. qui semine indigeant. ut neuter suo vulnere perimatur. Galli. ut nec convertatur in feminam nec vir relinquatur. Ibi sic dehonestatur novae nuptae verecundia. cum indigeant. 25. hic ita amputatur virilitas. sed nec virginitas adimatur. quod plurima pariat. qui terram colunt. 114 . ipsam non moveri.Attin imitantes. ut semina perderent propter illam. ubi rubens et sudans. ut semina consequerentur per illam. sed plane discerpta sunt. ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. cum valde aliud sit unam deam nomina habere multa. quod sedens fingatur. non absurde ad hanc revocant 64. Porphyrius. fieri ut eadem res et una sit. Si ergo una dea est. Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt.cuius sacerdotes evirantur. adstabat forsitan et maritus. unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. implicent. quod opere fiat melior.. inquit. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eumdem Varronem post hanc sententiam trepidare compellit. hic membrorum amputatio non timetur. 2. in ea quippe omnia reperiri.. significat. Sic alias deas. significari esse orbem terrae. ubi daemoniacis ritibus sic uterque sexus illuditur. ut non solum fecunditas. quae ceteris est temporibus pulchrior. et in ea quaedam res sint plures 65. aliud esse deas multas? Sed potest. semper enim esse quod agant. turres. manus ei homines operando inferrent. numquid ideo et deas plures? Verum sicut volunt. quod non subigi colique conveniat 63. Deinde adiungit et dicit. sed virilia eius flori comparaverunt 67. numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures. qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt. terram sequi oportere.

quasi poetae id etiam finxerint. colatur aliquod elementum mundi vel creatus aliquis spiritus. quam Ennius in Latinum vertit eloquium 69. nefas sit colere aut corpus aut animam. ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! quam ob rem si templo sacerdote sacrificio. Itemque de mollibus eidem Matri Magnae contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis. qui condidit mundum. nihil video nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream vel etiamsi invisibilem. sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum. Arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis 68. quia illa mala sunt. quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus. festis impurorum 115 . qui vera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum. non recepere Romani. etiamsi non immundus et malus: non ideo malum est. at nunc cum pro Deo vero. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis sive conferre sive praeferre. sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. sed horrere magis quam canere maluerunt. consecratione mollium. incessu femineo per plateas vicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter viverent exigebant. Defecit interpretatio. cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo competebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta. At vero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit atque istam saevitiam moremque servavit. inquit. qui usque in hesternum diem madidis capillis. haec in hominibus perdita. 27. 27. ille membra in lapidibus addita. esset quidem dolendum non his verum Deum annuntiari atque praedicari. quibus docti et acuti homines has res humanas conantur vertere in res divinas. qui patrem castrasse perhibetur. fluentibus membris. quod nullo modo est verus Deus. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamavit. Ille in simulacris habebat solam deformitatem. quanto magis nefarium est ista sic colere. credita vires adiuvare Romanorum exsecando virilia virorum. ut poetae ferunt. tamen mutabilem potuisse revocari. tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi. Hisne diis selectis quisquam consecrandus est. verum etiam historicae tradiderunt. quibus colitur. nisi cotidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum. quod vero Deo debetur. referuntur ad mundum. tam foedis superstitionibus subditus et immundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur. unde magis eos homines fuisse credibile est. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo. abscisione genitalium. sit audacia vel petulantia poetarum. sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt. non in eo mihi placuit immorari. ut autem historia prodit. conticuit oratio. Videat ne potius ad immundum. 2. unde quia plurima posuerunt. Christi et Romanorum religio conferuntur ad veram felicitatem (27-35) Quam deorum dederit explicationem Euhemerus. ut post mortem vivat beate. Ut ergo canerentur vel scriberentur. necavit. ut vero divinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur. erubuit ratio.26. facie dealbata. Quid autem non potest referri ad mundum. sed criminis. stupra ac turpitudines ceterorum. ista tot mollibus professis et publicis et inquinavit terram et caelo fecit iniuriam. Devoravit ille filios. quae proferremus de libris. et mundanis sordibus expiatus mundus perveniat ad Deum. sed quia illa talia sunt. Huic monstro nec Iani monstrositas comparatur. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo. quibus consecratus ante mortem honeste non potest vivere. immo vero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud. quod ea sint diis grata et accepta. Istos vero deos selectos videmus quidem clarius innotuisse quam ceteros. quo solo anima se inhabitante fit felix 70. ista in sacris deformem crudelitatem. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii. quibus solus ille colendus sit. et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur. qui contra huius modi errores ante nos vel Graeco sermone vel latino scripserunt. quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit. cui talis cultus servitusque debetur. Hoc dedecus tot Iovis ipsius et tanta stupra non vincunt. 1. Tribus modis errat profana religio. non poetae confinxerunt. totam de hoc Euhemerus pandit historiam. sacrificiis homicidiorum. Ipsas physiologias cum considero. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum. sicut non solum poeticae litterae. sectione membrorum. quid est nisi crimen deorum. Veneris lascivia. coronatione virilium pudendorum. sed ne occultarentur opprobria. mercede stuprorum. nihil Varro dicere voluit nec uspiam me legisse commemini. et physici ex hoc interpretantur quod volunt. non tamen ut eorum illustrarentur merita.

colere se quisque contendat: non ideo peccat. apud quam mollium et abscisorum seseque secantium atque iactantium insana perstrepit turpitudo. pro Deo vero mundum nemo pius colit. id est omnis animae corporisque Creatorem. propter quae isti sibi. quod non est ipse. feminas terrae. exemplum secundum quod fiat. non caelum et terram. quia non est colendus quem colit. quae ab eis ex istorum deorum theologia velut physicis rationibus referuntur ad mundum. sive etiam sentientem. sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure 71. caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus. qui utrumque fecit. Dis pater postremo. qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus impertivit et per quos placet ipse futura 116 . aliud terram. numinibus terribiliter exigentibus reddita. qui fecit mundum. bis peccat in Deum. quibus duabus partibus mundus his constat. omnis animae et omnis corporis conditori. in promptu est. quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum. ut secundum eas non caelum aliquid fecerit. a quo dii partim dicuntur caelestes. Non deos sed unum Deum colimus. alii dixerunt esse mundum. caelum esse quod faciat. etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur. huic femininam. sive etiam intellegentem.. Quid igitur valet. terram quae patiatur. Hoc dico. duo sunt principia deorum animadversa de caelo et terra. quod et pro ipso colit. id est quam turpiter nefarieque. Incongrua est quaelibet physica ratio. hoc est deabus: Quoniam.. unde remotis constat ambagibus nefarios daemones atque immundissimos spiritus hac omni civili theologia in visendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus invitatos. quod Plato illas ideas tantam vim habere dicit. qui fecit caelum et terram et omnia. quod vir doctissimus et acutissimus Varro velut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et terram redigere ac referre conatur? Non potest. Caelo enim tribuit masculos deos. 28. labuntur et decidunt. quem alii caelum. fluunt de manibus. qui naturis a se creatis et subsistendi et movendi initia finesque constituit. coluerint. 30. dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari. sed etiam caelum factum sit 72. sed creaturam quamvis non vitiosam colit. ideas Minervam vult intellegi. et nulla quaestio remanebit. nisi eorum testaretur historia ea ipsa. Ducitur enim quadam ratione verisimili. resiliunt. Referant haec potius ad homines mortuos et ad daemones pessimos. advertamus hoc modo: nos Deum colimus. sed Deum. qui fecit omnem animam. qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. terram de qua fiat. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se. Quo modo ergo deos ad caelum. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum. sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem. in inferiore habens Proserpinam coniugem. 29. qui rerum causas habet. Namque omnia. nec animam vel animas per viventia quaecumque diffusas. Dicturus enim de feminis. scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur.obscenorumque ludorum unum verum Deum. superiorem terram tenens. Qua in re omitto dicere. perdidisse. quae foeda et turpia confitentur. Cur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent. quibus quasi cuncta complexus est. quid autem vel quos coluerint. id est turpibus et scelestis. Sed hi quonam modo. esset obscurum. quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius vero. aliud exempla rerum. istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum. Mater scilicet Magna. et non attendit eum potius esse qui haec facit. deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans. terram Iunonem. quam supra ipsum caelum ante posuerat. quas Plato appellat ideas. sive illa sit anima sive corpus sive anima simul et corpus. et non Deum verum. et ideo illi masculinam vim tribuit. quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. quod dicitur animus. novit atque disponit. tribuantur. qui sermonis facultatem usumque donavit. nec hic sanum furor. quae nec suis nota sunt. deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus. cum diximus de Iano. Deinde masculus deus Neptunus in mari est. quae in eis sunt. caelum a quo fiat aliquid. quibus voluit viventibus indidit. qui rationalem animam. et talibus rebus colit. qui vim seminum condidit. ut in primo libro dixi de locis. Qui vero et rebus talibus. caelum Iovem. partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo. et tamen eos nec hoc posse veritas aperta convincit. Et ut iam incipiam illa unius et veri Dei opera percurrere. inter quas posuit Minervam. Selecti dii eorumque officia opera sunt veri Dei. sed quia colendum non ut colendus est colit. inquit. qui Graece dicitur. id est animae corporisque factorem.

Ista sunt certe. nec tantum praecepta vitae. non indigente natura.. qua eum ipsum. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus angelos mittat. quanti Deus hominem penderet. Hinc sunt non solum illi. praenuntiaretur esse venturum. . nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis aversos ac tenebrarum. quae mores pietatemque conformant atque illis litteris continentur.. qui haec omnia condidit. sive quae ipse coniecit. sed 117 . sacrificia. sed etiam subsequentes novit atque ordinat. qui mundi huius ignem vehementissimum et violentissimum pro immensae naturae temperamento et creavit et regit. ubi per quosdam scientes. ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. Agit autem multa etiam per angelos. congregatus est. non sunt quod ipse. sed ex se ipso. de qua nonnulla diximus. implens caelum et terram praesente potentia. quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. id est iniquitatis. Per hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri deos gentium esse immundissimos daemones. Habemus enim ab illo praeter huiusce modi beneficia. sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. qui terram fundat atque fecundat. non tamen ex angelis homines. altaria. Quamquam enim. in nullas partes sectilis. qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum. qui semina et alimenta mortalium. magnum et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. quae in verbis sunt. quae ex hac. quod vivimus. de quibus multa iam diximus. exordiis progressibus finibusque moderatur.. cum sic emendandum et castigandum est genus humanum. sicut angelos. qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit. Sic itaque administrat omnia. per quosdam nescientes id. ex nulla parte mutabilis. sive arida sive liquida. administratione naturae bonis malisque largitur. quibus oportuit. qui est eius unicus Filius.. quod ex adventu Christi usque nunc et deinceps agitur. nullis inclusus locis. ut etiam ipsa proprios exserere et agere motus sinat. et alii atque alii similes ceterarum gentium atque terrarum. quae corda. qui lunae statuit modum suum. verum etiam sacra. sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium Scripturarum. quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint? . Deinde populus hebraeus in unam quandam rem publicam. nosceremus atque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque Spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem veniremus. cerimoniae. dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum. qui vias caelestes atque terrestres locorum mutationibus praebet. sacerdotia. 31. quod caelum terramque conspicimus. qui universarum aquarum creator et gubernator est. quo pro nobis assumpta carne nato atque passo. quod habemus mentem atque rationem. quem focis et luminibus adhiberent. Anceps Varro in reddenda ratione.qui nos vocat ad vitam aeternam. quae creavit. qui humanis ingeniis. quae hoc sacramentum ageret. naturis competentibus attributa substituit. Haec autem facit atque agit unus verus Deus. 33. inquiramus. dies festi et quidquid aliud ad eam servitutem pertinet. 32. Hoc mysterium vitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua.. Ab hoc uno et vero Deo vitam speramus aeternam. cum credit in eum. beatificat. quanta illi superbia ceciderunt. nullis vinculis alligatus. tabernaculum sive templum. etiam scientias artium variarum ad adiuvandam vitam naturamque concessit. per angelos praedicatum est.. quae diis selectis per nescio quas physicas interpretationes vir acutissimus atque doctissimus Varro. qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit. qui causas non solum principales. qui fructus eius animalibus hominibusque largitur. quae propter aeternam vitam fidelium in Christo et impleta credimus et impleri cernimus et implenda confidimus. qui bellorum quoque ipsorum. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur. distribuere laboravit. Omnes enim non solum prophetiae.ea significata et praenuntiata sunt. Quamvis enim nihil esse possint sine ipso. id est ubique totus. sed non nisi ex se ipso beatificat angelos. qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique vim congruam et motum dedit. quae creavit. sed sicut Deus.quae iam in Iudaeorum populo adumbratur.praedicit et per quos placet malas valetudines pellit. qui hominum coetibus. sive quae aliunde accepit. quod sumus. quae Deo debetur et Graece proprie dicitur .

Nolo. quorum sacrorum facta prodidit. praetor ut combureret. in Urbem pertulit ad praetorem. ne homines nefaria doceret. romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate illicita ad ea daemonum pervenisse secreta. quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat. cur quidque in sacris fuerit institutum. sicut apud eumdem Varronem legitur in libro De cultu deorum. eosque libros tamquam religiosi patres conscripti. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae assentiri cogeretur. verum etiam quaelibet aliae huius generis essent. non utique arsissent. tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem. aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos atque editos patres conscripti similiter incendissent. quarum causarum proditos libros senatus incendit. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae. inquam. . Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas velut physicas interpretatur? Quales si libri illi habuissent. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Salvatoris adventum in ipsis civitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena severissima vindicari. ut. ubi non theatra delubrorum similitudine absolvit. Numa Pompilius. id est exportaverit. 34.. unde hydromantian faceret. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio. quod dicendum suggesserit vesana contentio. causas obruit (ita timuit et ipse quod didicit). qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant. sed flammis aboleri nefanda monumenta. a quibus audiret.etiam hi. Nam et ipse Numa. quae in libris suis pontifices haberent. de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas. ut nec obrui rursus iuberet. quid in sacris constituere atque observare deberet. quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curavit. Numae mortuo senatus assensus est. quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam. et eorum causas. quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae. aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui 118 . Iam enim dicam. Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum. quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere. sicut ipse vir doctissimus prodidit. quas putat vel potius vult putari. tamen utcumque conatus est. ut in aqua videret imagines deorum vel potius ludificationes daemonum. de quibus nunc agimus. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit. censuerunt 73. quae non solum lectae innotescerent religiosis. Ubi cum primores quasdam causas legissent. fortassis enim talia tunc licebant. quae [sive hydromantia] sive necromantia dicatur. Ita quod scire neminem voluit. quae ipse quidem scriberet. qui minime quemquam metueret. sed ea tamen. ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse. id ipsum est. non dignitate virtutum. Sed contra invenimus. quam cognitis civitas turbaretur. sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. quae in religione quaerenda est. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur.. nec docere aliquem nec delendo vel quoquo modo consumendo perdere auderet. ad quem nullus Dei propheta. cum rex esset. ne humana curiositas multo vehementius rem iam proditam quaereret. ubi videntur mortui divinare. Quod ergo aquam egesserit. Quibus haec artibus fiant. pertinerent. quam non intellecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurditas fecerat.qui compulsus est facere hydromantiam et necromantiam. hoc dicere. tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis. sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. ut sensum horribilibus rebus offensum velut naturalium causarum reddita ratio deleniret. At ille cum inspexisset principia. illos tamen libros tam perniciosos esse iudicavit. ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et Graece dicit vocari 74. ubi tutum putavit. rem tantam detulit ad senatum. Nam. sed theatrorum potius similitudine delubra damnavit. tamquam in senatum deorum selecti. Credat quisque quod putat.. ne daemones iratos haberet. quilibet tantae impietatis defensor egregius. sicut in quibusdam theatrorum fabulis vel delubrorum mysteriis facere conatus est. quo modo his quadret et consonet non potest invenire. Nam si non solum ipsae. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius. quaerens honestare res turpes. ipsi viderint.. ut haberet unde legendo commoneretur. quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur 75. sed plane selecti nobilitate criminum. quas praeter se neminem scire voluit. Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius. hydromantiam facere compulsus est. ut ex his tota illa theologia civilis etiam apud tales homines execrabilis appareret. immo vero dicat. violare autem timuit. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas verti. 35. obruit. quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae. nullus sanctus angelus mittebatur. Comburuntur reperti libri sacrorum Numae.

quos tam prolixa temporis vetustate fere omnes populi gentium deos immortales esse crediderant. agnoscat. qua definivit deos non esse nisi bonos amicosque virtutum. quod eas maluit senatus incendere. multis tamen diis sacra facienda censuerint. quibus hydromantia fieri potuit. quo ea. Unde Plato eam intellegentiam potuerit adquirere. qui ne innotescerent nec aratro. 12. quos ab eis vel affligi tantum. qua coluntur. 8. quae ad veritatem fidei Christianae propius accessit. 11. 3. obsistere potuerunt. ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret. 5. cuncta illa confiteri permitterentur. quo sunt eruta. 119 . Quid de moribus atque actionibus daemonum Apuleius Platonicus senserit. qua Christianae scientiae propinquavit. 15. ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus. qui se colendos pro ipsis mortuis. et tamen. Quanto excellentiores ceteris in logica. 17. noxiam pertimescat. Non enim possunt. licet de uno vero Deo bene senserint. Sed occulta Dei veri providentia factum est. sed veram religionem. qua produntur et vincuntur. Platonici. hinc intellegi potest. vel etiam subici ac decipi iustum est. Quam vero perniciosae vel a cultu verae divinitatis alienae illae litterae iudicatae sint. in daemonibus aeriis et in hominibus terrenis. 2. De duobus philosophorum generibus. quorum opinioni omnium philosophorum postponenda sint dogmata. 16. Platonici sint habendi. id est rationali philosophia. in nostram memoriam pervenerunt. Quod neque propter aeria corpora neque propter superiora habitacula daemones hominibus antecellant. qui omnem philosophiam triplici partitione distinxit. 10. 14. De Socratica disciplina. sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum. Quae sit inter philosophicas artes religiosi excellentia Christiani. quam timere quod timuit. cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur. 9. quae physica nominatur. Qui ergo vitam nec modo habere vult piam. 10 LIBER VIII BREVICULUS 1. talibus sacris quaerat aeternam. An dignum sit eos spiritus ab homine coli. quibusdam fallacium miraculorum attestationibus supponebant. De praecipuo inter Socratis discipulos Platone. nec stilo Varronis. qui autem cum malignis daemonibus non vult habere societatem. 7. id est Italico et Ionico. non superstitionem. De quaestione naturalis theologiae cum philosophis excellentioris scientiae discutienda. De ea philosophia. qui rationales animas trium generum esse dixerunt. quae de hac re gesta sunt. eorumque auctoribus. Quod de theologia cum Platonicis potissimum disceptandum sit. quod non sinuntur efficere. De opinione eorum. 13. De Platonicorum sensu in ea parte philosophiae. id est in diis caelestibus. quas Pompilius occultavit. a quorum vitiis eum oporteat liberari.prodebantur. 6. De sententia Platonis. admonere non permitterentur. Quod etiam in morali philosophia Platonici obtineant principatum. qui hoc audere non potuit. 4. Quod etiam. quos deos putari fecerant.

18. 20. qui hoc nomine gloriantur (neque enim continuo verae sapientiae sunt amatores. quae sanctis angelis et hominibus bonis possunt esse communia. quem Christiani martyribus impendunt. 19. participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. amorem sapientiae profitetur. Quo modo Hermes parentum suorum sit confessus errorem. Quid Hermes Trismegistus de idololatria senserit et unde scire potuerit superstitiones Aegyptias auferendas. isti vero supra omnem animae naturam confitentur Deum. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore vocabulo derivato nullus. altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum). verus philosophus est amator Dei. qui cum et esse divinitatem et humana curare consentiant. quicumque appellantur philosophi): profecto ex omnibus. et qui rationalem et intellectualem. Nunc intentiore nobis opus est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum. quo verbo Graeco significari intellegimus de divinitate rationem sive sermonem. 22. sed multos ab illo sane uno conditos atque institutos ob eam causam colendos putant. sed eas tantum. sed cum philosophis est habenda collatio. De theologia quippe. Duplex philosophorum genus fuit: italicum et ionicum. Hi iam etiam Varronis opinionem veritatis propinquitate transcendunt. An credendum sit quod dii boni libentius daemonibus quam hominibus misceantur. si quidem ille totam theologian naturalem usque ad mundum istum vel animam eius extendere potuit. De modo honoris. Sed quia res ipsa. De hoc igitur Platone. aut ignorent aut velint. quorum sententias litteris nosse potuimus. sed eorum tantum. quarum altera iactitat deorum crimina. Porro si sapientia Deus est. quam naturalem vocant. 23. quae ad theologian pertinent. non est in omnibus. daemonibus uti debeant advocatis. De abiciendo cultu daemonum contra Apuleium. prius ills commemorans. ignorat. cuius generis anima humana est. 25. cuius hoc nomen est. De his. in qua docetur. quem tamen doluerit destruendum. quod homines. 26. ut commendentur diis bonis. 27. qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserunt. quorum ipsum nomen si latine interpretemur. qui non solum mundum istum visibilem. Quod omnis religio paganorum circa homines mortuos fuerit implicata. qui haec vel tenuiter audivit. An daemonibus nuntiis et interpretibus dii utantur fallique se ab eis. quae necessaria praesenti quaestioni existimo. De impietate artis magicae. Neque enim hoc opere omnes omnium philosophorum vanas opiniones refutare suscepi. sed etiam omnem omnino animam fecerit. LIBER OCTAVUS CHRISTI ET ROMANORUM RELIGIO AD PHILOSOPHORUM SAPIENTIA CONFERUNTUR Platonicorum quae sit humanarum divinarumque rerum scientia (1-12) Cum platonicis conferenda Christi religio. sicut divina auctoritas veritasque monstravit. per quem facta sunt omnia. quae patrocinio nititur spirituum malignorum. 24. 120 . qui saepe caeli et terrae nomine nuncupatur. eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. Qualis religio sit. breviter attingam. non cum quibuslibet hominibus (non enim fabulosa est vel civilis. 1. non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad vitam adipiscendam etiam post mortem beatam. 21. hoc est vel theatrica vel urbana. nec eas omnium.

Quod in Socratis disputationibus. ubi et nunc Graecia nominatur. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur. coniungendo et dissipando ageret omnia. sicut Aristippus. nec deos negavit aut tacuit. de qua omnia fierent. quo totum animum intendisse videbatur. eosque mundos modo dissolvi. Anaxagorae successit auditor eius Archelaus. quo fieri homo beatus potest. id est studiosum vel amatorem sapientiae. quibus singula quaeque fierent. sicut de illo quidam benevolentius suspicantur. quae corpora aeterna. cum ante illum omnes magis physicis. sicut Antisthenes 8. ut inesse etiam mentem diceret. modo iterum gigni existimavit. destruit. duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum ex ea parte Italiae. quod astrologiae numeris comprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. Aquam tamen putavit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. quidam virtutem. exsilio autem voluntario atque perpetuo poenam similem alter evaderet 7. Sed illi sex vitae genere distinguebantur et quibusdam praeceptis ad bene vivendum accommodatis. quoniam sapientem profiteri arrogantissimum videbatur 3. ut hoc faceret. propter quam unam omnium philosophorum invigilasse ac laborasse videtur industria. intellegentiae puritate conspiceret 4. a quo etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. Socrates ergo. quoniam non evidenter apparuit: quod cuique placuit inde sumpserunt et ubi cuique visum est constituerunt finem boni. ut successores etiam propagaret. quas primas atque summas non nisi in unius ac summi Dei voluntate esse credebat. quas videmus. id est illas particulas. et ideo purgandae bonis moribus vitae censebat instandum. quibus suis et propriis singula fieri. Anaxagoras vero eius auditor harum rerum omnium. quae lingua inter ceteras gentium clarior habetur 1. ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali vigore in aeterna se attolleret naturamque incorporei et incommutabilis luminis. Socrates de bonis moribus disseruit. nec ipse aliquid divinae menti in his rerum operibus tribuens. ut (quod vix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores) quidam summum bonum esse dicerent voluptatem. quos commemorare longum est. iste interrogatus. quid profiteretur. Diogenes quoque Anaximenis alter auditor. qui omnes rerum causas aeri infinito dedit. sed eum esse compotem divinae rationis. Constat eum tamen imperitorum stultitiam scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus. ubi agitur de summo bono. quod mundo considerato tam mirabile aspicimus. primus universam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur. taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit. quae constaret similibus inter se particulis rerum omnium. 3. Huic successit Anaximander. utrum Socrates. quod esset beatae vitae necessarium. Tam praeclara igitur vitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores. 121 . magister Platonis. qui modo quodam laudabilis vitae aliis praestare videbantur 2. Quantum enim attinet ad litteras Graecas. unus illorum septem. ita putavit constare omnia. Sic alii atque alii aliud atque aliud opinati sunt. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita. iste autem Thales. Nihil autem huic operi. ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter vivunt. sicut Thales ex umore. in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione conversa. id est naturalibus. ex divina mente praeposuit. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est 6. quae publice damnaverat. sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putavit. dum omnia. sed ipsos ex aere ortos credidit.2. Nam cum antea Sapientes appellarentur. nolebat immundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in divina conari. aerem quidem dixit rerum esse materiam. Quando quidem ab eis causas rerum videbat inquiri. Sic autem diversas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt. unde non eas putabat nisi mundata mente posse comprehendi. Finis autem boni appellatur. movet asserit. Ionici vero generis princeps fuit Thales. Non enim ex una re. Etiam ipse de particulis inter se similibus. Non mihi autem videtur posse ad liquidum colligi. sine qua nihil ex eo fieri posset. et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur. rebus perscrutandis operam maximam impenderent. non tamen ab ipsis aerem factum. ut unus eorum oppressus vi multitudinis interiret. quae quondam magna Graecia nuncupata est. quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione versari. quo quisque cum pervenerit beatus est. eius auditor. mutavitque de rerum natura opinionem. effectorem divinum animum sensit et dixit ex infinita materia. qui sunt appellati Sapientes. Milesius. vel confessa ignorantia sua vel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse atque versasse 5. propter quem breviter cuncta ista recolui. Atheniensium civitas publice luxit. an vero. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit. rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis exstitit. quanta quisque aetate sua manere potuerit. philosophum se esse respondit. Sed eum postea illa ipsa. sed animo faciente divino. alterum Ionicum in eis terris.

qua verum disterminatur a falso 12. ubi nobis recta sunt omnia. et ea. comparata sibi templorum foeditate laudantur). nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res. institisse 11. 4. unde una pars eius activa. sit necessaria. et inde in eas Italiae partes veniens. quid opus est excutere ceteros? Nulli nobis quam isti propius accesserunt. cum illius lepore et moralibus disputationibus temperavit. parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam. tamen animae rationali ea. ut per id. ipse cernatur. nulla doctrina instruit. Convenienter Christi religio cum platonicis confertur. quae infra illam naturae ordine constituta sunt. quam fides nostra suscepit ac defendit. pro Deo suo colenda non essent. Plato. Pythagoras vero magis contemplativae. alterum ad rationalem. Quae licet utrique. ubi impuri daemones terrestribus gaudiis deditos populos deorum nomine seducentes humanos errores tamquam suos divinos honores habere voluerunt. vel ubi suffragatur religioni verae. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur atque docebantur 9. id est unum verum optimum Deum. excellentissima gloria claruit. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat. quae apud eum leguntur. non quidem immerito. maxime tamen contemplatio perspectionem sibi vindicat veritatis. ut aliquid de Numa mitius suspicemur. quibus potuit intellegentiae viribus. qua intellegitur omne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere. altera contemplativa dici potest (quarum activa ad agendam vitam. quae sibi placita viderentur. quem facit in suis voluminibus disputantem. ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus vel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro diis habent. auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime comprehendit 10. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione versetur. ubi Pythagoreorum fama celebrabatur. ut in illo inveniatur et causa subsistendi et ratio intellegendi et ordo vivendi. qua omnino ceteros obscuraret. id est. Cum enim magistri sui Socratis. quae maxime in actione versatur. attingat illud. cuius participatione sit beatus. propter vitam. Ideo haec tripartitio non est contraria illi distinctioni. quam longe ac late potuit peregrinatus est. id est ad mores instituendos pertinet. nullus usus expedit: ipse quaeratur. notissimum morem dissimulandae scientiae vel opinionis suae servare affectat. sive quae dixit. vel ubi ei videtur esse contrarius. contemplativa autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam veritatem): Socrates in activa excelluisse memoratur. Quid autem in his vel de his singulis partibus Plato senserit. quos Cicero in Tusculanis tacitis 122 . et quaecumque turpia geruntur in theatris. disserendo explicare et longum esse arbitror et temere affirmandum esse non arbitror. quaquaversum eum alicuius nobilitatae scientiae percipiendae fama rapiebat. quorum trium unum ad naturalem. ubi nobis certa sunt omnia. vel ipse quanta potuerat intellegentia viderat. ubi lumen omnium rationum esse cognoverit vel crediderit. quae ipse insinuare conatur. et ideo veritas conantem non sequitur. tertium ad moralem partem intellegitur pertinere. quam in tres partes distribuit: unam moralem. ubi finem omnium actionum. aliquid tale de Deo sentiunt. nec solum etiam illa civilis. ipse diligatur. quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis. veraciter beatam. coniuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur. ubi causam omnium naturarum. Qui cum esset Atheniensis honesto apud suos loco natus et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret. (In eo genere sunt etiam illa. factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. tertiam rationalem. quidquid Italicae philosophiae tunc florebat. et si ipsa essent. quod cuncta praecellit. quae vel ab aliis didicerat. Fortassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius atque veracius intellexisse ac secuti esse fama celebriore laudantur. quia et illi ipse mos placuit.Quae Plato intellexerit et praeceperit. sine quo nulla natura subsistit. quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est 13 (quia nec ipsa illis ritibus significantur. Cedat eis igitur non solum theologia illa fabulosa deorum criminibus oblectans animos impiorum. ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tamquam ad suum cultum studiis immundissimis excitantes et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes (ubi si qua velut honesta geruntur in templis. Ex his tamen. quae contemplationi deputata est. Sed inter discipulos Socratis. quod in eo praecellit. quae post mortem futura est. eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa. 5. quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta 15. Si ergo Plato Dei huius imitatorem cognitorem amatorem dixit esse sapientem. sive quae ab aliis dicta esse narravit atque conscripsit. quae Numa Pompilius re vera ad sacra eius modi pertinentia se cum sepeliendo curavit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi 14. Si enim homo ita creatus est. et ea. quibus ipsam praetulit verus Deus). id est actioni et contemplationi. alteram naturalem. ubi nobis serta sunt omnia. quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem. sed ipsi etiam maiorum gentium dii.

nisi ab illo esse non posse. flammis iubeat concremari). et idem ipse unus. quae nec dividi nec sentiri queunt. homines fuisse produntur. et quicumque alii. Hi et ceteri similes eorum id solum cogitare potuerunt. qualis est in angelis. cum in animo cogitantis aspicitur atque iudicatur. cum ea matri conscripta insinuaverit. meliusque aliquid vitam esse quam corpus. quidquid est. melius utique postea quam prius. mundum corporeum videmus esse compactum. sine tumore molis. Consideraverunt enim. Nulla est enim pulchritudo corporalis sive in statu corporis. In se quippe habebant quod non videbant. qui simpliciter est. et unde videtur atque utrum pulchra an deformis sit iudicatur. sed tantummodo cogitabant 18. vel quae et haec habet et intellegit. vel quae et hoc habet et sentit. nec ipsa corpus est. sine dubitatione mutabile est. Poterant isti dicere: corpore aliquo vulneratur caro. quibus visibilis mundus hic constat. non alius alio melius de specie sensibili iudicaret. intellegibilia. sed quod est illi vivere. cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus viris. qualitates ordinatumque motum et elementa disposita a caelo usque ad terram et quaecumque corpora in eis sunt. quae utique corpus non est. Anaximenes in aere. animos nostros esse putaverunt. qua est. Non solum ergo ista. sine spatio vel loci vel temporis. qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt. quos ceteris non immerito fama atque gloria praelatos videmus. sed tamen corpora. non esse posse nisi ab illo. Epicurus in atomis. quasi possit esse non vivens. sicut est figura. aliud intellegere. quoquo modo et qualiscumque natura est. qui verum Deum et rerum auctorem et veritatis illustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. Quod autem recipit magis et minus. non esse summum Deum. speciemque corporis esse sensibilem. ubi mutabilis esse convincitur 20. cuius ille est. aliqua re potest et ideo incommutabile recte dici non potest. sicut Epicurei. quos Varro conatur ad mundi partes sive elementa transferre. sed tantum continet sentit intellegit. id est corpus unum ex his quattuor elementis. Vesta et alii plurimi. melius exercitatior quam minus exercitatus. Haec mens hominis et rationalis animae natura est. nisi melior in illo esset haec species. quae visu tactuque corporis sentiri queunt. Ac per hoc sive universi mundi corpus figuras. Platonicis. Platonicis philosophis cedant. eumque omnino ignem deum esse putaverunt. Saturnus. qualis est in hominibus. causam principiumque rerum esse dixerunt. cum proficit. Stoici in igne. Prorsus quod mutari non potest. quia non aliud illi est esse. ut. nec aliud illi est vivere. intellegibilem vitae. melius peritior quam imperitior. quorum enumeratione immorari non est necesse. quasi possit intellegere non beatus. sive in motu. Timens enim et ille quasi revelata mysteria petens admonet Alexandrum. ita non eos movit tanta mutabilitas animae. quae conspectu mentis intellegi. Porro si noster animus corpus non est. verum tamen eiusdem naturae. sed tamen a corpore corpora 17. Philosophia naturali platonici Deum quaerunt. hoc est minutissimis corpusculis. nulla re potest. nam per se ipsa incommutabilis est. sive simplicia sive coniuncta corpora. Quod profecto non posset. ut Thales in umore. quibus quattuor corporibus. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt non esse in eis rebus primam speciem.nominibus videtur attingere 16.. nullum corpus esse Deum. sive vita carentia sive viventia. qualis est in arboribus. fabulosa continet et civilis.. nam per se ipsa invulnerabilis est. 6. et viventem et sapientem et ipsius mundi fabricatorem atque omnium. Sensibilia dicimus. vel quae nutritorio subsidio non indiget. beatum esse. sed alii quoque philosophi. ut dictum est. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset. sed similitudo corporis. etiam quando non videbant. et apud se imaginabantur quod foris viderant. quae duae theologiae. quia incommutabiliter est. si iam illa corporis similitudo. quidquid mutabile est. quasi possit vivere non intellegens. Iuppiter. Viderunt. Propter hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexerunt eum et omnia ista fecisse. quo modo Deus creator animi corpus est? Cedant ergo et isti. quae in eo sunt. nec corpus est nec similitudo corporis. quae dicuntur quattuor elementa. et ipsum a nullo fieri potuisse. aliud vivere. sicut est cantilena. sive omnem vitam. melius ingeniosior quam tardior. quam Dei naturae tribuere nefas est. Hoc autem in conspectu talis cogitationis iam non est corpus. aliud beatum esse. de qua non animus iudicet. unde videtur in animo haec similitudo corporis. omnino nulla essent: viderunt esse aliquid ubi prima 123 . qualis est in pecoribus. si autem omni specie carere possent. intellegere. illud autem. nec aer nec ignis. ac per hoc quod corpore mutari potest. hoc est illi esse. vel corpus esse vel vitam. profecto est melius quam ipsa quae iudicatur. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent. quos quidem puduit dicere Deum corpus esse. Iuno. quod cum eis corda eorum obstricta carnis sensibus fabulata sunt. sine strepitu vocis. et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. quidam vero a vivente quidem et viventia et non viventia. Sed dicunt: corpore mutatur animae natura. Deinde viderunt omnem speciem in re quacumque mutabili. quidquid illud est. cedant et illi. Viderunt ergo isti philosophi. nec aliud illi est intellegere. Nam Stoici ignem. et ideo animam omnem mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summum Deum 19. Non est ergo nec terra nec aqua. vel quae nutrit et continet. qui vere est. Vulcanus. Nam quidam eorum a rebus non vivis res vivas fieri posse crediderunt.

non nisi ab homine. Unde illi. 8. finali quodam bono. Quamvis enim non continuo beatus sit. ut. bonumque esse hoc genus bonis. qui eo quod amat non fruitur. discreverunt ea. cum frui Deo coeperit. vocatur: absit ut his comparandi videantur. quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent. Ita bonum hominis qui vel ab animo vel a corpore vel ab utroque expetiverunt. non sic addiderunt. Ideo quippe et finis est dictus. unde vult esse philosophum amatorem Dei. qui eo fruitur quod amat (multi enim amando ea. pecunia et si quid huius modi. a quo etiam visibilia et temporalia cuncta creata sunt. Haec de illa parte. ut finale esset. quo beati simus. quo beati essent. Ita quod notum est Dei.rationali conspiciunt lumen veritatis. qui res non amandas amant.. nihil aliud quam ab homine expetendum esse putaverunt. quae facta sunt. manifestavit eis ipse. cuius natura sit incorporalis. quae discuntur. a parte meliore. Quod autem attinet ad doctrinam. quam physicam. quae sensibus attinguntur. ideo tres. atque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt. fruens Deo sit beatus qui Deum amaverit. Cedant igitur omnes illis philosophis. a toto homine. a corporis sensibus eam ducendam putarunt. Sive ergo a parte qualibet sive a toto. quae amanda non sunt. quod appellatur extrinsecus. a parte hominis deteriore. quas appellant . Nam et ipsi. si aliquid ab his ad illa similitudinis afferendum est. quod quale sit. ipsum autem non nisi propter ipsum.. id est rationalis. quo cuncta quae agebant referrent atque id quo referendum esset non ultra quaererent. sed fruentem Deo. Quicumque igitur philosophi de Deo summo et vero ista senserunt. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 21. sive Platonici accommodatius nuncupentur. Reliqua est pars moralis. verumque et summum bonum amat. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse finem boni esse secundum virtutem vivere et ei soli evenire posse. Hi vero. qui autem ab utroque. alii ab animo. quae mente conspiciuntur. sive 124 . quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem verum ac summum bonum Plato dicit Deum. dicta sint. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant. qui vero ab animo. quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diversi diversa opinati sunt. quoniam philosophia ad beatam vitam tendit. qui cum vehementer amaverint sollertiam disputandi. alii ab utroque homini esse dixerunt 25. qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliam ob causam beatum. . ab his. ulterius requiramus. sicuti est honor. Lumen autem mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum. quam dialecticam nominant. si Deus ipse adiuverit. id est propter se ipsum appetendum. quam Graeco vocabulo dicunt ubi quaeritur de summo bono. quod et rerum creatarum sit effector et lumen cognoscendarum et bonum agendarum. ideoque non dubitat hoc esse philosophari. quae ab eis logica.. quod ab illo nobis sit et principium naturae et veritas doctrinae et felicitas vitae. cum ab eis invisibilia eius per ea. nec eis dantes ultra quam possunt. 7. qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore vel fruentem animo. nec sensibus adimentes quod possunt.. metienda esse censuerunt. non se beatos putant amando. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore. qui posuerunt iudicium veritatis in sensibus corporis eorumque infidis et fallacibus regulis omnia. hinc propagari atque conecti totam discendi docendique rationem 23. . quantum per nos fieri poterit. gloria. cum pulchros dicant non esse nisi sapientes. sed propter aliud. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae (id enim est philosophus). quoniam tres sunt. a quo facta sunt omnia 24. nuncupant. malum autem malis 26. sed fruendo. quod amat. amare Deum. hinc asseverantes animum concipere notiones. sed sicut luce oculus. sed qui id appetiverunt a corpore. intellecta conspecta sunt. ubi versatur pars altera. qualibus oculis carnis formam sapientiae decusque conspexerint. earum rerum scilicet quas definiendo explicant. sed propter se ipsum appetentes idque adipiscentes nihil. apparebit. alio loco. Nec istae differentiae. ut etiam ipsi Stoici. Quaedam sapientiae rationes omnium sunt gentium. non sicut corpore vel se ipso animus aut sicut amico amicus. quibus sensibus corporis istam pulchritudinem viderint. Quisquis ergo fruitur eo. ut Epicurei et quicumque alii tales 22.. id est naturalem.morali finem boni Deum esse praecipiunt.esset incommutabilis et ideo nec comparabilis. qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum. sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt. Ubi ego multum mirari soleo. quos merito ceteris anteponimus. 9. miseri sunt et miseriores cum fruuntur): nemo tamen beatus est. quo referentes omnia quae agimus. quia propter hunc cetera volumus.. et quod non propter aliud.

lumen nostrum. An Plato prophetarum scripta legerit? 11. quia eorum sunt litterae notiores. Sive ergo isti Platonici sive quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt. Atlantici Libyes. Chaldaei. et rationalem sive logicam. cavere. a quo ipse factus est mundus. ubi et Romanos et Graecos et Aegyptios. quibus non oportebat. manifestum est in illis. et moralem vel ethicam. sive etiam Italici. quia. Sed de hoc cum istis post modum disputabimus. quo prophetavit Hieremias. ista senserint. Deus enim illis manifestavit. in qua de naturae inquisitione tractatur. in hoc eos ceteris anteponimus. quae non didicit. quorum lingua in gentibus praeminet. 1. intellecta conspiciuntur. Nam et Graeci. ubi enim dictum est. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 28. et Latini permoti earum vel excellentia vel gloria. Sed diligenter supputata temporum ratio. 10. sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis. 2. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cavete ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi 27. aut gratias egerunt. isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae universitatis et lux percipiendae veritatis et fons bibendae felicitatis. qui non solum super omnia corpora est incorporeus. Invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. sive aliarum quoque gentium qui sapientes vel philosophi habiti sunt. in quibus errant. non secundum Deum. in qua quaeritur quonam modo veritas percipi possit. Platonici nobiscum sentiunt. Haec itaque causa est cur istos ceteris praeferamus. aliqui reperiuntur. In quo autem nobis consentiunt de uno Deo huius universitatis auctore. Deinde ne omnes tales esse arbitretur. eas magna praedicatione celebrarunt. ut nesciat philosophos vel studium sapientiae vel ipsam sapientiam profiteri. quae chronica historia continetur. quod in illo vivimus et movemur et sumus. si litteras eorum Christianus ignorans verbis. Scythae. Ionicorum et Italicorum. quae multum congruere veritati nostrae religionis agnoscunt. Novit sane etiam ipsos. Mirantur autem quidam nobis in Christi gratia sociati. qua illi cohaerendo beati simus. Quid censeat Paulus de humana sapientia. 10. quae facta sunt. principium nostrum. Cavet eos tamen. et doctrinam. fecit intellegi. et ubi Atheniensibus loquens. audit ab eodem Apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei. adiecit et ait: Sicut et vestri quidam dixerunt 29. Platonem indicat a tempore. quando perrexit in Aegyptum. Persae. quae facta sunt. ideo nescit ab uno vero Deo atque optimo et naturam nobis esse. nobiscum sentiunt. et quinam esset modus discendi atque vivendi. Aegyptii. cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriverint in requirendis rerum causis. ut vel naturalem Latine vel physicam Graece appellet eam partem. 125 . qui secundum elementa huius mundi philosophantur. sive tantummodo ionici generis. Dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium 30. quia et aliis rebus. in disputatione non utitur. quo Ptolomaeus rex Aegypti Scripturas propheticas gentis Hebraeorum de Iudaea poposcit et per septuaginta viros Hebraeos. Hispani. cum audiunt vel legunt Platonem de Deo ista sensisse. verum etiam super omnes animas incorruptibilis. Galli. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam. propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt. qui cum octoginta et unum vixisset. Indi. nec utrum duo genera philosophorum exstiterint in Graeca lingua. quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui 32. quod per ea. qui in eis praecipui fuerunt.quodlibet aliud sectae suae nomen imponant. Nec. sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt. Hieremiam audisse prophetam vel Scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse 31. centum ferme annos postea natum fuisse. bonum nostrum. ipsas libentius didicerunt atque in nostrum eloquium transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. qui hoc viderint ac docuerint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis propinquiores fatemur. in qua de moribus agitur bonorumque finibus appetendis malorumque vitandis. qua facti ad eius imaginem sumus. Quamvis enim homo Christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret. ab anno mortis eius usque ad id tempus. qui de sapientiae nomine gloriati sunt. cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi. sed evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum. et gratiam. Unde nonnulli putaverunt eum. qua eum nosque noverimus. divinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt. Deus illis manifestavit intellectu conspicienda invisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse.

Manifestum est autem. Quid de daemonibus senserit Apuleius (13-22) Boni an etiam mali dii sint. misit me ad vos 39. quod. in scholam eius. quae nondum fuerant in Graecam linguam translatae. bonos autem. sed multos facile superans. invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. nisi ubi dictum est: Ego sum qui sum. qui ludos scaenicos amant eosque divinis rebus adiungi et suis honoribus flagitant exhiberi? Quorum vis non eos indicat nullos. sicut Aegyptias. intellecta conspiciuntur. aquam dicit et aerem 36. vehementer hoc Plato tenuit et diligentissime commendavit 40. quae post mortem futura est. ne laedant. quoniam et aer spiritus dicitur. uni Deo an pluribus sacra facere oporteat. quem librum de mundi constitutione conscripsit. quibus diis istum cultum exhibendum arbitrentur. satis. illa suadere videntur indicia. tamquam in eius comparatione. utrum propter felicitatem. Parum quippe attendens quo more soleat illa Scriptura appellare Spiritum Dei. addisceret. respondeatur: Ego sum qui sum. Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum. ut paene assentiar Platonem illorum librorum expertem non fuisse). anni reperiuntur ferme sexaginta. quanto melius senserunt. quod in ista quaestione. quia quod notum est Dei manifestum est in illis. in utraque autem lingua. nihil sic illis sacris Litteris flagrat 38. tanto ceteris gloriosiores et illustriores habentur. qua ille pollebat. unde putatur 37 sic intellexisse quod scriptum est: Spiritus Dei superferebatur super aquam. et tenebrae <erant> super abyssum. sororis eius filius. quibus Plato sectandus placuit. Qui Platonem secuti fuerint. quod modo posui. Sed undecumque ille ista didicerit. Sed habemus sententiam Platonis dicentis omnes deos bonos esse nec esse omnino ullum deorum malum 42. et maxime illud (quod et me plurimum adducit. ea quae mutabilia facta sunt non sint. 12. quo modo dicit Apostolus. vir excellentis ingenii et eloquio Platoni quidem impar. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 41: nunc non immerito me Platonicos philosophos elegisse cum quibus agam. Et nescio utrum hoc uspiam reperiatur in libris eorum. qui eum pergere praecipiebat ad populum Hebraeum ex Aegypto liberandum. quoniam de uno Deo qui fecit caelum et terram. Ideo quippe hos potissimum elegi. dilectus eius discipulus. utrum bonis an malis an et bonis et malis. misit me ad vos. quam modo suscepimus. Sed hi omnes et ceteri eius modi et ipse Plato diis plurimis esse sacra facienda putaverunt. Hoc ut existimetur. primum ab eis quaero. quia neque parva res est et inde nunc quaestio est. nisi forte. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Hieremiam videre potuit tanto ante defunctum. ut. recentiores tamen philosophi nobilissimi. meruisse perhibetur) 33.qui etiam Graecam linguam noverant. non ut scribendo transferret (quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio. (nam de diis quid aliud decet credere)? Illa profecto vacuatur opinio. Deus enim illis manifestavit. Deum dicit in illo opere terram primo ignemque iunxisse 35. quae Academia vocabatur. post mortem vero Platonis Speusippus. Apuleius Afer exstitit Platonicus nobilis. Consequens est igitur. Ex quibus sunt valde nobilitati Graeci Plotinus. si boni non erunt. qui regia potestate etiam timeri poterat. interpretandas habendasque curavit. quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur. ut adiuvent. bonis porro debitus. Terra autem erat invisibilis et incomposita. Hoc si ita est. et Spiritus Dei superferebatur super aquam 34. eidem successissent atque ob hoc et ipsi et eorum successores Academici appellarentur. exposui. et Xenocrates. qui ante Platonem fuerunt. Qui sunt ergo illi. in Timaeo autem Plato. nec easdem Scripturas legere. Porphyrius. in tantum aliis praelati iudicio posterorum. invocandos 43. Mali enim nulli sunt dii. cum sectam Peripateticam condidisset. quae facta sunt. quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. 13. cum ad sanctum Moysen ita verba Dei per angelum perferantur. id est et Graeca et Latina. tunc enim diis exhibentur. sed ut colloquendo quid continerent. qua nonnulli putant deos malos sacris placandos esse. ita et istas per interpretem didicit. quod igni tribuat caeli locum: habet ergo haec sententia quandam illius similitudinem. quia fuit acerrimi studii. noluerint se dici Peripateticos aut Academicos. qui vere est quia incommutabilis est. Deinde ille duo media. ut bonis haec exhibenda intellegantur. quattuor opinatus elementa loco illo commemorata videri potest. ut existimo. qua dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram. Quamquam ergo a nobis et in aliis multis rebus magnisque dissentiant. quoniam nec dii erunt. in hoc tamen. sive praecedentibus eum veterum libris sive potius. quod deambulans disputare consueverat. ut quaerenti quod sit nomen eius. honor sacrorum est deferendus. et dices eis: qui est. agitur de naturali theologia. plurimosque discipulos praeclara fama excellens vivo adhuc praeceptore in suam haeresim congregasset. et dices filiis Israel: qui est. sed Platonicos. quantum capere posset. ut dicunt. cum Aristoteles Platonis discipulus. Iamblichus. sed iste affectus nimirum indicat 126 .

Denique isti cum eosdem ludos instaurari praeciperent. ita etiam naturarum. in quibus est anima rationalis. hominum in terra. quando id quod agere volebat. sed daemones. profecto daemones turpissime poposcerunt atque iusserunt. cum poetas ipsos. Quae platonicorum fuerit doctrina de daemonibus. sed daemonem 49. quisquis ante disputationem Apulei. Habent enim cum diis communem immortalitatem corporum. non solum nihil boni dixit. quando quidem humanis capiuntur affectibus. Aut ergo fallitur Apuleius et non ex isto genere numinum habuit amicum Socrates aut contraria inter se sentit Plato modo daemones honorando. Hunc autem Platonem. et hoc bonis. certe ipsis daemonibus poetas urbe pellendo auferre theatricas voluptates. quod iam in secundo libro commemoravi 46. Qui sunt igitur isti dii. iste autem illos nec tam malos timendos putat. sed suae sententiae robur constantissime retinens omnes poetarum sacrilegas nugas. Sicut eis diversa dignitas est locorum. Quapropter non est mirum. Attente igitur audiamus. deorum criminibus 127 . nisi quia hoc pacto admonuit animum humanum. Exponant ergo nobis ista Platonici. Nam deorum sedes in caelo est.malos. Denique lecto illo libro prorsus nemo miratur eos etiam scaenicam turpitudinem in rebus divinis habere voluisse. quibus inferius habitant. quos ab omni humana contagione semovit. ita hominibus. eumque morbum retrahentes. omnes vel paene omnes daemonum nomen exhorrent. poscentes turpia etiam maligna gesserunt. Dii excelsissimum locum tenent. bona vero ludis et talibus quasi ad laetitiam pertinentibus rebus 47. Omnium. pro splendore honestatis impura daemonum iussa contemnere eorumque immunditiam detestari? Nam si Plato haec honestissime arguit et prohibuit. postponendi. nequaquam illum hominem sanum fuisse sentiret. Ex quo colligitur. quonam modo ausus est Plato. non appellare de deo. ut. sed deis.haec ergo si ita sunt. 14. ubi disserit et exponit. sed de daemone Socratis debuit. ex quo genere numinum Socrates habebat adiunctum et amicitia quadam conciliatum. etiamsi non diis. aut non est Socrati amicitia daemonis gratulanda. inquiunt 48. 14. cuius esse titulum voluit De deo Socratis. isti eisdem criminibus suos honores celebrari iubent. 2. Maluit autem hoc in ipsa disputatione quam in titulo libri ponere. Ita enim per sanam doctrinam. censet civitate pellendos 44. quod eorum abnuisset imperium. Platonem poetica detestando et prohibendo figmenta non deos. modo eorum delicias a civitate bene morata removendo. qui omnes deos secundum auctoris sui sententiam bonos et honestos et virtutibus sapientium socios esse arbitrantur aliterque de ullo deorum sentiri nefas habent. a populo bene instituto removere non dubitat. Haec si ita sunt (quae licet apud alios quoque reperiantur. de qua usque adeo et ipse Apuleius erubuit. privasse ludorum scaenicorum voluptate. quibus superius. Proinde dii sunt hominibus daemonibusque potiores. Quid Apuleius disserat De deo Socratis. quae humanis rebus illuxit. illa oblectamenta. cum de omnibus generaliter loqueretur. tam constanter audet auferre? Qui sane dii refellunt sententiam Labeonis. a quibus dii longe absunt et modis omnibus alieni sunt. animalium. Qui Labeo numina mala victimis cruentis atque huius modi supplicationibus placari existimat. quem ad modum diis. quamvis adhuc in his moribundis membris positum. inquiunt. ut desisteret ab agendo. Daemones igitur medii. qui omnes boni et excelsi sunt. quem secundum suam disputationem. sed etiam plurimum mali. 1. notum est. Apuleius tamen Platonicus Madaurensis de hac re sola unum scripsit librum. daemones. quia iudicat turpia. nam. in aere daemonum. qua daemonum dignitas commendatur. sed etiam saevos terribilesque monstrarunt. cum iussa complesset 45. si etiam ludorum obscenitatibus et poetarum figmentis delectantur. in deos. se in Latinio non lascivos tantum atque ludibundos. ut De deo Socratis praenotaret librum. diligenti disputatione pertractans istam Platonis de deorum sublimitate et hominum humilitate et daemonum medietate sententiam) . inquiunt. Quid est ergo quod semideus Plato non semideis. titulum libri de daemone Socratis legeret. quibus illi immunditiae societate oblectantur. homines vero infra deos et daemones constituti sunt. quod tam indigna deorum maiestate atque bonitate carmina composuerint. a quo perhibetur solitus admoneri. sic differentia meritorum. et cum deos se putari velint. qui de scaenicis ludis cum ipso Platone contendunt? Ille quippe non patitur deos falsis criminibus infamari. Exponimus. homines infimum daemones medium. ut elementorum ordine. homines. animorum autem cum hominibus passiones. Quid enim de ludis scaenicis Plato senserit. non prospere fuerat eventurum. tripartita divisio est. praeferendi sunt. qua deos a daemonibus tam diligenter copioseque discernit. Tito Latinio auferentes filium et immittentes morbum. inter semideos Labeo ponit. Quid autem etiam ipse Apuleius quod in daemonibus laudaret invenit praeter subtilitatem et firmitatem corporum et habitationis altiorem locum? Nam de moribus eorum. dicit enim apertissime et copiosissime asserit non illum deum fuisse.

sed fieri posse. cum ipsas aquas terris praeponat Plato 52: ut intellegamus non eumdem ordinem tenendum. . nisi miseri essemus? Quod corpore 128 . ita permoveri. quod corpore aeria. ita duobus extremis. quae in nobis est. quia sumus et nos. quando et nos hoc sumus. 16. horum vero quinque tria priora illis esse quae nobis. mente rationalia. quod tempore aeterna. tempore aeterna. cum diis solis. quamvis magis aerii sint. Quam naturam Apuleius dicat esse daemonum. ut volatilia nobis. nos autem habitamus in terra. quo eis praeponimur. Et ipse quippe Apuleius cum ceteris terrestre animal hominem dicit. quia est aer quam terra superior. qui tamen longe praeponitur animalibus aquatilibus. irritari iniuriis.oblectari potuisse. quod habeant corpora meliora. ita etiam daemonibus bene atque honeste vivendo meliores esse debemus. suaque cuique elementa distribuens in terrestribus animalibus nos posuit cum ceteris. Proinde quod genere sunt animalia.daemonibus animo perfectiores. quanto est aer aquis et aere ignis. in aquatilibus pisces et alia natatilia.. dixit eos eisdem quibus homines animi perturbationibus agitari. quod mente rationalia. Quod animo passiva. Ob hoc enim et providentia divina eis. qui etiam deposita tunica senectutem deponere atque in inventam redire perhibentur 50? Sed sicut his omnibus ratiocinando et intellegendo meliores sumus. ut aeriae volucres terrestribus nobis non solum non praeferantur. non solum eis cum hominibus. gaudere honoribus. tanto et aquae superiores sint terris. etiam isto modo nobis commendaretur multo maiore cura excolendum esse quam corpus. ab his quoque esse miracula magorum 54. ipsi sunt soli. Sicut enim fieri potuit. ut. interserens. quibus nos religionis affectu subdere debeamus. dignitate: ita fieri potuit. omnibus avibus? Quis multum valendo leonibus et elephantis? Quis diu vivendo serpentibus. ut daemones. Quibusdam animalibus deteriores corpore sumus. aruspicum. 15. et quidquid in eorum sacris obscena sollemnitate seu turpi crudelitate vel ridetur vel horretur. quae nobiscum habent. quia hoc sunt et pecora.. quod tempore aeterna. obsequiis donisque placari. si non beata? Melior est enim temporalis felicitas quam misera aeternitas. duo etiam cum diis habere. omnino ridiculum est. quae in terra vivunt et sentiunt. Iam vero de loci altitudine. terram repetunt vel ad requiem vel ad pastu. Inter cetera etiam dicit ad eos pertinere divinationes augurum. data sunt quaedam potiora corporum munera. ut hinc eos nobis esse praeponendos existimemus. contemnere disceremus. cervis. quae nos et acrimonia sensuum et motu facillimo atque celerrimo et valentia virium et annosissima firmitate corporum vincunt. non quam suppliciorum aeternitas torqueat. corpore aeria. terrestribus nobis non ideo meliores sint. 15. nihil est quod de habitatione superioris elementi dignos esse daemones existimemus. At enim volatilia cum volando fatigantur vel reficiendum alimentis corpus habent. ut illud. 1. ut inferius corpus anima melior inhabitet deteriorque superius. eorum affectibus convenire. qui videtur esse ordo in gradibus corporum. prae bonitate vitae. quod mente rationalia. igni mobilissimo et terrae immobili. Quam ob rem absit ut ista considerans animus veraciter religiosus et vero Deo subditus ideo arbitretur daemones se ipso esse meliores. Sed video trium superiorum. cum agitur de meritis animarum. quam daemones habere nossemus. quoniam spei piorum hominum nequaquam illorum desperatio comparanda est. sed quam puritas praecedat animorum. non est magnum. satis nos admonet animalium merita non pro elementorum gradibus aestimare. Numquid ergo placet eis. Ac per hoc quod daemones genere sunt animalia. verum etiam subiciantur propter rationalis animae. Quis hominum videndo aequabitur aquilis et vulturibus? Quis odorando canibus? Quis velocitate leporibus. Alioquin multas sibi et bestias praelaturus est. in aeriis daemones. quod animo passiva. quibus nos constat esse potiores. cum hominibus solis. animo passiva. cum diis et hominibus. qua illis anteponimur. nec ita esset. quo modo supra nos est. daemones autem etiam volatilibus antecellant? Quod si dementissimum est opinari. non faciunt. quod daemones. Breviter autem eos definiens ait daemones esse genere animalia. quartum proprium. habituri et nos immortalitatem corporum.. media duo. De moribus ergo daemonum cum idem Platonicus loqueretur. aerem et aquam 51. Animalia quippe esse dicit et deos. 2.. Hoc enim pacto nobis et omnia volatilia praeponimus. diversis sacrorum ritibus oblectari et in eis si quid neglectum fuerit commoveri 53. sed ideo eis homines praeferendi sint. vatum atque somniorum. Nam et illa ratio Platonis. quintum eos cum diis habere commune 55. verum etiam cum diis pecoribusque commune est. quid boni est. quod daemones in aere. qua elementa quattuor proportione contexit atque ordinat. in aetheriis deos. inquiunt. ipsamque excellentiam corporalem. non est supra nos.

nondum enim sumus in illa perfectione sapientiae beati. ut. inde concessa qui apportent. 17. nobis vera religio praecipit. Perturbatio est enim. in qua illis sumus similes. nec sic eos tamen propter haec tamquam Deum colere deberemus. cui te cupias vivendo dissimilem. In hominibus autem ut sint istae perturbationes. quae inferior est animo? Porro si inter illa. profecto aliquid diceret exoptandum magnique pendendum. 2. ut omittam cetera et hoc solum pertractem.. dignum autem misceri daemones et diis et hominibus. sed misera. quanti aestimandum est. quae daemonum esse dicit. non prudenti tranquilloque iudicio. qui haec amant. nobis vera religio praecipit. Cum daemones quorumdam hominum osores. ne ira instigemur. quem imitari nolis. mortalibus aqua et terra. nobis vera religio praecipit. quae ille non amando fit dignior. quia non est contra rationem. sed ab omni labe ac peste purissimas 57. quod animalia sunt beata. si pudor humanus ita de se male meretur... qui debetur ex animo. quas non amat pudicitia. quas non amat innocentia. annumeraret virtutem. . ad hoc rationalia ut misera esse possint. cum per veram religionem ab ea vitiositate. quod animalia sunt non beata. et religione colas. Cur ergo sunt ista in animis daemonum. ut ei te facias venerando humilem. sed ei potius resistamus 59. verum etiam beati sunt. Qua igitur insipientia vel potius amentia per aliquam religionem daemonibus subdimur. non est perturbatio. Indignum enim putaverunt qui ista crediderunt misceri homines diis et deos hominibus. ne cuiquam donorum acceptione faveamus 60. ad hoc aeterna ut miseriam finire non possint! Daemones passionibus agitantur. ut talibus nullo modo moveamur 61. Amant quippe illi scaenicas turpitudines. Quam ob rem si propterea dii non perturbantur. et ideo religionis cultus. tamen cogitur confiteri. quae nobis ab hac mortalitate liberatis in fine promittitur. 18.. liberemur? Cum enim daemones. verum etiam divinitati existimet grata. Non est quod iste poetica figmenta et theatrica ludibria iustificare conetur. quae nec beata possunt esse nec misera: restat ut daemones sicut homines ideo perturbentur. quod Platonem dixisse perhibent 65. nobis vera religio praecipit. isti ad deos perferant preces hominum et inde ad homines impetrata quae poscunt. Quapropter. Frustra igitur eis Apuleius. quia non solum aeterni. si omnia quattuor elementa suis animalibus plena sunt. quorumdam amatores sint. Ergo et pudicitia et innocentia si quid ab diis impetrare voluerit. ira instigentur. Cum daemones donis invitentur. non misera. felicitatem et haec eos diceret habere cum diis aeterna atque communia. et propterea pecora non perturbantur. sed potius ipsum. sapientiam. Cum daemones honoribus mulceantur. id est animi passiones. sed animo ut appellat ipse passivo.. quoniam nullus deus miscetur homini. sic eos in aere medios inter aetherium caelum terramque constituens. Quanto minus nunc honore divino aeria digna sunt animalia. nos vera religio deponere iubet. amant in maleficiis magorum mille nocendi artes 66. quaero cur animi daemonum passionum turbelis et tempestatibus agitentur.aeria. quibus daemones aestuare atque fluctuare asserit 64. Deos vero ideo dicunt istas perturbationes non perpeti. quod et iste Apuleius. et quicumque ita sentiunt. cum omni corpori praeferatur animae qualiscumque natura. 129 . ad hoc passiva ut misera sint. quem facilius et libentius exaudire debeant. Easdem quippe animas rationales etiam ipsos habere perhibent. Postremo omnem motum cordis et salum mentis omnesque turbelas et tempestates animi 63. cum religionis summa sit imitari quem colis? Medii esse volunt daemones artibus magicis. quae in pecoribus non sunt? Quoniam si quid in pecore simile apparet. nequaquam debeatur ei rei. hunc detulit honorem. per quos illum dii exaudiant. quae Graece dicitur. a quo haec illos accepisse nossemus. quod animalia sunt. facit hoc stultitia vel miseria. Habemus contra ista magistrum eorum et tantae apud eos auctoritatis Platonem. Quae igitur causa est nisi stultitia errorque miserabilis.. immortalibus ignis et aer. non poterit suis meritis nisi suis intervenientibus inimicis. hinc petita qui allegent. unde illa voluit vocare animo passiva. quia verbum de verbo "passio" diceretur motus animi contra rationem 56. quod nobiscum daemones dixit habere commune.quas Christi religio deponere iubet. ut nostros etiam diligamus inimicos 62. qua pecora carent. ut non solum diligat turpia. ut videlicet homo castus et ab artium magicarum sceleribus alienus eos patronos adhibeat. 17. 1. quamvis eis plurimum parcat et divinis honoribus dignos censeat 58.

non eam negando temporales poenas evadere delegerunt. Deinde quaero. et miscetur daemoni a principibus et pontificibus civitatis per scaenicos ludos poetarum ludibria requirenti. non miscetur homini imitationem daemonis fugienti. si illi secundum iniquas leges saperent eumque talia praedicantem atque laudantem morte multarent. si opera sunt numinum colendorum? An forte istas leges Christiani instituerunt. cum eis pro crimine obiceretur Christiana religio. ut ab hominibus afferant desiderata. Cicero commemorat esse conscriptum et ei. Si autem peccator paenitens preces fundit. quibus prohibebatur. quos omnes optimos volunt. non miscetur homini petenti indulgentiam. et miscetur daemoni fingenti divinitatem. et a diis referant impetrata 70. nolunt per tales. si licitas.. quae haberi miranda et veneranda oporteret. erubescere compulerunt mutarique fecerunt. ut possint paenitentibus mereri indulgentiam. quia. non miscetur homini paenitenti. aer vero aetheri terraeque contiguus. inquiunt. Praeclara igitur sanctitas Dei. quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret. nonne in duodecim tabulis. maxime si aliquid magicum admisit: itane tandem illis intercedentibus accipit veniam. nonne ipsam publicam lucem testem citabo? Cur enim tam graviter ista plectuntur severitate legum. nolunt tales. At omnia miracula magorum.. Deus miscetur homini. nisi daemones aerii nuntiarent.. magicas invitam accingier artes 67? Illud etiam. qui hoc fecerit. tuumque Dulce caput. Sed nimirum tantae huius absurditatis et indignitatis est magna necessitas. qui paenitendo desiderarent ad gratiam veniae pertinere. magicas an licitas? Si magicas.ad veritatem atque sapientiam. Ita enim vel sententiam suam persuaderet iudicibus. priores agunt. qua crimen artium magicarum a se alienum esse defendit seque aliter non vult innocentem videri nisi ea negando.. Medii esse non possunt daemones ad bonum. Huius autem philosophi Platonici copiosissima et disertissima exstat oratio. non miscetur homini per philosophicos libros poetas de bene instituta civitate pellenti. paenitentiam? Hoc nemo umquam de daemonibus dixit. deos et te. de quibus quosdam nimis infelices et nimis impios etiam gloriari libet. et miscetur daemoni decipienti. ne cultu videantur indigni. ait poeta clarissimus: Testor. et miscetur daemoni arroganti. O mirabilem sapientiam! quid aliud de diis isti sentiunt. quod alio loco de his artibus dicit: Atque satas alio vidi traducere messes 68. et miscetur daemoni se falsis deorum criminibus oblectanti. sed etiam profiteri. digna animae illius daemones dona rependerent. quibus artes magicae puniuntur? Secundum quem alium sensum. Ibi enim est detestanda superbia. et miscetur daemoni magicas artes docenti et implenti. 19. non miscetur homini deorum crimina fingere prohibenti. quae non possunt ab innocente committi. nisi quod haec maleficia generi humano perniciosa esse non dubium est. sed potius confitendo profitendo praedicando et pro hac omnia fideliter fortiterque tolerando et cum pia securitate moriendo leges. 21. non miscetur homini magorum scelera iustis legibus punienti. eos necessarios asserens perferendis ad deos precibus nostris. nisi eos et humana curare. vel.. nequaquam sibi auderent divinos honores expetere. id est Romanorum antiquissimis legibus. et miscetur daemoni suadenti nequitiam. pro quorum divinis operibus praedicandis humanam vitam sibi adimi non timeret. et miscetur daemoni deceptionem hominis aucupanti.quae etiam publica lege vetantur. Porro adversus magicas artes. 1. cara. quales preces hominum diis bonis per daemones allegari putat. quorum debemus opera devitare. quod eos deceperint. Quaenam tandem ista causa est et quanta necessitas? Quia nullus. 20. germana. sicut martyres nostri.. non miscetur homini confugienti ad divinitatem. qui non miscetur homini supplicanti. si ad Deum verum preces nostras volumus pervenire. qua noverant se fieri salvos et gloriosissimos in aeternum.. leges culpans potius. quos viderit cur censeat honorandos. quoniam aether longe a terra est alteque suspensus.. hic humilitas miseranda. At enim urgens causa et artissima cogit daemones medios inter deos et homines agere. supplicium constitutum 69? Postremo Apuleius ipse numquid apud Christianos iudices de magicis artibus accusatus est? Quas utique sibi obiectas si divinas et pias esse noverat et divinarum potestatum operibus congruas. quibus haec prohiberentur et damnanda putarentur.. non solum eas confiteri debuit. doctrinis fiunt et operibus daemonum. si ita esset. et propter elementorum distantiam humana 130 . eo quod hac pestifera scelerataque doctrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur. . quos recte sentit esse damnandos. quibus impellentibus aut faventibus se cecidisse plangit in culpam? An et ipsi daemones.

et religiosam erga deos Platonis prudentiam et in deos iniuriosam libidinem suam. ut nullo modo credendum sit. Quia igitur nihil istorum quattuor eligendum est. fallacia callidos. quia malos videbant. quae interrogando proposui. ideo et ipsi sunt meritis superiores hominibus. quando eorum iniurias prohibebat. quorum maximae parti mirabilibus et fallacibus signis sive factorum sive praedictorum deos se esse persuaserunt. quod reliquum est. quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de diis bonis opinentur attendant. ut credantur daemones necessarii et ob hoc etiam ipsi putentur colendi. quod Apuleius persuadere nititur et quicumque alii sunt eiusdem sententiae philosophi. utrumque scientes. ne sit vana divinitas! si enim animo ab obstaculo corporis libero animum nostrum videre dii possunt. quos vicinos nosse non possent. qui illos nec deos esse credebant. quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si vero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem. coniungi possint. et habitasse cum daemonibus malis. 131 . deos autem omnes bonos volebant. sed aeris et terrae transmutare pondera non valentes. cum illa sint in iniuriam. peius est ceteris. maxime ne offenderet populos. et quod Plato philosophica gravitate de optima re publica haec omnia censuit removenda tacuerunt. atque inter deos et homines internuntios ac beneficiorum impetratores se esse finxerunt. verum etiam per illos malos propinquos Platoni bono longinquo dona transmittant? Sic enim eos elementorum quasi catenata series colligavit. quando illa nesciunt. sed electo in auxilium Deo vero pia mente facillime superant. ut iam dii boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum. cum dii boni hominem bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent. qui in hoc quidem aere habitant. Quibusdam vero vitia eorum aliquanto attentius et diligentius intuentibus non potuerunt persuadere quod dii sint. quia supra terras et aquas aeri locus est. ut illis. possunt et mendaciis daemonum decipi. restat. si quartum elegerint. suam vero nequitiam. nec audebant tamen omnino indignos dicere honore divino. quando eorum iniuriis exsultabant.nescire. 2. qui eos non terreno corpore. qui hinc ferant petitiones nostras. sed esse spiritus nocendi cupidissimos. ignotam diis esse voluerint. sed etiam daemonum nequitiam deorum iniuriis exsultantem per eosdem daemones nuntios diis innotuisse responderint: hoc nuntiare est an insultare? Et dii utrumque sic audiunt. a iustitia penitus alienos. superbia tumidos. Vellem autem mihi isti dicerent. Si enim primum elegerint.. qua noluit deos per impiam licentiam poetarum falsis criminibus infamari. quibus illa deorum dedecora celebrantur. a quibus criminantur. confessuri sunt non licuisse diis bonis habitare cum bono Platone. invidentia lividos. qualia sunt locutio vultus motus.ad deitatem. utrum diis daemones nuntiaverint de criminibus deorum poetica Platoni displicere figmenta et sibi ea placere celaverint. ne in quolibet eorum de diis tam male sentiatur. Sed multis plane participatione verae religionis indignis tamquam captis subditisque dominantur. . per quos dii possint et quid in rebus humanis agatur addiscere et ubi oportet hominibus subvenire? Hoc si ita est. si autem animorum indicia corporalia. an utrumque indicaverint. ita esse medios daemones inter deos et homines tamquam internuntios et interpretes.. Porro si deorum divinitas a daemonibus non potest falli. si poetarum de diis immortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suavissimam voluptatem diis daemones nuntiaverunt. quia de caeli superioris sublimitate deiecti merito irregressibilis transgressionis in hoc sibi congruo velut carcere praedamnati sunt. huic. a quibus eis cernebant inveterata superstitione per tot sacra et templa serviri. ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes atque facientes a suo accessu non arceant. prodere non erubuerint vel timuerint. sic utrumque cognoscunt. non possint. ista in honorem ipsorum deorum? Daemones non ad bonum sed ad malum medii sunt. Horum quattuor. diis istis bonis magis notus est daemon per corpus vicinum quam homo per animum bonum. O multum dolenda necessitas. an potius irridenda vel detestanda vanitas. an utrumque occultaverint deosque esse maluerint totius rei huius ignaros. inde referant deorum suppetias. 22. Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint. 21. per corpus suum aetherii dii sentiunt et inde colligunt quid etiam daemones nuntient. qua ludos scaenicos amant. an sententiam quidem Platonis. atque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum. Quis enim ferat. eadem divinitate quod agimus non potest ignorari. si tamen non istum saltem honorem homines eis deferendum putarunt. a quo defenduntur. non ad hoc indigent daemonibus nuntiis. nec tamen. Iam. nec aliena. sed eorumdem nuntiorum. ut dii omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios daemones dii nosse utiliter possunt.

cum sibi praeficit ipse quod fecit. 23. cum appareat Aegyptios incassum pia mente divinitatem sedula religione servasse et omnis eorum sancta veneratio in irritum casura frustrabitur 72. nec Christianum nomen evidenter exprimit. quos facit homo. Hos ergo spiritus invisibiles per artem quandam visibilibus rebus corporalis materiae copulare. ut gratia verissimi Salvatoris liberet hominem ab eis diis.. ut homo in honore positus pecoribus non intellegens comparetur 74. 2. in quo videtur hoc tempus praedicere. et obscuratum est insipiens cor eorum. sed tamquam ea tollerentur atque delerentur. semper velit homines subdi et haec futuro tempore plangat auferri quasi quicquam sit infelicius homine.praedicit ruinam figmentorum Aegypti. terra nostra mundi totius est templum. ita homo fictor est deorum. Apuleius enim deos quidem illos negat. Haec vana deceptoria. translatio aut descensio omnium quae gubernantur atque exercentur in caelo. a quibus eis divini honores et cultus obsequia deferuntur. inquit. et ei Deo subdat. ad quem maxime loquebatur. quorum observatione caelestis similitudo custodiretur in Aegypto. cum sit facilius. de quibus dicit Apostolus. qui valeant aliquid sive ad nocendum sive ad desideria nonnulla complenda eorum. quo auferrentur. venturum sciebat. tanto vehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subvertit. alios ab hominibus. Multa quippe talia dicit de uno vero Deo fabricatore mundi. Non enim haec ei revelaverat Sanctus Spiritus. ut. qualia veritas habet.. 132 . quos confitetur ab hominibus fieri. ut sui similes essent. sed evanuerunt in cogitationibus suis. 3. quam imprudenter sciebat. ei respondisset atque dixisset: Statuas dicis. istud vos ignorare fas non est: futurum tempus est. quod Aegyptus imago sit caeli. ita haec futura deplorans luctuosa quodam modo praedicatione testatur. qui in templis sunt humana proximitate contenti. imbecillitates hominibus facientes easque curantes. at ille visibilia et contrectabilia simulacra velut corpora deorum esse asserit.sed dolet et non convertitur. a quo factus est homo. et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur. id est ipsi homini. deos fecit aeternos. potestatem hominis. Ac si dicendum est verius. inesse autem his quosdam spiritus invitatos. ut diis. nec ipse sit homo. o Trismegiste? Tum ille: Statuas. 23.. Quapropter merito homo deficit ab illo qui eum fecit. Hoc qui audit. Erat enim de his. quam ut per eius cultum dii possint esse. sicut a me positum est. . cultum eorum a supernorum deorum religione non separat. . Ille autem Aegyptius alios deos esse dicit a summo Deo factos. o Asclepi. Hic cum Asclepius. inquit. quos fecit. sed cum dicit ita inter deos et homines quadam medietate versari. Sed Hermes cum ista praedicit. dicit Dominus.. sicuti Pater ac Dominus. sicut Prophetis sanctis. hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem. tristitiam laetitiamque pro meritis. quia opera sunt manuum hominum. Et paulo post: Ita humanitas. semper memor naturae et originis suae in illa divinitatis imitatione perseverat. exterminabo nomina simulacrorum a terra. ut tamquam deos colendo. inquit. Dominus. perniciosa. ponam. quo Christiana religio. Huius Aegyptii verba. 1. o Asclepi. vimque cognosce. sensit et scripsit. quod est verius.Quae Hermes de diis censuit ad Christi religionem conferuntur (23-27) Hermes testis est homines finxisse deos et animasse. velut amicus eisdem ludificationibus daemonum loquitur. An ignoras. et ecce ipsi non sunt dii 75. sed tam imprudenter dolebat.. dolebat. quam ut operi Dei ad eius imaginem facto. quanto est veracior atque sanctior. quod cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt.. 23. quos fecit homo. et alio loco: Erit in illo die. cui sua figmenta dominantur. Nam diversa de illis Hermes Aegyptius. sicut in nostram linguam interpretata sunt. ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra. Et tamen quoniam praescire cuncta prudentem decet. dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorrupti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis 73 et cetera. et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo. ita humanitas deos suos ex sui vultus similitudine figuraret 71. et non iam erit eorum memoria 76. o Asclepi. ut hominibus apud ipsos deos necessarii videantur. aut. inquit. Et quoniam de cognatione. qui haec praevidentes cum exsultatione dicebant: Si faciet homo deos. quia tempus. Citius enim fit. Deinde multis verbis Hermes hunc locum exequitur. sacrilega Hermes Aegyptius. et Pater vel quod est summum Deus ut effector est deorum caelestium. opus hominis praeferatur. quem Trismegiston vocant. vides quatenus tu ipse diffidas. quae commemorare longum est. putat dici de simulacris. statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque facientes et talia. statuas futurorum praescias eaque sorte vate somniis multisque aliis rebus praedicentes.

crederent. qui venturum quod sciebant venisse gaudebant. quam solam in isto plangit daemonum spiritus. quod instituit a cultu divinae religionis aversio. Vide si non et vi divina maiorum suorum errorem praeteritum prodere. quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur auferri.proprie vero de Aegypto. Iterum. quos homines fecerunt. qua efficeret deos. sed tardius opinabantur. qua facerent deos: nos quid oportet dicere. quod homo divinam potuit invenire naturam eamque efficere. quod instituit incredulitas. Numquidnam saltem mediocriter eos dixit errasse. qui etiam praesenti in carne Domino trementes dixerunt: Quid venisti ante tempus perdere nos 81? Sive quia subitum illis fuit. Cum vero idem ipse. in omni terra post eam captivitatem. conversio corrigit aversionem? Convertitur quis de errore ad veritatem. abstulit fides. de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus vivis 133 . et hoc erat ante tempus. qui eorum societate detinentur. confitetur tamen atque exprimit causas. si animum adverterent ad cultum religionemque divinam. quae de homine dicta sunt. haec ars detestanda quidquid fecit aversa a religione divina. quae Deo digna sunt. non sicut iste quasi omni vento doctrinae 82 hinc atque inde perflatus et falsis vera permiscens dolet quasi perituram religionem. Hermes dicit proavos errasse de deorum ratione. qualis Symeon. ita loquens: Sed iam de talibus sint satis dicta talia. qui mox natum Iesum 78. Quoniam. invenerunt artem. inquit. sive quia perditionem suam hanc ipsam dicebant. ita sanctus Isaias prophetat: Et movebuntur manufacta Aegypti a facie eius. Cui inventae adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione divina aversio animi invenit. 2. qua fiebat. Aedificatur enim domus Domino civitas Dei. nisi adderet et diceret: multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animadvertentium ad cultum religionemque divinam invenit artem. qua homo deos facit. sicut religio loquitur. cantate Domino omnis terra 84. eamque miscentes. qualis Elisabeth. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent 83. quae etiam conceptum in Spiritu agnovit 79. cum veritas emendat errorem. inquit. Huic autem Aegyptio illi spiritus indicaverant futura tempora perditionis suae. quam instituta sunt. quare ad ista perventum sit. qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in homine. qua facerent deos: nostrum fuit utique. fides redarguit incredulitatem. qui haec contrariis causis. abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris. quem postea confitetur errorem. quae cantat Domino canticum novum. quod futurum quidem. Si enim tacitis causis dixisset proavos suos invenisse artem. sed in omni terra. nec in sola Aegypto. qua illi deos facere concessum est. quae est sancta Ecclesia. et tamen si causas artis huius nos diceremus multum errorem hominum et incredulitatem et animi errantis atque infidelis a divina religione aversionem. qualis Anna. Ex quo genere et illi erant. Nescio utrum sic confiterentur ipsi daemones adiurati. quo aeterna damnatione puniendi sunt cum omnibus etiam hominibus. proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. abstulit ad unum verum Deum sanctumque conversio. Minus enim miranda etsi miranda sunt. hoc dolet vir sapiens tamquam religionem divinam venturo certo tempore auferri. Titulus quippe psalmi huius est: Quando domus aedificabatur post captivitatem. si ea. qualis Petrus revelante Patre dicens: tu es Christus. quoniam animas facere non poterant. qua efficerent deos: quid mirum. Omnium enim mirabilium vicit admirationem. invenerunt artem qua efficerent deos. 1. ubi scriptum est: Cantate Domino canticum novum. 24. dicens proavos suos multo errore et incredulitate et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem. 24. abstulit via veritatis. ut iterum dicat de diis. ad hominem rationemque redeamus. et cetera huius modi. attendere et videre nequaquam illos ad hanc artem perventuros fuisse. ut cogniti spernerentur. Filius Dei vivi 80. ut hanc artem invenirent faciendi deos. qua illos homines. sicut vere sacrae et vere propheticae Litterae praenuntiarunt. ex quo divino dono homo animal dictum est rationale. et cor eorum vincetur in eis 77. id est ante tempus iudicii. et vi diabolica poenam daemonum futuram dolere compellitur. et dolet venturum esse tempus. quae nec fallit nec fallitur. si. ut homo arte faceret deos. si a veritate non aberrarent. Post multa enim ad hoc ipsum redit. vel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro. Si enim proavi eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et aversione animi a cultu ac religione divina invenerunt artem. aut contentus fuit dicere: errabant. Quoniam ergo proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. si quid rectum piumque saperemus. aufertur religione divina. utcumque ferenda esset impudentia resistentium veritati. quod ad hanc rem attinet. quo modo iste confessus est. qua efficerent deos.

ut quales ipsi sunt simus: fide illis interim propinquamus. praenuntiabat haec Propheta gaudendo. et non videbunt 86. Verum est quippe illud propheticum: Si faciet homo deos. et non deo. etsi eos carnalibus oculis videre non possumus. non eis iungimur. 25. qui eos fecerunt. Nimis enim stultum est credere deos. ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat. quia deos homo faciebat. ostendit colendos non esse ab eis. id est idolis daemones per artem nescio quam cupiditatum suarum vinculis illigatos cum appellaret factos ab hominibus deos. bene nuntiate diem ex die salutare eius. cantate Domino omnis terra. quem non faceret homo nisi errans et incredulus et aversus a vero Deo? Porro si daemones. non corporis loco. quales fuerunt a quibus facti sunt. quod possunt. ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos.domus aedificatur 85. sed si immunditia cordis terrena sapimus. captos daemonia possidebant. quae nolebat et dolebat auferri. tamen cum dicit a talibus hominibus factos. Unde dicit Apostolus: Scimus quia nihil est idolum. societatem dico. qui hac arte fecerunt deos. benedicite nomen eius. vel quasi beneficia praestando magis nocentes. si ab illo nos fieri beatos. qui tales non sunt. Deos ergo tales. quod Platonicus Apuleius (unde iam satis diximus et quam sit inconveniens absurdumque monstravimus). non omni homini. tamen eis sine dubio meliores sunt. religiosis. et propter suos pessimos ac turpissimos mores. malo spiritu instigatus semper volebat istam captivitatem manere. ut eos haberent deos. qua homines a malignis daemonibus tenebantur. nisi quando permittuntur alta et secreta Dei providentia). in tantum ab eis longe sumus vitae merito. quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis. tamquam daemones possint. tamen vita sensuque carentibus dicendum fuit? Sed immundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria colligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captivaverant. Qui quamvis eos appellet deos. Dei domus aedificatur in omni terra. terribilis est super omnes deos. in quantum autem dissimilitudine voluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus. et homines. Qui ergo doluit venturum fuisse tempus. non a prudentibus et fidelibus et religiosis. quos sanctos Angelos nos vocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis sive Sedes sive Dominationes sive Principatus sive Potestates 90. 24. a quibus tam longe absunt animi affectione. vel aperte malefaciendo (nec tamen quodlibet horum. Hi enim diis bonis. inde munera referentes. dominatio daemoniorum. quos idem fecit Deus. quamvis errantes et increduli et aversi a cultu ac religione divina. per artem nescio quam imaginibus inditi. quos idem ipse fecit Deus. sibimet importasse. hoc est a prudentibus. nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent. sed quae immolant gentes. ab eis hominibus. quos fecit Deus. Dominus autem caelos fecit 88. sed ab errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta miris modis coactus est confiteri. qui haec per sanctos Prophetas canebat. Daemon quippe simulacro arte impia colligatus ab homine factus est deus. ubi dicitur: Cantate Domino canticum novum. qui coluntur in templis. plus valere apud deos. Nullo modo igitur per daemonum quasi medietatem ambiendum est ad benevolentiam seu beneficentiam deorum vel potius angelorum bonorum. qua transacta psalmus canit aedificari domum in omni terra. non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos. talium deos. Nam quid sunt idola. 3. fidelibus. qui non erant dii. hoc est visibilibus simulacris. amici esse omnino non possunt. cum appellasset Hermes. quam longe absunt a virtutibus vitia et a bonitate malitia. sed versutorum daemoniorum. quales esse utique non debemus. Non enim quia in terra condicione carnis habitamus. sed per bonae voluntatis similitudinem. Neque enim. Praenuntiabat illa Hermes dolendo. daemoniis immolant. quos fecerunt homines. Annuntiate in gentibus gloriam eius. quando in eorum societatem colendo traducebatur. velit nolit. Et quia Spiritus victor est. hinc afferentes vota. Cantate Domino. a quo et ipsi facti sunt. Cum vero sanamur. Qualis est ergo iste deus. simul etiam demonstrans ipsos homines. quia magis decipientes. Post hanc ergo captivitatem. quo auferretur cultus idolorum et in eos. in omnibus populis mirabilia eius. et quidquid tale de materiis licet affabre effigiatis. ut. arte factos a talibus. quos fecit Deus. qua cum illis sumus et cum illis vivimus et cum illis Deum quem colunt colimus. et quod homines. non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum apud homines valeant. nolo vos socios fieri daemoniorum 87. Quia omnes dii gentium daemonia. sed tali homini. etiam Hermes ipse ea. quam valent ipsi homines. non tamen eis dedit. qui colerent. et ecce ipsi non sunt dii 89. cum aberrarent aversique essent a cultu et religione divina. quos deos ipsi arte fecerunt: restat. non idolorum stolidorum. Dii ficti non sunt medii inter homines et deos. etiam ipsis faventibus credimus. unde titulum ille psalmus accepit. Angelis similes sumus bona voluntate. 134 .

26. 26. quamvis eodem nomine nuncupentur. quanto plus volveretur temporis et dierum. nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique venientes adiuvat atque conservat? 94 Hic enim Hermes maior. putent a pagani scultos fuisse deos in templis. in eodem ipso libro. alius iste. vel potius totus. inquit. nepotis sui... omnia etiam nunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo. Aesculapium et Mercurium... invenisse artem. Ecce duos deos dicit homines fuisse. quasi vero. esse perhibetur. medicinae primus inventor. . ait inter cetera: Tunc terra ista. quos pro diis colebant. quod commemoravi. quia hi. ubi habebat sepulcrum. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. si illa non auferrentur. Sed de Aesculapio et Graeci et Latini hoc idem sentiunt. incredulos et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. . evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. 2. quae solebat medicinae arte praebere 93. quos illa arte homines faciunt (unde dat intellegi daemones se opinari ex hominum mortuorum animis exstitisse. sepulcrorum futura esset mortuorumque plenissima? Nempe spiritus fallax. Unde contigit. Tanta enim homines impii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt videre. alius ille sit. sicut Aesculapius. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima. ut videlicet. quoniam animas facere non poterant. Non multum pugno. quod remeavit in caelum. tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. huius Trismegisti. 1.et de Iside et Osiride qui ex hominibus dii facti sunt. qui non homines fuerint mortuisque divini honores delati sint. de quo nunc agitur. Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco. in Hermopoli. ubi et ludos commemorat funebres. inquit. in quo eius iacet mundanus homo. 26. quod terra Aegypti.. id est Mercurius. quo modo iste Aegyptius. cum doleret tempus esse venturum. inquit. quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos 92 et probat per ea sacra. id est corpus. fuisse plenissimam. quem dicit avum suum fuisse. melior remeavit in caelum. cuius instinctu Hermes ista dicebat. quantis obesse scimus iratam. Mercurium autem multi non putant fuisse mortalem. quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. ita ut eorum legibus incolantur et eorum nominibus nuncupentur 96. cui templus consecratum est in monte Libyae circa litus crocodilorum. qui tales deos faciebant. Omitto. utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti atque compositi. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent.. ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: Tunc terra ista.licet ipse de cultu mortuorum loquatur. quantis obesse scimus iratam! 95 Deinde ut ostenderet ex hoc genere esse deos. si est homo totus in sensu vitae. per eum ipsum coactus est confiteri iam tunc illam terram sepulcrorum et mortuorum. ut pro anima sit daemon. quam invenerunt homines multum errantes. falsus ac fallens. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima 91. non essent homines morituri. qua efficerent deos: Cui inventae. secutus adiunxit: Terrenis etenim diis atque mundanis facile est irasci. Ex utraque natura dicit ex anima et corpore. aut alibi essent mortui ponendi quam in terra. Cum enim dixisset proavos suos multum errantes circa deorum rationem. deos Aegypti homines mortuos esse testatur. Deinde sequitur tamquam hoc exemplis probaturus et dixit: Avus enim tuus. quorum sunt consecratae viventes. tamquam hoc sit maximum divinitatis indicium. quem tamen iste avum suum fuisse testatur. increduli et irreligiosi. Sane advertendum est. quo illa auferrentur ex Aegypto. cum de iside dixisset. Ubi est illa velut querela luctuosa. ut non attendant in omnibus litteris paganorum aut non inveniri aut vix inveniri deos. adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem eamque miscentes. ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas civitates eorum animas. quos per artem. pro corpore simulacrum. hoc est in sui nominis civitate.. cuius avitum mihi nomen est. ait inditos simulacris. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. Adiungens deinde aliud: Hermes. Hermes ipse. verum et iste. a nobis autem coli mortuos in sepulcris. Sed dolor daemonum per eum loquebatur.. 3. et utique. sanctissima sedes delubrorum atque templorum.Hermes dolet Aegyptum plenam fore sepulchris martyrum. qui suas futuras poenas apud sanctorum martyrum memorias 135 . At enim alius est ille. animas facere non utique poterant). quae omnibus fere mortuis exhibentur. Adhuc addit et dicit: Isin vero uxorem Osiris quam multa bona praestare propitiam. ex homine deus secundum testimonium tanti apud suos viri. qui haec legunt animo a nobis averso atque perverso. reliquus enim. quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta. o Asclepi. alius iste. Sed hoc videtur dolere.

quorum praesidio ad veram beatitudinem possit humana anima pervenire. sed mysticis eorum litteris memoriae mandata sint. Sic enim non constituimus sacerdotes nec offerimus sacrificia martyribus nostris. sacerdotia. 136 . et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo). tamen quicumque id faciunt.. sanctificari sibi eas volunt per merita martyrum in nomine Domini martyrum. ut vescantur vel ex eis etiam indigentibus largiantur. quos bonos opinantur. Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter vitam beatam. quibus cum rationem non subtrahat. quas cum apposuerint. si. ulla ex parte audeant comparare. sacrificium Christianorum. si haberet Deum. ornamenta sunt memoriarum. Honoramus sane memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei. quia incongruum indebitum illicitum est atque uni Deo tantummodo debitum. quae post mortem futura est. 2. quibus dii superiores sunt. nihil virtutis assignat. etiam super sanctum corpus martyris ad Dei honorem cultumque constructum. legant qui volunt vel possunt. 4. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum. De perturbationibus. orant et auferunt... nullus vel mediocriter prudens ambigit. Nec tamen nos eisdem martyribus templa. 11 LIBER IX BREVICULUS 1. ubi vel flagitia isti celebrant deorum suorum. unde eamdem et Cererem volunt) 97. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt (quod quidem a Christianis melioribus non fit. 27. Ad quem articulum disputatio praemissa pervenerit et quid discutiendum sit de residua quaestione. quoniam non ipsi. quae animo accidunt. qui novit unum. 27. si homines non fuerunt. Nam de Iside. vel conficta delectamenta daemonum noxiorum. In multis enim talibus locis torquentur et confitentur et de possessis hominum corporibus eiciuntur. quod etiam illic offertur. et recolant qui legerunt. dicere in precibus: offero tibi sacrificium Petre vel Paule vel Cypriane. Sed fortasse dicturi sunt deos quidem esse omnes bonos. cum apud eorum memorias offeratur Deo. Quod quale sit iam in volumine sequenti videndum est. ut nec criminibus suis nec ludis eos turpissimis oblectemus. et de parentibus eorum. sicut Leone sacerdote prodente ad Olympiadem matrem scribit Alexander.imminere maerebant. alios bonos. quos tamen deos non habemus. daemones autem alios malos. cum homines essent. uxore Osiris. colendos esse censebunt. sed Deus eorum nobis est Deus. sicut colunt illi deos suos. qui omnes reges fuisse scribuntur (quibus parentibus suis illa cum sacrificaret. 2. sanctis martyribus nostris. 1. Aegyptia dea. sit aliqua pars bonorum. nec eorum probra in eorum sacra convertimus. . Absit ut eos. non sacra vel sacrificia mortuorum tamquam deorum. Quae daemonibus Apuleius ascribat. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare. talia commiserunt. An inter daemones. 3.sed eorum memoria ad virtutem vocat. timendo reprimebant. et eos. qui eadem arte excellere voluerunt. ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias agamus et nos ad imitationem talium coronarum atque palmarum eodem invocato in auxilium ex illorum memoriae renovatione adhortemur? Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis. sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti illi importaverint talem deum. Non autem esse ista sacrificia martyrum novit. per quos ad vitam in aeternum beatam perveniamus. qui usque ad mortem corporum suorum pro veritate certarunt. nec sacrificia illis offerimus. quae et quanta mala non a poetis. et videant quibus hominibus mortuis vel de quibus eorum factis tamquam diis sacra fuerint instituta. quod etiam si qui antea sentiebant. invenit hordei segetem atque inde spicas marito regi et eius consiliario Mercurio demonstravit. sacra et sacrificia constituimus. quamvis deos habeant. Nos itaque martyres nostros nec divinis honoribus nec humanis criminibus colimus. qui eos et homines et martyres fecit et sanctis suis Angelis caelesti honore sociavit.. quae sit Peripateticorum Stoicorumque sententia. ut innotesceret vera religio falsis fictisque convictis. Martyrum sacra non instituimus.

dum sua intercessione viam spondet ad Deum. cum sint mortales. An amicitia caelestium deorum per intercessionem daemonum possit homini provideri. 21. si nec cum diis beati nec cum hominibus sunt miseri. homine Christo Iesu. quod tamen et angelis sanctis et hominibus iustis ex divinarum Scripturarum auctoritate commune est. 13. 22. Quod Platonici figmentis poetarum infamatos asserant deos de contrariorum studiorum certamine. non tali mediatore indigere hominem qualis est daemon.5. exagitentur quorum ope homines apud deos asserit adiuvari. non in vitium trahant. cum hae partes daemonum. Quibus passionibus daemones confitente Apuleio. sed tali qualis est unus Christus. hoc annitatur. quae Christianos animos afficiunt. 8. Quod appellatio daemonum iam nec apud cultores eorum assumatur in significationem alicuius boni. An homines. 23. 6. An rationabiliter Platonici definierint deos caelestes declinantes terrena contagia hominibus non misceri. De Mediatore Dei et hominum. Quod passiones. inter utramque partem sine utriusque communione sint medii. Quod secundum. possint vera beatitudine esse felices. De opinione Platonicorum. quae daemones superbos facit. Quod fallacia daemonum. Quo modo daemones. 14. 137 . LIBER NONUS IN CHRISTI ET PHILOSOPHORUM DOCTRINA OPUS MEDIATORIS DISSERITUR Quae quaesita iam sint et quae quaeri oporteat (1-2) Quae quaesita iam sint de diis bonis et daemonibus. 10. Ad quem modum Dominus voluerit daemonibus innotescere. quibus ad amicitiam deorum daemones suffragentur. 19. quibus secundum Platonicos daemonum hominumque natura distinguitur. 11. 7. De diis caelestibus et daemonibus aeriis hominibusque terrenis Apulei Platonici definitio. 20. 12. sed virtutem exerceant. Nomen deorum falso ascribi diis gentium. 17. qua putant animas hominum daemones esse post corpora. De qualitate scientiae. 15. 9. De ternis contrariis. Ad consequendam vitam beatam. 16. Quid intersit inter scientiam sanctorum angelorum et scientiam daemonum. Plotini sententiam minus miseri sint homines in corpore mortali quam daemones in aeterno. ut homines a via veritatis avertat. 18. quae in participatione est summi boni. non deorum sint.

qua rationales esse perhibuit. Et bonos et malos deos esse quidam opinati sunt. Hi autem. salo fluctuant. et angi et laetari omnemque humani animi faciem pati. quod ad praesentem pertinet quaestionem. poetae solent haudquaquam procul a veritate osores et amatores quorumdam hominum deos fingere. qui omnes deos non nisi bonos esse asserunt et longe praestantiores eis hominibus. inquit. sicut stultarum mentium mos est. merito moventur daemonum factis. qui perhibentur boni. Daemones passionibus agitantur (3-11) Daemones animo perturbantur. ut quasi cum eis possit esse post mortem. quae sive sit etiam Platonicorum. praecipui philosophorum ac nobilissimi. sed de differentia ipsorum daemonum. procellosis quodam modo perturbationibus agitari. sicut in illius fine promisimus. eaque nullo modo a diis. cum quo solo et in quo solo et de quo solo anima humana. 3. Tacuit ergo beatitudinis causam. irretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia longe aberret a vero deo. atque hoc Platonici. alios bonos alios malos daemones. eo quo vetustiores et debita poena insanabiles) ipsius quoque mentis. quibus essent praediti. hos prosperare et evehere. Sed illi. quos omnes bonos volunt. Quae philosophi de perturbationibus praeceperint. quibus rationalia sunt animalia. quae negare non possunt. 138 . quod exorbitet ab itinere sapientiae et lege iustitiae. nec in veritate atque virtute. quod non animorum aliquas inferiores partes. dum conciliari affectat et studet. qui talibus gaudent. ut iste appellavit. qualia boni et prudentes homines aversantur et damnant. id est rationalis et intellectualis. sed ipsam quoque. igitur et misereri et indignari. mente imperturbata resistunt.1. si essent boni. ut hinc perferant desiderata. ex ulla animi parte consistunt. velut procellosum salum dixit passionum tempestate turbari? Ut ne hominibus quidem sapientibus comparandi sint. id credant esse daemonum. a quibus humana non est immunis infirmitas. illos contra adversari et affligere. indicium vero miseriae tacere non potuit. sed de ipsis diis figmenta poetarum et magicarum artium sceleratam puniendamque violentiam. Quae igitur est differentia daemonum bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his universaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de virtutibus tacuit animorum. Apud plerosque enim usitatum est dici. istos inter deos et homines collocant. qui huius modi perturbationibus animorum. per quos tamquam medios diis. simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare. quem volunt esse regem ac principem ceterorum. nec de differentia deorum et daemonum. quidquid eis merito displicet in operibus vel affectibus pravis. nomine daemonum. sed moribus similes (ut non dicam deteriores. Num est in his verbis ulla dubitatio. quamquam et deos. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant. possint quasi propinquiores et amiciores diis bonis conciliare homines bonos. id est sacrilega flagitiosa facinerosa non de quolibet homine. beata est. ita ut ipsum Iovem. non saltem imbutam munitamque virtute passionibus animi irrationalibus nequaquam cedere. An daemones boni esse possit quaerendum. quosdam malos esse dixerunt 1. disputationem continere debebit de differentia (si quam volunt esse) non deorum inter se. sed stultis mortalibus et iniustis non corporibus. et hoc nulla ratione posse compertum est. ut. quos omnes bonos credit. tamquam nullus deus homini misceatur. sentiunt. quibus vim suam manifestant occulti spiritus. non deorum. 2. non eis cedentes ad aliquid approbandum vel perpetrandum. Proinde hic liber. quos omnes bonos dicunt. daemones quoque appellaverunt nomine deorum. ne quisquam velut daemones bonos sequendos sibi esse arbitretur. quorum illos ab hominibus longe alteque seiungunt. etiam cum eas huius vitae condicione patiuntur. ut nullum deorum malum credere auderent. qui deos quosdam bonos. sed rarius. confitens eorum mentem. quo pacto daemones. inde referant impetrata. sed ipsas daemonum mentes. Verba namque eius de hac re ista sunt: Ex hoc ferme daemonum numero. sive quorumlibet sententia. utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam vitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesivimus. nequaquam eius est neglegenda discussio. ab Homero fateantur daemonem nuncupatum 2. cum quibus velut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem. qua turbulentis et pravis affectionibus repugnatur. committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur. Quae omnes turbelae tempestatesque procul a deorum caelestium tranquillitate exsulant 3. quidam vero de diis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt.

ita ut paulisper vel pavescat metu. Ut enim alia omittam. nec approbari ista eisque consentiri. tamquam his passionibus praevenientibus mentis et rationis officium. quod extimuisset atque palluisset. quidam affectiones vel affectus 5. necesse est etiam sapientis animum moveant. quod animi visa. In libris. sicut Cicero 4. 2. Qui ut doceret hominem sciendi studio naviter accensum. sed moderatas rationique subiectas. ne longum faciam. Quae si ita sunt. dominatio mentis imponat. Hoc qui sentiunt. quaenam illa ratio esset pavoris sui. Gellius a philosopho non exagitandi animo. Id animadversum est ab eis. Gellius. narrat A. nec in hac quaestione Stoici delectentur nisi novitate verborum. ubi quaeritur utrum accidant sapienti passiones animi. sicut iste. an ab eis sit prorsus alienus. cum illud navigium horribili caelo et mari periculosissime iactaretur. quibus titulus est Noctium atticarum. quando quidem Stoici nolunt bona appellare. sed certe brevius et. qui aderant. 3. Et ideo fortasse dicunt eas in sapientem non cadere Stoici. quia nequaquam eius sapientiam. sicut Stoicis. In eo libro se legisse dicit A.4. cum veniunt ex terribilibus et formidabilibus rebus. protulit statim de sarcinula sua Stoici Epicteti librum. 4. cum ipse mansisset intrepidus in eo quod impendebat exitio. At ille Aristippi Socratici responsum rettulit. sapientis autem. quorum amissionem minabatur tempestatis immanitas. quae non nisi in animo est. Is philosophus. planius exposui. Cicero in libris De finibus bonorum et malorum verbis magis quam rebus adversus Platonicos seu Peripateticos certare convincit 7. sed discendi. eo quod nullum bonum volunt esse hominis praeter virtutem. quae Graeci . aliquid unum quod sit evidentissimum dicam. quae ille se in Epicteti libro legisse commemorat eum ex decretis Stoicorum dixisse atque sensisse. Gellio. dives luxuriosus asiaticus philosophum compellat illudens. quamvis in mortis vicinia curiosissime attentis. qui cum in re simili eadem verba ab homine simili audisset. perturbationes. Gellius 8. parva et exigua. nec ideo tamen in mente fieri opinionem mali. quantum ad vim rerum attinet. sicuti est vita ista salusque corporis: non ita illud periculum perhorresceret. se autem pro Aristippi anima timere debuisse. pari tamen aestimatione pensentur. retinet tamen de his. qua utique sapiens est. id est Stoicos. Nam et ipsos nihil hinc aliud quam Platonicos et Peripateticos sentire existimo. vi timoris expalluit. ullo errore obnubilant aut labe subvertunt. respondit illum pro anima nequissimi nebulonis merito non fuisse sollicitum. vitam illam salutemque corporis. 1. quas appellant phantasias nec in potestate est utrum et quando incidant animo. Hac illo divite responsione depulso postea quaesivit A. Platonici sunt sive Aristotelici. ut puto. et fixam tenere mente sententiam. ut ab utrisque quodlibet vocentur. Ex quo fit. quae appetere vel fugere rationabiliter debet. non esse bona. utrique enim mentem rationemque sapientis ab earum dominatione defendunt. vir elegantissimi eloquii et multae undecumque scientiae. qui sectam Peripateticam condidit. quibus id ostendam. in quo ea scripta essent. Accidunt autem animo sapientis salva serenitate sapientiae propter illa. quos navis illa portabat. Consonant philosophi de serenitate sapientiae. quidam vero. Videtur ergo mihi etiam in hoc. quas amissurum se naufragio sentiebat. quibus ad necessarium redigantur modum. cadere ullas omnino huiusce modi passiones in sapientem non placet. Haec ut potui non quidem commodius A. Verum tamen et illam poterat permotionem pati. veram et stabilem inconcussa mente sententiam. ut eis leges quodam modo. ut palloris etiam testimonio proderetur. nostri autem quidam. sicut latius et uberius. de verbis eos potius quam de rebus facere controversiam. de graeco expressius passiones vocant 6. 4. sed commoda corporis et extrema. Haec autem isti simpliciter et ex communi loquendi consuetudine appellant bona. Gellius hoc Stoicis placuisse. aut nihil aut paene nihil distat inter Stoicorum aliorumque philosophorum opinionem de passionibus et perturbationibus animorum. scribit A. quidam ex his. quae 139 . Aliis autem. quamvis eas necessitate patiatur. utrum necne philosophus animo turbaretur. quod stulti animus eisdem passionibus cedit atque accommodat mentis assensum. sed in comparatione virtutis. quos fuisse Stoicorum principes novimus. vel tristitia contrahatur. quae congruerent decretis Zenonis et Chrysippi. cum Aristoteles discipulus Platonis fuerit. Has ergo perturbationes sive affectiones sive passiones quidam philosophi dicunt etiam in sapientem cadere. quamvis ea nolint dicere bona vel mala 9. se navigasse aliquando cum quodam philosopho nobili Stoico. non ad vocabulorum sonum. quae commoda vel incommoda appellant. qua recte vivitur. Deinde tempestate transacta mox ut securitas praebuit colloquendi vel etiam garriendi locum. quod ego breviter attingam. Hoc enim esse volunt in potestate idque interesse censent inter animum sapientis et stulti. Gellio auctore stoicus quidam periclitans agitatus est. seu bona seu commoda. Duae sunt sententiae philosophorum de his animi motibus. Nam profecto si nihili penderet eas res ille philosophus. tamquam artem bene vivendi. Hos autem.

Qua interim de sanctis angelis quaestione dilata videamus quem ad modum dicant Platonici medios daemones inter deos et homines constitutos istis passionum aestibus fluctuare. Irasci enim peccanti ut corrigatur. sed commoda: verborum certamini. sed quanto honestius ille Stoicus misericordia perturbaretur hominis liberandi quam timore naufragii. Hoc enim verbum vindictae usurpavit effectus. contristari pro afflicto ut liberetur. Talem describit etiam Vergilius Aenean. qui tamen. sed unde sit tristis 12. ut in usum iustitiae convertantur. si bonorum istorum seu commodorum periculis ad flagitium vel facinus urgeantur. quando sapienti sic accidunt. non illius turbulentus affectus. Quod si quisquam dicit. cum eorum mens passionum vitiis subiugata et oppressa. lacrimae volvuntur inanes 10. nullas perturbationes. non eos diceret Apuleius simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare 17. quidquid rationis naturaliter habet. quibus natura corporis salva et incolumis habetur. ex decretis Zenonis et Chrysippi. non propter affectionum infirmitatem. nobilissimi Stoici. 5. nec utrum timeat. Denique in disciplina nostra non tam quaeritur utrum pius animus irascatur. et periclitantibus eis. Abest moderatio a mente daemonum. et tamen istarum nomina passionum consuetudine locutionis humanae etiam in eos usurpentur propter quamdam operum similitudinem. Quae sit christiana erudito de moderatione et stoica de misericordia. malle se dicunt haec amittere. inquam. quibus iustitia violatur. ut aliter ea retinere non possint. sicut facit iustitia. ut iustitia conservetur. sicut ipse Deus secundum Scripturas irascitur. passionibus turbulentis inferiorum animi partium regendis moderandisque dominaretur. 6. in se contra rationem praevalere permittit. mens eorum. sed. quem vitiis omnibus liberum volunt. etiamsi accidunt inferioribus animi partibus. Longe melius et humanius et piorum sensibus accommodatius Cicero in Caesaris laude locutus est. ubi fixa est ista sententia. qua placeant diis et ad bonorum morum similitudinem hominibus consulant. verbi controversia iam diu torqueat homines Graeculos contentionis cupidiores quam veritatis 16. sine timore opitulentur. sicut iste Platonicus confitetur. ad fallendum et decipiendum tanto acrius intendat. sancti vero angeli et sine ira puniant. Nam et misericordiam Stoicorum est solere culpare 14. sive cum indigenti tribuitur. Unde fit consequens. ipsa. non rerum examini deputandum est. qua Christiana eruditio continetur. Sed adhuc merito quaeri potest. id est pars animi superior. qua utique si possumus subvenire compellimur? Servit autem motus iste rationi. ut haec ipsa non putent vitia. quando ita praebetur misericordia. ut docuit liber Epicteti. quid de istis passionibus doceat Scriptura divina. quam Stoicos inter vitia numerare non pudet. Hanc Cicero locutor egregius non dubitavit appellare virtutem. qua rationales sunt. sed quare irascatur 11. dum tamen ne his privetur non minus Stoicus quam Peripateticus pavescat et palleat. quos poetae quorundam hominum osores et amatores deos non procul a veritate confingunt (hos enim dixit 140 . non ex omnium. Subiecta est ergo mens daemonum passionibus libidinum formidinum irarum atque huiusmodi ceteris. quanto eam magis possidet nocendi cupiditas? Dii quoque passionibus agitantur. Si enim mente ab his libera eisque dominante motus huiusce modi paterentur. sed aequaliter aestimando? Ambo sane. Quod autem aiunt ea nec bona appellanda esse. sed ex malorum daemonum numero esse. Quae igitur pars in eis libera est composque sapientiae. quam illa committere. 7. utrum ad vitae praesentis pertineat infirmitatem etiam in quibusque bonis officiis huiusce modi perpeti affectus. quos accipiunt aeterna Dei lege puniendos. timere periclitanti ne pereat nescio utrum quisquam sana consideratione reprehendat. et miseris sine miseriae compassione subveniant. quos diligunt. huiusce modi passiones in animum sapientis admittunt.illos quibus inessent facerent bonos. qui huius sectae primas habuerunt. sed quid timeat 13. Deo quippe illa ipsam mentem subicit regendam et iuvandam mentique passiones ita moderandas atque frenandas. Non est nunc necesse copiose ac diligenter ostendere. Ita mens. ut ait Tullius. Ipsa igitur mens eorum. in qua virtus et sapientia. Quid enim interest. ut contra virtutem mentis rationemque nihil possint. ubi ait: Mens immota manet. nec utrum sit tristis. Quid est autem misericordia nisi alienae miseriae quaedam in nostro corde compassio. salo perturbationum fluctuat. quin immo eis ipsa dominatur eisque non consentiendo et potius resistendo regnum virtutis exercet. nec tamen ulla passione turbatur. utrum aptius bona vocentur an commoda. sive cum ignoscitur paenitenti. si ulla eis esset. ubi ait: Nulla de virtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est 15. ea non aequaliter appellando. et una sit eademque sententia Peripateticorum vel etiam Platonicorum et ipsorum Stoicorum.

quo volunt homines per sapientiam pervenire. non tam ne ipsos. quando. id est malorum. quorum nomina poetae fingendo ponunt 20. casso labore. suo loco de illis dicens tamquam de infimis atque terrenis. quos pro studio partium diligunt vel oderunt. Nam ipsos homines cum aliquanto latius describendo complecteretur. Non procul autem a veritate dicit hanc esse fictionem. fortuna caduca. quae ad plurimos homines pertinent. vicissim sufficienda prole mutabiles. quales sunt. quod ex istorum daemonum numero deos faciunt et eis deorum nomina imponunt et quibus voluerint hominibus ex his amicos inimicosque distribuunt ficti carminis impunita licentia. immortalibus animis. qui hoc cum hominibus habent deterius. Quamvis et eorum malitiae liberius exprimendae pepercerit. poeticum vult esse figmentum. Nam si non corporum. volucri tempore. corpore aeria. Denique hinc esse dicit homericam illam Minervam. Nunc vero nullum bonum eorum commemoravit. qui dii non sunt. Ideo cum hoc genus animantum describeret. Ac per hoc si propterea communem cum diis aeternitatem non habent homines. qui dii non sunt. sed animorum aeternitatem cum diis habere daemones vellet intellegi. Daemon si medius concipitur. ne. quos omnes bonos beatosque credit. 8. cum deos ab his daemonum moribus et caelesti loco et beatitudinis opulentia remotos esse perhibeat. brutis et obnoxiis corporibus. vel cum hominibus qualemcumque sapientiam putarentur habere communem. quando quidem deos. similibus erroribus. inter se decertaverint: hoc non procul a veritate poetas dixisse confessus est. cita morte. contra eos. non utique homines ab huius rei consortio separaret. ipsam beatitudinem. inquit. offenderet: significavit tamen prudentibus. quae stultis malisque dominatur. capite deorsum est. hoc 141 . animo passiva. moribundis membris dixit esse homines. querula vita terras incolunt 22. Haec est ergo fictio poetarum deos dicere. quia et hominibus aeternos esse animos procul dubio sicut Platonicus sentit. a sapientibus vero et bonis ita regitur. fieri crederentur. levibus et anxiis mentibus. Cum vero deorum excellentiam commendaret. quem Veneris seu Martis nomine idem poeta commemorat. quia corpore sunt immortales. eosque sub deorum nominibus inter se decertare propter homines. sed sicut populus similis eorum in venatoribus et aurigis secundum suarum studia partium pro aliis adversus alios exercere 19. Id enim videtur philosophus curasse Platonicus. unde vel cum diis aliquam beatitudinis partem. quos amabant. turbelis omni modo separavit. quos deos iste talia non agentes in habitationibus caelestibus ponit. cuius et homines possunt esse participes. sola illos corporum aeternitate coniungens. quos omnes bonos beatosque credi voluit. Quales igitur mediatores sunt inter homines et deos. ratione gaudentes. quam ne cultores eorum. tales tamen describuntur daemones. quod noverat esse paucorum. non a daemonibus mediis. aliquid etiam in ipsorum descriptione poneret. oratione pollentes. id est animum. animo autem non diis. ut ait ipse. quod autem. pervicaci audacia. sed perturbatione passionum. quos oderant. procul a conversatione mortalium. quoniam deorum appellati vocabulis. cum prius dixisset de caelestibus diis. quod non esset in malis. cum hoc diceret. apud quos loquebatur. 9. quid de illis sentire deberent. dissimilibus moribus. Quod ergo Minerva illa fuerit. quo daemones cum bonis saltem hominibus id viderentur habere commune. Proinde si aliquos daemones bonos vellet intellegi. ut malint eam non habere quam vincere. cum haec a poetis canerentur. sed omnium daemonum medietatem propter aeria corpora inter deos et homines describebat? Hoc enim ait fingere poetas. ubi ait tarda sapientia? Quod si praetermisisset. per quos ad deorum amicitias homines ambiant. singillatim mortales. sicut alius adversus Graecos Troianorum opitulator. sed ab ipsis diis. et hi daemones pro eis. quos hominibus simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare testatur. moribundis membris. eo quod Minervam deam putat eamque inter deos.Apuleius salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare): quo modo istud intellegere poterimus. quia corpore sunt mortales: propterea ergo daemones habent. aliquis daemon fuerit Graecis favens Troianisque contrarius. sed hominibus similes daemones apertissime inculcans. ut possint amores et odia non pro iustitia. mente rationalia. in eis affirmavit excellere. ab eorum passionibus atque. tempore aeterna? 21 In quibus quinque commemoratis nihil dixit omnino. Quae mediis coetibus Graium cohibendo Achilli intervenit 18. Cum hic tam multa diceret. non quorundam. in alta aetheria sede collocat. immortalibus animis. et hoc non sapientiae bono. Natura daemonis caret sapientia atque beatitudine. ut commendatis duabus partibus ex summo et infimo ultimis tertio loco de mediis daemonibus loqueretur: Igitur homines. quod ait daemones esse genere animalia. cuncti tamen universo genere perpetui. numquid etiam illud tacuit. quo boni discernuntur a malis. Quid? Illa ipsa definitio daemonum parumne intuenda est (ubi certe omnes determinando complexus est). quod est in animante melius. De his quippe ista dixerunt. pertinaci spe. nullo modo recte genus humanum descriptionis huius tam intenta diligentia terminasset. tarda sapientia.

homines autem in terra infima disiunctos locis et naturae dignitate secerneret. etsi vitiosa et infirma. tamquam in perversum ligati atque suspensi. quod est in animante deterius. inquit. sicut aurum etiam sordidum argento seu plumbo. ex anima constet et corpore. animo passiva. quasi religio. quod boni sint animi. Is cum de humanis animis ageret: Pater. ad misericordiam Dei patris pertinere arbitratus est. melior certe corpore etiam sanissimo atque firmissimo. hic caduca et subsiciva. tempore aeterna. In qua opinione quantam voraginem aperiant sectandis perditis moribus. Plotinus certe nostrae memoriae vicinis temporibus Platonem ceteris excellentius intellexisse laudatur 24. Inde autem perhibet appellari Graece beatos . quos inter nos et deos mediatores nobis philosophi providerunt. cum apertissime dixerit daemones aeternos. in corpore sit. qua volunt diis homines per daemones iungi. servum corpus cum diis beatis. Adiunxit autem ille: Alterum nobis cum diis. sicut dixi. cum inferioribus habeant. alterum cum beluis commune est 23. Unde etiamsi quisquam propter hoc eos putaverit aeternitatem habere cum diis. sicut animalium terrestrium. carius aestimatur: isti mediatores deorum et hominum. quis non videat. mente rationalia. cum diis habent corpus aeternum. quorum duorum anima est utique corpore melior. id est animal. quod mortales sunt homines corpore. tanto peiores fiunt. quae in animi passivi miseria non mortale sicut homines. Quaenam tandem istos mediatores falsos atque fallaces quasi capite deorsum nequitia vel poena suspendit. et cum diis caelestibus in parte serviente coniuncti. ut noceant. Sed hinc alia quaestio est. seu larvas. Larvas quippe dicit esse noxios daemones ex hominibus factos. 10. Daemon est miserae immortalitatis. Essent quippe feliciores hominibus. Dominum animum cum hominibus miseris. cum superioribus. Isti autem. id est corpus. ne semper huius vitae miseria tenerentur. corpore aeria. naturae perfectione. non in animo constituta. quia nulla morte. quibus sicut beluis mortale corpus est. Sed nunc de his agimus. si boni meriti sunt. vel larvas se fieri dum opinantur. sed aeternum vinculum damnatorum. sed. ut ab aerumnis vel in morte requiescerent. sed aeternum corpus accepit. ita conclusit: Habetis. superiore deiecti. si tamen adquirerent aliquid pietatis. interim bina animalia: deos ab hominibus plurimum differentes loci sublimitate. animos quoque hominum daemones esse confirmans. Nempe cum prius deos in sublimi caelo. misericors mortalia illis vincla faciebat 25. ut etiam quibusdam sacrificiis tamquam divinis honoribus post mortem se invitari opinentur. manes autem deos dici. alterum cum hominibus commune est. si vel paululum attendat? Quando quidem quamlibet nequam homines fuerint. quanto sunt nocendi cupidiores. lemures. sed etiam miseriores sunt perpetuo corporis vinculo. licet purissimo. nullo inter se propinquo communicatu. corporis servitio magis utimur. Non enim aliqua pietatis et sapientiae disciplina proficientes intellegi voluit ex daemonibus fieri deos. si incertum est bonorum eos seu malorum esse meritorum 26. et ingenia illa ad beatitudinem sublimata. vitiosum autem cum hominibus animum. Nunc vero non solum feliciores hominibus non sunt animo misero. vel dum manes deos. Ita hoc ipsum.autem habent cum diis melius. haec ad miserias infimata 28. possunt quidem dicere de animo et corpore: alterum nobis cum diis. sicut etiam Sallustius ait: Animi imperio. 11. et vivacitas illic aeterna et indefecta sit. quoniam de hominibus loquebatur. vitae perpetuitate. cum et habitacula summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. inquit. Essent autem pares hominibus. id est animum. Hic terna video commemorata contraria de duabus naturae partibus ultimis. id est corpus? Cum enim animans. animi eorum solvuntur a corpore: nec sic existimandum est eorum corpus tamquam honoratorum aeternum vehiculum. quos in natura propria descripsit inter deos et homines genere animalia. Hac misericordia indigna iudicata est iniquitas daemonum. superiorem vero. si mortale cum eis haberent corpus et cum diis animum beatum. si mali. ut inferiorem animalis partem. An animae mortuorum daemones fiant. cum hominibus autem terrestribus in parte dominante sint miseri? Corpus quippe servum est. parte inferiore exaltati. per quos interpositos divinis humana iunguntur. 12. si cum animo misero corpus saltem mortale cum eis habere meruissent. Daemon incompos officio mediatoris (12-23) Tria deos ab hominibus secernunt. Dicit quidem et animas hominum daemones esse et ex hominibus fieri lares. quoniam natura eius excellentior nec labe vitiorum postponitur corpori. id est 142 . hoc est boni daemones 27.

inquit. Nam et quinque illis. quae in definitione daemonum posuit. illis ministerium? Si enim boni aeternique sunt. Cum enim utrumque habeant cum diis. . Non enim sicut dicimus locum medium nec summum esse nec infimum. dii corpus aetherium hominesque terrenum. 13. acceptis ex utraque parte singulis mediabuntur. perfectio naturae. quod animo passiva sunt. hic caduca et subsiciva. aut finiunt morte quod vivunt. qui supra homines. nisi eorum cultoribus erubuisset. inter sublimem quippe et infimum medius locus aptissime habetur et dicitur. Sed ab eis aliena esse non possunt. quia dixerat vitae perpetuitatem. Duo sunt residua. recte medii constituantur inter deos immortales ac beatos et homines mortales ac miseros. quo modo daemones boni. quia dixerat loci sublimitatem. inquit. quod tempore aeterna.. Iam vero iste tempore aeternos daemones dixit. Unde frustra isti conabuntur ostendere. quia multum cum diis comparat multumque ab hominibus separat. Aeterna autem beatitudo medios eos esse non sinit. quae sunt sensus vel rationis expertia. nisi miseriam. et beatitudinem scilicet et immortalitatem. quod corpore aeria. de loco nulla est controversia.igitur non medius inter deos et homines. Quorum ergo ratio mentibus inest. bina animalia. Inter haec terna deorum et hominum quoniam daemones medios posuit. vitae perpetuitas. non sunt eudaemones daemones. Cetera bina restant. et unum proprium. Item non possumus recte dicere nec mortales esse daemones nec aeternos. id est locus sublimis. recte possumus dicere. ita daemones. nisi esset magna malitia. Quia ergo his binis. Et ingenia illa. unum hoc de summis habent. Est itaque secundum Platonicos sublimium deorum vel beata aeternitas vel aeterna beatitudo 29.quae passionem sequitur. quoniam tria dixit eos habere nobiscum quod genere animalia.summis atque infimis. ut unum habeant proprium. ut eis adversa alia tria ex hominibus redderet. quod est corpus aerium. daemonum autem mediorum vel misera aeternitas vel aeterna miseria. nihil autem horum cum hominibus et miseris et mortalibus: quo modo non potius remoti sunt ab hominibus diisque coniuncti. id est locus infimus. inquit. sicut etiam ipsi fatentur. quae ibi non est. haec ad miserias infimata.. quibus cura attentior adhibenda est quem ad modum vel aliena esse a daemonibus ostendantur.. ut medietas videtur exposcere.. quando unum habent cum summis. Nam tria quae proposuit de diis laudabilia. non fortuita temeritate regitur mundus. Quis ergo est locus bonorum daemonum. profecto et beati sunt. quia dixerat naturae perfectionem. medii non erunt. et ideo non est alterum ad complendam medietatem suam. etiam misera dixisset. quod sunt animo passiva et tempore aeterna. hominum vero infimorum vel miseria mortalis vel mortalitas misera. sicut promittebat. ostendit.. . nisi ut hi medii de duobus summis unum habeant et de duobus infimis alterum? Nam si utraque de imis habebunt aut utraque de summis. Nam et ipse cum de diis et hominibus loqueretur: Habetis. miseria. sed in alterutram partem vel resiliunt vel recumbunt. non eos medios. ut proportionali ratione librata medietas neque sustollatur in summa. Tria igitur ab eo posita sunt deorum. aut miseros esse aut beatos necesse est. et non solent isti deos nisi rationales mente perhibere 30.. ut eis tria contraria humanae condicionis opponeret. infra deos istis praebeant adiutorium. Si igitur beati recte dicuntur eudaemones. duo vero communia sint omnibus. et his contraria tria hominum. neque in infima deprimatur. quod mente rationalia. Quo modo ergo medii. Haec aliis verbis ita repetivit. cum diis autem unum. 13. Omnia namque viventia aut in aeternum vivunt. Tria deorum haec sunt: loci sublimitas. vel sic eis distribuantur. tria cum infimis? Quis non videat relicta medietate quantum inclinentur et deprimantur ad infima? Sed plane etiam ibi medii possunt ita inveniri. nec beatos esse nec miseros. summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. 13. Et vivacitas. aliis quidem verbis. si et immortales sunt et beati. cum sint animalia rationalia. quam inter utrosque medii constituti? Tunc 143 . cum summis alterum. beatitudo. sicuti sunt arbusta vel pecora. Qui enim ait animo passiva. sicut demonstratum est. Cum et habitacula.. Daemon medius tantum immortalitate et miseria. quorum habent unum cum infimis. carere utrisque non possunt. inquit. sicut et illi de summis atque infimis singula propria. quod de infimis habeant. illic aeterna et indefecta sit. Quid igitur restat. numquam esset istorum aeterna miseria. quod genere sunt animalia et mente rationalia. 2. aeternitas. 1. 3. ad beatitudinem sublimata. Ac per hoc quia de infimis habere non possunt aeternitatem. Ipsa est autem illa daemonum misera aeternitas vel aeterna miseria. quos inter homines et deos isti in medio locaverunt.. eadem repetivit. mortalitas. Porro quia providentia summi Dei.

unius Dei participatione fit beata. miseri cum istis. sed carnis infirmitate suscepta. per quod facta sunt omnia 31. quod permanet. quae beata est. Et ideo multi sunt medii separatores. quia multitudo. quae non esse potuit sempiterna. miserum est. quia beatus et beatificus Deus factus particeps humanitatis nostrae 144 . qui adversus eorum immortalitatem et miseriam et mortalis esse ad tempus voluit. etiam ipsa multitudine obstrepit quodam modo. cuius participatione simus beati. quod posset offendere in Christi mortalitate. sicut homo medium quiddam est. magna est inter homines quaestio. quod in se resurgendo monstravit. propter quos liberandos mediator effectus est. Ibi ergo cavenda est miseria sempiterna. ad consequendam beatitudinem consulunt. ut etiam immortales valeant esse post mortem et Angelis immortalibus beatisque coniungi. beatitudinem habentes cum immortalibus beatis. Ita ergo cum quaerimus medium inter beatos immortales miserosque mortales. et ad id. ne immortalitatis iactantia seducerent ad miseriam. rationem cum Angelis. qui separat amicos. quod aut mortale sit beatum. His contrarius est mediator bonus. congrueret morituris. quia Verbum. et beatitudo amanda est sempiterna. Mortalis quippe factus est non infirmata Verbi divinitate. possunt autem medii esse angeli mali. Proinde mediatorem inter nos et Deum et mortalitatem habere oportuit transeuntem et beatitudinem permanentem. Homo itaque mortalis et miser longe seiunctus ab immortalibus et beatis quid eligat medium. ut homines ex mortali miseria ad beatam immortalitatem huius medii beata mortalitas interveniendo perducat. 15. quia immortales sunt cum illis. superior pecoribus. omnes homines. quod multo credibilius et probabilius disputatur. quorum corda per suam fidem mundans ab illorum immundissima dominatione liberavit.enim medii essent.. per quos arbitremur nobis perventionis gradus esse moliendos. maxime quippe immortale et maxime beatum Verbum longe est a mortalibus miseris. non cum binis alterutrorum. Ad hoc se quippe interponit medius immortalis et miser. cuius participationis privatione misera multitudo malorum angelorum. quoniam ipse est fructus mediationis eius. quia pecus est animal irrationale atque mortale. hoc est Verbo Dei non facto. quoniam persistit quod impedit. quantum possunt... non autem permansit in ipsa carne mortalis. Christus mediator quia homo et Deus. quia ipsi quoque et beati et immortales sunt. et ex miseris beatos. Homo mortalis beatus esse potest. cur non ipsi potius medii constituuntur inter mortales miseros et immortales beatos. aut immortale sit miserum. ut per id. quam resuscitavit a mortuis. Quidam enim condicionem suam humilius inspexerunt negaveruntque hominem capacem esse posse beatitudinis. 2. Nec tamen ob hoc mediator est. . quem neque non fieri mortalem oportebat. ut ad immortalitatem beatam transire non sinat. in perpetua vel carnis morte remanerent. mortalitatem cum mortalibus miseris? Profecto enim. Utrum et beatus et mortalis homo esse possit. Quod si ita est. et suae mortis humilitate et suae beatitudinis benignitate destruxit in eis. etiam miseri sint necesse est.ad beatam immortalitatem hominem inducit. Angelus autem rationale et immortale. si haberent et ipsi duo quaedam sua. neque permanere mortalem. id est ipsa miseria. invident nemini (nam quid miserius invidentia? ) et ideo mortalibus miseris. Boni igitur Angeli inter miseros mortales et beatos immortales medii esse non possunt. quaerendus est medius. habens cum pecoribus mortalitatem. 15. alius bonus. et beatus in aeternitate persistere potuit. ad hoc se autem interposuit mortalis et beatus. per quod immortalitati et beatitudini copuletur? Quod possit delectare in daemonum immortalitate. hic mors timenda non est. quamdiu mortales sunt. ac sic eos et immortales superbos et miseros noxios. quamdiu mortaliter vivit. ne possit ad illud unum beatificum <bonum> perveniri. ut nec ipsi. sed mediator. eo ipso utique ostendens ad illud non solum beatum. ut mortalitate transacta et ex mortuis faceret immortales. verum etiam beatificum bonum non oportere quaeri alios mediatores. ut. unde numquam ipse discessit. ad quod ut perduceremur. sed inferior angelis. quam interponit ad beatitudinis adiutorium. animal rationale mortale. iam non est. hoc invenire debemus. 1. per quod homo 32.. sed cum singulis utrorumque communia. quae se opponit potius ad impedimentum. quod transit. medius homo est. qui non solum homo. qui reconciliat inimicos. Quidam vero extulerunt se et ausi sunt dicere sapientiae compotes beatos esse posse mortales. verum etiam deus sit. 14. et hoc eo ipso. Alius est ergo medius malus. non multis sed uno mediatore opus erat. sed inter pecora et Angelos. si beati sunt. Si autem. transferret ex mortuis.

Si ergo supra omnia vere summus Deus intellegibili et ineffabili quadam praesentia. Qui tamen eorum radii per quaeque immunda diffusi non contaminantur. negent ab istis clarissimis mundi luminibus. quid prodest hominibus daemonum amica mediatio? An ut post mortem non ad deos homines per daemones transeant.. vel cum adsunt daemones possunt vivorum corporum vaporibus humanorum. clarissima mundi lumina 40 et cetera sidera. videri homines. ut mediator esset. idem in inferioribus via vitae. cum radios suos terras usque pertendant. Deum quidem summum omnium creatorem. An forte dii possunt ab hominibus contaminatos mundare daemones. etsi interdum. quos visibiles dicit 39. adest tamen sapientium mentibus.. et ideo eos. ut eos mundos diis incontaminatis possint adiungere. Videndo igitur visibusque se praebendo et loquendo et audiendo dii corporaliter misceri hominibus possent. nec ab eis contaminari. etsi tamquam rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicans. Tangendi autem quae necessitas? Nam neque homines id concupiscere auderent. ut eos sublimiter separatos humana contrectatio contaminare non possit 36. qui. quod ipse sit solus qui non possit penuria sermonis humani quavis oratione vel modice comprehendi. cum se quantum licuit a corpore removerunt. cum se vigore animi quantum licuit a corpore removerunt. 145 . si videri et videre contaminat. Porro si non contaminantur sidera. ut eorum participatione etiam nos immortales et beati simus. ut viderent et viderentur. qui non possunt videri. quos deos opinantur.et non contaminari daemones. audirent et audirentur. quod idem Platonicus ait Platonem dixisse: Nullus Deus miscetur homini. intellectum huius Dei. contaminarentur. Tactus vero in potestate est. in forma Dei supra Angelos mansit. Ergo daemones contaminari fatetur. hactenus tamen. sic a Platone praedicari asseverat. Ideo quando in forma servi 33. cum deorum vel daemonum bonorum conspectu vel colloquio fruerentur. inter quos et illos medii constituti sunt? Aut si hoc eis beneficii non conferunt. et dii contaminarentur. tutioresque sunt daemones ab ista hominum contaminatione. ut fame adacti cibos ab hominibus quaerant. ut dixi. a quibus contaminantur 35. nec istam contaminat lucem. qui acie non contaminantur oculorum. quantum sufficit. Si autem contaminantur et daemones. id quoque interdum velut in altissimis tenebris rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicare 37. Hoc autem modo daemones si miscentur. Quod si ita est. Aut si et contrectari miscerique hominibus. contaminatioribus dii miscentur daemonibus. cum videntur. quamvis de proximo videantur. nisi velint? Aut si non videri. diis profecto meliores sunt. quia illi. etiamsi esset necessarius in subveniendo contactus? Nam radiis solis et lunae terra contingitur. 1. per quos eis voces hominum nuntientur. nec ab eis contaminari potest: quid est quod isti dii propterea constituuntur longe in sublimi loco. nec tamen contaminari daemones possunt. quanto fiunt homines eis velut tergentibus mundiores. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans ad Angelos immortales beatosque ita perducit. qui nisi captum non potest passerem? . 16. ne contaminarentur. nisi quem fallacissimi daemones deceperunt? Quid quod. ut vellent: quonam pacto quispiam posset invitum tangere deum vel daemonem. Absurde quis docet contaminari deos. 2. 16. Non enim verum est. quod nulla attrectatione hominum contaminantur. ut incontaminatissimi perseverent? Quid iam de ceteris sensibus dicam? Non enim olfaciendo contaminari vel dii possent. quos contaminati mundare non possunt.. cuius et Angeli participatione beati sunt. qui in superioribus vita 34.. si tantis sacrificiorum cadaverinis non contaminantur nidoribus. a quibus longe absunt. ne contrectatione contaminentur humana? Quasi vero aliud corpora illa aetheria quam videre sufficiat. et si in tantum curiositas progrederetur. quid conferunt hominibus ad vitam post mortem beatam. videntur ab hominibus dii. ut tanto ipsi sordidiores fiant. sed simul vivant utrique contaminati ac per hoc neutri beati? Nisi forte quis dicat more spongiarum vel huiusce modi rerum mundare daemones amicos suos. vix autem sapientibus viris. quorum luce terra. Nam hoc deorum dicitur esse praecipuum. illustratur.compendium praebuit participandae divinitatis suae. In gustandi autem sensu nulla necessitate reficiendae mortalitatis urgentur. quem nos verum Deum dicimus. mundare non possunt omnesque immundi pariter fiunt. et hoc praecipuum eorum sublimitatis ait esse specimen. sed ad illam Trinitatem. sed videre contaminat. si adessent. miscerentur hominibus. et ideo daemones medios habent. si hominibus miscerentur. et non contaminantur. An forte vocibus humanis contaminarentur. dii autem contaminarentur. si miscerentur. si vellent. infra Angelos esse voluit. si miscerentur: incontaminabiles dicunt daemones et contaminabiles deos. et daemones contrectatione hominum et homines cultu daemonum. quos deos omnes visibiles dicit 38: nec daemones hominum contaminantur aspectu. Nam licet ab eo potissimum sensu contrectatio dicta videatur. et eo modo non possent et homines? Quis talia sentiat. hominum propinquitatem contrectationemque vitarunt.

daemones contaminati. hoc est incorporalem. sed ubicumque illarum Litterarum hoc nomen positum reperitur. Ita daemones contaminari potius ab hominibus.. Hoc ut sanetur. sicut eum sancta Scriptura praedicat. de cuius et divinitate. hoc deos opinantur habere praecipuum. dii contaminabiles praedicantur. Angelos quidem partim bonos. sed tali. cum agitur de beata vita. inquit. quanto rerum temporalium mutabiliumque cupidior. quos ipsi daemones nuncupant. 17. et non potius eligat viam. quae hoc verbum nonnisi in malam partem audire consuerunt. aut ex hominibus inter quos in homine conversatus est. opus est quidem mediatore. et ibi pater. sed eos bonos daemones vocare quam Angelos malunt. quia non habent carnem. non se aliter accipi. non hic locus est ut competenter pro nostra facultate dicamus. qui audeat in laude vel servo suo dicere: Daemonem habes 45. sed similitudinis excellentia mansit in summis. 19. et deos ipsos contaminari potuisse. ut eorum etiam. qua nobis factus est similis.. non tamen tali. non viam praebent ad Deum. qua Patri est semper aequalis. sicut Scriptura loquitur. Miror autem plurimum tam doctos homines. eosdem perhibent ab aliis angelos dici. quod diximus cogamur exponere. Hic est. evitare? Daemon est inflantis scientiae. per quam non locorum distantia. nisi loci altitudine munirentur 43. impediunt. classis aut fuga? Similem Deo fieri 41. quae nomine daemonum fieri poterat. nonnisi maligni significantur spiritus. ut ita dixerim. quam daemonum amici per elementorum gradus ordinant inter aetherios deos et terrenos homines aeriis daemonibus mediis constitutis.et ipsa ad coelum via. quae salubriter sua incarnatione monstravit. ubi ait: Fugiendum est igitur ad carissimam patriam. quoniam nonnulli istorum. nullus fere sit tam litteratus et doctus. Et hanc loquendi consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti sunt. quoniam immortali puritati. secundum quam Christiani sumus. Falsi autem illi fallacesque mediatores daemones. quam homines mundari a daemonibus credunt. quos isti esse non negant. ea quae in imo sunt mortalia et immunda convenire non possunt. ubi contaminantes magis daemones evitentur et ab incontaminabili Deo 44 ad ineundam societatem incontaminatorum Angelorum homines a contaminatione mundentur? Angeli non sunt boni daemones. Qui profecto incontaminabilis Deus absit ut contaminationem timeret ex homine quo indutus est. quoniam non per corporalem altitudinem. sive daemones. Quando quidem et in ipsa via corporali (quae falsissima est et plenissima erroris. et humanitate. tanto fit quisque propinquior: nulla est ab illo alia longinquitas quam eius dissimilitudo. similitudinem ad Deum debemus ascendere) in ipsa tamen via corporali. mundandis liberandisque nobis vere divinum praebeat adiutorium. . iam mihi de bonis Angelis aliquid video disserendum. Incorporali vero illi aeterno et incommutabili tanto est anima hominis dissimilior. ubi homines contaminantes. qui corpus quidem habeat immortale propinquum summis. Nos autem. quam maledicere voluisse. cum possimus Angelorum nomine adhibito eamdem offensionem. dubitare non possit. animum autem morbidum similem infimis (quo morbo nobis invideat potius ne sanemur. ne via teneatur.. qui nobis infimis ex corporis mortalitate coaptatus immortali spiritus iustitia. nec ideo putandos daemones nobis esse meliores. sed per spiritalem. homo Christus Iesus 42. nec carne posse contaminari veram divinitatem. sed. Si ergo Deo quanto similior. Non enim parva sunt haec interim duo. qua non iter agit iustitia. cum per spiritus immunditiam miseri ac maligni multis effectibus clareant.. 146 . 18. sive daemonia dicantur. et ibi omnia. corporalium contrectationum facere mentionem. Sed ne de verbis etiam nos certare videamur. qui cuncta corporalia et sensibilia prae incorporalibus et intellegibilibus postponenda iudicaverunt. ut ista via mundari se existimet. quae in summo est. qui pagani appellantur et deos multos ac daemones colendos esse contendunt. per corporalium tamen locorum intervalla et per aeriorum corporum levitatem a provectu animorum nos avocare atque avertere moliuntur.Christus est mediator quia Deo et homini similis. Quis tam infelix est. Quae igitur. ut iam paene sint omnium. Ubi est illud Plotini. daemonicolarum. in quibus et Labeo est. Mediator Dei et hominum. ut post offensionem aurium tam multarum. partim malos. qui. sed cuilibet hoc dicere voluerit. Quae igitur nos causa compellit. ut propter hoc intervallum locorum contrectatione non contaminentur humana. quam adiuvet ut sanemur). numquam vero bonos daemones legimus.

ut eidem Domino infirmitate carnis induto dixerint: Quid nobis et tibi. Hanc autem Platonicorum esse sententiam. et quantum possunt et apud quos possunt adhuc agant. aliquid affert cognitione dignissimum. sine hac autem inflare. Tantum vero eis innotuit. Dei humilitas. non quod earum ignari sint.20. Aliud est enim temporalibus temporalia et mutabilibus mutabilia coniectare eisque temporalem et mutabilem modum suae voluntatis et facultatis inserere. Daemones enim [ ] dicuntur (quoniam vocabulum Graecum est) ab scientia nominati 46. caritas cara est. omnia. corda mundantur. Nam et de ipso nomine. participata aeternitate perfruuntur 50. dispositiones quoque suas aliquando praenuntiant. Illius quippe indeclinabiliter participatione et contemplatione perfruuntur. quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt. numquam illi omnino falluntur. quos a summo Deo conditos deos scribit eorum auctor et magister Plato 52: dicant quod volunt. Apostolus autem Spiritu Sancto locutus ait: Scientia inflat. ad nostrae imitationis temperaret exemplum. aliud autem in aeternis atque incommutabilibus Dei legibus. Itaque non solum aeterni. et si non per se ipsos. Denique quando ea paululum supprimenda iudicavit et aliquanto altius latuit. quae in eius Sapientia vivunt. sed per quaedam temporalia suae virtutis effecta et occultissimae signa praesentiae. daemones coniectant. non in illo iustitiam diligebant. Quod sit deorum nomen in Scripturis. a quo creati sunt. daemonibus similes superbia. id est in superbiam inanissimae quasi ventositatis extollere. Ipsi autem daemones etiam hoc ita sciunt. qua sanctificantur. sed quod illis Dei. quamvis in illo contemptibilis videretur carnis infirmitas. Sed innotuit non sicut Angelis sanctis. quae in illo est. verum etiam beati sunt. non scientia. ut honores divinos et religionis servitutem. eo bono. perfruantur. quantum oportuit. ut ei iubenti. sicut scriptum est. non enim cum eis de verborum controversia laborandum est. et caritas non erat. ex quorum tyrannica quodam modo potestate fuerat liberaturus praedestinatos in suum regnum et gloriam semper veracem et veraciter sempiternam. cum caritas inest 48. quae in Christo apparuit. in eorum litteris inveniri potest. quantum se temptari ipse permisit. an Christus esset explorans. sibi satis egerint exhiberi. Deus illis est. boni utique et sancti ac per hoc spiritibus immundis metuendi et tremendi. Iesu Nazarene? Venisti perdere nos? 49 Clarum est in his verbis. Quamquam etiam ipsa origo huius nominis. Est ergo in daemonibus scientia sine caritate. ex quo boni sunt. quantum voluit. prae cuius non tantum incorporali. Christus daemonibus se ostendit. 22. sive omnium sive meliorum. quaedam reprobantur. dubitavit de illo daemonum princeps eumque temptavit. animae hominum nesciunt immunditia elationis inflatae. quam vero Deo deberi sciunt. quod huius modi 147 . quae tam certissima quam potentissima est omnium. Daemones autem non aeternas temporum causas et quodam modo cardinales in Dei Sapientia contemplantur. ut hominem. Bonum autem. mutationes temporum praevidere Deique voluntatem. Spiritus eius participatione cognoscere. sed ei. resistere nullus auderet. per quod factus est mundus. vilis est. quae infra sunt et. 23. qui eius. 21. sed sicut eis terrendis innotescendum fuit. tantum autem voluit. Post illam vero temptationem. Innotuit ergo daemonibus non per id. cum Angeli. quod boni sunt. 1. Et ideo certius etiam temporalia et mutabilia ista noverunt. cuius sancto amore inardescunt. ut tamen a summo Deo factos. caritas vero aedificat 47. quantam virtutem habeat. Contra superbiam porro daemonum. hoc est tam superbi sunt. magis magisque innotescebat daemonibus quantus esset. secundum id quod Dei Verbum est. quod illud est. cuncta ordinantur. quibus causis quaedam probantur. quod in eis et tanta scientia erat. qua pro meritis possidebatur genus humanum. sed quorundam signorum nobis occultorum maiore experientia multo plura quam homines futura prospiciunt. quod est vita aeterna et lumen incommutabile. Angeli intellegunt. quod recte aliter non intellegitur. non sunt seque ipsos inter illa contemnunt. quo beati sunt. quod daemonibus certa ratione permissum est. quolibet eos nomine appellent. cui videndo per fidem. et ex toto. verum etiam incommutabili et ineffabili pulchritudine. quod sanctis Angelis recta discretione donatum est. si divinos intueamur libros. quem gerebat. Poenam suam quippe formidabant ab illo. et ideo tam inflati. ministrarent ei 51. Hos si Platonici malunt deos quam daemones dicere eisque annumerare. quod illuminat pios. quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius quam infirmitati hominum possent esse conspicua. nisi scientiam tunc prodesse. Denique saepe isti. qua inflantur daemones. a quo facti sunt.. Si enim sic immortales.. adhaerendo beatos esse dicunt: hoc dicunt quod dicimus. His igitur Angelis bonis omnis corporalium temporaliumque rerum scientia.

quam non habent.. quibus dictum est: Ego dixi. non deos sublimiter collocatos et ab humana contrectatione semotos. quam illos immortales et beatos. et alibi: Rex magnus super omnes deos 55. sed utrum hi. non eos velle per tale religionis obsequium nisi unum Deum coli. et alibi: Confitemini Deo deorum 54. id est dii hominum in populo Dei constitutorum. non potest intellegi deus daemoniorum. sicuti sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus Deus Pater. cur eos tamquam adiutores colere debeamus. 12 LIBER X BREVICULUS 1. id est quos gentes pro diis habent. tamen ita detestabile est nomen daemonum. Verum tamen cum a nobis quaeritur: "Si homines dicti sunt dii. Ego. De superna illuminatione quid Plotinus Platonicus senserit. 2. esse quaerendum. Qui autem medii sunt communem habendo immortalitatem cum superioribus. id est immortales et beatos. ideo terribilis. qualescumque illi sint et quolibet vocabulo digni sint. quos deos appellant. an etiam sibi sacrificari velint. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei. Quos autem bonos et ideo non solum immortales. quod nos ex eorum immortalium beatorum numero missos Angelos esse dicimus. Non multum ergo de nomine disceptandum est. 148 . 2. non tamen dicti sunt dii deorum.. a quo creati et cuius participatione beati sunt. quos potius ut deceptores vitare debemus. qui ea fruuntur beatitudine. quos immortales tantum. per quem omnia et nos per ipsum 61. qui in caelis sunt. a quibus utraque differentia separantur. Super omnes ergo Deos dixit. Sequitur enim: Quoniam omnes dii gentium daemonia. medios non esse ad immortalem beatitudinem perducendis mortalibus miseris. sub quo terrore Domino dicebant: Venisti perdere nos? 57 Illud vero. non etiam beatos audent dicere. quamvis nominis controversia videatur. et super hos deos Rex magnus. 23. qui dictus est: Deus deorum. quae sunt daemonia. Dominus autem caelos fecit 56. cur dictum sit.. illis autem non placet. quod in populo Dei sunt. Veram beatitudinem sive angelis sive hominibus per unum Deum tribui etiam Platonicos definisse. Nunc ergo ita liber iste claudatur. quodlibet vocentur. Potest itaque intellegi horum deorum Deus. beatitudinem. Unde nihil habent amici daemonum quod dignum afferant. invidere nobis <possunt> potius quam praebere. quia etsi appellentur dii immortales illi et beati. dii estis et filii Excelsi omnes 58. ideo inter nos et ipsos paene nulla dissensio est. ad quam Deum colendo cupiunt homines pervenire?". miseriam cum inferioribus. quoniam merito malitiae miseri sunt.immortalem beatamque creaturam deos appellant. sed gentium. dii estis et filii Excelsi omnes 60. aut certe ita immortales et beatos. qui tamen facti et creati sunt. ex quo omnia et nos in ipso. quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur. sed per daemones fieri credunt. quia et in nostris sacris Litteris legitur: Deus deorum Dominus locutus est 53. qui dictus est Rex magnus super omnes deos. Illud autem ubi scriptum est: Terribilis est super omnes deos. ut hoc modis omnibus a sanctis Angelis nos removere debeamus. ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere deum infidelis auderet infirmitas? Quod in homine facile est evitare. verum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter vitam beatam post mortem adipiscendam colendos putant. qui dictus est Deus deorum 59.magis homini quam angelo convenit. . adiuvante ipso in sequenti libro diligentius disseremus. 23. Sed homines quoque in populo Dei eadem Scriptura deos appellat. uni tantum Deo. quos ob hoc ipsum colendos putant. qui Dei voluntatem hominibus annuntiarent.. et Rex magnus super omnes deos absit ut dicatur rex magnus super omnia daemonia. dixi. ut sciamus immortales et beatos. 3. inquit. quanto magis immortales eo nomine digni sunt.. sive in caelo sive in terra. et unus Dominus Iesus Christus. ubi dicitur: Deus deorum. quia hoc ministerium non per illos. quem per Angelos vel per homines alloquitur Deus.. . quid respondebimus nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos.sed neuter sacrificio honorandus. Hinc est quod ait Apostolus: Etsi sunt qui dicuntur dii. Illud vero. cum res ipsa ita clareat. ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum. deinceps ostenditur. ut ab scrupulo dubitationis aliena sit. ut tamen daemones bonos.

deviarunt colendo angelos seu bonos seu malos honore divino. De vero perfectoque sacrificio. quo providentiae Dei serviunt. 22. qui non sibi. De miraculis. qui de miraculis.3. 24. 12. sed etiam propter temporalia beneficia. qui se visibile saepe praestiterit. Quod sanctorum angelorum ea sit in nos dilectio. De uno Deo colendo non solum propter aeterna. Quae ratio sit visibilis sacrificii. De illicitis artibus erga daemonum cultum. An de promerenda beata vita his angelis sit credendum. ut nos non suos. quod solum naturam humanam purgat atque renovat. sed in Deo permanendo vicerunt. 4. De uno veroque principio. 5. negant ecclesiasticis Libris esse credendum. quod uni vero et invisibili Deo offerri docet vera religio. 14. 149 . 11. quae Deus ad corroborandam fidem piorum etiam per angelorum ministerium promissis suis adhibere dignatus est. De summo veroque sacrificio. 20. quibus Dei populus eruditus est. quia universa in ipsius providentiae potestate consistunt. in qua petit de diversitate daemonum se doceri. De arca Testamenti miraculisque signorum. 8. qui se coli exigunt honore divino. Omnes sanctos et sub legis tempore et sub prioribus saeculis in sacramento et fide Christi iustifica tos fuisse. sed unius veri Dei velint esse cultores. De invisibili Deo. quae Deus non requirit. 17. Contra eos. 6. an vero illis. De theurgia. sed uni Deo sancta praecipiunt religione serviri. Quod uni vero Deo sacrificium debeatur. quae per sanctorum angelorum ministerium Deus verus operatur. De ministerio sanctorum Angelorum. 25. 21. De vero Dei cultu. De principiis in quibus Platonici purgationem animae esse profitentur. 23. in quibus Porphyrius Platonicus quaedam probando. Unde sit sanctis adversum daemones potestas et unde cordis vera purgatio. qui aerios spiritus non placando ipsos. quae requirit. sed ad significationem eorum offerri voluit. 9. 19. quamvis creatorem universitatis intellexerint. quae ad commendendam legis ac promissionis auctoritatem divinitus facta sunt. 16. sed secundum quod poterant ferre cernentes. De epistula Porphyrii ad Anebontem Aegyptium. 15. a quo Platonici. 7. quod ipse Dei et hominum Mediator effectus est. 10. quaedam quasi improbando versatur. quae falsam purgationem animis daemonum invocatione promittit. De modo potestatis daemonibus datae ad glorificandos sanctos per tolerantiam passionum. De miraculis. non secundum quod est. De sacrificiis. 18. 13.

26. De inconstantia Porphyrii inter confessionem veri Dei et cultum daemonum fluctuantis. 27. De impietate Porphyrii, qua etiam Apulei transcendit errorem. 28. Quibus persuasionibus Porphyrius obcaecatus non potuerit veram sapientiam, quod est Christus, agnoscere. 29. De incarnatione Domini nostri Iesu Christi, quam confiteri Platonicorum erubescit impietas. 30. Quanta Platonici dogmatis Porphyrius refutaverit et dissentiendo correxerit. 31. Contra argumentum. Platonicorum, quo animam humanam Deo asserunt esse coaeternam. 32. De universali via animae liberandae, quam Porphyrius male quaerendo non repperit, et quam sola gratia Christiana reseravit. LIBER DECIMUS QUAE AETERNAE VITAE SIT RELIGIO Quae ad veram religionem attineant

Angelis placet ut uni Deo sacrificemus.
1. 1. Omnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines velle 1. Qui autem sint vel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controversiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriverunt, quas in medium adducere atque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octavo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata vita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo vero, qui etiam effector est deorum, an plurimis diis religione sacrisque serviendo pervenire possimus: non etiam hic eadem repeti exspectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculare memoriam 2. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet immortalem ac rationalem vel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines appetunt, id est vitam beatam, quemquam isti assecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit 3. Sed quia ipsi quoque sive cedentes vanitati errorique populorum sive, ut ait Apostolus, Evanescentes in cogitationibus suis 4 multos deos colendos ita putaverunt vel putari voluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus divinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parva ex parte respondimus: nunc videndum ac disserendum est, quantum Deus donat, immortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti 5, quos isti deos et ex quibus quosdam vel bonos daemones vel nobiscum Angelos nominant 6, quo modo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus.

Dei cultus servitus appellatur.
1. 2. Hic est enim divinitati vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit latinum, graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. quippe nostri, ubicumque sanctarum Scripturarum positum est, interpretati sunt "servitutem" 7. Sed ea servitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere 8, alio nomine Graece nuncupari solet 9; vero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum 10. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica vel recordatione vel praesentia frequentamus. Nec

150

solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc verbo et agricolae et coloni et incolae vocantur, et ipsos deos non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique venerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos 11; non sicut appellantur coloni, qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni 12. Ab incolendo enim colonos vocavit, non ab agricultura. Hinc et civitates a maioribus civitatibus velut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione verbi huius omnino verissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest.

An pietas sit tantum religionis officium.
1. 3. Nam et ipsa religio quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur (unde isto nomine interpretati sunt nostri eam, quae Graece dicitur 13): tamen quia latina loquendi consuetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio 14, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu deitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam videtur hoc verbum a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri 15. Pietas quoque proprie Dei cultus 16 intellegi solet, quam graeci vocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur 17; quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus eaque sibi vel pro sacrificiis vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius 18; quem sane Graeci nullo suo sermonis usu vocant, quamvis pro misericordia illorum etiam vulgus usurpet 19. Unde in quibusdam Scripturarum locis 20, ut distinctio certior appareret, non , quod ex bono cultu, sed , quod ex Dei cultu compositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno verbo enuntiare non possumus. Quae itaque graece nuncupatur et latine interpretatur "servitus", sed ea qua colimus Deum 21; vel quae graece, latine autem "religio" dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; vel quam illi , nos vero non uno verbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare 22: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui verus est Deus facitque suos cultores deos 23. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus immortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos volunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos volunt, profecto inde volunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde nos?

Participes nos esse Dei Plotinus et Ioannes docent.
2. Sed non est nobis ullus cum his excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandaverunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili, quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo illustrantur, ut clareant atque eius participatione perfecti beatique subsistant 24. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse universitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter illuminante intellegibiliter lucet 25. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis amplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna 26. Lunam quippe solis obiectu illuminari putant 27. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intellegit, quos in caelestibus sedibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi vitam beatam et lumen intellegentiae veritatis 28, quam unde praebetur et nobis, consonans Evangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes; hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 29. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem vel intellectualem, qualis erat in Ioanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Ioannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus 30.

151

Quid platonici de Deo et diis senserint.
3. 1. Quae cum ita sint, si Platonici vel quicumque alii ista senserunt cognoscentes Deum sicut Deum glorificarent et gratias agerent nec evanescerent in cogitationibus suis 31 nec populorum erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis immortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut immortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum.

Vera est religio Deum cognoscere ipsumque et alios amare.
3. 2. Huic nos servitutem, quae graece dicitur, sive in quibusque sacramentis sive in nobis ipsis debemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus 32, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, quoniam nec mole distenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, eius est altare cor nostrum; eius Unigenito eum sacerdote placamus; ei cruentas victimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius veritate certamus; eum suavissimo adolemus incenso 33, cum in eius conspectu pio sanctoque amore flagramus; ei dona eius in nobis nosque ipsos vovemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne volumine temporum ingrata subrepat oblivio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne fervidam caritatis 34. Ad hunc videndum, sicut videri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes vel potius religentes (amiseramus enim neglegentes) hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur 35, ad eum dilectione tendimus, ut perveniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu veris impletur fecundaturque virtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota virtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic complentur duo illa praecepta in quibus tota Lex pendet et Prophetae: Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota mente tua, et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 36. Ut enim homo se diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret, ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud vult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo 37. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec vera religio, haec recta pietas, haec tantum Deo debita servitus. Quaecumque igitur immortalis potestas quantalibet virtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei vult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia privatur Deo; si autem colit Deum, non vult se coli pro Deo. Illi enim potius divinae sententiae suffragatur et dilectionis viribus favet, qua scriptum est: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 38.

Alias Deus hominesque coluntur.
4. Nam, ut alia nunc taceam, quae pertinent ad religionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi Deo. Multa denique de cultu divino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, sive humilitate nimia sive adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et venerandi, si autem multum eis additur, <et> adorandi: quis vero sacrificandum censuit nisi ei, quem Deum aut scivit aut putavit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobavit sacrificium, minoris aspexit 39.

Vera religio in sacrificio consummatur quod...
5. Quis autem ita desipiat, ut existimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis divina Scriptura testetur, ne longum faciamus, breve illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Dominus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges 40. Non solum igitur pecore vel qualibet alia re corruptibili atque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si viderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in victimis pecorum 41, quae nunc Dei populus legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae

152

aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eumdem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo visibile invisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens apud Prophetam vel ipse Propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si voluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contritus; cor contritum et humiliatum Deus non spernet 42. Intueamur quem ad modum, ubi Deum dixit nolle sacrificium, ibi Deum ostendit velle sacrificium. Non vult ergo sacrificium trucidati pecoris, et vult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolle dixit, hoc significatur, quod eum velle subiecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quo modo ab stultis ea velle creditur, velut suae gratia voluptatis. Nam si ea sacrificia quae vult (quorum hoc unum est: cor contritum et humiliatum dolore paenitendi) nollet eis sacrificiis significari, quae velut sibi delectabilia desiderare putatus est: non utique de his offerendis in Lege vetere praecepisset 43. Et ideo mutanda erant opportuno certoque iam tempore, ne ipsi Deo desiderabilia vel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae et plenitudo eius. Numquid manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? 44 Tamquam diceret: utique si mihi essent necessaria, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subiungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua et invoca me in die tribulationis, et eximam te et glorificabis me 45. Item apud alium Prophetam: In quo, inquit, adprehendam Dominum, assumam Deum meum excelsum? Si apprehendam illum in holocaustis, in vitulis anniculis? Si acceptaverit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus hircorum pinguium? Si dedero primogenita mea impietatis, fructum ventris mei pro peccato animae meae? Si annuntiatum est tibi, homo, bonum? Aut quid Dominus exquirat a te nisi facere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? 46 Et in huius Prophetae verbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In Epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite oblivisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo 47. Ac per hoc ubi scriptum est: Misericordiam volo quam sacrificium 48 nihil aliud quam sacrificium sacrificio praelatum oportet intellegi; quoniam illud, quod ab omnibus appellatur sacrificium, signum est veri sacrificii. Porro autem misericordia verum sacrificium est; unde dictum est, quod paulo ante commemoravi: Talibus enim sacrificiis placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi sive templi multis modis de sacrificiis leguntur divinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut scriptum est, tota lex pendet et Prophetae 49.

...intus in animo exterius comunione exhibetur.
6. Proinde verum sacrificium est omne opus, quo agitur, ut sancta societate inhaereamus Deo, relatum scilicet ad illum finem boni, quo veraciter beati esse possimus. Unde et ipsa misericordia, qua homini subvenitur, si non propter Deum fit, non est sacrificium. Etsi enim ab homine fit vel offertur, tamen sacrificium res divina est, ita ut hoc quoque vocabulo id Latini veteres appellaverint 50. Unde ipse homo Dei nomine consecratus et Deo votus, in quantum mundo moritur ut Deo vivat, sacrificium est. Nam et hoc ad misericordiam pertinet, quam quisque in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo 51. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo 52, sacrificium est. Ad quod exhortans Apostolus ait: Obsecro itaque vos, fratres, per miserationem Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum 53. Si ergo corpus, quo inferiore tamquam famulo vel tamquam instrumento utitur anima, cum eius bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est: quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum, ut igne amoris eius accensa formam concupiscentiae saecularis amittat eique tamquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex eius pulchritudine acceperit, fit sacrificium! quod idem Apostolus consequenter adiungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo; sed reformamini in novitate mentis vestrae ad probandum vos quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum 54. Cum igitur vera sacrificia opera sint misericordiae sive in nos ipsos sive in proximos, quae referuntur ad Deum; opera vero misericordiae non ob aliud fiant, nisi ut a miseria liberemur ac per hoc ut beati simus (quod non fit nisi bono illo, de quo dictum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 55): profecto efficitur, ut tota ipsa redempta civitas, hoc est congregatio societasque sanctorum, universale sacrificium offeratur Deo per sacerdotem magnum, qui etiam se ipsum obtulit in passione pro nobis, ut tanti capitis corpus essemus, secundum formam servi 56. Hanc enim obtulit, in hac oblatus est, quia secundum hanc mediator est, in hac sacerdos, in hac sacrificium est. Cum itaque nos hortatus esset Apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium nostrum, et non

153

conformemur huic saeculo, sed reformemur in novitate mentis nostrae: ad probandum quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum, quod totum sacrificium nos ipsi sumus: Dico enim, inquit, per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus, qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam; sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent: ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra, habentes dona diversa secundum gratiam, quae data est nobis 57. Hoc est sacrificium Christianorum: Multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat Ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur.

Quos angelorum officium in civitate Dei sit.
7. Merito illi in caelestibus sedibus constituti immortales et beati, qui Creatoris sui participatione congaudent, cuius aeternitate firmi, cuius veritate certi, cuius munere sancti sunt, quoniam nos mortales et miseros, ut immortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificari, sed ei, cuius et ipsi nobiscum sacrificium se esse noverunt. Cum ipsis enim sumus una civitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, civitas Dei 58; cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. De illa quippe superna civitate, ubi Dei voluntas intellegibilis atque incommutabilis lex est, de illa superna quodam modo curia (geritur namque ibi cura de nobis) ad nos ministrata per Angelos sancta illa Scriptura descendit, ubi legitur: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 59. Huic Scripturae, huic legi, praeceptis talibus tanta sunt attestata miracula, ut satis appareat, cui nos sacrificari velint immortales ac beati, qui hoc nobis volunt esse quod sibi.

Miracula facta sunt attestantia promissa Dei...
8. Nam nimis vetera si commemorem, longius quam sat est revolvere videbor, quae miracula facta sint attestantia promissis Dei, quibus ante annorum milia praedixit Abrahae, quod in semine eius omnes gentes benedictionem fuerant habiturae 60. Quis enim non miretur eidem Abrahae filium peperisse coniugem sterilem eo tempore senectutis, quo parere nec fecunda iam posset 61, atque in eiusdem Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 62, eidemque Abrahae praedictum ab Angelis caeleste incendium Sodomorum, quos Angelos hominibus similes hospitio susceperat et per eos de prole ventura Dei promissa tenuerat 63, ipsoque imminente iam incendio miram de Sodomis per eosdem Angelos liberationem Loth filii fratris eius, cuius uxor in via retro respiciens atque in salem repente conversa 64 magno admonuit sacramento neminem in via liberationis suae praeterita desiderare debere? Illa vero quae et quanta sunt, quae iam per Moysen pro populo Dei de iugo servitutis eruendo in Aegypto mirabiliter gesta sunt, ubi magi Pharaonis, hoc est regis Aegypti, qui populum illum dominatione deprimebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut mirabilius vincerentur! Illi enim faciebant veneficiis et incantationibus magicis, quibus sunt mali angeli, hoc est daemones, dediti; Moyses autem tanto potentius, quanto iustius, nomine Dei, qui fecit caelum et terram, servientibus Angelis eos facile superavit 65. Denique in tertia plaga deficientibus magis decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione completae sunt, quibus ad Dei populum dimittendum Pharaonis et Aegyptiorum dura corda cesserunt. Moxque paenituit, et cum abscedentes Hebraeos consequi conarentur, illis diviso mari per siccum transeuntibus unda hinc atque hinc in sese redeunte cooperti et oppressi sunt 66. Quid de illis miraculis dicam, quae, cum in deserto idem populus ductaretur, stupenda divinitate crebuerunt: aquas, quae bibi non poterant misso in eas, sicut Deus praeceperat, ligno amaritudine caruisse sitientesque satiasse 67; manna esurientibus venisse de caelo et, cum esset colligentibus constituta mensura, quidquid amplius quisque collegerat, exortis vermibus putruisse, ante diem vero sabbati duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat, nulla putredine violatum 68; desiderantibus carne vesci, quae tanto populo nulla sufficere posse videbatur, volatilibus castra completa et cupiditatis ardorem fastidio satietatis exstinctum 69; obvios hostes transitumque prohibentes atque proeliantes orante Moyse manibusque eius in figuram crucis extentis nullo Hebraeorum cadente prostratos 70; seditiosos in populo Dei ac sese ab ordinata divinitus societate dividentes ad exemplum visibile invisibilis poenae vivos terra dehiscente submersos 71; virga percussam petram tantae multitudini abundantia fluenta fudisse 72; serpentum morsus mortiferos, poenam iustissimam peccatorum, in ligno exaltato atque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subveniretur afflicto, et mors morte destructa velut crucifixae mortis similitudine signaretur 73? Quem sane serpentem propter facti memoriam reservatum cum postea populus

154

errans tamquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo serviens cum magna pietatis laude contrivit 74.

...quibus cedit theurgia et magia.
9. 1. Haec et alia multa huiuscemodi, quae omnia commemorare nimis longum est, fiebant ad commendandum unius Dei veri cultum et multorum falsorumque prohibendum. Fiebant autem simplici fide atque fiducia pietatis, non incantationibus et carminibus nefariae curiositatis arte compositis, quam vel magian vel detestabiliore nomine goetian vel honorabiliore theurgian vocant 75, qui quasi conantur ista discernere et illicitis artibus deditos alios damnabiles, quos et maleficos vulgus appellat (hos enim ad goetian pertinere dicunt), alios autem laudabiles videri volunt, quibus theurgian deputant; cum sint utrique ritibus fallacibus daemonum obstricti sub nominibus angelorum.

Incerte loquitur Porphyrius de consecrationibus theurgicis.
9. 2. Nam et Porphyrius quamdam quasi purgationem animae per theurgian, cunctanter tamen et pudibunda quodam modo disputatione promittit; reversionem vero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat; ut videas eum inter vitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem sententiis alternantibus fluctuare. Nunc enim hanc artem tamquam fallacem et in ipsa actione periculosam et legibus prohibitam cavendam monet; nunc autem velut eius laudatoribus cedens utilem dicit esse mundandae parti animae, non quidem intellectuali, qua rerum intellegibilium percipitur veritas, nullas habentium similitudines corporum; sed spiritali, qua corporalium rerum capiuntur imagines 76. Hanc enim dicit per quasdam consecrationes theurgicas, quas teletas vocant, idoneam fieri atque aptam susceptioni spirituum et Angelorum et ad videndos deos. Ex quibus tamen theurgicis teletis fatetur intellectuali animae nihil purgationis accedere, quod eam faciat idoneam ad videndum Deum suum et perspicienda ea, quae vere sunt. Ex quo intellegi potest, qualium deorum vel qualem visionem fieri dicat theurgicis consecrationibus, in qua non ea videntur, quae vere sunt. Denique animam rationalem sive, quod magis amat dicere, intellectualem, in sua posse dicit evadere, etiamsi quod eius spiritale est nulla theurgica fuerit arte purgatum; porro autem a theurgo spiritalem purgari hactenus, ut non ex hoc ad immortalitatem aeternitatemque perveniat. Quamquam itaque discernat a daemonibus Angelos, aeria loca esse daemonum, aetheria vel empyria disserens Angelorum, et admoneat utendum alicuius daemonis amicitia, quo subvectante vel paululum a terra possit elevari quisque post mortem, aliam vero viam esse perhibeat ad Angelorum superna consortia: cavendam tamen daemonum societatem expressa quodam modo confessione testatur, ubi dicit animam post mortem luendo poenas cultum daemonum a quibus circumveniebatur horrescere; ipsamque theurgian, quam velut conciliatricem Angelorum deorumque commendat, apud tales agere potestates negare non potuit, quae vel ipsae invideant purgationi animae, vel artibus serviant invidorum, querelam de hac re Chaldaei nescio cuius expromens: Conqueritur, inquit, vir in Chaldaea bonus, purgandae animae magno in molimine frustratos sibi esse successus, cum vir ad eadem potens tactus invidia adiuratas sacris precibus potentias alligasset, ne postulata concederent. Ergo et ligavit ille, inquit, et iste non solvit. Quo indicio dixit apparere theurgian esse tam boni conficiendi quam mali et apud deos et apud homines disciplinam; pati etiam deos et ad illas perturbationes passionesque deduci, quas communiter daemonibus et hominibus Apuleius attribuit 77; deos tamen ab eis aetheriae sedis altitudine separans et Platonis asserens in illa discretione sententiam 78.

Theurgia dii compescuntur ne adsint.
10. Ecce nunc alius Platonicus, quem doctiorem ferunt, Porphyrius, per nescio quam theurgicam disciplinam etiam ipsos deos obstrictos passionibus et perturbationibus dicit, quoniam sacris precibus adiurari tenerique potuerunt, ne praestarent animae purgationem, et ita terreri ab eo, qui imperabat malum, ut ab alio, qui poscebat bonum, per eamdem artem theurgicam solvi illo timore non possent et ad dandum beneficium liberari. Quis non videat haec omnia fallacium daemonum esse commenta, nisi eorum miserrimus servus et a gratia veri liberatoris alienus? Nam si haec apud deos agerentur bonos, plus ibi utique valeret beneficus purgator animae quam malevolus impeditor. Aut si diis iustis homo, pro quo agebatur, purgatione videbatur indignus, non utique ab invido territi nec, sicut ipse dicit, per metum valentioris numinis impediti, sed iudicio libero id negare debuerunt. Mirum est autem, quod benignus ille Chaldaeus, qui theurgicis sacris animam purgare cupiebat, non invenit aliquem superiorem deum, qui vel plus terreret atque ad bene faciendum cogeret territos deos, vel ab eis terrentem compesceret, ut libere bene facerent; si

155

tamen theurgo bono sacra defuerunt, quibus ipsos deos, quos invocabat animae purgatores, prius ab illa timoris peste purgaret. Quid enim causae est, cur deus potentior adhiberi possit a quo terreantur, nec possit a quo purgentur? An invenitur deus qui exaudiat invidum et timorem diis incutiat ne bene faciant; nec invenitur Deus qui exaudiat benevolum et timorem diis auferat ut bene faciant? O theurgia praeclara, o animae praedicanda purgatio, ubi plus imperat immunda invidentia, quam impetrat pura beneficientia! immo vero malignorum spirituum cavenda et detestanda fallacia, et salutaris audienda doctrina. Quod enim qui has sordidas purgationes sacrilegis ritibus operantur quasdam mirabiliter pulchras, sicut iste commemorat, vel Angelorum imagines vel deorum tamquam purgato spiritu vident (si tamen vel tale aliquid vident), illud est, quod Apostolus dicit: Quoniam satanas transfigurat se velut angelum lucis 79. Eius enim sunt illa phantasmata, qui miseras animas multorum falsorumque deorum fallacibus sacris cupiens irretire et a vero veri Dei cultu, quo solo mundantur et sanantur, avertere, sicut de Proteo dictum est, formas se vertit in omnes 80, hostiliter insequens, fallaciter subveniens, utrobique nocens.

Anebonti Porphyrius quaedam ludibria magiae...
11. 1. Melius sapuit iste Porphyrius, cum ad Anebontem scripsit Aegyptium, ubi consulenti similis et quaerenti et prodit artes sacrilegas et evertit. Et ibi quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob imprudentiam trahere humidum vaporem et ideo non in aethere, sed in aere esse sub luna atque in ipso lunae globo; verum tamen non audet omnes fallacias et malitias et ineptias, quibus merito movetur, omnibus daemonibus dare. Quosdam namque benignos daemones more appellat aliorum, cum omnes generaliter imprudentes esse fateatur. Miratur autem quod non solum dii alliciantur victimis, sed etiam compellantur atque cogantur facere quod homines volunt; et si corpore et incorporalitate dii a daemonibus distinguuntur, quo modo deos esse existimandum sit solem et lunam et visibilia cetera in caelo, quae corpora esse non dubitat; et si dii sunt, quo modo alii benefici, alii malefici esse dicantur; et quo modo incorporalibus, cum sint corporei, coniungantur. Quaerit etiam veluti dubitans, utrum in divinantibus et quaedam mira facientibus animae sint passiones an aliqui spiritus extrinsecus veniant, per quos haec valeant; et potius venire extrinsecus conicit, eo quod lapidibus et herbis adhibitis et alligent quosdam, et aperiant clausa ostia, vel aliquid eius modi mirabiliter operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddam genus, cui exaudire sit proprium, natura fallax, omniforme, multimodum, simulans deos et daemones et animas defunctorum, et hoc esse quod efficiat haec omnia quae videntur bona esse vel prava; ceterum circa ea, quae vere bona sunt, nihil opitulari, immo vero ista nec nosse, sed et male conciliare et insimulare atque impedire nonnumquam virtutis sedulos sectatores, et plenum esse temeritatis et fastus, gaudere nidoribus, adulationibus capi, et cetera, quae de hoc genere fallacium malignorumque spirituum, qui extrinsecus in animam veniunt humanosque sensus sopitos vigilantesve deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed tam tenuiter suspicatur aut dubitat, ut haec alios asserat opinari 81. Difficile quippe fuit tanto philosopho cunctam diabolicam societatem vel nosse vel fidenter arguere, quam quaelibet anicula christiana nec cunctatur esse, et liberrime detestatur. Nisi forte iste et ipsum, ad quem scribit, Anebontem tamquam talium sacrorum praeclarissimum antistitem et alios talium operum tamquam divinorum et ad deos colendos pertinentium admiratores verecundatur offendere.

...et absurda edisserit.
11. 2. Sequitur tamen et ea velut inquirendo commemorat, quae sobrie considerata tribui non possunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quaerit enim cur tamquam melioribus invocatis quasi peioribus imperetur, ut iniusta praecepta hominis, exsequantur; cur attrectatum re Veneria non exaudiant imprecantem, cum ipsi ad incestos quosque concubitus quoslibet ducere non morentur; cur animantibus suos antistites oportere abstinere denuntient, ne vaporibus profecto corporeis polluantur, ipsi vero et aliis vaporibus illiciantur et nidoribus hostiarum, cumque a cadaveris contactu prohibeatur inspector, plerumque illa cadaveribus celebrentur; quid sit, quod non daemoni vel alicui animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque caelestium homo vitio cuilibet obnoxius intendit minas eosque territat falso, ut eis extorqueat veritatem. Nam et caelum se collidere comminatur et cetera similia homini impossibilia, ut illi dii tamquam insipientissimi pueri falsis et ridiculis comminationibus territi quod imperatur efficiant. Dicit etiam scripsisse Chaeremonem quemdam, talium sacrorum vel potius sacrilegiorum peritum, ea, quae apud Aegyptios sunt celebrata rumoribus vel de Iside vel de Osiri marito eius, maximam vim habere cogendi deos, ut faciant imperata, quando ille, qui carminibus cogit, ea se prodere vel evertere comminatur, ubi se etiam Osiridis membra dissipaturum terribiliter dicit, si facere iussa neglexerint 82. Haec atque huiusmodi vana et insana hominem diis minari, nec quibuslibet, sed ipsis

156

caelestibus et siderea luce fulgentibus, nec sine effectu, sed violenta potestate cogentem atque his terroribus ad facienda quae voluerit perducentem, merito Porphyrius admiratur; immo vero sub specie mirantis et causas rerum talium requirentis dat intellegi illos haec agere spiritus, quorum genus superius sub aliorum opinatione descripsit, non, ut ipse posuit, natura, sed vitio fallaces, qui simulant deos et animas defunctorum, daemones autem non, ut ait ipse, simulant, sed plane sunt. Et quod ei videtur herbis et lapidibus et animantibus et sonis certis quibusdam ac vocibus et figurationibus atque figmentis, quibusdam etiam observatis in caeli conversione motibus siderum fabricari in terra ab hominibus potestates idoneas variis effectibus exsequendis, totum hoc ad eosdem ipsos daemones pertinet ludificatores animarum sibimet subditarum et voluptaria sibi ludibria de hominum erroribus exhibentes. Aut ergo re vera dubitans et inquirens ista Porphyrius ea tamen commemorat, quibus convincantur et redarguantur, nec ad eas potestates, quae nobis ad beatam vitam capessendam favent, sed ad deceptores daemones pertinere monstrentur; aut, ut meliora de philosopho suspicemur, eo modo voluit hominem aegyptium talibus erroribus deditum et aliqua magna se scire opinantem non superba quasi auctoritate doctoris offendere, nec aperte adversantis altercatione turbare, sed quasi quaerentis et discere cupientis humilitate ad ea cogitanda convertere et quam sint contemnenda vel etiam devitanda monstrare. Denique prope ad epistulae finem petit se ab eo doceri, quae sit ad beatitudinem via ex aegyptia sapientia 83. Ceterum illos, quibus conversatio cum diis ad hoc esset, ut ob inveniendum fugitivum vel praedium comparandum, aut propter nuptias vel mercaturam vel quid huius modi mentem divinam inquietarent, frustra eos videri dicit coluisse sapientiam 84; illa etiam ipsa numina, cum quibus conversarentur, etsi de ceteris rebus vera praedicerent, tamen quoniam de beatitudine nihil cautum nec satis idoneum monerent, nec deos illos esse nec benignos daemones, sed aut illum, qui dicitur fallax, aut humanum omne commentum. Patrocinium suscipimus verae religionis (12-32)

Deus immutabilis visibilia signa facit in rerum natura...
12. Verum quia tanta et talia geruntur his artibus, ut universum modum humanae facultatis excedant: quid restat, nisi ut ea, quae mirifice tamquam divinitus praedici vel fieri videntur nec tamen ad unius Dei cultum referuntur, cui simpliciter inhaerere fatentibus quoque Platonicis et per multa testantibus solum beatificum bonum est, malignorum daemonum ludibria et seductoria impedimenta, quae vera pietate cavenda sunt, prudenter intellegantur? Porro autem quaecumque miracula sive per Angelos sive quocumque modo ita divinitus fiunt, ut Dei unius, in quo solo beata vita est, cultum religionemque commendent, ea vere ab eis vel per eos, qui nos secundum veritatem pietatemque diligunt, fieri ipso Deo in illis operante credendum est. Neque enim audiendi sunt, qui Deum invisibilem visibilia miracula operari negant, cum ipse etiam secundum ipsos fecerit mundum, quem certe visibilem negare non possunt. Quidquid igitur mirabile fit in hoc mundo, profecto minus est quam totus hic mundus, id est caelum et terra et omnia quae in eis sunt, quae certe Deus fecit. Sicut autem ipse, qui fecit, ita modus quo fecit occultus est et incomprehensibilis homini. Quamvis itaque miracula visibilium naturarum videndi assiduitate viluerint, tamen, cum ea sapienter intuemur, inusitatissimis rarissimisque maiora sunt. Nam et omni miraculo, quod fit per hominem, maius miraculum est homo. Quapropter Deus, qui fecit visibilia caelum et terram, non dedignatur facere visibilia miracula in caelo vel terra, quibus ad se invisibilem colendum excitet animam adhuc visibilibus deditam; ubi vero et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt quaecumque futura sunt. Nam temporalia movens temporaliter non movetur, nec aliter novit facienda quam facta, nec aliter invocantes exaudit quam invocaturos videt. Nam et cum exaudiunt Angeli eius, ipse in eis exaudit, tamquam in vero nec manu facto templo suo, sicut in hominibus sanctis suis, eiusque temporaliter fiunt iussa aeterna eius lege conspecta 85.

...et in hominum rebus gestis...
13. Nec movere debet, quod, cum sit invisibilis, saepe visibiliter patribus apparuisse memoratur 86. Sicut enim sonus, quo auditur sententia in silentio intellegentiae constituta, non est hoc quod ipsa: ita et species, qua visus est Deus in natura invisibili constitutus, non erat quod ipse. Verum tamen ipse in eadem specie corporali videbatur, sicut illa sententia ipsa in sono vocis auditur; nec illi ignorabant invisibilem Deum in specie corporali, quod ipse non erat, se videre. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temet ipsum, scienter ut videam te 87. Cum igitur oporteret Dei legem in edictis Angelorum terribiliter dari 88, non uni homini paucisve sapientibus, sed universae genti et populo ingenti: coram eodem populo

157

quae omnia quasi abiecta et velocissime pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat. sed intellegibiliter. Dico autem vobis. in conspectu ipsius populi. quae prius haberet. et quod faciendum modis ineffabilibus audiunt et usque in ista visibilia atque sensibilia perducendum. 15. non sensibiliter. ita humani generis. Angeli ministri sunt salutis etiam miraculis. 1.. non temporaliter. . non tamen nisi ab uno Deo exspectare consuescit.. Haec autem lex distributione temporum data est. incunctanter atque indifficulter efficiunt. Sic itaque divinae providentiae placuit ordinare temporum cursum. postremo respondeant homines. qua coli unus iubebatur Deus. quo visibilia promittebantur divinitus praemia. sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum. . ne mens humana vel pro ipsis terrenis vitae transitoriae beneficiis cuiquam nisi vero animae Creatori et Domino subderetur. nisi inde formentur. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et vocum et rerum omnium contestatione praecipitur. ut ab illius cultu etiam in istorum desiderio non recedat. a quo facta sunt. isti autem illum prohibere non audeant: quibus potius sit credendum. in quibus et persona ipsius Dei. usque ad haec terrena et ima pertingere flosculorum atque foliorum pulchritudine comprobat.. cuius et ipsi contemplatione beati sunt et nos futuros esse promittunt? Illa namque visio Dei tantae pulchritudinis visio est et tanto amore dignissima. insanit. quod hodie est et cras in clibanum mittitur. atque ut sint et bene se habeant. quae visibilibus sacramentis celebrarent multi.ut suam providentiam nobis edoceat. ad quem contemptu eorum et ab eis aversione perveniat. Quod si faenum agri.magna facta sunt in monte. 14. qui hunc omnem cultum uni Deo creatori omnium deberi dicunt eique reddendum vera pietate praecipiunt. sicut unum ex eis. quae praestare hominibus vel Angeli vel homines possunt. eius indigent. ut sine hac quibuslibet aliis bonis praeditum atque abundantem non dubitet Plotinus infelicissimum dicere 98. Cum ergo ad hunc unum quidam Angeli. accepisset 90. qui non est quod ipse 97. unus tamen colendus commendaretur Deus. in unius esse Omnipotentis potestate quisquis diffitetur.. an eis. non quidem per suam substantiam. ut dictum est. quae semper corruptibilibus oculis invisibilis permanet. non unius de turba. Non enim populus Israel sic Moysi credidit.. quidam vero ad se ipsos latria colendos signis mirabilibus excitent. cuius est intellegibilis atque ineffabilis pulchritudo. hoc enim sunt omnes illae artes vocabulo digniores. Hoc Dominus Iesus ibi ostendit. intellegerent pauci 96. lex in edictis Angelorum daretur de unius veri Dei cultu. qui eius veritate incommutabili perfruuntur immortaliter beati. sed mentis. qui se religionis ritibus coli volunt sibi sacra et sacrificia flagitantes a mortalibus exhiberi. non corporis aure. si ullus 158 . sed...et suum verbum in Scripturis intellegamus. quibus tamen significarentur aeterna. ita sane ut etiam illo tempore. haec facta sunt. sed spiritaliter. 16. ut a temporalibus ad aeterna capienda et a visibilibus ad invisibilia surgeretur 91. conspiciente multitudine metuenda et tremenda quae fiebant. ubi lex per unum dabatur 89. quantum sufficere divina providentia iudicabat. quia nec Salomon in tota gloria sua sic amictus est. Deus sic vestit: quanto magis vos. recta eruditio per quosdam articulos temporum tamquam aetatum profecit accessibus. qui in sua natura non corporaliter. aeternaliter nec incipit loqui nec desinit 95. quem ad modum suo Lycurgo Lacedaemonii. non laborant neque nent. Ille enim fecit. ut. De providentia certe Plotinus Platonicus disputat eamque a summo Deo. ubi ait: Considerate lilia agri. ut illi istos coli prohibeant. quod apud illum sincerius audiunt. quem ad modum dixi et in Actibus Apostolorum legitur 94. modicae fidei? 93 Optime igitur anima humana adhuc terrenis desideriis infirma ea ipsa. mirabilibus rerum signis et motibus apparebat ad eamdem legem dandam Creatori servire creaturam. ut ita dicam. Quibus igitur angelis de beata et sempiterna vita credendum esse censemus? Utrum eis. quod a Iove seu Apolline leges. quas condidit. Sicut autem unius hominis. sed certis indiciis per subiectam Creatori creaturam visibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae vocibus loqueretur. ubi forma intellegibilis et incommutabilis simul habens omnia perseverat 92. quod ad Dei populum pertinet. quae temporaliter exoptat bona infima atque terrena vitae huic transitoriae necessaria et prae illius vitae sempiternis beneficiis contemnenda.. respondeant Platonici. et hoc ita. promissa terrena. ministri eius et nuntii. respondeant quicumque philosophi. Omnia quippe. Cum enim lex dabatur populo. respondeant theurgi vel potius periurgi.

quae procurari atque mitigari daemonicis ritibus fallacissima eorum astutia perhibentur. qui non unum solum ac summum Deum. in qua unus Deus deorum religione sacrorum iussus est coli. Plus etiam dicam: si tantum hi mirabilibus factis humanas animas permoverent. quo discernuntur. respondeant. virtute ac magnitudine conferenda sunt. inquam. qui hoc prohibent et uni tantum Deo sacrificari iubent. quae nubes cum moveretur. castra ponebantur 109. certiora. et ubi staret. ubi et ampliora invenit quae miretur? . qui sacrificia sibi expetunt. sed maiestatem illius praedicantes faceret maiora. cui iubent hi qui et sibi et istis prohibent? Si nec isti nec illi ulla miracula facerent. sed daemones mali. nec boni nec bonorum deorum angeli sunt. finis ipse. falsam religionem facilius persuaderent. quod rationales creati sunt. alii vero quilibet prohibiti. quorum deorum angeli sunt: etiam sic eis praeponendi sunt illi. sed ei nos subdere volunt. cum responsa eius et quaedam humanis sensibus darentur signa ex illius Arcae loco. praeponendi eis sunt. magica scilicet vel theurgica! quorum pleraque specie tenus mortalium sensus imaginaria ludificatione decipiunt. miracula ne infirmis piis illi. Quo nomine satis significatur non Deum. cum debita sacerdotes veneratione portabant. quod navim. quas de Troia Aeneas fugiens advexit. ut per istos immortales nuntios non sui fastum. quae Arca testimonii nuncupata est. Porro si. qua simulacrum matris Phrygiae vehebatur. qui non uni sed plurimis sacrificia fieri volunt. quod etiam ipsa lex erat in tabulis conscripta lapideis et in Arca. quae in edictis data est Angelorum 106. sed illi iubent ut sacrificio serviamus. a quo ipsi non recesserunt. cuius et ipsi contemplatione beati sunt. legibus iudicata sunt prohibenda atque plectenda. Nam cum terram promissionis intrantibus eadem Arca transiret. quanto minus ea. castra movebantur.. quae vi ac potestate eorum fieri satis evidenter apparet. cum eorum nullus huic vetet. illi autem. qui sibi sacrificari iubent. sive tantum terrens sive etiam nocens. nequaquam ista visibilia miracula facere dignarentur: profecto non sensu corporis. ut est quod effigies deorum Penatium. Si ergo Angeli sibi expetunt sacrificium. sed se ipsos sacrificiis coli volunt: quod maius quam unius Dei contra eos eligendum est praesidium. qui tales deos coluerunt. quod Epidaurius serpens Aesculapio naviganti Romam comes adhaesit 101. Illis enim multi tanto minus sacrificiis colendi sunt. de cuius corruptione quaestio vertebatur. de loco in locum migrasse referuntur 99. et praeter voces. qui per illa omnia colebatur. Si autem angeli. quod similiter appellatum est tabernaculum testimonii 108. 159 . quae dixi. cui serviunt Angeli boni. cuius nos ipsi sacrificium esse debemus? Quae miracula conscripta sint in Iudaeorum historia. quod per diem nubes apparebat. his vero unus commendatur Deus. quae in populo Dei facta legimus. cui sacrificari sic iubent. sed uni tantum iuberent Deo: satis deberet pietas ipsa discernere. quales sunt inusitati partus animalium et caelo terraque rerum insolita facies. qui sacrificia sibi expetunt. ut non vera eligat quae sectetur. alii quidem ut sibi sacrificaretur. quod magis indicat eorum superba fallacia. qui non sibi. alii vero id vetarent. signumque erat. Reddita sunt autem illi legi magni miraculi testimonia praeter ista. sed ea dico. sed ratione mentis praeponenda eorum esset auctoritas. ut dixi. propior despumet in herbas 104. sed Deo creatori omnium. quid de vera religione descenderet. qui se nullis talibus indigere et Scripturarum suarum testificatione 105 et eorundem postea sacrificiorum remotione demonstrat. Cum vero Deus id egerit ad commendanda eloquia veritatis suae.. quale est lunam deponere. quae commendat historia (non ea dico. tantis hominum boumque conatibus immobilem redditam una muliercula zona alligatam ad suae pudicitiae testimonium movit et traxit 102. non sibi. clariora. quae illorum quoque populorum. quae ex illius Arcae loco edebantur. quaedam vero etsi nonnullis piorum factis videantur opere coaequari. 17. sed eis diis volunt.. in Arca erat posita 107. quando per sacrificium non sibi. quanto magis haec expetunt. ex aliqua parte vivit in eis. ut ait Lucanus.quae nulla sunt in religione gentium. sed voluntatis eius hinc testimonia perhiberi. incomparabiliter haec nostra ostendit excellere.naturae suae sensus. aqua impleto cribro de Tiberi neque perfluente abstulit controversiam 103. eo quod sensibus eorum quaedam stupenda monstrarent: quem tandem ita desipere libeat. quae intervallis temporum occultis ipsius mundi causis. qui non sibi. Proinde lex Dei. 16. qui unius Dei deorum angeli sunt. an illi uni. quod cotem Tarquinius novacula secuit 100. ut alicui alteri vetent. haec ergo atque huius modi nequaquam illis. eisne sacrificandum sit diis vel angelis. quae sicut ignis nocte fulgebat. posita. quid horum de fastu superbiae. quam tempore peregrinationis in heremo cum tabernaculo. 2. circumcludi solere vel contineri loco. quod virgo Vestalis. et ad eum nos pervenire.. verum tamen sub divina providentia constitutis et ordinatis monstrosa contingunt. cui serviunt. Illa quippe miracula deorum gentilium. Hinc enim ostendunt quam sincero amore nos diligant. sed tantum praeciperent. donec suppositas. cui uni isti sacrificari iubent.

quod nobis. sed per haec alia potiora significare testatur.Iordanes fluvius ex parte superiore subsistens et ex inferiore decurrens et ipsi et populo siccum praebuit transeundi locum 110. nullo ariete percussi 111. cui uni soli sacrificandum esse praecipiunt? Etiam visibile sacrificium uni Deo offertur. Nec dixit iste: Mihi autem divitiis abundare bonum est. At illae sine duce homine atque rectore ad Hebraeos viam pertinaciter gradientes nec revocatae mugitibus esurientium filiorum magnum sacramentum suis cultoribus reportarunt 112.. apertissime vetant. cuius in cordibus nostris invisibile sacrificium nos ipsi esse debemus. quae non solum in corporibus animalium. subiunxerunt et eas quo vellent ire siverunt. si de his rebus negat omnino ullis litteris esse credendum. illi vero tamquam invisibili invisibilia et maiora maiori meliorique meliora. uni Deo tantum iubens. quod nonnulli etiam philosophorum dicere non erubuerunt: Mihi voluptas corporis bonum est 116. quanto super omnes est magnus. cui supplicabant. excitemur. terrestribus. Qui autem putant haec visibilia sacrificia diis aliis congruere. Unde hoc opere nostro. Si autem illis haec exhibere voluerimus. in templo eam dei sui. cuius hunc iam decimum librum habemus in manibus. . sed mendaciter scripta? Quisquis hoc dicit. Hoc eum docuerat. qui solus diligens et dilectus beatos facit eorumque sacrificiorum tempora imperata praefiniens eaque per meliorem sacerdotem in melius mutanda praedicens non ista se appetere. non eos suscepimus refellendos. cui uni tantummodo sacrificandum sancti quoque Angeli eius miraculorum etiam contestatione monuerunt 118. septiens eadem Arca circumacta muri repente ceciderunt. non ut ipse his honoribus sublimetur. quem prae ceteris colebant.quae veritate et religione honestantur. bonum est. 18. Post haec etiam cum iam in terra promissionis essent et eadem Arca propter eorum peccata fuisset ab hostibus capta. et in eius ineffabilem incorporeumque complexum sancto desiderio ferebatur. infernis sacrificari vetat. Unde et ipse sacrificium eius factus erat. theurgicis credunt: quid causae est. sicut paulo ante commemoravi 113. Porro autem si multorum deorum cultores (qualescumque deos suos esse arbitrentur) ab eis facta esse miracula vel civilium rerum historiae vel libris magicis sive. sed magna terrendis salubriter erudiendisque mortalibus. Deinde ipsi prodigiis acti deformiusque puniti Arcam divini testimonii populo. quod honestius putant. adhaerere Deo bonum est. sed: Mihi. qui nostro Deo conditori sanctae et gloriosissimae civitatis deos suos praeferunt. Si enim philosophi praecipueque Platonici rectius ceteris sapuisse laudantur. quae omnibus caelestibus. unde ceperant. Sunt exempla in Litteris sanctis. et cum ad homines ita mittuntur. cur illis Litteris nolint credere ista facta esse. invenerunt collapsum deformiterque confractum. potest etiam dicere nec deos ullos curare mortalia. qui ceperant. ubi ea religio commendatur. sed ut nos ad eum colendum eique cohaerendum igne amoris eius accensi. non illi. Eius enim Propheta veracissimus ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 114. ad quod adipiscendum omnia officia referenda sunt 115. quae ad horam praedicationis eius fiunt. nescientes eum ipsum esse etiam mundi huius visibilis et mutabilis invisibilem et incommutabilem conditorem et vitae beatae non de his. quod divinam providentiam haec quoque rerum infima atque terrena administrare docuerunt numerosarum testimonio pulchritudinum. sed eos.. quorum et historia gentium testis est. De fine boni namque inter philosophos quaeritur. Tunc nobis favent nobisque congaudent atque ad hoc ipsum nos pro suis viribus adiuvant Angeli quique Virtutesque superiores et ipsa bonitate ac pietate potentiores. apertoque postridie simulacrum. cuius igne intellegibili correptus ardebat. cui res ipsas in corde quas significamus offerimus: ita sacrificantes non alteri visibile sacrificium offerendum esse noverimus quam illi. Deinde civitatis. etiam hic vim divinam explorare cupientes. quae prima hostilis occurrit more gentium deos plurimos colens. ut eorum praesentia sentiatur. verum in herbis etiam faenoque gignuntur: quanto evidentius haec attestantur divinitati. Quocirca sicut orantes atque laudantes ad eum dirigimus significantes voces. An dicet aliquis ista falsa esse miracula nec fuisse facta. qualia sunt purae mentis et bonae voluntatis officia 119: profecto nesciunt haec ita signa esse illorum. qui vel ullam esse vim divinam negant vel humana non curare contendunt. honorifice collocarunt abeuntesque clauserunt. aut insigniri purpura et sceptro vel diademate excellere. sed de se ipso verissimum largitorem. quibus tanto maior debetur fides. 19. inquit. Ipsa autem redditio qualis fuit! imposuerunt eam plaustro eique iuvencas. Non enim se aliter colendos esse persuaserunt nisi mirabilium operum effectibus. a quibus vitulos sugentes abstraxerant. Putaverunt quidam deferendum Angelis 160 . aut quod melius velut meliores dicere visi sunt: Mihi virtus animi mei bonum est 117. sicut verba sonantia signa sunt rerum. quae condidit. Haec atque huius modi Deo parva sunt. nulla manu oppugnati. reddiderunt. non libenter accipiunt. aut. hi. quarum dii se ostentare mirabiles potius quam utiles ostendere potuerunt.

Huius veri sacrificii multiplicia variaque signa erant sacrificia prisca sanctorum. eisque Lycaonii victimas immolare voluerunt. ne sit homo illius sacrificium. cum apud eum illa dicat: Vincor ab Aenea 130. sed ex aliorum. dicit bonum deum vel genium non venire in hominem. qui debetur Deo. non solum perniciosa non est. ut parcerent. sed virtutibus divinis Heram superant. Commodius quippe Scipio Africanus est cognominatus. quod aer Iunoni deputetur. Martyres heroes sunt nostri. et ideo nescio quis filius eius secundum Graecorum fabulas Heros fuerit nuncupatus. si ecclesiastica loquendi consuetudo pateretur. cum in forma Dei sacrificium cum Patre sumat. ubi volunt cum daemonibus heroas habitare 129.honorem vel adorando vel sacrificando. Sed a contrario martyres nostri heroes nuncuparentur. Ex qua opinione Porphyrius. et si amplius vellent. 20. cui uni fas esse noverunt 120. Non enim re vera. sed divinis honoribus gaudent 122. Per hoc et sacerdos est. omnesque temptationes adversitatis eius vincunt orando non ipsam. non quo eis esset cum daemonibus in aere societas. quam si hostes donis placasset. sed 161 . sed quod eosdem daemones. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt. Unde verus ille Mediator. quod virtute Africam vicerit. quando quidem mala impediunt adiutoria bonorum. nisi malus fuerit ante placatus 132. 21. Cuius rei sacramentum cotidianum esse voluit Ecclesiae sacrificium. ut. verum etiam ab invitis persequendo violenter extorqueant. Huic summo veroque sacrificio cuncta sacrificia falsa cesserunt. ut martyrum numerus impleatur 127. heroes nostri supplicibus donis. Qui ergo divinitatem sibi arrogant spiritus. quod a se humili pietate removentes eis in quem crederent annuntiaverunt Deum 121. ut hominibus quos possident excitatis inimicitias adversus Dei civitatem tyrannice exerceant sibique sacrificia non solum ab offerentibus sumant et a volentibus expetant. non cuiuslibet corporis fumo. homo Christus Iesus 124. In Christo mediatore purgatio et vita aeterna sunt. tamquam fortiora sint apud eos numina mala quam bona. nostros heroas vocaremus. quanto fortius adversus impietatis peccatum et usque ad sanguinem certant 128. quidquid putatur significare. tamen in forma servi sacrificium maluit esse quam sumere. non sibi valentibus resistere bonis. quamvis non ex sua sententia. sed supplicantis animo delectantur. cum quo et unus Deus est. intercludentes iter ad Deum verum. tamquam verbis multis res una diceretur. dum sacrificatur cuipiam praeter illum. Nam Paulus et Barnabas in Lycaonia facto quodam miraculo sanitatis putati sunt dii. et eorum sunt admonitione prohibiti iussique hoc ei deferre. ne vel hac occasione quisquam existimaret cuilibet sacrificandum esse creaturae. non sic Iunonem. 22. nisi eis placata dent locum. dominamque potentem Supplicibus supera donis 131. quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum. si. quae cum ipsius capitis corpus sit. se ipsam per ipsum discit offerre 125. Non est ista verae veraciterque sanctae religionis via. ipse offerens. in quantum formam servi accipiens 123 mediator effectus est Dei et hominum. nostri martyres vincunt. quod Graece Iuno appellatur. Hos multo elegantius. cui decepto subiectoque dominentur. ut ait Porphyrius et nonnulli putant. cum hoc unum per multa figuraretur. id est aerias vincerent potestates et in eis ipsam. non placando. quae non usquequaque inconvenienter a poetis inducitur inimica virtutibus et caelum petentibus viris fortibus invida. quos civitas Dei tanto clariores et honoratiores cives habet. sed etiam utilis invenitur Ecclesiae. Sed rursus ei succumbit infeliciter ceditque Vergilius. si dici usitate posset. ipsum Aenean admoneat Helenus quasi consilio religioso et dicat: Iunoni cane vota libens. usus ecclesiastici sermonis admitteret. nisi quia vero Deo deberi sciunt. ipsi sibi poterant exhibere. ut dixi. Non omnino. Copiam vero nidorum magnam habent undique. Homo Christus unum sacrificium etiam in figura. malisque nolentibus bona prodesse non possunt. ipse et oblatio. Vera pietate homines Dei aeriam potestatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt 133. Moderatis autem praefinitisque temporibus etiam potestas permissa daemonibus. cadaverinis nidoribus. ut sine fastidio multum commendaretur 126. Iunonem. nocere autem mala possunt. hoc est aerias potestates piorum virtutibus invidentes. Hoc enim nomen a Iunone dicitur tractum. Imitati sunt Angelos sanctos etiam sancti homines Dei. hoc videlicet veluti mysticum significante fabula.

per quem facta peccatorum purgatione reconciliamur Deo. quam propter sacrificium nostrae purgationis assumpsit 141. Postponit quippe Plotinus animae naturam paterno intellectui 139. nam cognosceret purgatorium. Nam de carne sua manducanda mystice loquens. caro autem non prodest quicquam 145. Quae autem dicat esse principia tamquam Platonicus. qui est et Pater et Filius 140. Non enim aliquem vincit aut subiugat nisi societate peccati. cum de Deo loquimur. Eum quippe in ipsa carne contempsit. et post hanc vitam per ipsam speciem incommutabilis veritatis ad perfectionem plenissimam perducemur.Deum suum adversus ipsam. quamvis quem alium dicat horum medium. nec dicamus tamen quod haeretici Sabelliani. Quod utique carnales. peccando esse vitandam. et in hac vita per fidem regimur. sed divina miseratione purgatio. id est per Mediatorem Dei et hominum. in ea se ostendens mortalitate mortalibus. iste autem cum dicit medium. Principium ergo suscepta anima et carne et animam credentium mundat et carnem. alicuius alterius dei de turba valere ad purgandum teletae crederentur. Dicit etiam Porphyrius divinis oraculis fuisse responsum nos non purgari lunae teletis atque solis. et eumdem Spiritum Sanctum. nisi ab eo mundaremur atque sanaremur per hoc quod eramus et 162 . ne verborum licentia etiam de rebus. et non pro peccato. Verum itaque dictum est non purgari hominem nisi principio. cuius incarnatione purgamur. Nobis autem ad certam regulam loqui fas est. sed potius. 24. ubi de tribus principalibus substantiis disputat 138. Non ergo caro per se ipsa mundat. quod nos Sanctum Spiritum. Sed subditus Porphyrius invidis potestatibus. Ideo enim solvere potuit moriendo peccata. quamvis pluraliter apud eos sint dicta principia. In eius ergo nomine vincitur. nec ipsam mortem. quae dicitur nostra. magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens. Bonus itaque verusque Mediator ostendit peccatum esse malum. sed Verbum per quod facta sunt omnia 143. animae naturam etiam iste vellet intellegi. ut in ipso sacerdote ac sacrificio fieret remissio peccatorum. non carnis substantiam vel naturam. hominem Christum Iesum 134. Christi incarnatione atque humilitate purgamur. Et nimirum hoc dixit. ut polluti carne peccati carnis peccati similitudine mundaremur 135. cum dictum esset non purgare teletas solis et lunae. de quibus et erubescebat. et morte deponi et in melius resurrectione mutari 142. quam sua ille humilitate deiecit verus benignusque Mediator. peccatis obnoxii et ignorantiae tenebris obvoluti nequaquam percipere possemus. et Filium Patris Filium. An doceat Porphyrius principiis nos purgari. Hunc ille Platonicus non cognovit esse principium. et Patris et Filii Spiritum Sanctum nec Patrem esse nec Filium. sed per Verbum a quo suscepta est. Nos itaque ita non dicimus duo vel tria principia. Non enim nisi peccatis homines separantur a Deo. non intellego. noluit intellegere Dominum Christum esse principium. Cuius enim teletae purgant. et eas libere redarguere formidabat. Si enim tertiam. quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius extulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium velut immortales mortalibus promiserunt. Neque enim caro principium est aut anima humana. sicut Plotinus. quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi. sed interponit. non postponit. ut potuit sive ut voluit. nec in rebus ad intellegendum difficillimis offensionem religiosarum aurium pertimescunt. non utique diceret horum medium. nisi usque ad eius depositionem sub venia viveremus. de Spiritu autem Sancto aut nihil aut non aperte aliquid dicit. quia et mortuus est. id est Patris et Filii medium. qua in nos ostendit magnam misericordiam suam 136. Liberis enim verbis loquuntur philosophi. 23. cum hi qui non intellexerunt offensi recederent dicentes: Durus est hic sermo. Hac Dei gratia. quae his significantur. novimus. Propterea ergo nobis per Mediatorem praestita est gratia. etiam singulum quemque Deum esse fateamur. ne forte. quis eum potest audire? Respondit manentibus ceteris: Spiritus est qui vivificat. nec Patris tantum nec Filii tantum. cum Verbum caro factum est et habitavit in nobis 144. quorum in hac vita non fit nostra virtute. Ideo quaerentibus Iudaeis quis esset respondit se esse principium 146. qui hominem assumpsit egitque sine peccato. si facultas datur. sed Patrem esse Filii Patrem. quem graece appellat paternum intellectum vel paternam mentem 137. quia et ipsa quantulacumque virtus. qui est et Filius. sed utriusque Spiritum dicimus. quamvis esset poena peccati. quam tamen pro nobis sine peccato ipse persolvit. per indulgentiam illius. Multum autem nobis in hac carne tribueremus. ut hinc ostenderetur nullorum deorum teletis hominem posse purgari. infirmi. si lunae solisque non purgant. impiam gignat opinionem. eumdem esse Patrem. sicut nec duos deos vel tres nobis licitum est dicere. Dicit enim Deum Patrem et Deum Filium. non per nostram potentiam. quos inter caelestes deos praecipuos habent? Denique eodem dicit oraculo expressum principia posse purgare. vel de Patre vel de Filio vel de Spiritu Sancto. quamvis de unoquoque loquentes. illius est nobis bonitate concessa. pro iustitia perferendam.

tamquam frustra Deo ipse servisset. Defecit. ut annuntiem. inquit. quae mihi cum impiis non possunt esse communia. Per cor quippe caro mundatur. fuerit liberatum. nec eis sacrificemus. non solum antequam lex populo Hebraeo daretur (neque enim eis praedicator Deus vel Angeli defuerunt). id est nuntii eius. cor meum et caro mea. qui se repente invenit suis quae somniabat fallacibus gaudiis destitutum. per patientiam exspectamus 163. et quae foris sunt munda erunt 159. 163 . Nam et Prophetae tunc erant. in voluntate tua deduxisti me. sed ipsius quoque legis temporibus. cuius tam magnam divinamque sententiam de boni humani fine paulo ante commemoravi: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 150. et pars mea Deus in saecula 160. in quorum edictis et lex dabatur. per quos. qui felices videbantur erranti. Haec est gloriosissima civitas Dei. inquit. sed potius nos diligunt. Nullo itaque dubitante. omnes immortales beati. sed cum eis et illorum et nostrum Deum. propter quod et cetera de eodem psalmo dicenda visa sunt: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 162. perdidisti omnem. Et quoniam in hac terra vel in civitate terrena magni sibi videbantur: Domine. qui tibi servire noluissent. Huius sacramenti fide etiam iusti antiqui mundari pie vivendo potuerunt. Deus cordis mei 156. Eramus enim homines. quod inter multa. fragilem et quodam modo luteam felicitatem a suo Deo quaesivit in terra. et ego semper tecum 153. Quid huic tamen utile fuerit etiam ipsa terrena non nisi ab uno vero Deo quaerere.non eramus. peribunt. Quid enim mihi est. cum eas impiis abundare perspiceret. annuntiantes eius voluntatem et gloriam gratiamque laudantes. Tamen ego semper tecum. sed iusta. inquit. Quia ecce. et ex illorum numero erat. plus nobis favent. Velut pecus dixit utique "non intellegens". et cum gloria assumpsisti me 154. Adhaerere autem Deo tunc perfectum erit. quia etiam in talium rerum desiderio deos alios non quaesivi. satis est declarata distinctio. quam si eos ipsos per sacrificia coleremus. id est de corde et carne deficiente. contemptores eius florere perspiceret. sed cum ipsis sacrificium simus Deo. qua et unus Deus coli iubebatur et hic Mediator venturus promittebatur 148. sicut per Angelos. et a te quid volui super terram? 155 Reprehendit se ipsum iusteque sibi displicuit. satis ostendit ubi ait: Velut pecus factus sum apud te. cum tam magnum bonum haberet in caelo (quod post intellexit). quae ab hominibus eliguntur. In hac autem spe nunc constituti agamus quod sequitur. qui longe se faciunt a te. volentem cur ita esset apprehendere. hoc est semen dispositum per Angelos. Unde cum dixisset: Ponere in Deo spem meam. non est spes. hanc Angeli sancti annuntiaverunt. donec intraret in sanctuarium Dei et intellegeret in novissima eorum. non longe ire. Unde sequitur illud. qui multorum deorum vult esse prostibulum. quod sequitur: Ponere in Deo spem meam. quod liberandum est. omnes laudes tuas in portis filiae Sion 164. quam manus lapsis iacentibusque porrecta est. sed ipsum. quod se extulerunt. ut et nos cum ipsis beati simus. inquit. cordis mei. sicut dicit. sed iusti non eramus 147. non per plurima fornicari. qui nos ad eius societatem invitaverunt civesque suos in illa esse voluerunt. non peccatrix erat. inquit. quibus non placet ut eos colamus tamquam nostros deos. unde in alio psalmo dicitur: Desiderat et deficit anima mea in atria Domini 157. qui fornicatur abs te 161. Spes enim quae videtur. Propter carnales enim terrenasque promissiones. An quandoque psalmista anceps sit inter utramque vitam. Nunc vero fit illud. inquit. quae dicuntur Vetus et Novum. defectu utique bono ab inferioribus ad superna. item in alio: Defecit in salutare tuum anima mea 158. Patrem et Filium et Spiritum Sanctum. sed Deus cordis mei. in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges 152. eadem promissio praedicata est. quia. qui nobis non invident (neque enim si inviderent. quam de illo exspectabat. cum totum. quae intus sunt. Tunc eos intellexit in eo. et simus nos quoque pro modulo nostro angeli Dei. quae abundare apud impios cum vidisset paene collapsus est. fuisse deiectos et defecisse ac perisse propter iniquitates suas 151. essent beati). non aliquid ab eo. Partem deinde suam dicit ipsum Deum. In quo plane psalmo duorum Testamentorum. dicit pedes suos paene fuisse commotos et effusos in lapsum propemodum gressus suos. 25. Unde dicit Dominus: Mundate. Deus. tamquam ad sinistram cuncta illa pertineant. quando et illi haec haberent. Ea quippe a te desiderare debui. Quaedam vera sunt in Porphyrii doctrina de angelis. quamvis in figuris rerum spiritalium habere videretur promissa carnalia. quibus eos cum abundare cernerem. in illius autem incarnatione natura humana erat. plus adiuvant. totumque illud culmen temporalis felicitatis ita eis factum tamquam somnium evigilantis. quod enim videt quis. in caelo. quid et sperat? Ait Apostolus. Si autem quod non videmus speramus. rem transitoriam. propter quod Vetus dicitur Testamentum 149. hoc est. cum ea felicitate. putavi me incassum tibi servisse. seque in rei huius inquisitione laborasse. qui haec deposita maligna obstinatione considerat. quando unum Deum cum illis colimus. ipse illi placuerit eligendus. Ac per hoc sequitur: Tenuisti manum dexterae meae. Haec est mediatio. Tamen cum de utroque dixisset. in cuius potestate sunt omnia. haec unum Deum novit et colit. non subiecit: Deus cordis et carnis meae.

sed a Chaldaeis magistris. quorum ministerium est declarare voluntatem Patris. si ad ipsum referas. ut totum. sive visibiles. Adhuc dubitas haec maligna esse daemonia. Irrita perpetua solvent formidine terras 170.26. sed volens nolensque confessus est. Nescio quo modo. alios autem. de quo etiam poeta nobilissimus poetice quidem. sed pestilentiam. dixit: Te duce. qui ad theurgos homines nescio qua deducti arte descendunt. solem ac lunam et cetera ibidem lumina. quae non nisi ab illo Salvatore sanantur. si qua manent sceleris vestigia nostri. neque per ipsam rem. inquirant. ubi ait: Ultima Cumaei venit iam carminis aetas 171. scelerum tamen manere vestigia. ut in aetherias vel empyrias mundi sublimitates et firmamenta caelestia extolleres vitia humana. quos philosophari piget. Quem tu quoque utinam cognovisses eique te potius quam vel tuae virtuti. vel ipsa quoque sidera his opprobriis infamare? Incongrue et mysterice Porphyrius dicit de theurgica purgatione. et non dicam dominam. adversus potestates et veris virtutibus et veri Dei muneribus invidas habere liberam vocem? Iam distinxisti angelos. ancillam potius invidorum isto aere transcenso levare in caelum et inter deos vestros etiam sidereos collocare. quae Patris sunt. unde hoc a Cumaea Sibylla dictum esse incunctanter apparet. quae etiam multum proficientium in virtute iustitiae possunt propter huius vitae infirmitatem. 27. ut tu ipse scribis. qui tantummodo daemones a luna et infra ordinatos agitari morbis passionum mentisque turbelis honorans eos quidem. qui non voluntatem Patris annuntiant? Nempe illi sunt. ab omni labe istarum perturbationum quanta potuit disputatione secrevit! tu autem hoc didicisti non a Platone. In illo enim habent misericordissimam purgationem et mentis et spiritus et corporis sui. quod in anima spiritali theurgica arte purgati ad Patrem quidem non redeunt. a quibus longe diversa est pietas subditorum Deo nec aliunde quam illi cohaerendo beatorum. amicis suis theurgis erubescebat Porphyrius. incomparabiliter maior est multitudo. a quibus non quidem in anima intellectuali. Quid adhuc eos honoras. cui et ipsi adhaerendo beati sunt. procul dubio neque per ullam significantem figuram. etsi non scelera. quia in alterius adumbrata persona. quae sacramentis significatur. Non itaque debemus metuere. Propterea quippe totum hominem sine peccato ille suscepit. te auctore theurgos homines. sed aliis eas tamen importas. quantum mihi videtur. veraciter tamen. deos tamen caeli superiores ad aetheria spatia pertinentes. Quanto humanius et tolerabilius consectaneus tuus Platonicus Apuleius erravit 168. Theurgi vero illi vel potius daemones deorum speciem figurasque fingentes inquinant potius quam purgant humanum spiritum falsitate 164 . credendum est velle nos subdi nisi ei. quos putabat. fragilis et infirma est. ut hanc veluti mercedem reddas magistris tuis. vel te fingis fortasse nescire. et quoniam istorum. ne praestarent animae purgationem. Non audit ista hominum multitudo. quae humana. quae ardua nimis atque paucorum est. ut dicas pronuntiare divina? Quae tandem divina pronuntiant. purgare cupiente ab illis vinculis solvi et suae potestati reddi potuerunt. sibi exhiberi volunt. de quo iste versus expressus est. plures ad secretos et illicitos magistros tuos. neque sibi arrogent quo eis subiciamur. oracula sanctum immortalemque confessa sunt. dum non vis theurgos offendere. Hoc enim tibi immundissimi daemones. Ad quod bonum percipiendum etiam nobis sincera benignitate oportet ut faveant. quos sacris precibus invidus alligavit. qui Patris annuntiant voluntatem. ut tibi videlicet tamquam philosopho theurgicae artis purgationes nequaquam necessariae videantur. Nam utique non hoc a se ipso se dixisse Vergilius in Eclogae ipsius quarto ferme versu indicat. quae tibi tamquam superiorum capaci esse inutilia confiteris. quo constat homo. o philosophe. qui deorsum descendentes hominibus theurgicis divina pronuntient. promiserunt. qui in terris ea. Num igitur hos angelos. ut possent dii vestri theurgis pronuntiare divina. Ea quippe dixit. sed. ad ista seducis. ne immortales et beatos uni Deo subditos non eis sacrificando offendamus. deos aetherios se esse fingentes. sive invisibiles. Non enim te decepisset. ut dicis. Quod enim non nisi uni vero Deo deberi sciunt. quos conspicuos lucere cernebat. Daemonum est haec arrogantia superborum atque miserorum. vel perniciosissimae curiositati sanandum tutius commisisses. quorum praedicator et angelus factus es. a quibus curiositate deceptus ista perniciosa et insana pro magno beneficio didicisti 167? Audes istam invidam non potentiam. quibus divinis te tamen per intellectualem vitam facis altiorem. nec a bono. sed super aerias plagas inter deos aetherios habitabunt 169. et altitudinem eius profunditatemque declarent. quam ad scholas Platonicas venire cogantur. quod eos. Quid adhuc trepidas. a peccatorum peste sanaret. verum saltem in anima spiritali purgentur. ut videlicet quicumque a philosophiae virtute remoti sunt. quod tu fateris. Et angelos quippe alios esse dixit. sed eum annuntient sub quo eis in pace sociemur. cuius nobis annuntiant voluntatem? Unde optime admonet etiam ipse Platonicus imitandos eos potius quam invocandos 166. quem vestra. propter quos a daemonum dominatu liberandos Christus advenit. ab eis angelis. Nam ista utcumque sapiebat sed contra multorum deorum cultum non libere defendebat 165. qui philosophari non possunt.

quem putamus te dicere Spiritum Sanctum 177. venire possimus. Non enim suam in eis perdit et reprobat. id est nostrae animae partem mente inferiorem. contemnis enim eum propter corpus ex femina acceptum et propter crucis opprobrium. vel: pauci voluerunt. quam spiritalem vocas. Ignorantiam certe et propter eam multa vitia per nullas teletas purgari dicis. nisi ut talium quoque rerum quasi peritus appareas et placeas illicitarum artium curiosis. praedicamus Christum crucifixum. qui non secundum intellectualem animam vivunt? Christus omnes vocat ad salutem. quantum existimo. Christus autem vitam promittit aeternam. mirantibus tamen stupentibusque concurrit 172. Itaque videtis utcumque. sed quam sibi arrogant. aliquid post huius vitae finem prodesse videantur. sed per solum .et ad gratiam quam platonici despiciunt.. Hunc autem Christum esse non credis.. quod prophetae sancti de illo veraciter praedixerunt: Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo 175. et horum medium. quibus frustra discendis elaborasti. etsi de longinquo. sed incarnationem incommutabilis filii Dei. hoc est mentem nostram. et more vestro appellas tres deos 178. sed humiliter potius veram miseriam confitentes. Quid prodest quia negare non potuisti errare homines theurgica disciplina et quam plurimos fallere per caecam insipientemque sententiam atque esse certissimum errorem agendo et supplicando ad principes angelosque decurrere. quam tali arte purgari posse asseris. Iudaeis quidem scandalum. Sufficit quod purgatione theurgica neque intellectualem animam. qui paternae est conscius voluntatis. ut iam nec eidem ipsi. gentibus autem stultitiam. Uteris etiam hoc verbo apertius. ne illic absorbeantur. posse continentiae virtute purgari. et rursum. quam si vere ac fideliter amasses. qua salvamur. quod teletae non post mortem elevant animam. quae sanat infirmos. Confiteris tamen gratiam. Ubi. quam ipse donavit. O si cognovisses Dei gratiam per Iesum Christum Dominum nostrum ipsamque eius incarnationem. Sed quid faciam? Scio me frustra loqui mortuo. ut per eos anima spiritalis purgetur illorum. vel ad eas facias ipse curiosos. quod praestaturi videbantur. sed viam qua eundum est non tenetis. non superbe iactantes falsam beatitudinem suam. aut metu premerent aut simili invidentia denegarent. ut ad illa. Non enim dicis: paucis placuit. Quoniam quidem Iudaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt. quae credimus vel ex quantulacumque parte intellegimus.. Quo modo enim purgent hominis spiritum. sed quantum ad te attinet. videtis tamen qualitercumque et quasi per quaedam tenuis imaginationis umbracula. Aliquando etiam dicis. nos autem.phantasmatum et deceptoria vanarum ludificatione formarum. Sed bene. At ille implet. summum esse exemplum gratiae videre potuisses. et infirmum Dei fortius est hominibus 176. 1. Praedicas Patrem et eius Filium. et ipsam spiritalem. Confiteris tamen etiam spiritalem animam sine theurgicis artibus et sine teletis. id est paternam mentem sive intellectum. 28. etsi acie caligante. procul dubio Dei gratiam. neque hoc tantum malum te pudet. dicis posse purgari. mittis homines ad theurgos. ad nihil aliud. ubi Platonis sententiam 179 sequens nec ipse dubitas in hac vita hominem nullo modo ad perfectionem sapientiae pervenire. 29.. 165 . patriam in qua manendum est. quoniam stultum Dei sapientius est hominibus. Unde commemorato isto prophetico testimonio sequitur et dicit Apostolus: Ubi sapiens? Ubi scriba? Ubi conquisitor huius saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi? Nam quoniam in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum. Atque utinam hoc saltem abs te miseri audiant et inde. quando quidem ad Deum per virtutem intellegentiae pervenire paucis dicis esse concessum. excelsam videlicet sapientiam spretis atque abiectis infimis idoneus de superioribus carpere 174. cum virtutis et sapientiae profitearis amatorem. quo nitendum sit.. secundum intellectum tamen viventibus omne quod deest providentia Dei et gratia post hanc vitam posse compleri 180. . quasi ne operam perdidisse videaris ista discendo. non vultis agnoscere. et tamen versas haec multis modis et repetis. sed cum dicis esse concessum. non hominis sufficientiam confiteris.. Hoc quasi stultum et infirmum tamquam sua virtute sapientes fortesque contemnunt. ipsis vero vocatis Iudaeis et Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. etsi verbis indisciplinatis utimini. qui immundum habent proprium? Alioquin nullo modo carminibus invidi hominis ligarentur ipsumque inane beneficium. qui non habent ipsius. inquit. placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes. Sed haec est gratia. abscedant aut eo penitus non accedant. immortalem tamen aeternamque non posse hac arte fieri confiteris. Mittis ergo homines in errorem certissimum. unde ad eum mundus vobis quidem stomachantibus. quod metuendam dicis hanc artem vel legum periculis vel ipsius actionis. qua hominis animam corpusque suscepit. quem vocas paternum intellectum seu mentem. Christum Dei virtutem et Dei sapientiam 173 cognovisses nec ab eius saluberrima humilitate tumore inflatus vanae scientiae resiluisses.

qua sanari poterant. et Deus erat Verbum. Sed qualiacumque sint. An vero quod ipsum corpus morte depositum et in melius resurrectione mutatum iam incorruptibile neque mortale in superna subvexit. sed ut cadendo gravius affligantur. manens beatus suscipiensque mortalem. vobis incredibile dicitur. et tenebrae eam non comprehenderunt 185. qui te magnipendunt et te vel qualicumque amore sapientiae vel curiositate artium. . Sed ideo viluit superbis Deus ille magister.. praesertim vobis qui talia sapitis. quae anima utique humana est. si. cur ipse Porphyrius nonnulla et non parva emendavit? Nam Platonem animas hominum post mortem revolvi usque ad corpora 166 . fortasse non frustra. ut parum sit miseris quod aegrotant.. Quod nisi usitatissimum esset. ex quibus multa posui. ut putatis. tamen spiritum spiritui. Quid ergo incredibile est. et vita erat lux hominum. quod mirabilis mirabiliter natus est. qua ad illum ab hominibus veniretur. futura tamen sempiterna minime dubitamus. . et lux in tenebris lucet. peritia haec esse animalia beatissima perhibetis et cum his corporibus sempiterna 183. Omnia per ipsum facta sunt. aut ignorare vos fingitis. solebamus audire. qui postea Mediolanensis Ecclesiae praesedit episcopus 186.. iustus ab impiis beatus a miseris. ut beata sit anima. diligunt. quibus ad hoc credendum vos ipsos admonere debeatis. Christiani esse nolitis. erubescant. nisi quia illud est. et talia futura. nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina.etsi Plato doceat. tam crebro praecipere omne corpus esse fugiendum. In ipso vita erat. et Verbum erat apud Deum. Hoc erat in principio apud Deum. corpus est omne fugiendum? Solem quoque istum et cetera sidera non solum in libris vestris corpora esse fatemini. immo potius ad pietatem suscipiendam debet adducere. aut ut verbis utar. etsi mutabile incommutabili. hoc fortasse credere recusatis intuentes Porphyrium in his ipsis libris. 30. Platone quippe auctore 182 animal esse dicitis mundum et animal beatissimum. sicut a sancto sene Simpliciano. quam corpus incorporeo cohaerere. tunc obliviscimini. ut fidem christianam quasi rationabiliter fugere videamini. Pudet videlicet doctos homines ex discipulis Platonis fieri discipulos Christi.cum incarnationem et resurrectionem despiciant.quantum autem ad eos.. Si post Platonem aliquid emendare existimatur indignum. quod. fieri posse dicatis. Gratia Dei non potuit gratius commendari. quod factum est. facilius quippe in fidem recipiendum est. An forte vos offendit inusitatus corporis partus ex virgine? Neque hoc debet offendere. 29. quod vobiscum omnes homines et conspicere non cunctantur et dicere. quod iterum dico: Christus est humilis. hoc profecto esset incredibilius. ut homo totus et plenus sit. qua in Deo figitur. etsi humanum divino. omne corpus fugiendum esse opinamini. Et quia naturaliter indidit nobis. quae in usu habetis. verum etiam altiore. natura ipsa nostra teste cognoscimus. qui piscatorem suo Spiritu docuit sapere ac dicere: In principio erat Verbum. cui nomen est secundum Iohannem. cur propter opiniones vestras. aureis litteris conscribendum et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat. ut anima possit beata permanere cum Deo? 181 Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit. quas vos ipsi oppugnatis. cum vobis fides christiana suadetur. obnitente quidem Porphyrio. ut beati immortalesque esse cupiamus. ut nobis tribueret quod amamus. humilitate opus erat. quos potius in tua compellatione alloquor. perpetiendo docuit contemnere quod timemus. cum dicitur Deus assumpsisse humanam animam et corpus? Vos certe tantum tribuitis animae intellectuali. vos superbi? An forte corrigi pudet? Et hoc vitium nonnisi superborum est. quas non debuisti discere. quale sua resurrectione Christus demonstravit exemplum. Quod initium sancti Evangelii. quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis 187.. Quo modo ergo nec umquam solvetur a corpore. Non enim hoc faciunt ut erigantur. quid. quae cervici vestrae difficillime persuaderi potest. si aliqua una intellectualis anima modo quodam ineffabili et singulari pro multorum salute suscepta est? Corpus vero animae cohaerere. quod vultis esse etiam sempiternum. ut beati simus. Sed huic veritati ut possetis adquiescere. inquam. Quid ergo est. quos De regressu animae scripsit. cum incorruptibilia prorsus et immortalia nihiloque animae contemplationem. Quid enim incredibile dicitur. praesertim cum de anima mundi huius visibilis et tam ingentis corporeae molis cum illo tam incredibilia sapiatis. nec umquam carebit beatitudine. incorporeum incorporeo. quid disputare aut docere soleatis? Quid causae est.. ut eam consubstantialem paternae illi menti. 2. et sine ipso factum est nihil. quam ut ipse unicus Dei Filius in se incommutabiliter manens indueretur hominem et Spiritum dilectionis suae daret hominibus homine medio. revolvi animas ad bestias. nisi quia Christus humiliter venit et vos superbi estis? Qualia sanctorum corpora in resurrectione futura sint. qui tam longe erat immortalis a mortalibus incommutabilis a commutabilibus. quidam Platonicus. impedientia praedicentur vosque etiam dicatis esse in caelestibus immortalia corpora immortaliter beatorum: quid est quod. quem Dei Filium confitemini. potest aliquanto scrupulosius inter Christianarum Scripturarum doctissimos disputari 184.

quod mundatam ab omnibus malis animam et cum Patre constitutam numquam iam mala mundi huius passuram esse confessus est 190. desiderare animas corruptibilium corporum labem et inde ad ista remeare. finem tamen non habituros. quia. quanto. Porphyrio tamen iure displicuit. sed creatam dicit esse. ne mater fortasse filium in mulam revoluta vectaret. Puduit scilicet illud credere. sed alia nova corpora redire humanas animas arbitratus est. non esse hoc videlicet temporis. quod sancti et veraces Angeli docuerunt. quae non erat? Ut enim hoc Platonici nollent credere. inquiunt. ut materiae cognoscens mala ad Patrem recurreret nec aliquando iam talium polluta contagione teneretur. quod esse Platonicum maxime perhibetur. inquiunt. quod Prophetae Dei Spiritu acti locuti sunt. quod platonice videtur dixisse Vergilius. in eo tamen aliorum Platonicorum opinionem et non in re parva emendavit. sed homini praeposuit veritatem. hanc utique causam idoneam sibi videbantur afferre. hoc est ad oblivionem praeteritorum: Scilicet immemores supera ut connexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 192. quae animam quoque ipsam non Deo coaeternam. Quod etiamsi verum esset. et tamen semper erit. Verum id quo modo intellegant invenerunt. ut ipsa esset ex tempore quae antea non fuisset? Deinde beatitudo quoque eius post experimentum malorum firmior et sine fine mansura. Non enim beata erit nisi secura. Absurde docet Plato animas ante fuisse. sicut iste confitentur. inquam. nec post talem ac tantum magistrum refugit correctionem. Quanto creditur honestius. quid hoc scire prodesset. quamvis alterum ab altero factum esset: sic. ubi revoluta mater in puellam filio forsitan nuberet. et non puduit hoc credere. nisi quod semper ante fuisset. ne aliquando iam malorum polluta contagione teneatur. Dicit etiam ad hoc Deum animam mundo dedisse. ubi oportet fallatur. ecce Platonicus in melius a Platone dissentit. cum ante non fuerit. quae beatissima esse non poterit nisi de sua fuerit aeternitate certissima. Quod si ita est. Falso igitur a quibusdam est Platonicis creditus quasi necessarius orbis ille ab eisdem abeundi et ad eadem revertendi. Porphyrii profecto est praeferenda sententia his. malorum autem oblivio facit corporum desiderium. ecce vidit. si non faceret). quamquam et de mundo et de his. honestius creditur reverti animas semel ad corpora propria quam reverti totiens ad diversa! Verum tamen. falso putabit semper se beatam fore. Merito displicuit hoc Porphyrio quoniam re vera credere stultum est 193 ex illa vita. et tamen facti sunt 196. quoniam aliquando erit et misera. semper ei subesset vestigium. Qua sententia profecto abstulit. ex magna parte correctus est in hac opinione Porphyrius. ut bona faceret. quod ex aeterno non fuit. Cui ergo gaudendi causa falsitas erit. eisque beatis et immortalibus de vera religione credamus. qui animarum circulos alternante semper beatitate et miseria suspicati sunt. quod ipse quem venturum Salvatorem praemissi nuntii praedixerunt. Quapropter divinae auctoritati humana cedat infirmitas. Si enim quod perfecte mundantur hoc efficit. esse coepit ex tempore. Inventa est enim animae beatitudo. nec alterum altero prius esset.bestiarum scripsisse certissimum est 188. Numquid ergo. ut inquinatio requiratur. qui 167 . quamdiucumque erit. Cur ergo non potius divinitati credimus de his rebus. sed substitutionis initium. ut saltem in solos homines humanas animas praecipitari posse sentiret. si pes ex aeternitate semper fuisset in pulvere. ubi rursus implicentur malis: profecto erit infelicitatis causa summa felicitas et stultitiae causa perfectio sapientiae et immunditiae causa summa mundatio. In hominum sane non sua quae dimiserant. quas humano ingenio pervestigare non possumus. Ubi etsi aliquid inconvenienter sapit (magis enim data est corpori. ut dixi. finem temporis non habebit. quod missi Apostoli qui orbem terrarum Evangelio repleverunt. ut mortuos ex vivis. ita vivos ex mortuis semper fieri 191. et mundus atque in illo dii creati et semper fuerunt semper existente qui fecit. Nec veritate ibi beata erit anima. ut beata sit. Illa igitur omnis argumentatio dissoluta est. apertissime dicat eos esse coepisse et habere initium. sempiternum deinceps esse non posset. quia id nos in hac vita iam nesciremus. quod ille non vidit. sed per Conditoris potentissimam voluntatem in aeternum mansuros esse perhibeat. quod ipsi in alia meliore vita purgatissimi et sapientissimi fuerant nescituri et falsum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum et stultissimum est dicere. quae cum initium temporis habuerit. procul dubio coepit ex tempore. tamquam hoc agat summa purgatio. cur non fieri potuerit. qua putatur nihil esse posse sine fine temporis. ut autem secura sit. etiam miseria eius semper fuisse dicenda est? Porro si aliquid in illa. nisi forte inde se nobis auderent praeferre Platonici. non enim mala disceret. si anima semper fuit. quo modo de veritate gaudebit? Vidit hoc Porphyrius 194 purgatamque animam ob hoc reverti dixit ad Patrem. nisi quod initium non habet temporis. Sicut enim. 31. beluinos autem carceres evertere minime dubitaret. quos in mundo deos a Deo factos scribit Plato 195. Hanc sententiam Porphyrii doctor tenuit et Plotinus 189. in campos Elysios purgatas animas missas (quo nomine tamquam per fabulam videntur significari gaudia beatorum) ad fluvium Letheum evocari. falsumque esse ostendit. ut omnium obliviscantur malorum. quod tamen vestigium a calcante factum nemo dubitaret.

quantum arbitror. Neque enim ait non esse. nec iubent. cuius profecto notitia ad quoscumque iam venit et ad quoscumque ventura est. sacrificium esse debemus. iussus est discedere de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui 201. quia plus apud eas curiositas valuit quorumque angelorum cognoscendorum et colendorum. oppugnari permittebatur ab idolorum daemonumque cultoribus regibusque terrenis. cuius et nos cum illis. tacere non potuit.quae Christi est religio signis et prophetiis adtestantibus. quae magnae velut in divinis rebus habebantur. ostendit vel eam philosophiam. in quo esset ista liberandae animae universalis via. qui in homine. Quod sensit etiam iste. Haec est enim quodam modo regalis via. quando ista liberandae animae universalis via. quoniam nulla nisi hac liberari potest. aut inductione Chaldaeorum aut alia qualibet via. deberi sciunt. qui etiam noster est.sibi honorem non expetunt. 2.. sed ut talia promissa perciperet et ex illo propagaretur semen dispositum per Angelos in manu Mediatoris 200. per eum sacerdotem offerendi. vel ab inductione Chaldaeorum vel alia qualibet via 197. hoc est testium veritatis. quod universalem contineat viam animae liberandae. 32. Unde tanto post ex Abrahae semine carne suscepta de se ipso ait ipse 168 . nondum receptum hoc donum Dei et nondum in suam notitiam fuisse perlatum. manifestissima voce testatur neque illis quae ab Indis neque illis quae a Chaldaeis didicerat hanc universalem viam liberandae animae contineri. 1. Qui fuit quidem gente Chaldaeus. Cum autem dicit vel a philosophia verissima aliqua nondum in suam notitiam pervenisse sectam. quod eum movebat et quod in eius electione perpeti metuebat. Tunc ipse primitus a Chaldaeorum superstitionibus liberatus 202 unum verum Deum sequendo coluit. hoc est omnibus gentibus data. id est universis gentibus divina miseratione concessa. quem Deo suo. inquam. Videbat ergo ista Porphyrius et per huiusmodi persecutiones cito istam viam perituram et propterea non esse ipsam liberandae animae universalem putabat. nondumque in suam notitiam eamdem viam historiali cognitione perlatam: procul dubio confitetur esse aliquam. nondum in suam notitiam esse perlatum. etiam usque ad mortem sacrificium pro nobis dignatus est fieri. Et quo modo iam potest esse verissima. quae universalem contineat viam animae liberandae: satis. quem suscepit. Haec est igitur animae liberandae universalis via. in qua ipse philosophatus est. nisi quae non suae cuique genti propria. cui haec promittenti fideliter credidit. non temporali fastigio nutabundum. de qua in sancta prophetia dictum est: Deus misereatur nostri et benedicat nos. 32. sed universis gentibus quae communis esset divinitus impertita est? Quam certe iste homo non mediocri ingenio praeditus esse non dubitat. quia nondum in fidem suam receptum fuerat vel in notitiam nondum pervenerat. Ita ei non sufficiebat quidquid de anima liberanda studiosissime didicerat sibique vel potius aliis nosse ac tenere videbatur. liberandorum credentium universalis via. non esse verissimam. nec debuit nec debebit ei dici: quare modo? et: Quare sero? Quoniam mittentis consilium non est humano ingenio penetrabile. de qua fidelis Abraham divinum accepit oraculum: In semine tuo benedicentur omnes gentes 199. ut cognoscamus in terra viam tuam. Quam vult ergo intellegi animae liberandae universalem viam nondum receptam vel ex aliqua verissima philosophia vel ex earum gentium doctrinis. Tunc enim Porphyrius erat in rebus humanis. Cum autem dicit Porphyrius in primo iuxta finem De regressu animae libro nondum receptum in unam quamdam sectam. quae universalem continet viam animae liberandae. Neque enim propterea verum non esse iudicavit. nec mirum. secundum quem et sacerdos esse voluit. per quos ostenderetur omnia corporalia mala pro fide pietatis et commendatione veritatis esse toleranda. propter asserendum et consecrandum martyrum numerum. Providentiam quippe divinam sine ista universali via liberandae animae genus humanum relinquere potuisse non credit. . quae una ducit ad regnum. vel a philosophia verissima aliqua vel ab Indorum moribus ac disciplina. Haec est. qua non continetur haec via? Nam quae alia via est universalis animae liberandae. nisi qua universae animae liberantur ac per hoc sine illa nulla anima liberatur? Cum autem addit et dicit: Vel ab Indorum moribus ac disciplina. illuminet vultum suum super nos. nondumque in suam notitiam historiali cognitione perlatam? Quaenam ista est universalis via. et utique se a Chaldaeis oracula divina sumpsisse. non intellegens hoc. vel ea non contineri talem viam. quae non est alia quam religio Christiana. ad eius confirmationem robustioremque commendationem potius pertinere. in omnibus gentibus salutare tuum 203. quorum assiduam commemorationem facit 198. nisi ei tantum. sed nondum in suam venisse notitiam. quam de re tanta sequi oporteret. cum dixit. Auctore Porphyrio omnibus via est animae liberandae. Sentiebat enim adhuc sibi deesse aliquam praestantissimam auctoritatem. sed aeternitatis firmitate securum. Haec est universalis via. ut sacrificium faciamus. ut saepe dixi et saepe dicendum est. sed hoc tantum bonum tantumque adiutorium nondum receptum. Haec est religio..

alia ei. vel fidelius. vitia corporis languoresque sanati. Negant enim haec vel magnorum hominum vel magni esse pendenda. quia oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem 206. proficientium purgatio et liberatio ab omni malo. Praeter hanc viam. oppugnare possunt. quam sancti Angeli sanctique Prophetae prius in paucis hominibus ubi potuerunt Dei gratiam reperientibus et maxime in Hebraea gente. verum etiam hominibus Dei Verbo simplicis pietatis agentibus spiritus immundi de hominum corporibus ac sensibus pulsi sunt. partim cum facta nuntiantur. 169 . sidera divina iussa fecerunt. plerisque mysticis praedixerunt. societatis impiorum aeterna damnatio regnumque aeternum gloriosissimae civitatis Dei conspectu eius immortaliter perfruentis in huius viae Scripturis praedicta atque promissa sunt. et annuntiabit nobis viam suam. Non enim apparuerunt tantummodo visiones angelicae et caelestium ministrorum sola verba sonuerunt. ligna. mortui revixerunt 207. mirabilium operum divinorum. quae quantum dabatur cognita Dei voluntate futura nuntiabant. 3. contestantibus signis. et lex verbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit. quae universum orbem tanto apice auctoritatis obtinuit. elementa. quorum ius et in mentibus atque cupiditatibus iniquorum ad quaeque congruentia facta ducendis quodam modo sibi vindicant. praesens autem in carne ipse Mediator et beati eius Apostoli iam Testamenti novi gratiam revelantes apertius indicarunt. maxime nativitatis et resurrectionis. fera animalia terrarum et aquarum volatilia caeli. sed inde processit. gratia iustitiae. veritas et vita 204. culturae simulacrorum daemonumque subversio et a temptationibus exercitatio. et venient ad eum universae gentes et ingredientur nationes multae et dicent: venite ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob. ut se per universa diffunderet. Tunc aperuit illis sensum. in altero autem etiam eorum. et ingrediemur in ea. de qua tanto ante prophetatum est: Erit in novissimis diebus manifestus mons Domini.Salvator: Ego sum via. pro aetatum generis humani distributione. ut intellegerent Scripturas. et recte. sed universarum gentium. et tabernaculo et templo et sacerdotio et sacrificiis significaverunt et eloquiis quibusdam manifestis. paratus in cacumine montium et extolletur super colles. inferna cesserunt. cuius erat ipsa quodam modo sacrata res publica in prophetationem et praenuntiationem civitatis Dei ex omnibus gentibus congregandae. Non talia sancti homines in ista universali animarum liberandarum via gradientes tamquam magna prophetare curarunt. Quod autem Porphyrius universalem viam animae liberandae nondum in suam notitiam historiali cognitione dicit esse perlatam: quid hac historia vel illustrius inveniri potest. ex quibus ea quae restant sine dubio speremus implenda? Non enim potest Porphyrius vel quicumque Platonici etiam in hac via quasi terrenarum rerum et ad vitam istam mortalem pertinentium divinationem praedictionemque contemnere. fides piorum et per universum orbem in veram divinitatem multitudo credentium. Huius viae rectitudinem usque ad Deum videndum eique in aeternum cohaerendum in sanctarum Scripturarum qua praedicatur atque asseritur veritate quicumque non credunt et ob hoc nec intellegunt. nemo liberatur. quam vocat spiritalem. ut futura etiam praedicantur. et dixit eis. Unde ipse Mediator post resurrectionem suam discipulis trepidantibus ait: Oportebat impleri quae scripta sunt in lege et Prophetis et psalmis de me. sicut arte medicinae quibusdam antecedentibus signis plurima eventura valetudini praevidentur. exceptis ipsius Salvatoris propriis singularibusque miraculis. Haec est igitur universalis animae liberandae via. vel immundi daemones sua disposita facta praenuntiant. resurrectio mortuorum. qui in fine resurrecturi sunt demonstravit exemplum. Nam vel inferiorum fiunt praesensione causarum. remissio peccatorum. aliaque ipsi corpori: propterea totum suscepit veracissimus potentissimusque Mundator atque Salvator. sed expugnare non possunt. sicut eam Deo sapienti placuit ordinare. in qua ita narrantur praeterita. paenitentia hominum et ad Deum conversio voluntatum. numquam generi humano defuit. quae aliquanto occultius superioribus sunt significata temporibus. et in materia infima fragilitatis humanae. quorum in uno maternae virginitatis tantummodo sacramentum. quod merito in aliis vaticinantibus et quorumlibet modorum vel artium divinationibus faciunt. Alias se habent prophetiae et theurgicae coniectationes. Via ergo ista non est unius gentis. quam vocat intellectualem Porphyrius. 32. Ut enim non alia purgatio ei parti quaereretur. quorum tam multa impleta conspicimus. quamvis et ista eos non fugerint et ab eis saepe praedicta sint ad eorum fidem faciendam quae mortalium sensibus non poterant intimari nec ad experimentum celeri facilitate perduci. partim cum haec futura praenuntiantur. Christus quippe in carne venturus et quae in illo tam clara perfecta sunt atque in eius nomine impleta. Haec via totum hominem mundat et immortalitati mortalem ex omnibus quibus constat partibus praeparat. ut recta pietate futura esse cetera confidamus. iudicii dies. Ex Sion enim prodiet lex et verbum Domini ad Hierusalem 205. Sed alia erant vere magna atque divina. quae. nemo liberabitur. quorum superius pauca iam posui. quorum multa videmus impleta. Haec est universalis via. nemo liberatus est.

quantum verus Deus et Dominus adiuvare dignatus est. qui cultum deorum propter vitam. Quid sentiendum sit de eo. quinque autem posteriores adversus eos. cui non est aliud qualitas aliudque substantia. Quae qualisque intellegenda sit Dei requies. qua post opera sex dierum requievit in septimo. qui propter bona vitae huius deos colendos putant. 8. An ita unius felicitatis omnes angeli sint creati. id est caelestis atque terrenae. De angelorum conditione quid secundum divina testimonia sentiendum sit. 13 LIBER XI BREVICULUS 1. De simplici et incommutabili Trinitate Dei Patris et Dei Filii et Dei Spiritus sancti. ut in primo libro polliciti sumus. An eius beatitudinis. ita nulla extra ipsum sunt loca. aliter ordo rationis. Deinceps itaque. 2. unius Dei. participes fuisse credendum sit. exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror. quia. etiam illos spiritus. quod in veritate non steterit. quod ante noluerat. 6. Quorum decem librorum quinque superiores adversus eos conscripti sunt. 4. De ea parte operis. 16. et post ruinam labentium perseverantiae suae praescientiam acceperint qui steterunt. 32. 11. Quo genere locutionis dictum sit de diabolo. qui Conditori sanctae civitatis. quantum divinitus adiuvabor expediam. quasi postea voluerit. initia et fines incipient demonstrari. quam nec de infinitis locorum spatiis extra mundum. 3. 10. 5. de duarum civitatum. 15. necdum obtinentium promissionis divinae praemium et primorum in paradiso hominum ante peccatum. 4. 13. qui in veritate non steterunt.Quae dicta et quae sint dicenda. ut neque lapsuros se possent nosse qui lapsi sunt. Tam non esse cogitandum de infinitis temporum spatiis ante mundum. 7. hominem Iesum Christum. 9. ad cuius notitiam nemo hominum pervenit. deos suos praeferunt. Creationis mundi et temporum unum esse principium nec aliud alio praeveniri. Quapropter in decem istis libris. quam sancti angeli ab initio sui semper habuerunt. sicut nulla ante ipsum sunt tempora. De gradibus et differentiis creaturarum. quia veritas non est in eo. quae post mortem futura est. De comparatione beatitudinis iustorum. etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat intentio. De auctoritate canonicae Scripturae divino Spiritu conditae. 170 . nisi per mediatorem Dei et hominum. quas aliter pendit usus utilitatis. quod dictum est: Ab initio diabolus peccat. nec novo Dei ordinata consilio. de qua disputare instituimus. De conditione mundi. servandum existimant. quas in hoc saeculo perplexas diximus invicemque permixtas. 12. 14. tamen quorundam studio. quae nec intemporalis sit. qua duarum civitatum. qui etiam antequam sol fieret vesperam et mane traduntur habuisse. De cognoscendo Deo. De qualitate primorum dierum. satisfecimus refutando contradictiones impiorum.

31. De errore. 30. qui primus partium suarum quantitate completur. in quo plenitudo et requies commendatur. qua semper illi universa quae fecit sic placuerunt facienda. 20. 19. De essentia et scientia et utriusque amore. De eo quod quidam putant in conditione firmamenti aquarum discretarum nomine angelos significatos. 28. qua Trinitatem in ipsa eius deitate noverunt. quemadmodum facta. quae per ordinationem Dei etiam ex contrariorum fit oppositione luculentior. De die septimo. 23. quae non incongrue intelleguntur lucis et tenebrarum nominibus nuncupatae. De eo quod post discretionem lucis atque tenebrarum dictum est: Et vidit Deus lucem. omnia sibi genera ingeniorum humanorum divina excellens auctoritate subiecit. An etiam ipsum amorem. quae per omnia opera sua significationis suae sparsit indicia. 25. in quo Origenis doctrina culpatur. De tripertita totius philosophiae disciplina. 33.17. 24. quibus in universitate rerum a bono Creatore bene conditarum quaedam displicent. De pulchritudine universitatis. quae secundum quemdam modum in natura etiam necdum beatificati hominis invenitur. Quid sentiendum videatur de eo quod scriptum est:Divisit Deus inter lucem et tenebras. quia bona est. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa 171 . De duabus angelorum societatibus diversis atque disparibus. et quod quidam aquas aestimant non creatas. quae non fortuitis motibus animorum. 22. 27. 34. sed voluntas. quam in ipsis operibus artificis intuentur. cuius ea Scriptura testis est. Vitium malitiae non naturam esse. De sanctorum angelorum scientia. et putant nonnullam malam esse naturam. De his. qui angelorum creationem anteriorem volunt esse quam mundi. sed contra naturam. 26. sed plane summae dispositione providentiae super omnes omnium gentium litteras. 18. diligere debeamus. 29. quo et esse et scire diligimus. 1. 32. De imagine summae Trinitatis. quo magis divinae Trinitatis imagini propinquemus. 21. cui ad peccandum non Conditor causa est. De senarii numeri perfectione. LIBER UNDECIMUS MUNDUM ET ANGELOS DEUS IN TEMPORE CREAVIT De civitate Dei quid Scriptura dicat (1-3) Quae sit in secunda libri parte disputatio. De opinione eorum. Civitatem Dei dicimus. et qua operum causas prius in operantis arte. De aeterna et incommutabili scientia Dei ac voluntate. De Trinitate divina.

nec per nos ipsos nosse idonei sumus. item in alio: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei. Nam si ea sciri possunt testibus nobis. quia velut per corpus loquitur et velut interposito corporalium locorum intervallo. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem. non corpore. Sed quia ipsa mens. spes est perveniendi. Domino et Rege nostro adiuvante. qui viderunt. est melius. in civitate Dei nostri. Deus Dei Filius. saltem credatur factus ad imaginem Dei 6 : profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo. quae omnia commemorare nimis longum est. quod ita ea dicimus esse prae sensibus.. Huic conditori sanctae civitatis. eius ipsius Domini et Regis nostri ubique opitulatione fretus. quod in homine ceteris. quae animo ac mente sentiuntur (quia et ipse rectissime dicitur sensus. suas quodam modo privatas potentias consectantur. etiam Scripturam condidit. his nos oportet credere. Magnum est et admodum rarum universam creaturam corpoream et incorpoream consideratam compertamque mutabilem intentione mentis excedere. a quorum sensibus remota esse vel fuisse non credimus. 2. potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. adgrediar. 172 . didicimus esse quamdam civitatem Dei. Sed huius sanctae civitatis inimicis decem superioribus libris. quas ignorare non expedit. verum etiam ad perferendum incommutabile lumen. locutus.. Deus in medio eius non commovebitur 4. Per hoc enim mediator. in monte sancto eius. via media est. Deus fundavit eam in aeternum 3. exortu et excursu et debitis finibus. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem. quibus homo constat. quem nobis illius conditor inspiravit. non Deo consumpto. quae remota sunt a sensibus nostris. per quod homo. homo Christus Iesus 7. ipsa veritas. et paulo post in eodem Psalmo: Sicut audivimus. dilatans exsultationes universae terrae 2. fide primum fuerat imbuenda atque purganda. Cum enim homo rectissime intellegatur vel. in civitate Domini virtutum. unde et sententia vocabulum accepit). quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem adversus omnes errores via munitissima. vitiis quibusdam tenebrosis et veteribus invalida est. sicut in somnis vel quo alio tali modo. meique non immemor debiti. quem ad modum exordia duarum istarum civitatum in angelorum diversitate praecesserint... et quo ipse Deus solus est melior. de his alios testes requirimus eisque credimus. hoc est de invisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt. cives terrenae civitatis deos suos praeferunt. sicut prae oculis quae praesto sunt oculis): profecto ea. homine adsumpto. Sicut ergo de visibilibus. corporalibus instrepens auribus. et in alio Psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri. quae non est quod ipse. quae remota non sunt a sensibus nostris. si hoc non potest. ignorantes eum esse Deum deorum 5. qua itur homo. Hic prius per Prophetas. postea per Apostolos. et ob hoc ad quamdam egenam potestatem redacti.dicta sunt de te. respondimus. quoniam nostro testimonio scire non possumus. ut ad hominis Deum iter esset homini per hominem Deum. non solum ad inhaerendum fruendo. multum enim similia sunt talia visa corporibus. quantum potuimus. His atque huiusmodi testimoniis. qui eius incommutabili omnibusque communi luce privati. eamdem constituit et fundavit fidem. donec de die in diem renovata atque sanata fiat tantae felicitatis capax. ut inter sonantem et audientem aeria spatia verberentur. cui ratio et intellegentia naturaliter inest. ita et vidimus. et illic discere ex ipso. quas etiam cum pecoribus communes habet. neque per eius modi spiritalem. honoresque divinos a deceptis subditis quaerunt. hoc est impiorum et superborum. Nunc vero quid a me iam exspectetur agnoscens. vel manentia contuentur. quae canonica nominatur. eis credimus. si quis sit idoneus ad audiendum mente. qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt. non deorum falsorum. quantum valuero. quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his. de duarum civitatum. sacra Scriptura teste. atque ita de ceteris. 3. per hoc et via 8. deinde per se ipsum. cui fidem habemus de his rebus. qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi. terrenae scilicet et caelestis. quo itur Deus. non fecit nisi ipse. sed deorum piorum atque sanctorum. eminentissimae auctoritatis. Deus nobis locutus est. quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus invicemque permixtas. sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. quantum satis esse iudicavit. qua superat inferiores suas. aut ignoretur qua eundum sit. ut idem ipse sit Deus et homo. Ad illud enim hominis ita loquitur. primumque dicam. . si autem desit. Hic est enim mediator Dei et hominum. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit. disputare. nam et sic velut corporis auribus loquitur. quae non vidimus. sed loquitur ipsa veritate. quod cunctam naturam. atque ad incommutabilem Dei substantiam pervenire. quae corporum similitudinibus figuratur. cuius cives esse concupivimus illo amore. sive interioribus sive etiam exterioribus (unde et praesentia nuncupantur. civitas Dei 1.

quae illis quoque displicet. nimis aversi sunt a veritate et letali morbo impietatis insaniunt.. quo modo eum alienum ab ea. si ex tempore creatam.. quid ipsi respondeant de mundi loco. Exceptis enim propheticis vocibus. nullo modo poterunt explicare. dicunt quidem aliquid. 4. unde illi acciderit nova miseria. 2. sed suae creationis initium. quod etiam de isto sentiunt. si ab eis fuerit liberata. invisibilium omnium maximus Deus est. necesse est dicant etiam semper alternaturam. . isti autem opere Dei factos dicturi sunt. nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium voluntatemque mutasse. et accidisse illi voluntatem novam.Deus mundum creavit non in tempore existens (4-8) Deo creante mundus cum tempore incepit. maximeque in anima. sed non habere finem fatentur. quo haec sibi revelata cognovit. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram. nec eosdem mundos. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant. quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni asserit et resolvi. Ita enim quaeritur. ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid novi. Ex his unus erat iste propheta. sed beatam semper existimat. Sed mundum esse conspicimus. quam ipsi Deo. tamquam numerum. si eum per interminabilem immensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium vacare noluerint. sed non video quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere. sed nunc iam de cetero. 173 . ea tantum differentia. et non nisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter magno et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. 4. quando fecit Deus caelum et terram 10 ? Non. quam si Deo coaeternam esse contenderint. et ideo nec a Deo factum videri volunt. voluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. Qui tam idoneus testis est. qui semper vident faciem Patris 12. ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et terram 9. facere mundum. Qui autem a Deo quidem factum fatentur. sed deinceps esse incipere nova quadam nec fallaci beatitudine. quem ad modum quaeri potest. Ubi eum audivimus? Nusquam interim nos melius quam in Scripturis sanctis. quod numquam retro per aeternitatem accidisset. quae in animas sanctas etiam se transfert. nec se turpem ac miseram fore. mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et visibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse. et hoc magnum atque praeclarum. et anima etiam. ut eodem spiritu Dei. sed nullo ulterius tempore perituram. qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. quo dici stultius nihil potest. in quibus eis non videtur Deus ab opere cessare potuisse. nulli tutius credimus. Deus non in loco et tempore creantur. si mundum aeternum sine ullo initio. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant. quae numquam antea per aeternum. isti. falsa opinione sit beata. habere initium. in hoc utique non sit beata. per quem Deo credendum sit. mutabilitate monstrabunt? Porro.. ulla causa posse dissolvi? Cum his enim agimus. etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. et ideo semel expertam miserias. non tamen eum temporis volunt habere. 5.. cur hic potius ubi est et non alibi. ut etiam cum beata dicitur. per quam facta sunt omnia. Cuius novitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio. et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus. ad miseriam non esse redituram. cur potius tunc et non antea factus sit. unde illa eos sequetur absurditas. in quibus si quisquam dicat non potuisse vacare omnipotentem. quod numquam ante venisset. numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. unde sibi Deum videntur velut a fortuita temeritate defendere. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint. Visibilium omnium maximus mundus est. similiter cogitent extra mundum infinita spatia locorum. Quod autem Deus fecerit mundum. Numquidnam ibi fuit iste propheta. ne subito illi venisse credatur in mentem. cum fuerit liberata. nihilo minus convincuntur numquam eam fuisse vere beatam. nonne consequens erit. si autem dicent etiam ipsum novo consilio excogitasse. amicos Dei et prophetas constituit 11 eisque opera sua sine strepitu intus enarrat. Deum esse credimus. ut de cetero sit anima in aeternum beata. quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt. si futuram suam miseriam et turpitudinem praevidet. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse. ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur. Loquuntur eis quoque angeli Dei. ut modo quodam vix intellegibili semper sit factus. Deinde videndum est. sed ibi fuit sapientia Dei. cum in nullo sit omnino mutabilis. qui Deum conditorem mundi esse consentiunt. 1. simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem. si autem non praevidet. quod nefandae impietatis est.

quae non sunt quod ipse. quam cum in Dei sapientia cognoscitur. Et primitus quidem lux verbo Dei facta. isti philosophos ceteros nobilitate atque auctoritate vicerunt. cedit atque succedit. occupatam? Non opinor eos in haec vaniloquia progressuros. sicut de Deo sentire dignum est. sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei vacatio commendetur. in sanctis angelis et spiritibus beatis. de qua dicit Apostolus: Quae sursum est Ierusalem. 6. non sumus noctis neque tenebrarum 16. in principio fecisse Deum caelum et terram 13. quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum. et eamdem lucem vocasse diem. cuius mutabilibus motibus ageretur. quamvis eamdem divinam rationem. si in eius conditione factus est mutabilis motus. sed isto in quo est loco. sed qualis illa sit lux. tenebras autem noctem 14. maxime quod apud eos. et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis. nisi quia longo quidem intervallo. mundum constituerit. cuius motionis et mutationis cum aliud atque aliud. si tamen et vesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere valeamus. in quibus et mane et vespera nominantur. non ob aliud. . in brevioribus vel productioribus morarum intervallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus. nulla possit humana comprehendere: ita non est consequens. velut in arte qua facta est. ut ita dicam. nullum autem posset esse praeteritum. nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. sed cum tempore. Aut enim aliqua lux corporea est. post id quod praeteritum est. ut fortuito potius quam ratione divina Deus. quod tempora non fuissent. nec mane nisi de solis exortu. Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus.. 7. Quod enim fit in tempore. si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore. nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam. et omnium naturarum. aut perdifficile nobis. ut dixi. qui multis diis sacrorum obsequium deferendum putant. nec ita ut est. quae tamen. ante id quod futurum est. unde sol postmodum accensus est. sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris sive. quam nec includunt. sicut videtur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum. Porro si Litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt. qualemque vesperam et mane fecerit. quanto magis dicere. et uno tantum atque in comparatione illius infinitatis tam exiguo loco. quia nulla erat creatura. ut nihil antea fecisse intellegatur. isto modo inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei. ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur. in quo mundus est. Cum tempore autem factus est mundus. non video. nec determinant. non alio. ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum. cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris. Ita dies secundus. sed: Facta est vespera. et mundus in tempore.. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes quibus infinita imaginantur loca. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea. ait quippe et alio loco: Omnes enim vos filii lucis estis. Et sicut non est consequens. atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur. fatentur incorporea praesentia ubique totam.. quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est. quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. cur in eis ab opere Deus cesset. alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere. et quo alternante motu. donec omnia.. creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse. nec distendunt loco.qui et Deum incorporeum. hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus. remotum est a sensibus nostris. cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi. Quoniam scientia creaturae in comparatione scientiae Creatoris quodam modo vesperascit. cuius motibus tempora currerent. Non enim ait alicubi: Facta est nox. et factum est mane dies unus 17. et ceteri. aut lucis nomine significata est sancta civitas. qui die quarto factus refertur. qua id factum est. finitum tamen et loco suo determinatum. intellegi a nobis potest. aut etiam impossibile est cogitare. itemque lucescit et mane fit. creatorem nobiscum sentiunt. Qui dies cuius modi sint. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est. et post aliquod fit. illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt. in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio. cum locus nullus sit praeter mundum: respondetur eis. cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent. cum tempus nullum sit ante mundum. quae aliquid aliqua motione mutaret. et filii diei. verumtamen reliquis propinquiores sunt veritati. et ante aliquod tempus. quia hoc potius in principio fecisse diceretur. mater nostra aeterna in caelis 15. Denique Scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine. nisi creatura fieret. cur in eis ab opere Deus cessaverit. Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu. nusquam interposuit vocabulum noctis. quae his diebus Deus fecit. in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non videat. a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt. 174 . Ideo vespera quam nox congruentius dici potest. sed eam. nec in noctem vergitur. Tempus incepit cum mundo. quae simul esse non possunt. An forte substantiam Dei.

ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 19. et facta sunt 18. laudaverunt me voce magna omnes angeli mei 24. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius. ipse mandavit. Nunc. et aquae. sed alia res aliqua laetos facit. vel potius lucis huius. dies unus est. etiam angeli nominati sunt. ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur. si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores. laudate eum caeli caelorum. cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum. quod scriptum est. si ad illum prius in ista vita per fidem quodam modo accesserint. In promptu est enim. Quis porro audebit opinari. Cum vero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum. in illo habebunt requiem sempiternam. et in Psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis. tamquam non essent in operibus Dei. promittente prophetia. cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum et terram. Ab aquis utique terra discreta est. quod numquam peregrinata. hic quidem etsi non praetermissum. recurrit in mane. et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit. quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est. redarguit istam vanitatem illa Scriptura paris auctoritatis. deinde omnia creando disposita sint. significatur requies eorum. et distinctas sui generis species duo ista elementa sumpserunt. cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium. infertur ad omnia: Ipse dixit. ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera. quam primitus fecit. sed alibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur. quo significamus per id quod continet id quod continetur. cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis. vel caeli nomine. in his boves mugiunt. dies sextus. cum in illis homines plaudunt. Angeli boni creantur quidam lapsi sunt (9-21) Angeli quoque in tempore creantur. sicut laeta epistula dicitur. nondumque luce facta. quoniam de sanctae civitatis exortu dicere institui. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est. quos legentes efficit laetos. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo. quae hinc divina testimonia suppetant. Septimo die Deus requievit. laudate eum omnes stellae et lumen. ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse videatur. sed etiam illo. qui in illo requiescunt. et creata sunt 23. de qua loquor. et propter quos utique conscripta est. Quanto magis. 8. utrum vel quo ordine creati sint angeli. nequaquam est accipiendum pueriliter. significans eorum laetitiam. laudate eum sol et luna. dies quintus. atque ipsa terra. non sonabili et temporali. tenebrae sint necesse est). prata mugiunt. Numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. sicut. cum eis inter cetera caelestia commemoratis. quod etiam ipsi post bona opera. Verbo intellegibili et sempiterno. sicut laetitia domus. Tunc enim firmamentum factum est 175 . omnia opera Domini. Nam et in hymno trium in camino virorum cum praedictum esset: Benedicite. quo significatur per efficientem id quod efficitur. laudate eum omnes virtutes eius. quae huius civitatis et magna pars est. quibus loquitur. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem. dies quartus. cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium. laudate eum in excelsis. quae radicibus continuata sunt terrae. quae super caelos sunt. invisibilis et incomposita. quae in eis et per eos operatur Deus. non evidenter dicitur. tamquam Deus laboraverit operando. non tamen evidenter expressum est.cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem. post omnia ista. quae sex diebus enumerata sunt. unde suo loco diligentius arbitror disserendum. laudent nomen Domini. Facta sunt autem quarto die. Hoc enim et sabbati vacatione ex praecepto legis in vetere Dei populo figuratum est. a quibus in die septimo requievit? Opus autem Dei esse angelos. quoniam ipse dixit. quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur. quando facta sunt sidera. laetitiam significat eorum. sicut Scriptura consequenter eloquitur. et facta sunt. quantum satis videbitur. et eo beatior. etiamsi non eos domus ipsa. requievisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit 20. utique tenebrae fuerint super abyssum 21. et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putavi. Theatra plaudunt. dies secundus. Convenientissime itaque. Ubi de mundi constitutione sacrae Litterae loquuntur. quid illo die factum sit. cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas. cum in cognitione firmamenti. sed si praetermissi non sunt. et facta sunt. et quos facit ipse requiescere. qui laetantur in domo. explicare curabo. id est super quamdam terrae et aquae indistinctam confusionem (ubi enim lux non est. Cum ergo a caelo et terra coeperit. laudate eum omnes angeli eius. Deo largiente. 9. qui dixit. significati sunt. hoc etiam hominibus. Iam ergo erant angeli. dies tertius. Non autem esse praetermissos hinc existimo. in executione eorumdem operum. Dominum 22.

etiamsi semper sit sapiens. nec ideo non simplex. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur. Nimirum ergo si ad istorum dierum opera Dei pertinent angeli. ut et vas evacuetur umore quo plenum est. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. quod est Verbum Dei. ipsi sunt illa lux. fierent lux et vocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei. sed amissio boni mali nomen accepit. neque enim ulla pars est incorruptior quam altera. quia nec Pater est nec Filius. sicut Sabelliani haeretici putaverunt.. quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. per quam facta sunt omnia. et cum alia pars est in eo amplior. sed in se ipsis tenebrae.. quae ubique eius tota est. et corpus decoloretur et aer tenebrescat sive frigescat et anima desipiat. nec iam lux in Domino. quas habent.. et utrumque hoc cum Spiritu suo unus est Deus. quae fecit Deus. quod est Deus. quale sanctis in resurrectione promittitur. quae duo Patrem et Filium dicimus. quod ipsa incorruptio. ut ea luce illuminati. non ea quae amplior est incorruptior quam quae minor. 2. sed dies unus. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi maior. participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit. senariam scilicet operum. quae diei nomen accepit. quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei. ut sit lux non in se ipso. aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subsistentia personarum. sicut sunt omnes. nec tamen ipse est Filius. nec tamen ipse est Pater. per quod et ipsi et omnia facta sunt. qua incorruptibile nuncupatur.inter aquas superiores et inferiores. id est facta. sed non simplicia et ob hoc mutabilia. Hinc est quod etiam privari possunt rebus. Nam utique Pater habet Filium. quia Trinitas. quem dicimus unigenitum Dei Filium. Et haec Trinitas unus est Deus. vel aliud sit habens. Anima quoque ipsa. quod vel possit amittere. ita tenebrescere animam sapientiae luce privatam. et eadem vita ipse est. ideo incorruptibilior manus quam digitus. 10. et facta est lux 25. aliud lux qua illuminatur. pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est. Est itaque bonum solum simplex et ob hoc solum incommutabile. Cuius natura simplex est et immutabilis. aliud quod habet. quod putaverunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. cui non sit aliquid habere. In quo ergo ad semetipsum dicitur. Deus unus est et trinus. qui Spiritus Patris et Filii Spiritus Sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris Litteris nuncupatur. fit immundus. Neque enim verbi gratia. quasi aer sit anima. et in alios habitus vel qualitates verti atque mutari. . Cum enim dixit Deus Fiat lux. et septimam quietis Dei. Mali enim nulla natura est. corpus vero ipsum maius est in toto quam in parte. excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur. Nihil enim horum est id quod habet. aliud est tamen substantia. Propter hoc itaque natura dicitur simplex. caelumque appellatum est. nam neque vas liquor est nec corpus color nec aer lux sive fervor neque anima sapientia est. Lumen quippe verum. non ad alterum. quoniam quod habet hoc est. Alius est autem quam Pater et Filius. ut non inconvenienter dicatur sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei. qui vocantur immundi spiritus.. inquam. sed in Deo. Ita cum sint inaequales manus et digitus. Aliud est itaque corpus. alia incorruptio. et sicut aer tenebrescit ista luce desertus (nam nihil sunt aliud quae dicuntur locorum quorumque corporalium tenebrae quam aer carens luce). quia digitus minor est quam tota manus. sicut erit cum liberabitur in aeternum. non Aliud. sed ideo simplex dicitur. sicut vas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem sive fervorem aut anima sapientiam. cuius unitas ut commendaretur. ideo non aliud est ipse. sed Alius dixi. quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. non genita. hoc est quod habet. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus.. privati participatione lucis aeternae. et Filius habet Patrem. sicut ad se ipsum dicitur vivus habendo utique vitam. aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti.. in quo firmamento quarto die facta sunt sidera. 1. 176 . quod non ubique sui totum est. qua corpus dicitur. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem. sed idem ipse unus ad implendum senarium vel septenarium numerum repetitus est propter septenariam cognitionem. profecto facti sunt participes lucis aeternae. si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum. quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus Sanctus. alia minor. sed manente substantia corporali non hoc est. Nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri. Sed etsi sit corpus incorruptibile. quae non est quod ipsa. a quo si avertitur angelus. sicut illuminatur aeris corpus luce corporea. Quod enim de simplici bono genitum est. habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem. Creata sane. qua creati. Neque hoc ita dixerim. alibi minor. 10. Ac per hoc quamvis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit. aliud qualitas eius. Ab hoc bono creata sunt omnia bona. quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 26. non est dictus dies primus. hoc illuminat et omnem angelum mundum.

Neque enim beatae vitae vocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias. sed etiam illuminati. beatos nuncupandos putamus. quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent. quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali. sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni. sed certa veritate manifestum est. non habebat. sed simul ut facti sunt.. cum hodie non impudenter beatos vocemus. ut sapienter beateque viverent. nec aliorum participatione vel divina vel sapientia vel beata sunt. in quibus sunt omnes invisibiles atque incommutabiles rationes rerum etiam visibilium et mutabilium.. nescientes error beatos esse utique non sinebat.. Ex quo occurrit animo quiddam mirum. 12. quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis. nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae. quam in sanctis angelis esse credimus. eo quod multa in sese habeat. Quatenus autem. quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest. aliud substantia. sed rationalem vitam licet insipientem sic habent. tamen si vere perfecteque beata vita non nisi aeterna est. Ceterum dictus est in Scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex 27. ut et bono incommutabili. beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis. Poena secuta est lapsum diabuli. ut quoquo modo essent et quoquo modo viverent. sive nescientes aliud putarent. quos videmus iuste ac pie cum spe futurae immortalitatis hanc vitam ducere sine crimine vastante conscientiam. quid aut quantum est? De beatitudine quae sit certitudo. qui tamen vere ita beatus est. ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae vitae plenitudinem. porro si sciens fecit omnia. lux facti sunt. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit. Neque enim sicut vita. quamvis non quidquid aeternum. sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum. Quis enim hominum se in actione provectuque iustitiae perseveraturum usque in finem sciat. Quae cum ita sint. quandoque desitura et propterea non aeterna.. 10. hoc est. quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur. quod attinet ad rationalem vel intellectualem creaturam. Nec ipsos tantum. quae per ipsam factae sunt. sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei. in cuius comparatione. 3. ita aeterna vita veraciter dici poterit. etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati. ut falsis incertisve non fiderent. quanta esse in angelis potest. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa atque secura. si quidem vita tantummodo vivendo. quamdiucumque fuerit. ut solum Deum dicamus beatum. continuo beatum sit (dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus). non erat talis istorum. si finem habitura sit. in neutram partem firma assensione ferrentur.. aeterna vero finem non habendo nominata est. qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit. quam recto proposito intellectualis natura desiderat. facile impetrantes peccatis huius infirmitatis divinam misericordiam. sive id scirent. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia. Ab hac illuminatione aversi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque vitae. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum. 13. quia scientes timor. nisi aliqua revelatione ab illo fiat certus. Neque enim multae. sed tamen verum. et ea omnia unus est. sed quae habet. nisi peccassent). Deo autem nisi notus esset. Si autem hoc ita nesciebant. quos angelos dicimus. in qua sunt infiniti quidam eique finiti thesauri rerum intellegibilium. de ipsa tamen perseverantia sua reperiuntur incerti. nec si velint. quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine. Boni creati sunt angeli. quod Deus est. haec et est. sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec 177 . quae principaliter vereque divina sunt. antequam peccassent. Quocirca cuivis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem. quamvis sua beatitudo quam diuturna vel utrum aeterna esset incertos (esset autem aeterna. beatior erat primus homo in paradiso. 11. ut eam non possint amittere. cui non opinione. quod non aliud est in eis qualitas. nisi esset. quantum autem ad spem futuri. quia pariter certi. qui propterea vere pleneque beati sunt. illius sapientiae fuerint participes. Qui licet de suae perseverantiae praemio certi sint. ut maior beatitudo esse non possit. esse non posset. sed una sapientia est. Quapropter. et in eo omnium rerum rationes. non tamen tantum ita creati. quod iste mundus nobis notus esse non posset. ea utique fecit quae noverat.

Sed cum dixisset: Ego clamavi. id est Manichaeis. si natura talis est. quod erunt aequales angelis Dei 28. sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in evangelio sanctis fidelibusque promittit. sic intellegendum est. profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. Cuius illi alii quia certi non fuerunt (non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent. verum etiam ab initio suae conditionis in veritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit. quod nos de illis per Scripturas sanctas nosse potuimus. ut. Esset autem in eo. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus. etsi non praesciam. tamquam diceret: Hinc ostendo clamasse me. quod in eo veritas non sit. affectat per superbam elationem simulare quod non est. tamquam ea sit causa. ab illo bonitatis lumine sua voluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos. . ut aut impares fuerint. si vitam egerunt ante peccatum. ut in veritate non steterit. sic accipiamus. quibus etiam promittitur. ac per hoc falsus et fallax. non aequales eis erimus. cum verba ista evangelica in auctoritate nobiscum habeant. qui sua pravitate illa luce privati sunt. Ista locutio est et in Psalmo: Ego clamavi. habuisse tamen aliquam. unde ostendatur. Quae Scriptura dixerit de diabulo. ex quo creatus est. quam non ille constituit. id est initio humani generis. sed ab initio peccati. cui ab angelis illuderetur. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus. unde se clamasse monstraret. omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. quod in veritate fuerit.ullo errore fallatur. quod fecit ad illudendum ab angelis suis 38 (cui consonare videtur et Psalmus. atque ait: Quia non est veritas in eo. restat. aut. ut in eo veritas non sit. Sed quid respondetur propheticis testimoniis. cum dicendum fuisse videatur: Exaudisti me Deus. et ipsos de semetipsis ignorare.. quia veritas in eo non fuit. hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores. et si quae aliae pestes ita sentiunt. quod scriptum est in libro Iob. profecto credendi sunt. qui mane oriebatur 35. cum potius ea sit causa. ut existimemus talem ab initio creatum. quoniam clamavi. quem decipiendo posset occidere. ex quo utique homo factus est. consequenti ratione colligimus. quod in veritate non steterit. Nec illud. cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini. quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. ex quo creatus est. Aut si durum videtur. nullo modo esse peccatum. 14. hoc est.. Quae si aliter convenientius intellegi nequeunt. ubi a veritate lapsum intellegi voluit. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa immortali felicitate casuros. Subiecit autem indicium. non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis. quod ibunt in vitam aeternam 29. quia veritas non est in eo 32. alios autem ita ut veritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent. si in illa stetisset. quando facti sunt angeli. quoniam exaudisti me. in qua utique si stetisset. qui tanta vanitate desipiunt. Nam expressius ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine vitio 36. peccare putandus est. ut sic intellegatur etiam quod beatus Ioannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat 31. quam nisi pia Deoque subdita voluntas habere non posset. Initium ergo eius figmentum est Domini. Locutione autem dictum est minus usitata. iustitiam recusavit. Quis enim catholicus christianus ignorat nullum novum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum. et qui per piam subiectionem noluit tenere quod vere est. illi vero certi non sunt: iam potiores. qui nunc mali sunt. quod dictum est: In veritate non stetit 37. quod in veritate non stetit. quem finxisti ad illudendum ei 39 ). Sic enim videtur sonare: In veritate non stetit. sive quod ait Isaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. sic esse accipiendum. sed non permanserit. quod Dominus ait de diabolo in evangelio: Ille homicida erat ab initio et in veritate non stetit 30. suo recusans esse subditus Creatori et sua per superbiam velut privata potestate laetatus. Huic sententiae quisquis acquiescit. eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneret. sive quod Ezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti. quae finem fuerat habitura). ubi legitur: Draco hic. et ita fuerunt. quod ait de diabolo Ioannes: Ab initio diabolus peccat 34. sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt. ut non solum homicida fuerit ab initio. et illud. Illud etiam. quod suam quamdam propriam tamquam ex adverso quodam principio diabolus habeat naturam mali. quoniam exaudisti me Deus 33. tamquam ab eo quaereretur. non cum illis haereticis sapit. donec isti. Nisi forte quis dicat id. non attendant non dixisse Dominum: A veritate alienus fuit. quod ab initio diabolus peccat. quia nec quisquam potestatem Omnipotentis evadit. sed: In veritate non stetit. post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. sed in hac poena post peccatum ordinatum. ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum. 15. non ab initio. oportet etiam illud. non intellegunt. a quo est 178 . beatitudinem. quasi quaesissemus. si pares fuerunt. alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam vel perseverantiae vel casus sui.

sive etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. cum eum conderet. in inferioribus ordinatus illuderetur ab angelis eius. quod expressius dicitur. praeponuntur viventia non viventibus. natura non vitiata praecessit. non est apud nos huius vocabuli consuetudo. ut in eo ipso quod eum finxit. ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre vellemus. et in his. his. ut. plerumque carius comparetur equus quam servus. dictum recte intellegimus: Hoc est initium figmenti Domini 40. Et sic intuere in omnia opera Altissimi. nisi naturae. ut qui ignoramur et cognoscimur. ipse bene utatur etiam voluntatibus malis. cum in ipsorum etiam hominum aestimatione. futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praevidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea Psalmus ait: Draco hic. ut. 18. quanto magis angelica creatura. In his enim. quorum certe natura tantae est dignitatis. quo fit. Sed ista praeponuntur naturae ordine. sicut arboribus animalia. quae Deus condidit. ut diabolus institutione illius bonus. iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur quo modo illo uteretur et malo. quasi morientes. nummos quam pulices malit? Sed quid mirum. per infamiam et bonam famam. licet per suam bonitatem bonum. Quapropter etiam voluntas mala grande testimonium est naturae bonae. vel. quibus eas obesse desiderat. Et quoniam Deus. Propter naturam igitur. Diabulus non obstat Deo ordinatori. nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret atque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. cum ordine naturae angeli hominibus. 17. ubi est vitium malitiae. et non mortificati. praeponuntur sentientia non sentientibus. Inter bonos et malos angelos lux et tenebrae. et in his. quae sentiunt. sic contra pium peccator. voluntate sua malus. et ista quid verum luci mentis appareat.omnis modus. ut coherciti. cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo latinus utatur. quae isto motu carent. Deo ordinante res antithetae sunt. cuius id vitium est. sicut angeli hominibus. in tantum. omnis ordo. quae intellegunt. Sed tantum valet in naturis rationalibus quoddam veluti pondus voluntatis et amoris. per gloriam et ignobilitatem. et omnia possidentes 42. gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu voluptate cupientis. ut non possit nisi nocere naturae. semper autem gaudentes. Neque enim Deus ullum. Itaque fecit. 16. 179 . non dico angelorum. unum contra unum 43. ita malarum voluntatum iustissimus ordinator. immo linguae omnium gentium. multos autem ditantes. id est. sicut egeni. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est. contraposita. et ecce vivimus. praeponuntur immortalia mortalibus. sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. Quia sine dubio. ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra. Quis enim non domi suae panem habere quam mures. potius competeret esse cum Deo. Non itaque esset vitium recedere a Deo. ut tristes. quae quoquo modo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt. ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus. ut prosint temptationes eius sanctis. sine quibus nihil rerum inveniri vel cogitari potest. quem finxisti ad illudendum ei 41. voluptas vero quid iucundum corporis sensibus blandiatur spectat. cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat. praeponuntur intellegentia non intellegentibus. quae habent vim gignendi vel etiam appetendi. tamquam nihil habentes. Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum. cum illae male utuntur naturis bonis. sicut homines pecoribus. quae latine ut appellentur opposita. sed vel hominum crearet. est autem alius atque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus. et in his. bina bina. tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. omnis species. sive quem in ea locum habeant ignorantes. necessitas autem quid propter quid expetat cogitat. sicut ea. quae vivunt. quae omnia cetera. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima. ut seductores et veraces. quem malum futurum esse praescisset. non propter malitiam diaboli. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem vitam. naturae dignitate praecedit! Quae naturae aliis praeponantur. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suaviter explicat. Vitium autem ita contra naturam est.

sive id lateat. quod in obscuro loco intellegitur. vulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut dividerent imperavit: Fiant. vel attestatione rerum manifestarum vel aliis locis minime dubiis asseratur. cum esset horum alterum malum. sed omnino incommutabiliter videt. aliter mente. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt. et paulo post: Et fecit. aliud quae fuerunt. ad id quoque perveniatur. Ibi ergo vidit bonum esse quod fecit. Quamvis itaque divini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis. ita ut illa quidem. ita eius quoque scientia trium temporum. qui tam perfecte non operaretur. nec quia factum vidit scientiam duplicavit vel ex aliqua parte auxit. Dum ergo videt quia bonum est. et stellas. Solus quippe ille ista discernere potuit. et facta est lux. aliud quae iam sunt.19. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux. quae temporaliter fiunt. sed post infertur: Et vidit Deus quia bonum est. inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli dividunt. non quod ullo modo Dei scientia varietur. vitio proprio. elatum esse scilicet Deum gaudio mundi universitate perfecta. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 44. et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint. Et vidit Deus lucem quia bona est. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat. si. Posuit illa. nisi tam perfecta scientia. Deus duo luminaria magna. inquit. nec aliter nunc et aliter antea et aliter postea. sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia. non utique fieret: docet bonum esse. non enim ex animo constat et corpore. non ante. sed voluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit. vel quod praeteritum est respicit. etsi fuerant ordinandae. praesentis videlicet et praeteriti vel futuri. cum multa tractantur. ut putaret Deum sui operis novitate factum beatiorem. ubi bonum esse vidit ut faceret. non discit. Quapropter. Tenebrae fuerunt in mundo et in angelis. cui etiam futurum non naturae. quia utrumque sine peccato est. non natura. Et Plato quidem plus ausus est dicere. luminaria in firmamento caeli. Utrumque placuit. continuo subiunctum est: Et vidit Deus lucem quia bona est 46. non hoc loco additum est: Et vidit Deus quia bonum est. ubi dixit Deus: Fiat lux. nisi operis approbatio secundum artem facti. 20. dum alius eum sic. inquit. ut aliud in ea faciant quae nondum sunt. luminare maius in principia diei. Inter illam vero lucem. ut luceant super terram et dividant inter diem et noctem. Denique nec illud est praetereundum silentio. id est inter hanc lucem et has tenebras. alius sic intellegit. quem ad modum temporalia movet nullis suis temporalibus motibus. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem. non enim more nostro ille vel quod futurum est prospicit. Et vidit Deus quia bonum est 47. et luminare minus in principia noctis. quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiae producit. et facta est lux. inter sanctos angelos et immundos fuisse discretum. quoniam non sicut nostra. 21. varietate mutatur. tunc didicit bonum. nisi vidisset antequam fieret. nec aliter oculis. quoniam tempora ita novit nullis suis temporalibus notionibus. et postmodum infertur: Et separavit Deus inter lucem et tenebras. ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse videretur. sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diverso. ne utrumque appellaretur bonum. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori: tenebrae autem angelicae. inquit. ita tamen ut. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata. qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et privatos lumine veritatis in tenebrosa superbia remansuros. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit 180 . quod sensit ille qui scripsit. ipse dividere potuit. tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod videret. quod. quod. cum lux prima illa facta est. non postea quam separavit inter lucem et tenebras et vocavit lucem diem et tenebras noctem. quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est 49. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 48. vel quod praesens est aspicit. angeli creati intelleguntur. in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae novit. ut nihil eorum fieret. quod placuerat in arte faciendum. apud quem non est immutatio nec momenti obumbratio 50. Dei opus aliud non est ab eius arte. sed sic ostendere voluit artifici suo placuisse iam factum. ipse vero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia comprehendat. sive. ubi dictum est: Et divisit Deus inter lucem et tenebras. quae Sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non cum factum est. cui nihil ex eius operibus adderetur. in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. si ei fuisset incognitum. et ei contrarias tenebras. id est malorum angelorum aversorum a luce iustitiae taeterrimas mentes. Quid est enim aliud intellegendum in eo. quae sancta societas angelorum est illustratione veritatis intellegibiliter fulgens. non tamen fuerant approbandae. et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et dividere inter lucem et tenebras 45.

quae vix potuimus invenire. Et vidit Deus lucem quia bona est 51. inquit: Fiat lux. quae voluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit atque ita incommutabilis veritatis luce privari. ut a bono Deo bona opera fierent. qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio. non tamen totam. quae parva non sua granditate (nam nulla est). non quidem partes Dei. si per quid fecerit: Dixit: Fiat. sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari. ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus.. sive acerrimo ingenio invisibilia Dei per ea. nec attendunt. quantumque universitati rerum pro suis portionibusdecoris tamquam in communem rem publicam conferant vel nobis ipsis. quos appellat . causam tam iustam atque idoneam. sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid huiusmodi. quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio venientem. si unum radatur supercilium. quis eam fecerit. cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi privationis boni. ullamque naturam. cui nocere nulla res possit. et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi. quidam haeretici non viderunt. 23. ita ut venena ipsa. quae per inconvenientiam perniciosa sunt. Unde nos admonet divina providentia non res insipienter vituperare. inquam. Deus autem ita est artifex magnus in magnis. commoditatis attribuant. satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux. noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere. quae Dei est. bona tamen. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit. sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. quare fecerit: Dixit Deus. Contra quosdam Dei creatio expenditur et Trinitas (22-34) Errant manichaei Deum omnia bona fecisse negantes. verum etiam per quid fecerit. Hinc Origenes iure culpatur. si autem non solum quis fecerit. sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est. quae facta sunt. sicut in specie visibilis hominis. et ubi nostrum ingenium vel infirmitas deficit. Quia vero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari. sive ista legerit. quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis attritio. Sed a terrenis usque ad caelestia et a visibilibus usque ad invisibilia sunt aliis alia bona meliora. sive ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit. Sed multo est mirandum amplius. quae non faceret nisi bonus Deus. intellecta conspexerit 52. et facta est lux. plurima offendunt. Ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse. credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis adversum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse. quoniam non mole constat. sicut erant quaedam. sicut cibus et potus et ista lux. quis fecerit: Deus est. 1. si quare fecerit: Quia bona est. nisi ab illo conditore esse non posse. ut minor non sit in parvis. quam turpissime pollutam et crudelissime captivatam et oppressam labore magno vix mundet ac liberet.. hanc. ut non tantum Deum. quae per omnia opera Dei subiungens: Et vidit Deus. In libris enim. quam vel in suis locis naturisque vigeant pulchroque ordine disponantur. sufficeret dicere. peccasse a Conditore recedendo et diversis progressibus pro diversitate peccatorum a caelis usque ad terras diversa corpora quasi vincula meruisse. fecit Deus lucem. si Dei naturam. sed utilitatem rerum diligenter inquirere. quam propemodum nihil corpori. ut bonus Deus conderet bona. et facta est lux. et facta est. sed artificis sapientia metienda sunt.lucem. id est ad bona creanda bonitatem Dei. non Dei partem nec eius naturae. quia bonum est 53. 181 . sed ab illo conditam longe imparem Conditori christiana sanitate sentirent. Hanc tamen causam. qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium. immoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. quod etiam quidam. primum quam hoc esset contrarium Scripturae huius tantae auctoritatis intentioni. Sic autem Manichaei non desiperent vel potius insanirent. ita credere occultam. 22. sed animas dicunt. Si ergo quaerimus. hoc scripsit. quod hi. quibus delectantur. Nec auctor est excellentior Deo. quae non est quod Deus est. si eis congruenter atque scienter utamur. convenienter adhibita in salubria medicamenta vertantur. et quam multum detrahitur pulchritudini. per quid fecerit. quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controversias quaerentium mundi originem terminat. Errat Origenes putans animas a Deo recessisse. sive ab his qui legerant forte cognoverit. sicuti est. ad hoc inaequalia. tegmen ac vinculum futurum hostis victi et inclusi. sed factas a Deo. nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. ut essent omnia. sed ut mala cohiberentur. id est De principiis. incommutabilem atque omnino incorruptibilem crederent. non ut conderentur bona. hoc sensit. quamque a contrario etiam haec. dum ei non conveniunt. nolunt accipere istam causam creationis rerum. animam vero. nec ars efficacior Dei Verbo.

indicetur. ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit. ut non una. ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam ergastula. et meruisse corporibus includi. quibus inferius et gravius nihil est. Non plane animarum. summe bonus aequaliter bonum. tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus. Ubi si nemo peccasset. ita universitas rerum. quare fecerit. quae sic se voluit praedicari. universa nobis Trinitas in suis operibus intimatur. Sed si nihil est aliud bonitas divina quam sanctitas. sicut unus omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam. cum in unaquaque creatura requirantur. quae facta est. quia una anima sic peccaverat. ut respondeatur: Deus. est. hoc est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. . procul dubio per Verbum factum est. et nunc licet malus longe minoris mitiorisque malitiae. ita tamen. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit. quibus poenaliter includerentur. non tres dii vel tres omnipotentes. subsistens modificatur. et Pater sanctus et Filius sanctus. in veritate Dei lucet. per quid fecerit. non decori pulchritudinis vel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum. sed sola bonitate fecisse quod factum est. quod autem illo dicente factum est. 182 . quia bona est. corpora acciperent. qui talia sapiunt. recte bonitas dici possit amborum. quibus deterius nihil est. sed duae. propter quam facta est. in bonitate Dei gaudet. profecto et illa diligentia rationis est. nisi ut bona fierent a bono Deo. sed ipsum quoque substantiam et tertiam in Trinitate personam. ut in uno mundo unus esset. si quis possit intueri. inhaerens iucundatur. Haec ergo tria. ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda. cum vero de omnibus simul. eadem nobis insinuata intellegatur Trinitas. sed eorum ipsorum. de quibus nesciunt quid loquantur. nullam aliam causam faciendi mundi intellegi voluit. nec mala voluntas. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus Sanctus. et quia peccatum est. propter quid fecerit. Deinde videre debuit Origenes et quicumque ista sapiunt. non ideo cuncta sunt impleta peccatis. aerium pessimus daemon. tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas. quod hoc loco Scripturarum id accipiendum esse prohibeat. etiam cum peccatoribus pulchra est. cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem servet. unamquamque creaturam quis fecerit. amat. homo autem. per quam facta sunt omnia. quia bonum est. 2. mundum ideo factum. quod ideo postea quam factum est dicitur. sed hoc potius evenisse. et origo et informatio et beatitudo. Quid autem stultius dici potest. quia naturae ordinem servare noluit. sed decem vel centum similiter aequaliterque peccassent. quod Pater genuerit Verbum. quam istum solem. si unde sit felix: Deo fruitur. ut sola corpus tale mereretur.. utrum altitudine mystica nobis ipsa Trinitas intimetur. hoc est Sapientiam. Nunc vero.. si unde sit sapiens: a Deo illuminatur. terrena corpora. an aliquid occurrat. et certe ante peccatum. non amborum quasi qualitatem. quo nostra exerceatur intentio. unigenitum Filium. Credimus et tenemus et fideliter praedicamus. nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia. quis eam fecerit. ut tali corpore mereretur includi? Ac per hoc si contigisset. centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret. ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo. per Verbum. non audeo temerariam praecipitare sententiam. atque hoc totum et Trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem divinitatem. sed unus Deus omnipotens. unus unum. in eo vero quod dicitur: Vidit Deus. quia bonum est. et ecce bona valde 54. verumtamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero. congruere bonitati. id est. tamen luteum corpus accepit 55. inferiora vero et graviora quae amplius peccaverunt. contemplans illustratur. 23.completisque omnibus inferens: Et vidit Deus omnia. daemones. quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo posito. cum sit et Pater spiritus et Filius spiritus. in aeternitate Dei viget. Civitas Dei Trinitati comparatur. non praesumptionis audacia. ut res. quae fecit. quia communis ambobus est. Quae bonitas si Spiritus Sanctus recte intellegitur. per quid fecerit. multum longe a veritate et merito est cohercenda progressio. proprie tamen ipse vocatur Spiritus Sanctus tamquam sanctitas substantialis et consubstantialis amborum. non opificis provisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est. aeternus coaeternum. Pater quippe intellegitur Verbi. potius quam homines etiam bonos habere debuisse. superiora et leviora quae minus. et quod Spiritus Sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus. ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeatur. Inde est civitatis sanctae. immo non duae. nec omnia uno volumine ut explicemus urgendum est. si haec opinio vera esset. quae in sanctis angelis sursum est. quae superius commendavi. Ad hoc enim me probabilius ducit. quamvis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. multi sermonis est quaestio. sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis. 24. videt. satis significatur Deum nulla necessitate. qui dixit ut fiat. quod.

Tripertita philosophia Trinitati comparatur. eumdem quoque amorem quiddam tertium nec imparis aestimationis eis quas novi rebus adiungo. Nec ignoro. non se ipsos de rebus. non quo sit consequens. cum amantur. qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus. ut sit etiam similitudine proxima. cum in his quae amo non fallar. 26. agnoscimus. Illis etiam. Quantum intellegi datur. cuius Deus est. utique nec falli potest. ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de Trinitate cogitaverint. non fallor. Deum habet auctorem. si nihil sit? Omnia esse volunt. profecto et nostram nos genuissemus sapientiam nec eam doctrina. quae sunt natura. sapores gustando. ac per hoc sum. hoc est illius summae Trinitatis. sed Deum propter nummum colunt). quamquam etsi illa falsa essent. sum. quem plus obtinuit consuetudo. In his autem tribus. esse tamen aliquam naturae causam. ad quem cuncta quae agimus referre debemus. usus fructu diiudicandus est. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae veritatis et de boni fine. 27. Nam et sumus et nos esse novimus et id esse ac nosse diligimus. quam propter aliud quaerimus (unde temporalibus magis utendum est. sed ita esse potius invenerunt). ut frui mereamur aeternis. Hoc itaque moreusum dixerim in his tribus. usus. ita novi etiam hoc ipsum. quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione versamus. non sicut perversi. adhuc reformatione perficiendam. percipere curaremus. si fallor. quo brevius totum dicitur. procul dubio in eo. vitae summam nemo cunctatur. non eiusdem substantiae. quod ea re frui dicimur. qui frui volunt nummo. quando certum est me esse. quoniam non nummum propter Deum impendunt. Sicut enim novi esse me. nosse me. cum se miseros esse sentiant. usus. procul dubio ut vera sapiamus ipsum debemus habere doctorem. rationalis propter doctrinam. imaginem Dei. immo tripertitam esse animadvertere potuerunt (neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. quomodo esse me fallor. quod proprie fructus fruentis. Et nos quidem in nobis. id est aliunde discendo. doctrina. usus utentis sit. nosse et diligere in Deo et in nobis. a philosophis inventa est disciplina. sed sine ulla phantasiarum vel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate vivendum sufficeret nec bono alio quo frueremur ullo indigeret. cuius una pars appellaretur physica. doctrina scientia. nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum. ut etiam in eo. Si ergo natura nostra esset a nobis. 25. rationalis moralisque vocarentur. scientiae formam. Quo modo enim potest beatus esse. nulla nos falsitas veri similis turbat. Quia ergo sum si fallor. quas etiam in octavo libro breviter strinximus. verumtamen eo loquendi modo. quo bene beateque vivitur. Ita vero vi quadam naturali ipsum esse iucundum est. sed miseriam suam potius auferri velint. memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur. quae dixi. si fallor? Quia igitur essem qui fallerer. uti vero ea re. quae in homine spectanda commonui. quam nemo est qui non esse beatus velit. natura ingenio. moralis propter usum. ut esset. 1. Nam qui non est. Tria etiam sunt. quod me novi nosse. Nulla in his veris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum. tertia ethica (quarum nomina latina iam multorum litteris frequentata sunt. naturalis propter naturam. diversi diversa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum versatur intentio. quam fruendum. quamvis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur. ut dixi. ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et. ut naturalis. quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat. ut aliquid efficiat: natura. cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus visus est neque intellegentiae dator neque amoris. neque coaeternam et. odores olfaciendo. et ipse amor verus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit. quibus utique omnes temporaliter utimur. atque hoc interesse videatur. quae in unoquoque homine artifice spectantur. doctrina. quod me novi esse. tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius. ipsum etiam ut beati simus suavitatis intimae largitorem. dura et mollia contrectando sentimus. Non enim ea sicut illa. tametsi non aequalem. 183 . non fallar. uti autem Deo. Consequens est autem. Esse. altera logica. velut colores videndo. hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse voluerunt. et fructibus utimur et usibus fruimur. ullo sensu corporis tangimus. si me illa amare falsum esset? Cum vero illa vera atque certa sint. inspirator. etiamsi fallerer. Eaque duo cum amo. quis dubitet quod eorum. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum. immo valde longeque distantem. Neque enim fallor amare me. sonos audiendo. quae foris sunt. falsa me amare verum esset. nunc vero quia natura nostra. Ex his propter obtinendam beatam vitam tripertita.

sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt. quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem vel appeterent vel tenerent. non ullus corporeus tactus accedit. 27. sine ullo quidem sensu atque vita. sed formas suas. essentia scilicet et notitia. quibus non solum sensus. non dictum est. sed quia sentiuntur. Nam in quantum eam capimus. et hoc bonum est homini. Quae vis magna atque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est. ut pro eo. non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. quibus datum non est ista cogitare. et quem ad modum etiam in ceteris rebus. ut essentiam suam. eorum reperiatur. qui se beatos putant. nisi ab illo facta essent. nihil aliud quaereremus.quoniam stulti. sed nec ulla saltem seminalis est vita. sicut animus amore fertur. qui summe 184 . Amor qui amat et amatur ad Deum fertur. qua mens nostra quodam modo radiatur. miseri iudicantur. quasi innotescere velle videantur. ubi secundum naturam possunt esse. sentiendas sensibus praebent. quo alimentum trahant atque ita suum quodam modo esse conservent? Ipsa postremo corpora. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem. etsi differens. quod in hominibus. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum. immortalitatem. etsi scientia nullo modo. sed qui diligit. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. at certe quaedam scientiae similitudo. Omnia esse quodam modo noverunt. Possunt enim ambo esse in uno homine. non spiramenta narium. sed omni modo perituri. quod nosse non possunt. nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Atque ideo cum se noverint esse morituros. cuius est vera aeternitas. carnalem vitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc. cum esset nobis bene. aeterna et vera caritas. Verumtamen inest in sensibus irrationalium animantium. nihil quidem sentiente motu amare possemus. Quoniam igitur homines sumus ad nostri Creatoris imaginem creati. 28. verumtamen id quasi appetere videremur. estque ipse aeterna et vera et cara Trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus. quocumque fertur. Si enim pecora essemus. aeterna veritas. quantum suscepti huius operis ratio visa est postulare. ab immensis draconibus usque ad exiguos vermiculos nonne se esse velle atque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices. si quis immortalitatem daret. ipse magis amatur. 2. Iam vero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura. Nam velut amores corporum momenta sunt ponderum. et hinc probamus. Sed nos ea sensu corporis ita capimus. Cur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est. quod aluntur et gignunt. cetera autem rerum corporalium. quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor. quo feracius essemus uberiusque fructuosae. ita tamen vel exiliunt in superna vel in ima descendunt vel librantur in mediis. Amatur autem. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna vivere. de amore autem. verum et ab his. profecto exsultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. qui rectius amantur. satis diximus. aliud terrae radicis affigunt. non foramen auriculae. quod lamentari quisque sana mente mavult quam laetari in amentia. ut de his omnibus recte iudicare possimus. et haec amo atque amare me similiter certus sum. quo id amatur quod amandum est. sive deorsum gravitate sive sursum levitate nitantur. quam eam morte finire. non quia sentiunt. si in eadem miseria semper esse nollent. quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem. nulli et nusquam essent futuri. nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant. Item si arbores essemus. iniusta per eius privationem. quia pauperes atque mendici sunt. ut illo proficiente quo bene vivimus iste deficiat quo male vivimus. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus. quibus mundi huius visibilis structura formosa est. custodiant. quo amatur et quod amandum non est. Si essemus lapides aut fluctus aut ventus aut flamma vel quid huiusmodi. iusta per intellegibilem speciem. non gustus faucium. pro magno beneficio sibi hanc impendi misericordiam desiderant. qui illum diligit. quae infra nos sunt. quo amantur. Quid? animalia omnia etiam irrationalia. utrum et ipse amor ametur. in tantum id possumus. vel hinc intellegi potest. ut aliquanto productius in eadem miseria vivant tardiusque moriantur. qua nec ipsa miseria moreretur. quaedam tamen similitudo. quanta gratulatione susciperent. Ita enim corpus pondere. saltem talem quae non habeat finem mendicitatis. quantum amentur in nobis. Ad huius sensus officium non acies pupulae. donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod vivimus. licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum. Sed de duobus illis. et istum amorem odit in se. Verumtamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent. quae infra sunt. proposito sibi quod. sensibilia nuncupata sunt. ut de his non sensu corporis iudicemus. Procul dubio ergo indicant. quo iusta et iniusta sentimus.

In hoc autem libro de civitate Dei. inter quos et illos. quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque referuntur. et tria potest. sed per ipsam praesentiam immutabilis veritatis. habet enim duodecimam. incommutabiliter permanentes. qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores. an in se ipso. sicut quorumque in terra gradientium atque repentium et ipsius hominis. Multum enim differt. quae sunt tria. quae non peregrinatur in huius vitae mortalitate. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis. qui summe bonus est. Haec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur. ubi habent causas rationesque suas. sicut iam supra diximus. Perfectus est senarius numerus. Numerus quippe senarius primus completur suis partibus. Nunc autem tria ista nostra quamvis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus. sed amplius. nam tertia eius est. hoc est Verbum eius unigenitum. 30. Itemque in denario quaternarius est aliqua pars eius. sed posterior erit diligentius disserendi locus. de quorum fide cur nulla debeat esse dubitatio. quae sunt sex. quod caelum vocatum est. tertia. habet et dimidiam. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. Deum primitus divisisse iam diximus. tamen. ideo dici potest quota eius sit. 29. non quia Deo fuerit necessaria mora temporum. sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores. sicut aliter scitur rectitudo linearum seu veritas figurarum. id est secundum quas facta sunt. longe sunt a tota summa eius.est. quod sunt quinque. qui summe sapiens est. sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio atque lignorum. sed quota sit dici non potest. Coniunctae vero istae duae partes eius. quae sunt quattuor. quae quotae sint dici potest. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione. hoc est in sapientia Dei. habet sextam. secundum quam factum est. quod sunt duo. Angeli vident in Dei Verbo et in seipsis. quo autem si bene agantur perventura sint. in se ipsis autem tamquam in vespertina. id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus. cum intellecta conspicitur 57. ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis. nam decima pars eius est. verumtamen et in se ipsis. aliter in se ipsis. sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. Duodenarii vero numeri partes in summam ductae transeunt eum. nam nona eius est. qui cunctis in terra rebus excelleret. Ibi esse nostrum non habebit mortem. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt. ut dixi. habet et dimidiam. velut artis atque operum. tamquam per omnia. Hoc breviter commemorandum putavi ad commemorandam senarii numeri perfectionem. quasi qui non potuerit creare omnia simul. quae in summam ducta sex fiunt. unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim. sed nos ipsi praesentia sentiamus atque interiore veracissimo cernamus aspectu. qua facta est. id est unum et tria. sunt enim octo. qui primus. Sed hae tres partes eius. quae fecit mirabili stabilitate. partibus suis in summam redactis ipse perficitur. non est iste. currentes quasi quaedam eius alibi magis. id est sexta sui parte et tertia et dimidia. tamquam in arte. Unde ratio numeri contemnenda non est. id est unum et duo et quinque. unum autem potest. et aliter iustitia in veritate incommutabili. Ipsam quoque creaturam melius ibi. aliter cum in pulvere scribitur. Illi quippe angeli sancti non per verba sonantia Deum discunt. aliter in anima iusti. nona scilicet atque tertia. quae deinceps congruis motibus peragerent tempora. sicut dimidia. ibi amare nostrum non habebit offensionem. sed unum Deum. quamdiu futura vel utrum numquam defutura et quo si male. sicut ex aquis animalium. fiunt. eamque esse inseparabilem Trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam. tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. volucrum scilicet atque piscium beluarumque natantium. et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum Sanctum. illo adiuvante quod coepimus ut possumus explicemus. quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille evangelicus filius 56 ad nosmetipsos reversi surgamus et ad illum redeamus. habet tertiam. alios hinc testes vel quaerimus vel habemus. sed immortalis semper in caelis est. a quo peccando recesseramus. quod est unum. habet quartam. sicut solis ac lunae stellarumque conditio. quoniam per nos ipsos nosse non possumus. qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt. unum autem potest. alibi minus impressa vestigia colligamus. et tamen omnes non tres deos esse. Habet et quintam. in quo perfecit Deus opera sua. id est sedecim. quam in ea ipsa sciunt. illa clariore. simul ductae non complent decem. hac obscuriore cognitione. decima et quinta et dimidia. quae sunt duo. Sic deinde cetera. ita noverunt. ibi nosse nostrum non habebit errorem. quae in multis sanctarum Scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter 185 . Neque enim exempli gratia quia in novenario numero quattuor pars aliqua eius est. ut eis magis ista. quam nos ipsi nobis cogniti simus. quae sunt unum et duo et tria. quod est novem. utrum in ea ratione cognoscatur aliquid.

et multa huiusmodi in divinis auctoritatibus reperiuntur. ut dixi. sed quia omnia in sapientia fecit. quod ex parte est evacuabitur 64. ne forte. qualem terram Deus primitus fecerit. quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant. ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. In toto quippe. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt. maxime quia hoc me delectat plurimum. de quo Dominus ait: Docebit vos omnem veritatem 63. sicut attestatur Psalmus. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reservari 72. Hoc itaque satis sit admonere. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 58. totus par quaternarius. Hinc est quod etiam Scripturas istas cum labore rimamur. vel quam molem materiamve futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupaverit subiciendo et addendo: Terra autem erat invisibilis et incomposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut Trinitatis commemoratio compleretur: Et Spiritus. mensuram et pondus neglegere iudicemur. ex quibus duobus septenarius constat. dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos. sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur aut doceat. Angeli facti sunt ante omnia. quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo 62. atque illud. Ideo pro universo saepe ponitur. id est in plena perfectione. ne contemnatis unum ex pusillis istis. verum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare. quod ita profundum est. Dei requies commendatur 59. id est: Quotiescumque ceciderit. sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 66. sed in requie sua. quod totus impar primus numerus ternarius est. aliter in se cognita faciat aliam velut diurnam. qui eis velut carcer est. ut Pater fecisse intellegatur in Filio. Ibi requies Dei. pro cuiusque rei universitate poni solet. Sancti vero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus. Deus requievit in perfecto septenario numero. Proinde ut volet quisque accipiat. Cum enim dictum esset. ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias. quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum. Ne quis autem contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux. Ad quorum societatem pertinere parvulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei 70. sicut habent permanendi aeternitatem. et: Septiens in die laudabo te 61. dico enim vobis. ubi ait: Videte. in quibus septenarius numerus. et vereor ne occasione comperta scientiolam nostram leviter magis quam utiliter iactare velle videamur. quod est Verbum eius et ipsum Scriptura principium nominavit (sicut ipse in evangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium 67 ): non e contrario referam contentionem. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram. sicuti est: Septiens cadet iustus. Inter hos ergo et illos Deum vel praescientia vel opere divisisse quis 186 . non ita dictum tamquam primum hoc factum sit. usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens. sed cum venerit quod perfectum est. sed tamen de sua sempiterna et vera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. id est eodem die septiens repetito. Dei superferebatur super aquam 69. et facta est lux 65. quae non habet vesperam. Sine difficultate quippe nos adiuvant. requies. Domine! omnia in sapientia fecisti 68 : convenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus Sanctus. angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum. in parte autem labor.intuentibus. aliam velut vespertinam notitiam. neque enim ulla creatura est. quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. in qua primum sanctificatio sonat. quamdiu ex parte scimus. quod dictum est: In principio. et resurget 60. quod non de iniquitatibus. Habenda est itaque ratio moderationis atque gravitatis. ut etiam ipsa aliter in Dei Verbo. Ideo laboramus. Boni et mali angeli luci et tenebris comparantur. Peccasse autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos. sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi voluit. 31. quia angeli eorum in caelis semper vident faciem Patris mei. 32. qui in caelis est 71. non peribit. cum ante fecerit angelos. qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est. quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. cum de numero multum loquimur. qua requiescitur in Deo. inquit. 33. sed et liber iste iam prolixus est. In septimo autem die. ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus Sanctus.

quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. istam. nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. non abhorruimus. ut. ponderibus elementorum moventur et ideo non putant aquarum fluidam gravemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui. cui nomen est Genesis. etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est. Sed quoniam. Ibi enim sedes est phlegmatis. vel magnae duae mundi partes. vel spiritalis et corporalis. ut supra firmamentum angeli intellegantur. scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram 82. quae super caelos sunt. Quod si ita est. Dei bonitati ministram. unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius 75. sive. isti trutinatores elementorum nequaquam crederent. si ipsi hominem facere possent. secundum quam dicit Apostolus: Omnes enim vos filii lucis estis et filii diei. istam inde deiectam in hoc infimo aerior caelo tumultuantem. secundum Dei opus utique aptissime. quibus omnia quae creata sunt continentur. quae in illo divino libro de constitutione mundi scripta sunt. ne quantum vult noceat. qui peiores esse hominibus infidelibus sive intellegunt sive credunt. Deus superbis resistit. quod Deus umorem fluidum et frigidum ac per hoc gravem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit. quae per alias eiusdem auctoritatis sacras Litteras satis fidelibus nota est. a regula tamen fidei. illam in caelis caelorum habitantem 78. Quamquam nonnulli putaverint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam 81. scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram 80. Dei potestate frenatam. habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium. etsi voluntatem auctoris libri huius indagare nequivimus. quantum satis esse visum est. ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. non ei pituitam. quamvis et aquas. Istos vero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto advertunt. et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Divisit Deus inter lucem et tenebras 74 : nos tamen has duas angelicas societates. Aberrant quidam angelos aquis comparantes. et si auctoritati eiusdem Scripturae subditi essent. etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit. si prostratus adoraveris me 76. qui secundum rationes suas. sive in principio. lucis tenebrarumque vocabulis significatas existimavimus. aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. quod graece dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum vicem obtinet. Sed hi qui in nomine aquarum. iamque de duabus istis diversis inter se atque contrariis societatibus angelorum. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei. aliam vero natura bonam. ut homo Dei tam eximiae divinaeque sapientiae. sicut scriptum est. cum peregrinos colligit suos: nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares atque contrarias. secundum istorum autem coniecturam tam absurde. de quibus deinceps dicere institui. unam Dei sancto amore flagrantem. unam fruentem Deo. Illic ergo et aqua intellegenda est. si diligenter singula scrutemur atque tractemus. ut quantum vult consulat. sed voluntate perversam. inquit. quod convenientius intellegitur. quia in Verbo unigenito fecit. Sed. si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset. et quoniam. sed ubi discreti. aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo. inquiunt. alteram tumentem typho.dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide viventes et eorum aequalitatem adhuc sperantes. ad perfectiorem disputationis finem nostra pervenit intentio. unam et natura bonam et voluntate rectam. 34. quae omnia sexto die dicit esse perfecta. illam Dei nutu clementer subvenientem. non sumus noctis neque tenebrarum 79. aliquando tenebrae. quia. alteram propriae celsitudinis immundo amore fumantem. quibus nominibus universalis est significata creatura. iuste ulciscentem. Quod possunt simili vanitate etiam de terra dicere. uno enim nomine utrumque comprehensum est. istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem. illam. non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae. disputavimus: hunc quoque librum aliquando claudamus. ut nolens prosit persecutionibus suis. et aridam terram manus eius finxerunt 83. et ipse fecit illud. nullo modo angelos praetermisisse credatur. istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam. sicut in Psalmo legitur. 187 . negent quidam factas a Deo. Nam ipsius est mare. nunc autem lux in Domino 73. immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei. hanc illi invidentem. quod perversissimae atque impiae vanitatis est. in capite ponerent. et facta est lux. et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est. Quapropter. angelos intellegi volunt. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit. in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis civitatum. quia primo fecit. infra vero vel aquae istae visibiles vel malorum angelorum multitudo vel omnium hominum gentes. humilibus autem dat gratiam 77. illam huic illudentem. utique nondum tenentes iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim. in principio. illam luminosa pietate tranquillam. quod est credibilius. ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux. non illic apparet ubi facti sint angeli. aliis manifestioribus divinarum Scripturarum testimoniis declaratas quod etiam in hoc libro.

bonae utique naturae nocet. quae in suo genere atque ordine ab universitatis decore non discrepant. De his. De amore perverso. quia vitium. 14. sed per contrariam voluntatem. 17. De revolutione saeculorum. 10. qui dicunt ea. et quomodo dicatur semper creatum quod dici non potest coaeternum. 8. De impietate eorum. qui hunc quidem mundum non sempiternum putant. De temporali conditione generis humani. 4. non est. sed aut innumerabiles aut eumdem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolvi opinantur. quibus certo fine conclusis universa semper in eumdem ordinem eamdemque speciem reditura quidam philosophi crediderunt. Quae causa sit beatitudinis angelorum bonorum et quae causa sit miseriae angelorum malorum. 12. qui humanum genus sicut ipsum mundum semper fuisse existimant. quae cum ipsis nocet. qui summe et semper est. 5. quae multa millia annorum praeteritis temporibus ascribit. Quomodo intellegenda sit promissa homini a Deo vita aeterna ante tempora aeterna. 2. Quod in omnium naturarum specie ac modo laudabilis sit Creator. qui primam conditionem hominis tardam esse causantur. De inimicis Dei non per naturam. 11. 20. 3. De una bonorum angelorum malorumque natura. An sancti angeli. 19. eumdem habeant bonae voluntatis auctorem per Spiritum Sanctum in eis caritate diffusa. qui asserunt animas summae veraeque beatitudinis participes iterum atque iterum per circuitus temporum ad easdem miserias laboresque redituras. 9. quae infinita sunt. hoc in totum videtur diversum esse quod non est. Quid respondendum sit his. qui opera Dei ex aeternitate repetita per eosdem semper volunt saeculorum redire circuitus. quam Deus nec novo consilio instituerit nec mutabili voluntate. credendum sit creaturam quoque numquam defuisse cui dominaretur. nec Dei posse scientia comprehendi. 13. An ut Deus semper etiam Dominus fuisse intellegatur. si non nocet.14 LIBER XII BREVICULUS 1. quia ab eo. quo voluntas ab incommutabili bono ad mutabile bonum deficit. De naturis irrationalium aut vita carentium. 15. De opinione eorum. 6. Causam efficientem malae voluntatis non esse quaerendam. 21. 188 . Contra eos. Quid de incommutabili consilio ac voluntate Dei fides sana defendat contra ratiocinationes eorum. 18. 7. Nullam essentiam Deo esse contrariam. quem habent Creatorem naturae. De saeculis saeculorum. De falsitate eius historiae. 16.

De conditione unius primi hominis atque in eo generis humani. qua putaverunt angelos quidem a Deo conditos. bona quidem esse. Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis. ubi duarum civitatum. 1. hoc est societates. quod est non adhaerere Deo. Ita quamvis non omnis beata possit esse creatura (neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est). sed de nihilo facta sunt. quia ex nihilo creata est. vanitatis astutiam pro certissima veritate. 1. 28. studia partium pro individua caritate superbi fallaces invidi effecti sunt. ea tamen. sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse dubitare fas non est. ut sine illo misera esse necesse sit. quo amisso misera est. Naturae rationalis bonum est esse cum Deo. quantum piorum populum ex eius genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus. quem primum condidit. quae fecit. quae pars honoranda esset praemio. verumtamen mutabilia. merito esse dicantur. Quod praescierit Deus hominem. Nec ideo cetera in hac creaturae universitate 189 . quia non se potest amittere. LIBER DUODECIMUS DEUS BONOS ANGELOS ET SEMEL IN TEMPORE HOMINEM CREAVIT Quae sint bona et mala in angelis et in rebus (1-9) Societas est et civitas angelorum et hominum. quare illi beati sint. quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona. In potestate est naturae rationalis Deo adhaerere uno vero bono. Quamquam ergo summa non sint. Hoc enim adepto beata. alii sua potestate potius delectati. sed ipsos esse humanorum corporum conditores. quo beata sit. recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis vel intellectualis bonum. 27. Quam ob rem si. Omnem naturam et omnem speciem universae creaturae nonnisi opere Dei fieri atque formari. in qua praeviderit Deus. 1. quam non inconveniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas. dum alii constanter in communi omnibus bono. a quo creata est. quae potest. Dicimus itaque immutabile bonum non esse nisi unum verum beatum Deum. altera in malis non solum angelis. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo. quod ab illo. quod ipse illis Deus est. 23. peccaturum simulque praeviderit. 1. sed ex illo. sed se ipso bono beatus est. immutabili bono. quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda. et cum quaeritur. cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit. An ullius vel minimae creaturae possint dici angeli creatores. De natura humanae animae creatae ad imaginem Dei. verum etiam hominibus constitutae. atque in eius aeternitate veritate caritate persistunt. velut bonum suum sibi ipsi essent. quae damnanda supplicio. ut non quattuor (duae scilicet angelorum totidemque hominum). quantum ad rationalium mortalium genus attinet. sicut superiore libro 1 apparuisse in angelis iam videtur: prius mihi quaedam de ipsis angelis video esse dicenda.22. ut beata sint. cur isti sint miseri. quod usque adeo bonum eorum est. ea vero. De Platonicorum opinione. sed duae potius civitates. apparebit exortus. In primo homine exortam fuisse omnem plenitudinem generis humani. 2. 25. non ex se ipsa potest. quod non de illo. 26. 3. Ille vero qui non alio. recte respondetur: Quia Deo adhaerent. nisi Deus. a superiore communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate. una in bonis. quibus demonstretur quantum a nobis potest. 24. Antequam de institutione hominis dicam. ideo miser non potest esse. cum quaeritur. quae adhaerere possunt.

190 . neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora. Quod cum ita sit. quod est. Deus namque immutabilis est et omni modo incorruptibilis. licet sit ipsa mutabilis. existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam. etiam hoc ibi bonum est. 3. quod Graeci appellant . Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera. cum vitium oculorum dicitur caecitas. quae summe est. quam vitiat. hinc apertissime declaratur. vocatur sapientia. Ei quippe. satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam. sed vitium quia malum est.meliora sunt. non est Deo. sicut est ipse. quod natura est. Sicut ergo. Vitium naturae contrarium est Deo. sola mala nusquam. 2. vocatur essentia. in quantum autem naturae sunt. hoc est summe sit. in quantum vitiosae sunt. qua discernitur iustum ab iniusto. ut diceretur essentia). id est summo Deo. bonae sunt. cum vitium creaturae angelicae dicitur. sed Deo tantummodo tamquam bono malum. a voluntate sumpsit exordium. huic naturae. quia misera esse non possunt. sed etiam noxium. qui non natura. quanto perspicacius intellegere potuerit. ne deesset etiam linguae nostrae. et ideo immutabilis sit: rebus. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. malae sunt. qui sum 2. sed ipsis malum. esse dedit. Nam quid eis nocendo faciunt. Cuius erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius. non esse contrarium est. sed de voluntariis poenas luit. Cuius enim recte vituperatur vitium. eis vitia nocere non possent. quae ex malae voluntatis initio vitiatae sunt. nec eorum naturae auctorem Deum. Et cum in poenis est natura vitiosa. Natura igitur contraria non est Deo. Hoc etiam isto modo dici potest. essentia nulla contraria est. quod impunita non est. quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam vitio malorum angelorum. id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum. tamquam malum bono. non tamen posse nocere nisi bono. Nam recta vitii vituperatio est. sed non summe esse. et ideo in eam non cadit miseria. et cum vitium aurium dicitur surditas. Inimici enim sunt resistendi voluntate. quoniam omne vitium naturae nocet. non tantum malum. quo non adhaerent Deo. nisi ubi nocet. contraria natura non est. hoc enim verbum e verbo expressum est. Omne autem vitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. salutem virtutem et quidquid boni naturae per vitium detrahi sive minui consuevit? Quod si omnino desit. sic ab eo. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo. inhaerendo tamen incommutabili bono. Non enim quisquam de vitiis naturalibus. ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita. ut ei vivat. quod ad naturam oculorum pertinet visus. quoniam naturae etiam illae. illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur. quod per angelum Deus dixit. quod illo dehonestatur natura laudabilis. neque hoc ob aliud. ne quisquam. non potestate laedendi. vitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. nihil ei valentes nocere. non natura differt ista. quae adhaeret Deo. cum de angelis apostaticis loquimur. Nam etiam quod vitium consuetudine nimiove progressu roboratum velut naturaliter inolevit. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo. cui noxium sit non esse cum Deo. quas ex nihilo creavit. Unde colligitur. Ab illa igitur. Porro autem bonum est et natura quam vitiat. cui mens inest capax intellegibilis lucis. sed vitiis adversantur eius imperio. Haec dicta sint. et aliis dedit esse amplius. sed iam nostris temporibus usitato. naturae vero. quam illa quae rationis vel sensus est expers. aliis minus. Cum enim Deus summa essentia sit. ut. quo usi veteres non sunt latini sermonis auctores. quia non inest. novo quidem nomine. quo non adhaeret Deo. De vitiis quippe nunc loquimur eius naturae. Ex principio est quaelibet natura ideoque bona. Dicuntur autem in Scripturis inimici Dei 3. sed vitio. quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici. Nulla quippe mala Deo noxia. id ostenditur. Si enim bonae non essent. Et propterea Deo. bonis tamen ipsorum quoque testimonio vitiorum. beatitudinem consequatur nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit eique explendae non sufficiat nisi Deus. profecto non illi adhaerere vitium est. eius naturae ut Deo adhaereat convenire. contrarium est bono. unde et huic bono utique contrarium est. sed sibi. atque ita naturas essentiarum gradibus ordinavit (sicut enim ab eo. quamvis non possit vitium nocere incommutabili bono. nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. quod est sapere. quia caeca esse non possunt. quae in tanta excellentia creata est. sed mutabilibus corruptibilibusque naturis. nisi adimunt integritatem pulchritudinem. nisi quae non est. quo tamen etiam vitio valde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. ac per hoc ei naturae. quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum. nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec vitium est. Nam esse vitium et non nocere non potest. Sola ergo bona alicubi esse possunt. qua faciente sunt quaecumque sunt. excepto eo. procul dubio natura laudatur. Idcirco vitium. inde sapiat. quod est esse.

quorum abundantia Aegyptiorum superbia vapulavit 5. Naturae igitur omnes. quem ratio gubernandae universitatis includit. quoniam sunt illa meliora. si ita est. quia et in eis hoc nobis per vitium tolli displicet. 4. ut nec summe esset. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis. ut cedendo ac succedendo 4 peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint. cum eis fiunt noxiae. Sed isto modo possunt et solem vituperare. sic faciat non esse quod erat. Cum ergo in his locis. quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur. quarum nulla omnino est. si habet. sed tamen minus esset atque ob hoc misera fieret. Ceterum vitia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium atque mortalium vel intellectu vel sensu vel vita omnino carentium. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro. ardorem autem vituperant.Cuilibet naturae conveniens bonum fuit. aut bonam profecto habet aut malam. Miseria naturae rationalis fuit ex aversione a Deo. et in illo ardore. aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus atque in qualitates superantium superata vertuntur. quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti universum. 6. quae nos offendunt. quoniam quidam peccantes vel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem. si prudenter attendamus. speciem suam et quamdam secum pacem suam. quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit. Videre enim volunt. quoniam sunt et ideo habent modum suum. cui particulae. Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium eius naturae. ea merito occurrit. sentire non possumus. ita ut nec tanta corruptio. qui summe est. quae non summe est (quia neque illi aequalis esse deberet. satis apte decenterque conveniunt. Cum vero causa miseriae malorum angelorum quaeritur. neque ullo modo esse posset. quod ab illo. quae de nihilo facta esset. Unde nobis. profecto bonae sunt. non eas considerantibus. eadem ratione commendant. 5. nihil invenitur. quis ita desipiat. damnabilia putare ridiculum est. Sed parum attendunt eam ipsam lucem. ubi esse per naturae ordinem debent. et qui magis essent. a quo aversa non quidem nulla. rerum est ordo transeuntium. malae autem voluntatis efficiens nihil est. sed ex suo commodo vel incommodo. ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. quod in natura placet. quibus Creatoris lege subduntur. ut dicat quod bona voluntas faciat voluntatem malam? Erit enim. cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala voluntas efficiens est operis mali. sed utilitatem suam. qui laudant in igne lucem. si ei qui summe est adhaererent. bona voluntas causa peccati. sicut illa animalia. nonnulla animalia per convenientiam salubriter vivere. aut ideo universitati deesse ista debuerunt. aut habet aut non habet aliquam voluntatem. Quid enim est igne flammante vigente lucente pulchrius? quid calefaciente curante coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. quae certe et illis placet. Nam eius in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt. in quibus eam contemplari minus idonei sumus. Quoniam si res aliqua est. sed per se ipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. rectissime credenda praecipitur providentia Conditoris. ardere nolunt. quae putatur facere voluntatem malam. quo absurdius putari nihil potest. Quamquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria neque poenalia naturas ipsas. Quid est enim quod facit voluntatem malam. qui non summe sunt. frui posset. Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam 7. qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. quamvis damnatis impiis futura poenalis. nec ullorum vitiorum offensione vituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. aversi ad se ipsos conversi sunt. ipsa quoque habet voluntatem malam. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea verissima reperitur. Quae cum ita sint. si bonam. Deus. quae ita creata est. oculis infirmis per inconvenientiam nocere. si ab illo facta non esset). Huius porro malae voluntatis causa efficiens si quaeratur. etiam eam quae fecerit res 191 . Si autem res ista. se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. in eum divina providentia tendentes exitum. ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat. et hoc vitium quid aliud quam superbia nuncupetur ? Initium quippe omnis peccati superbia 6. quod ei adhaerent qui summe est. qui eis displicet. nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent. et cum ibi sunt. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda. qui summe est. cuius non sit auctor et conditor Deus. qui summe est atque ob hoc ab illo facta est omnis essentia. videlicet non ex vi naturae. ubi esse talia competebat. et quae semper esse non acceperunt. pro usu motuque rerum. in melius deteriusve mutantur. suum esse custodiunt. Est ratio gubernandae universitatis. et tamen ad beatitudinem habendam eo. Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus. quantum acceperunt.

Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram. ipsum sibi fecisse voluntatem malam. quod sciri non posse sciendum est. nisi forte ut nescire discat. nisi ubi coeperit non videre. non sane in specie. Duo quippe quamdiu sunt pariter voluntatis bonae. bonum est causa mali? Cum enim se voluntas relicto superiore ad inferiora convertit. non utique vitium fuit. Haec utrum superior sit. in qua bonum naturale praecesserat. ad id. hoc est incipere habere voluntatem malam. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum oculis pariter visa est eadem pulchritudo. cuius auctor Deus. qui utique bonus ante voluntatem malam fuerit: quaerat cur eam fecerit. atque ita. quoniam natura et essentia est. quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. omnino non fuit. illa prior est. hanc malam quam male suadenti adhibuit voluntatem quae in eo res fecerit. utrum quia natura est. alter idem qui fuerat perseveret: quid aliud apparet. faciat aliquid mali. procul dubio bona est.consequenter interrogo. quod ea res fecerit malam voluntatem. ut sciendo nesciantur. Nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur. Nam si natura causa est voluntatis malae. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione temptatum. non facit alter in altero voluntatem malam. et inveniet voluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est. Nemo igitur quaerat efficientem causam malae voluntatis. nisi a bono fieri malum et bonum esse causam mali? si quidem a natura bona fit voluntas mala. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. sed quia perversa est ipsa conversio. ac non potius bonae voluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. cui non consensit alius. sed in eius privatione sciuntur. hoc est ipsam voluntatem malam? Quaedam non in specie sed in eius privatione sciuntur. quo se convertit. Si enim non nocuit. quia nec illa effectio sed defectio. quod summe est. Delicta enim quis intellegit? 8 192 . Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem. sed ubi deficiunt. an inferior. quod me nescire scio. ad illicite utendum pulchro corpore. antequam habeat voluntatem malam. et unus ei cedat atque consentiat. Si enim dixerimus quod ipse eam fecerit. sed ad solas aures pertinet sentire silentium. Quo modo ergo res bona efficiens est voluntatis malae? Quo modo. quodam modo nesciendo sciuntur. ut natura bona. si autem in aliqua. mutabili tamen. ambobus pariter institit occulta temptatio. quis eam fecerit quaero. nisi unum noluisse. Deficere namque ab eo. Porro si nocuit. alterum voluisse a castitate deficere? Unde. quaerimus. nam eam non fecit in ambobus. sed deficiens. velle invenire tale est. quamvis mutabilis. si bene intueantur. Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales. quid erat ipse ante voluntatem malam nisi natura bona. alter in voluntate pudica stabilis perseveret. Quod unde fieri potest. non enim est efficiens. sed ex eo quod de nihilo facta natura est. ac per hoc nec mala voluntas fuisse dicenda est. inquam. nisi propria voluntate. An caro intuentis in causa est? cur non et illius? An vero animus? cur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. sed rem inferiorem prave atque inordinate. quo modo ergo nullius. quod minus est. quam fecit voluntas mala. Idcirco non res inferior voluntatem malam fecit. habens modum et speciem suam in genere atque ordine suo. propriam igitur in uno eorum voluntatem malam res quae fecerit scire volentibus. sed in bona. neque illud nisi per oculos. Relinquitur ut inferior res. sed illa prima est. vitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono privabat. neque hoc nisi per aures. qua visa unus eorum ad illicite fruendum moveatur. bonum auferendo vel minuendo utique nocuit. quae prima peccavit. si eadem temptatione ambo temptentur. qui consensit temptanti atque suadenti. nusquam tenebras videt. quid putamus esse causae. qui est immutabile bonum? Qui ergo dicit eum. quod tamen utrumque nobis notum est. voluntatem malam. Nam si praecessit a qua fieret. quae alteram fecit. Non est enim prima voluntas mala. requiro. Si ergo non erat sempiterna. efficitur mala. Sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit. nihil occurrit. an aequalis. Ea quippe quae non in specie. quam nulla fecit. 7. quod videndum ambobus pariter adfuit. quid aliud cogimur dicere. cui vitium hoc posset nocere. Non igitur esse potuit sempiterna voluntas mala in ea re. ut dixi. sed deficientes. Nemo ergo ex me scire quaerat. Restat ut dicatur. ipsa quia facta est. Causas porro defectionum istarum. Sed superior utique melior. ut sit aliquis inquirendi modus. nesciendo condiscit. Et ideo in mala natura voluntas mala esse non poterat. non quia malum est. cui nulla voluntas est. ut in illo fiat. cum efficientes non sint. quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria voluntate consenserit? Hanc igitur consensionem. quod mala voluntas nocendo posset adimere. in qua nulla voluntas fuit. causam primae malae voluntatis inquiro. appetivit. sed in speciei privatione. cum ante illam visionem ac temptationem similes ambo animo et corpore fuerint. Si enim in nulla fuit. quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. si dici aut intellegi potest. fecerit angelicae naturae. ac si quisquam velit videre tenebras vel audire silentium. an quia ex nihilo facta est. in illo non fiat voluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis. Ita etiam non ad aliquem alium sensum.

nec superbia vitium est dantis potestatem vel ipsius etiam potestatis. creavit. quod illi in eadem bona voluntate manserunt. in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt (quid enim tunc faciunt nisi vana?).. qui minus erant. 9. a quo et ipsi. sed Deo coaeterna esse credatur. quae ex nihilo facta sunt. sed male. aut si utrique boni aequaliter creati sunt. utrum cum ipsis facta est. ipse fit in bono malus et miser meliore privatus. 8. cum quo facti sunt. an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis. Cum ergo malae voluntatis efficiens naturalis vel. simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona voluntate. qui datus est eis 10. quam eos ille fecerat. Hoc scio. non dubium quod ab illo facta sit. Cum ergo ipsi facti sint.. id in eo fieri. Si aliqua. Hoc bonum quibus commune est. quem sequitur iste. sed hominis perverse amantis aurum iustitia derelicta. defecerant). Ac per hoc qui perverse amat cuiuslibet naturae bonum. ex se ipso faceret implendo meliorem. sed animae perverse amantis potestatem suam potentioris iustiore contempta. sed voluntarios defectus iusta poena consequitur. nec tantum hominum. nec luxuria vitium est pulchrorum suaviumque corporum. Deficitur enim non ad mala. causas habent deficientes. Deus in angelis bonam creavit voluntatem. iam ergo habebant. nisi cum a bono sponte defecit.Malum est a bono defectio. essentialis nulla sit causa (ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum. cavendum est. Quid enim erant sine bona voluntate nisi mali? Aut si propterea non mali. a qua non defecissent. Itemque scio.. id est non ad malas naturas. qua deseritur Deus. sed ad illum. quod si nollet non fieret. quo illi adhaererent. At si non potuerunt se ipsos facere meliores. quia nec mala voluntas eis inerat (neque enim ab ea. certe nondum tales. ut non ad se ipsos. simulque ut facti sunt. quam nondum coeperant habere. habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una 193 . Et istam quis fecerat nisi ille. cum boni creati essent. cuius defectionis etiam causa utique deficit): si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam voluntatis bonae. etiamsi adipiscatur. ei. causas habent efficientes. qui summe est. Quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt). id est cum amore casto. nisi operante adiutorio Creatoris habere non possent. utrum mala an bona? Si mala. si utique noluissent. tamen mali sunt (mala propria voluntate. nusquam. amore. qua meliores essent. naturam Dei numquam. a quo facti sunt. qui in eadem perstiterunt. quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere. pervenerunt. si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam voluntatem. numquam sanctos angelos fuisse credendum est. istis mala voluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem. verum etiam de sanctis angelis posse dici. nec iactantia vitium est laudis humanae. quo modo esse potuit mala voluntas bonae voluntatis effectrix? Si bona. ut mali causa non sit bonum. Nam et hoc discutiendum est. utique nec fecerunt. converterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque viverent: quid aliud ostenditur nisi voluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona voluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt: ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt? Absit. in quo fit mala voluntas. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 11. tractavimus 9.. 1. sed ideo male. quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum Sanctum. sed defectus a bono). Si nulla. qui. eoque sunt isti ab illorum societate discreti. quo nemo melius quicquam facit: profecto et bonam voluntatem. sed animae perversae amantis corporeas voluptates neglecta temperantia. qua poterant adhaerere vel deficere. si dici potest. ne voluntas bona bonorum angelorum non facta. sed primitus praecipueque angelorum bonum esse. sed animae perverse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae. sicut iam etiam in libro. prius faciens excitando avidiorem? . et ideo non necessarios. Et cum id egit eorum voluntas bona. utrum aliqua eam an nulla voluntate fecerunt. Neque enim auri vitium est avaritia. hoc est Dei amore. unde se numquam casuros certissimi fierent. adhaeserunt. mala scilicet voluntate hoc ipso quod a bona defecerunt. 2. qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat. et ea posse deficere. nulla ex parte posse deficere. quo minuitur atque depravatur naturae bonum. qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suavioribus coaptamur. qui eos cum bona voluntate. 9. nisi ille. isti ab ea deficiendo mutati sunt. Isti autem. aut minorem acceperunt divini amoris gratiam quam illi. quae incomparabiliter auro debuit anteponi. nec talem voluntatem facit nisi defectio. quo modo illa non esse facta dicetur? Porro quia facta est. nondum tam boni quam esse cum bona voluntate coeperunt. quam bona natura non fecit.

quae maxime innotuit. illa atque illa insula incoli coeperit. quas illi non putant toto prorsus orbe contingere. ducenti et triginta tres computentur. in Graeca vero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu. ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur. Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum. in quibus longe plura annorum milia referuntur. Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia. qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. cui loquebatur. quem primum Deus condidit. ut redigantur homines ad exiguam paucitatem. Omittamus igitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura vel institutione generis humani. quae vere sacrae sunt. Et cum illis dictum fuerit. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae. Dicunt autem quod putant. 2. credidit. non quod sciunt. qualis nunc et nobis et illis est. in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum. quae dixit. Sed ne sic quidem. quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit. ut dixi. quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta. sicut de angelis dictum est. multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris. cuncti tamen universo genere perpetui 13. donec ipsius Alexandri victoria finiretur. Et ideo Graecae potius fides habenda est. ac sic identidem reperiri et institui quasi prima. ita et hi possunt putare. quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo.civitas Dei eademque vivum sacrificium eius vivumque templum eius. iam video esse dicendum. semper remanere contendunt. vel a quibus primum illa vel illa regio parsque terrarum. Alii vero. ut quaternis mensibus finirentur. Alii namque. sed innumerabiles opinentur. continentur. vanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam. humanum genus sumpsit exordium secundum sanctae Scripturae fidem. respondent diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia. continet etiam regna. cum ex Litteris sacris ab institutione hominis nondum completa annorum sex milia computemus. sed plurima terrarum ita vastari 14. Neque enim ut alluvionibus incendiisque terrarum. ceterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse. quae mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarum atque in omnibus gentibus. sicut ab ea praedictum est 16. etiamsi ter tantum computarentur. quas sibi esse credituras inter cetera vera. quae coniungenda immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mutabiliter peregrinatur in terris vel in eis. quonam modo verum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inventores. cum restituantur potius. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. tres eorum annos complectebatur antiquos. et ideo paucos homines. sive non eum solum. qui mortem obierunt. sive solum quidem esse. 1. ostendit. 10. 11. cum tanta veritate implentur. ex quibus multitudo pristina reparetur. vera divinitate praedixit 12. semper fuisse homines opinantur. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum. quam protulit ex litteris quae sacrae apud illos haberentur. necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus exstitisse. cum apud Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadringenti octoginta quinque reperiantur. Unde ait et Apuleius. qui Litteris nostris. Quot annis humani generis historia computetur. plus quam octo annorum milia ille constituit. Persarum vero. quas plenas fabulosis velut antiquitatibus proferre voluerint contra auctoritatem notissimorum divinorumque Librorum. aequarent. quas perhibent in historia temporum multa annorum milia continere. Porro si haec epistula Alexandri. quae futura praenuntiavit. Ex uno quippe homine. Quid de temporibus in institutione humani generis dicendum (10-14) Quid multi opinentur de institutione humani generis. eodem Deo creante quem ad modum exorta sit. 194 . Quidam ex elementis putant hominem renasci. sicut de ipso mundo crediderunt. quae Graeca quoque novit historia. Cuius pars. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breves annos habuisse. secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit. cum hoc animantium genus describeret: Singillatim mortales. nec eis. unde annus plenior et verior. quae vera se narrasse praeterita ex his. 10. quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio 15. qui mundum istum non existimant sempiternum. si semper fuit humanum genus. quia veritatem non excedit annorum. sed certis saeculorum intervallis innumerabiliter oriri et occidere. quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans. et cui totus orbis.

nec saltem tanta videri debeat. Ipse denique primus homo vel postridie vel eodem die postea quam factus est potuit inquirere. sed tam magna spatia. euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad veram miseriam sine cessatione redeuntem. sive in mundo permanente isti circuitus fierent. cum de mundi origine quaestio verteretur. eis. Non sero homo creatus si aeternitati comparetur.sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant. quando numquam ad initium. comparemus. Nam quidam et illud. sive certis intervallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi nova. quamvis a nonnullis contra quam loquitur sensisse credatur: hoc etiam de prima hominis conditione responderim. ut. Hinc enim si a fine vel brevissima singillatim momenta detrahantur. magnitudine quantacumque tendatur. quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est. 13. illud vero temporis spatium. pervenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. decrescente numero licet tam ingenti. 2. si aeternitati interminae comparentur. ex quo esse coepisse in sacris Litteris invenitur. quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur. aut sexagiens aut sescentiens. exhiberet. nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. non dico singillatim minuta momenta vel horarum aut dierum aut mensum aut annorum etiam quantitates. quae transacta et ventura sunt. non vires tunc alias et alias nunc vel etiam postea ista de initio rerum temporalium controversia reperiret. cur non ante sit factus. ubi iam nullum numeri nomen haberemus. usque ad illum. quod legitur in libro Salomonis. Ecclesiastes non de his circuitibus loquitur. Quod autem respondimus. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putaverunt posse vel debere dissolvere. dum anima venturam miseriam aut imperitissime in veritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid novi in tempore. ut vocabulum non inveniat. Ac per hoc si non quinque vel sex. quae tamen fine conclusa certi spatii terminatur. quod finem non habet temporis. Si autem detrahantur retrorsus in spatio. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et imperita perseveraret infirmitas. detrahas) quandoque ad initium illa detractio perducetur. Quo modo enim vera beatitudo est. 13. sed nulla. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est. propter eos. quod tam pauci eis videntur anni. sed esse coepisse. quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. non exigua existimanda esse. retrorsum redeundo (tamquam si hominis dies ab illo. in quo nunc vivit. aut sescentiens miliens dicerentur annorum. Cur non ergo et mundus? cur non et homo factus in mundo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque comperti in doctrina sana tramite recti itineris evitentur. et non est omne recens 195 . quibus eadem semper fuisse renovata atque repetita in rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseverarent volumina venientium et praetereuntium saeculorum. quae iam dici a quibuslibet computatoribus non potest. et detrahantur haec tanta spatia non semel atque iterum saepiusque. ita in illo ex elementis eius genus humanum ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium. quanta si umoris brevissimam guttam universo mari. sed utrumque finitum. cur ante non fecerit. A quo ludibrio prorsus immortalem animam. aut itidem per totidem totiens multiplicaretur haec summa. comparatum illi. Et quid est quod factum est? Ipsum quod fiet. etiam quantum oceanus circumfluit. de cuius numquam aeternitate confiditur. quod initium non habet. ut minus quam sex milia sint annorum. sicut aliorum animalium 17. quid agitur. 1. et omnia saeculorum spatia definita. in quo natus est. alterum incomparabiliter magnum. qui nolunt credere non eum semper fuisse. quod omnino nullum est. qui vocatur Ecclesiastes: Quid est quod fuit? Ipsum quod erit. 12. cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatus non sit tamque sero sit creatus. etiam cum sapientiam perceperit. quod a nullo coepit exordio. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset. et quandocumque antea factus esset. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam movere quaestionem. si ei conferatur quamlibet magna et ineffabilis numerositas temporum. quanta illa summa comprehendit annorum. verum etiam sexaginta milia sive sescenta. ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur: considerent nihil esse diuturnum. sicut etiam Plato apertissime confitetur. qui similiter moventur. liberare non possunt. Si enim brevitas eos offendit temporis. in quo est aliquid extremum. Quidam circuitus temporum inducunt. nisi ut circuitus temporum inducerent. sed semper: quid fit.

quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum volumina repeti. ita hominem numquam antea fuisse et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non debeo. si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inveniunt? quia genus humanum atque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt. quae in hac terrena inhabitatione multa cogito (ideo utique multa. continuo subiciens: In circuitu impii ambulant: tamquam ei diceretur: Quid ergo tu credis. quae Academia dicta est. quando quidem altitudinem Dei penetrare non possunt. Quid autem mirum est. quem numquam antea fecerat. intellegis? numquidnam existimandum est subito Deo placuisse hominem facere. erunt et post nos. quia et me ipsum intueor et scriptum esse recolo: Quis hominum potest scire consilium Dei. Absit. Domine. tamquam in praedestinatione Dei iam facta fuisse omnia sapiens ille voluisset intellegi. sed immutabili aeternoque consilio. Valde quippe altum est et semper fuisse. Quis hanc valeat altitudinem investigabilem vestigare et inscrutabilem perscrutari. id est falsa doctrina. cui nihil novi accidere potest. sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola. cum ipse sit aeternus et sine initio. 15. si semper creatura non fuit. Satis autem istis existimo convenire quod sequitur: In circuitu impii ambulabunt 22. Semel enim Christus mortuus est pro peccatis nostris 19. quod fides ratioque sana condemnat: cavendum est. sed tamen certis. Qui loquetur et dicet &ba : Ecce hoc novum est: iam fuit saeculis quae fuerunt ante nos 18. sentis. de quibus superius loquebatur. aut quis poterit cogitare quid velit Dominus? Cogitationes enim mortalium timidae et incertae adinventiones nostrae. propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta revocantes dictum intellegi volunt. Deus semper est Dominus. non tamen novo et repentino. ac deinde repercussisset eos. non mutabili voluntate in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicavit? Quando quidem Psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset: Tu. verum est. nec consilium voluntatemque mutasse. sed quia modo talis est erroris eorum via. Monstra quoque ipsa. de torrentium lapsibus. et nos post resurrectionem semper cum Domino erimus 21. Quamvis haec verba quidam sic intellexerint. quae inusitata nascuntur. aut certe de omnium rerum generibus. ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem. invenire non possum). inquit. tamen secundum id. eorum vita est recursura. affirmare aliquid pertimesco. ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis intervallis. inquam. quae oriuntur atque occidunt. nec quo fine claudatur. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam. Corruptibile enim corpus aggravat animam. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. homines quod putant. 14. aliis venientibus. cuius dominus esset. et mors ei ultra non dominabitur 20.sub sole. quem numquam antea infinita retro aeternitate fecisset. quam nullus potest nosse hominum. hoc est de generationibus aliis euntibus. nec recens et novum est. immortalem vero non esse 196 . multiplicasti filios hominum. Domine. in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas. quod sacer admonet Psalmus: Tu. non quia per circulos. 1. Ex his igitur.28) Altitudinem Dei investigare non possumus. quod generaliter miracula et monstra sunt. et hominem. ut his Salomonis verbis illos circuitus significatos esse credamus. ut monstrum sub sole nascatur. sunt et nobiscum. si dixero semper fuisse creaturam. nunc aliam per alia atque alia temporum spatia. quod ille aut de his rebus dixit. de solis anfractibus. Contra circuitus unitas et originaria bonitas hominis proponitur (15. secundum quam Deus hominem temporalem. discipulos docuit. cui modo dicimus. utique et fuerunt et erunt. Absit autem a recta fide. sed nunc illam. quos opinantur. quod ex illis vel praeter illa. quem numquam fecerat. surgens autem a mortuis iam non moritur. quamvis inter se diversa sint et quaedam eorum semel facta narrentur. decedentem aliam. qui semper est dominus nec dominus umquam non fuit. Fuerunt enim homines ante nos. Sed cum cogito cuius rei dominus semper fuerit. ex aliquo tempore primum facere voluisse. ut verbi gratia. aliam succedentem. quia unum. quod forte non cogito. et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem 24. Ego quidem sicut Dominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo. et idem Plato et eadem civitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint. ne aliquam Creatori coaeternam esse dicamus. fecit in tempore. ita quaeque animantia vel arbusta. qua. ut nos ista credamus. ante quem nemo umquam hominum fuit. ne sit absurdum et a luce veritatis alienum mortalem quidem per vices temporum semper fuisse creaturam. in quo mutabile aliquid non est? continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum 23. Sentiant. et ideo nihil recens esse sub sole.

et illi iam erant ante caelum. ut propterea semper fuisse dicantur. quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens. si semper fuisse dicuntur. recte possumus dicere. dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos 26 ). verumtamen non de ipso genitam. erat quippe ante illam. quando nullum erat tempus. si semper ille. non eam spatio trascurrente. aeternitati immutabili non potest esse coaeternum. quia omni tempore fuerunt. quomodo semper creator. potest dici aliquo modo. Redeo igitur ad id. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus. aliud posterius praeterit. quando non erat Abraham. erat tempus. semper habuit creaturam suo dominatui servientem. 15. quando non erat mundus. quae usitate ac proprie dicuntur tempora. erat ergo tempus. ac si quisquam dicat: Erat homo. possumus dicere: Erat tempus. ideo Creatori coaeterni sunt. semper dominus fuit. coaeterni esse non possunt. semper illi fuerunt? Quomodo etiam creati dicendi sunt. Sed si hoc respondero. 2. si semper fuerunt angeli. 3. sic ergo: Erat aliud tempus. cuius aliud prius. cum ideo semper fuisse dicatur. quando iste non erat mundus. cum haec institueret. aut: Erat iste mundus. at vero: Erat tempus. si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit atque angeli. cum tamen non fuerint. Sed ideo putavi sine affirmatione tractanda. nec si semper fuerunt. ut qui haec legunt videant a quibus quaestionum periculis debeant temperare. ut etiam ante omnia tempora facti sint. utrum semper potuerint esse qui facti sunt. quando et angeli creati sunt. Hic respondendum forte videatur: Quo modo non semper. ut. sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam. quorum Deus dominus esset. nec praeterita est quasi iam non sit. cum id. nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus. quia omni tempore fuerunt. Quis autem dicat: Non semper fuit. si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est et semper eos fuisse. qui cum tempore facti sunt. quae vel sapientioribus in hac vita scire permisit vel omnino perfectis in alia vita scienda servavit. aut cum quibus facta sunt tempora. nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit Apostolo obtemperandum praecipienti salubriter. quando non erat homo. postremo si non cum initio temporis. quando nullum erat tempus. quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus. cuius mutabilibus motibus tempora peragantur. tempora omnino esse non possunt. nisi cum ad nostrum saeculum ventum est. quando non erat hoc tempus. erat tempus. si ante omnia tempora facti sunt. quibus tempora peraguntur. aut quomodo creata est et non potius creatori coaeterna est. quis vel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tempus. manifestum est quod a motu siderum coeperint. illa vero. quando quidem cum illis facta sunt tempora. quando non erat iste homo. et si quid huiusmodi. quod omni tempore fuit? Semper Domino angeli servierunt sed in tempore. tam inconvenienter dicimus. sed ideo semper fuisse dicuntur. At si tempus non a caelo. non plus sapere quam oportet sapere. Sed hoc si respondero eis qui requirunt. creati sunt. sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt. at vero: Erat tempus. non quidem in horis et diebus et mensibus et annis (nam istae dimensiones temporalium spatiorum. qui numquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam. vel futurum esse quod nondum sit. sed in aliquo mutabili motu. antequam fierent. tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit. Deo coaeterni esse credantur. quamvis nullo tempore sine illa. quam docere quod scio. Nam si non omni tempore fuit tempus. si eos recte lux illa primum facta significat aut illud potius caelum. isti autem facti sunt.coepisse. verum et ante caelum fuit. ac per hoc etsi semper fuerunt. de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 25. temporaliter movebantur: etiam sic omni tempore fuerunt. Quapropter si Deus semper dominus fuit. quod Creator noster scire nos voluit. si semper fuit: vereor ne facilius iudicer affirmare quod nescio. ex futuro in praeteritum transeunt. sed post aliquod tempus factus est mundus. erat tempus. 15. non inconvenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt. quoniam omni tempore fuerunt. ubi ait: Dico autem per gratiam Dei quae data est mihi omnibus qui sunt in vobis. sed ante omnia tempora et ipsos fuisse. hoc est: Erat alius homo. dicetur mihi: Quomodo ergo non coaeterni Creatori. Si autem dixero non in tempore creatos angelos. quando non erat Roma. ne immortales. Ratio nescit tempora aeternitati coaequare. in cuius motu dicendum non est vel fuisse quod iam non sit. sed manente perpetuitate praecedens. Ubi enim nulla creatura est. quando nullus erat homo. Ille enim semper fuit aeternitate immutabili. quamvis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. ideo non sint creati. ex quo facti sunt. et propterea omni tempore fuerunt. 197 . ultra vires meas esse confiteor. quod est omni tempore. Si enim de alio atque alio intellegatur. et ideo Creatori. quando non erat Ierusalem. unde et Deus. Ac per hoc etiamsi immortalitas angelorum non transit in tempore. quando nullum erat tempus. si tamen a caelo coepta sunt tempora. eo quod simul esse non possunt. si creatura serviens non semper fuit.

sed semetipsos pro illo cogitantes. novo consilio faciunt (mutabiles quippe mentes gerunt): profecto non Deum. qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est. Nihil creaturae Creatori est coaeternum. inquiunt. quod in adiutorio Domini Dei nostri hos volubiles circulos. ut crescendo plus capiat. Quae saecula praeterierint antequam genus institueretur humanum. aliter cum operatur. quem cogitare non possunt.. 17. Huc accedit. nisi quia in eius aeternitate atque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam praedestinatione fixum erat. non illum. quod mentem divinam omnino immutabilem. Sed et si prius cessavit et posterius operatus est (quod nescio quemadmodum ab homine possit intellegi): hoc procul dubio.. si autem vires suae capacitatis excedat. Sic enim ait: In spem vitae aeternae. sed sibi comparant. quorum acutissimum illud putatur. sed sempiternum adhibere consilium. coepit facere quod non fecerat. Porro si illi circuitus admittantur. eadem semper repeti eademque semper repetenda transcurrere. Nam quia illis quidquid novi faciendum venit in mentem. sed quasi ad horam. nec paenitendo. quam manifestavit temporibus suis. Quomodo autem promisit. quia nec affici dicendus est. priorem suam sine initio vacationem tamquam inertem ac desidiosam et ideo sibi displicentem damnasse quodam modo atque ob hoc mutasse credatur. ratio manifesta confringit. sicut nec in eius opere labor conatus industria. quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim vita aeterna. in illo autem non alteram praecedentem 198 . inquiunt.sed sapere ad temperantiam. quod dicunt nulla infinita ulla scientia posse comprehendi. cum hominibus utique promiserit. Dicit etiam Apostolus tempora aeterna. sicut veniebat in mentem. quibus impii nostram simplicem pietatem. inquiunt. antequam homo primus creatus esset. ac per hoc Deus. 1. ut in circuitu falso ambulare quam vero et recto itinere malint. fides irridere deberet. si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat. ne sit temporalis eius operatio. quos opinio confingit. si ratio refutare non posset. sed se ipsos. quasi paenituerit eum prioris sine initio vacationis ac propterea sit operis aggressus initium. pervenisse. vel manente mundo mutabiliter. numquam quemquam fuisse hominem. Deo tribuitur. quod magis est mirandum. qua putant non posse quaecumque infinita comprehendi. nec eumdem ipsum nescio quibus circuitibus nescio quotiens revolutum. 17. quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna. sed alia atque alia perhibetur operatus ac sic aliquando etiam ad hominem faciendum. nec illi. Nobis autem fas non est credere. Illud quoque non dubito. manifestavit autem temporibus suis verbum suum 28. Si enim pro viribus suis alatur infans. quoniam si non eadem repetantur. quem numquam antea fecerat. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna. et fit illis quod ait Apostolus: Comparantes enim semetipsos sibimetipsis non intellegunt 30. 2. et mutabile est omne quod aliquid patitur. rerum quas facit omnium finitarum omnes finitas apud se rationes habet. tamquam in eius natura fiat aliquid. verum etiam promisit vitam aeternam. id est congruis. deficiet antequam crescat. ut cum illis in circuitu ambulemus 29. et ideo necesse est. non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum. praeterita. bonitas autem eius numquam vacua fuisse credenda est. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent. quod ante non fuerit. 16.. ne videlicet. praesertim tam longae sine initio diuturnitatis. qui nondum erant ante tempora aeterna. Novit quiescens agere et agens quiescere. de via recta conantur avertere. cuius retro fuerit aeterna cessatio. vel eius quoque ortu et occasu semper illis circuitibus repetito semperque repetendo. fiet. fortuita quadam inconstantia videatur fecisse quae fecit. Potest ad opus novum non novum. in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit. Has argumentationes. quia prius cessaverat. Non itaque in eius vacatione cogitetur ignavia desidia inertia. aliter affici Deum cum vacat. si autem semper quidem temporalia. quod suo tempore futurum erat? Circuitus redeuntium temporum. quibus vel manente mundo vel ipso quoque revolubiles ortus suos et occasus eisdem circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur. quod dicitur prius et posterius. nec ea futura. si aliquando primum Dei opera coepta dicuntur. cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem. non possunt infinita diversitate variata ulla eius scientia vel praescientia comprehendi. sed. Hinc enim maxime isti errant. nec improvida temeritas operum suorum. de sua humana mutabili angustaque metiuntur. me fateor ignorare. unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei 27.. nec alium aliquem natura similem. . Patitur quippe qui afficitur. non scientia. refutantur quia immutabilis est mens divina. quae tamen non fuerint Deo coaeterna. nec ignavum otium.

qui ex miseria liberantur. nisi eisdem circuitibus temporum eadem temporalia repetantur. de quo et propheta dicit: Qui profert numerose saeculum 33. quamdiu non fuerunt. quas condidit. quod non omnes numeros Deus noverit. qui eius scientiae limites figere praesumamus. Nunc enim contra opinionem disputamus. ceteros ignorat? Quis hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isti contemnere numeros et eos dicere ad Dei scientiam non pertinere. Eos quippe infinitos esse. Deus non agit aut scit in circuitibus. scientis comprehensione finitur: profecto et omnis infinitas quodam ineffabili modo Deo finita est. sive saecula saeculorum aeterna sint temporalium tamquam dominantia subditorum. apud quos Plato Deum magna auctoritate commendat mundum numeris fabricantem 31. quoniam sive saecula saeculorum sint non eadem repetita. quod ei notus sit omnis numerus. qui talia videre possunt. inquit. quando esse coeperunt. non est tamen incomprehensibilis ei. et usque ad quamdam summam numerorum scientia Dei pervenit. an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi. alia tamen atque alia ordinata dissimilitudine procurrentia. sicut in Psalmo canitur. non potest Deus cuncta quae facit vel praescire ut faciat. Et apud nos Deo dictum legitur: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 32. Absit itaque ut dubitemus. non est numerus 35. Fortassis enim possit dici saeculum. in sua beata immortalitate sine fine manentibus. nec ea provideret ex proximo tempore. sed aeterna praescientia contineret. definire non audeo. ut intellegantur saecula in sapientia Dei inconcussa stabilitate manentia istorum. et Salvator in Evangelio: Capilli. ut nihil aliud perhibeatur saeculum saeculi quam saecula saeculorum. Ergo et dispares inter se atque diversi sunt. dicentes quod. Illud autem aliud quod dicunt. circuitus illi eadem revolventes locum non habent. tamquam efficientia saeculorum. sed alterum ex altero connexione ordinatissima procurrentia. nec Dei scientia quae infinita sunt posse comprehendi: restat eis. profundissima quaestio est. quidquid scientia comprehenditur. cuius intellegentiae non est numerus. si indiscussa interim differatur. vel scire cum fecerit? cuius sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis tam incomprehensibili comprehensione omnia incomprehensibilia comprehendit. liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima permanente. esse non potest infinita: qui tandem nos sumus homunculi. Quare si infinitas numerorum scientiae Dei. qua comprehenditur. in ipsa ratione atque scientia numerorum non solum duplicari. quos maxime refellit aeterna vita sanctorum 40. sive nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio. quaelibet autem illarum sententiarum de saeculis saeculorum vera sit. et omnes infiniti sunt. sed eas gratuita bonitate condiderit. 18. Saecula saeculorum non sunt circuitus. Omnis infinitas Deo finita est. vestri omnes numerati sunt 34. Ita vero suis quisque numerus proprietatibus terminatur. Nam caelum Deus vocavit firmamentum super quod sunt aquae 38. et singuli quique finiti sunt. quibus semper eadem per intervalla temporum necesse esse repeti existimantur. quaecumque nova et dissimilia consequentia praecedentibus si semper facere vellet. 199 . quia scientiae ipsius incomprehensibilis non est. quae cum tempore transeunt. 19. cum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit. eis dumtaxat. sicut nihil aliud dicitur caelum caeli 37 quam caeli caelorum. et continuata sibi connexione copulentur quae appellantur saecula saeculorum 36. et ut prius non essent egit. et ut posterius essent. ut. inquit. quae super caelos sunt. ne in tanta obscuritate rerum affirmare temere aliquid audeamus. et tamen Psalmus: Et aquae. ut dicere audeant atque huic se voragini profundae impietatis immergant. cuius intellegentiae. mirabiliter fortassis ostendens. ut nullus eorum par esse cuicumque alteri possit. an ita dicantur saecula saeculorum. Quapropter si. quamvis infinitorum numerorum nullus sit numerus. neque hoc quod nunc agimus impedit. inordinata et improvisa habere non posset. non dico uno addito augeri. quoniam in quocumque numero finem faciendum putaveris. qua illi circuitus asseruntur. certissimum est. sed una eademque sempiterna et immutabili voluntate res. Quod utrum ita faciat. laudent nomen Domini 39. verum etiam multiplicari potest. quae sunt saecula. ad hos circuitus nihil pertinet. Infinitas itaque numeri. idem ipse. sive aliquid in ea definire valeamus. sed quamlibet sit magnus et quamlibet ingentem multitudinem continens. Itane numeros propter infinitatem nescit omnes Deus. Quid ergo istorum duorum sit.altera subsequens mutavit aut abstulit voluntatem. hinc eis. quam non eis indiguerit.

Haec autem novitas si non in rerum. quod non et antea certis intervallis temporum fuerit et postea sit futurum. post tam magna mala tamque multa et horrenda tandem aliquando per veram religionem atque sapientiam expiata atque finita ita pervenire ad conspectum Dei atque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem immutabilis immortalitatis eius. Sed absit ut vera sint. quam beata. ubi odio veritas habeatur. 20. Unde fit. cuius adipiscendae amore flagramus. quando hic aeterna vita consequenda exspectatur. non solum tacerentur prudentius. in huius vitae eruditione cognoverit: quomodo ergo fatentur. quem se cogitat necessario deserturum et contra eius veritatem sapientiamque sensurum. Homo in circuitibus numquam attingit beatitudinem. id est quae numquam desinat aeterna felicitas. 3. et. et hoc quidem valde magnum. quae divina providentia gubernantur. cuius erit semper retinenda et nulla infelicitate rumpenda certa securitas): viam rectam sequentes. 1. Absurdum est non esse novitatem. dicere maluit animam propter cognoscenda mala traditam mundo. quod antea numquam factum est. cum de miseria liberatur in qua numquam fuit. sicut numquam antea liberata est: fit in illa aliquid. et ipsa miseriae novitas in ea facta est quae numquam fuit. nisi hos circuitus. quibus amor ipse torpescat? Nam quis non remissius et tepidius amet eum. cum ad Patrem redierit. Sed quoniam haec falsa sunt clamante pietate. turpi stultitiae. qui ea docent. convincente veritate (illa enim nobis veraciter promittitur vera felicitas. quae potius mors est. sed revolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua. miseriis exsecrabilibus implicari. tanto eum facilius ad beatitudinem perventurum. sed non aeterna. quae ab hac liberat. quod in libro decimo commemoravi 42. ibi autem beata.. nullo repetenda circuitu: cur in rebus mortalibus fieri non posse contenditur? Si dicunt non fieri in anima beatitudinis novitatem. ubi beatitudo et miseria vicissim alternant. mortis huius amore timeatur). sed repetuntur eadem quae fuerunt? Si autem et haec novitas ab ordinatione providentiae non 200 . quibus transactis ad beatitudinem sublevetur. ordinem venit. sive ipsius rei vanitate permotus sive iam tempora Christiana reveritus. et hoc cum ad eius plenam pro sua capacitate notitiam beatitudinis perfectione pervenerit? quando nec hominem amicum possit quisque amare fideliter. quandoque amittenda cognoscitur. hic saltem nesciamus. eo duce ac salvatore a vano et inepto impiorum circuitu iter fidei mentemque avertamus. ut ab eis liberata atque purgata. 20. ut possint Deo circuitibus definitis euntibus semper atque redeuntibus per nostras falsas beatitudines et veras miserias alternatim quidem. quod nobis est Christus 41. Si autem in natura immortali fit tanta novitas nullo repetita. ut. 2. quae nobis minantur veram miseriam numquam finiendam. verum etiam (ut quomodo valeo dicam quod volo) doctius nescirentur. ubi Deus amittatur. quae infinita sunt. ubi per immundas nequitias beatitudo quaeratur. ut hic felicior sit exspectatio quam illic adeptio summi boni. ipsa certe liberatio nova fit. quibus transactis in miseriam revolvatur. Si enim liberatur anima non reditura ad miserias. Atque ita spes nostrae infelicitatis est felix et felicitatis infelix. verius semper miseri quam beati aliquando esse possimus. si autem nos illic clades imminens non latebit. in quibus nulla nova fiunt. ibi metuimus imminentia. in qua semper fuit. quanto plus quisque amaverit Deum. sed casu potius evenit. nihil ulterius tale patiatur: quanto magis nos istam inimicam Christianae fidei falsitatem detestari ac devitare debemus! His autem circuitibus evacuatis atque frustratis nulla necessitas nos compellit ideo putare non habere initium temporis ex quo esse coeperit genus humanum. indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si vera essent. Nam si haec illic in memoria non habebimus et ideo beati erimus. peritior est hic nostra miseria. Si enim de istis circuitibus et sine cessatione alternantibus itionibus et reditionibus animarum Porphyrius Platonicus suorum opinionem sequi noluit. ab illa aeternitate veritate felicitate deiectos tartareae mortalitati. quoniam ad eam revertitur.20. quia per nescio quos circuitus nihil sit in rebus novi. cui se futurum novit inimicum. beatius tempora transigit anima misera. ut mors. cur hic per eorum scientiam gravatur amplius nostra miseria? Si autem ibi ea necessario scituri sumus.. Quorum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus vitam (si tamen vita ista dicenda est. ubi sunt illi determinati dimensique circuitus. quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea. ubi venturam beatitudinem novimus. sed interpositionibus falsae beatitudinis saepe ac sine fine rumpendam. ita gravis. Si autem dicunt neminem posse ad illam beatitudinem pervenire. ubi nos futuros miseros aut in tanta veritatis luce nesciamus aut in summa felicitatis arce timeamus? Si enim venturam calamitatem ignoraturi sumus. Quid enim illa beatitudine falsius atque fallacius. quia hic mala praesentia patimur. ut eam quandoque necesse sit deseri et eos. et hoc itidem atque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis intervallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum. et hoc propterea. qui deserunt.

qui de rerum infinitate cohibenda tam subtiliter disputant. 22. sine morte media beatam immortalitatem absque ullo termine consecutus.. unum ac singulum creavit. nos vero ratiocinationem nostram ex utroque latere terminamus. quorum genus ex uno est ad commendandam concordiam propagatum. creatus est homo. numquam ad eam deinceps rediturae. quae numquam fecerit. non solum factus est semel. quae non esset improvisa divinae providentiae. Sed praevidebat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem vocandum remissisque peccatis iustificatum Spiritu Sancto sanctis angelis in aeterna pace sociandum. quam homines. et ad vinculum concordiae quae naturalis est in bestiis. novissima inimica morte destructa 43. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones. quando ne ipsam quidem feminam copulandam viro sicut ipsum creare illi placuit. Nam si antiquas eas esse dicunt et retrorsum sempiternas. si Creatori suo tamquam vero domino subditus praeceptum eius pia oboedientia custodiret. ante utique numquam fuit. alias congreges instituerit. quod initium eo modo antea numquam fuit. ex quibus cotidie novi fiant homines. sed ex ipso. Nec ignorabat Deus hominem peccaturum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi immanitate mortales.excluditur. quoniam semper aliae atque aliae liberatae sunt et liberantur et liberabuntur: hoc certe concedunt. ut ex illo semper homines fierent. Nam cum animantes alias solitarias et quodammodo solivagas. infinitus sit numerus animarum. Si enim potest. non utique solum sine humana societate deserendum. sed ut eo modo vehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas vinculumque concordiae. quantum potuimus. ut negetur creari potuisse quod numquam antea creatum esset. qui profecto crescere et ad suae quantitatis terminum pervenire sine aliquo non posset initio. quem primum condidit. . non sibi. . infinitis retro saeculis sufficere non valeret. ut Deo notae esse possint. ante quem nullus fuit. ut tutius atque pacatius inter se rationalis voluntatis expertes bestiae sui generis viverent. de quorum corporibus. quibus ad easdem miserias necessario putabatur anima reditura: quid restat convenientius pietati quam credere non esse impossibile Deo et ea. quomodo in rebus. qualia homines. bella gesserunt. ut hanc quoque in rerum ordine includeret et ab hac eam non improvide liberaret: qua tandem temeritate humanae vanitatis audemus negare divinitatem facere posse res. quarum ex aquis et terris plurium pullulavit exordium. quae ad miseriam numquam redeant. ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanum. cuius naturam quodammodo mediam inter angelos bestiasque condebat. neque iste numerus ulterius augeatur: etiam ipse sine dubio. sed cum hoc fit in rebus nihil novi fieri. finitas volunt.. ut sunt columbi sturni. quibus sit et nova miseria et nova liberatio. verum etiam cognationis affectu homines necterentur. 20. 4. ut. multiplicaret genus humanum. si sapienter vixerint. ita liberentur. ut numquam ad miserias revolvantur. Hoc ergo ut esset. consequenter dicturi sunt infinitas. explicata non est arduum videre multo fuisse melius quod factum est. Hac igitur quaestione difficillima propter aeternitatem Dei nova creantis sine novitate aliqua voluntatis. sed mundo novas. quae congregatae atque in gregibus malint vivere. ut ex uno homine. quas neque antea fecerit nec umquam habuerit improvisas? Si autem dicunt liberatas quidem animas ad miseriam non reversuras. quorum essent animae ab ista semper mortalitate liberandae. si autem Dominum Deum suum libera voluntate superbe atque inoboedienter usus offenderet. ipsi viderint. sed fieri numquam desinet? Si autem oportet ut certus sit liberatarum aliquis numerus animarum. 21.. qui numquam antea fuit. quod ex uno homine Deus ad 201 . aut initium et incrementum. si non tantum inter se naturae similitudine. leones lupi et quaecumque ita sunt. quae solitudinem magis appetant. novas animas fieri. Nec ullo modo explicabunt. si ita est. si liberatarum animarum numerus. quid causae est. nova facere et ineffabili praescientia voluntatem mutabilem non habere? Porro autem utrum animarum liberatarum nec ulterius ad miserias rediturarum numerus possit semper augeri. libidinis servus aeternoque post mortem supplicio destinatus. quas.. quae neque antea facta sint nec tamen a rerum ordine aliena sint.. id est. cervi damulae et cetera huiusmodi: utrumque tamen genus non ex singulis propagavit. Hominem vero. sed plura simul iussit existere. Quantuslibet namque finitus numerus fuisset animarum. quam si id incohasset a pluribus. quicumque erit. cui populo esset huius rei consideratio profutura. sicuti sunt aquilae milvi. sive data sit anima sive lapsa sit: possunt fieri nova. morti addictus bestialiter viveret. Quapropter quoniam circuitus illi iam explosi sunt. Unus creatur homo ad unitatem societatis. in consortium transiret angelicum.. Et si potuit anima per imprudentiam facere sibi novam miseriam.

si inexpertis narrarentur. cum itidem legamus: Deus illi dat corpus quomodo voluerit et unicuique seminum proprium corpus 51. Omnia facit Deus in quantum sunt. Sed haec fabulosa potius quam vera esse arbitrantur. Proinde facti primitus angeli cuiusmodi ministerium praebuerint Creatori cetera facienti nescio. qui etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus animalium. accepit speciem rutunditas oculi et rutunditas pomi et ceterae figurae naturales. quae adhibetur extrinsecus cuicumque materiae corporali. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere. quae primitus instituta sunt. quae non solum naturales corporum species. Sed cum his nullum nobis est in his libris negotium. facit: supra dicta illa species artificibus quibusque tribuatur. tam ipsa non 202 . sicut operantur homines figuli et fabri atque id genus opifices. Et cum virum terreno formasset ex pulvere eique animam qualem dixi sive quam iam fecerat sufflando indidisset 45 sive potius sufflando fecisset eumque flatum. Talem quippe illi animam creavit. Ita nec feminam sui puerperii creatricem appellare debemus. quae attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter 49. quos illi deos libentius appellant. animam hominis esse voluisset. 23 Fecit ergo Deus hominem ad imaginem suam 44. quamvis mater omnium fecunda videatur. quae germinibus erumpentia promovet et fixa radicibus continet. effectiva. qua novit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina. ea vero. in quibus homo praecipuum diisque ipsis cognatum teneret locum. qui etiam visibilia invisibiliter operatur. Angeli autem. nec debeo derogare quod possunt. nec tribuere illis audeo quod forte non possunt. cui se etiam ipsi debere quod sunt cum gratiarum actione noverunt. sed facere. quae mentem huiusmodi non haberent. facile carebunt etiam huius opinionis errore. quoniam non noverunt. cum mundus fieret. creatori et conditori Deo. Unus Deus creare potest. sed intima Creatoris potentia. dum non fit. eis quoque faventibus illi Deo tribuo. ex his usitatis et cotidianis metiuntur operibus. quae fieri nescit. ut videre solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. et antequam possit intellegi. quam ei grata sit etiam in pluribus unitas. ut ita dicam. sed qui incrementum dat Deus 50. quos quidem ipse creaverit. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt. permissu sive iussu eius animalia facta esse cuncta mortalia. fabricantes. incredibiliora viderentur. Homo creatus est ut Deo serviat. sed facere. sed potius illum qui cuidam famulo suo dixit: Priusquam te formarem in utero. qua per rationem atque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et volatilibus. novi te 52. quam nec agricolas frugum atque arborum. Creationem tamen conditionemque omnium naturarum. rutunditas caeli et rutunditas solis: eadem vi divina et effectiva. ut Deus. quasi non haec ipsa. et cuius sapientia est. alia vero. qua fit ut omnino naturae sint. etiamsi adhibent vel iussi vel permissi operationem suam rebus quae gignuntur in mundo. Et quamvis anima sic vel sic affecta praegnantis valeat aliquibus velut induere qualitatibus fetum. quae noverunt de humanis conceptibus atque partubus. sicut de virgis variatis fecit Iacob. sed ne ipsam quidem terram. haec autem altera non nisi uni artifici. si superstitione careant. Qua enim vi divina et. quae fieri nescit. quamvis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis quam operibus divinae mentis assignent. qui divinam mentem facere vel curare ista non credunt. 25. cum legamus: Neque qui plantat est aliquid neque qui rigat. sed ab aliis minoribus 47. qui virtutem ac sapientiam Dei. infideliter cogitant. tam non eos dicimus creatores animalium. quem sufflando fecit (nam quid est aliud sufflare quam flatum facere?). qui dixit: Caelum et terram ego impleo 48. ut pecora colore varia gignerentur 53 : naturam tamen illam. Manus Dei potentia Dei est. Illi autem qui Platoni suo credunt non ab illo summo Deo. verum etiam ipsas animantium animas.commendandum hominibus. 24. Non solum igitur agricolas non dicimus fructuum quorumque creatores. accepit speciem. qua quaerunt unde iuste videantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis. qui fabricatus est mundum. genus instituisset humanum. etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto fecit 46. quas videmus in rebus quibusque nascentibus non extrinsecus adhiberi. Cum enim alia sit species. quae gignitur. qui mundum ipsum et angelos sine ullo mundo et sine ullis angelis fecit. quae intrinsecus efficientes causas habet de secreto et occulto naturae viventis atque intellegentis arbitrio. quod artis industria potuerint.

non facit nisi summus Deus. quaelibet etiam desideria motusve animae matris valeant aliquid liniamentorum aut colorum aspergere teneris mollibusque conceptibus: ipsas omnino naturas. nec institutores. sed reges. quam dixi. Quis enim alius creator est temporum. quos a nobis volunt quasi parentes et conditores nostros coli. quia prima. hortantur. vel sanandum cum exstitisset. Plato quidem etiam bestiarum. cum tamen sit utrumque falsissimum. qua vel mortales conditi sumus. quam forinsecus corporalibus opifices rebus imponunt. prodigia dicerentur. sed corporum 54. nisi qui fecit ea. propter luendas poenas ad corpora redire mortalia. Nam neque ita luunt poenas animae. Quid autem sub tanta gubernatione divinae providentiae. ita omnium animalium species aeterna intellegentia continebat: quomodo non ipse cuncta condebat? An aliquorum esse artifex nollet. sicut mundi universi. Merito igitur vera religio. 203 . cum ad istam vitam denuo revolvuntur. nisi omnium animalium. quamvis eius causa lateat. si usitato naturae curriculo gignerentur. Proinde animarum nostrarum eos creatores noluit esse. natura loqueretur humana. nulla facta prodigia debent credere.fecit. ut hac admonitione etiam in multis concors unitas servaretur. ut dicant deos istos. Ex primo homine duae civitates exortae sunt. Nam si nulla causa est vivendi in hoc corpore nisi propter pendenda supplicia: quomodo dicit idem Plato aliter mundum fieri non potuisse pulcherrimum atque optimum. sed non relictus est solus. Sed ante dico aeternitate. id est et immortalium et mortalium. nisi a quo facta sunt caelum et terra. qui neque ex ea materia facit aliquid. et si qua forte alia maior latet. urbem Romam et urbem Alexandriam non fabros et architectos. ipsi vero mortalem attexerent. 1. quae posuit prodigia super terram 60. et si potentiam suam. eum animalium quoque universorum. quorum voluntate consilio imperio fabricatae sunt. illam Romulum. Haec opera Dei propterea sunt utique inusitata. ut quantum possumus fugiamus et evadamus. Quapropter si in illa specie. illam Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius non nisi Deum debemus conditorem dicere naturarum. de quo multitudo propagaretur 59. sicut ante quam fierent non fuerunt. Porphyrius tantummodo ad hominum 55 : sequitur eos. quam nec ipsa se fecit. id est ad divina beneficia. Quod vero femina illi ex eius latere facta est. hoc est et animarum et corporum. 26. aut eos nobis deos colendos non praedicent. Ita sane Plato minores et a summo Deo factos deos effectores esse voluit animalium ceterorum. cuius occulta potentia cuncta penetrans incontaminabili praesentia facit esse quidquid aliquo modo est. nec operarios habet. fabricatoriam rebus subtrahat. quem mundi universi. conditorem agnoscit et praedicat. non tempore. quem propterea Deus creare voluit unum. sive operationibus angelorum aut hominum aut quorumque animalium sive marium feminarumque mixtionibus. in quantumcumque est. et hoc primum quodammodo prodigium quid praefiguraverit. In quibus terrenis praecipuus ab illo ad eius imaginem homo propter eam causam. quae sic vel sic in suo genere afficiantur. Neque commodius contra vitium discordiae vel cavendum ne existeret. etiam hic satis significatum est quam cara mariti et uxoris debeat esse coniunctio. quod assidue Plato commemorat 57. Qui autem ista non credunt. quorum in nobis operationem. Quaelibet igitur corporales vel seminales causae gignendis rebus adhibeantur. sed inclusores alligatoresque nostros ergastulis aerumnosis et gravissimis vinculis. tam sociale natura. frustra gignitur? Ait quidam Psalmus sacer: Venite et videte opera Domini. generibus impleretur 56 ? Si autem nostra institutio. ut immortalem partem ab ipso sumerent. quam ipse non fecerit. qui immoderate atque inhoneste vixerint. Unde quoniam Porphyrius propter animae purgationem dicit corpus omne fugiendum simulque cum suo Platone aliisque Platonicis sentit eos. ut ita dicam. neque enim et ipsa. Aut ergo desinant Platonici poenas animarum ex istis corporibus comminari. et omnium viventium sive in caelo sive in terra nullus est conditor. factus est unus. divinum munus est: quomodo poena est ad ista corpora. sed prorsus esse non posset. Cur ergo ex latere viri femina facta sit. nisi quos ipse creaverit. ita non erunt. quam recordationem illius parentis. quia nisi faciente illo non tale vel tale esset. quorum motibus currerent tempora? Quid de mundo Platonici sentiant. 27. quorum efficiendorum artem ineffabilis eius et ineffabiliter laudabilis mens haberet 58 ? Unum creavit Deus hominem ut concors esset genus humanum. nihil esse aliud quam fabros compedum carcerumve nostrorum. quantum me Deus adiuverit. dicetur alio loco. Nihil enim est quam hoc genus tam discordiosum vitio. remeare? Et si Deus.

quam relinqueretur a Deo. 6. quae per peccatum primorum hominum in omnes homines pertransiit. De ea morte. naturali pondere revocetur ad terram. Ex illo enim futuri erant homines. si mandatum eius transgrederentur. aeternitatem animarum volunt carere corporibus. etiam in sanctis poena peccati sit. qui primitus factus est. 2. Cur ab his. 5. Quod sicut iniqui male utuntur lege. Quod Adam peccaturus prius ipse reliquerit Deum. 11. alii bonis in praemio sociandi. quo vitae sensus aufertur. in morientibus an in mortuis esse dicendum sit. quo animae et corporis societas separatur. Contra eos. quae philosophi affirmant in caelestibus esse non posse. 10. et ea cui corpus obnoxium est. fuerit comminatus. Contra eorum dogmata. 18. quia. nondum quidem secundum evidentiam. ita iusti bene utuntur morte. Tempus mortis. De generali mortis malo. Quam mortem primis hominibus Deus. quae bona est. 9. qui animae separationem a corpore non putant esse poenalem. 2. 8. iam tamen secundum Dei praescientiam exortas fuisse existimemus in genere humano societates tamquam civitates duas. Qualis homo sit factus a Deo et in quam sortem deciderit suae voluntatis arbitrio. in hoc primo homine. quae animae semper utcumque victurae accidere potest. alii malis angelis in supplicio. Praevaricatio primorum hominum quam primam senserit poenam. 3. Quod in sanctis primae mortis pro veritate susceptio secundae sit mortis abolitio. 16. per quem est contracta mortalitas. An quisquam simul et vivens esse possit et mortuus. cum Plato inducat summum Deum diis minoribus promittentem. Nunc quoniam liber iste claudendus est. An vita mortalium mors potius quam vita dicenda sit.27. 15. et primam fuisse animae mortem a Deo recessisse. 12. qui per gratiam regenerationis absoluti sunt a peccato. sed tamen iusto. De terrenis corporibus. 4. si non peccassent. immortales futuros fuisse non credunt. quod numquam sint corporibus exuendi. non auferatur mors. Utrum mors. qui asserunt corpora terrena incorruptibilia fieri et aeterna non posse. 19. Cum enim scriptum sit: Universae viae Domini misericordia et veritas 61 : nec iniusta eius gratia nec crudelis potest esse iustitia. qui primos homines. id est poena peccati. quamvis occulto Dei iudicio. 14. De lapsu primorum hominum. 15 LIBER XIII BREVICULUS 1. quod terrenum est. 7. quam quidam non regenerati pro Christi confessione suscipiunt. 204 . De morte. 17. quae mala est. 13. De philosophis.

Quid intellegendum sit de corpore animali et de corpore spiritali. dolor autem malum. ut nulla diremptione separentur: mirum videri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi. Nam in illa ultima poena ac sempiterna. habet tamen quamdam etiam ipsa mortem suam. sive Dei et animae sive animae et corporis. et qui moriantur in Adam. Ita enim nec ex Deo vivit ipsa nec corpus ex ipsa. Ergo utriusque rei. hoc est Deo desertae. cum vivit bene. qua primus homo factus est in animam viventem. Mors igitur animae fit. quae nunc requiescit in spe. ideo nec vivere corpus dicendum est. sed dolendi? Vivit itaque anima ex Deo. vel illa. recte mors animae dicitur. 24. 21. De paradiso. quantulacumque propria vita. Ideo autem secunda. quam Dominus fecit dicens discipulis suis: Accipite Spiritum Sanctum. Quod cum ante non fiat. De prima 205 . id est totius hominis. quae post resurrectionem futura sunt. qua non anima deseritur. quia non vivit ex Deo. LIBER DECIMUS TERTIUS REDEMPTUS HOMO IN VITAM AETERNAM RESTITUITUR Qui de morte sit modus (1-11) Ex peccato mors orta est. qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam 4. cum id deserit anima. cum eam deserit Deus. non desistente. 2. Quod caro sanctorum. cum anima Deo deserta deserit corpus. 23. non enim potest bene vivere nisi Deo in se operante quod bonum est. quam possunt eis animae etiam mortuae. et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. quam fuit primorum hominum ante peccatum. Impiorum namque in corporibus vita non animarum. sentire tormenta. quae sic spiritalia erunt. sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interventu mortis angelica immortalitas et beata aeternitas sequeretur. ubi ait: Eum timete. Non enim eo modo. Huiusmodi autem totius hominis mortem illa sequitur. sed dolore poenalis est. Mors corporis et animae est. qua fit cohaerentium diremptio naturarum. 22. sed corporum vita est. Nam ideo dicitur immortalis. ut etiam si peccassent mori omnino non possent 1.20. inoboedientes autem mors plecteret damnatione iustissima. qui vero vivificentur in Christo. cum vivat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia. 1. in quo anima non vivendi causa est. Quamvis enim anima humana veraciter immortalis perhibeatur. Qualiter accipienda sit vel illa insufflatio Dei. conferre. quod recte per significationem eius spiritale aliquid intellegatur. quod etiam in libro superiore iam diximus 2. de qua suo loco diligentius disserendum est 5. in meliorem reparanda sit qualitatem. non immerito mors est potius appellata quam vita. quam cum anima corpori sic fuerit copulata. quia modo quodam quantulocumque non desinit vivere atque sentire. quam secundam mortem divinorum eloquiorum appellat auctoritas 3. Verum in damnatione novissima quamvis homo sentire non desinat. mors autem corporis quonam modo. quia post illam primam est. ex qua et immortales sunt. sed animatum sentiensque cruciatur. ut non in spiritum caro vertatur. in quo primi homines fuerunt. seu vivat ipsa seu non vivat ex Deo. Sed de ipso genere mortis video mihi paulo diligentius disserendum. quo angelos. Expeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis. sicut corporis. cum anima vivit in corpore. vivit autem corpus ex anima. Hanc Salvator significavit. quoniam deseri omni vita potest nec per se ipsum aliquatenus vivit. immo primorum hominum. corpus autem ideo mortale. De corporibus sanctorum post resurrectionem. mors est. salva veritate narrationis historicae de corporali loco. An quia vita qualiscumque aliquod bonum est. condiderat Deus homines. quia sensus ipse nec voluptate suavis nec quiete salubris. tamen.

ipsa fides enervaretur. 4. quia si ita est. Nunc vero maiore et mirabiliore gratia Salvatoris in usus iustitiae peccati poena conversa est. hoc est et proles homo. nisi peccavissent. A quo peccati vinculo si per Mediatoris Christi gratiam solvuntur infantes. fit per 206 . quando illa coniugum copula divinam sententiam suae damnationis excepit. quia peccaverunt. In primo igitur homine per feminam in progeniem transiturum universum genus humanum fuit. Tunc enim mors est acquisita peccando. comparatus est pecoribus non intellegentibus et similis factus est eis 8. non ergo ad ista infantilia rudimenta praesumptione illicita et damnatione iusta prolapsus vel impulsus est primus homo 9. sed nulla. Tunc dictum est: Si mandatum transgressi fueritis. id est obnoxios peccato mortique generaret. ubi dictum est ad hoc relinqui animae experimentum separationis a corpore. quae accidere non posset nisi malis 7 ? Sed rursus si non nisi malis posset accidere. perpessi utique non fuissent. sicut enim scriptum est: Homo in honore cum esset. mandatum transgrediemini. nunc dicitur: Si mortem recusaveritis. etiam mortis fuerat superandus timor. peccabunt autem isti. peccato vel poena ille redactus est (quae Deus voluit esse tamquam primordia catulorum. Tunc enim dictum est homini: Morieris. qua separantur anima et corpus. non morerentur. non deberet bonis bona esse. ut non peccaretur. homo autem homini gignendo parens. Pro magnitudine quippe culpae illius naturam damnatio mutavit in peius. ut etiam quidquid de eorum stirpe esset exortum eadem poena teneretur obnoxium. nulla gloria (quia nec ipsum omnino posset esse certamen). confestim sui operis quaerendo et sumendo mercedem. 3. ne a corpore solveretur? Atque ita non invisibili praemio probaretur fides. sed iam nec fides esset. si non peccassent. ne pecces. et quod homo factus est. nullum mortis experirentur genus. nasceretur.igitur corporis morte dici potest. in secundam vero illam sine fine poenalem liberati a peccati obligatione non transeunt. nunc suscipiendum est. Verum hoc in sanctis martyribus. tamquam se tanto attollat excellentius supra cetera animantia vis humana. nisi moriantur. nisi quod infantes infirmiores etiam cernimus in usu motuque membrorum et sensu appetendi atque vitandi. Mortui sunt ergo illi. morte moriemini. si regenerationis sacramentum continuo sequeretur immortalitas corporis. quantum quidem attinet ad peccati et mortis originem. Proinde quod est terra. Neque enim ita homo ex homine. cuius profecto certaminis esset nulla victoria. quibus alterutrum a persecutore proponitur. Quod tunc timendum fuerat. et fit iusti meritum etiam supplicium peccatoris. sicut homo ex pulvere. Non enim ad infantilem hebetudinem et infirmitatem animi et corporis. si peccaveris 12. Nisi enim peccassent illi. Factum est per illorum culpam. bonis sit bona. nunc dicitur martyri: Morere. Pulvis namque homini faciendo materies fuit. quod est autem parens homo. tractata ac soluta est. quamvis ex terra facta sit caro. quomodo poterit obtineri. Si quem vero movet. Sic per ineffabilem Dei misericordiam et ipsa poena vitiorum transit in arma virtutis. non hoc est caro. Quae sit mors parvulorum et martyrum. quod in sanctis martyribus maxime eminuit. retrorsum reducta distulerit). non cum crearetur. quanto magis impetum suum. quod sunt primi iniqui non credendo perpessi. quod in re nondum videtur 10. non intellexit. quae animam seiungit a corpore. Non autem dissimulanda nascitur quaestio. hanc solam mortem perpeti possunt. quam quod ipsi fuerant. quod scripsimus de baptismo parvulorum. Quo pacto igitur bona esse possit bonis. in maioribus dumtaxat aetatibus. sed cum peccaret et puniretur. quod poenaliter praecessit in peccantibus hominibus primis. Cur enim esset ulla poena in quibus non essent ulla punienda? Quapropter fatendum est primos quidem homines ita fuisse institutos. non peccant isti. ita nulli bona 6. Non enim aliud ex eis. quoniam. utrum re vera mors. sed hactenus in eo natura humana vitiata atque mutata est. hoc genuit. quod etiam ipsa sit poena peccati? Hanc enim primi hominis. ne peccetur. Iusti enim malunt credendo perpeti. quod bonis bona sit. quam videmus in parvulis. quae tunc est fides. ut. ut repugnantem pateretur in membris inoboedientiam concupiscendi et obstringeretur necessitate moriendi. ut aut deserant fidem aut sufferant mortem. velut sagitta cum arcus extenditur. si et ipsa peccati poena est. quia moriuntur. si post lavacrum regenerationis 11 iam sancti non possent mortem perpeti corporalem. atque ita id. Ex peccato etiam progenies experitur mortem. secunda vero sine dubio sicut nullorum bonorum est. quorum per gratiam reatus aboletur: iam ista quaestio in alio nostro opere. malis mala. ut. quando exspectatur in spe. Fidei autem robore atque certamine. quod vitio poenaque factus est. ut veniretur in poenam. sed eosdem primos peccatores ita fuisse morte multatos. Cum parvulis autem baptizandis quis non ad Christi gratiam propterea potius curreret. cur vel ipsam patiantur. etiam naturaliter sequeretur in nascentibus ceteris. nunc impletur iustitia moriendo. quorum parentes in bestialem vitam mortemque deiecerat. quamvis ablato iam criminis nexu. quam sunt aliorum tenerrimi fetus animalium.

qui occiderant Christum. quia etiam praevaricatio additur. quae antea malum fuit. et cum sit mors peccati retributio. non quia mors bonum aliquod facta est. sed etiam malis. Sed quando sine abundantia gratiae Spiritus illius. et boni bene moriantur. Verissime omnino. ut eum in tanto vitae discrimine sub tanta spe veniae negare non possent? Mors igitur pretiosa sanctorum. 7. qui ubi vult spirat 21. cum possent. fit gloria renascentis. mortis est peccatum. qui morientes appellantur. Quid enim pretiosius quam mors. ut mors. quod cum gravi sensu adimit sensum. quia maluerunt Christum confitendo finire vitam quam eum negando ad eius baptismum pervenire. cum eam patiuntur. quod fuerat in vivente coniunctum atque consertum. quantum peccatum gratia non subveniente ad nocendum valeret. per bonum mihi operatum est mortem. cum mortem differre non possent. Ita cum ex hominis primi perpetuata propagine procul dubio sit mors poena nascentis. quanti sunt hi. sed quemadmodum iniustitia male utitur non tantum malis. ita nec mors bonum est. Aculeus. ne veniatur in culpam. Quam totam molestiam nonnumquam unus ictus corporis vel animae raptus intercipit nec eam sentiri praeveniente celeritate permittit. qui. non aufert vocabulum poenae. quia in tantam utilitatem non vi sua. 6. instrumentum fieret. tantum Christum amare possent. ut peccandi cupiditas eius delectatione vincatur. verum etiam bonis: ita iustitia bene non tantum bonis. Hinc fit. etiam hoc eis in illo lavacro dimitteretur. sed tantam Deus fidei praestitit gratiam. pie fideliterque tolerando auget meritum patientiae. ut fiat super modum peccator aut peccatum per mandatum 14. quando auget patientium gloriam. baptizati sunt deletisque omnibus peccatis ex hac vita emigrarunt. vel ista pro veritate suscipitur et efficit martyres. quae tunc metuenda proposita est. cum peccandi aucta libidine etiam lex ipsa contemnitur. non dubitavit dicere virtutem esse peccati. ut. confitebor et ego eum coram Patre meo qui in caelis est 18.istorum poenam. quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. alia sententia istos fecit exceptos. Sed ne propterea lex putaretur malum. id est separationem animae a corpore. etiam ipsam legem. in eos usus redactum esse monstravit. sed divina opitulatione conversa est. qui ex ipso inerat animae carnisque complexu. quamdiu moratur. Habet enim asperum sensum et contra naturam vis ipsa. non intrabit in regnum caelorum 17. ut ad eum acquirendum suam non cunctarentur impendere. donec omnis adimatur sensus. quoniam virtus est dicta peccati: ideo ipse alio loco versans huiusmodi quaestionem: Itaque. ut inde iustitiae fructus uberior nasceretur. quod timore mortis negaverant Christum. nulli bona est 16. sicut lex non est malum. Quod utique si fecissent. quam vitae constat esse contrariam. lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quamvis sit lex bonum. Remittitur peccatum lavacro et martyrio. quia prohibitio est peccati. ut appareat peccatum. et alio loco: Qui perdiderit animam suam propter me. per quod transiretur ad vitam. ut et mali male lege utantur. 5. ubi non minus generaliter ait: Qui me confessus fuerit coram hominibus. Quapropter quod attinet ad corporis mortem. Mors ergo non ideo bonum videri debet. virtus autem peccati lex 13. inveniet eam 19. tamen si pro pietate iustitiaque pendatur. Ut autem diligatur et delectet vera iustitia. qui mortem. Qui enim dixit: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu. in quo lavacro et illis facinus tam immane dimissum est. tantum eis valet ad dimittenda peccata. Super modum dixit. inquit. ideo non distulerunt. aliquando impetrat. Quod ergo bonum est. ut nihil retribuatur peccato. qua utrumque divellitur. quando auget peccantium concupiscentiam. quia stipendium est peccati 15. inquit. Pie potest mors tolerari. per quam fit ut et delicta omnia dimittantur et merita cumulatius augeantur? Neque enim tanti sunt meriti. quamvis sit mors malum. quando iustitia non sic diligitur. qua prohibetur peccatum. inquit. Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lavacro pro Christi confessione moriuntur. non nisi divina subvenit gratia. cum vel illa pro iniquitate deseritur et efficit praevaricatores. Quae virtus peccati sit lex. mors autem mala. Apostolus cum vellet ostendere. Ac per hoc lex quidem bona est. Auget enim prohibitio desiderium operis illiciti. Hinc est quod scriptum est: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 20. 207 . Cur hoc commemorandum putavimus? Quia scilicet. quod ad poenam peccati fuerat antea constitutum. quibus cum tanta gratia est praemissa et praerogata mors Christi. mihi factum est mors? Absit. Quidquid tamen illud est in morientibus. Sed peccatum.

Bona mors si pie toleratur. donec eius fiat perfecta consumptio? Si autem non est in morte. sed laudabiliter toleratur pro tenendo vel adipiscendo bono. quae iam non est? Porro si adhuc diligentius attendamus. utrum post mortem potius an in morte dicendum est? Si enim post mortem est. et paulo post quam nunc. si moriens et vivens simul esse nullus potest. Suscipitur enim animae a corpore separatio. alter habuit propius. quo non impari velocitate ambo currebant. cum detrahendo finita fuerit. nondum autem in morte. iam non ipsa mors. cum in tanta est extremitate vitae. illarum vero ad aeternam mortem. Quamdiu enim sentiunt. Porro si ex illo quisque incipit mori. cum eam morientes patiuntur cumque in eis ut moriantur facit. quam ante annum fuit. quo animae a corpore separatae aut in bonis sunt aut in malis. nemini bona est. et si adhuc vivunt. hoc est esse in morte. non possumus negare viventem. quia nondum abscessit a corpore. erat in morte? Numquam igitur in vita homo est. Peracta autem mors quonam modo vel bona vel mala est. aufert omnem corporis sensum. qui non ei post annum sit. non morientes. aliud tardius ambulasse. ex quo in illo agi coeperit ipsa mors. numquam in eo non agitur ut mors veniat. et cras quam hodie. Quocirca mors quidem. Quamdiu quippe anima in corpore est. Aliud est autem amplius viae peregisse. quia illa. ut omnino nihil sit aliud tempus vitae huius. cum venerit. nec illa mors esse apparebit. ut peccatum non committatur commissumque deleatur magnaeque victoriae debita iustitiae palma reddatur. impiorum autem poenas luunt. Sed id tempus. non lentius pergit. nec tunc in morte. profecto qui nondum anima caruit adhuc vivit. sed urgentur omnes pari motu nec diverso impelluntur accessu. ante mortem quam in morte potius esse dicendi sunt. sed plus itineris conficit. cum vita detrahitur? Si enim non est in vita. celerius diem duxit quam ille. sed post eam vita praesens animae bona seu mala est. ut dixi 22. sed mortui nuncupantur. quae agebatur. ne tota contingat et secunda insuper. etiamsi recte isti appellantur morientes. nec simul quisquam potest esse vivens et moriens: nescio quando sit vivens. Hoc enim agit eius mutabilitas toto tempore vitae huius (si tamen vita dicenda est). 10. vita cedens. cui vita brevior fuit. ut veniatur in mortem. Si enim diligentius consideremus. Aut si moriens potius dicendus est. Ex quo enim quisque in isto corpore morituro esse coeperit. quoniam gravis et molestus eius inerat sensus. quia inest anima corpori. post mortem iam erit. cuius gravem ac molestum in morientibus diximus sensum. qui nondum mortui sunt. si et in vita et in morte simul non potest esse. cum mors quae iam impendet advenerit. Nemo quippe est. cum abscesserit. quid est vitae 208 . quia iam moritur. alter remotius. ex quo esse incipit in hoc corpore. id est vitae detractio (quia. qui ea propinquante molestus est. quoniam. cum morerentur. Neque enim. quae transacta atque praeterita est. An potius et in vita et in morte simul est. donec istarum ad aeternam vitam. adhuc tamen in vita.ne peccatum committeretur. quae secunda dicitur. in qua vivit. Idem ipse igitur simul et moriens est et vivens. donec tota detrahatur. 9. donec ea consumpta mors. et incipiat iam tempus esse post mortem. hoc est quando eam patiebantur. in vita scilicet. cum vita detraheretur. quae numquam finiatur. Ideo quippe aliquid eius suscipitur. sed morti accedens. non absurde dicitur et malis mala et bonis bona. quia. sed cum aequaliter et aequalia momenta raperentur ambobus. et nunc quam paulo ante propinquior. quoniam. et cotidie fit minus minusque quod restat. ex quo est in isto corpore moriente potius quam vivente. cum vero in ea sunt. explicare difficile est. Sed si. qui iam mortui nuncupantur. Nemo moriens non vivit. Qui ergo usque ad mortem productiora spatia temporis agit. quid est quod detrahitur. cui longior. adhuc utique vivunt. in quanta sunt quos agere animam dicimus. quam cursus ad mortem. quod. quo malo bene utuntur boni. Mors autem tunc eis mala erat. et hodie quam heri. in morte autem. nunc suscipienda proponatur. Quid enim aliud diebus horis momentisque singulis agitur. Vita ad mortem agitur. 8. etiam cum quisque pro veritate fideliter et laudabiliter moritur. corpora revivescant. quidquid temporis vivitur. Nullus est ergo moriens nisi vivens. sed post mortem potius erit: quando sit in morte quis dixerit? Nam neque ullus moriens erit. in morte est 23. non in morte): profecto. de spatio vivendi demitur. ne Deo ab anima separato etiam ipsa separetur a corpore. impleatur. sed imminente morte iam extrema et mortifera afflictione iactantur. in cuius iam corpore agitur ut moriatur. Ac per hoc quomodo morientes dicamus eos. in quo nemo vel paululum stare vel aliquanto tardius ire permittitur. ac sic totius hominis prima morte completa secunda excipiat sempiterna. In requie sunt enim animae piorum a corpore separatae. mors cavetur. accedat. quando erat.

nec invenitur. sed semper in morte. dicimus dormientes. Dicamus et de praesenti tempore ut possumus. ita ipsum verbum non posset loquendo declinari. hoc iam post mortem. iam post mortem est. cum vita fuerit corpori tota detracta. qui iam sunt mortui. ut hoc verbum. Perit igitur inter utrumque. sed moriens in vita. quae mortuos quoque non post mortem. in morte. Loquamur ergo secundum consuetudinem (non enim aliter debemus) et dicamus: Ante mortem. conspicuus et si qua similia. quod dixi explicari aliqua locutione non posse. nec tamen eo modo possumus dicere eos. quando est. mortuus est. quod est ante mortem. cum detraheretur. si vivere destitit. qui in somno sunt. Quamdiu quippe est anima in corpore.. Atque utinam in paradiso bene vivendo egissemus. maxime quia nimis est insolens. ut. per temporis praeteriti participia declinantur. ne ista ratione mors corporis nulla esse dicatur? Si enim est. et: Illis atque illis illud atque illud moriens dereliquit. non in morte. quoniam si adhuc vivit. Numquam ergo moriens. id est in morte. u littera geminata. quamvis in somno positos dicamus dormientes. Agi tamen potest in adiutorio gratiae Redemptoris nostri. iam non est. Convenienter itaque factum est. at vero mortui. esse dicuntur in morte. morientes. Illud ergo est adhuc ante mortem. si adhuc in morte? praesertim cum eos nec morientes dicamus. non moriens. etsi non humana industria. Ab eo vero. de qua nunc disserimus. ut re vera nulla mors esset. fit verbum praeteriti temporis. quae non sunt praeteriti temporis. si mors nulla est. quae in ullo et in qua ullus esse non potest? Quando quidem si vivitur. cum vigilans et dormiens simul esse non possit: quaerendum est quando erit moriens. non in morte. languentes. Hinc enim est illud: Quoniam non est in morte. esse comprehenditur. si iam in illa est?). quia hoc ante mortem. quod est post mortem. 2. quonam modo vel morientes dicantur vivere vel iam mortui etiam post mortem adhuc esse dicantur in morte. quemadmodum tria sunt cum dicimus: Ante mortem. donec evigilet. id est in morte. ut hominem. procul dubio vivit homo. Quomodo enim post mortem. responderi assolet. nec tamen possunt appellari morientes. Nonne ergo videndum est. recte esse dicuntur in morte. Non enim adhuc moriuntur. moriens mortuusque. sicut in somno esse quisque. reddantur. Illa est enim gravior et omnium malorum pessima. verum etiam tam molesta est. Loquamur etiam sicut loquitur Scriptura divina. quod est moritur. iam post mortem mortuusque perhibetur. quo moriens vel in morte sit. Unde non importune neque incongrue arbitror accidisse. iam sunt a corporibus separati. Si autem absurdum est. quid est quod dicitur ante mortem sive post mortem? Nam et hoc inaniter dicitur. Namque ab eo quod est oritur. Ita etiam in transcursu temporum quaeritur praesens. Dicamus etiam cum acciderit: Post mortem illius vel illius factum est illud aut illud. ac per hoc adhuc ante mortem. quasi ut declinetur.ipsa detractio? Non enim frustra. Sed rursus si nulla mors est ante quid vel post. sed post mortem: quando. qui constat ex anima et corpore. in latina lingua nec grammatici declinare potuerint. priusquam mors accidat. sicut scriptum est: Ante mortem ne laudes hominem quemquam 25. ut nec ulla explicari locutione possit nec ulla ratione vitari. arduus. sine tempore declinantur. post mortem. iudicio fortasse divino. cum vero mors venerit. Nunc autem non solum est. Sic enim dicitur mortuus. quia et hoc post mortem est. ita tria singulis singula. per quod transitur ex futuro in praeteritum 24. non in morte. non est moriens. viventes. pro participio praeteriti temporis ponitur nomen. cum vero anima abscesserit omnemque abstulerit corporis sensum. Ibi e contrario non erunt homines ante mortem atque post mortem. non in morte esse dicendus est. 209 . Sed hoc est. dicitur. nisi cum detrahitur. quia sine ullo spatio est. quemadmodum id quod significat non potest agendo. maxime si etiam sensus adsit. quae non fit separatione animae et corporis. sed moriens. priusquam resurgant. Donec enim revivescant. 11. 11. qui memor sit tui 26. et qui in vita. neque mortuus. ante mortem est. sed in aeternam poenam potius utriusque complexu. mortuus erit. sed quoniam nomina sunt. sed vivens. 1. ut simul et vivens esse dicatur et moriens. et qui in languore. . ut. ea regula qua cetera talia declinantur.. ortus est. si autem vivere iam cessatum est. ut saltem secundam mortem declinare possimus.. Vivens. Quando ergo in morte? Tunc enim est moriens. erit in morte? Mortuus in morte est. quamvis hoc nisi vivens omnino facere non posset et potius hoc ante mortem fecerit. Nam si ea detracta non est homo in morte. et si qua similia sunt. iam esse dicamus in morte (cui enim propinquat peragendo vitae suae tempora. nisi quia mors erat.. quantum attinet ad corporis mortem. Quando itaque sit moriens. utique dolentes. quod declinari non potest. ac per hoc numquam viventes. difficillime definitur. quomodo fatuus. quod est moritur. Etenim antequam mors veniat. adhuc non est. qui. ubi neque sit vivens. si quaeramus praeteriti temporis verbum. velut cum ita loquimur: Moriens ille testatus est. Illud autem. id est in morte. sicuti eos. sed in morte esse non dubitat dicere. antequam ad mortem perveniat. et qui in dolore. post mortem iam dicitur.

de cibo vetito: Quacumque die ederitis ex illo. tamquam reciprocam poenam inoboedientiae suae. quae fit cum anima deseritur sua vita. velut radice corrupta. Unde etiam foliis ficulneis. cum qua controversia nati sumus. pudenda texerunt. morte moriemini 27 : non tantum primae mortis partem priorem. Ex peccato praevaricatio fuit. Ac per hoc a liberi arbitrii malo usu series calamitatis huius exorta est. ubi anima privatur Deo. eam solam intellegamus. quia lapsa perierat). sicut semper habere potuisset. in qua singuli viveremus. nec solam ipsam totam primam. nec tantum posteriorem. nec omni modo habebat subditam carnem. in qua deseruit animam Deus. quando omnes fuimus ille unus. ubi anima et a Deo et a corpore separata punitur. Iam quippe anima libertate in perversum propria delectata et Deo dedignata servire pristino corporis servitio destituebatur. Hominis ex primo homine vitiata natura est. inferiorem famulum ad suum arbitrium non tenebat. Prima enim constat ex duabus. sed pudenda non erant. Quamobrem etiamsi in eo quod dictum est: Morte moriemini. quod inoboediens motus in carne animae inoboedientis exortus est. ut sit prima totius hominis mors. usque ad secundae mortis exitium. qua scilicet propter peccatum vitiata et vinculo mortis obstricta iusteque damnata non alterius condicionis homo ex homine nasceretur. solis eis exceptis qui per Dei gratiam liberantur. altera corporis. quae humanum genus origine depravata. quae de illo facta est ante peccatum. sensa est mors una. quae secunda dicitur. utrum animae an corporis an totius hominis an illam quae appellatur secunda: respondendum est: Omnes. si Deo subdita ipsa mansisset. sed iam erat natura seminalis. miseriarum connexione perducit. 14. morte moriemini 30. naturarum auctor. deseram vos per iustitiam: profecto in ea morte etiam ceterae denuntiatae sunt. 15. Cum vero corpus anima ipsa deseruit aetate 210 . 13. ubi anima sine Deo cum corpore poenas aeternas luit. Nam postea quam praecepti facta trasgressio est. quem in paradiso constituerat. secunda vero. secunda ex omnibus tota. quod illi Deus est (non enim deserta est ut desereret. non utique vitiorum. Quoniam prima constat ex duabus. Deo deserente secunda facta est mors. sed sponte depravatus iusteque damnatus depravatos damnatosque generavit. Omnes enim fuimus in illo uno. Tunc ergo coepit caro concupiscere adversus spiritum 29. sed ut desereretur deseruit. comminatio illa complexa est. trahentes originem mortis et in membris nostris vitiataque natura contentionem eius sive victoriam de prima praevaricatione gestantes. quam mortem Deus primis hominibus fuerit comminatus. ut attenderet ubi esset. una animae. Quando ergo dixit Deus primo illi homini.numquam mortui. quoniam non est dictum: Mortibus. ubi corpus privatur anima. quae non habet finem. et quia superiorem dominum suo arbitrio deseruerat. sed quidquid mortis est usque ad novissimam. quando timore dementi sese abscondenti homini dixit: Adam. ex qua propagaremur. cum anima sine Deo et sine corpore ad tempus poenas luit. sive ut reficiat. propter quem pudenda texerunt. Nam in eo. Nondum erat nobis singillatim creata et distributa forma. Mors ex peccato est (12-18) Prima mors corporis. quae forte a perturbatis prima comperta sunt. sed increpando admonens. Sicut enim universa terra ex multis terris et universa ecclesia ex multis constat ecclesiis: sic universa mors ex omnibus. Deus enim creavit hominem rectum. confestim gratia deserente divina de corporum suorum nuditate confusi sunt 28. quae prius eadem membra erant. Ea significata est verbis eius. sed sine fine morientes. Numquam enim erit homini peius in morte. quae procul dubio fuerant secuturae. ubi es? 31 non utique ignorando quaerens. quam ubi erit mors ipsa sine morte. tamquam diceret: Qua die me deserueritis per inoboedientiam. qua est nulla posterior. Cum ergo requiritur. si ab eo mandatum transgrederentur acceptum nec oboedientiam custodirent. qui per feminam lapsus est in peccatum. in quo Deus non esset. secunda animae. etiamsi ergo hanc intellegamus Deum denuntiasse mortem in eo quod ait: Qua die ederitis ex illo. sive ut eam faceret. ad malum quippe eius prior est voluntas eius. quae nulla erat. Senserunt ergo novum motum inoboedientis carnis suae. 12. ad bonum vero eius prior est voluntas Creatoris eius.

ne commune illis cum vulgo vocabulum vilem faciat palliatorum tanto magis inflatam. cum omni prorsus corpore exuta ad Deum simplex et sola et quodammodo nuda redierit. ne utiquam tamen dissolvemini. cum ipsam universam terram dei sui. aut etiam sibi repugnantes adversum se ipsos malunt dicere. nisi homo per gratiam liberetur. sed merito inflictam esse peccati. 16. Sed quoniam estis orti. et quaerentes. instanter affirmat. quam illa quibus estis tum.. 2. qua potens est facere. quam secunda in ultimo sequitur. quod etiam de ipso universo mundo. quid in doctrina Christiana reprehendant. 16. in eorum litteris invenirem. immortales vos quidem esse et indissolubiles non potestis. quo demonstrarem non corpus esse animae. cum eorum auctor et magister Plato donum a Deo summo diis ab illo factis dicat esse concessum. quia videlicet eius perfectam beatitudinem tunc illi fieri existimant. Et hoc quidem utrum Plato verum de sideribus dicat. nec erunt valentiora quam consilium meum.. cum deseritur sua vita. quae sit compacta. sed propter suam invictissimam voluntatem. Quid de anima senserit Plato. id est dissolvantur a corpore. operosius mihi disputandum esset. quid est quod eos alloquens Deus tamquam sollicitos. Addendo utique corruptibile non qualicumque corpore. cum gignebamini.. nihil aliud intellegere deberemus. Neque enim corpus. alia quaestio est. qui deorum satu orti estis. Si ergo animae poena est in qualicumque corpore colligari. sed quale factum est ex peccato consequente vindicta. 211 . sapienter sibi videntur irridere. hoc est eius ecclesiam. de qua Deus peccatum adhuc puniens homini dixerat: Terra es et in terram ibis 32. venit in experimentum mors altera. qui se Platonicos vocari vel esse gloriantur.. sed corruptibile corpus onerosum. quanto magis exiguam paucitatem. quod dicimus animae a corpore separationem inter poenas eius esse deputandam. non quidem summi. praeferendum. Decipiuntur philosophi de anima. separentur. quam nunc discutiendam non suscepimus. Ubi si nihil. ut dixi. a quo facti sunt. membrum in medio positum et sempiternum esse non dubitent. in quo tunc omnes eramus: Terra es et in terram ibis. inducat pro magno beneficio pollicentem. et tamen immortales Dei a quo facti sunt voluntate atque consilio. Ecce deos Plato dicit et corporis animaeque colligatione mortales. quo ista refelleretur opinio. ut et beatitudinem quaeramus animae et eam semper esse velimus in corpore. id est anima. Unde illud est quod de Scripturis nostris in superiore libro commemoravimus 33 : Corpus enim corruptibile aggravat animam 34. quod in aeternum cum suis corporibus permanebunt nec ab eis ulla morte solventur: quid est quod isti ad exagitandam Christianam fidem fingunt se nescire quod sciunt. ceteris diis. Hoc tantum contra istos commemorandum putavi. sicut ea Cicero in Latinum vertit. quae totius est hominis. 1. quod de terra est. neque vos ulla mortis fata periment. non propter eorum naturam. Cum ergo Deus ille summus fecerit eis alterum quem putant deum. sed incorruptibiliter perseverent? . et de non terrestri corpore. quod maius est vinculum ad perpetuitatem vestram.. tamquam uno animali maximo. ne aliquando moriantur. id est totius huius mundi. haec sunt indissolubilia me invito. attendite: quorum operum ego parens effectorque sum. id est istum mundum. quibus eos connexuit. compleretur. 1. velut aerumnoso vinculo colligatam. quo cuncta cetera continerentur animalia. ut ex his duabus mors illa prima. qua nullam mortem homini Deus fecit. cuius superbia nominis erubescunt esse Christiani. quamquam omne colligatum solvi potest. sed tamen magni. Unde constat inter Christianos veraciter catholicam tenentes fidem etiam ipsam nobis corporis mortem non lege naturae. tamquam haec sint inter se contraria. 17. contra quorum calumnias defendimus civitatem Dei. Neque enim ei continuo concedendum est globos istos luminum sive orbiculos luce corporea super terras seu die seu nocte fulgentes suis quibusdam propriis animis vivere eisque intellectualibus et beatis. id est a corporibus. ne forte moriantur. colligati 35. non simplex. alia quaestio est. Contendunt etiam isti terrestria corpora sempiterna esse non posse. exagitant aeternitatem corporum. rediret in terram nisi sua morte. Quod etiamsi non addidisset.corruptum et senectute confectum. dum nobis non desinant contradicere? Nempe Platonis haec verba sunt. quibus inducit summum Deum deos quos fecit alloquentem ac dicentem: Vos. qui infra eum sunt. de sua facit immortalitate securos. Sed haec. Sed philosophi. Sed cum apertissime Plato deos a summo Deo factos habere immortalia corpora praedicet eisque ipsum Deum. quae illi accidit. sed haudquaquam bonum est ratione vinctum velle dissolvere. quoniam peccatum vindicans Deus dixit homini.. ut nec orta occidant nec connexa solvantur. animam perhibuit aggravari.

omnibus omnino corporeis elementis. sicut asserunt. et aliorum animantium terrestrium corpora. inquiunt. Corpus divino munere immortale. Non ergo ad beatitudinem consequendam omnia fugienda sunt corpora. quae paradisi nomen obtinuit. miseri iudicentur. sicut onera in gestando 212 . quem mundum istum volunt. posse Deum facere confitetur Plato? Cur ergo non possit. cum multo mirabilius incorporea corporeis quam quaecumque corpora quibuscumque corporibus copulentur. ut ea sit necesse dissolvi et emori et eo modo terrae stabili ac sempiternae. promisit Plato. corpus est omne fugiendum. 17. ut ait Plato. tamquam violentia disputationis huius intercidet? An ibi propterea non fit. inquiunt. tamen incorruptibilia iam corpora ubi volunt ponant et quo volunt agant. ne infelices eos esse fateantur. unde animalium terrestria sumpta sunt corpora. non qualia fecit primis hominibus bonitas Dei. nec potuerunt nosse prophetae. nec beatitudinis privationem. non solum ignorantia. cuius anima et perfectam sapientiae felicitatem teneret et corpus proprium non relinqueret.eumdemque esse existiment animantem. situ motuque facillimo! An vero si hoc angeli faciant et quaelibet animalia terrestria rapiant unde libet constituantque ubi libet. in quibus animae nulla ab eis morte separatae. ut in corpore maioris animantis tamquam medium membrum aeterna sit terra. fugiant dii eorum de globis siderum. nulla vis vincit? Quid ergo prohibet. philosophos autem in ea cognoscenda coniectura humana deceperit. ut quamvis terrena. quandoquidem. Si quis hoc etiam de igne similiter affirmet et dicat reddenda esse universo igni corpora.. nullis eorum oneribus aggravatae sempiterne ac feliciter vivant. sed tot corporibus tantisque compactum hebetare atque tardare non posset. verum etiam pervicacia. sed quousque Platonici volunt? Nimirum quippe consilium Dei et potestatem potuerunt philosophi. ut nec ea quae orta sunt occidant nec ea quae sunt vincta solvantur nec ea quae sunt ex elementis sumpta reddantur atque ut animae in corporibus constitutae nec umquam ea deserant et cum eis immortalitate ac sempiterna beatitudine perfruantur. inquiunt. si Deus sicut illud velit. ne illos mortales colere videantur. ut beata esse possit. Sed neutrum isti volunt. quibusdam modis vasa fabricata etiam natare possint: quanto credibilius et efficacius occultus aliquis modus operationis Dei. ne umquam deus eorum tam magnus moriatur. Primi quidem illi homines in terra erant nemorosa atque fructuosa. quod geometrae centrum vocant. quam talibus diis. Si enim ars humana efficit. ex quo fit. ipsisque animis perfectissime beatis. Hanc enim animam Plato ab intimo terrae medio. et deos rursus dicentes habere beatissimas animas et tamen aeternis corporibus illigatas. et de corpore immortali loquentes. restitui. sed quia et ad hoc respondendum est vel propter Christi corpus cum quo ascendit in caelum vel propter sanctorum qualia in resurrectione futura sunt. 2. ut nullo in ima pondere deprimantur. 18. ut sit iste mundus animal maximum beatissimum sempiternum. velut Deo summo loquente. quia Deus non vult. ut ex metallis. non terrenum tantum. cur nolunt credere. quantum dignatus est. qui neque a corporibus separationem audent dare diis suis.. aut si non possunt. inclusam. rationali vel intellectuali in tam magna mole corporis eius inclusa. gravia moribunda. ut nec terrestria moriantur? An Deus non est potens quousque Christiani credunt. sed qualia esse compulit poena peccati. intueantur paulo attentius pondera ipsa terrena. Cum igitur suspicionibus suis ista permittant. Verum non usque adeo decipi debuerunt. terra reddenda est. quibus haec tota moles a terra in caelum surgit. Sed necesse est. divina voluntate atque potentia immortalia corpora fieri posse terrena. caelestes quidem igneis. ut beata sit. ut hoc etiam de terrestribus corporibus Deus possit efficere. cuius voluntatem. Iovis autem ipsius animam. fugiat Iuppiter de caelo et terra. cuius omnipotentissima voluntate Plato dicit nec orta interire nec colligata posse dissolvi. aut eos non posse aut onera sentire credendum est? Cur ergo sanctorum perfectos et beatos divino munere spiritus sine ulla difficultate posse ferre quo voluerint et sistere ubi voluerint sua corpora non credamus? Nam cum terrenorum corporum. . sed omne corpus esse fugiendum 36. unde fuerant sumpta. potest molibus praestare terrenis. cum potius e contrario Dei prophetas ad enuntiandam eius. quorum iuncturam. ut caelestia fierent animalia: nonne immortalitas. ut et sibi apertissime refragentur magnis disputationum viribus asserentes animae. quae in aquis posita continuo submerguntur. quae inde sumpta sunt. quod deos suos posse asserunt in corporibus igneis Iovemque ipsum eorum regem in omnibus corporeis elementis? Nam si animae. ut terrena corpora naturale pondus vel in terra teneat vel cogat ad terram et ideo in caelo esse non possint. insolubilem ac sempiternam velint: quid causae est. anima scilicet. cuiusque corpus et in aeternum ex illa viveret et eam quamvis non simplex. sed corruptibilia molesta. per omnes partes eius usque ad caeli summa et extrema diffundi et extendi per numeros musicos opinatur. aeterna esse non possint? Sed terrae. voluntatem Spiritus eius docuerit. ipsiusque corporis tamquam membra locis suis posita atque digesta quattuor constituerit elementa.

si non peccassent. qui stultam duxerint vitam. Optime autem cum hominibus agi arbitratur idem Plato. quibus non talia corpora distributa sunt. tanto sit maior et gravitas. ipse tamen ad suum corpus movendum atque portandum agilior est. et talia 213 . Illud dico: Si dii minores. Nolo enim quaerere. sibimet connexa nulla possint dissolutione seiungi. recipiantur sinum. sed sine ullis omnino corporibus eas adseruit in sempiternum esse victuras 42. De quo Platonico dogmate iam in libris superioribus diximus 41 Christiano tempori erubuisse Porphyrium et non solum ab animis humanis removisse corpora bestiarum. quantum distet inter praesentem quam dicimus sanitatem et immortalitatem futuram? Non itaque nostram fidem redarguunt philosophi de ponderibus corporum. resurrectionem incorruptibilium corporum negans non solum sine terrenis. qua certe corpus animantis. ut corpus omne fugientes beatae apud Patrem sine fine teneantur. si tamen hanc vitam pie iusteque peregerint. corruptionem auferat. ad corpora suis meritis debita sive hominum sive bestiarum de proximo revolvantur 40. ut a suis corporibus separati in ipsorum deorum. pollicetur. Gratia homo a peccato et morte redimitur (19-24) Errat Plato animas transmigrare affirmans. non quantitatis pondus. cur non credant terrenum esse posse corpus in caelo. qui omni modo esse sine corpore beatissimum existimant. Itaque ne a Christo vinci videretur vitam sanctis pollicente perpetuam. naturam relinquat. congruentiam figurae membrorumque detineat. tam dissimilia. quoniam nec mors ista. quibus inter animalia terrestria cetera etiam hominem faciendum commisit Plato. ab igne removere urendi qualitatem. sed mortis necessitate dissolvi. verum etiam sapientium animas ita voluisse de corporeis nexibus liberari. id est corporea et incorporea. quae bona perhibetur bonis nec tantum paucis intellegentibus sive credentibus. quod evidenter vivebat. sive morituros sive iam mortuos. eis potuisset accidere. id est aut carentes corporibus aut corpora relicturos. cum terra universa libretur in nihilo. potuerunt. ut de carne hominis. cui donat immortalitatem. eo quod in eum coeant quaeque graviora. quamvis nulli corpori sociatas. quamvis adhuc corruptibilibus atque mortalibus. 19. sed pro meritis oboedientiae custoditae immortalitate donati cum eis viverent in aeternum. ita ut plura pondo quam pauciora plus premant: membra tamen suae carnis leviora portat anima cum in sanitate robusta sunt quam in languore cum macra sunt. sed alternantibus vicibus indesinenter vivos ex mortuis et ex vivis mortuos fieri putat). Et quis verbis explicat. ut a ceteris hominibus hoc videantur differre sapientes. quibus Deus summus apud Platonem munus ingens. ut etiam illi. Et cum aliis gestantibus onerosior sit salvus et validus quam exilis et morbidus. si Deus voluerit. quod fides Christiana praedicat. nisi quia eas. si non audebunt isti. et tam diversa. Nunc de corporibus primorum hominum quod instituimus explicemus. quanto maior est quantitas. lucendi relinquere quae per oculos emicaret: itane Deo summo concedere dubitabimus. Licet enim iustorum ac piorum animae defunctorum quod in requie vivant dubitare fas non sit. detrahat ponderis tarditatem? Sed de fide resurrectionis mortuorum et de corporibus eorum immortalibus diligentius. sed omnibus nota est. Quid ita. qua fit animae a corpore separatio. nec sine corporibus durare perpetuo. Fortassis enim de ipso medio mundi loco. sicut dicit. et primos homines ita fuisse conditos. ut. Tantum valet in habendis etiam terrenis corporibus. in fine huius operis disserendum est 37. hanc opinionem suam sententia repugnante convincant. quod Virgilius ex Platonico dogmate dixisse laudatur (ita quippe animas mortalium nec in suis corporibus semper esse posse existimat. Neque enim quisquam audebit illorum sapientes homines. ne moriantur quae orta sint. quod post mortem feruntur ad sidera. diis immortalibus anteponere. etiam ipse purgatas animas sine ullo ad miserias pristinas reditu in aeterna felicitate constituit. sicut eos ausuros esse non arbitror. non credidit illis esse meliores? Quapropter. diis beatissimis et tamen in aeternis corporibus constitutis humanas animas anteponere: cur eis videtur absurdum. cum quibus semper atque immortaliter viverent. et ut Christo adversaretur. ut neque in corporibus permanere neque sine his possint in aeterna puritate durare. evidenter emoritur. Scilicet immemores supera ut convexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 39. cum in bona valetudine plus habet molis. cuius ille voluntati potestatique concessit. nisi peccati meritum sequeretur. usque adeo tamen eis melius esset cum suis corporibus bene valentibus vivere 38. sed temperationis modus. illi vero. id est aeternum cum suis corporibus consortium. ut aliquanto diutius in astro sibi congruo quisque requiescat atque inde rursus miseriae pristinae oblitus et cupiditate habendi corporis victus redeat ad labores aerumnasque mortalium. qui sua corpora numquam deserunt. Nec tamen ista qualicumque opinione praecepit saltem ne diis corporatis religionis obsequio subderentur. quam cum in peste vel fame minimum roboris.sentire consuevimus. In hac itaque durissima condicione constituit etiam bonas atque sapientes animas. nulla morte a suis corporibus solverentur. indissolubilem scilicet vitam. etiam argumentatio veri similior habeatur.

fortitudinem. de ligno autem vitae propterea gustabatur. surget corpus spiritale 46. ad intellegibilia referunt arboresque illas et ligna fructifera in virtutes vitae moresque convertunt. sed propter commendandum purae et simplicis oboedientiae bonum. Nemo itaque prohibet intellegere paradisum vitam beatorum. sicut de illa legitur in Cantico canticorum 51. 20. ut nec eorum carni aliquid corruptionis vel difficultatis nec eorum beatitudini aliquid doloris et infelicitatis possit accidere? Corpus in resurrectione spiritale est. Quidam ad intellegibilia paradisum referunt. nisi peccassent. eodem Apostolo dicente: Petra autem erat Christus 50. sed nec tale quidem. corpora. paradisum scilicet ipsam ecclesiam. prudentiam. Non solum enim non erit tale. qui neminem fallit. quia duo Testamenta in eis figurata dicit Apostolus 48. tamen et alios sumebant cibos praeter unam arborem. temperantiam atque iustitiam. ut sic fuisse accipiatur lignum vitae in paradiso corporali. quae fuerat interdicta. Si enim carnem suam non oderant 45. qua separatae sunt a corporibus suis. illud sacramento. omni molestiae sensu. in quibus hic laboraverunt. omni corruptibilitate et tarditate detracta. quia potest etiam spiritalis intellegi. quia caro eorum requiescit in spe 43. qui licet morituri non essent. qui eis etiam de capillorum suorum integritate securitatem dedit 44. hoc est intellegibili. tamquam ideo non fuerint duae mulieres. et ligna eius omnes utiles disciplinas et lignorum fructus mores piorum et lignum vitae ipsam bonorum omnium matrem sapientiam et lignum scientiae boni et mali transgressi mandati experimentum. unus de ancilla. Quasi propterea non potuerit esse paradisus corporalis. lignum scientiae boni et mali proprium voluntatis arbitrium. mirabili Dei gratia praestabatur). lignum vitae Sanctum sanctorum utique Christum. 214 . aut ideo de nulla petra Moyse percutiente aqua defluxerit 49. in quibus multa dura perpessi sunt. sicut in spiritali. sicut Platoni visum est. 21. Non enim. quale fuit in primis hominibus ante peccatum. alimentis tamen ut homines utebantur. quod in medio paradiso cum arbore vetita simul erat. Nec se ipso quippe homo divina voluntate contempta nisi perniciose uti potest atque ita discit. ut inde timoribus maeroribusque completus cantet in Psalmo. Agebatur ergo aliis quae sumebant. corpora oblivione desiderant. ut necessitate perducerentur ad mortem (qui status eis de ligno vitae. sed adhuc animalia corpora terrena gestantes. sed intellegibilium significandorum causa eo modo dicta vel scripta sint. Se quippe amans donatur sibi. quoniam iuste. Nam ubi nullum malum tangebatur. Agar et Sarra. tamquam cetera essent alimento. sed potius. paradiso sapientia Dei. nondum spiritalia. si tamen mala sua sentit: Ad me ipsum turbata est anima mea 52. dum tamen et illius historiae veritas fidelissima rerum gestarum narratione commendata credatur. de qua scriptum est: Lignum vitae est amplectentibus eam 47. non quia in spiritum convertetur. ut ea melius accipiamus tamquam prophetica indicia praecedentia futurorum. quattuor eis flumina quattuor virtutes. quando eam suae menti infirmitate resistentem spiritali iure cohercebant. ligna fructifera