DE CIVITATE DEI CONTRA PAGANOS LIBRI XXII

S. Aurelii Augustini OPERA OMNIA - editio latina > PL 41 > De Civitate Dei contra Paganos libri XXII

1 INDEX
Praefatio - [Libri II Retractationum cap. 43] Epistula 212/A Liber primus
An temporum calamitates Dei providentia regantur

Liber secundus
Plurimum deorum cultus mores pravos efficit

Liber tertius
Romanorum res gestae iudicio percurruntur

Liber quartus
Nihil multi dii potuerunt ad augendum imperium

Liber quintus
Utrum rerum gestarum ratio sit an non

Liber sextus
Nihil dii possunt ad veram felicitatem

Liber septimus
Physicorum ratione de diis selectis nihil quod ad veram felicitatem pertineat continetur

Liber octavus
Christi et romanorum religio ad philosophorum sapientia conferuntur

Liber nonus
In Christi et philosophorum doctrina opus mediatoris disseritur

Liber decimus
Quae aeternae vitae sit religio

Liber undecimus
Mundum et angelos Deus in tempore creavit

Liber duodecimus
Deus bonos angelos et semel in tempore hominem creavit

Liber decimus tertius
Redemptus homo in vitam aeternam restituitur

Liber decimus quartus
Ex moribus hominis post peccatum duae civitates

1

Liber decimus quintus
Duarum civitatum a Cain et Abel ad diluvium qui fuerit excursus

Liber decimus sextus
Civitatis Dei quae fuerint primordia historica a Noe ad David

Liber decimus septimus
Quae fuerit civitas Dei tempore Prophetaru

Liber decimus octavus
Duae civitates comparantur in procursu rerum gestarum

Liber decimus nonus
Bonorum finis est pax in Deo

Liber vigesimus
Quae ventura sint in iudicio novissimo

Liber vigesimus primus
Quod erit novissimum supplicium

Liber vigesimus secundus
Quae sit carnis resurrectio et vita aeterna

2 PRAEFATIO
[LIBRI II. RETRACTATIONVM CAP. 43, 1-2] Interea Roma Gothorum irruptione agentium sub rege Alarico atque impetu magnae cladis eversa est, cuius eversionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos vocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius Deum verum blasphemare coeperunt. Unde ego exardescens zelo domus Dei 1 adversus eorum blasphemias vel errores libros De civitate Dei scribere institui. Quod opus per aliquot annos me tenuit, eo quod alia multa intercurrebant, quae differre non oporteret et me prius ad solvendum occupabant. Hoc autem De civitate Dei grande opus tandem viginti duobus libris est terminatum. Quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur, et quia prohibetur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. Sequentes autem quinque adversus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus, et ea nunc magna, nunc parva locis temporibus personisque variari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter vitam post mortem futuram esse utilem disputant. His ergo decem libris duae istae vanae opiniones Christianae religioni adversariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus est, et in prioribus decem quae nostra sunt asseramus, et in duodecim posterioribus redarguamus adversa. Duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum civitatum, quarum est una Dei, altera huius mundi; secundi quattuor excursum earum sive procursum; tertii vero, qui et postremi, debitos fines. Ita omnes viginti et duo libri, cum sint de utraque civitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut De civitate Dei potius vocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 2, quoniam hoc illi in visione monstratum est. In septimo decimo <libro> quod dictum est de Samuele: Non erat de filiis Aaron 3, dicendum potius fuit: Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit. Nam in filiis Aaron reperitur pater Samuelis, sed sacerdos non fuit, nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israel. Hoc opus sic incipit: Gloriosissimam civitatem Dei etc. [EPISTOLA 212/A]

2

Aug. Firmo ei transmittens libros De Civitate Dei cum breviculo totius operis simul docens quomodo dividendi sint quibusque ad describendos dari oporteat. DOMINO EXIMIO MERITOQUE HONORABILI AC SUSCIPIENDO FILIO FIRMO, AUGVSTINUS IN DOMINO SALUTEM Libros De civitate Dei quos a me studiosissime flagitasti etiam mihi relectos sicut promiseram misi, quod ut fieret, adiuvante quidem Deo, filius meus germanus tuus Cyprianus vere sic institit quemadmodum mihi ut instaretur volebam. Quaterniones sunt XXII quos in unum corpus redigere multum est. Et si duos vis codices fieri, ita dividendi sunt ut decem libros habeat unus, alius duodecim. Decem quippe illis vanitates refutatae sunt impiorum, reliquis autem demonstrata atque defensa est nostra religio, quamvis et in illis hoc factum sit ubi opportunius fuit, et in istis illud. Si autem corpora malueris esse plura quam duo, iam quinque oportet codices facias, quorum primus contineat quinque libros priores quibus adversus eos est disputatum qui felicitati vitae huius non plane deorum sed daemoniorum cultum prodesse contendunt, secundus sequentes alios quinque qui vel tales vel qualescumque plurimos deos propter vitam quae post mortem futura est per sacra et sacrificia colendos putant. Iam tres alii codices qui sequuntur quaternos libros habere debebunt. Sic enim a nobis pars eadem distributa est ut quattuor ostenderent exortum illius civitatis totidemque procursum sive dicere maluimus excursum, quattuor vero ultimi debitos fines. Si ut fuisti diligens ad habendos hos libros ita fueris ad legendos, quantum adiuvent experimento potius tuo quam mea promissione cognosces. Quos tamen nostri fratres ibi apud Carthaginem ad hoc opus pertinentes quod est De civitate Dei nondum habent, rogo ut petentibus ad describendum dignanter libenterque concedas. Non enim multis dabis sed vix uni vel duobus et ipsi iam ceteris dabunt. Amicis vero tuis sive in populo Christiano se desiderent instrui, sive qualibet superstitione teneantur unde videbuntur posse per hunc nostrum laborem Dei gratia liberari, quomodo impertias ipse videris. Ego scriptis meis, si Dominus voluerit, crebro curabo requirere quantum accesseris in legendo. Non te autem latet ut eruditum virum quantum adiuvet ad cognoscendum quod legitur repetitio lectionis. Aut enim nulla aut certe minima est intellegendi difficultas ubi est legendi facilitas, quae tanto maior fit quanto magis iteratur, ut assiduitate [maturescat quod indiligentia] fuerat immaturum. Domine eximie meritoque honorabilis ac suscipiende fili Firme, ad eos sane libros quos De Academicis recenti nostra conversione conscripsi, quoniam eximietati tuae prioribus ad me litteris innotuisse monstrasti, quomodo perveneris quaeso rescribas. Quantum autem collegerit viginti duorum librorum conscriptio missus breviculus indicabit.

3 LIBER I
BREVICULUS Praefatio. De suscepti operis consilio et argumento. 1. De adversariis nominis Christi, quibus in vastatione Urbis propter Christum barbari pepercerunt. 2. Quod nulla umquam bella ita gesta sint, ut victores propter deos eorum, quos vicerunt, parcerent victis. 3. Quam imprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. 4. De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberavit a Graecis, et basilicis Apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt. 5. De generali consuetudine hostium victas civitates evertentium quid Cato senserit. 6. Quod ne Romani quidem ita ullas ceperint civitates, ut in templis earum parcerent victis. 7. Quod in eversione Urbis, quae aspere gesta sunt, de consuetudine acciderint belli; quae vero clementer, de potentia provenerint nominis Christi. 8. De commodis atque incommodis, quae bonis ac malis plerumque communia sunt.

3

9. De causis correptionum, propter quas et boni et mali pariter flagellantur. 10. Quod sanctis in amissione rerum temporalium nihil pereat. 11. De fine temporalis vitae sive longioris sive brevioris. 12. De sepultura humanorum corporum, quae Christianis etiamsi fuerit negata nil adimit. 13. Quae sit ratio sanctorum corpora sepeliendi. 14. De captivitate sanctorum, quibus numquam divina solacia defuerunt. 15. De Regulo, in quo captivitatis ob religionem etiam sponte tolerandae exstat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit. 16. An stupris, quae etiam sacrarum forte virginum est passa captivitatis, contaminari potuerit virtus animi sine voluntatis assensu. 17. De morte voluntaria ob metum poenae sive dedecoris. 18. De aliena violentia et libidine, quam in oppresso corpore mens invita perpetitur. 19. De Lucretia, quae se ob illatum sibi stuprum peremit. 20. Nullam esse auctoritatem, quae Christianis in qualibet causa ius voluntariae necis tribuat. 21. De interfectionibus hominum, quae ab homicidii crimine excipiuntur. 22. An umquam possit mors voluntaria ad magnitudinem animi pertinere. 23. Quale exemplum sit Catonis, qui se victoriam Caesaris non ferens interemit. 24. Quod in ea virtute, qua Regulus Catone praestantior fuit, multo magis emineant Christiani. 25. Quod peccatum non per peccatum debeat declinari. 26. De his, quae fieri non licent, cum a sanctis facta noscuntur, qua ratione facta credenda sint. 27. An propter declinationem peccati mors spontanea appetenda sit. 28. Quo iudicio Dei in corpora continentium libido hostilis permissa sit. 29. Quid familia Christi respondere debeat infidelibus, cum exprobrant, quod eam, a furore hostium non liberavit Christus. 30. Quam pudendis prosperitatibus affluere velint, qui de Christianis temporibus conqueruntur. 31. Quibus vitiorum gradibus aucta sit in Romanis cupido regnandi. 32. De scaenicorum institutione ludorum. 33. De vitiis Romanorum, quos patriae non correxit eversio. 34. De clementia Dei, quae Urbis excidium temperavit. 35. De latentibus inter impios Ecclesiae filiis et de falsis intra Ecclesiam Christianis.

4

36. De quibus causis sequenti disputatione sit disserendum. LIBER PRIMUS AN TEMPORUM CALAMITATES DEI PROVIDENTIA REGANTUR

PRAEFATIO.
Gloriosissimam civitatem Dei sive in hoc temporum cursu, cum inter impios peregrinatur ex fide vivens 1, sive in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc exspectat per patientiam 2, quoadusque iustitia convertatur in iudicium 3, deinceps adeptura per excellentiam victoria ultima et pace perfecta, hoc opere instituto 4 et mea ad te promissione debito defendere adversus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est 5. Nam scio quibus viribus opus sit, ut persuadeatur superbis quanta sit virtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia, non humano usurpata fastu, sed divina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor civitatis huius, de qua loqui instituimus, in Scriptura populi sui sententiam divinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam 6. Hoc vero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos 7. Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat si facultas datur. Quoddam ius belli in honore Christi intermittitur (1-7)

Victi in loca Christianorum confugiunt.
1. Ex hac namque exsistunt inimici, adversus quos defendenda est Dei civitas, quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis Redemptoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non moverent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis vitam, de qua superbiunt, invenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae Apostolorum, quae in illa vastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt 8. Huc usque cruentus saeviebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces atque hostili more saevientes posteaquam ad loca illa veniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, et tota feriendi refrenabatur immanitas et captivandi cupiditas frangebatur. Sic evaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa civitas pertulit, Christo imputant; bona vero, quae in eos ut viverent propter Christi honorem facta sunt, non imputant Christo nostro, sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi providentiae divinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare atque conterere itemque vitam mortalium iustam atque laudabilem talibus afflictionibus exercere probatamque vel in meliora transferre vel in his adhuc terris propter usus alios detinere; illud vero, quod eis vel ubicumque propter Christi nomen vel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen veraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos vides petulanter et procaciter insultare servis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non evasissent, nisi servos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia atque impiissima insania eius nomini resistunt corde perverso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore vel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur.

Victis in templa deorum confugientibus numquam victores pepercerunt.
2. Tot bella gesta conscripta sunt vel ante conditam Romam vel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic aut ab alienigenis aliquam captam esse civitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem

5

barbarorum praecepisse, ut irrupto oppido nullus feriretur, qui in illo vel illo templo fuisset inventus. Nonne vidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes 9? nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi divae contingere vittas? Nec tamen quod sequitur verum est: Ex illo fluere ac retro sublapsa referri Spes Danaum 10. Postea quippe vicerunt, postea Troiam ferro ignibusque delerunt, postea confugientem ad aras Priamum obtruncaverunt 11. Nec ideo Troia periit, quia Minervam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerva perdiderat, ut periret? An forte custodes suos? Hoc sane verum est; illis quippe interemptis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus servabatur. Quo modo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire custodes?

Nec dii iram victoris effugiunt.
3. Ecce qualibus diis Urbem Romani servandam se commisisse gaudebant! O nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de diis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent, mercedem dederunt; doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe apud Vergilium, quem propterea parvuli legunt, ut videlicet poeta magnus omniumque praeclarissimus atque optimus teneris ebibitus animis non facile oblivione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens servabit odorem Testa diu 12; apud hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo ventorum regi adversus eos irritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor Ilium in Italiam portans victosque penates 13. Itane istis penatibus victis Romam, ne vinceretur, prudenter commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat velut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu victosque deos parvumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit 14? Nonne deos ipsos, quos victos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosque tibi commendat Troia penates 15? si igitur Vergilius tales deos et victos dicit et, ut vel victi quoquo modo evaderent, homini commendatos; quae dementia est existimare his tutoribus Romam sapienter fuisse commissam et nisi eos amisisset non potuisse vastari? Immo vero victos deos tamquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed nomina mala? Quanto enim sapientius creditur, non Romam ad istam cladem non fuisse venturam, nisi prius illi perissent, sed illos potius olim fuisse perituros, nisi eos quantum potuisset Roma servasset! Nam quis non, cum adverterit, videat quanta sit vanitate praesumptum non posse vinci sub defensoribus victis et ideo perisse, quia custodes perdidit deos, cum vel sola esse potuerit causa pereundi custodes habere voluisse perituros? Non itaque, cum de diis victis illa conscriberentur atque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat veritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc, quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper expediam ut possum, qui ea mala, quae pro suorum morum perversitate merito patiuntur, blasphemantes Christo imputant; quod autem illis etiam talibus propter Christum parcitur, nec dignantur attendere et eas linguas adversus eius nomen dementia sacrilegae perversitatis exercent, quibus linguis usurpaverunt mendaciter ipsum nomen, ut viverent, vel quas linguas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut illic tuti atque muniti, ubi propter eum illaesi ab hostibus fuerant, inde in eum maledictis hostilibus prosilirent.

Quid victis parcendis Christus tribuat atque Iuno.

6

4. Ipsa, ut dixi, Troia, mater populi Romani, sacratis in locis deorum suorum munire non potuit cives suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam, Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam asservabant; huc undique Troia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum, Crateresque auro solidi captivaque vestis Congeritur. Pueri et pavidae longo ordine matres Stant circum 16. Electus est videlicet locus tantae deae sacratus, non unde captivos non liceret educere, sed ubi captivos liberet includere. Compara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis vel de turba plebis, sed Iovis ipsius sororis et coniugis et reginae omnium deorum cum memoriis nostrorum Apostolorum. Illuc incensis templis et diis erepta spolia portabantur, non donanda victis, sed dividenda victoribus; huc autem et quod alibi ad ea loca pertinere compertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic servata libertas; ibi clausa, hic interdicta captivitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a miserantibus ducebantur: postremo illud Iunonis templum sibi elegerat avaritia et superbia levium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam immanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua victoria templis deorum communium pepercerunt atque illo confugientes miseros victosque Troianos ferire vel captivare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo vero morem hostium civitates evertentium ille descripsit.

Quae sit immanitas bellorum civilium.
5. Quem morem etiam Cato, sicut scribit Sallustius, nobilitatae veritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, commemorare non praetermittit: Rapi virgines pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati quae victoribus collibuisset, fana atque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaveribus cruore atque luctu omnia compleri 17. Hic si fana tacuisset, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis civibus, Romana templa metuebant. Sed hi videlicet perditi et patriae parricidae.

Nec Romanorum pietas templis hostium pepercit.
6. Quid ergo per multas gentes, quae inter se bella gesserunt et nusquam victis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos videamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: Parcere subiectis et debellare superbos 18, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant 19: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque everterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earundem rerum gestarum ista reticebant? Ita vero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani nominis Marcus Marcellus, qui Syracusas urbem ornatissimam cepit, refertur eam prius flevisse ruituram et ante eius sanguinem suas illi lacrimas effudisse. Gessit et curam pudicitiae etiam in hoste servandae. Nam priusquam oppidum victor iussisset invadi, constituit edicto, ne quis corpus liberum violaret 20. Eversa est tamen civitas more bellorum, nec uspiam legitur ab imperatore tam casto atque clementi fuisse praeceptum, ut quisquis ad illud vel illud templum fugisset haberetur illaesus 21. Quod utique nullo modo praeteriretur, quando nec eius fletus nec quod edixerat pro pudicitia minime violanda potuit taceri. Fabius, Tarentinae urbis eversor, a simulacrorum depraedatione se abstinuisse laudatur. Nam cum ei scriba suggessisset quid de signis deorum, quae multa capta fuerant, fieri iuberet, continentiam suam etiam iocando condivit. Quaesivit enim cuius modi essent, et cum ei non solum multa grandia, verum etiam renuntiarentur armata: Relinquamus, inquit, Tarentinis deos iratos 22. Cum igitur nec illius fletum nec huius risum, nec illius castam misericordiam nec huius facetam continentiam Romanarum rerum gestarum scriptores tacere potuerint: quando praetermitteretur, si aliquibus hominibus in honorem cuiuspiam deorum suorum sic pepercissent, ut in quoquam templo caedem vel captivitatem fieri prohiberent?

In templis christianorum iure belli barbari non sunt usi.

7

7. Quidquid ergo vastationis, trucidationis, depraedationis, concremationis, afflictionis in ista recentissima Romana clade commissum est, fecit hoc consuetudo bellorum; quod autem novo more factum est, quod inusitata rerum facie immanitas barbara tam mitis apparuit, ut amplissimae basilicae implendae populo cui parceretur eligerentur et decernerentur, ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, quo liberandi multi a miserantibus hostibus ducerentur, unde captivandi ulli nec a crudelibus hostibus abducerentur; hoc Christi nomini, hoc Christiano tempori tribuendum quisquis non videt, caecus; quisquis videt nec laudat, ingratus; quisquis laudanti reluctatur, insanus est. Absit, ut prudens quisquam hoc feritati imputet barbarorum. Truculentissimas et saevissimas mentes ille terruit, ille frenavit, ille mirabiliter temperavit, qui per Prophetam tanto ante dixit: visitabo in virga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eis 23. Quae aestimatio habenda sit de vitae atque temporum malis (8-28)

Calamitatibus mali corripiuntur boni erudiuntur...
8. 1. Dicet aliquis: "Cur ergo ista divina misericordia etiam ad impios ingratosque pervenit?". Cur putamus, nisi quia eam ille praebuit, qui cotidie facit oriri solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 24? Quamvis enim quidam eorum ista cogitantes paenitendo ab impietate se corrigant, quidam vero, sicut Apostolus dicit: divitias bonitatis et longanimitatis Dei contemnentes, secundum duritiam cordis sui et cor impaenitens thesaurizent sibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius 25: tamen patientia Dei ad paenitentiam invitat malos, sicut flagellum Dei ad patientiam erudit bonos; itemque misericordia Dei fovendos amplectitur bonos, sicut severitas Dei puniendos corripit malos. Placuit quippe divinae providentiae praeparare in posterum bona iustis, quibus non fruentur iniusti, et mala impiis, quibus non excruciabuntur boni. Ista vero temporalia bona et mala utrisque voluit esse communia, ut nec bona cupidius appetantur, quae mali quoque habere cernuntur; nec mala turpiter evitentur, quibus et boni plerumque afficiuntur.

... iustissima Dei ordinatione.
8. 2. Interest autem plurimum, qualis sit usus vel earum rerum, quae prosperae, vel earum, quae dicuntur adversae. Nam bonus temporalibus nec bonis extollitur nec malis frangitur; malus autem ideo huiusce modi infelicitate punitur, quia felicitate corrumpitur. Ostendit tamen Deus saepe etiam in his distribuendis evidentius operationem suam. Nam si nunc omne peccatum manifesta plecteret poena, nihil ultimo iudicio servari putaretur; rursus si nullum nunc peccatum puniret aperta divinitas, nulla esse divina providentia crederetur. Similiter in rebus secundis, si non eas Deus quibusdam petentibus evidentissima largitate concederet, non ad eum ista pertinere diceremus; itemque si omnibus eas petentibus daret, non nisi propter talia praemia serviendum illi esse arbitraremur, nec pios nos faceret talis servitus, sed potius cupidos et avaros. Haec cum ita sint, quicumque boni et mali pariter afflicti sunt, non ideo ipsi distincti non sunt, quia distinctum non est quod utrique perpessi sunt. Manet enim dissimilitudo passorum etiam in similitudine passionum, et licet sub eodem tormento non est idem virtus et vitium. Nam sicut sub uno igne aurum rutilat, palea fumat, et sub eadem tribula stipulae comminuuntur, frumenta purgantur; nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia eodem praeli pondere exprimitur: ita una eademque vis irruens bonos probat, purificat, eliquat; malos damnat, vastat, exterminat. Unde in eadem afflictione mali Deum detestantur atque blasphemant, boni autem precantur et laudant. Tantum interest, non qualia, sed qualis quisque patiatur. Nam pari motu exagitatum et exhalat horribiliter caenum et suaviter fragrat unguentum.

Etiam quod christiani passi sint in vastitate hostili...
9. 1. Quid igitur in illa rerum vastitate Christiani passi sunt, quod non eis magis fideliter ista considerantibus ad provectum valeret? Primum quod ipsa peccata, quibus Deus indignatus implevit tantis calamitatibus mundum, humiliter cogitantes, quamvis longe absint a facinorosis, flagitiosis atque impiis, tamen non usque adeo se a delictis deputant alienos, ut nec temporalia pro eis mala perpeti se iudicent dignos. Excepto enim quod unusquisque, quamlibet laudabiliter vivens, cedit in quibusdam carnali concupiscentiae, etsi non ad facinorum immanitatem et gurgitem flagitiorum atque impietatis abominationem, ad aliqua tamen peccata vel rara vel tanto crebriora, quanto minora; hoc ergo excepto quis tandem facile reperitur, qui eosdem ipsos, propter quorum horrendam superbiam, luxuriamque et avaritiam atque execrabiles iniquitates et impietates, Deus,

8

9. nisi forte putandum est apostolicam illam vacare sententiam. multa terrena libenter adipiscuntur et moleste amittunt.. vel cum inimicitias devitamus. Flagellantur enim simul. multa monenda vel arguenda novit et neglegit. hoc est populorum praepositi. si non potuerint. Illud est culpabile. quam oportebat eos. ab eorum reprehensione sese abstinent. vitam ducentes coniugalem.. tamen. quorum sibi vita contaminatissima et consceleratissima displicet. Numquid fidem? Numquid pietatem? Numquid interioris hominis bona. Non solum quippe infirmiores. vel cum laboris piget. nec ea consideratione.sicut minando praedixit. sic habeat. licet praepositus non sit. Quibus recte consideratis atque perspectis attende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis. quae post hanc vitam talibus praeparatur. quibus vitae huius necessitate coniungitur. Qua in re non utique parem.. nolunt plerumque corripere. plerumque. ut habendi sunt? sic cum eis vivat. ferrentur et diligerentur inimici. iure cum eis temporaliter flagellantur. 2. ne.. ne sibi noceant in his rebus. 3. in eis tamen. qui 9 . qui. 9. quando divinitus affliguntur cum eis. sed tamen simul. quae dedocere aut obiurgare deberent. dum eos in suis licet levibus et venialibus metuunt. ita ut. qui dissimiliter vivunt et a malorum factis abhorrent. quibus per Prophetam dicitur: Ille quidem in suo peccato morietur. (quos Apostolus in Ecclesiis alloquitur. qua delectat lingua blandiens et humanus dies 28 et reformidatur vulgi iudicium et carnis excruciatio vel peremptio. et filii cum parentibus et parentes cum filiis. quod eis non in bonum verteretur. iure istam vitam. ad quam consequendam si nollent esse socii.. quod hi. vel ad bonam vitam et piam erudiendos impediant alios infirmos et premant atque avertant a fide: non videtur esse cupiditatis occasio. sive quas amittere formidat infirmitas. sive quas adipisci adhuc adpetit nostra cupiditas.. propter quae non audent offendere homines. ne impediant et noceant in istis temporalibus rebus. quamvis in aeternum minime puniantur. 10.. domos ac familias possidentes. quia opportunius tempus inquirit vel eisdem ipsis metuit. conterit terras 26. sed ea potius infirmitate. et servi cum dominis et domini cum servis 27) multa temporalia. ut cum talibus est vivendum? Plerumque enim ab eis docendis ac monendis. ut non parcant obiurgando peccata. sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram 29. . sed consilium caritatis. non quidem aequaliter. sed cupidius. quare cum malis flagellentur et boni. qui in hoc mundo peregrinantur et spem supernae patriae prae se gerunt. ea ipsa tamen. quae cum eis non perpetrant.. quia donec vivunt semper incertum est utrum voluntatem sint in melius mutaturi. propter quaedam cupiditatis vincula. quando Deo placet perditos mores etiam temporalium poenarum afflictione punire. sed plus quam debuit delectatur. non propter officia caritatis. ut ad similia perpetranda quibuslibet eorum terroribus atque improbitatibus cedant. cum fortasse possint aliquos corripiendo corrigere. verum etiam hi. qua suam famam ac salutem vident esse necessariam utilitati erudiendorum hominum. Amiserunt omnia quae habebant. quare temporalibus affligantur malis. non quia simul agunt malam vitam. . Deinde habent aliam causam boni. quanta virtute pietatis gratis Deum diligat. cuius amando dulcedinem peccantibus eis amari esse noluerunt. Fidelibus atque piis quaeque calamitas in bonum vertitur. suae famae ac saluti dum insidias atque impetus malorum timent. sua salus ac fama in periculum exitiumque perveniat. parcunt tamen peccatis alienis. qui superiorem vitae gradum tenent nec coniugalibus vinculis irretiti sunt et victu parvo ac tegimento utuntur. aliquando etiam obiurgandis et corripiendis male dissimulatur. amaram sentiunt. et quamvis non in tantum eos metuant. constituti sunt in Ecclesiis. quia propterea peccatis eorum damnabilibus parcunt. sed quia simul amant temporalem vitam. Nec ideo tamen ab huius modi culpa penitus alienus est. vel cum os eorum verecundamur offendere. sed longe graviorem habent causam. filios habentes vel habere quaerentes. ut illi correpti atque correcti consequerentur aeternam. qualem habuit Iob: ut sibi ipse humanus animus sit probatus et cognitus. 1. dum eorum offensiones cavent. ubi ait: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum 30.quia etiam boni correctione indigent. devitans eorum offensiones propter illa quibus in hac vita non indebitis utitur. Nam si propterea quisque obiurgandis et corripiendis male agentibus parcit.Dei providentiam non effugit. docens et monens quem ad modum vivere debeant et uxores cum maritis et mariti cum uxoribus. hoc est. quibus licite boni atque innocenter utuntur. quamvis bonis malorum vita displiceat et ideo cum eis non incidant in illam damnationem. Non mihi itaque videtur haec parva esse causa. ne deteriores ex hoc efficiantur. Ad hoc enim speculatores. quam boni contemnere deberent.

quid de talibus rebus faciendum esset. quantum haec amando peccaverint. quamvis ea non praeponerent Christo. Illi autem infirmiores. qui monitu Dei sui illuc migraverunt. ut bonus servus magnas facultates haberet ipsam sui Domini voluntatem. divites sint in operibus bonis. sive amissio divitiarum. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentorum disciplina. Admonendi autem fuerant. quibus demonstrandum fuit non facultates... id est. cruciatus et. pro quo pati miserrimum fuit.sive tormenta atque. sed nec auferre aliquid possumus. profecto in divitiis cupiditatem reprehendit.. Illi vero nec prodere nec perdere potuerunt bonum. Dominus abstulit. ex opulentissimo divite voluntate pauperrimus et copiosissime sanctus. perdendo senserunt. 2. Sed quidam etiam non habentes quod proderent. . nec contristaretur eis rebus vivens relictus.. Habentes autem victum et tegumentum his contenti simus. torti sunt. sicut Domino placuit. Nam qui volunt divites fieri. Quos autem non oboedisse paenituit. Nolensis episcopus. quibus opulentus dicebat Apostolus: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. tribulationis tempore probaverunt quam recte sapuerint non contemnendo veracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum invictissimumque custodem. seu mentiendo occultaretur. dum non creduntur.. si mundo utebantur tamquam non utentes 33. certe consequente experientia didicerunt. sed in Deo vivo. qui terrenis his bonis. Haec qui de suis divitiis faciebant. Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite vobis condere thesauros in terra. sed thesaurizate vobis thesaurum in caelo. ubi eum condere et thesaurizare ille monstraverat.. quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe divitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto divitiarum. communicent.. quod ille graviter temptatus et minime superatus: Nudus exivi de utero matris meae. magnis sunt lucris levia damna solati plusque laetati ex his. potuerunt dicere. ut apprehendant veram vitam 35. ita factum est. ubi enim sint omnia mea. quam quidam appetentes a fide pererraverunt et inseruerunt se doloribus multis 32. At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt. quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant. precabatur: Domine. nemo aurum nisi negando servavit. quo ipsi boni erant. quas cito fuerat moriens relicturus. quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster. sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. tu scis. Hoc enim potuit in terra perire. 10. Dominus dedit. Quibus ergo terrenae divitiae in illa vastatione perierunt. non excrucier propter aurum et argentum. Nam si multi gavisi sunt ibi se habuisse divitias suas. qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum: bene faciant. Nam cum dixit Apostolus: Qui volunt divites fieri. qui haec mala mundo ventura praedixerat.. 3. incidunt in temptationem et cetera. quam contristati ex his. Radix enim est omnium malorum avaritia. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta. ubi enim est thesaurus tuus... ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur. non facultatem. thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum. qui pro se passos aeterna felicitate ditaret. 4. ut bona sua hostibus proderent. quemadmodum ab isto foris paupere. quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. Si vero vitae melioris proposito reconditum 10 . Et hi forte habere cupiebant nec sancta voluntate pauperes erant. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt. aliquantula tamen cupiditate cohaerebant. sicut Apostolum dixisse supra commemoravi. Namque inter tormenta nemo Christum confitendo amisit. sic in corde suo. seu verum dicendo proderetur. incidunt in temptationem et laqueum et desideria multa [stulta] et noxia. ut ab eo postea cognovimus. nudus revertar in terram. Nihil enim intulimus in hunc mundum. . facile tribuant. cui pedisequus mente ditesceret. 10. si non praecedente sapientia. ut eum potius diligere discerent. quae facile tribuendo tutius servaverunt. qui tanta patiebantur pro auro. illic erit et cor tuum 36. 10.est ante Deum dives 31? Hae sunt opes Christianorum. quae bonum incorruptibile amandum docebant. quam illa bona. intus divite audierant. non aurum et argentum. cum ab eis teneretur. sit nomen Domini benedictum 34. quantum se doloribus inseruerant. Ibi enim habebat omnia sua. ubi et quo modo thesaurizare deberent. quod piguit inde transferre. quae timide retinendo facilius amiserunt. quanta essent sustinenda pro Christo. si eas sic habebant.. quando et ipsam Nolam barbari vastaverunt. Tantum quippe doluerunt. .. boni non erant. nec ipsas terrenas divitias barbaris incursantibus amiserunt. a quibus tam diu fuerat neglecta verborum. quo fur non accedit neque tinea corrumpit. quae mergunt homines in interitum et perditionem.

ne corpus occidant. quo mortis genere vita ista finiatur. Nisi forte quispiam sic absurdus est. aut aliud maius et aliud brevius est. 1. nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit. quamdiu incertum est quaenam earum ventura sit: quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere vivendo. horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt.aurum argentumque non habebant. Cum igitur Christiani noverint longe meliorem fuisse religiosi pauperis mortem inter lingentium canum linguas quam impii divitis in purpura et bysso 37. At enim in tanta strage cadaverum nec sepeliri potuerunt 38. quid accidat ut moriantur. Verum tamen sepulturae curam etiam eorum philosophi contempserunt 46. omnibus. Finis autem vitae tam longam quam brevem vitam hoc idem facit. ne corpus occisum sepeliri non sinant... et timeri debere post mortem. si habent tanta. aliud quod mentis ratio diligenter enucleata convincit. Neque istuc pia fides nimium reformidat. Falsum est ergo quod ait <Christus>: Qui corpus occidunt. pompa exsequiarum. Non formidandum quod pii necati sunt. qui ista fecerunt. Et saepe universi exercitus. profecto. sed in Abrahae gremium sustulerunt 45 . Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pavidus refugit. Proinde ista omnia. Dicitur quidem in psalmo: Posuerunt mortalia servorum tuorum escam volatilibus caeli. Mala mors putanda non est. Nec ignoro quam citius eligatur diu vivere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. Quapropter etsi non meruit ab hostibus credi. neminem fuisse mortuum. qui corpus occidunt. conditio sepulturae. si quicquam obesset futurae vitae. Rident haec illi. animam autem non possunt occidere 40. ut contendat eos. inquiunt. contra quos defendendam suscepimus civitatem Dei. 11 . quam etiam philosophi spreverunt. quando ille. Neque enim aliud melius et aliud deterius. etiam Christianos fames diuturna vastavit. Neque enim facit malam mortem.. ut falsum sit quod Veritas dixit. oberit pio vilis aut nulla. 5. Christum confitebatur. quam bona vita praecesserit.. qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confitebatur. magis sunt vivorum solacia. qui bene vixerunt? . nisi quod sequitur mortem. Quid autem interest. quia in corpore sensus est occidendo. eripuit: quos autem non necavit. Multa itaque corpora Christianorum terra non texit. <id est> curatio funeris. et non erat qui sepeliret 42. Dictum est enim aliquid eos facere cum occidunt. malis vitae huius. Sed enim multi etiam Christiani interfecti sunt. verumtamen etiamsi accidit. Praeclaras exsequias in conspectu hominum exhibuit purpurato illi diviti turba famulorum. qui novit unde resuscitet quod creavit.. et postea non habent quid faciant 41. . multi multarum mortium foeda varietate consumpti. quae de cadaveribus faciant.. quam subsidia mortuorum 44. fames. non debere timeri ante mortem. iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cotidianis vitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando verterunt.. ut dum habere creditur torqueretur. 12. postea vero nihil habere quod faciant. 10. quorum capillus capitis non peribit 39. docuit productius ieiunare. Nullo modo diceret Veritas: Nolite timere eos. quam totam implet praesentia sui. non ad eorum infelicitatem. dum pro terrena patria morerentur. Non itaque multum curandum est eis. qui corpus occidunt. 2.. sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separavit. Hoc si aegre ferendum est. Multos. qui non fuerat aliquando moriturus. qui eum non extulerunt in marmoreum tumulum. qui ista perpessi sunt. non curarunt. quia nullus sensus est in corpore occiso. sed magis ad exaggerandam crudelitatem eorum.. sicut corporis morbus. tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas. 11. sed pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 43.. Quamvis enim haec in conspectu hominum dura et dira videantur. utique commune est. Si aliquid prodest impio sepultura pretiosa. Absit. docuit parcius vivere. Quos enim fames necavit. carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. aut caruerunt sepultura. cui finitur. qui in hanc vitam procreati sunt. 12. sed multo clariores in conspectu Domini ulceroso illi pauperi ministerium praebuit angelorum. ubi postea iacerent vel quibus bestiis esca fierent. qui necessario morituri sunt. Hoc scio. quidquid inimici de corporibus occisorum facere voluissent. effuderunt sanguinem eorum sicut aquam in circuitu Hierusalem. quod iam pariter non est. non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. sed moriendo quo ire cogantur.

exceptum delphini dorso et ad terras esse pervectum 56. Et laudabiliter commemorantur in Evangelio qui corpus eius de cruce acceptum diligenter atque honorifice tegendum sepeliendumque curarunt 52. Sunt in Scripturis sanctis huius etiam cladis magna solacia. sed exercitatam faciunt fecundiorem: quanto magis. et mirabilius quia potentius. qui prophetam non deseruit nec in visceribus beluae 55. qui non habet urnam 47. si aliquo duci potuerunt.licuitque de hac re poetis plausibiliter dicere: Caelo tegitur. Verum istae auctoritates non hoc admonent. quod insit ullus cadaveribus sensus. Etiam captivitas non caret bono. tamen humanae.. ac si quid huiusmodi. ubi Deum suum non invenerunt. quibus tamquam organis et vasis ad omnia bona opera sancte usus est Spiritus. Quanto minus debent de corporibus insepultis insultare Christianis. Sed si ea. quae sancti Patriarchae de corporibus suis vel condendis vel transferendis prophetico spiritu dicta intellegi voluerunt 53. quoniam non arbitrabatur utile esse Romanae rei publicae mutare captivos. Ubi et illud salubriter discitur. qui tamen suis litteris credunt Arionem Methymnaeum. Perrexit ille atque in senatu contraria persuasit. Si enim paterna vestis et anulus. Sed multi. ad hoc impetrandum etiam istum praecipue Regulum cum legatis suis Romam miserunt. 1. quod adhibetur extrinsecus. quo dilapsa cadavera recesserunt. inquiunt. Officium pietatis est non abicere corpora. At illi eum excogitatis atque horrendis cruciatibus necaverunt. prius iuratione constrictum. Verum illud nostrum de Iona propheta incredibilius est. Haec quoque illi. nec eradicant ex animo pietatem. non autem hic locus est. cum sufficiant ista. non efficiunt miseros in occultis piorum sedibus iam quietos! Ac per hoc quanto ista cadaveribus Christianorum in illa magnae urbis vel etiam aliorum oppidorum vastatione defuerunt. qui non potuerunt ista praebere. fuit Daniel. commendatur 50. ut se in 12 . in temporis puncto 48 reddenda et redintegranda promittitur. Plane incredibilius quia mirabilius. quas viventibus et sentientibus exhibemus. 14. cui placent etiam talia pietatis officia. verum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu. 13. si neque hoc apud Deum perit. id sponte complevit. cum esset deiectus e navi. Hoc sane miserrimum est. Sic ergo non deseruit fideles suos sub dominatione gentis. 15. sicut victus et amictus. Ipse quoque Dominus die tertio resurrecturus religiosae mulieris bonum opus praedicat praedicandumque commendat. si quod volebant minime peregisset. Habent tamen isti de captivitate religionis causa etiam sponte toleranda et in suis praeclaris viris nobilissimum exemplum. nec vivorum culpa est. cum desunt ea. nec Deus defuit consolator. teste angelo. quibus et ipsius carnis membrorumque omnium reformatio non solum ex terra. Fuerunt in captivitate tres pueri. non frangunt in bonis perferendi tolerandique virtutem. Nec ideo tamen contemnenda et abicienda sunt corpora defunctorum maximeque iustorum atque fidelium. ut ea pertractemus. cum quibus agimus. Christiani etiam captivi ducti sunt. malunt irridere quam credere. Haec enim non ad ornamentum vel adiutorium. ubi stare cogeretur. sed quia iuraverat. nobilissimum citharistam. licet barbarae. fuerunt alii prophetae 54. Marcus Regulus. quamvis cum gravi afflictione desint. sed ad Dei providentiam. qui non possunt ista sentire. quae utique multo familiarius atque coniunctius quam quaelibet indumenta gestamus. quae curandis funeribus condendisque corporibus defunctorum adhiberi solent. Qui cum sibi mallent a Romanis suos reddi quam eorum tenere captivos. Nec post hanc persuasionem a suis ad hostes redire compulsus est. quae diximus. quod exanimis hominum membris officii diligentiaeque persolvitur. Inclusum quippe angusto ligno. captivus apud Carthaginienses fuit 57. Sunt quidem et alia. et Tobias sepeliendo mortuos Deum promeruisse. clavisque acutissimis undique confixo.. rediturum esse Carthaginem. corpora quoque mortuorum pertinere significant propter fidem resurrectionis astruendam. quod unguentum pretiosum super membra eius effuderit atque hoc ad eum sepeliendum fecerit 51. quanto erga parentes maior affectus: nullo modo ipsa spernenda sunt corpora. Reguli invicta fortitudo. quae sustentandis viventibus sunt necessaria. imperator populi Romani. nec poena mortuorum. quanta possit esse remuneratio pro eleemosynis. Unde et antiquorum iustorum funera officiosa pietate curata sunt et exsequiae celebratae et sepultura provisa. tanto carius est posteris. sed ad ipsam naturam hominis pertinent. ipsique cum viverent de sepeliendis vel etiam transferendis suis corporibus filiis mandaverunt 49.

Suo quippe docuit exemplo nihil deos ad istam temporalem felicitatem suis prodesse cultoribus. quam ille Regulus fuit? Nisi forte contra clarissimam veritatem tanta quisquam dementia mirae caecitatis obnititur. cuius occidendi licentiam lex nulla concedit. quae castitas dicitur. quia. Et per deos ille iuraverat. quia noluit aliter quam per eos iuraverat facere.. Nec tantum hic curamus alienis responsionem reddere. nec inde quolibet ire. quod attentissimus cultor illorum. quod fieri fortasse sine carnis aliqua voluptate non potuit. qua recte vivitur. Si autem deorum cultus post hanc vitam velut mercedem reddit felicitatem. cum potuerit etiam illos diligentissime colens tam infelix fieri. Si autem dicunt M. cur calumniantur temporibus Christianis. etiam in suis sedibus peregrinos se esse noverunt 59. si verum iuranti has irrogari poenas seu voluerunt seu permiserunt. quod isto nobilissimo exemplo coguntur fateri non propter corporis bona vel earum rerum. non ipsa virtus. tamen pudorem incutit. . ut propter iuris iurandi fidem nec maneret in patria. 2. cum se occiderit. dum eis iuris iurandi fidem servaret. verum etiam quod ad libidinem pertinet. sed ad suos acerrimos inimicos redire minime dubitaret. patria caruit. quod videlicet potentia deorum suorum multos potius sit idonea conservare quam singulos. cuius tam horrendum exitum meruit. novo ac prius inaudito nimiumque horribili supplicii genere cruciatus exstinctus est. quantum ipsis nostris consolationem. procul dubio fallebatur.nullam eius partem sine poenis atrocissimis inclinaret. Quam ob rem nondum interim disputo. cum multitudo constet ex singulis. captivusque apud hostes per longam mortem supplicio novae crudelitatis occisus est. qua inconcussa ac stabili permanente. ut contendere audeat universam civitatem deos colentem infelicem esse non posse. Sed quid faciamus hominibus. quanto innocentior in ea causa fuit. cum aliam non haberet. ne suo facinore alienum flagitium devitarent. Verum quia de illis Christianis orta quaestio est. etsi retentam constantissimo animo pudicitiam non excutit. quando quidem ille eorum deditus cultui et victus et captivus abductus et. in corpore alieno perpetrari potest: quidquid tale factum fuerit. qua beata esse possit et civitas. cum aliud civitas non sit quam concors hominum multitudo. Vera pudicitia non patitur stuprum. unum vero hominem posse. Qui ergo propterea colebantur. Sit igitur in primis positum atque firmatum virtutem. etiam vigilando peremerunt. non pietas. ab animi sede membris corporis imperare sanctumque corpus usu fieri sanctae voluntatis. quod sine peccato proprio non valeat evitari. et tanto fit nocentior. 16. tale ergo aliquid. quid periuro gravius irati facere potuerunt? Sed cur non ratiocinationem meam potius ad utrumque concludam? Deos certe ille sic coluit. qua se occidendum putavit. si diis eorum probro non fuit. hoc intueantur et taceant. Merito certe laudant virtutem tam magna infelicitate maiorem 58. quidquid alius de corpore vel in corpore fecerit. qui saluberrimae religioni hinc impudenter atque imprudenter illudunt. Neque enim aliunde beata civitas. praeter culpam esse patientis. sed etiam in quasdam sanctimoniales. Nam si Iudae factum merito detestamur 13 . Nam utique si non licet privata potestate hominem occidere vel nocentem. colendos deos. ne credatur factum cum mentis etiam voluntate. Sed quia non solum quod ad dolorem. non solum in aliena matrimonia virginesque nupturas. ut istam vitam prosperam redderent. quis humanus affectus eis nolit ignosci? Et quae se occidere noluerunt. quando quidem ille carere his omnibus maluit quam deos per quos iuravit offendere. Hoc si huic vitae utile existimabat. qualem timent habere civitatem? Quod si non timent. profecto etiam qui se ipsum occidit homicida est. quorum cultu prohibito has generi humano clades isti opinantur infligi. ipse crimen insipientiae non cavebit. qualis in Regulo virtus fuerit. Hic vero non fides. Nulla re excusandi qui se occiderunt. qui etiam captivati sunt. quae extrinsecus homini accidunt.. etiam civitati tam diligenter quam ille deos colenti accidere potuisse fateantur et Christianis temporibus non calumnientur. 17. qui gloriantur se talem habuisse civem. quisquis <eis> hoc crimini dederit. sed nostra potius disputatio inter pudorem atque rationem quibusdam coartatur angustiis. cum eorum exaggerantes captivitatem addunt etiam stupra commissa. qui supernam patriam veraci fide exspectantes. quia deos suos colere destitit. sufficit nunc. quale accidit Regulo. Regulum etiam in illa captivitate illisque cruciatibus corporis animi virtute beatum esse potuisse. virtus potius vera quaeratur. ne quicquam huius modi paterentur. monet ad veram libertatem 15. ideo dicentes Urbi accidisse illam calamitatem. multo minus nomen criminandum est Christianum in captivitate sacratorum suorum. Magnum sane crimen se putant obicere Christianis. aliunde homo. Ac per hoc et quae se occiderunt.

pergat vitianda ad deceptorem suum. qui mali nihil fecit. Splendide atque verissime. quamvis membri illius integritate iam perdita. 14 . duo fuerunt et adulterium unus admisit 62. illa scelus improbissimi iuvenis marito Collatino et propinquo Bruto. inquit. metuitur. nec de ipso corpore perit sanctitas. sana valetudo. 18. sibi male faciat et se ipsum interficiendo hominem interficiat innocentem. per quod etiam corpus sanctificari meruit. cum se laqueo suspendit. Huius corpore cum violenter oppresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset. quamvis alienum. aut eo. etiam <cum> periculo corporis laboratur? Si autem animi bonum est. adhuc pendet incertum. cum ipsum flagitium. Quod si tale aliquid est pudicitia.. 18. quod nullo contrectantur attactu. quae oppressa concumbenti nulla voluntate consenserit. Quocirca proposito animi permanente. 19. Obstetrix virginis cuiusdam integritatem manu velut explorans sive malevolentia sive inscitia sive casu. quoniam Dei misericordiam desperando exitiabiliter paenitens nullum sibi salubris paenitentiae locum reliquit: quanto magis a sua nece se abstinere debet. qua potius quaelibet mala tolerare quam malo consentire decernit. ac si quid huius modi est. quibus bene vivitur. non minuit animi sanctitatem. ne vel aliena polluat libido. Quid dicemus? Adultera haec an casta iudicanda est? Quis in hac controversia laborandum putaverit? Egregie quidam ex hoc veraciterque declamans ait: Mirabile dictu. aliena non erit. quod eius membra sunt integra. cum eis non cedere inconcussa intentione persistit. quae horret aspectus. quantum est in ipso. Lucretia quae invita oppressa fuit. et ipsum corpus sanctificatur. si autem polluet. 2. matronam nobilem veteremque Romanam. atque in se perpetret peccatum proprium. perdidit. per quam corpus sanctificabatur. si forte in adprehensa et oppressa carne sua exerceatur et expleatur libido non sua? Si enim hoc modo pudicitia perit. et non quid coniunctione membrorum. quod Deo voverat. cum possint diversis casibus etiam vulnerata vim perpeti. et medici aliquando saluti opitulantes haec ibi faciant. et tamen non solum Christi. sed quid animorum diversitate ageretur attendens: Duo. sceleratae illius traditionis 60 auxisse potius quam expiasse commissum. etiam facultas. contradicere audebunt hi. profecto pudicitia virtus animi non erit. qua licet propter suum scelus alio suo scelere occisus est. pulchritudo. etiamsi minuantur. qui opprimens concubuerit. nullus autem magnanimus et pudicus in potestate habeat. Neque enim eo corpus sanctum est. ad hoc eam pergentem sanctam vel corpore dicimus. Non opinor quemquam tam stulte sapere. bonam iustamque vitam omnino non minuunt. 1. quam servat perseverantia continentiae suae. quid de sua carne fiat. Quam ob rem non habet quod in se morte spontanea puniat femina sine ulla sua consensione violenter oppressa et alieno compressa peccato. ne alium patiatur nocentem. contra quos feminarum Christianarum in captivitate oppressarum non tantum mentes. ne amittatur. etiam oppresso corpore non amittitur.. sicut amittitur et corporis sanctitas violata animi sanctitate etiam corpore intacto. . fuerunt.. quae bona.. pudicitiae magnis efferunt laudibus. verum etiam corpora sancta defendimus? Lucretiam certe. qua dicimus corpore oppresso nequaquam proposito castitatis ulla in malum consensione mutato illius tantum esse flagitium. amissa atque destructa? Absit hic error et hinc potius admoneamur ita non amitti corporis sanctitatem manente animi sanctitate etiam corpore oppresso. si aliena erit. dum inspicit. An vero si aliqua femina mente corrupta violatoque proposito. 1. Deinde foedi in se commissi aegra atque impatiens se peremit 61. quanto minus antequam hoc fiat! ne admittatur homicidium certum. nec pertinebit ad ea bona. sed tantum quid adnuat mente vel renuat: quis eadem sana mente putaverit perdere se pudicitiam. ut huic perisse aliquid existimet etiam de ipsius corporis sanctitate. Sed cum pudicitia virtus sit animi comitemque habeat fortitudinem. Cur autem homo. qualia sunt vires. Non polluet. ea sanctitate animi. nec ipsi corpori aufert sanctitatem violentia libidinis alienae. indicavit eosque ad vindictam constrinxit. Quin etiam sanctae continentiae bonum cum immunditiae carnalium concupiscentiarum non cedit.. ut quid pro illa. An forte huic perspicuae rationi. sceleratum hominem occidit.. qui tali supplicio quod in se puniat non habet! Iudas enim cum se occidit. sed in bonis corporis numerabitur. verum etiam suae mortis reus finivit hanc vitam. non illius. At enim. ne in eo perpetretur alienum? Pollutio in oppressa carne. et ideo. Intuens enim in duorum corporum commixtione unius inquinatissimam cupiditatem.eumque veritas iudicat. quia eo sancte utendi perseverat voluntas et. alterius castissimam voluntatem. viris clarissimis et fortissimis. et adulterium unus admisit.

quoniam regulam diligendi proximum a semetipso dilector accepit. cur occisa?".. ubi dicitur: "si adulterata. qui id fecisset. Nempe post perpetrata facinora nec quemquam scelestum indemnatum impune voluistis occidi. Neque enim frustra in sanctis canonicis Libris nusquam nobis divinitus praeceptum permissumve reperiri potest. quae se nullo adulterino potuerit maculare consensu. si purgatur adulterium. inquit. testimonium conscientiae. illa. ne aliorum sceleribus adderent sua. illa sic praedicata Lucretia innocentem. altera latente consensione: non se occidit insontem. si extenuatur homicidium. Unde ad oculos hominum testem mentis suae illam poenam adhibendam putavit. quod alius in ea fecerat turpiter. cur interfectricem innocentis et castae tanta praedicatione laudatis? Quam certe apud infernos iudices etiam tales. si pudica. qui sibi letum Insontes peperere manu lucemque perosi Proiecere animas. tristisque palus inamabilis undae Alligat 63. si tamen casta fuit. cur laudata. verita est ne putaretur. qui Christianis feminis in captivitate compressis alieni ab omni cogitatione sanctitatis insultant. adulterium confirmetur. castam. Sociam quippe facti se credi erubuit. 3. non est pudicitiae caritas. severitate congrua plecteretis? Hoc fecit illa Lucretia. vim perpessam Lucretiam insuper interemit. Nobis tamen in hoc tam nobili feminae huius exemplo ad istos refutandos. sed male sibi consciam se peremit? Quid si enim (quod ipsa tantummodo nosse poterat) quamvis iuveni violenter irruenti etiam sua libidine illecta consensit idque in se puniens ita doluit. 19. ferret ipsa patienter. 19. quoniam adulterum pertulit. si fructuosam posset apud deos falsos agere paenitentiam. verum etiam castam et innocentem interfectam esse mulierem. etiam non adultera occidit. quo falsum testimonium prohibetur. ubi Lex ait: Non occides. Vos appello. An forte ideo ibi non est. et Romana mulier. cum male devitant offensionem suspicionis humanae.. laudis avida nimium.. si.. constitutam scilicet inter illos. inique se interemit. quia non insontem. haec summo est mactata supplicio. cui ad superna redire cupienti Fas obstat. Nam et prohibitos nos esse intellegendum est. Porro si falsi testimonii non minus reus est qui de se ipso falsum fatetur. qui sibi letum insontes peperere manu. unus manifesta invasione. Quod si propterea non potestis.. quae passae similia vivunt tamen nec in se ultae sunt crimen alienum. ut morte putaret expiandum? Quamquam ne sic quidem se occidere debuit. praesertim quia non addidit: "proximum tuum". cum in eo praecepto. nec omnino invenitur exitus. quod duo fuerunt et adulterium unus admisit. Non hoc fecerunt feminae Christianae. quia non adstat quam punire possitis. sicut falsum testimonium cum vetaret: Falsum. ne devient ab auctoritate legis divinae. et ideo potest a litteratis eius defensoribus dici non esse apud inferos inter illos. libenter passa si viveret. Puduit enim eam turpitudinis alienae in se commissae. habent autem coram oculis Dei sui nec requirunt amplius. quae adulterium non admisit? Nam ille patria cum patre pulsus est. testimonium non dices adversus proximum tuum 64. ab hoc crimine se putaverit alienum.. 20. quibus conscientiam demonstrare non potuit. Sed quid est hoc. quam si adversus proximum hoc faceret. ut vel ipsius adipiscendae immortalitatis vel ullius cavendi carendive mali causa nobismet ipsis necem inferamus. si. non est haec iustitia qua casta punitur. ut. quod in eam gravius vindicatur. Nec ideo tamen si adversus se ipsum quisquam falsum testimonium dixerit. homicidium cumuletur. adversus proximum prohibeatur possitque non recte intellegentibus videri 15 . sufficit quod in praeclaris eius laudibus dictum est: Duo fuerunt et adulterium unus admisit. etiamsi non secum. sed potius ambo adulterium commiserunt. Si non est illa impudicitia qua invita opprimitur. Si ergo ad vestrum iudicium quisquam deferret hoc crimen vobisque probaretur non solum indemnatam. Verum tamen si forte ita est falsumque est illud. . Talis enim ab eis Lucretia magis credita est. 2.. quales poetarum vestrorum carminibus cantitantur. quando quidem scriptum est: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 65. Quod ergo se ipsam. ubi quid recte faciant non habent amplius. Qui se occidit reus est homicidii lege divina. illae in se ipsis homicidia erubescendo committerent. Sed ita haec causa ex utroque latere coartatur.. nonne eum. leges iudicesque Romani. Proferte sententiam. sed pudoris infirmitas. nulla ratione defenditis.. quod violenter est passa cum viveret. Habent quippe intus gloriam castitatis. quoniam hostes in eis concupiscendo stupra commiserant.

non esse prohibitum, ut adversus se ipsum quisque falsus testis adsistat: quanto magis intellegendum est non licere homini se ipsum occidere, cum in eo, quod scriptum est: Non occides, nihilo deinde addito, nullus, nec ipse utique, cui praecipitur, intellegatur exceptus! Unde quidam hoc praeceptum etiam in bestias ac pecora conantur extendere, ut ex hoc nullum etiam illorum liceat occidere 66. Cur non ergo et herbas et quidquid humo radicitus alitur ac figitur? Nam et hoc genus rerum, quamvis non sentiat, dicitur vivere ac per hoc potest et mori, proinde etiam, cum vis adhibetur, occidi. Unde et Apostolus, cum de huius modi seminibus loqueretur: Tu, inquit, quod seminas non vivificatur, nisi moriatur 67; et in psalmo scriptum est: Occidit vites eorum in grandine 68. Num igitur ob hoc, cum audimus: Non occides, virgultum vellere nefas ducimus et Manichaeorum errori insanissime acquiescimus? His igitur deliramentis remotis cum legimus: Non occides, si propterea non accipimus hoc dictum de frutectis esse, quia nullus eis sensus est, nec de irrationalibus animantibus, volatilibus, natatilibus, ambulatilibus, reptilibus, quia nulla nobis ratione sociantur, quam non eis datum est nobiscum habere communem (unde iustissima ordinatione Creatoris et vita et mors eorum nostris usibus subditur): restat ut de homine intellegamus, quod dictum est: Non occides, nec alterum ergo nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem occidit.

... quae tamen quasdam facit exceptiones.
21. Quasdam vero exceptiones eadem ipsa divina fecit auctoritas, ut non liceat hominem occidi. Sed his exceptis, quos Deus occidi iubet sive data lege sive ad personam pro tempore expressa iussione, (non autem ipse occidit, qui ministerium debet iubenti, sicut adminiculum gladius utenti; et ideo nequaquam contra hoc praeceptum fecerunt, quo dictum est: Non occides, qui Deo auctore bella gesserunt aut personam gerentes publicae potestatis secundum eius leges, hoc est iustissimae rationis imperium, sceleratos morte punierunt; et Abraham non solum non est culpatus crudelitatis crimine, verum etiam laudatus est nomine pietatis, quod voluit filium nequaquam scelerate, sed oboedienter occidere 69; et merito quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum, quod Iephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum id se vovisset immolaturum Deo, quod ei redeunti de proelio victori primitus occurrisset 70; nec Samson aliter excusatur, quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit 71, nisi quia Spiritus latenter hoc iusserat, qui per illum miracula faciebat. His igitur exceptis, quos vel lex iusta generaliter vel ipse fons iustitiae Deus specialiter occidi iubet, quisquis hominem vel se ipsum vel quemlibet occiderit, homicidii crimine innectitur.

Animi magnitudo non excusat qui se occiderit...
22. 1. Et quicumque hoc in se ipsis perpetraverunt, animi magnitudine fortasse mirandi, non sapientiae sanitate laudandi sunt. Quamquam si rationem diligentius consulas, ne ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur, ubi quisque non valendo tolerare vel quaeque aspera vel aliena peccata se ipse interemerit. Magis enim mens infirma deprehenditur, quae ferre non potest vel duram sui corporis servitutem vel stultam vulgi opinionem, maiorque animus merito dicendus est, qui vitam aerumnosam magis potest ferre quam fugere et humanum iudicium maximeque vulgare, quod plerumque caligine erroris involvitur, prae conscientiae luce ac puritate contemnere. Quam ob rem si magno animo fieri putandum est, cum sibi homo ingerit mortem, ille potius Theombrotus 72 in hac animi magnitudine reperitur, quem ferunt lecto Platonis libro, ubi de immortalitate animae disputavit, se praecipitem dedisse de muro atque ita ex hac vita emigrasse ad eam, quam credidit esse meliorem. Nihil enim urguebat aut calamitatis aut criminis seu verum seu falsum, quod non valendo ferre se auferret; sed ad capessendam mortem atque <ad> huius vitae suavia vincula rumpenda sola adfuit animi magnitudo. Quod tamen magne potius factum esse quam bene testis ei esse potuit Plato ipse 73, quem legerat, qui profecto id praecipue potissimumque fecisset vel etiam praecepisset, nisi ea mente, qua immortalitatem animae vidit, nequaquam faciendum, quin etiam prohibendum esse iudicasset.

... maxime si christianus.
22. 2. At enim multi se interemerunt, ne in manus hostium pervenirent. Non modo quaerimus utrum sit factum, sed utrum fuerit faciendum. Sana quippe ratio etiam exemplis anteponenda est, cui quidem et exempla concordant, sed illa, quae tanto digniora sunt imitatione, quanto excellentiora pietate. Non fecerunt Patriarchae, non prophetae, non Apostoli, quia et ipse Dominus Christus, quando eos, si persecutionem paterentur, fugere admonuit de civitate in civitatem 74, potuit admonere ut sibi manus inferrent, ne in manus persequentium pervenirent. Porro si hoc ille

16

non iussit aut monuit, ut eo modo sui ex hac vita emigrarent, quibus migrantibus mansiones aeternas praeparaturum esse se promisit 75, quaelibet exempla proponant gentes, quae ignorant Deum, manifestum est hoc non licere colentibus unum verum Deum.

Cato minor insipienter se occidit.
23. Sed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua supra satis quod videbatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit 76; non quia solus id fecit, sed quia vir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse vel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam viri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, imbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecavens, sed infirmitas adversa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicavit. Nam si turpe erat sub victoria Caesaris vivere, cur auctor huius turpitudinis filio fuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit 77? Cur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnaverat, etiam victorem laudabiliter Torquatus occidit 78, cur victus victo filio pepercit Cato, qui non pepercit sibi? An turpius erat contra imperium esse victorem, quam contra decus ferre victorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudicavit sub victore Caesare vivere; alioquin ab hac turpitudine paterno ferro filium liberaret. Quid ergo, nisi quod filium quantum amavit, cui parci a Caesare et speravit et voluit, tantum gloriae ipsius Caesaris, ne ab illo etiam sibi parceretur, ut ipse Caesar dixisse fertur 79, invidit, aut ut aliquid nos mitius dicamus, erubuit?

Regulum Catoni praeferimus.
24. Nolunt autem isti, contra quos agimus, ut sanctum virum Iob, qui tam horrenda mala in sua carne perpeti maluit quam illata sibi morte omnibus carere cruciatibus, vel alios sanctos ex Litteris nostris summa auctoritate celsissimis fideque dignissimis, qui captivitatem dominationemque hostium ferre quam sibi necem inferre maluerunt, Catoni praeferamus; sed ex litteris eorum eundem illum Marco Catoni Marcum Regulum praeferam. Cato enim numquam Caesarem vicerat, cui victus dedignatus est subici et, ne subiceretur, a se ipso elegit occidi: Regulus autem Poenos iam vicerat imperioque Romano Romanus imperator non ex civibus dolendam, sed ex hostibus laudandam victoriam reportaverat; ab eis tamen postea victus maluit eos ferre serviendo quam eis se auferre moriendo. Proinde servavit et sub Carthaginiensium dominatione patientiam et in Romanorum dilectione constantiam, nec victum auferens corpus ab hostibus nec invictum animum a civibus. Nec quod se occidere noluit, vitae huius amore fecit. Hoc probavit, cum causa promissi iurisque iurandi ad eosdem hostes, quos gravius in senatu verbis quam <in> bello armis offenderat, sine ulla dubitatione remeavit. Tantus itaque vitae huius contemptor, cum saevientibus hostibus per quaslibet poenas eam finire quam se ipse perimere maluit, magnum scelus esse, si se homo interimat, procul dubio iudicavit. Inter omnes suos laudabiles et virtutis insignibus illustres viros non proferunt Romani meliorem, quem neque felicitas corruperit, nam in tanta victoria mansit pauperrimus 80; nec infelicitas fregerit, nam ad tanta exitia revertit intrepidus. Porro si fortissimi et praeclarissimi viri terrenae patriae defensores deorumque licet falsorum, non tamen fallaces cultores, sed veracissimi etiam iuratores, qui hostes victos more ac iure belli ferire potuerunt, hi ab hostibus victi se ipsos ferire noluerunt et, cum mortem minime formidarent, victores tamen dominos ferre quam eam sibi inferre maluerunt: quanto magis Christiani, verum Deum colentes et supernae patriae suspirantes, ab hoc facinore temperabunt, si eos divina dispositio vel probandos vel emendandos ad tempus hostibus subiugaverit, quos in illa humilitate non deserit, qui propter eos tam humiliter Altissimus venit, praesertim quos nullius militaris potestatis vel talis militiae iura constringunt ipsum hostem ferire superatum. Quis ergo tam malus error obrepit, ut homo se occidat, vel quia in eum peccavit, vel ne in eum peccet inimicus, cum vel peccatorem vel peccaturum ipsum occidere non audeat inimicum?

Timor peccandi non excusat qui se occiderit...
25. At enim timendum est et cavendum, ne libidini hostili subditum corpus illecebrosissima voluptate animum alliciat consentire peccato. Proinde, inquiunt, non iam propter alienum, sed propter suum peccatum, antequam hoc quisque committat, se debet occidere. Nullo modo quidem hoc faciet animus, ut consentiat libidini carnis suae aliena libidine concitatae, qui Deo potius eiusque sapientiae quam corpori eiusque concupiscentiae subiectus est. Verum tamen si detestabile facinus et damnabile scelus est etiam se ipsum hominem occidere, sicut veritas manifesta proclamat, quis ita desipiat, ut dicat: "iam nunc peccemus, ne postea forte peccemus; iam nunc

17

perpetremus homicidium, ne postea forte incidamus in adulterium"? Nonne si tantum dominatur iniquitas, ut non innocentia, sed peccata potius eligantur, satius est incertum de futuro adulterium quam certum de praesenti homicidium? Nonne satius est flagitium committere, quod paenitendo sanetur, quam tale facinus, ubi locus salubris paenitentiae non relinquitur? Haec dixi propter eos vel eas, quae non alieni, sed proprii peccati devitandi causa, ne sub alterius libidine etiam excitatae suae forte consentiant, vim sibi, qua moriantur, inferendam putant. Ceterum absit a mente Christiana, quae Deo suo fidit in eoque spe posita eius adiutorio nititur, absit, inquam, ut mens talis quibuslibet carnis voluptatibus ad consensum turpitudinis cedat. Quod si illa concupiscentialis inoboedientia, quae adhuc in membris moribundis habitat, praeter nostrae voluntatis legem quasi lege sua movetur, quanto magis absque culpa est in corpore non consentientis, si absque culpa est in corpore dormientis!

... si excipiuntur quae Deus vel lex iussissent.
26. Sed quaedam, inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae devitarent, in rapturum atque necaturum se fluvium proiecerunt eoque modo defunctae sunt earumque martyria in catholica Ecclesia veneratione celeberrima frequentantur. De his nihil temere audeo iudicare. Utrum enim Ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus 81, ut earum memoriam sic honoret, divina persuaserit auctoritas, nescio; et fieri potest ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae, sed divinitus iussae, nec errantes, sed oboedientes? Sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat, quis oboedientiam in crimen vocet? Quis obsequium pietatis accuset? Sed non ideo sine scelere facit, quisquis Deo filium immolare decreverit, quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. Nam et miles cum oboediens potestati, sub qualibet legitime constitutus est, hominem occidit, nulla civitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti atque contempti; quod si sua sponte atque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus, inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente Creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo videat utrum divina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam convenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid agatur in homine nisi spiritus hominis, qui in ipso est 82. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus approbamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere velut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipso incipiat habere gravissimum proprium, quem non polluebat alienum; neminem propter sua peccata praeterita, propter quae magis hac vita opus est, ut possint paenitendo sanari; neminem velut desiderio vitae melioris, quae post mortem speratur, quia reos suae mortis melior post mortem vita non suscipit.

Bonum vitae semper anteponendum.
27. Restat una causa, de qua dicere coeperam, qua utile putatur, ut se quisque interficiat, scilicet ne in peccatum irruat vel blandiente voluptate vel dolore saeviente. Quam causam si voluerimus admittere, eo usque progressa perveniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lavacro sanctae regenerationis abluti universorum remissionem acceperint peccatorum. Tunc enim tempus est cavendi omnia futura peccata, cum sunt omnia deleta praeterita. Quod si morte spontanea recte fit, cur non tunc potissimum fit? Cur baptizatus sibi quisque parcit? Cur liberatum caput tot rursus vitae huius periculis inserit, cum sit facillimae potestatis illata sibi nece omnia devitare scriptumque sit: Qui amat periculum, incidet in illud 83? Cur ergo amantur tot et tanta pericula vel certe, etiamsi non amantur, suscipiuntur, cum manet in hac vita, cui abscedere licitum est? An vero tam insulsa perversitas cor evertit et a consideratione veritatis avertit, ut, si se quisque interimere debet, ne unius captivantis dominatu corruat in peccatum, vivendum sibi existimet, ut ipsum perferat mundum per omnes horas temptationibus plenum, et talibus, qualis sub uno domino formidatur, et innumerabilibus ceteris, sine quibus haec vita non ducitur? Quid igitur causae est, cur in eis exhortationibus tempora consumamus, quibus baptizatos alloquendo studemus accendere sive ad virginalem integritatem sive ad continentiam vidualem sive ad ipsam tori coniugalis fidem 84, cum habeamus meliora et ab omnibus peccandi periculis remota compendia ut, quibuscumque post remissionem recentissimam peccatorum arripiendam mortem sibique ingerendam persuadere potuerimus, eos ad Dominum saniores purioresque mittamus? Porro si, quisquis hoc aggrediendum et suadendum putat, non dico desipit, sed insanit: qua tandem fronte homini dicit: "interfice te, ne parvis tuis peccatis adicias gravius, dum vivis sub domino barbaris moribus impudico," qui non potest nisi sceleratissime dicere: "interfice te peccatis tuis omnibus absolutis, ne rursus talia vel etiam peiora committas, dum vivis in mundo tot impuris voluptatibus

18

illecebroso, tot nefandis crudelitatibus furioso, tot erroribus et terroribus inimico"? Hoc quia nefas est dicere, nefas est profecto se occidere. Nam si hoc sponte faciendi ulla causa iusta esse posset, procul dubio iustior quam ista non esset. Quia vero nec ista est, ergo nulla est.

Quod invitus quis passus sit humilem monet esse...
28. 1. Non itaque vobis, o fideles Christi, sit taedio vita vestra, si ludibrio fuit hostibus castitas vestra. Habetis magnam veramque consolationem, si fidam conscientiam retinetis non vos consensisse peccatis eorum, qui in vos peccare permissi sunt. Quod si forte, cur permissi sint, quaeritis, alta quidem est providentia Creatoris mundi atque Rectoris, et inscrutabilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius 85; verum tamen interrogate fideliter animas vestras, ne forte de isto integritatis et continentiae vel pudicitiae bono vos inflatius extulistis et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus invidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod vobis interrogata vestra corda respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite admirari hoc vos amisisse, unde hominibus placere gestistis, illud vobis remansisse, quod ostendi hominibus non potest. Si peccantibus non consensistis, divinae gratiae, ne amitteretur, divinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit opprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum vero corda interrogata respondent numquam se de bono virginitatis vel viduitatis vel coniugalis pudicitiae superbisse, sed humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse 86, nec invidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius, quod exigit laudem, optasse potius ut amplior earum numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido compressit, permissum hoc esse causentur, nec ideo Deum credant ista neglegere, quia permittit quod nemo impune committit. Quaedam enim veluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens divinum iudicium relaxantur et manifesto ultimo reservantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen vim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset in superbiae fastum, si hanc humilitatem in vastatione illa evasissent, extolli. Sicut ergo quidam morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum 87, ita quiddam ab istis vi raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, vel iam superbiebant vel superbire, si nec hostium violentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est immanenti, istarum occursum est imminenti.

... atque intentum qua conscientia Deo servierit.
28. 2. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit videri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus attrectaretur; non autem esse positum in solo adiuto divinitus robore voluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod invito animo non possit auferri; qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant, qua conscientia Deo servierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt, quod ita sibi servientes eumque invocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, vident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et diligit in eis.

Deus suam civitatem non deserit.
29. Habet itaque omnis familia summi et veri Dei consolationem suam, non fallacem nec in spe rerum nutantium vel labentium constitutam, vitamque etiam ipsam temporalem minime paenitendam, in qua eruditur ad aeternam, bonisque terrenis tamquam peregrina utitur nec capitur, malis autem aut probatur aut emendatur. Illi vero, qui probitati eius insultant eique dicunt, cum forte in aliqua temporalia mala devenerit: Ubi est Deus tuus? 88 ipsi dicant, ubi sint dii eorum, cum talia patiuntur, pro quibus evitandis eos vel colunt vel colendos esse contendunt. Nam ista respondet: Deus meus ubique praesens est, ubique totus, nusquam inclusus, qui possit adesse secretus, abesse non motus; ille cum me adversis rebus exagitat, aut merita examinat aut peccata castigat mercedemque mihi aeternam pro toleratis pie malis temporalibus servat; vos autem qui estis, cum quibus loqui dignum sit saltem de diis vestris, quanto minus de Deo meo, qui terribilis est super omnes deos, quoniam <omnes> dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit 89.

19

Quae mala sequantur copiarum abundantiam.
30. Si Nasica ille Scipio vester quondam pontifex viveret, quem sub terrore belli Punici in suscipiendis Phrygiis sacris, cum vir optimus quaereretur, universus senatus elegit 90, cuius os fortasse non auderetis aspicere, ipse vos ab hac impudentia cohiberet. Cur enim afflicti rebus adversis de temporibus querimini Christianis, nisi quia vestram luxuriam cupitis habere securam et perditissimis moribus remota omni molestiarum asperitate diffluere? Neque enim propterea cupitis habere pacem et omni genere copiarum abundare, ut his bonis honeste utamini, hoc est modeste, sobrie, temperanter, pie, sed ut infinita varietas voluptatum insanis effusionibus exquiratur, secundisque rebus ea mala oriantur in moribus, quae saevientibus peiora sunt hostibus. At ille Scipio pontifex maximus vester, ille iudicio totius senatus vir optimus, istam vobis metuens calamitatem nolebat aemulam tunc imperii Romani Carthaginem dirui et decernenti ut dirueretur contradicebat Catoni 91, timens infirmis animis hostem securitatem et tamquam pupillis civibus idoneum tutorem necessarium videns esse terrorem. Nec eum sententia fefellit: re ipsa probatum est quam verum diceret. Deleta quippe Carthagine magno scilicet terrore Romanae rei publicae depulso et exstincto tanta de rebus prosperis orta mala continuo subsecuta sunt, ut corrupta diruptaque concordia prius saevis cruentisque seditionibus, deinde mox malarum conexione causarum bellis etiam civilibus tantae strages ederentur, tantus sanguis effunderetur, tanta cupiditate proscriptionum ac rapinarum ferveret immanitas, ut Romani illi, qui vita integriore mala metuebant ab hostibus, perdita integritate vitae crudeliora paterentur a civibus; eaque ipsa libido dominandi, quae inter alia vitia generis humani meracior inerat universo populo Romano, postea quam in paucis potentioribus vicit, obtritos fatigatosque ceteros etiam iugo servitutis oppressit.

Dominandi voluptas corrumpit mores.
31. Nam quando illa quiesceret in superbissimis mentibus, donec continuatis honoribus ad potestatem regiam perveniret? Honorum porro continuandorum facultas non esset, nisi ambitio praevaleret. Minime autem praevaleret ambitio, nisi in populo avaritia luxuriaque corrupto. Avarus vero luxuriosusque populus secundis rebus effectus est, quas Nasica ille providentissime cavendas esse censebat, quando civitatem hostium maximam, fortissimam opulentissimam nolebat auferri, ut timore libido premeretur, libido pressa non luxuriaretur luxuriaque cohibita nec avaritia grassaretur; quibus vitiis obseratis civitati utilis virtus floreret et cresceret eique virtuti libertas congrua permaneret. Hinc etiam erat et ex hac providentissima patriae caritate veniebat, quod idem ipse vester pontifex maximus, a senatu illius temporis (quod saepe dicendum est) electus sine ulla sententiarum discrepantia vir optimus, caveam theatri senatum construere molientem ab hac dispositione et cupiditate compescuit persuasitque oratione gravissima, ne Graecam luxuriam virilibus patriae moribus paterentur obrepere et ad virtutem labefactandam enervandamque Romanam peregrinae consentire nequitiae, tantumque auctoritate valuit, ut verbis eius commota senatoria providentia etiam subsellia, quibus ad horam congestis in ludorum spectaculo iam uti civitas coeperat, deinceps prohiberet adponi 92. Quanto studio iste ab urbe Roma ludos ipsos scaenicos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putabat, resistere auderet, quos esse noxios daemones non intellegebat aut, si intellegebat, placandos etiam ipse potius quam contemnendos existimabat! Nondum enim fuerat declarata gentibus superna doctrina, quae fide cor mundans ad caelestia vel supercaelestia capessenda humili pietate humanum mutaret affectum et a dominatu superborum daemonum liberaret.

Dii ludos scaenicos sibi exhiberi iusserunt.
32. Verum tamen scitote, qui ista nescitis et qui vos scire dissimulatis, advertite, qui adversus liberatorem a talibus dominis murmuratis: ludi scaenici, spectacula turpitudinum et licentia vanitatum, non hominum vitiis, sed deorum vestrorum iussis Romae instituti sunt. Tolerabilius divinos honores deferretis illi Scipioni quam deos huius modi coleretis. Neque enim erant illi dii suo pontifice meliores. Ecce attendite, si mens tam diu potatis erroribus ebria vos aliquid sanum cogitare permittit! Dii propter sedandam corporum pestilentiam ludos sibi scaenicos exhiberi iubebant 93; pontifex autem propter animorum cavendam pestilentiam ipsam scaenam constitui prohibebat. Si aliqua luce mentis animum corpori praeponitis, eligite quem colatis! Neque enim et illa corporum pestilentia ideo comquievit, quia populo bellicoso et solis antea ludis circensibus adsueto ludorum scaenicorum delicata subintravit insania; sed astutia spirituum nefandorum praevidens illam pestilentiam iam fine debito cessaturam aliam longe graviorem, qua plurimum gaudet, ex <hac> occasione non corporibus, sed moribus curavit immittere, quae animos miserorum tantis obcaecavit tenebris, tanta deformitate foedavit, ut etiam modo (quod incredibile

20

forsitan erit, si a nostris posteris audietur) Romana Urbe vastata, quos pestilentia ista possedit atque inde fugientes Carthaginem pervenire potuerunt, in theatris cotidie certatim pro histrionibus insanirent.

Calamitates Romanorum mores non emendant.
33. O mentes amentes! quis est hic tantus non error, sed furor, ut exitium vestrum, sicut audivimus, plangentibus orientalibus populis et maximis civitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus vos theatra quaereretis intraretis impleretis et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis eversionem vobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis vos facile corrumpi atque everti posse cernebat, quando vos securos esse ab hostili terrore nolebat. Neque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in vobis plus valuit quod daemones impii seduxerunt, quam quod homines providi praecaverunt. Hinc est quod mala, quae facitis, vobis imputari non vultis, mala vero, quae patimini, Christianis temporibus imputatis. Neque enim in vestra securitate pacatam rem publicam, sed luxuriam quaeritis impunitam, qui depravati rebus prosperis nec corrigi potuistis adversis. Volebat vos ille Scipio terreri ab hoste, ne in luxuriam flueretis: nec contriti ab hoste luxuriam repressistis, perdidistis utilitatem calamitatis, et miserrimi facti estis et pessimi permansistis.

Loca sanctorum inusitatum effugium fuerunt.
34. Et tamen quod vivitis Dei est, qui vobis parcendo admonet, ut corrigamini paenitendo; qui vobis etiam ingratis praestitit, ut vel sub nomine servorum eius vel in locis martyrum eius hostiles manus evaderetis. Romulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem civitatis. Mirandum in honorem Christi praecessit exemplum. Hoc constituerunt eversores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut civium suorum numerus suppleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas servaretur?

In utraque civitate electi reprobis commiscentur.
35. Haec et alia, si qua uberius et commodius potuerit, respondeat inimicis suis redempta familia Domini Christi et peregrina civitas regis Christi. Meminerit sane in ipsis inimicis latere cives futuros, ne infructuosum vel apud ipsos putet, quod, donec perveniat ad confessos, portat infensos; sicut ex illorum numero etiam Dei civitas habet secum, quamdiu peregrinatur in mundo, conexos communione sacramentorum, nec secum futuros in aeterna sorte sanctorum, qui partim in occulto, partim in aperto sunt, qui etiam cum ipsis inimicis adversus Deum, cuius sacramentum gerunt, murmurare non dubitant, modo cum illis theatra, modo Ecclesias nobiscum replentes. De correctione autem quorundam etiam talium multo minus est desperandum, si apud apertissimos adversarios praedestinati amici latitant, adhuc ignoti etiam sibi. Perplexae quippe sunt istae duae civitates in hoc saeculo invicemque permixtae, donec ultimo iudicio dirimantur; de quarum exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum divinitus adiuvabor, expediam propter gloriam civitatis Dei, quae alienis a contrario comparatis clarius eminebit.

Quae ultro dicenda sint.
36. Sed adhuc mihi quaedam dicenda sunt adversus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua diis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerunt vel satis esse videbuntur mala, quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes, antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia procul dubio nobis tribuerent, si iam vel illis clareret nostra religio, vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Deinde monstrandum est, quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est, in cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuverint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint. Postremo adversus eos dicetur, qui manifestissimis documentis confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior et subtiliore disputatione dignior, ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui apud illos excellentissima gloria clari sunt et nobiscum multa sentiunt, et de animae immortalitate et quod Deus verus mundum condiderit et de providentia eius, qua universum quod condidit regit. Sed quoniam et ipsi in illis, quae contra nos

21

sentiunt, refellendi sunt, deesse huic officio non debemus, ut refutatis impiis contradictionibus pro viribus, quas Deus impertiet, asseramus civitatem Dei veramque pietatem et Dei cultum, in quo uno veraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius voluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.

4 LIBER II
BREVICULUS 1. De modo, qui necessitati disputationis adhibendus est. 2. De his, quae primo volumine expedita sunt. 3. De assumenda historia, qua ostendatur, quae mala acciderint Romanis, cum deos colerent, antequam religio Christiana obcresceret. 4. Quod cultores deorum nulla umquam a diis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque celebraverint. 5. De obscenitatibus, quibus mater Deum a cultoribus suis honorabatur. 6. Deos paganorum numquam bene vivendi sanxisse doctrinam. 7. Inutilia esse inventa philosophica sine auctoritate divina, ubi quemque ad vitia pronum magis movet quid dii fecerint, quam quid homines disputarint. 8. De ludis scaenicis, in quibus dii non offenduntur editione suarum turpitudinum, sed placantur. 9. Quid Romani veteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse voluerunt. 10. Qua nocendi arte daemones velint vel falsa de se crimina vel vera narrari. 11. De scaenicis apud Graecos in rei publicae administrationem receptis, eo quod placatores deorum, iniuste ab hominibus spernerentur. 12. Quod Romani auferendo libertatem poetis in homines, quam dederunt in deos, melius de se quam de diis suis senserint. 13. Debuisse intellegere Romanos, quod dii eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honore divino. 14. Meliorem fuisse Platonem, qui poetis locum in bene morata urbe non dederit, quam hos deos, qui se ludis scaenicis voluerint honorari. 15. Quod Romani quosdam sibi deos non ratione, sed adulatione instituerint. 16. Quod, si diis ulla esset cura iustitiae, ab eis Romani accipere debuerint praecepta vivendi potius quam leges ab aliis hominibus mutuari. 17. De raptu Sabinarum aliisque iniquitatibus, quae in civitate Romana etiam laudatis viguere temporibus. 18. Quae de moribus Romanorum aut metu compressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia. 19. De corruptione Romanae rei publicae, priusquam cultum deorum Christus auferret.

22

20. Quali velint felicitate gaudere et quibus moribus vivere, qui tempora Christianae religionis incusant. 21. Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica. 22. Quod diis Romanorum nulla umquam cura fuerit, ne malis moribus res publica deperiret. 23. Varietates rerum temporalium non ex favore aut impugnatione daemonum, sed ex veri Dei pendere iudicio. 24. De Sullanis actibus, quorum se daemones ostentaverint adiutores. 25. Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi divinam exempli sui interponunt auctoritatem. 26. De secretis daemonum monitis, quae pertinebant ad bonos mores, cum palam in sacris eorum omnis nequitia disceretur. 27. Quanta eversione publicae disciplinae Romani diis suis placandis sacraverint obscena ludorum. 28. De Christianae religionis salubritate. 29. De abiciendo cultu deorum cohortatio ad Romanos. LIBER SECUNDUS PLURIMUM DEORUM CULTUS MORES PRAVOS EFFICIT

Quae sit pervicacia adversariorum.
1. Si rationi perspicuae veritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec divino adiutorio fide pietatis impetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad convincendum quemlibet vanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa verbis sufficientibus explicant. Nunc vero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo irrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, sive nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, sive obstinatissima pervicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem veritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, velut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniventibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper existimemus? Nam qui vel non possunt intellegere quod dicitur, vel tam duri sunt adversitate mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem 1 atque infatigabiliter vani sunt. Quorum dicta contraria si totiens velimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum vides. Quam ob rem nec te ipsum, <mi> fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter servit, tales meorum scriptorum velim iudices, qui responsionem semper desiderent, cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat Apostolus semper discentes et numquam ad veritatis scientiam pervenientes 2.

Quae in primo libro sint dicta.
2. Superiore itaque libro, cum de civitate Dei dicere instituissem, unde hoc universum opus illo adiuvante in manus sumptum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae Urbis recentem a barbaris vastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis servire daemonibus, cum potius hoc deberent tribuere Christo, quod propter eius nomen contra institutum moremque bellorum eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca barbari libera praebuerunt, atque in multis

23

Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam. quorum si quid nunc passi fuerint. Deinde pauca dixi in eos. sed morum munimenta atque ornamenta ceciderunt. sed clara praedicatione praebere. quo velut suis epulis immunda daemonia pascerentur. ita illi istorum facta curarent. Quibus dictis primum terminavi librum. cui frustra invident. Primo ipsos mores ne pessimos haberent. si propterea coluntur. cultores suos ad bene vivendum quare nullis legibus adiuverunt? Utique dignum erat. immo illorum gloriae vehementer adversi. praemia recte viventibus polliceri. si illa lavatio? Et haec fercula appellabantur. cur haec divina beneficia et ad impios ingratosque pervenerint. si illa sunt sacra? Aut quae inquinatio. Quae sunt sacrilegia. immo vero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. palam minari poenas male agentibus. quae mala civitas illa perpessa sit ab origine sua sive apud se ipsam sive in provinciis sibi iam subditis. Illam proinde turpitudinem obscenorum dictorum atque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet. Quis hoc negaverit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos vitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis. ludis turpissimis. Sed respondetur. utrum omnino sint ulli immundi spiritus deorum nomine decipientes. nobis imputanda esse contendunt. nisi vel nesciens. ut. quibus calamitatibus res Romanae multipliciter varieque contritae sint. ut. clades. si possunt. Recolant ergo nobis/cum antequam Christus venisset in carne. quod voluntate propria quisque malus est. a quibus non colebatur. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur. in quibus ab hoste aliquid perpetratum est. non dico matrem deorum. 4. quando quidem in ruina eius lapides et ligna. oblectabamur. Deinceps itaque dicere institui. cum sint nequissimi et irreverentissimi. quod nec ipsa nequitia possit auferre. spectabamus arrepticios. causa Christiani sunt 3. qui diis deabusque exhibebantur. deos suos. solet multos movere) ut pro suscepti operis necessitate dissolverem. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti voce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum. si iam tunc evangelica doctrina adversus falsos et fallaces deos eorum testificatione liberrima personaret. quasi celebraretur convivium. illicitum sibi esse iudicarent. quod in eos belli iure fieri licuisset. longe ab eis ipsis Romanis degeneres. quod intulit verecundiae dolorem. se nosse dissimulant atque hoc apud vulgus confirmare nituntur. Inde incidit quaestio. facillime ista noverunt. et cur illa itidem dura. quare dii eorum curare noluerunt? Deus enim verus eos. antequam eos declaratum Christi nomen offenderet eorumque sacrificia prohiberet? Inhonesta deae Caelesti mysteria Carthagine celebrantur. quae omnia Christianae religioni tribuerent. pios cum impiis pariter afflixerint? Quam quaestionem per multa diffusam (in omnibus enim cotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibus. ex quorum imperitia illud quoque ortum est vulgare proverbium: pluvia defit. quas non est unde possit paenitere nequitiae. in qua istos potius quam Deum verum et optet propitios et formidet iratos? 24 . vel talem agens vitam. Habet enim quiddam erga parentes humana verecundia. dii autem illi. qui Christianos adversis illis rebus affectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamvis castarum atque sanctarum protervitate impudentissima exagitant. Romam quippe partam veterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem. Cur enim ea. quorum utraque bene ac male viventibus permixte atque indiscrete saepe accidunt. gloria populis innotesceret. Quae si illecta curiositate adesse potuit circumfusa. quam per publicum agebant coram deum matre spectante atque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. in istorum autem vita omnia non murorum.famulatum deditum Christo non solum verum. saltem offensa castitate debuit abire confusa. sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant. quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur. ante cuius lecticam die sollemni lavationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis. quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur. etsi non abstulit pudicitiae firmitatem. Caelesti virgini et Berecynthiae matri omnium 4. audiebamus symphoniacos. antequam eius nomen ea. quae dicturus sum. merito neglexit. qualia. permiserunt accidere cultoribus suis. 3. Docti et indocti simul nobis obsistunt. Memento autem me ista commemorantem adhuc contra imperitos agere. quo modo isti illorum sacra. quae hostiliter facta sunt. sed etiam timore confictum sic honoraverunt. quibus per certa intervalla locorum et temporum genus humanum oportet affligi. ne paeniteat eas vitae. et in his defendant. per vates etiam convenire atque arguere peccantes. ne ista mala patiantur cultores eorum. sed matrem qualiumcumque senatorum vel quorumlibet honestorum virorum. causa accidere nominis Christiani. aliquantum immoratus sum: maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas. cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent.

non denique in ipso corpore. eosque immortales factos atque in deorum numerum receptos esse crediderant 6. maxime cum eorum superbiae iuste providentia divina resisteret. cum inter homines viveret. cum talia quaerat in suis sacris. Proinde talis mater deum. hoc ostendatur potius. sed illum ipsum Nasicam Scipionem. 7. aut quid non esset consequens vel etiam repugnaret. Romanas occupatura mentes quaesivit optimum virum. qualibus conviciis in quempiam iaculatis. ordo quis datus aut metae qua mollis flexus et unde. sed hominum inventa. quantum autem humanitus impediti sunt. unde postea nobis erit in Dei veri Domini voluntate disquirendi ac disserendi locus. Porro si ab illo deinde quaereremus. quod agendae bonae 25 . non quem monendo et adiuvando faceret. erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. sicut nos ostendimus ad hoc ecclesias institutas. qualia viri optimi abhorrent suis adhibere conviviis? Dii nihil honestum hominibus praeceperunt. utrum matrem suam tam optime de re publica vellet mereri. Nec ullo modo crederet verecundiam laudabilis feminae ita in contrarium divinitate mutari. quid in moribus appetendum esset atque fugiendum. quis modus argenti. quantum divinitus adiuti sunt. utrum inter eius divinos honores vellet illa turpia celebrari: nonne se malle clamaret. qui utcumque conati sunt ingeniis acutissimis praediti ratiocinando vestigare. non deorum praecepta sunt. qua theatrum aedificari in urbe fortium virorum prohibuit. Aut si prohibebant. ut honoribus eam talibus advocarent cultores sui. ut senator populi Romani ea mente praeditus. sed in ipsa mente. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana velut religione traditos iactent. quid in ipsis ratiocinandi regulis certa connexione traheretur. ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret. quod discendum Persius increpat dicens: Discite. ut viam pietatis ab humilitate in superna surgentem etiam istorum comparatione monstraret. 5. quid asper utile nummus habet. luxuria refrenanda. sed demonstrentur vel commemorentur loca talibus aliquando conventiculis consecrata. qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum virum. ut illa libenter audiret? Absit. o miseri. patriae carisque propinquis quantum largiri deceat. in ipso rectore carnis animo. ut ei divini honores decernerentur. 6. Diceret nobis.Simulacrum Cybeles a Nasica Romam illatum. erraverunt. quia et Graecia facta est Romana provincia. sine qua omne quamvis laudabile ingenium superbia vanescit et decidit. ut talibus dea sacris propitiaretur. si fieri posset. sed quem fallendo deciperet. Philosophi non dii invenerunt praecepta bonae vitae agendae. qui vir optimus a senatu electus est. ambitione frangenda. aut si propterea iam Romana. quid in rerum natura latitaret. ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et vitibus. hoc probetur. sed pudoris et honestatis). Profecto ille tantam felicitatem suae matri. quam ad hoc dea viveret. quod menti subditur. An forte nobis philosophorum scholas disputationesque memorabunt? Primo haec non Romana. ei similis de qua scriptum est: Mulier autem virorum pretiosas animas captat 7. cuius manibus eiusdem daemonis simulacrum susceptum est in Urbemque pervectum. sed Graeca sunt. nec ubi Fugalia celebrarentur effusa omni licentia turpitudinum (et vere Fugalia. quem te Deus esse iussit et humana qua parte locatus es in re 9. quaqua versum religio Christiana diffunditur. quibus vitae probitas castitasque discatur 8. Verum tamen si philosophi aliquid invenerunt. qualibus matrona verbis offenderetur. invenerunt. Dicatur in quibus locis haec docentium deorum solebant praecepta recitari et a cultoribus eorum populis frequenter audiri. quid fas optare. Hinc est quod de vita et moribus civitatum atque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt. Et quidam eorum quaedam magna. Nequaquam istos. quorum erga se beneficia magnipenderant. nisi aures clauderet seseque subtraheret. ut ille magnae indolis animus hoc velut divino testimonio sublimatus et vere se optimum existimans veram pietatem religionemque non quaereret. et causas cognoscite rerum. sed ubi populi audirent quid dii praeciperent de cohibenda avaritia. ubi discerent miseri. habere de hac re iudicem vellem 5. non in domo atque pecunia. optaret. sic vellet coli matrem suam. sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decrevisse mortalibus. non ubi ludi agerentur obscenis vocibus et motibus histrionum. qui flagitiosissimae consuetudinis vitiis oblectari magis quam obluctari student. eos impleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. Quo modo igitur nisi insidiose quaereret dea illa optimum virum. quid sumus et quidnam victuri gignimur.

vel turpiter crudele vel crudeliter turpe in sacris talium deorum celebrari solet! quanto satius erat ad erudiendum iustitiam iuventutem publice recitari leges deorum quam laudari inaniter leges atque instituta maiorum! omnes enim cultores talium deorum. Sed. quod negantes convincit historia. acerbe imperando et quodam modo extorquendo fecisse. Multum enim ad rem pertinet. nisi consuetudo vitae pateretur. Quem illa non attigit. Quid autem hinc senserint Romani veteres. At enim non traduntur ista sacris deorum. tincta veneno 10. Praeclare. Iovem quo pacto Danaae misisse aiunt quondam in gremium imbrem aureum 11. Haec ex Ciceronis quarto De re publica libro ad verbum excerpenda arbitratus sum. Iudiciis enim magistratuum. violari versibus et eos agi in scaena non plus decuit. cum viderent diis suis accepta et grata esse opprobria non tantum hominum. si quis occentavisset sive carnem condidisset. inquit. molles consecrarentur. quam quid docuerit Plato vel censuerit Cato. nec probrum audire nisi ea lege. mox ut eos libido perpulerit ferventi. in quibus regnant figmenta poetarum. verum et ipsorum deorum in scaenicis fabulis. apud quos fuit etiam lege concessum. sive flagitia eorum vera commemorarentur et agerentur in theatris atque ab eorum cultoribus utinam solo risu. sed fabulis poetarum. Cleonem. 8. cum iam suae civitati maxima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset. tamen convenientius licere voluerunt. probare sua theatris flagitia potuissent 15. quae actitantur ludis auctoritate divina institutis. verborum obscenitate compositae. quod infamiam faceret flagitiumve alteri. Dein paulo post: "nostrae. dii utique casti. quae honesta ac liberalia vocantur. ut ait Persius. magis intuentur quid Iuppiter fecerit. quia tantum nefas per humanos ludos confictum est. Cleophontem. hoc Graeci quamquam inverecundius. Qui templa caeli summo sonitu concutit. ut ostendat veteribus displicuisse Romanis vel laudari quemquam in scaena vivum hominem vel vituperari. sicut alia multa. Scipioni aut Caecilius Marco Catoni maledicere".vitae beataeque adipiscendae satis esse possit: quanto iustius talibus divini honores decernerentur! quanto melius et honestius in Platonis templo libri eius legerentur. Ubi inerat pictura haec. Et haec sunt scaenicorum tolerabiliora ludorum. in re publica seditiosos. 9. Quis igitur in agenda vita non ea sibi potius sectanda arbitretur. Cicero testatur in Libris. etsi eius modi cives a censore melius est quam a poeta notari. ubi suae famae parci numina noluerunt. atque ab hac tanta auctoritate adhibet patrocinium turpitudini suae. disceptationibus legitimis propositam vitam. hoc dico. nonnullis propter faciliorem intellectum vel praetermissis vel paululum commutatis. populares homines improbos. contra duodecim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent. sed nulla saltem. sicut in eisdem libris loquitur Africanus. nominatim diceret. ac non etiam imitatione digna viderentur. Hyperbolum laesit. insani secarentur. non per imperitum obsequium sacris deorum suorum intulisse Romanos. hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine. Et Graeci quidem antiquiores vitiosae suae opinionis quamdam convenientiam servarunt. sive a poetis essent illa conficta. non quia neglectum. ut sibi sollemniter ederentur et honori suo consecrarentur. pueri legere et discere coguntur a senibus. sed ipsos deos. Graecis licuit infamiam facere alteri in theatro. cui pepercit? Esto. si potero. quam molior explicare. de quo vellet. eosdem illos ludos. Nolo dicere illa mystica quam ista theatrica esse turpiora. Hinc apud Terentium flagitiosus adulescens spectat tabulam quandam pictam in pariete. 26 . quas etiam inter studia. ut respondere liceat et iudicio defendere 16. Dicit deinde alia et sic concludit hunc locum. At quem deum! inquit. Turpia sunt mystica deorum atque theatrica. Nimis enim superbum fuit famae parcere principum civitatis et civium. irasci ac vindicare debuerunt. et quidquid aliud vel crudele vel turpe. in his hanc quoque sanciendam putaverunt. vel potius quem non vexavit. non poetarum ingeniis habere debemus. quam si Plautus. quam ea. inquit. quos De re publica scripsit. Patiamur. quam in templis daemonum Galli absciderentur. Ego homuncio id non facerem? Ego vero illud feci ac libens 12. comoediae scilicet et tragoediae. ut dixi. Nam ingravescente pestilentia ludi scaenici auctoritate pontificum Romae primitus instituti sunt 14. noster voluisset aut Naevius Publio et Gn. Sed Periclen. Itaque. inquit. ut quod vellet comoedia. cum in ea se iactat imitari deum. quod in primo libro brevi commemoratione perstrinxi 13. quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iovem si poetae fallaciter prodiderunt. ubi Scipio disputans ait: Numquam comoediae.

de se dici volunt. Quod erga se quidem satis honeste constituerunt. quia immundi sunt spiritus. cum easdem artes eosdemque scaenicos ludos etiam diis suis acceptos viderent. ut Plautus aut Naevius Publio et Gn. Nam quod affertur pro defensione. si pietatem consulas religionis. et scaenicos. per quos victimae ministrantur. quos cum scirent non solum patienter. Scipio. et scaenicos probrosos haberent. sicut Labeoni visum est. quos isti deos putant. quos deos haberi gaudent. per quos illam voluptatem sive honorem diis exhiberi petentibus et. sed erga deos suos superbe et irreligiose. 11.Flagitia de se dici dii voluerunt.. quem huiuscemodi rerum peritissimum praedicant 19. quia per eos victimas diis acceptabiles offerebant. et sacerdotes.. pro quibus se etiam colendos mille nocendi fallendique artibus interponunt 17. irascentibus eorum admonitione didicerant? Cum praesertim Labeo. quae non admiserunt. sive certa discretione. sive etiam non ullorum hominum illa crimina vera sint.. Ad hanc convenientiam pertinet. dum tamen humanas mentes his opinionibus velut retibus induant et ad praedestinatum supplicium secum trahant. cur sacerdotes honorarent. immo Romae unius quam caeli totius. si autem malitiam daemonum cogites. ludi convivia lectisternia. . a quibus cernebant deorum vitam eisdem ipsis diis volentibus et libentibus carpi. si quidem. nullo principe nullo pontifice prohibente iacularentur? Indignum videlicet fuit. Quod totum quale sit. se potius quam illos huiuscemodi iniuriis indignos esse duxerunt seque ab eis etiam lege munierunt. probris et iniuriis poetarum subiectam vitam famamque habere noluerunt. et in deos tuos securi tanta convicia nullo senatore nullo censore. cum potius isti. per quos ista in theatris agebantur.. facere convincantur iniuriam. quae numinibus quibus subditi erant grata esse cognoverant. ut linguam maledicam in cives tuos exercere poetae etiam lege prohiberentur. vel metuentes. diligentius disseremus 20. ut cuiquam opprobrium infligerent Romanorum. cum adulescens tragoedias actitavisset. 27 . et Aeschines Atheniensis. ne honestiorem famam ipsi requirendo et eis se hoc modo praeferendo illos ad iracundiam provocarent. quid astutius ad decipiendum atque callidius? Cum enim probrum iacitur in principem patriae bonum atque utilem. cum Deo fit ista tam nefaria. istis ista distribuantur obsequia. tale carmen condere si quis auderet. sive homines ista commiserint. maximus de rebus pacis ac belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt 18. nonne tanto est indignius. tragicum item actorem. infamium loco ac numero deputare. inter tot et tanta eorum theatrica opprobria parcendum sibi a poetis nullo modo putaverunt. sed sane diis suis omnino congruenter. rem publicam capessivit et Aristodemum. laudas hanc poetis Romanis negatam esse licentiam. Nunc ad rem praesentem quod attinet. Cum igitur Graeci talium numinum servos se esse sentirent. et ipsos homines. omnes sint mali). sive omnibus omnia tamquam bonis permixte tribuantur (neque enim esse decet deos malos.. vel diis suis etiam sic consimilari appetentes. capite etiam sancientes. qui humanis erroribus gaudent. Itane tandem. ut malos deos propitiari caedibus et tristibus supplicationibus asserat. ut ipse ait. At Romani. vir eloquentissimus. illorum autem ista etiam sacris sollemnitatibus miscuerunt. Non enim consentaneum putabatur. postea. etiam flagitia. Indigne Romani theatricam infamiam proscripserunt. nisi fieret. quae tamen de numinibus fingi libenter accipiunt fallacissimi spiritus. ut ad scelesta ac turpia perpetranda velut ab ipso caelo traduci in terras satis idonea videatur auctoritas. ne vel omnibus diis suis. verum etiam maxime honorandos putarunt. per quos ludi exhibentur. quod est indignius. competentissime Graeci utrosque honori ducunt. tam insignis iniuria? Sed maligni spiritus. verum etiam libenter poetarum probris maledictisque lacerari. quos bonos putant. Scipioni aut Caecilius M. id ipsum est scelestius. sed falsa atque conficta. bonos autem obsequiis laetis atque iucundis. quod etiam scaenicos actores earundem fabularum non parvo civitatis honore dignos existimarunt. Quid enim causae reperire possent. si Deus iuverit. his. numina bona a numinibus malis ista etiam cultus diversitate distinguat. illis illa. quanto a veritate remotius et a vita illius alienius? Quae igitur supplicia sufficiunt. per quos agerentur. 10. qualia sunt. vel. cum videas eos nulli deorum pepercisse vestrorum? Itane pluris tibi habenda visa est existimatio curiae vestrae quam Capitolii.. illos. Haec Graeci turpiter quidem. si et ludi omnibus grati sunt. non illa vera in deos dici.quia lex iusta fuit sed impia. 12. si ludi ab eis solis amantur. quod in eo quoque De re publica libro commemoratur. non solum minime spernendos in civitate. sicut in illa De re publica disputatione Scipio gloriatur. qui nec vitam civium lacerandam linguis poetarum et histrionum subtrahere ausi sunt.

quo modo non detestandi spiritus intellecti. quos legibus suis vincunt atque convincunt. Proponunt Graeci: si dii tales colendi sunt. isti saltem actores poeticarum fabularum removent a societate civitatis. sed sibi dicari. iubendo extorserunt gravitati et modestiae Romanorum. qui duodecim tabularum lege prohibentur famam laedere civium. profecto etiam tales homines honorandi. ubi talia celebrantur dictitantur actitantur. quibus divinos honores deferret illa res publica? Quos enim coli minime deceret minimeque oporteret. Graeci putant recte se honorare homines scaenicos. sed etiam tribu moveri notatione censoria voluerunt 21. Praeclara sane et Romanis laudibus annumeranda prudentia. quanto minus senatoriam curiam dehonestari sinunt. Sed responderet mihi fortasse. illi celebrari 28 . an daemonibus hac hominum deceptione gaudentibus. Concludunt Christiani: nullo modo igitur dii tales colendi sunt. Ecce enim recte. ut talia etiam agerentur. sibi sollemniter exhiberi. sibi sacrari. si adoratur exactor? In hac controversia Graeci Romanique concertent. non solum ei nullus ad honorem dabatur locus. quem appellat semideum. se imitaretur. Adsumunt Romani: sed nullo modo tales homines honorandi sunt. quibus ille vera persuadere non potuit? . tam probrosa in deos convicia iaculantes cur non ut scaenici habeantur inhonesti. 14. et dignum fuit. honorentur auctores? An forte Graeco Platoni potius palma danda est. 1. ne talia vel scriberentur. isti. O animum civitatis laudis avidum germaneque Romanum! sed respondeatur mihi: qua consentanea ratione homines scaenici ab omni honore repelluntur.. Deinde quaerimus. qualis esse civitas debeat.. vitio morum irreperent humanorum. non heroibus tantum. qui cupiditate fallendi inter suos honores sua celebrari crimina poposcerunt? Itemque Romani. Ille. et Romanis moribus invexerunt et suis honoribus dicari exhiberique iusserunt? Cur non ergo hinc magis ipsi intellecti sunt non esse dii veri nec omnino digni. Confer nunc Platonis humanitatem a civibus decipiendis poetas urbe pellentem cum deorum divinitate honori suo ludos scaenicos expetente.. Semideos autem heroibus anteponit. suae tamen dignitatis memores ac pudoris actores talium fabularum nequaquam honoraverunt more Graecorum. Verum tamen istum. isti autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi licentiam. et si contra deos ludorum scaenicorum expetitores aliquid auderent. ipsi poetae talium fabularum compositores. etsi non persuasit disputando. tamen suasit levitati lasciviaeque Graecorum. In hac disceptatione huiuscemodi ratiocinatio summam quaestionis absolvit. Hunc Platonem Labeo inter semideos commemorandum putavit. Romani vero hominibus scaenicis nec plebeiam tribum. ut poeticorum figmentorum et ignominiosorum deorum infamentur actores. sicut Herculem.Catoni malediceret. sicut Romulum. ut illos deos colerent. quae si ad oblectamentum voluptatis humanae quaererentur. sicut apud Ciceronem idem Scipio loquitur: Cum artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent. sed utrosque inter numina collocat. Nec tantum haec agi voluerunt. 13. quia colunt ludorum scaenicorum flagitatores deos. Dii eas sibi exhiberi petierunt: quo modo ergo abicitur scaenicus. Nequaquam igitur leges ad instituendos bonos aut corrigendos malos mores a diis suis possent accipere seu sperare Romani. per quem colitur Deus? Et theatricae illius turpitudinis qua fronte notatur actor. et ludi scaenici deorum honoribus admiscentur? Illas theatricas artes diu virtus Romana non noverat. qui cum ratione formaret. verum etiam censoris nota tribum tenere propriam minime sinebatur. ut Terentius vester flagitio Iovis optimi maximi adulescentium nequitiam concitaret? .. genus id hominum non modo honore civium reliquorum carere.eius praecepta Romanorum legi propinquant. Plato theatrica poetarum reicit. quo modo quaeso colendi putati sunt. quos videbant sibi voluisse scaenicas turpitudines consecrari. forte undique removerent. Illi enim honori suo deposcunt ludos scaenicos. sed etiam diis ipsis praeferendum esse non dubito. Cui tandem honestius divinos honores decerneret civitas? Utrum Platoni haec turpia et nefanda prohibenti. sed. quae ipsi dii sacra esse voluerunt. Propinquant autem Romanorum leges disputationibus Platonis. 2. cum ludos scaenicos. Qua ratione rectum est. quando ille cuncta poetica figmenta condemnat. quisquis civium Romanorum esse scaenicus elegisset. ille poetas ab urbis ipsius habitatione. si ludos expeterent agendos conviciis Romanorum.. 14.deos honorans cum dedecore hominis scaenici. isti ab honoribus omnibus repellunt homines scaenicos.. si viveret: quo modo nos ista impunita esse nollemus. sed vellem se ipsa sequeretur. quamvis iam superstitione noxia premerentur. tamquam adversarios veritatis poetas censuit urbe pellendos? Iste vero et deorum iniurias indigne tulit et fucari corrumpique figmentis animos civium noluit 22.

vel insita exstirpanda curarent dii tales. sicut Sallustius ait: ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 30? Ex hoc iure ac bono credo raptas Sabinas. quae repetebat ablatas. inquit. quanto fuit iniquius rapere non datas! iustius autem bellum cum ea gente geri potuit. non tamen perhibetur easdem leges a numinibus accepisse. quae ita magna sunt. ut tres solos flamines haberent tribus numinibus institutos 26. quem semideum volunt. et ipsi Saturno.sibi iubent figmentis poeticis opprobria deorum. Iniusti Romani fuerunt Sabinis Collatino Camillo. quas illi obducunt tenebras. quamvis Lycurgus Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritate 28 se instituisse confinxerit. et ab indole Romanorum quid perficiendum esset ostendit. qui eis multa etiam sacra constituit. quas inflammant cupiditates! 24 Romolo deo Quirino sacra instituta. quos invehunt metus. minime curaverunt. mala vitae. qui cum de poetis ageret: Ad quos cum accessit. propterea non inde acceperunt. quod prudenter Romani credere noluerunt. talia vel sua vel quasi sua facta per theatricas celebritates populis innotescere cupientes. perveniret. quasdam leges. dii eorum. frustra hoc exclamante Cicerone. Ac per hoc et Neptuno et Plutoni. Quid enim iustius et melius quam filias alienas fraude spectaculi inductas non a parentibus accipi. ut post illam iniquitatem deum sibi Romulum consecrarent. et eo modo ad feminas. ut his doctissimi eorum viri etiam stantibus urbibus res publicas perire confirment. Si autem a diis suis Romani vivendi leges accipere potuissent. Quirinalem Romulo. nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum vel poetarum dixit aut finxit). immo vero ut augerentur. omni modo curaverunt. quod. partim sua propria sacraverunt. ne animi malis. sicut supra disputatum est. clamor et approbatio populi quasi cuiusdam magni et sapientis magistri. qui poetas ipsos vel pro arbitrio mentientes vel hominibus miseris quasi deorum facta pessima imitanda proponentes omnino in civitate bene instituta vivere noluit. condidisse fertur. Semideus autem ille Plato et talium deorum libidini restitit. certe vel Priapo vel alicui Cynocephalo. et Romulum suum diis multis praetulerunt. quod Iovi tribuerant. nec ulli sancto angelo summi Dei nec veridico prophetae nec Apostolo alicui nec cuilibet Christi martyri nec cuiquam Christiano homini comparamus. Mala igitur animi. Numa Pompilius. patri eorum. quae Romani numina partim peregrina receperunt. mala morum. sed vi. Dialem Iovi. ut tamquam auctoritate divina sua sponte nequissima libido accenderetur humana. praeferendum esse censemus. qui etiam seminanda et augenda flagitia curaverunt. Quae autem illic eligendorum deorum etiam ipsorum falsorum ratio ac non potius adulatio est? Quando istum Platonem. fratribus Iovis. Hoc sane utilius feliciusque successit. nullo autem iure pacis non datas rapuit et iniustum bellum cum earum parentibus iuste suscensentibus gessit. quam ut in feminis 29 . Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus vel imminentia prohiberent. isto Romulus honore praelatus est. etsi ad memoriam fraudis illius circensium spectaculum mansit. quia. ne suis cultoribus acciderent. hoc etiam huic tribuerent. quod sacerdotii genus adeo in Romanis sacris testante apice excelluit. faciliusque Romani in hoc erraverunt. Martialem Marti. quando quidem ipsi volunt fuisse semideum. cuius nostrae sententiae ratio Deo prosperante suo loco explicabitur 23. ut pro magno sacerdotium. non aliquot annos post Romam conditam ab Atheniensibus mutuarentur leges Solonis 27. ut coniugiorum negatorum armis ulcisceretur iniuriam. quam cum ea. Nos quidem Platonem nec deum nec semideum perhibemus. sed meliores et emendatiores facere conati sunt. 16. Nam etiam flaminem illi instituerunt. postremo vel Febri. et Marti tamquam patri eius forsitan propter ipsum. Illud ergo potius fieret. quae quidem regendae civitati nequaquam sufficerent 29. Non a suis diis Romani leges acceperunt. qui Romulo successit in regnum. facinoris tamen in illa civitate et imperio non placuit exemplum. quae praecipue cavenda sunt. Sed eum tamen. auferri? Nam si inique facerent Sabini negare postulatas. ut quisque poterat. quamvis et ipsum semideum potius quam deum velut secretior eorum doctrina commendet 25. si non Romulo et Herculi (quamvis istum nec fratrem occidisse. Nam benevolentia civium velut receptus in caelum Quirinus est postea nominatus. quae filias suas ad matrimonium conregionalibus et confinalibus suis negasset petitas. quas tamen non ut acceperunt <tenuerunt>. 15. mores corrumperentur humani. ibi Mars filium suum pugnantem iuvaret. nulla sacra aedicula dignum putarunt. 17. quas voluerat. An forte populo Romano propterea leges non sunt a numinibus constitutae. tantis disputationibus laborantem. Aliquo enim fortasse iure belli iniuste negatas iuste victor auferret. isti ab opprobriis hominum deterrent impudentiam poetarum.

cuius filius Lucretiam stupro violenter oppresserat. et utriusque partis defensores magis studiis agerent amore vincendi.pravos fuisse mores. quibus pulcherrima atque optima fuisse praedicatur Romana res publica. collegam suum.rapiendis factum eius imitandum lege ulla vel more permitterent. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta. Itaque habebo modum et ipsum Sallustium testem potius adhibebo. idem tamen in primo historiae suae libro atque ipso eius exordio fatetur etiam tunc. quantis malis morum. Attende itaque quid deinde contexat: Dein. 1.. 2. Dicit deinde plura Sallustius de Sullae vitiis ceteraque foeditate rei publicae.. quoniam metuebatur bellum. ut commemoravit. et alii scriptores in haec consentiunt. in eius Historia legi potest. 3. Nam cum optimis moribus et maxima concordia populum Romanum inter secundum et postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque huius boni non amorem iustitiae. ut opinor.. metum dixit fuisse causam. Porro si illa tempora talia reperiuntur. aliquantum aequo et modesto iure ageretur.quia defuit agendae vitae ratio. Ex hoc iure ac bono post expulsum cum liberis suis regem Tarquinium. qui neque ipsi habere possent res familiares neque alios pati 36. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. Unde subnectens cur hoc dixerit: Nam iniuriae. post Carthaginis videlicet. Iunius Brutus consul Lucium Tarquinium Collatinum. neque amplius quam regibus exactis. maritum eiusdem Lucretiae. Ex hoc iure ac bono Marcus Camillus.. usque ad bella civilia demonstret esse perventum. 18. cum potentes plebem sibi subdere conarentur plebsque illis subdi recusaret. ut merito dicatur genitos esse. Carthaginem nolebat everti): continuo subiecit idem Sallustius et ait: At Discordia et avaritia atque ambitio et cetera secundis rebus oriri sueta mala post Carthaginis excidium maxime aucta sunt 32. quam aequum et bonum quidquam cogitarent. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. id est parvo intervallo post reges exactos. ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est 35. inquit. . qui Veientes. de quibus ait: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 34. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. Vides quem ad modum etiam illo tempore brevi. quamvis eloquio multum impari. a quo populo consulatum idem Collatinus sicut etiam ipse Brutus acceperat. quod rex Tarquinius regno atque Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat.. post parvum intervallum iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque in Urbe dissensiones fuisse. ut eiusdem historici verbis utar. invidia obtrectatorum virtutis suae et insolentia tribunorum plebis reus factus est tamque ingratam sensit quam liberaverat civitatem. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. unde nobis iste sermo ortus est: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 31. inquit. Cernis tamen. excidium? Quae tempora ipse Sallustius quem ad modum breviter recolat et describat. sed torrentis modo praecipitati. cum ad consules a regibus esset translata res publica. cum paulatim mutata. qui cum in laude Romanorum dixisset... servili imperio patres plebem exercere. post decennale bellum. Sallustius testis est post deletam Carthaginem. sed stante Carthagine metum pacis infidae fuisse dixisset (unde et Nasica ille ad reprimendam nequitiam servandosque istos mores optimos. aequo et modesto iure agitatum 33. ut regibus exactis. ut intellegeremus etiam ante oriri solere et augeri. mox iterum a Gallis vindex patriae futurus ingratae. quo Romanus exercitus totiens male pugnando graviter afflictus est. quod expulsis regibus incredibiliter civitas brevi aetatis spatio plurimum crevit. quales Romani fuerint. illius temporis vir egregius. Cernis ex quo tempore. Validiorum et ob eas discessio plebis a patribus aliaeque dissensiones domi fuere iam inde a principio. . Maiorum mores non paulatim ut antea. ut de sua damnatione certissimus in exilium sponte discederet et decem milia aeris absens etiam damnaretur. Multa commemorare iam piget foeda et iniusta. colluvie morum pessimorum quo illa civitas prolapsa fuerit ante nostri superni Regis adventum. bonum atque innocentem virum. gravissimos hostes populi Romani. quibus agitabatur illa civitas. Ex quo tempore. id est eiectis. facillime perspicit.. 18. quid iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur. Quod scelus favente vel patiente populo fecit. ut ait. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum. quae secundis rebus exorta sunt. ut metu vitia cohiberentur. Haec enim gesta 30 . 18. praedicans illud tempus. et quisquis adverterit. propter nomen et propinquitatem Tarquiniorum coegit magistratu se abdicare nec vivere in civitate permisit. de vita atque tergo regio more consulere. iam ipsa Roma de salute dubitante atque trepidante facillime superavit eorumque urbem opulentissimam cepit.

si divitias quisque augeat semper. post deletam Carthaginem Maiorum mores non paulatim. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta est 37. sed largitoribus voluptatum. non prohibeantur impura. 19. vel. Cum igitur tot et tanta mala temporum illorum vel tolerabiliora superius. etiam pessimam. nisi qui alienae rei domui saluti vel cuiquam invito fuerit importunus aut noxius. et vitae aeternae culmen beatissime regnatura conscenderet. aetas omnis capax et uterque sexus. quorum etiam imitatores in sceleribus et flagitiis se esse laetantur. Nullus ducatur ad iudices. quam divine non tamquam ex philosophorum concertationibus strepere. Obsequantur divitibus pauperes causa saturitatis atque ut eorum patrociniis quieta inertia perfruantur. Illi habeantur dii veri. quibus frui placuerit. Populi plaudant non consultoribus utilitatum suarum. nihil a peste. evertat a sedibus. 20. sive sint reges sive principes sive iudices. quisquis eam mutare vel auferre temptaverit. Colantur ut voluerint. iuvenes et virgines. Exstruantur amplissimae atque ornatissimae domus. opipara convivia frequententur. Saltationes undique concrepent. victoriis gloriosa. et quos baptista Iohannes alloquitur. verum etiam antequam de Virgine natus esset. auferat a viventibus. quibus per falsam divinitatem perniciosam conciliarent auctoritatem. inquiunt. principes et omnes iudices terrae. Legant nostra et per Prophetas et per sanctum Evangelium. et per apostolicos Actus et per Epistulas tam multa contra avaritiam atque luxuriam ubique populis ad hoc congregatis quam excellenter. sed iudicio veritatis gloriosissimam civitatem? Christus vera dedit agendae vitae praecepta. divites pauperibus ad clientelas et ad ministerium sui fastus abutantur. clarissimum sibi locum etiam ista tolerantia comparare. sed tamquam ex oraculis et Dei nubibus intonare. quae cotidianis effusionibus suppetant. vomatur diffluatur. qui doctrina saluberrima et falsos ac fallaces deos coli vetat et istas hominum noxias flagitiosasque cupiditates divina auctoritate detestans atque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo ubique familiam suam sensim subtrahit. sed torrentis modo praecipitati. Quid alienae vineae potius quam quid suae vitae quisque noceat. Provinciae regibus non tamquam rectoribus morum. seniores cum iunioribus 38. sed tamquam rerum dominatoribus et deliciarum suarum provisoribus serviant. sive divites sive pauperes. cui haec felicitas displicet.sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere coepisset. per quas sibi etiam infirmiores subdat quisque potentior. nullo modo curant pessimam ac flagitiosissimam esse rem publicam. flagitiosissimamque rem publicam et in illa Angelorum quadam sanctissima atque augustissima curia caelestique re publica. eosque non sinceriter honorent. Abundent publica scorta vel propter omnes. utriuslibet sexus. ceterum de suis vel cum suis vel cum quibusque volentibus faciat quisque quod libet. ille contemnit. ut tali felicitati nihil ab hoste. sive milites sive provinciales. opiniones humanis mentibus. Quandoque turpissima est vitae agendae ratio. tanto ante dixerunt ante Christi adventum) paulatim mutata ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est. nihil ab ulla clade timeatur". sed domui 31 . ludos exposcant quales voluerint. Ille sit publicus inimicus. qua condat aeternam et non plausu vanitatis. Legant nobis contra luxum et avaritiam praecepta deorum suorum populo Romano data. exactores ipsi atque milites 39: et terras vitae praesentis ornaret sua felicitate res publica. quod est felicius. vel propter eos maxime. "Tantum stet". religioni increpitant Christianae. astutia maligna inserentibus: cur mala praesentia Christo imputant. sed auctores eorum. sed quam subditis regnent. legibus advertatur. theatra inhonestae laetitiae vocibus atque omni genere sive crudelissimae sive turpissimae voluptatis exaestuent. eum libera multitudo avertat ab auribus. ut antea. Verum tales cultores et dilectores deorum istorum. Reges non curent quam bonis. Cuius praecepta de iustis probisque moribus si simul audirent atque curarent reges terrae et omnes populi. ac non etiam ab illo probrosa et ignominiosa deposcerent. vel post eversam Carthaginem intoleranda et horrenda diis suis imputare non audeant. unde haec mercede didicimus. cui utinam tantum casta et modesta reticerent. sive liberi sive servi. Non dura iubeantur. si ita necesse est. pace secura sit. Ecce Romana res publica (quod non ego primus dico. quos cum suis vel de suis possint habere cultoribus: tantum efficiant. Ecce ante Christi adventum. ubi Dei voluntas lex est. Quis hanc rem publicam sanus. Et quid ad nos? Immo id ad nos magis pertinet. sed <nequiter ac> serviliter timeant. quamcumque isto tempore superbia deliciaeque eorum perpessae fuerint. Et tamen luxu atque avaritia saevisque ac turpibus moribus ante adventum Christi rem publicam pessimam ac flagitiosissimam factam non imputant diis suis. adflictionem vero eius. Sed quia iste audit. "tantum floreat copiis referta. die noctuque ludatur bibatur. non dicam Romano imperio. qui hanc adipiscendam populis procuraverint adeptamque servaverint. qui habere privata non possunt. pluresque vitiis male blandientibus quam utili virtutum asperitati sunt amiciores: tolerare Christi famuli iubentur. unde talia vitia silvescerent. ubi cuique libuerit et potuerit.

. qualem illam describit Sallustius. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse assensus est Scipio responditque Nihil esse.. pessimam ac flagitiosissimam factam. 1. egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam. quo iam unus Gracchorum occisus fuit. Inducit enim Scipionem. quem tyrannum more Graeco appellavit. sicut ratio ex illis definitionibus conexa docuisset. suscepit deinde Philus. si esset iniustus. id est rem populi. Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset. ut in sepulcro suo scribi fecerit ea sola se habere mortuum. sed. Tum Laelius rogantibus omnibus iustitiam defendere aggressus est asseruitque quantum potuit. omnino nullam esse rem publicam.a maiorum moribus recessit. sicut ipse ait. aut iniustus ipse populus. illam vero inutilem.. quam 32 . qua dixerat eam esse rem populi 45. 21. cui nomen usitatum non repperit. sed hoc verissimum esse. quantum satis visum est. et poposcit. nihil tam inimicum quam iniustitiam civitati nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare posse rem publicam 44.. quem immutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt.. Cultus deorum non profuit reipublicae iustitiae (21-29) Tullio teste Romanorum res publica non fuit iusta. iam iamque peritura. quae libido eius. quantum prodesset iustitia civitati quantumque obesset. sine iniuria non posse. Populum autem non omnem coetum multitudinis.. Qua quaestione. nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosorum labe ac dedecore impleatur. purgans praecipue. moderata ratione civitatem consensu dissimillimorum concinere. eam esse in civitate concordiam. 21. eum ipsum qui Carthaginem exstinxerat. sicut pridie fuerat disputatum. 21. cum tyrannus eam factione capesseret. . hauriendo consumpserat 40. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis utilitas. in tertio libro magna conflictione res acta est. et quae harmonia a musicis dicitur in cantu. ut sonis. quam describit Sallustius.. cum bene ac iuste geritur sive ab uno rege sive a paucis optimatibus sive ab universo populo. ut Sallustius narrat. nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud. arctissimum atque optimum omni in re publica vinculum incolumitatis. sed tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non. Quando ergo res publica Romana talis erat. eamque sine iustitia nullo pacto esse posse 42. sed coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse determinat. sicut Cicero disputat.. sicut populus fuerat definitus 46. nec ipse populus iam populus esset. ne hoc ipse sentire crederetur. sed omnino nulla erat secundum istam rationem. aut iniusti optimates. quorum consensum dixit esse factionem. ut hanc esse utilem rei publicae.nec iure sociata aut res populi. quod adhuc de re publica dictum putaret. non iam pessima ac flagitiosissima. quando praesentiebatur ea corruptione. isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus. de re publica disputantem.Sardanapali comparaverit? Qui quondam rex ita fuit voluptatibus deditus. sine summa iustitia rem publicam regi non posse 43. ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset. sed. quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata. huic libentius quam Romani veteres Romulo templum et flaminem consecrarent. 2. quod iam vulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse. nisi ut etiam ipsum tyrannum vocaret: non iam vitiosam. Quem regem si isti haberent sibi in talibus indulgentem nec in eis cuiquam ulla severitate adversantem. unus eorum qui disputationi aderant.. ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur. 3. . Cum vero iniustus est rex. a quo scribit seditiones graves coepisse Sallustius 41. quoniam non esset res populi. quo possent longius progredi. propter illud. verisimilibus rationibus et exemplis velut conaretur ostendere. pertractata Scipio ad intermissa revertitur recolitque suam atque commendat brevem rei publicae definitionem. Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam ac flagitiosissimam dixit. Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum. si afuisset. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset: Ut in fidibus aut tibiis atque cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis. qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam. etiam cum viveret. Nam mortis eius fit in eisdem libris commemoratio. iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. Eo quippe tempore disputatur. atque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam..

nisi ita morata civitas fuisset. nisi hi viri praefuissent. rem publicam verbo retinemus. Ut ergo non periret. sed picta coloribus. ut in bella etiam progrederentur civilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita 51. Nam neque viri. sed iam ignorentur? Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria. immo curantes ut etiam perdite viverent. quas deorum leges illi civitati datas contempserint Gracchi. longe quidem post mortem Africani. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit. quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breviter posuit (attestantibus etiam multis sive ipsius sive eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis). 2. civitas Dei 50. quae si diffamata et praevalescente religione Christiana sentirentur atque dicerentur. Haec Cicero fatebatur. si Deus voluerit. proferatur ostendatur legatur. non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renovare neglexit. a quo tot templis. ut formam saltem eius et extrema tamquam lineamenta servaret. inquit. quamlibet laudabilem dicant istam fuisse vel esse rem publicam. immo vero nulla erat atque omnino perierat perditissimis moribus. aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam vaste lateque imperantem rem publicam.disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit. cuius conditor rectorque Christus est. hoc videbimus 49. sed ne id quidem curavit. quas Marius et Cinna et Carbo. Reipublicae flagitia monent. quam Cicero longe. quis non istorum ea Christianis imputanda esse censeret? Quam ob rem cur non curarunt dii eorum. neque mores. vera autem iustitia non est nisi in ea re publica. adhuc tamen ante adventum Christi. tam multiplicibus variisque sacris. 21. secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi adventum pessima ac flagitiosissima facta erat. Aut si dederunt. ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis. antequam Christus in carne venisset. non casu aliquo.. Vel brevitate vel veritate tamquam ex oraculo quodam mihi esse effatus videtur. . in ea certe civitate est vera iustitia de qua Scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de te. 4. expressit. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius. si et ipsam rem publicam placet dicere. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes viros adhibebat. tot festis sollemnitatibus. sicut solent.. numquam illam fuisse rem publicam. ut non modo non colantur. quem in suis libris fecit de re publica disputare. Nostris enim vitiis. quod hac offensi eos dii sui 33 . quoniam eam rem populi esse negare non possumus. ut seditionibus cuncta turbarent. Si autem hoc nomen. pro defensione deorum suorum opponere audebunt: Discessere omnes adytis arisque relictis dii.. Quem quidem ille versum. quos ita oblivione obsoletos videmus. dii custodes eius populo cultori suo dare praecipue vitae ac morum praecepta debuerunt. ne tunc periret atque amitteretur illa res publica. quo dixerat: Moribus antiquis res stat Romana virisque 47. cuius vitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? Quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? . re ipsa vero iam pridem amisimus 48.igitur mala non imputanda nomini Christi. cum eam praeferret. 22. 1. cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis. 22. quod et ipse Cicero nesciens.deos minime Romae subvenisse. sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Enni poetae versu. tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis viris et moribus qualis fuerit. quibus ille dixit rem stare Romanam. ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt. et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est. quod alibi aliterque vulgatum est. Quid enim manet ex antiquis moribus. ab usu nostrae locutionis est forte remotius. et veterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes viri.. quibus imperium hoc steterat 53? Primum si ita est. dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. non habent cur querantur de religione Christiana. non curantes quem ad modum illi viverent. Sed alias. An forte propter huiuscemodi civium mores Vergilianam illam sententiam. sed evanescentem vetustate. Enitar enim suo loco. quia numquam in ea fuerit vera iustitia. tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur.. Nostra vero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam. Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem.. utrum in ea viguerit vera iustitia an forte nec tunc fuerit viva moribus. sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est. tot sacerdotibus et sacrificiorum generibus. quas denique Sulla ipse 52.

Nec se bonos fingant. sicut fuit Marius. magis contraria ut populus disceret institerunt. immo depravandis et corrumpendis addiderunt moribus. quamvis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae. Quod si ita esse concedunt. Prorsus ibi erant. ne magnipendamus terrenam felicitatem. nisi saltem anseres diis dormientibus vigilarent 54. et optimo Regulo defuerunt? An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod si propterea magis timendi et colendi putantur: neque hoc putentur.deseruerint. qui enim Marium novum hominem et ignobilem. et ex summa desperatione reversus incolumis in Urbem duxit crudelem crudelis exercitum. et Catilina pessimus oppressus inopia et in bello sui sceleris prostratus infelix. cur in eis adfuerunt pessimo viro Mario. eos qui scripserunt legant qui volunt. Sed tamen haec numinum turba ubi erat. etsi aliquid in his rebus daemones possunt. Recte autem abscesserant.non a daemonibus sed a Deo sunt. cum longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc enim tota Urbe in hostium potestatem redacta solus collis Capitolinus remanserat. et verissima atque certissima felicitate praepollent boni Deum colentes. Si enim ad haec eum dii eorum non iuverunt. non parum est quod fatentur etiam non propitiis diis suis posse accidere homini istam temporalem. Sullae secundae res admonent. etiam rerum temporalium felix fuit. si noluerunt cum populo cultore suo vivere. Metellus enim Romanorum laudatissimus.. nec eam rursus quasi malam arbitremur. iuste nemo reprehendit. sic etiam illi non omnia quae volunt facere possunt. Omitto quod Marius a miserantibus Minturnensibus Maricae deae in luco eius commendatus est. senex ne in manus Sullae futuri mox victoris irrueret 55. ubi quam cruenta. cruentissimum auctorem bellorum civilium atque gestorem. a quo solo conferri potest. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias avesque colentium Roma deciderat. 23. vel eis quos diligunt prosunt. cum ea multos etiam pios ac bonos unius veri Dei cultores invitis daemonibus praepolluisse videamus. Nam si virtutibus animi et probitati vitae. neque enim minus eos invenitur Regulus coluisse quam Marius. ut amitteretur. Nec ideo vita pessima eligenda videatur. omitto. quem male viventem non docuerant bene vivere? Res temporum prosperae aut adversae. ut septiens consul fieret adiuverunt atque ut in septimo suo consulatu moreretur. Verum de his adventiciis et corporis potius quam animi malis. quae vel ab hostibus vel alia clade accidunt. et ostenduntur non praefuisse <re>frenandis. opibus honoribus. sicut fuit Regulus. sicut ipsi mali homines in terra. quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas abegerunt. tantam felicitatem et posse homines. quod velut offensi civium iniquitate discesserint. quia magis Mario quam Regulo dii favisse existimantur. ne periret. produntur. si nihil etiam in his transeuntibus et temporalibus bonis vel eis quos oderunt nocent. nec eosdem immundissimos spiritus vel propter haec ipsa bona malave terrena propitiandos aut timendos existimemus. quam incivilis hostilique immanior eius victoria fuerit. ut ei omnia prosperaret 56. tamquam offensi abscesserint. quae sicut Mario malis etiam plerumque conceditur. Sed hoc. 23. ut quid coluntur. nihil dii eorum pro dirigendis vel pro corrigendis egerunt moribus. murmuratur et propter eos Christiana religio conviciis indignissimis laeditur? Si autem habent in his rebus vel beneficii vel maleficii potestatem. compendio nihil eos prodesse et coli superfluo confitentur. quibus primum paulatim decoloratis. nisi quantum illius ordinatione sinitur. qui habuit quinque filios consulares. deinde torrentis modo praecipitatis tanta. quaeso.. ut periret. nec subvenire praecipiendo nec latere tacendo potuerunt. salute viribus. qui etiam ipse caperetur. nec Maricae nescio cui tribuo Marii sanguineam felicitatem. Quid quod etiam videntur eorum affuisse cupiditatibus implendis.. cum anseri sollemnia celebrabant. posse etiam homines. quia. nondum interim disputo: nunc ago de labe morum. qui non studiis agunt.. 2. si eorum de bona vita atque iustitia civitas praecepta contempserat. dignitate longaevitate cumulari et perfrui diis iratis. dii fuerunt. sed occultae potius providentiae Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore liberandos. Nunc vero quales. cuius plene iudicia nemo comprehendit. captivitate servitute inopia. Illa igitur res publica malis moribus cum periret. quantum secreto Omnipotentis arbitrio permittuntur.. ut dixi. 34 . tantum possunt. vigiliis doloribus excruciari et emori diis amicis. sed haec prudenter advertunt. ut quid tanto studio colendi requiruntur? Cur laboriosis tristibusque temporibus. 1. convincuntur. omnes adytis arisque relictis di. ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. . cuius praemia post mortem speranda sunt. quia.. quam nimis diligunt.

Tunc postumius haruspex ille respondit praeclaram ei significare victoriam iussitque ut extis illis solus vesceretur. et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. quorum vindex esse videbatur. Illinc vero quis non intellegat. qualia non foedarent. non cuiusquam somnio vel vaticinio praenuntiabant. qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine. negotium suum agere. ut ea illis exhibeantur. Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens. quam prius ab illo audierat. . Sulla. quod esset Mithridatem superaturus. scaenicos sibi 35 . Deinde cum venisset Tarentum Sulla atque ibi sacrificasset." atque ut id divino spiritu clamare crederetur. sed potius humanum scelus divino excusaretur exemplo. quantum nocuit cupiditati. vestigia quoque velut hominum et equorum. sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret. quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo velut divinam auctoritatem praebere sceleribus? Quod etiam in quadam Campaniae lata planitie. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne vinceretur. sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones. et factum est. Haec illi dii vere tristia vereque lugenda non exstis. sicut saepe dixi notumque nobis est in Litteris sacris resque ipsae satis indicant. iterum mandatum est ab eodem Iove per militem quendam legionis sextae. Neque enim eius dignitati tantum profuit illa victoria. Quod quidem daemoni et praevidere facile fuit et celerrime nuntiare. quibus hi qui exhibent sociati unam pessimam causam cum eis habeant in iudicio Dei. cui corona aurea ipsius victoriae illustrissimum signum in vitulino iecore apparuit. Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias civili sanguine ulcisci. diis iuvantibus implevisset. vidit in capite vitulini iecoris similitudinem coronae aureae. profecto illis extis nefaria potius atque ipsi Sullae graviter noxia mala futura monstrarent. qui de Mithridatica victoria ab eodem mandata pertulerat. dum occiso spolia detraheret. 24. quid aliud egerunt. eam recordatus est. Tum percontatus Sulla. nisi qui tales deos imitari magis elegit quam divina gratia ab eorum societate separari. invenerunt 58. ubi non multo post civiles acies nefario proelio conflixerunt. ut pro diis habeantur et colantur.24. quam inimicos in corporibus perderet. cum primum ad Urbem contra Marium castra movisset. Hoc cum dixisset. quis non videat. noxii daemones. Postea parvo intervallo servus cuiusdam Lucii Pontii vaticinando clamavit: "a Bellona nuntius venio. Hac astutia maligni spiritus etiam ludos. Dii ad crudelitatem atque scelus propellunt. ipsi inter se prius pugnare visi sunt. ut superiora. nisi ut sibi Romani bellando civiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere viderentur? Iam enim coeperant bella civilia. cum ille indicasset. 25. quod ad causam maxime pertinet.. Iam multos moverat. adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Livius 57.. unde longe aberat per quem ille spiritus loquebatur. consideretur tamen quae sit talium deorum vel malitia vel miseria: si autem se pugnasse finxerunt. quae forma militi visa fuerit. nuntiavit etiam aliquid et prope futurum et mox factum. continuo egressus e castris postero die concitatior reversus est et Capitolium arsisse clamavit. fratrem nudato cadavere agnovit ac detestatus bella civilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit 59. Quae pugna ubi destitit.. quare dii curaverint velut felicia ista nuntiare. quos illi deos putantes colendos et venerandos arbitrabantur. quando de rerum eventu praedicebant nihilque de ipsius Sullae correctione curabant. Sulla". et nullus eorum curaverit Sullam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis civilibus. quod miles quidam. ne imitari tales pugnas civica trepidaret affectio. Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores. non tamen clamavit: "ab sceleribus parce. qui blasphemant Salvatorem voluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. cuius tempora talia fuerunt. sub qualibus diis esse cupiant. Ecce non discesserant adytis atque aris relictis di. Sulla certe ipse. iam bella civilia excusantur humana. ut victor civium gloriosus victus atque captivus nefandis vitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subderetur. per Lucium Titium ei mandatum est a Iove. Si ergo veraciter inter se numina pugnaverunt. Quid hic responderi potest. ut custodiri se postumius haruspex voluerit capitis supplicium subiturus. 2. Immo satis agebant. et tunc promittere daturum se potestatem. prius se de Mithridate praenuntiasse victoriam. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupiditatem minando frangebant.daemones ad flagitia excitare. moxque multi se vidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. 1. nisi ea. unde multa iam dixi. non auguriis. quae in animo Sulla haberet. illorum comparatione quaererentur. 1. Clamavit homo vaticinando: "victoria tua est. ut immoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus. Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. victoria tua est. Ut ergo huius tanti mali minime taederet. qua factum est. Sulla". inter se pugnantes hominibus apparere voluerunt. quanta de illa conflictatione exprimi poterant. Illud sane intende.. quae illic victor tam horrenda commisit. Arserat autem re vera Capitolium. qualia signa si dii iusti dare solerent ac non daemones impii.

dicari sacrarique iusserunt. ad quod perpetrandum saltem secretum quaerebatur in domo. opprobria numinum et crimina. nec usque adeo sit turpitudine vitiosa. quia tot signis extorum auguriorum vaticiniorum. praebentur propatula pudendis et secreta laudandis. et intus paucis castitas simulata vix sonat. qui mala transitoria. seu vivant seu moriantur.. securus imitaretur. Hominibus namque verecundabantur. Ubi et quando sacrati Caelestis 63 audiebant castitatis praecepta. si ullus ibi erat. mitius Romani in bella civilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent. quae apud deos etiam religiose discerent iratos habituri. qui suis flagitiis et facinoribus. ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statutis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint atque ad omnium oculos. Sciebatur virginali numini quid placeret. illinc virginem deam.. quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum iactare et commendare gestiebant. Hoc tamen palam discendum praebebatur in templo. Sed ubi hoc. sive prodita sive conficta. qui sunt turpissimi. sed tamen illos libentissime sibi talia exhiberi cerneret. decus latet et dedecus patet. nullam verecundiorem scaenicam vidimus. pudore mortalium. 26. ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus. 2. nisi in daemonum templis? Ubi. casto corde damnare. ne periret. qui pauci sunt. ante illam turpia celebrari. dii vero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica. . convincuntur fuisse praesentes. cuncta obscenitatis implebantur officia. 26.. Proinde malignitas daemonum. 1. ante ipsum tamen delubrum. quod idem ipsi daemones. ut periret. transfiguret in angelos lucis 62.. Haec dicere compulsi sumus. Quis enim alius spiritus occulto instinctu nequissimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis. sed multo minus audebant sacra eius. cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae. non ibi pudibundos mimos. quem ad modum scriptum in nostris Litteris novimus. quod humana flagitia non libere homines committerent. iam dicere audebit. quam venerabantur. et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. ut totum sensum honestatis amiserit. Quam non ideo tunc perisse quisquam. perire non possunt. ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt. universi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissime spectabamus. ne auderent impudicos gestus ore libero cernere. Tanta enim vis est probitatis et castitatis. Dii ad turpia incitant. Ne quis itaque existimaret in deos convicia potius quam eis dignum aliquid scriptitasse. Nonnullae pudentiores avertebant faciem ab impuris motibus scaenicorum et artem flagitii furtiva intentione discebant. ipsi ad decipiendos homines poetarum carmina firmaverunt. nescimus. non implet negotium deceptionis. ut omnis vel paene omnis eius laude moveatur humana natura. perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus quibusdam velut electis sacratis suis 61? Quod si ita est.sicut in sacris deae Caelestis.. 25. cum vitiis hominum offenderentur. quibus boni. nisi etiam exhibere curarent. qui se huiuscemodi voluptatibus immundos esse spiritus confitentur. quoniam pessimis moribus civium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse nullamque remansisse ante adventum Christi Iesu Domini nostri auctores eorum dicere et scribere minime dubitarunt. immo eosdem mores velut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius. Quam perditionem diis suis non imputant. extorta a pudentibus auctores se vitae scelestae immundaeque testantur. ut honestiores. mirante nimium. quod malum geritur omnes convocat spectatores. spectanda processerint: quid est. qui si vere abscessissent. ne plures.Christus ad optimos mores. quod bonum dicitur vix aliquos invenit auditores. ut imitanda proponerentur. Foris itaque populis celeberrimo strepitu impietas impura circumsonat. . eorumque sibi celebratione petita ab impudentibus. nisi alicubi se. corrigantur. verum etiam per se ipsos in campo humanis oculis exhibentes. ubi tanta deorum flagitia theatricis canticis atque fabularum actionibus celebrata et quisquis eos fecisse crederet et quisquis non crederet. quia Discessere omnes adytis arisque relictis Dii 60 velut amici virtutibus.. Quae cum ita sint. 2. ut arbitror. pugnas videlicet suas non solum per scaenicos in theatro. nisi qui 36 . sive indicatis sive simulatis. Christo nostro imputant: cum Christus noster tanta frequentet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores. nisi in fallaciae diversoriis? Illud enim fit. tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. hoc ipso callidior advertenda est et convincenda malitia spirituum noxiorum. intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam. capiantur. illam suppliciter adorari. hoc autem.

aut dona laudantur aut beneficia postulantur. 1. neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret praetermissam 65. frequentans in aperto invitamenta nequitiae ad possidendos innumerabiles malos? Dii turpibus sacris et ludis placantur. quam ne non fieret. pro qua minimum laborabis. quibus non sit quieta vita. non illud nescio quid velut bonum et honestum. haec ab illa turpissima vanitate et fallacissima daemonum malignitate discerne. Nunc iam elige quid sequaris. honesta utriusque sexus discretione. Dicit alio loco iam consul in extremis periculis civitatis. quo virtus debellaretur in mentibus. pudendam veraeque religioni aversandam et detestandam talium numinum placationem. Illic enim tibi non Vestalis focus. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur. ubi veri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur. Vir gravis et philosophaster Tullius aedilis futurus clamat in auribus civitatis. inter cetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam 64. Ab istarum immundissimarum potestatum tartareo iugo et societate poenali erui per Christi nomen homines et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae impietatis nocte transferri queruntur et murmurant iniqui et ingrati et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi. Nunc iam caelestem arripe. 28. hanc. qui usquequaque adversus potestates inimicissimas confligentes easque fortiter moriendo vincentes "sanguine nobis hanc patriam peperere suo 67". Hanc talium numinum placationem petulantissimam impurissimam impudentissimam nequissimam immundissimam. et eos honestate etiam ad inimicitias provocare quam tanta deformitate lenire. inquam. 37 . ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium. Quo etsi veniunt quidam talium praeceptorum irrisores. cum quaerant tempora. ut non in te. qui ludi tanto devotius. Neque enim gravius fuerant quamlibet crudelissima immanitate nocituri homines. nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. o indoles Romana laudabilis. et qui non faciunt audiant ad iudicium. 27. qui non opponerentur defensores oppugnatoribus moenium. 29. quod tam paucis et tam occulte dicebatur (si tamen dicebatur). sed occulto iudicio divinae providentiae vera religio quam eligeres defuit.etiam sacris talibus oblectatur.. et ludos per decem dies factos. cum vitiositate foedissima placarentur. quanto turpius celebrari solent. quasi non satius erat tales deos irritare temperantia quam placare luxuria. sed in Deo vero sine ullo errore lauderis. et ideo non solum illis exhibenda. impietate autem disperditur et punitur. Expergiscere. ubi audiant quam bene hic ad tempus vivere debeant. propter quos placabantur. Haec potius concupisce. de quorum virtute perfecta et pro fide vera etiam passionibus gloriamur. Mysteria cristiana sunt saluberrimae pietatis. omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur. Si quid in te laudabile naturaliter eminet. haec ignominiosa deorum vel scelerate turpiterque facta vel sceleratius turpiusque conficta oculis et auribus publicis civitas tota discebat. cuius quodam modo asylum est vera remissio peccatorum. constituens in templis simulacra daemonum. cuius actores laudanda Romanae virtutis indoles honore privavit. non lapis Capitolinus 68. amans in ludis simulacra vitiorum. fabulas in deos illecebrosas atque criminosas. Scipionum Fabriciorum. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. agnovit turpes fecit infames. ut eius adiciaris numero civium. et in ea veraciter semperque regnabis. non nisi vera pietate purgatur atque perficitur. sed sibi quoque imitanda credebat. eo modo dii conciliabantur. timeretur 66.. susurrans in occulto verba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos. Quando quidem ut averteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus. Non audias degeneres tuos Christo Christianisve detrahentes et accusantes velut tempora mala. sed Deus unus et verus Nec metas rerum nec tempora ponit. tribu movit. Tunc enim tibi gloria popularis adfuit. Imperium sine fine dabit 69. aut timore vel pudore comprimitur. haec potius concupisce. dies est. sicut experrecta es in quibusdam. ut magis ne innotesceret. Ad Christum Romani invitantur. quam nocebant ipsi. ut post hanc vitam beate semperque vivere mereantur. quia populi confluunt ad ecclesiam casta celebritate. haec commissa numinibus placere cernebat. o progenies Regulorum Scaevolarum. sed potius secura nequitia. Ad quam patriam te invitamus et exhortamur.

An dii. qui per turpes placantur. quo modo illi a tua dignitate remoti sunt notatione censoria. quod dii non vindicarunt. quae sub Numae regno fuit. Quantos sibi deos Romani praeter constitutionem Numae adiecerint. De adversitatibus. et quietum esse potuisset et tutum. deinceps videbimus. ut a te removeat illos deos. quod inter ipsos traditur frequentatum. 29. cuius fletus creditus est cladem Graecorum. 3. An debuerit diis Iliacis Roma committi. 2. Non tam Iuno Troianis. quo sub Numa actum est. qui delectantur criminibus suis.. Patere asseri libertatem tuam adversus immundos spiritus. quod hi putant. De eversione Ilii. ubi pax felicitas. per quos eadem aguntur obsequia. 38 . An illam pacem. 11. quibus opitulari non poterat. indicasse. ut se homines diis genitos mentiantur. Non probari quod dii adulterium Paridis punierint. ut hic sit huius voluminis modus. deberemus potius etiam ista contemnere. quos adhuc deos putas. non putasti habendos in numero qualiumcumque civium Romanorum? Incomparabiliter superna est civitas clarior. deos praestitisse credendum sit. cum eo studio. si tu in tua tales homines habere erubuisti. pervenire non posse). Et tu ipsa non parva ex parte de talibus spiritibus iudicasti. qui propter haec eos coli oportere contendunt. ubi vita aeternitas. De bonis autem carnalibus. quibus humana dignitas inquinatur.. et per quos homines eosdem ludos fecisti. De sententia Varronis.. arces videtur invidisse Romanas. qui tuis cervicibus imposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam. Non potuisse offendi deos Paridis adulterio. ubi victoria veritas. quibus aeterna tua felicitas poena est. ut tanta bellorum rabie Romanum augeretur imperium. De simulacro Cumani Apollinis. 5 LIBER III BREVICULUS 1. cum deos coleret. seu veris. qui et a Romanis et a Graecis similiter colebantur. abice potius atque contemne in veram emicans libertatem. quando ludis eos placasti. quam isti daemones. infames esse voluisti. 9. 10. haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum. et de malis carnalibus. quorum eos numerositas nihil iuverit. evigila plenius! nullo modo his artibus placatur divina maiestas. quae sola perpeti nolunt. 8. seu falsis. 6. quod in Romuli matre non ulti sunt. Proinde si ad beatam pervenire desideras civitatem. Indigne ab honestis coluntur. quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa. maligni sunt spiritus. quae nobis invident. Bene. tamen nec in istis eos hoc valere. quibus solis mali perfrui volunt. Actores criminum divinorum removisti ab honoribus tuis: supplica Deo vero. qui talibus delectantur obsequiis. causas habuerint. 5. An optandum fuerit. quod malitiosissimum <est>. qua utile esse dixit. Non sunt dii. omni generi hominum sedes invident sempiternas 70. a quibus carnalem originem ducis. De parricidio Romuli. quas solas mali metuunt et quas semper passus est mundus. Sic isti a tua pietate removeantur purgatione Christiana. quibus Ilium paterentur exscindi. cum homines. 7. Quo igitur pacto deos. 4. quod neque in his habeant quam putantur habere isti daemones potestatem (quamquam si haberent. 2. 12. quod tua sponte histrionibus et scaenicis societatem civitatis patere noluisti. Multo minus habet in sua societate tales deos. Noli deos falsos fallacesque requirere.ut respuant falsos deos. devita daemonum societatem. quod ignominiosissimum est. quod dux Marii Fimbria excidit. ubi dignitas sanctitas.

14. quibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus dii Romani auxilium non tulerunt. Quo iure. 1. Quam ingrata fuerit Romana civitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit. qui deos colere non sinuntur. quo foedere Romani obtinuerint prima coniugia. iussit occidi. captivitas trucidatio. quae hominibus serviunt. 19. quae adventum Christi plurima et gravissima praecesserunt. quod Albanis Romani intulerunt. praecedente prodigio. 29. De diversis generibus belli. et si qua similia iam in 39 . 26. 15. De impietate belli. quod in rabie omnium animalium. 16. 31. Quam impudenter praesentia incommoda Christo imputent. nihil deos falsos populo cultori suo. LIBER TERTIUS ROMANORUM RES GESTAE IUDICIO PERCURRUNTUR Quae rationes sint res gestas iudicandi (1-12) Quae sit vera rerum gestarum descriptio. De interioribus malis. diis non opitulantibus. egisse. Qualis Romanorum regum vita atque exitus fuerit. De Mithridatis edicto. cum tantae clades eo tempore quo colebantur exstiterint.13. 24. 25. De bello civili Mariano atque Sullano. De connexione bellorum. De exitu Saguntinorum. quo omnes cives Romanos. et de victoria dominandi libidine adepta. De comparatione Gothicae irruptionis cum eis cladibus. quae post conditam aedem Concordiae sunt secuta. De discordia civili. fuit. 20. 23. quas Romani vel a Gallis vel a bellorum civilium auctoribus acceperunt. 18. 28. qui intra Asiam invenirentur. quando eam Sallustius optimam fuisse describit. Qualis fuerit Sullana victoria. Post initia consularis imperii quibus malis vexata fuerit Romana res publica. qualia sunt fames morbus. subvenire curasse. vindex Marianae crudelitatis. quorum alter alterum patria pepulit moxque ipse post atrocissima parricidia a vulnerato hoste vulneratus interiit. 17. 30. ut maxime premeretur. Nunc de illis malis video dicendum. 27. 21. quo minus eorum malorum aggere premeretur. De aede Concordiae ex senatus consulto in loco seditionum et caedium condita. quam Gracchiae seditiones excitaverunt. bellum exspoliatio. qua vires utriusque partis consumptae sunt. quae sola isti perpeti nolunt. Iam satis dictum arbitror de morum malis et animorum. 22. quibus Romana res publica exagitata est. quae praecipue cavenda sunt. quos colebat. De primis apud Romanos consulibus. sed potius. Quantae clades Romanos sub bellis Punicis triverint frustra deorum praesidiis expetitis. De afflictione belli Punici secundi.

qui Neptunum quidem contra Troianos. totiens populus in suffragiis vel in quibusque causis. Si ergo adulterium Paridis vindicandum numina censuerunt. ut dicunt. ut dicit. Laomedontem sibi negaturum esse mercedem structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. quae isti sola formidant. usque adeo ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. ubicumque gratia divina digni occultissimo atque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta civitate habuit etiam eorum grandem copiam. Neque enim minus credidit recentior Caesar aviam Venerem 9 quam patrem antiquior Romulus Martem. ne illis acciderent obstiterunt. 2. quem etiam nube rapuit. (quod apud Vergilium confitetur). hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. quare dii. 40 . id est ad ipsam proprie civitatem et quaecumque illi terrarum vel societate coniunctae vel condicione subiectae sunt. suscensuerunt. Cum enim variis per diversa temporibus ante adventum Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum. Si autem illud.primo libro commemoravimus. excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum. 3. ut Troiam desererent. quae laudant. Nescientes igitur tanti dii. quod et in primo libro attigi 1) eosdem habens deos et colens cur a Graecis victum. Auctores enim doctoresque peccatorum esse assolent. non obtendant Troiana periuria. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant qui in sua socia Venere non oderant (ut alia omittam) quod cum Anchise commiserat. Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit. quae non faciunt malos. Si igitur fabulis credunt. ipsi mali esse qui laudant. si fabulis non credunt. cum iam ad eius quasi corpus rei publicae pertinerent. aut mirentur deos periuria punisse Troiana. cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur. regem maris. quae sint perpessae ante adventum Christi. sunt reddita Laomedontea paterna periuria 2". qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur 8. nec erubescunt inter bona. quae apud eum contionibus agebantur. non zelant coniuges suas. Urbem Romam. decuit ignarum esse futurorum. Varro fabulas utiles dicit esse civitatibus. dii eorum. inquiunt. Structa suis manibus periurae moenia Troiae 5. Quamquam nec ipsum Neptunum. non ultores. quod Apollo atque Neptunus eidem Laomedonti mercenariis operibus servierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur 3. Haec enim sola mali deputant mala. Cuperet cum vertere ab imo. Ergo verum est. quia Aeneae mater hoc fecit. cum a Graecis praevalentibus probentur victi. Deorum fabulae agendae vitae rationi repugnant. sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentur. cur non et illud? An deos <fas est> hominibus feminis. quasi hoc sit hominis maximum bonum. inducit magnum aliquid divinantem 4. amasse Romana. Videant ne gravius si tales deos credere quam diis talibus peierare. quam si vitam. si villam malam habeant. Irridere fabulas fortassis existimor nec graviter agere tanti ponderis causam. cum illo periurio ambos fabula narret offensos. credo. Troianis peierantibus fingantur irati. (neque enim praetereundum aut dissimulandum est. unde origo est populi Romani. mares autem homines deabus misceri nefas? Dura vel potius non credenda condicio. si placet. Nulla itaque causa est. captum atque deletum est? "Priamo. quos manus atque lingua periurio aut sanguine civili alebat 6? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis. illud autem concedente Vulcano? Dii enim. aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit. patruum eius. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit. Sed neque talia mala. ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao. inquit Sallustius. Primum ipsa Troia vel Ilium. Nec adulterio Paridis. quibus. erubescant talia colere numina. quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit. quos alios quam istos deos mundus colebat. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae. Multi dii Troiae non profuerunt. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. fratrem Iovis. nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi servabatur antiquus. Aenean esse Veneris filium: ecce concedo. steterat illud imperium 7. tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar. Sicuti ego accepi. quando ab eis libere colebantur. ut rursus a quibusdam defenduntur. si nec Romulum Martis. Non ergo credamus. a cuius posteris Roma est. non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur. Neptunus et Apollo. condidere atque habuere initio Troiani. Miror Apollinem nominatum divinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. magisque stomachantur. ne ab Achille occideretur. habere bona omnia praeter se ipsum.

multo ferocius atque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captivati saltem in servitute vixerunt. nulla tamen morte plectebant: usque adeo gravius quae putabant adyta divina quam humana cubilia vindicabant. Quae Varronis sententia expressa. qui etiam falsis delectantur suis. quo modo possunt diis adulteria displicere hominum. et eorundem deorum tutelam Romanis invitavit iste sui fratris exstinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique vindicari. nihil valentibus. quamvis non audacter neque fidenter. ut se viri fortes. Fuit autem sacerdos illa Vestalis. ut hoc quoque de Venere non credatur. diis illis communibus ad haec repellenda nihil iuvantibus seu. etiamsi falsum sit. immo vero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos. magis eos contra Romanos moveret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus illusus. Par meritum impar sors Romae et Troiae. quos pariter deciperent. quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant. Sed utile esse civitatibus dicit. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum. quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro detectas Vestae sacerdotes vivas etiam defodiebant. Certe enim civilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium. quod multi impudentia negant. porro autem Fimbria prius edictum proposuit. et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati sunt. Sed utrum potuerit Venus ex concubitu anchisae Aenean parere vel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere. ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. Proinde ad utrumque interim <modo> nostra disputatio referatur. 7. ut eo modo animus humanus velut divinae stirpis fiduciam gerens res magnas aggrediendas praesumat audacius. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua irritaverat iniquitate. Non est. ut ibi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi. quo posset augeri. ubi putata sunt civibus etiam de ipsis diis prodesse mendacia. Si enim vera sunt. Adhuc autem meliorum partium civilium Sulla dux 41 . quod verum est. interest. qua quaeritur. si illud de Marte non creditur. quod dicatur quid mali Troia meruerit. Uterque enim fuit conditor. qui rursus easdem terras habitarent. ut a Fimbria. 6. Si aut perpetravit aut imperavit hoc Romulus. in medio relinquamus. quae apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur. Dixerit aliquis: Itane tu ista credis? Ego vero ista non credo. et ideo dii magis in Romanos sacrilegum illud flagitium quam in Troianos Paridis adulterium vindicare debuerunt. multi pudore dubitant. ut arbitror. ut potui. tota hoc illa civitas fecit. Huc accedit. ne cui parceretur. tanto deteriorem deorum.4. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur. quam nunc agimus. unde natis gigantibus. quo posset exstingui. quia. contulerunt. magis ipse fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput. non ab hostibus. causam requiro. et non iam fratrem. Aliud adicio. non ab alienis. si peccata hominum illis numinibus displicerent. diis genitos esse credant. magis irritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium civitatis. nullo divini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur. hinc eos iratus incendit vel potius penitus exstinxit. hoc est nimium grandibus ac fortibus viris. quod tota contempsit. Marianarum partium homine pessimo. meis verbis cernis quam latum locum aperiat falsitati. et quid boni Roma. Dii inepti sunt humanis rebus iudicandis. Nec ad causam. sed a Romanis quos sua calamitate propagaverat. occidit. nisi quod victi inde fugerunt et se ad istos. ut eam dii inhabitarent. adulteras autem feminas. utrum praevaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant. Nam et vir doctissimus eorum Varro falsa haec esse. et oppidanorum quidem quanto invenio meliorem. multi dolore dissimulant. paene tamen fatetur. sed patrem. utrum hoc fieri Romulus iusserit aut Romulus fecerit. 5. everteretur. quod est peius. tunc terra completa est 11. ut eam dii desererent. quoniam. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Dî 12. ut Sullae servarent integram civitatem. nec sic quidem possunt irasci veris adulteriis humanis. quamvis aliqua damnatione. atque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremavit. agat vehementius et ob hoc impleat ipsa securitate felicius 10. cur igitur Troianis iram deorum provocavit ille alienae coniugis raptor. ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent. Indigne Troia deleta est.

ad vocem anseris cito redierunt. ut scribit Livius 13. Nam daemones ad decipiendum semper vigilantissimi. tanto magis ipsi occupaverunt. quorum semper sub numine Troia est 14. sicut pluvia vitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. Unde ergo stetit Minervae simulacrum? Deinde. sed quanto grandioribus membris. quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum civitatem servare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium verterit. sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi. tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset. 8. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt. Eversis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Minervae sub tanta ruina templi illius. sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque servantem. ac non potius plurimum boni. non rebellantem adversus Romam nobilem filiam. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est. Sed si hoc tam magnum bonum dii illi Romae vel Pompilio contulerunt. sed ne diceretur: Excessere omnes adytis arisque relictis Dî. iam praesidibus atque tutoribus vix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum. et postea sacris institutis diisque ipsis. quia Romanis multa sacra constituit 15. cum instituerentur. quando Fimbria delevit Ilium. quae ut prodessent custodiebantur. quid fidelius. sed Dei veri beneficium est. quae bellis patere assolent. ab eis cum desereretur. ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas. 9. eo merito scilicet. Illud enim posse permissi sunt. postea vero iam erant. quo belli portas Romani claudere potuerunt? Romani bellis usi sunt imperio augendo. Quid ergo melius cives urbis illius facere potuerunt. triginta et novem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa 18. An respondent. sed viro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium Sullanarum. fecerunt. non unde probarentur potentes. qui eisdem sacris fuerant invitati. ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniti. si apud Romam erant. 42 . ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: cur et postea deseruerunt eamdem civitatem Romanis cognatam. cur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra. quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea vero causa! ut magnum esset imperium. quod potuerunt. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit. adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur: horum bonorum initiorum nondum malos eventus habuit. Diis itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos. Deum verum vera pietate perquirere. si Domino placuerit. quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. fortasse apud Ilium erant. si ea tempora perdurarent. sed eum minus fortasse decepissent. sed unde praesentes convincerentur. eamque delendam reliquerunt non Graecorum viris fortibus. Varro prodit 16. non ut <diceretur>: Dî patrii. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi vel illi civitati consociare potuerit. ad eorum laudem. si modo id rebus salubribus scisset impendere et perniciosissima curiositate neglecta. qui remanserat. suo diligentius disseretur loco 17. plerumque etiam sicut sol. integrum stetisse perhibetur. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax.fuit. quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant. ut saltem Capitolinum collem. ut alii volunt. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium. Deseruerint dii adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint. cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire. Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuvisse creduntur. ad eorum defensionem. 10. Quae sacra et pax Numa rege fuerint. quod. clauderet. eversum est. sed ut essent addebantur. tuerentur. attendant defensores deorum. si otiosum minime repperissent. Dii nihil agendis rebus valent. quod illi quadraginta tres vel. Quid ergo est. cui servantes urbem miseri portas clauserant: cur eidem Sullae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc. quid honestius. nec cum perveneris requiescere.

quoniam Cumana colonia Graeca esset. Ita sit plane. quatriduo flevisse nuntiatus est 22. vel tamquam fugitivis custodes adhiberet vel tamquam invalidis adiutores. etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur. Interest quidem. id est ipsi Graeciae. ut. sed si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur. sua cuique satis placebant 19. Post ubi pericula virtute propulerant. iam vitio proprio. Decenter his artibus Roma crevit. Peregrini dii mala non leniunt. et quia Romanis feliciter provenisset. luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. semper in potestate haberent paces bellicasque victorias. quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt. An ut tam multum augeretur imperium. his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. non ergo Roma pacem habuit. cum eius filius iam colli Capitolino praesideret. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare. qui eam nullo bello provocaverunt. nec verum illum atque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena. Nam Camillam Diana doluit apud Vergilium et Pallantem moriturum Hercules flevit 23. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iovis. si ipsa peperit Cynocephalum. libertatem patriam parentesque armis tegere. Quod si in potestate non fuit. utrum irruebant improbi belloque temptabant. sed quamdiu homines finitimi circumquaque voluerunt. malas mentes quatenus sinantur isti daemones vel terrere vel excitare. quos illis prioribus. unde accitus esset. Dii passionibus subsunt. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans. suisque terris. ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. alii corpus exercebant. sed etiam ipsa Romana confitetur historia. ut nulla pugna superati. 12. ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret. non solum secuta est Romam quosdam filios suos. an nihil eorum fiebat. non. legibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens videbatur. Igitur reges populique finitimi bello temptare. sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant 21. adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. quamdiu dii eorum. nullo Martio impetu territi sedarentur inimici. Deinde mox regem Aristonicum victum et captum esse nuntiatum est. sed undecumque nata sit. quibusnam diis tuendam Romanam salutem regnumque committeret. Aesculapius autem ab Epidauro ambivit ad Romam 25. neque Troianum neque Laviniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conservare potuisse: alios providendos existimavit. quem vinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. Cumani senes intercesserunt atque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento. tamen veritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. cum cogitaret otiosus. quos Aeneas advexerat. Miror sane. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit. sed necessitas tuendae salutis et libertatis. quod irruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat non aviditas adipiscendae laudis humanae. ubi ait: Igitur initio reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit) diversi pars ingenium. sed quo donante nesciens nec requirens. opinor. quas tamen plerumque contra eorum fieri voluntatem non solae fabulae multa mentientes et vix veri aliquid vel indicantes vel significantes. viderit Aesculapius pronepos eius. nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi 20? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est. atque recoleret Troianos deos. qui sive cum Romulo iam Romam transierant. debuit fieri quod Vergilius detestatur.quae perstrinxit Sallustius. invidia ex opulentia orta est. Quae tamen si omnium deorum mater est. quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putavissent esse proiciendum. Tunc velut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis. quae tam multa illic Pompilius constituerat. audebunt eam dicere ignobilem 43 . quod alius homo voluit sive noluit. alius alium hortari. sive quandoque Alba eversa fuerant transituri. pauci ex amicis auxilio esse. rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricavit 24. 11. qui longe postea venit ex Aegypto. hostibus obviam ire. Unde non usquequaque incongrue quamvis fabulosis. Sed regnante Numa. Nam postquam res eorum. ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obvia ferebantur: quibus modis agebatur. Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus. Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta. nisi forte dii tales etiam id homini vendere audebunt. indignum enim erat. sicut pleraque mortalium habentur. mater etiam deum nescio unde a Pessinunte 26. sicut scribit ipse Sallustius. verum et alios praecessit etiam secuturos. ut tam longa pax esset. cum adversus Achivos regemque Aristonicum bellaretur.

Talibus nuptiis populum Romanum non Venus. sub quibus in comparatione peioris vitae melius vixerat. Quae sunt ista iura nuptiarum. ut bono et aequo more coniugia mererentur. aliquae utrorumque ferro et parentes et viros. infernos marinos. regnum solus obtinuit. sacrificia sacerdotes instituendo atque praebendo summum verum deum. fratrum parentum aut pie cruciabantur. aut crudeliter laetabantur victoriis maritorum. tanto plures adhibendos putavit. et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas gravius foedabant pristinas. nec illae auderent flere patres occisos. indigenas et alienigenas. Sub hoc tot deorum praesidio (quos numerare quis potest. Huc accedebat. Neque enim et apud Romanos parva fuerunt illa discrimina. qui fratrem geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto. quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam civilia campos Iusque datum sceleri canimus 30. cladesque tanta irruit huius inopiae. societatis divinitatis? Quae postremo sub tot diis tutoribus vita civitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa possent. uxore Pompei. mares et feminas 27? ) Sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus. sicut in animalibus. sicut navis nautas. Illa victori subdita dolere tantum suorum mortem potuit. credo. ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent. illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus viris timebant. fontanos fluviales. ut ea dolo raperent moxque compellerentur pugnare cum soceris. agitari affligique debuit. quorum iam filias amplexabantur in thalamis. nec timorem habentes liberum nec dolorem. caelites terrestres. sed supplici pietate sedarent 34. aut fortassis Alecto illa inferna furia iam eis favente Iunone plus in illos habuit licentiae. ut maior deus esset. Vicerunt ergo Romani. et. germani consortis impatiens: sed quando et istum diu toleraret. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad tuitionem congregaverat. Flagitia albani belli percurruntur. nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuvare. Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo non solum suo. 1. Primo enim sub ipsis regibus. quod. quales ex multis paucas commemorabo. redeuntibus dolebant. quae irritamenta bellorum. certos atque incertos. Romani autem soceros interficiebant in praeliis. sed Bellona donavit. de quo iam supra locutus sum. tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit. quam cum eius precibus contra Aeneam fuerat excitata 31. Licet serviles. atque ille hac occasione nomen Statoris invenit 33. quantum malum discordiosi certaminis fuit. offenderet. quae cum Iove suo iam fovebat Romanos rerum dominos gentemque togatam 28. sed quanto maior facta est. nec finis esset tanti mali. si quidem ad obsidionem quoque perventum est civitatis clausisque portis se tuebantur. aliquae parentum ferro amiserunt viros. Quantis et quam multis utrimque vulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae victoriae constiterunt! propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia. in omnibusque generibus deorum. non sufficere ad opitulandum granditati suae. non timere 32. Deinde Titum Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus ferre compulsus est. quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent vota nesciebant. ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur 29? At enim vicerunt in hac conflictione Romani vicinos suos. Quo modo nec Iuno. nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia festinaret. quod fratrem Romuli coegit occidi! A Sabinis mulieribus raptis ad bella punica res pensantur (13-20) Immane facinus fuit raptus virginum Sabinarum. sed etiam Romanorum in bellum Albani provocati sunt. cui uni haec rite gesta debentur. quamvis et ipsas pudendas lugendasque victorias. desperans pauciores illos. quam illa coniugia Romana nupserunt. nisi raptae illae laceratis crinibus emicarent et provolutae parentibus iram eorum iustissimam non armis victricibus. Nam propter interitum civium propinquorum. quibus templa altaria. ut Varro dicit. 13. Et felicior quidem cum paucioribus vixit. 14. excepto Numa Pompilio. Hic tamen Romulus de suorum iam virtute desperans Iovem oravit ut starent. ut sunt alterna bellorum. Andromacha felicius captivata est. quae foedera germanitatis affinitatis. quia videlicet pax Numae tam longa viluerat! quam 44 .dii peregrini deam civem Romanam. ne offenderent victores maritos. quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna commissa est.

Cui damnum in utrisque. Hac libidine Roma tunc victa Albam se vicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat: Quoniam laudatur. Nemo mihi dicat: magnus ille atque ille. ut de sex unus rediret domum. sicut Troiae adulterium dicebatur. Mihi huc usque satis sit eius verba posuisse. sed puto esse satius cuiuslibet inertiae poenas luere quam illorum armorum quaerere gloriam. quoniam flevit. uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum soror. habet praemia laudis et illa crudelitas. Deinde ad fructum victoriae Alba subversa est. Illa quem virum iam fide media retinebat. sed universo orbi. cui luctus.crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio civitatis! Alba namque illa. puto quod non culpabiliter fleverit. tale spectaculum quis ferret? Quis non auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius matris. quod vitium Sallustius magnum transeunter attingit. ab eodem fratre. et cetera quae ipse instituerat dicere. Nulla talis. 3. et Roma placuerat. ubi Aeneas regnum peregrinum atque fugitivum constituerat. ubi Amulius expulso fratre. qui eum occiderat cui sororem promiserat 35. confligens autem et afflicta est et afflixit. nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii posteris. ab Albanis autem tres Curiatii processerunt. inquit scriptura nostra. aut forte etiam ipsum fratrem dolens. nulla similis invenitur. sed in duobus populis multorum funeribus implebantur. quod Graeci everterunt. Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani et talium certaminum tamquam theatrici spectatores. quia cum illo et illo pugnavit et vicit. donec multorum taederet pari defectione certaminum. Nam ut erant ambo populi prius amici (vicini quippe atque cognati). Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. ubi post Ilium. a Curiatiis tribus Horatii duo. peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit benedicitur 40. Fallacia igitur tegmina et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus. Bellum ex libidine dominandi oritur. impium spectaculum praebebatur? Bellum semper in fratres geritur. ubi Romulus occiso fratre 45 . nec amphitheatro cingebantur illa certamina. Pugnant etiam gladiatores. a Tullo Hostilio rege provocata conflixit. nuda iudicentur. Ita Roma exstitit victrix ea clade etiam in certamine extremo. donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fratribus adderetur. libidinem dominandi causam belli habere. nuda pensentur. et tunc vivis et posteris. si viri hostes a se victos etiam cum laude fleverunt. quorum alter filius. 14. nisi proli Veneris nisi nepotibus Iovis? Nam et hoc plus quam civile bellum fuit. Unde enim apud Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua peremptum manu 36? Unde Marcellus Syracusanam civitatem recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est 37? Quaeso ab humano impetremus affectu. Quam in Asia Cyrus. maximam gloriam in maximo imperio putare 39. Ergo sponso a fratre illatam mortem quando femina illa flebat. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox atque horrendum malum. tertio loco habitaverant numina illa Troiana. tunc se contra matrem civitatem tanta strage bellasse et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione vicisse Roma gaudebat. Discesserant videlicet omnes adytis arisque relictis di. haec postea quam sponsi spolia in victore fratre conspexit. quando vita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: Postea vero. Humanior huius unius feminae quam universi populi Romani mihi fuisse videtur affectus. occisa est. ut eis quarta Roma providentissime crederetur. quam filius Aeneae creavit Ascanius. alterius filiae civitatis inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diversum fuit. quo usque ista fama porrigitur. et post Lavinium. quod harena illa non fuit. quando filia civitas cum civitate matre pugnavit. Tunc eventum belli de tergeminis hinc atque inde fratribus placuit experiri: a Romanis tres Horatii. ut sincero inspiciantur examine. Displicuerat enim et Alba. Quid mihi obtenditur nomen laudis nomemque victoriae? Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur. alter esset pater. Causa dicatur Albae. Discesserant sane ecce iam tertio. in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes atque nationes subigere. quibus imperium illud steterat 41. 2. ut femina sponsum suum a fratre suo peremptum sine crimine fleverit. Romae mater propior ipsa quam Troia. et latiores campi non duorum gladiatorum. Et tamen si in harenam procederent pugnaturi inter se gladiatores. vincunt et ipsi. Cum enim laudans breviter antiquiora commemorasset tempora. 14. Sed more suo etiam inde iam fortasse migraverant. ne minus haberet mortium etiam Roma quae vicerat. Illo itaque vitio tantum scelus perpetratum est socialis belli atque cognati. tantum ut resides moveret Tullus in arma viros et iam desueta triumphis Agmina 38. ab uno autem Horatio tres Curiatii superati et exstincti sunt. ideo deleta est. inquit.

quae victoriis finita videbantur. 15. Acciderat enim et solis defectio. excepto Numa Pompilio et Anco Marcio. qui obscuratione solis est factus 49. sicut re vera factum est. ut. id est persuasum. sibi praesidere atque regnare perpessi sunt. viderint quidam scriptores eorum. quos dicunt. inquiunt 42. clausis deinde portis non sivit intrare redeuntem. qui morbo interierunt 50. ut hoc miserae Troiae facerent eamque Graecis diruendam exurendamque relimquerent. insuper multis bellis victoriisque gloriantem et de manubiis Capitolium fabricantem 54 non abscedentes. urbs tamen illa. sed filii peccatum fuit illo non solum nesciente. iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non parvum indicium calamitatis huius fuit.regnaverat. Quid iam singillatim dicam sub ceteris regibus totiens eadem bella renovata. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios interemptus est 52. sed praesentes manentesque viderunt et regem suum Iovem in illo altissimo templo. ut non vere factum. adulterio Paridis fuisse commotos. sed ad ipsum regnum. quam certa ratione sui cursus effectam imperita nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. a quo deseri iussus est. ut autem belli reliquiae ex duobus populis unum facerent. 46 . Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat esse quam factam. Indigne historia et fabula Romulum extollunt. Sed antequam Alba dirueretur. 2. sed etiam absente commissum 55. quibus eosdem Romanos concitatis finitimis attrivit. quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia virtutis gloria 45. In Hortensio vero dialogo cum de solis canonicis defectionibus loqueretur: Ut easdem. inquit. qui ei successit in regnum. qui eum sibi apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano. At ille post bella gravissima. quam horrendos exitus habuerunt! tullus. quas efficit <in> interitu Romuli. eoque modo populum. (Quod autem dicit eum subito non comparuisse. Quasi vero si luctus ille solis fuisset. Ardeam civitatem tunc oppugnabat. consecutus. Quam solis obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit. quando et laudans eum in libris De re publica Scipionisque sermone: Tantum est. qua perhibetur receptus in caelum. Romulum ad deos immortales benivolentia famaque sustulimus 48. Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum deorum. pro populo Romano bellum gerebat. 1. si hoc et alteri facile tribueretur. miserabile coagulum multus ante fusus utriusque sanguis fuit. ab urbe filia mater eversa est. quia fortasse quod erat in Romulo probatum. Servius Tullius generi sui Tarquinii Superbi. quod portas belli nullus clausit illorum. nam plena luna sollemniter agitur. cum Dominus crucifixus est crudelitate atque impietate Iudaeorum 44. Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo viderit adulatio fabulosa. inquit. populus eius in Romam. Flagitia et calamitates ceterorum regum pensantur. Esto. Ceteri autem reges populi Romani. victor et eversor Albae. nam et alii scriptores eorum defectioni solis addunt etiam subitam tempestatem. deorum in numero collocatus putaretur. sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse successit. 15. immanissimi sceleris perpetratione pervenit. Nullus ergo illorum sub tot diis praesidibus in pace regnavit. qui contra senatum intumescere coeperat. propterea et istum non creditum in deos receptum tali morte. et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto exercitu. concrematus est 51. Hunc illi dii nefarium parricidam soceri interfectione regnantem. repressum atque sedatum. De Tullo quippe etiam Hostilio. profecto ibi intellegitur aut violentia tempestatis aut caedis facinorisque secretum. nescimus quid faceret. et tantis stragibus iterum iterumque confecta. hoc est in opere parricidae. id est vile facere. ut dixi. non ipsius de Lucretiae stupro. Dicit etiam aperte in invectivis: Illum. Romani vulgare noluerunt. qui hanc urbem condidit. ita factum sit. tenebras efficiat. qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum. Neque enim adhuc innocens Capitolium struxit et postea malis meritis urbe pulsus est. quod tunc erat pascha Iudaeorum. Certe hic minime timuit hominis interitum dicere. nefario scelere occisus est 53. quae profecto aut occasionem sceleri praebuit aut Romulum ipsa consumpsit 46). cum subito sole obscurato non comparuisset. ut fertur. in oppido Tuscolo Romae vicino quattuordecim. cum tota domo sua fulmine. transfusus est. Nec Discessere adytis arisque relictis di tanto in optimum illius populi regem parricidio perpetrato. non magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus aversione etiam diurni luminis indicatum. regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. Hostilius. sed propter merita virtutis eius benivole iactatum diffamatumque monstraret. qui et ipse fulmine absumptus est. si ad eius notitiam flagitium filii deferretur. quia disputator magis quam laudator fuit. qui tertius a Romulo rex fuit. in quo Capitolium fabricaret. ut inter numina coleretur 43. Quod vero eum Romani regno postea depulerunt ac secluserunt moenibus civitatis. postea quam desertus ab eis quorum fidebat auxilio regnum recipere non evaluit. dicit in eisdem libris idem Cicero 47. ut ex utraque una civitas fieret.

id est praeferant et extollant. absumptus est. qui filios occidit. cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. secuta sunt quae idem Sallustius breviter explicat: Dein servili imperio patres plebem exercere. Horatius. antequam idem annus terminaretur. ut et honore primus consul et civitate bonus civis carere iuberetur. L. Nisi forte quispiam sic defendat istos deos. annum illum funereum atque tartareum. gravi bello Roma concussa est. quo anno consulatus ipsius novum honorem ac potestatem auspicata est Romana res publica. quo primi consules creati sunt expulsa regia potestate! Annum quippe suum non compleverunt. Tunc iam deminuto paululum metu. haec adversa acciderunt. Nam Iunius Brutus exhonoratum eiecit Urbe collegam Lucium Tarquinium Collatinum 60. Iunii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam Vincit amor patriae laudumque immensa cupido? Iam expulso utique Tarquinio tyranno consul cum Bruto creatus est maritus Lucretiae L. de vita atque tergo regio more consulere. Ideo dicit aequo et modesto iure gestam rem publicam metu premente. qui consules quinque habuit 64. Lucretius quoque. Quamdiu enim Etrusci Tarquinio in regnum redire conanti opitulati sunt. Cum enim dixisset: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit. Non fuit gloria Bruti iniquitas. quod tyrannus ipse Tarquinius? Nam et idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur 63. non persuadente iustitia. si non scelere graviore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt. inquit. qui pro defuncto Lucretio suffectus fuerat. optabiliore fortassis exitu quam socer eius. si hoc offendebatur. Nam scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque adeo contempserunt. Haec fuit Romanorum vita sub regibus laudabili tempore illius rei publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi per ducentos ferme et quadraginta et tres annos. Nec Discessere adytis arisque relictis dî. Collatini collegae videtur innocentia vindicata. sed Collatinum videlicet similitudo nominis pressit... ut dicat eos ideo mansisse Romae. quo possent magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis adiuvare. 17. generi sui facinore nec ignorante filia. qui et filios occidit et a se percusso hosti filio Tarquini mutuo percussus supervivere non potuit eique potius ipse Tarquinius supervixit. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. Tarquinius Collatinus. deinde mox ipse in bello cecidit mutuis cum hoste vulneribus. Multa fuerunt mala reipublicae ante bella punica. occisis a se <ipso> primitus filiis suis et uxoris suae fratribus. Nonne in hoc Bruto. non patriam cogeretur. sicut perhibetur. postremo in eius nomine hoc vocabulum minus esset. Sed ideo non amisit quod sine ullo detrimento posset amittere. mox deinde exclamavit et ait: Infelix. Quod factum Vergilius postea quam laudabiliter commemoravit. qui in locum Bruti fuerat subrogatus. Huic tempori adiciamus etiam tempus illud. Etiamne ista est gloria. continuo clementer exhorruit. 1. quo aequo iure ac modesto agitatum est. exstinctus 57. infelix est. qui bonus civis hoc Tarquinio pulso passus est. Nec tamen istum Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum. quia etiam Tarquinius vocabatur. compleverunt. Collatinus tantummodo vocaretur. ubi miror. nomine tantum privare.annos privatam vitam quietus habuit et cum uxore consenuit 56. Valerius. quem posset. Quid itaque ego tantas 47 . ut eum regem suum facerent. fortasse regios eius fastus alia superbia non ferentes. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum 65. quo usque dicit Sallustius aequo et modesto iure agitatum. sed superbum appellaverunt. non quia bella comquieverant. In quo brevissimo tempore quam funestus ille annus fuit. finito scilicet tempore. ea facta posteri ferant. et patria privavit et honore! haec mala facta sunt. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. Quomodolibet. et M. sed quia non tam gravi pondere urgebant. utcumque ferent ea facta minores. qui successerat Collatino. Quam iuste populus mores in cive. quando in illa re publica aequo et modesto iure agitatum est. quod eos pro restituendo Tarquinio coniurasse cognoverat 61. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes. Ita P. Et tamquam ad consolandum infelicem subiunxit: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 62. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. seducentes eos vanis victoriis et bellis gravissimis conterentes. non nomen attendit! Quam impie Brutus collegam primae ac novae illius potestatis. Mutare ergo nomen. 16. cum illae omnes victoriae tam multo sanguine et tantis emptae calamitatibus vix illud imperium intra viginti ab Urbe milia dilataverint 58. quantum spatium absit ut saltem alicuius Getulae civitatis nunc territorio comparetur. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est 59. morbo.

quando pestilentia maxima exorta diis inutilibus populus diu multumque fatigatus nova lectisternia. boni Romani prudentesque suscenseant: quamquam de hac re nec petendi sint nec monendi. Ubi ergo erant illi dii.. quibus ad ultimum plebs in Ianiculum hostili diremptione secesserat.moras vel scribens patiar. ut eius rei causa. moribus intulerunt 73. nisi per Furium Camillum tandem subveniretur. quando eos minime suscensuros esse certissimum est. cuius templum liberaverat. qui iam diu in Capitolio sedebat. quibus adulescens vacaverat. cum Romani. qua et ille Furius Camillus exstinctus est. ita ut equitibus Romanis sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis aliisque spoliati privatique tegminibus sub iugum hostium in vestimentis singulis mitterentur 75? Vel quando gravi pestilentia ceteris laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt 76? Vel quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab Epidauro quasi medicum deum Roma advocare atque adhibere compulsa est 77. quorum in gratiam plerique concesserant. et nullo modo dicere vel talia vel cuncta sufficimus. bonique et mali cives appellati. quorum spes quanto in Deo melior et certior. tanto maior debet esse libertas. Proinde victoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt. quibus tamen ediscendis et ipsi elaboraverunt et filios suos elaborare compellunt. non ob merita in rem publicam. quod est multo perniciosius. ut infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea civitate. Qui autem suscensent. quod nulli dictatori ante contigerat et quod illis diis iam praesente Aesculapio gravius crimen fuit? 48 . Samnitibus. quando densissimis fatigata civitas seditionum malis. qui propter exiguam fallacemque mundi huius felicitatem colendi existimantur. quando Galli Romam ceperunt spoliaverunt. cum mala praesentia Christo nostro imputant.. tam longa aetate per tot annos usque ad secundum bellum Punicum bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus discordiis seditionibusque civilibus. seditiones et ad postremum bella civilia orta sunt. dictator crearetur Hortensius. 2. dum pauci potentes. sub honesto patrum aut plebis nomine dominationes affectabant. Ubi erant. Quintium aetate decrepitum a Quinto Servilio magistro equitum cum maximo et periculosissimo tumultu civitatis occisus est 69? Ubi erant. si ego dicerem.domi militiaeque. in qua sola iugiter feliciterque vivendum est? Nec in deos eorum horribiliora nos dicimus. quando alia pestilentia gravis de venenis matronarum exorta credita est. subvenire? Ubi erant. quoniam regem omnium Iovem. sed. quos legunt et praedicant. deinde cum praetore oppressus exercitus septem tribunis cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus 78? Vel quando post longas et graves Romae seditiones. omnibus pariter corruptis. quem postea civitas ingrata damnavit 71? Ubi erant. quando rursus populus. qui rem publicam ingratam et a Veientibus ante defendit et de Gallis postea vindicavit? In hac pestilentia scaenicos ludos aliam novam pestem non corporibus Romanorum. a Sallustio breviter intimatum est. quia hoc dicimus. quo cives aeterni legendi sunt. unde hoc sacrum vel potius sacrilegium nomen accepit. quando quidem et ex ipsis quae diceremus accepimus. quando Valerius consul ab exulibus et servis incensum Capitolium cum defensaret occisus est 67 faciliusque ipse prodesse potuit aedi Iovis. huius mali tam dira calamitas erat. quando me ferrent. gravi fame pestilentiaque vastata est 68? Ubi erant. Ubi erant. quam illi turba tot numinum cum suo maximo atque optimo rege. qui plebe revocata in eodem magistratu exspiravit 79. sed uti quisque locupletissimus et iniuria validior. quia praesentia defendebat. non haberent: quid nos facere convenit. multa stupra. quod numquam antea fecerat. regni affectati crimen incurrit et eiusdem praefecti instantia per dictatorem L. Nec nobis. quia esurienti multitudini frumenta largitus est. tantis calamitatibus vexarentur? Ubi erant. quod in extremis periculis fieri solebat. quam eorum identidem auctores. incenderunt caedibus impleverunt 72? Ubi erant. exhibenda arbitratus est 70? Lecti autem sternebantur in honorem deorum. quarum supra fidem multarum atque nobilium mores deprehensi sunt omni pestilentia graviores 74? Vel quando in Caudinas furculas a Samnitibus obsessi ambo cum exercitu consules foedus cum eis foedum facere coacti sunt. vel lecturis afferam? Quam misera fuerit illa res publica. cum aliam veriorem. . sed inania solacia miserorum et ad alia atque alia sterilia mala subeunda illecebrosa incitamenta minime quietorum. quibus se colendos mendacissima astutia venditabant. quando per decem continuos annos male pugnando crebras et magnas clades apud Veios exercitus Romanus acceperat. Porro si illi scriptores historiae ad honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala civitatis propriae non tacere. atque illa fame invalescente Spurius Maelius. cum legatos Athenas missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur. pro bono ducebatur 66. praefectum annonae primum creavit. quod Sallustius ait? Plurimae turbae. 17. cum illa insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit. Bruttiis. Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati perempti sunt. Neque enim gravius vel graviora dicimus auctoribus eorum et stilo et otio multum impares. quam multis locis magno praeconio laudare compulsi sunt. cum fame laboraret. non permiserant fortasse discere medicinam? Vel cum conspirantibus uno tempore hostibus Lucanis.

ita ut etiam defecturum genus animalium crederetur 81. sed deorum excusatio procurata est. Romanorum hostis effectus est. Nihil sane miserabilius primo Punico bello accidit. quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. et iuratio fidelissima et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere. atque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus. cuius in primo et in altero libro mentionem fecimus. Renovarunt etiam pontifices ludos sacros inferis et ipsos abolitos annis retrorsum melioribus. quot afflictae. non utique magnae peritiae Varronis tribueretur. qui eo. quamdiu saeviit. quod plurimas aedes sacras multi occupatas privatim tenerent: sic interim a magno imperitiae vel desidiae crimine Aesculapius liberatus est. credo.Graves post Pyrrhum pestilentiae fuerunt. aditum est ad libros Sibyllinos 82. Tunc ergo dictum est eam esse causam pestilentiae. Nam priusquam maturos partus ederent. aliis impetu quasi torrentis impulsis. quot perditae civitates! quam longe lateque tot regiones terraeque vastatae sunt! Quotiens victi hinc atque inde victores! quid hominum consumptum est vel pugnantium militum vel ab armis vacantium populorum! quanta vis navium marinis etiam proeliis oppressa et diversarum tempestatum varietate submersa est! si enarrare vel commemorare conemur. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio.multaeque extiterunt calamitates. nisi aviditate nimia laudis et gloriae duriores condiciones. 3. 17. quod archiatrum. ipse divinus haberetur (ait enim: Dico te. qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset. sive Pyrrhus a Romanis sive Romani a Pyrrho vincerentur. cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc atque inde victorias magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum.. quam multos peremit! quae cum in annum alium multo gravius tenderetur frustra praesente Aesculapio. securus fatidicus utrumlibet exspectaret eventum. quod proli gignendae vacabant. 2. ut nivibus horrenda altitudine etiam in foro per dies quadraginta manentibus Tiberis quoque glacie duraretur. quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae. ut inopia militum proletarii illi. nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat supplicatum. ut tamquam vacua sine ullius offensione possent humanis saltem usibus vindicari? Namque tunc velut ad sedandam pestilentiam diligenter repetita atque reparata nisi postea eodem modo neglecta atque usurpata latitarent. Pyrrhe. nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae 85. Tum vero tam multa bella ubique crebruerunt. quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat 84. Quae tunc et quam horrenda utriusque exercitus clades 80! In qua tamen superior Pyrrhus exstitit. Incertae res primi belli punici fuerunt. . Nimirum enim. magis interpretibus ut possunt seu volunt dubia coniectantibus credi solet 83. 1. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares. 18. quae isti et quanta dixissent! quid? Illa itidem ingens pestilentia. vir plane magnus et victor antea domitorque Poenorum. tunc ingenti gloria celebratus. Iam vero Punicis bellis. Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine prohibente.. Nam exundante nimis ultra morem fluvio Tiberino paene omnia urbis plana subversa sunt. vincere posse Romanos) atque ita. 18. ubi ei veluti vitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non 49 . rex Graeciae. verum est quod aerii sunt et non habent sanguinem. quam quod ita Romani victi sunt. sicut Cicero in libris De divinatione commemorat. ut. In quo genere oraculorum. non obstetricem profitebatur.. Tunc magno metu perturbata Romana civitas ad remedia vana et ridenda currebat. ob egestatem militare non valentes hoc nomen acceperant. Ubi se. gravidae moriebantur. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus. Aesculapius excusabat. ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare divinum. quando renovati sunt. tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat. Cui sane de rerum futuro eventu consulenti satis urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit. Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. Pecudes quoque similiter interibant. Nec mala illo tempore gravissima intra moenia defuerunt. fessis Carthaginiensibus imperasset. e duobus quidquid accidisset. militiae conscriberentur. Illius viri et captivitas inopinatissima et servitus indignissima. si nostris temporibus accidisset. cum inter utrumque imperium victoria diu anceps atque incerta penderet populique duo praevalidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent. Atque in tanta strage bellorum etiam pestilentia gravis exorta est mulierum. quam ferre possent. nisi proxime alio proelio Romani abscederent superiores. aliis velut stagno diuturno madefactis atque sublapsis. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit. Quid? Hiems illa memorabilis tam incredibili immanitate saeviens. ut etiam Regulus ille caperetur..

Tunc vero illic ignis non tantum vivebat. Haec quippe Hispaniae civitas amicissima populi Romani. fugisset.tam honoratae quam damnatae virgines donare consuerant. ubi Hannibal. quam tunc legionibus pro extrema salute collata sunt? . civitatem. octavo vel nono a Poenis mense deleta est. Hic aliquid agerent dii helluones atque nebulones. cum esset crudelissimus. si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus instituta.. ad rem quippe quae agitur multum pertinet. miserabilia dignitatis insignia. Proinde cum illis etiam manentibus sacris vel salutis contritio vel infelicitas irruisse monstratur. nam etiam suorum cadaveribus a nonnullis pasta perhibetur. atque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris. cum eos modo vix feramus. Nunc vero caecitate mirabili eis sacris. civitati populi Romani amicissimae subvenirent. suae rei publicae Romanaeque carissima. sed etiam saeviebat. fidei conservatione pereuntem perire non sinerent.inter quae excidium Saguntinorum. quam cruenta proelia gesta sunt. adeo unoquoque id quod habuit conferente. in usus publicos opes venere privatae. sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium divinationum caligine decipientes. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis. Custodiens itaque fideliter. Breviter tamen eum commemorabo. conicienda potius quam nuntianda putaretur. immo. fieri potuisse existimant. quam defendere nequeunt. si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. similior victo fuerit ille qui vicit 87. sed significandis aeternis. quod non etiam. tam longo circuitu auctis viribus cuncta vastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus irruente. et ideo. quanto infimioris. Si autem a se ipsis ignem non repellebant. hic aliquid agerent. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium. quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent 89. cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. Gallia transcursa Alpibusque disruptis. ne faciamus iniuriam.. quibus eos irritaret ad bellum. Contempti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. quod corporalia visibiliaque essent. a perfido obsessa oppressa consumpta est. quae iam tres. Detracta sunt templis. quanto magis scribere. cum ea. Primo fame contabuit. 19. Neque enim vel ipsum ignis agnovit. si fuisset. ut ab eius obsidione discederet. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesivit.. nihil sibi auri senatus ipse. Dum hae morae aguntur. mutare sententiam. ita ut his quoque fatentibus. unde nostra numina facere non potuistis. ut facilius eam caperet mensura quam numerus 88. Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. missi legati ad Hannibalem. servitia libertate donarent atque illis pudendus non tam suppleretur quam institueretur exercitus. ne saltem captiva in manus Hannibalis perveniret. Gravissimae factae sunt clades secundi belli punici. horroris est. quando pro superflua voluptate plura donantur histrionibus. ut salus terrena et temporalis felicitas civitatis perire non posset. ut praeter singulos anulos singulasque bullas. Si ipsi dii tempestate atque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc 50 . quod ubi Romae auditum est. Ipsi utique medii praefuerunt. fide vinxerat. Quis ferret istos. in quibus fuerant. Saguntum ergo ferociter obsidebat. nihil his rebus minui. Denique tanta militum inopia secuta est. aut vero erat ibi numen. Deinde omnium fessa rerum. quo intellegerent tantam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam. et posse ad eosdem usus denuo reparari. Secundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. Haec istis nequaquam obicerentur a nobis. quod ipsis praesidibus placito iunxerat. ut Romani reos facinorum proposita impunitate colligerent. cuius salutem tueri putabantur. quam multa capta et oppressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! de Cannensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam. propter quas fuerant instituta. ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia. cum ab illo incendio liberare non possent. Cuius impetu exterritae virgines sacra illa fatalia. iuratione constrinxerat. Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus irruens ea semiustus abripuit 86. ingentem rogum publice struxit. quae perire possent. tamen tanta inimicorum atrocissimorum caede satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit. quid contra illas aquas flammasque poterant adiuvare? Sicut etiam res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit.. qui non tam narrare bella Romana quam Romanum imperium laudare instituerunt. iam libertis. tamquam Romani diis suis dicerent: ponite quae tam diu inaniter habuistis. perire contingeret. 20. in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. eversa est. pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. misera illa civitas opulentissima. erubescunt. quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt. presserant civitates. Servis itaque. quae sine anulis iacebat. dum eidem populo fidem servat. Cuius interitum legere.

A bellis civilibus ad Augustum res describuntur (21-31) Ingrati animi et lascivi crimina enumerantur. eligant. ut harum labentium atque transeuntium rerum felicitas tuta sit. Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. diis illis defensoribus Romam victore Hannibale non perisse. nec unicam filiam 94. Pro istis autem diis. domi autem nullae. qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen invenit. quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset. Conservata ergo provocat deorum iram fides? An possunt et diis propitiis perire non solum quique homines. tam exitiosi. quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. sed victoriis consolabatur. ut prosperitate ac securitate rerum. tam periculosi praeclarus mirabilisque confector. verum etiam integrae civitates? Utrum volunt. tam grave ab ea crimen Saguntinae calamitatis averterent. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis. Nam tunc. et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis. unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt. sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interire. Desinant igitur suscensere. quam prius nocuerat tam diu adversa Carthago. quasi per tot annos. nullo fructu felicitatis huius coluntur. non mercede brevissimi temporis. utriusque tamen interitus causa conservatio fidei fuit. non reddiderunt vicem. cuius ab adulescentia vita describitur 91 diis dedita templisque nutrita. sed tamen si pro fide evangelica excidium pateretur: ea spe pateretur. volaverant enim pulli de cavea et mancino consuli. inimicorum accusationibus cessit carensque patria. 21. haec tota civitas. ne quis heredem feminam faceret. quam sua virtute salvam et liberam reddidit. alii contra eam alio augurio processerunt. augurium malum fecerant 95. ut aiunt. Si enim fidei servatae irascuntur illi dii. ignoro. quod cedens inimicis extra patriam. plus nocuisse monstretur tam cito eversa. Deinde tunc primum per Gneum Mallium proconsulem de Gallo graecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior irrepsit. quam liberavit. quibus temporibus peiores utique in gravissimis discordiis mores fuerunt. ita ut iussisse perhibeatur.primum tale aliquid facerent. toto ergo isto tempore omitto ex aliis atque aliis causis etiam atque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus. ne pro eius periret amicitia. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum. quod ille unus homo. Verum tamen toto illo intervallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. sed aeternitatis interminae. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula visa perhibentur 93. qui videtur non adhuc vel ipsorum opinione gloriosam. quibus illa exigua civitas Romanum circumsessa exercitum afflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam coeperat. subvenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide evangelica pateretur. qui Saguntinae urbi non potuerunt. lata est etiam lex illa Voconia. ne Romanis frangerent fidem. qui pro se pugnabant atque adversus Hannibalem opulenti erant. non de his. in oppido Linternensi egit reliquam complevitque vitam. propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putavi. dicere institui. nunc vero quam stulte creditur. aemula imperii Romani ab stirpe deleta est. discordiae saeviebant. quaerant perfidos. quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt. post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio. ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret 92. verum etiam faventibus non sicut modo de miseria murmurare. Propter hanc enim ad hostes et redire ille voluit. a quorum templis avertit Hannibalem. victor Hannibalis domitorque Carthaginis. propterea colendi requiruntur. qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. ad praesentem pertinet disputationem. sicut alias. et noluit ista transire. Unde illud magis. quae libenter faciunt. ut intellegatur etiam illud a Sallustio in comparationem aliorum temporum dictum. quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos 90 (multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans). sed contentiosam et exitiosam et plane iam enervem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta revocasse et quasi morbida vetustate collapsam veluti instaurasse ac renovasse rem publicam. eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi. a quibus colantur. quod de Scipione commemoravi. ac deinde tantis malorum aggeribus oppressa Romana res publica. si autem etiam illis propitiis multis gravibusque cruciatibus afflicti interire homines civitatesque possunt. potuisse tempestate saevire. 51 . mortuus est. Possent enim illis non solum manentibus. qua in Christum crediderat. nisi quod de illo Regulo exstincto? Hoc quippe interest. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit. qui propterea coli perhibentur. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae. Sed nunc de his malis. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus. quae intolerabiliter homines patiuntur. tunc inductae in convivia psaltriae et alia licentiosa nequitia. quod ei Romana numina.

non tantis dissensionibus dilacerata corrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia. 23.Mithridate imperante Romani necantur. Sed iam vetustam iniquitatem audere convellere periculosissimum. cum quaestionem haberet iam iudiciaria inquisitione ceteros persequens. commemoremus. rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur. illi deae templum construere. non habent cur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur. Eleganti sane senatus consulto eo ipso loco. Sed hoc quid aliud fuit quam irrisio deorum. sicut Saluti. et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt. inquam. quos consulerent. ubi funereus tumultus ille commissus est. bella servilia. asini boves. quamvis illud nequaquam tacuerim. 24. non habebant? Hoc si ita est. quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes cives Romanos atque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit. non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur. Quanti mali signum fuit. cum de sedibus suis ad illam irremeabilem peregrinationem profecti sunt. et factum est 96. quando tantam habuit iudiciorum velut examinata cognitio. canes equi. olim Romani haec vana contemnunt. in convivio inopinate atque impie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium. cur Concordia dea sit. subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera vagabantur et omnem non solum aliorum. quae quanto interiora. verum etiam perpetrandi. Post Gracchi alterius interfectionem Lucius Opimius consul. quos nobilitas perperam possidebat. si hoc signum fuit. si etiam signum non fuit! hoc si nostris temporibus accidisset. non sine exitio vel periculo audentis. bella socialia. verum etiam Discordiae constitui debuit. cuncta animalia humanis usibus subdita. quantum possumus. Si autem consuluerunt. quantam Italiae vastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se adversus Romam sociale Latium commoveret. ubicumque fuisset inventus. tria milia hominum occidisse perhibetur 98. sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. Quae mala fuerint bellorum civilium. omitto. fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum videndi nefarias illas caedes domi suae. si rebus gestis congruere voluerunt. verum etiam dominorum aversabantur accessum. quid ista profuerunt. cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contempserant? Num deos et domesticos et publicos. Quid utilitati fuerit dea Concordia. Cur enim. meruit in illa aede tamquam in carcere includi. cum prior Gracchus occisus est! quae etiam. illa vero mala? Nec ipse aliud secutus videtur quam quod advertit Romae etiam Febri. ut Gracchorum poenae testis contionantum oculos feriret memoriamque compungeret. immo vero. quod tantum malum fuit. Eo modo igitur non solum Concordiae. ubi tot cives ordinis cuiusque ceciderunt. ubi tantus sanguis effusus est. subito quemque. tanto miseriora exstiterunt: discordiae civiles vel potius inciviles. quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum. quae lacrimae spectantium. ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista. respondeatur. Periculose itaque Romani tam mala dea irata vivere voluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione 52 . perniciosissimum fuit. Sed iam illa mala breviter. in domo in vico. mutuis dicam omnino vulneribus. Percussor Gracchi ipsius caput. In qua etiam occisus est cum liberis Marcus Fulvius consularis. Sed haec. Quae funera facta sunt. quia deseruerat animos civium. aedes Concordiae facta est. 25. in agro in via in oppido. Ex quo intellegi potest. et Discordia dea non sit. nec iam seditiones. bella civilia quantum Romanum cruorem fuderunt. ubi partium studia non contionum dissensionibus variisque vocibus in alterutrum. templum constitutum. Initium autem civilium malorum fuit seditiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et ordine potestatum. Volebant enim agros populo dividere. in foro. Gracchorum seditio initium fuit bellorum civilium. Quam illa miserabilis rerum facies erat. in templo in lecto. si quis de proximo urgeret 97. quae si esset in civitate. ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis vultibus ad hostile negotium in pace peragendum. sed plane iam ferro armisque saeviebant. haec enim pactio caedem praecesserat. 22. quantum grave erat. ut res ipsa docuit. quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibente licuerunt. sed etiam ipsa bella urbana. tanto auri pondere consuli vendidit. qui adversus eum intra Urbem arma commoverat eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat.

Merula flamen Dialis. tamquam saeva barbaries domarentur! Iam ex paucissimis.. Qua morbi duxere manum. si forte indignata. quibus antiqua fana fecerunt. contionantibus opponendam putarunt. hoc est minus quam septuaginta. Nam praeter stragem late per diversa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia. ad quantum numerum et quam acrem ferocemque pervenerit. quando victores plus funerum ediderint. utrum prius ut vincerent. sed cum iam soli possent superesse nocentes.. qui Sulla imminente non solum victoriam. Lucius Saturninus tribunus plebis et Gaius Servilius praetor et multo post Marcus Drusus. Iam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae graviores a Mario iuvene atque Carbone earundem partium Marianarum. Catulus hausto veneno se manibus inimicorum subtraheret. quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset. Quapropter. quas et quo modo civitates regionesque vastaverit. sed superare propositum. Quantum ex hoc profecerint.. gladiatoribus quem ad modum bellum servile contractum sit. ideo iam turbabat tantis tumultibus civitatem. quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc gravissimae. unde rixa numinum et Venus victrix. quando de exsilio se ipse restituit. Illo bello Mariano atque Sullano exceptis his. vix qui historiam conscripserunt satis explicare potuerunt 99. aram ipsam amplexus occisus est. deinde socialia bella exarserunt. quid sanguinis fusum.sumpsisse. Periere nocentes. 28. Mucius Scaevola pontifex. quae perniciosior fuit. sed et Macedoniam provinciam prius servitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam. qui perpetua virginum cura 53 . cum in loco illius caedis. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia. huius videlicet vindex crudelitatis. Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis. indicant secuta peiora. sive praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint. in ipsa quoque Urbe cadaveribus vici plateae fora theatra. post tantum sanguinem civium. Quae proelia commissa sunt. quanto atrocius potuit irritari. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum devitare Gracchorum.et sullanum. sive et istas coluerint.. In ipsius autem Marii oculis continuo feriebantur. Ultus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla. quam si scelera quae puniebantur impunita relinquerentur. qui foris in acie ceciderunt. quibus Romanum maxime praepollebat imperium. Neque id solum fuit servile bellum. ne dici quidem opus est quanta deminutione civium et quanta calamitate rei publicae 100. Cum vero Marius civili sanguine iam cruentus multis adversarum sibi partium peremptis victus Urbe profugisset.. ut verbis Tullianis utar: Superavit postea Cinna cum Mario. cum primum victoria Mariana. producebantur ad gladium.. Baebius et Numitorius unco tracti sparsis visceribus interirent. ut difficile iudicaretur.in primis civile marianum. De hac enim vindicta. exceptis passim quaqua versum caedibus factis caput Octavii consulis poneretur in rostris. templa completa sunt. ut omnes fere Italae gentes. 26. deinde valida bella piratarum. Tunc data libertas odiis.. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat invitata. quis pro magnitudine rerum valeat eloqui? . Sullana vero victoria secuta. quo fuso fuerat comparata. et rapta Helena et Troia deleta. duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur. quoniam nihil apud Romanos templo Vestae sanctius habebatur. praecisis venis Iovi etiam suo sanguine litaret. testem caedis suppliciique Gracchorum. Fera fuerunt bella civilia socialia et servilia. Praeclarum vero seditionis obstaculum aedem Concordiae. hoc est in loco sui operis. cum sic eos discedente Concordia Discordia saeviens usque ad civilia bella perduxerit. Bellum deinde servile successit et bella civilia. resolutaque legum Frenis ira ruit 101. et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque non exeunt.. ignemque illum. quibus Italia vehementer afflicta et ad vastitatem mirabilem desertionemque perducta est. verum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus impleverunt. vix paululum respirante civitate. 27. an postea quia vicissent. ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est. Tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. finito iam bello inimicitiis viventibus crudelius in pace grassata est. adversariae suae constitutam aedem videret! Haec vana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur. . trium dearum litem aurei mali suppositione commenta est. quos ille numerus imperatores populi Romani superaverit. tamquam de carcere. quod inter deos in Urbe nullum templum habere meruit.

ut qui feriebatur. cui vehementer pro eadem illa velut patriae libertate Cicero resistebat. longe ante adventum Christi exorta sunt. sed ne contemneretur obtenta. miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Sullana porro tabula illa postrema. Sed in quibusdam eorum. quae hominum ex utroque ordine splendido. et sceleratarum concatenatione causarum a bello Mariano atque Sullano ad bella Sertorii et Catilinae (quorum a Sulla fuerat ille proscriptus. At vero Sulla vivo adhuc Mario ipsum Capitolium. tamquam regni appetitorem quorundam nobilium coniuratio senatorum velut pro rei publicae libertate in ipsa curia trucidavit. inter quos et Cicero. In Urbe autem tota quem vellet Sullanus quisque feriebat. unde tot funera numerari omnino non poterant. inde ad Pompeii et Caesaris (quorum Pompeius sectator Sullae fuerat eiusque potentiam vel aequaverat vel iam etiam superaverat. quod a Gallis tutum fuit. ille nutritus). hinc ad alium Caesarem. omnibus bellis hostilibus. sperans eum depulsa et oppressa Antonii dominatione instauraturum rei publicae libertatem. non ut qui evaserat viveret. utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum irruptionem an Marii et Sullae aliorumque in eorum partibus virorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidaverunt senatum. tabula illa cum magna gratulatione proposita est. ut essent quibus possent imperare qui vicerant. sed quia non habebat. immanius homines hominem vivum. alter defendere cupiebat). Urbem deinde Sulla victor intravit. et in eis etiam multi clarissimi viri perierunt. Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella civilia. suo paene sanguine exstinxit. feriret. qui mori iussi erant. pax autem. auctoribus etiam eorum fatentibus. quibus illa res publica nec afflicta. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. Contristabat numerus. Subhastatae sunt etiam. pervenerunt. amariora. pontifici aram ipsam. occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat.semper ardebat. Quae rabies exterarum gentium. sed ut moriens non repugnaret. pro qua multum ille clamaverat. sed ipsa pace saeviente septem milia deditorum (unde utique inermia) non pugnando. qui. Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu vivere vel potius diu mori coactus est. nec quia tot cadebant tantum erat maeroris. etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. Huius deinde potentiam multum moribus dispar vitiisque omnibus inquinatus atque corruptus affectare videbatur Antonius. inde ad Lepidi et Catuli bellum (quorum alter gesta Sullana rescindere. ut ille ipse iuvenis. et haec nostro imputant Christo? Crudelia bella civilia. sed in illo colle constitutis auro vitam saltem vendiderunt. plures iugulavit senatores. equestri scilicet atque senatorio. Bellum erat. Pax cum bello de crudelitate certavit et vicit. quando Mucio civi. Illud enim prostravit armatos. ista nudatos. ut eius potentia contra Antonium nutriretur. Pompei quippe victorem Gaium Caesarem. postea est appellatus Augustus. quantum laetitiae quia ceteri non timebant. Huic adulescenti Caesari. sed iubendo prostraverat. una vero. qui post Augustus appellatus est. quam etsi ferro rapere non possent. usque adeo caecus atque improvidus futurorum. tamquam villae. qui in villa publica non iam bello. velut unus reus duci iuberetur. si posset. non ut acceleraretur obtinenda victoria. reperire potuerunt. Qua igitur fronte quo corde. quaedam nobiles civitates. Tunc iam cohibita quae hac atque illac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi. quae sola utcumque defensa est. sed omnino perdita iudicata est. illius Gai Caesaris filius adoptivus. Extremorum bellorum civilium etiam Tullius victima fuit. Cicero favebat. ut omittamus alias innumerabiles mortes. ubi erant ut aiunt fata Romana. quam bestiae solent discerpere cadaver abiectum. quam Gothi vel spoliare potuerunt. 30. Haec facta sunt in pace post bellum. donec Sullae suggereretur sinendos esse aliquos vivere. cuius dignitatem ac potestatem fovebat. 29. ut dixi. disertus ille artifex regendae rei publicae. Civilia cum externis bellis conferuntur. quam tamen illo victo interfectoque transcendit). Quendam enim sine ferro laniantium manus diripuerunt. qua impudentia qua insipientia vel potius amentia illa diis suis non imputant. iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos vita rebusque privavit: Marianis autem partibus Sulla absente quid sanctum cui parcerent fuit. sed consolabatur modus. 54 . quo imperante natus est Christus. possent tamen obsidione consumere: Gothi vero tam multis senatoribus pepercerunt. senatori. et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae. et cum fuga Marius lapsus esset ferocior cruentiorque rediturus. quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam. qui victoriam civilem clementer exercuit suisque adversariis vitam dignitatemque donavit. dicioni propriae subiugaret. sic tota iussa est trucidari. quae saevitia barbarorum huic de civibus victoriae civium comparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque vidit. Caesar autem Pompeii potentiam non ferebat. ad decernendas caedes victor insedit. Tunc emerserat mirabilis indolis adulescens ille alius Caesar.

quae magis fuerunt mira quam noxia. quae libro secundo et tertio continentur. quae in eorum libris non fabulosis. decem milia remansisse confirmant. 31. quae usque adeo incredibiliter acciderunt. sed omnino lapidibus) 104. si Christianae religionis receptionem et diffamationem vel irruptio <illa> Gallorum vel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio vel. quod cuncta mala praecedit. clarebant sacerdotia. quae ibi erant. cum singulis vix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderint. Tunc Uticae ex triginta milibus iuniorum. Certe quando illa mala fiebant. Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum atque servatum. 6. infantes nondum natos de uteris matrum quaedam verba clamasse. ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis 107. ut rupes urerentur. fana renidebant. De his. 6 LIBER IV BREVICULUS 1. litteris mandaverunt. ut inter prodigia numerarentur. ne ista vel minora patiantur. bella illa civilia sequerentur. ut pices navium solverentur 105. volasse serpentes. verum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur. Deos suos accusent de tantis malis. De fugitivis gladiatoribus. sed stuporem.Ante Christum etiam ex elementis mala fuerunt. quales nunc patimur. 2. sacrificabatur ludebatur furebatur in templis. consumptis enim fructibus foliisque lignorum ingenti atque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam. Multo autem minus eorum voces tolerarentur. Illud scio et hoc me cum quisquis sine studio partium iudicat. boves locutos. quae primo volumine disputata sunt. haec profecto etiam graviter laedere potuerunt. cum pluit lapidibus (non ut grando appellari solet hoc nomine. aut ad loca Christo dicatissima confugerunt. qui ut latius dominaretur primus intulit bella finitimis. Sed cum pluit terra. qualem ferimus eique respondere compellimur. nullus talium. Mala etiam alia. in bonis sive sapientium habenda sit sive felicium. Locustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse. si temporibus Christianis videret? Et tamen diis suis ista non tribuunt. 8. nisi Christianae religioni mala illa tribuisset. calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant 102. sed historicis 103. De his. 55 . quantum attinet ad Romanos. De cupiditate Nini regis. An regna terrena inter profectus suos atque defectus deorum iuventur vel deserantur auxilio. qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxavere Romani 106. An latitudo imperii. ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret. Quam similia sint latrociniis regna absque iustitia. 5. quorum cultum ideo requirunt. 3. Hoc utique non leviter noxium fuit. Legimus apud eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis vertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse. qua mortua redditaque litoribus atque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam. si Christianis temporibus accidissent. quorum potentia similis fuerit regiae dignitati. quamvis incredibiliter mirum. Hi vero qui multo indignius insultant temporibus Christianis. feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conversas et cetera huius modi. quanta illis bellis Europam Africamque contrivit. cum pluit creta. 7. quae non nisi bellis adquiritur. quid horum non Christianae religioni tribueret. aut illuc eos ut viverent etiam ipsi barbari deduxerunt. quo confugeret Tullius. 4. quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa. quia frustra elegerat Mucius. seu vera seu falsa sint. cum iam esset populi Romani provincia. Eodem rursus aestu ignium tanta vi favillae scripserunt oppletam esse Siciliam. Talis itaque vanitas. non inferunt hominibus perniciem. Non elegit templum. quando passim tantus civium sanguis a civibus non modo in ceteris locis. qui Christo nostro ingrati sunt de tantis bonis. facillime agnoscit (ut omittam cetera quae multa commemoravi et alia multo plura quae commemorare longum putavi): si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta vastatio.

Qualia de diis gentium etiam cultores se sentire fateantur. De falsitate auspicii. quod inter deos colant ipsa dona divina. Quod iudicio et potestate Dei veri omnium regum atque regnorum ordinata sint tempora. De his. 12. licet ad notitiam veri Dei non pervenerit. De ludis scaenicis. si Victoria ut volunt dea est. Quod unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti. quae similiter colenda fuerunt. 19. 13. 24. 20. Ob quam speciem utilitatis principes gentium apud subiectos sibi populos falsas religiones voluerunt permanere. An. 21. cum pro omnibus sola sufficeret. Quid fuerit quod Romani omnibus rebus et omnibus motibus deos singulos deputantes aedem Quietis extra portas esse voluerunt. 11. si Iovis summa potestas est. 18. unum tamen Deum colendum esse censuerit. 15. 14. qui reprobata persuasione populari. De scientia colendorum deorum. De tribus generibus deorum. de quibus Scaevola pontifex disputavit. qui licet nomine ignoretur. qui Deum animam mundi et mundum corpus Dei esse putaverunt.9. qua ratione secernunt. 10. Augmenta regnorum Iovi incongruenter adscribi. 32. 22. ipsa huic negotio sola sufficeret. 30. Qua ratione defendant pagani. tamen felicitatis dator esse sentitur. si recte illis divinitas tribuebatur. cum. De opinionibus Varronis. quas pagani templis et sacris honoraverunt praetermittentes alia bona. Quas opiniones secuti sint. multorum veneratores deorum. An imperii Romani amplitudo et diuturnitas Iovi fuerit adscribenda. 26. quos doctiores paganorum unum eumdemque Iovem esse defendunt. De Fortuna muliebri. 33. 56 . diu non coluerunt honore divino. quam Romani. quem summum deum cultores ipsius opinantur. De uno tantum colendo Deo. 28. qui sola rationalia animantia partes esse unius Dei asserunt. Felicitatem et Fortunam qui deas putant. 23. De multis diis. quo Romani regni fortitudo et stabilitas visa est indicari. 16. 31. 29. quos sibi dii celebrari a suis cultoribus exegerunt. De Virtute et Fide. An ad obtinendum dilatandumque regnum profuerit Romanis cultus deorum. De Felicitate. 17. etiam Victoria dea debuerit aestimari. 27. 25. An congruat bonis latius velle regnare. qui diversos deos diversis mundi partibus praefecerunt. De opinione eorum. quam a se Varro gloriatur collatam esse Romanis.

per alia retro tempora accidere non solere. sed in rebus divinis ludos scaenicos poneret 1. 1. quae non sibi invicem homines faciunt. namque immodicis tremoribus terrarum. conversiones et interitus habere.. quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes. De regno Iudaeorum. existimantibus imperitis ea. quae plerumque patiuntur et boni. nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent. ita ut vir doctissimus apud eos Varro et gravissimae auctoritatis. quae habet historia. suis tamen criminibus delectentur. Et quoniam in fine primi libri. sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt. absolvimus. ut a perpetrandis damnabilibus factis humana revocari non possit infirmitas. . 57 . quae stulti sola perpeti exhorrent. ventis ac procellis eversas esse civitates. abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones. sicut sunt vastationes eversionesque bellantium. Et quam pauca dixi de sola ipsa civitate atque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum.. qui eam falsam esse noverunt. unde possem. eorumque opinionem etiam his. exspectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus. sic ex Aetnae verticibus quondam effusis crateribus divino incendio per declivia. Haec non ex nostra coniectura probavimus. sed partim ex recenti memoria. quod uno et vero Deo institutum atque servatum est. suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris. 2. quantum existimo. antequam eorum sacrificia prohibita fuissent. quos vel palam colebant vel occulte adhuc colunt. quae una est salubris et vera religio. corporis videlicet externarumque rerum. quia et ipsi vidimus talia ac talibus numinibus exhiberi. illas etiam. sed libenter habent. alios humanis. quibus ipsi fiunt mali. si iam vel illis clareret nostra religio vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. quae prius fuerant continentes. torrentis vice flammarum flumina cucurrisse) 2. illa vero mala non dico patienter.34. cum utique. Et quoniam. sed quoniam eos Romae natus et educatus in divinis rebus invenit. Quid. ut adversus nos iusta murmura habere videantur. si commemorare voluissem et exaggerare illa mala.et de temporum atque naturae calamitatibus. velut doctorum auctoritate in odium nostrum gravius irritantur. quando finissem? Quae illis temporibus evenerunt.. quae deinceps dicenda essent. qui non tamquam in contumeliam. breviter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus. incendia de nubibus emicasse. quae suis temporibus insolite acciderint. et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent vel satis esse viderentur mala. eos esse immundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones. Haec in secundo et tertio libro satis. in tertio autem de his malis. donec in vera religione manserunt. quibus Orientis regiones conflagratae perierunt. longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos. Promiseram etiam me demonstraturum. hospitibus atque advenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu pervias factas. LIBER QUARTUS NIHIL MULTI DII POTUERUNT AD AUGENDUM IMPERIUM Dominandi libido historice disseritur (1-7) Quid de diis et moribus dixerimus. ut verbis eius utar. sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus (quae uno loco Apuleius breviter stringit in eo libello quem De mundo scripsit. quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandaverunt. quae sibi celebrari per sua festa voluerunt. De civitate Dei dicere exorsus prius respondendum putavi eius inimicis. quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis severitate patiuntur. quae omnia procul dubio nobis tribuerent. dum ad haec imitanda velut divina praebetur auctoritas. dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit. colligere voluissem. terrena omnia dicens mutationes. quae mala vel sola vel maxima deputanda sunt. Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos adversus eos. Si haec atque huius modi. partim ex litteris eorum. in secundo agentes de malis morum. qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes. religioni increpitant Christianae. Quod profecto non auctoritate sua fecit. qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt. et in Occidentis plagis scaturigines quasdam ac proluviones easdem strages dedisse.. alios divinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis. cum rerum humanarum atque divinarum dispertitos faceret libros. si tantummodo boni et honesti homines in civitate essent. antequam Christi nomen ulla istorum vana et verae saluti perniciosa comprimeret. ut aut veris aut fictis etiam. usque adeo. cum sit in eis etiam vulgus indoctum.

in cuius potestate sunt regna omnia. ut audeat dubitare quem praeferat. alium praedivitem cogitemus. conscientia securum. ut orbem terrarum. benignum mente. ut ex illa vita dato sibi consortio civitatis poenas debitas cogitare desisterent. tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate versantium. facillime videbimus ubi habitet vanitas et ubi felicitas. quamque nihil eos adiuverint hi. etiam in ipsis bellicis malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen. et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum. Proinde omitto quaerere quales Romulus congregaverit. quod ei iam in manifesto confert non adempta cupiditas. quibus regnant. quantalibet terrarum occupatione latissimi). malus autem etiamsi regnet. Devictus est. qui eis serviendo subduntur. de imperii latitudine ac magnitudine velle gloriari. cui timeatur horribilius ne repente frangatur. cui tantum honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem. quae prudentia. latro vocor. carissimum suis. ita in duobus populis. bonis malisque contulerit. moribus castum. quantum malorum invexerit moribus eorum. quod est gravius. tot dominorum. quarum metus eos in maiora facinora propellebat. 3. liber est. ut et loca teneat sedes constituat. 4. sed quia <id> ego exiguo navigio facio. evidentius regni nomen assumit. pietate religiosum. maeroribus tabescentem. quae magna Dei dona sunt. Modus sit vitae agendae et reipublicae regendae. Proinde bonus etiamsi serviat. perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem. ille libera contumacia: Quod tibi. pacto societatis astringitur. Nam quantum ad ipsos pertinet. et magis de incrementis imperii Romani. ubi opportunum visum est. quid ei videretur. Hoc dico. qui suos animos vastant scelerum maiore licentia. non est poena criminis. ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. utile est ut boni longe lateque diu regnent. cum audimus populos regna provincias. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis. Per omnes autem absolutos tres libros. numquam securum. neque hoc tam ipsis quam illis utile est. civitates occupet populos subiuget. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit. quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis. sed divitem timoribus anxium. pietas et probitas eorum. sed virtutis examen. in secundo maxime libro non pauca iam dicta sunt. ut vitrea laetitia comparetur fragiliter splendida. quos deos putant. Nam cum idem rex hominem interrogaret. quorum duorum hominum unum pauperem vel potius mediocrem. sed duos constituamus homines (nam singulus quisque homo. Hoc ut facilius diiudicetur. commendavimus. quoniam multum eis consultum est. Quapropter si verus Deus colatur eique sacris veracibus et bonis moribus serviatur. ita quasi elementum est civitatis et regni. qua vigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur. ut mare haberet infestum. sed. Iam itaque videamus. quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 3. sanum corpore. Quamquam vellem prius paululum inquirere. ut in sermone una littera. Gladiatores Italiam vastaverunt. quod ipsum 58 . non vanescamus inani ventositate iactati atque obtundamus intentionis aciem altisonis vocabulis rerum. Nescio utrum quisquam ita desipiat. augentem sane his miseriis patrimonium suum in immensum modum atque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem. non nocet nisi propria iniquitas. ita in duabus familiis. nec unius hominis. his autem. inquit. sufficit eis ad veram felicitatem. huic et servus addictus est 4. Latrocinia sunt regna et piratarum infestatio. imperio principis regitur. cum hominum felicitatem non possis ostendere. Nam iustis quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur. Remota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parva regna? Manus et ipsa hominum est. quos velut deos colebant. Eleganter enim et veraciter Alexandro illi Magno quidam comprehensus pirata respondit. imperator 5. semper inquietum. servus est. cum cognatis vicinis amicis dulcissima pace gaudentem. mediocrem vero illum re familiari parva atque succincta sibi sufficientem. De quibus vitiis cum ageret scriptura divina: A quo enim quis. quot vitiorum. placiti lege praeda dividitur. inquit. vita parcum. sed addita impunitas. quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis diis audent tribuere. semper in bellicis cladibus et in sanguine civili vel hostili. qua et ista vita bene agatur et postea percipiatur aeterna. 5.quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. malorum vero regnum magis regnantibus nocet. quae sit ratio. Nam de noxia fallacia daemonum. Ut ergo in his duobus hominibus. cupiditate flagrantem. quia tu magna classe.

Si nullo deorum adiutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit. Nam sicut scribunt. sed brevissimum tempore in suo regno adhuc usque perdurat. qui chronicam historiam persecuti sunt. ideo divinitus negabuntur adiuti? Quasi vero ipsa cuiuslibet hominis vita diuturna est. An quia non diu fuerunt. ut deos esse fortes decet. aut mercede non sibi reddita vel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt. sensit ingratam. quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus vice vaporis evanescit. quando et ipsi imperium perdiderunt. actuum suorum sarcinas baiulantes. nondum illis temporibus atque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum. sicut ille. Primus omnium Ninus rex Assyriorum veterem et quasi avitum gentibus morem nova imperii cupiditate mutavit. Hoc autem de omnibus intellegendum est. sublimes regnantesque vixerunt. quando victor et expugnator adversissimae civitatis Romam. qui per ipsum imperium (quamvis decedentibus succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur) paucis diebus vitae suae cursim raptimque transierunt. Nam si post mille ducentos et 59 . quod difficillime factum est. evaserunt. Dicant. quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque translata sunt. Cyro invitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis. quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa. quis istos Deus adiuverit. ut Romanum nondum sit eius aetatis. vel migratio vel in pugna defectio. ad rem praesentem non pertinet. totius Orientis populos subegit 7. magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmavit. aut non ita fortes sunt. Non enim aliae gentes. potiti sunt victoriis plurimis. exercitum magnum et fortissimum collegerunt. donec transferretur ad Medos 9. Populi nullis legibus tenebantur. cui vicerat. Sed ad maiora veniamus. Hoc si ita est. qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci. opus librorum suorum sic incipit: Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat. Isto ergo pacto neminem dii adiuvant ad regnandum. 7. postremo donec vincerentur.Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit. cum illi apud inferos causas suas agant? Utrum bonas an malas. aut infideles dii sunt. non parum adiuti sunt illi gladiatores: servilis condicionis vincula ruperunt. sed dii ab aliis diis forte vincuntur. eadem est etiam ista. tres duces habuerunt. quod suggessit libido fecerunt. qui suos deserunt et ad hostes transeunt (quod nec homo fecit Camillus. Italiam latissime et crudelissime vastaverunt 6. nec beneficium deputandum est. permansit hoc regnum. non dii ab hominibus. 6. qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui. quasi peritiores fabros imperii construendi atque servandi. Tam diu autem perseveravit. numquidnam mortui sunt. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste vel transitus vel fuga. Trogus et Iustinus testes sunt Ninum finitimos primum subdidisse. oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt. atque inde rursus ad Persas. verum etiam breviter scripsit historiam. fines imperii tueri magis quam proferre mos erat. quoniam singuli quique cito moriuntur. mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo. ut ex parvo et contemptibili latrocinio pervenirent ad regnum tantis iam Romanis viribus arcibusque metuendum. inquit. Qualibet autem fide rerum vel iste vel Trogus scripserit (nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt). Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere. quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum compararunt. Aut si proprios habuerunt Assyrii. Quid enim interest eorum. non parvo negotio devitandae ingentis cladis oppressit. Domitis igitur proximis cum accessione virium fortior ad alios transiret et proxima quaeque victoria instrumentum sequentis esset. alios tunc colebant deos. constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum 8. quam tamen postea oblitus iniuriae. sed spectata inter bonos moderatio provehebat. Non itaque deos suos debuit colere civitas magis quam alios. quod post eorum mortem Romanum tantum crevit imperium. usi voluptatibus quibus voluerunt. Iustinus. intra suam cuique patriam regna finiebantur. quaero quorum. Et paulo post: Ninus. cum inter se belligerant. a quibus adiuvarentur sui. quo Ninus regnare coepit. quas Ninus domuit et subegit. Sin vero etiam ipsa brevissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt. qui Graecam vel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum. quas pro sua quisque parte suscipiunt. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit. graviter timuit. fugerunt. memor patriae a Gallis iterum liberavit). qui sunt quarumque proprii civitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias. Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt. quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis. aut si. quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? Dii nihil potuerunt ad imperia augenda.

hunc Varro credit etiam ab his coli. sed alio nomine nuncupari 13. cuius praepositura parvulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuvaret in bello. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum. Forculum foribus. quod tam diu conservatum est. 9. frumentis vero collectis atque reconditis. florentibus frumentis deam Floram. isti attendant speculum suum. sed rura deae Rusinae. cum vero iam essent super terram et segetem facerent. deam Hostilinam. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cloacinae tribuere aut Volupiae. collibus deam Collatinam. nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua voce vanitatis. vallibus Valloniam praefecerunt. aut Vaticano. Quis enim de hac re novit voluntatem Dei? An plures dii an unus qui et mundus sit (8-13) Quot sint dii rerum naturae servandarum. Cui non sufficere videretur illa Segetia. Cardeam cardini. Limentinum limini 11. geniculis nodisque culmorum deum Nodutum. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus. Quid de Iove dicendum. Nimirum ergo Iovis hoc opus est. qui populis instituerunt simulacra. quae poterat esse. Omissa igitur ista turba minutorum deorum vel aliquantum intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere. erubescant. deam Patelanam. unius Dei veri castum dedignata complexum. qui unum Deum solum sine simulacro colunt. et quia homo est. sed sata frumenta. cum tantae civitatis perversa consuetudine premeretur. quem potissimum vel quos deos credant illud imperium dilatasse atque servasse. ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conservasse Romanum. Physica ratio pensatur de Iove et diis locorum. Quamquam Romanum imperium afflictum est potius quam mutatum. deam Segetiam. qui infantum vagitibus praesidet.. quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perveniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus. quando regnum Assyriis ablatum est. cum folliculi patescunt. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limemque servare. omnino sufficit: tres deos isti posuerunt. cum runcantur. si placet. Haec autem paucissima ideo dixi. nisi regnum. 60 .quod excurrit annos. et similia conqueri. iuga montium deo Iugatino. ut tuto servarentur. 8. sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium. ut tam diu tot gentibus imperaret. ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet. id est a terra auferuntur. quo Roma tam magna facta est. quod hi. Quando ergo Segetia curaret imperium. ut anima misera daemoniorum turbae prostitueretur. aut Cuninae. lactescentibus deum Lacturnum. quae cunas eorum administrat. cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem invenire.. quod nec istis temporibus desperandum est. quamdiu sub terra essent. De isto deo quamvis a poeta dictum convenientissime praedicant: Iovis omnia plena 12. deam Runcinam 10. quae illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt. qui nec ad folliculum spicae. sicut quidem et in ceteris gentibus. quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est afflictione recreatum. si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis vani homines dicerent. nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret. ex tanta deorum turba. quia veteres aequare hostire dixerunt. cui semel segetes commendarent. quae a voluptate appellata est. si ullus in eis pudor est. quae ita suis quaeque adhibebantur officiis. ut spica exeat. cum segetes novis aristis aequantur. quam Romani colebant. ut. quia me piget quod illos non pudet. aut Lubentinae. hoc in alto colle Capitolium. cui nomen est a libidine. Deinde quaeramus. praepositam voluerunt habere deam Seiam. maturescentibus deam Matutam. deam Tutilinam praeposuerunt. Nec omnia commemoro. Quod si ita est. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem volunt: hoc eius indicat sceptrum. ut nihil universum uni alicui crederetur. et metum dempserunt et errorem addiderunt 14. involumentis folliculorum deam Volutinam. cur tam male tractatus est Romae.

cum facta sint utique caelum et terra? Nam hoc quoque in libris suis habent eorum docti atque sapientes 21. aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus. eorum veteres proderent. Quid enim indignum dicitur. Neque de figmentis poeticis. Eamdem Terram etiam matrem deum vocant 24. Eamdem Terram Cererem. qui est natus ex virgine. et ambo isti coniuges et in duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Cur ergo aether datur Iovi. cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos. An uterque utrumque implet. Quis enim ferat. Si enim haec ita essent. aliud Tellurem. inquiunt. ne filio Iunonis et cooperario Minervae facere videamur iniuriam. quae etiam Vesta est.. Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas. Non est ergo ille. alia coniugatarum.. ut vanescat in ancillis eius honorata virginitas? Si enim Vesta Venus est. alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum. Absit autem ut meretrix. antequam eas iungerent viris. suis aris sacrisque veneratos 23.10. sed etiam mater est Iovis. fabularum est ista garrulitas. ita nihil ex igne nascatur. aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent: quid est quod mare Neptuno tribuitur. qui Saturnum colunt. tria potius elementa mundi esse. de quo multi a poeta nobilissimo dictum putant: Deum namque ire per omnes 61 . Quam totam vanitatem aboleri et exstingui utique ab illo oportuit. terra Plutoni? Et ne ipsi quoque sine coniugibus remanerent. si secundum istorum non poeticos. inquiunt. quoniam habet maritum. alterum inferius. soror et coniux. quo modo ei rite virgines a Veneris operibus abstinendo servierunt? An Veneres duae sunt. non quattuor 17. nec inveniunt. ad fabulas redis. aliud aerem. quia et hic aliquas differentias volunt esse atque in ipsa terra aliud Terram. Aut si aetheris partem superiorem Minervam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iovis capite nata sit 18: cur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur. Cur illi etiam Iuno uxor adiungitur. qui universam istam molem ex quattuor vel quot eis placet elementis constructam atque compactam implet et movet. temporis longitudo est. inquiunt 19. sine quibus civitas esse non potest. suis officiis distinctos. ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina. additur Neptuno Salacia. Nam sicut inferiorem caeli partem. inquiunt 16. in aere Iunonem. terram vero tamquam coniugem eamdemque matrem (quia hoc in divinis turpe non est) fecundis imbribus et seminibus fetet. aliud Tellumonem putant. sed sacrorum libros non solum Iuno. Quae ista iustitia est. Tempus ergo colunt. Iuno tenet. quod sit Iove superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Cur non de Iove ipso erga Saturnum iustitia ista servata est? An quia victus est? Ergo pugnarunt? Absit. ut aerem Iunonem subterfusam desuper amplectatur. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore. quod sicut ex virgine. de quo dictum est Iovis omnia plena. sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit 22. modo autem (ne sit necesse per cuncta discurrere) deus unus. et ideo illi virgines solere servire. et haec duo elementa coniuncta sunt. ut singula deorum coniugia dividerentur singulis elementis. aliquando Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere. Ecce fabulis non credatur et de diis meliora sentiantur: cur ergo non data est patri Iovis. Plutoni Proserpina. modo inde suas partes sorori et fratribus cedat. modo sit aether. una virginum. una virgo. Aqua vero sive superior sive inferior utique aqua est. cum ista filia non sit amborum. ut iam poetae tolerabiliora confingant. in aethere accipimus. puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esse quam terra quantalibet diversitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor vel tribus elementis corporeus completus est mundus: Minerva ubi erit? Quid tenebit? Quid implebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est.de Iove et diis addictis colendis moribus atque pueris. inquiunt 20. . etsi non sublimior. Nunc vero omni modo affirmaverunt aliud esse aetherem. Quodlibet igitur physicis rationibus et disputationibus asserant 26: modo sit Iuppiter corporei huius mundi animus. et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. quod. 11. si aliquam partem implet et Iuno. eamdem etiam Vestam volunt 25. id est aerem. Rursus. et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos. nisi contestatissime probaretur) haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem instituta sunt eorundem deorum. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique virgo. si caelum est ille et illa terra. id est in gremium telluris aut terrae. nobis suscensere. altera mulier? An potius tres. quod talia dicimus de diis eorum. cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint. quae dicatur Soror et coniux 15? Quia Iovem. qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et (quod esset incredibile. et sibi non suscensere. alterum superius. modo totum simul cum aere sit ipse caelum.

quae sunt innumerabilia. haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi (non enim omnia dicenda arbitratus sum). Si autem sola animalia rationalia. in diva Potina potionem ministret.. quod calcaverit quisque. si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur. nihil omnino remanere.. et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere. in terra inferiore Proserpina. ipse levet de terra et vocetur dea Levana. stulte dicitur. si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est. si unum Deum colerent prudentiore compendio? Quid enim eius contemneretur. ipse Lucina. et ideo sine controversia deos esse 32. id est homine. cum ipse unus. in Iano initiator. quod non sit pars Dei. vitae atque animae cunctorum viventium pro cuiusque nascendi sorte sumantur. quasi suas virtutes vel membra vel partes. Quid? Illud nonne debet movere acutos homines vel qualescumque homines (non enim ad hoc ingenii opus est excellentia). ut hoc qualecumque numen saltem masculum deum vel a barba Barbatum. isto compendio possent in illo uno omnibus supplicare (sic enim nemo irasceretur. Camena. sed ipse in illis deabus. ipse sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sententias inspirando. in diva Rumina mammam parvulo immulgeat. coleretur. quibus ad nimium actum homo impellitur. ipse sit postremo etiam in illa turba quasi plebeiorum deorum. ipse in aere Iuno. sed quia barbas habet Fortunium nominarent). de pavore infantum Paventia nuncupetur. sicut a nodis Nodutum.vel ipsa ratio rerum humanarum sit. Nam ut alia omittam. velut unius animantis haec tota vita est. de actu Agenoria. quae venit. alia concitari. atque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia. ipse in Iugatino deo coniuges iungat. Minerva in ingeniis 28. quae numerare doceat. de spe. ipse opem ferat nascentibus excipiendo eos sinu terrae et vocetur Opis. ipse sit Mutunus vel Tutunus. Mars et Bellona in bellis. sed suam quaeque pars habet vitam a ceteris separatam. in merce Mercurius. quia in Iove sunt quem colunt. Liber in vineis. multo numerosioribus praeberetur. in sideribus sol et luna et stellae. qui praetermissi essent. ut ex ipsius anima. quae possunt occurrere cogitantibus. ut deposito studio contentionis attendant. vel certe non Fortunam. Si autem dicitur omnes simul. Strenia dea sit strenuum faciendo. ut sit unum animal constans ex animo et corpore. ut volunt. ipse invocetur et dea Virginensis vocetur. de voluptate Volupia. sicut eis videtur. Venilia. in diva Educa escam praebeat. ipse in vagitu os aperiat et vocetur deus Vaticanus. si praeter alteram irasci altera potest. ut. Haec si ita sunt (quod quale sit. in terra Pluto. in focis domesticis Vesta. praesit fortuitis voceturque Fortuna. qui partum perducat ad diem. praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur Priapus. ipse sit dea Mena. sive sint. quis non videat quanta impietas et irreligiositas consequatur. in divinantibus Apollo. non sit alius. 12. quam multis aedes non construant. quia rumam dixerunt veteres mammam. sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante. quae canere. quo modo bestias ab eius partibus separent. ipse praesit nomine Liberi virorum seminibus et nomine Liberae feminarum. quid infelicius credi potest. Saturnus in tempore. non vident quam multos non colant. ut quidam volunt 30. Si igitur irascuntur. hi omnes dii deaeque sit unus Iuppiter. qua vivificatur tota ista moles.Terrasque tractusque maris caelumque profundum 27. ipse dea Iuventas. dea Stimula nominetur. . et cum virgini uxori zona solvitur. aras non statuant. non metuunt paucis placatis toto caelo irato vivere? Si autem stellas omnes ideo colunt. dici autem sine verecundia non possunt. in fabrorum fornace Vulcanus. cum in illo uno nemo contemneretur) potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis. de stimulis. nondum interim quaero). partes Dei esse contendunt: non video quidem. quid perderent. partem Dei calcet. Diana in silvis.. potuisse offendi. quibus eum placet esse mundi animum 31. ne praetermissae sive neglectae partes eius irascerentur: non ergo. Quod si ita est. 13. quae sententia velut magnorum multumque doctorum est. sicut sunt homines. in Termino terminator. cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit. Nulla quippe illarum praetermitteretur. ipse sit Diespater. qui haberet omnia. qui non singillatim coluntur. An Iuppiter ipse mundus vel eius animus. quae a parturientibus invocetur. quae adultos barba induat (quos honorare noluerunt. Numeria.. si totus mundus est Deus. qui est apud Graecos Priapus 29: si non pudet. ipse in mari Neptunus. ipse sit et Fortuna barbata. in inferioribus etiam maris ipse Salacia. quae omnes continet deos. ipse cunas tueatur et vocetur <dea> Cunina. et alia placari. cum dicunt omnia sidera partes Iovis esse et omnia vivere atque rationales animas habere. quae fata nascentibus canunt et vocantur Carmentes. id est totum ipsum Iovem. quae post praetextam excipiat iuvenalis aetatis exordia. ipse in aethere sit Iuppiter. quam praefecerunt menstruis feminarum. omnia ista partes eius sive virtutes eius. Ceres in frumentis. quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putaverunt et singillatim sacrificandum. quam Dei partem 62 .

dii coluntur. publice illam suscipere noluerunt. quae faciebat iniuriosos. 15. his omnibus diis et deabus publica sacra facere susceperunt. cur non etiam ipsum regnum aliquis deus est? Cur enim non ita sit. nec alter irruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augeri. sed omnes colendos. et invenietis requiem animabus vestris 36. quae gentes non subditae remanerent? Quae regna non cederent? An forte displicet bonis iniquissima improbitate pugnare et finitimos quietos nullamque iniuriam facientes ad dilatandum regnum bello spontaneo provocare? Plane si ita sentiunt approbo et laudo. an potius ita significatum est. etiam Iove vacante vel aliud agente. nullum eorum esse partem cuiusquam. An Victoria ipse sit Iuppiter. quae possent beneficia eius putari. ut ait Pomponius 34. quos vult esse victores? Hac dea favente et propitia. 14. id est nimis desidiosum et inactuosum. etiam feriato Iove crevit imperium. si non lapis in Capitolio. sibi quemque vivere. Hic primum quaero. quoniam mitis sum et humilis corde. Sed quia peius esset. si quies et iustitia finitimorum contra se bellum geri nulla provocaret iniuria ac sic felicioribus rebus humanis omnia regna parva essent concordi vicinitate laetantia et ita essent in mundo regna plurima gentium. impias atque omnino damnabiles quis ferre possit. sed verus Rex regum et Dominus dominantium 33 cognosceretur atque coleretur. numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam cooperatam videmus. Iniquitas enim eorum. non iniqua. quae faceret quietum. cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant omnes deos suas habere vitas. regnum adiuvit ut cresceret. Quorum Iuppiter quia rex praesidet. ideo non incongrue dicitur etiam ista felicitas. cum puer vapulat? Iam vero partes Dei fieri lascivas. deam Murciam. ipsum credo ab eis putari regnum constituisse vel auxisse Romanum. Quid de dea Quiete sit dicendum. sicut appellatur illa Victoria. iniquas. cum deos singulos singulis rebus et paene singulis motibus attribuerent. Nam si hoc ipse non fecit. cur non et victoria munus eius habeatur? Quod profecto haberetur. Utrum indicium fuit animi inquieti. quae faceret strenuum. quod. Cur autem et iniquitas dea non sit vel externarum gentium. quia tam multi sunt. nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis. ipsi pro suis partibus invocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem. Aut si regnum munus est Iovis. Romani imperium tam magnum adquirere potuerunt. Mala vota sunt optare habere quem oderis vel quem timeas. Quas enim hic partes Iuppiter haberet. qui cognosci et coli possunt. si Victoria dea est? Aut quid ipso Iove in hac causa opus est. non impia. Victoria eadem bella feliciter terminat. cum aedem haberet extra portam Collinam 35. Miror autem plurimum.vapulare. Videant ergo ne forte non pertineat ad viros bonos gaudere de regni latitudine. cum ea. vocaverunt deam Agenoriam. si Pavor et Pallor et Febris dii Romani esse meruerunt? His igitur duabus. Sed procul dubio felicitas maior est vicinum bonum habere concordem quam vicinum malum subiugare bellantem. ut essent cum quibus iusta bella gererentur et augeretur imperium. si Victoria faveat sitque propitia et semper eat ad illos. ut sunt in urbe domus plurimae civium. ut iniuriosi iustioribus dominarentur. a quibus non colitur. ut omnes non possint. sed daemoniorum. "Quietem" vero appellantes. quem alium deum opus tam magnum potuisse aggredi credant. 16. cum quibus iusta bella gesta sunt. quod utique parvum esset. Proinde belligerare et perdomitis gentibus dilatare regnum malis videtur felicitas. id est aliena iniquitate et dea Victoria. qui illam turbam colere perseveraret non plane deorum. quae praeter modum non moveret ac faceret hominem. ut possit esse quem vincas. quae ad agendum excitaret. dum bellorum causas iniquitas excitat. quae ad agendum ultra modum stimularet. murcidum. Si ergo iusta gerendo bella. dii vocantur. bonis necessitas. deam Streniam. An dii Romanorum imperio augendo faverint (14-34) Cur augendo imperio plures dii si Victoria faverit. deam Stimulam. cum omnes occupati sint officiis et operibus propriis. 63 . si Regnum etiam ipse appellaretur. Augendo imperio bellum est iniustum et si Victoria terminetur. dii habentur. eum quietem habere non posse? Ad quam vocat verus Medicus dicens: Discite a me.

aram meruit. Tantum sane huic velut numini tribuunt. non quae meritis venit. iustitiam. cuius consilium occultum esse potest. felicitas autem si mala fuerit. multis fuerat praeferenda. temperantiam 40. inquiunt 38. quod a matronis dedicatum est et appellata est Fortuna muliebris. Fuit enim Fortuna loquax et muta Felicitas. 18. sed iterum. etiam locutum esse memoriae commendaverint atque dixisse non semel. Iovem igitur de omnibus rogarent. Nam cum sint et alii plurimi simul. hoc est uno tempore. non fortuito venit. Quid diversae aedes. numquid. ut non ipsae. in partibus iustitiae fides est maximumque locum apud nos habet. Aut certe istam mali colant. prudentiam. An et ipsam. 20. non veris attribuenda numinibus. ut prosit. his aliud. Nam si victoria dea est. quam boni habent praecedentibus meritis. Non enim. An forte dicunt. quam Fortunam vocant. Ipsa ergo sola coleretur. aliquando mala? An forte quando mala est. quibus dea possit Felicitas invitari. semper est bona? Ipsa est ergo Felicitas: cur adhibentur diversa nomina? Sed hoc ferendum est. sine ullo examine meritorum fortuito accidit hominibus et bonis et malis. Si autem suos cultores discernit. quod illa dea locuta est. Sed cur et Fides dea credita est et accepit etiam ipsa templum et altare? Quam quisquis prudenter agnoscit. dea non est. et omnis falsorum deorum turba vanescet. si dea est et sub illo rege est. habitaculum illi se ipsum facit. hoc est bonae fortunae. malae fortunae. sed virilis potius loqueretur. iniquum non potest. iam merita sequitur. Quae deae sint Virtus et Fides. ipsa ab illo impetretur.17. hoc alii philosophi. qualia si poetae fingerent atque a nobis exagitarentur. quod eam rite matronae dedicaverint 39. quae fortuito accidit. sed in templis colebant. Certe omnes deos utriusque sexus (si et sexum habent) non nisi bonos existimare debemus. felicitas non erit. quod et Fortuna dea putatur et colitur? An aliud est felicitas. quae nulla substantia est. non saltem muliebris. fortuna non est. sed donum Dei est. si fortuna est. solet enim et una res duobus nominibus appellari. nisi ut homines recte vivere non curarent conciliata sibi Fortuna. fortitudinem. sed de illo vero Rege saeculorum. quid boni non esset? Sed quid sibi vult. Ubi enim ipsa esset. sacra congrua persoluta sunt. ut simulacrum eius. Ubi est definitio illa Fortunae? Ubi est quod a fortuitis etiam nomen accepit? Nihil enim prodest eam colere. quae dicitur bona. diversa sacra? Est causa. quae dea est. ut suos cultores plerumque praetereat et suis contemptoribus haereat? Aut si aliquid proficiunt cultores eius. fortuna vero. ut ab illa videantur et amentur. Quid. quae ita caeca est passim in quoslibet incurrens. Virtutem quoque deam fecerunt. putarentur tantum miraculum muliebri loquacitate finxisse. ut in verum credatur Deum? Sed cur non sufficerat Virtus? Nonne ibi est et Fides? Quando quidem virtutem in quattuor species distribuendam esse viderunt. hoc excellentes rei publicae populorumque rectores. Quo modo ergo dea Fortuna aliquando bona est. quo voluerit. et victoriae iungitur vel maritus vel frater vel filius? Talia quippe isti de diis opinati sunt. quo misisset Victoriam. ei uni tantummodo supplicarent. illis aliud? An illa. Iuppiter mittit? Colatur ergo ipse solus. aliud fortuna? Quia fortuna potest esse et mala. qui nolunt habere merita. responderent isti ridenda esse figmenta poetarum. Quod quidem si verum sit. sed in malignum daemonem repente convertitur? Quot sunt ergo deae istae? Profecto quotquot homines fortunati. Unde autem sciunt illi quid sit fides. quicumque scimus quid sit. Hoc Plato dicit 37. mirari nos non oportet. 19. Et nunc quia dea non est. sed Angelum suum et faciat vincere quem voluerit. unde etiam Fortuna nominatur. quod iustus ex fide vivit 41. Quo modo ergo bona est. simul et bona esset et mala. ut quid aliud. si ipsa esset. quae quidem si dea esset. quod et Felicitas dea est? Aedem accepit. quorum artes atque versutias hinc potius isti advertere debuerunt. cuius primum et maximum officium est. quae sine ullo iudicio venit et ad bonos et ad malos? Ut quid autem colitur. posset ei audere resistere et suam potius facere voluntatem. quia felicitas illa est. Sed illos miror appetitores 64 . non enim potest ei iubenti et eam quo voluerit mittenti Fortuna resistere. quod deam victoriam Iuppiter mittat atque illa tamquam regi deorum obtemperans ad quos iusserit veniat et in eorum parte considat? Hoc vere dicitur non de illo Iove. quod mittat non Victoriam. Non enim malignis daemonibus etiam sic difficile est fallere. quem deorum regem pro sua opinione confingunt. quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si Fortuna loquitur. quae simulacrum dedicaverunt. a quo solo dari potest. Insaniunt mulieres Fortunae muliebris. et tamen se ipsi non ridebant. An Felicitas et Fortuna deae sint. diversae arae. cur non deus est et triumphus. et quoniam et istae singulae species suas habent. cum talia deliramenta non apud poetas legebant.

unde modo non agitur. ut non accederet. quod Graece dicitur virtus. non ipsae sunt deae. si fides dea est. Sed si virtus non nisi ad ingeniosum posset venire. Felicitas maxime invocanda quia ab ipso Deo est. ut mimi 65 . si autem dea est. id est acutos faceret. Quem deum isti si haberent. quem ducem. habenti felicitatem. sed vivere omnino neminem posse. inveniant si possunt aliquid. conferret hoc parentibus eius cultoribus suis. deae Pecuniae. Quare prudentia. quem adiutorem assumere. et maxime ipsi divae Fructeseae. si sciatur quam quisque Deus vim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. Sed in illa una virtute et fides est et pudicitia. a quo quid utensile petere possit. cum pro exercitu se voverunt? Si tamen his omnibus vera inerat fortitudo 42. sed Dei donum est. sed vanitas facit. Quid opus erat parturientibus invocare Lucinam. quae adfuit Decio patri et Decio filio. cuius partes ceteri dii putantur. cum se pro patria in abruptam terram praecipitem dedit. inquit. ut vincerent. non solum bene parerent. propter hostes depellendos diva Pellonia. Hoc etiam alia similitudine affirmat dicens. ut pecuniosi essent. si ignoret quisnam sit faber. si bonum aliquid est latitudo regni atque diuturnitas. vel facillime pellerentur. quibus similiter aedes et aras dedicare potuerunt? Cur temperantia dea esse non meruit. ut spinas ex agris eradicaret. sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes. etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas. haec enim veri Dei munera sunt. ut bene coniugarentur. deae Cuninae iacentes. Abeonae abeuntes. quae tamen extra in aedibus propriis altaria meruerunt. et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium. deo Volumno et deae Volumnae. quae adfuit Curtio. quod pro ingenti beneficio Varro iactat praestare se civibus suis. ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt. ut eis ingeniosi filii nascerentur. nec dea Robigo. quia non solum commemorat deos. cum dexteram porrexit in flammas. cui virtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda complectitur virtus. nec solum ad bona capienda quisquam alius. Quid ergo erat necesse propter haec bona vel animi vel corporis vel externa tantam deorum turbam colere et invocare (quos neque omnes commemoravi. cum virtus omnia se cum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque vivendi virtus a veteribus definita est 43. non deas? Si autem putatae sunt deae. quos coli oporteat a Romanis. Miror autem. Has deas non veritas. deae Menti. deo Vaticano vagientes. quia. sed neque ad depellenda mala quaereretur? Cur enim esset invocanda propter fessos diva Fessona. rogaretur: una Felicitate praesente et tuente vel nulla mala exorirentur. ut honorarentur. quis pistor. vel a Minerva petendum esset. sicut Saturno Iovem. si nescias eum valetudini opitulari atque ita ignores cur ei debeas supplicare. deae Adeonae adeuntes. ut bona vellent. cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est. quare sapientia nulla numinum loca meruerunt? An quia in nomine generali ipsius virtutis omnes coluntur? Sic ergo posset et unus Deus coli. ne faciamus. inquit. 22. hominis alicuius medici nomen formamque nosse. Marti et Bellonae. unde. deo Statilino stantes. cum posset magno facilique compendio una dea Felicitas cuncta conferre. 21. quia et aurea subsecuta est. quae sicut voluerunt pro sua opinatione finxerunt. deae Victoriae. qui catos. cum eius nomine nonnulli Romani principes non parvam gloriam compararint? Cur denique fortitudo dea non est. cum. nomen artis Latinos traduxisse putaverunt 44. nec ipsi potuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos providere). scire quem cuiusque causa deum advocare atque invocare debeamus. si adesset Felicitas. deo Honori.multitudinis deorum. deae Ruminae sugentes. deo Aesculano et filio eius Argentino. quando quidem etiam virtutem consequi felicitas magna est? Varro testis est cuique deo aliquid spectare. ut bene belligerarent. non dea. Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium. Unde ab eo. Quid est ergo. diis agrestibus. omnia optanda felicitas. Verum tamen ubi est virtus et felicitas. quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit. quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti virtutem. ut hoc ei conciliata donaret. ita et patri Argentino et avo Aesculano Aurinum praeponerent. verum etiam dicit quid ad quemque pertineat? Quoniam nihil prodest. quando esset grande periculum? Nec deus Spiniensis. quem doctorem. saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. ideo colebatur. Quid doctrinae vel a Mercurio. ut fructus uberrimos caperent. Si Iuppiter. post argentea. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute et Felicitate tractamus: si felicitas virtutis est praemium. ut bonam haberent mentem. non modo bene vivere. quod Argentinus non genuit Aurinum. quis tector. diis nuptialibus. quid opus erat deo Catio patre. quae adfuit Mucio. quia prius aerea pecunia in usu coepit esse. ad eamdem pertinet felicitatem: cur non intellectum est dona Dei esse. propter aegros medicus vel Apollo vel Aesculapius vel ambo simul. cur non dicatur et virtutem ipsa conferre. eo modo nulli dubium esse asserens ita esse utilem cognitionem deorum. quare aliis tam multis deabus iniuriam fecerint praetermittendo eas. ut haec daret. Ex eo enim poterimus.

quae illis regem fecerat Iovem. Martem. Non enim quispiam resisteret Felicitati. si hanc deam propitiam non haberet.. Aut si non cederent. de hac re consulerentur. si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex. ab diis aliis cerneret praeoccupatum. Nemo enim dubitat facile inveniri hominem. qui se nolit esse felicem. ut ipsum verticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. hominibus colendum doceret? Felicitas recens dea. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret.non tribuit Romanorum reipublicae felicitatem. 23. per augurium quaesivit. Ipsi ergo dii si per auguria vel quolibet modo eos posse consuli putant. 23. . Tiberinum. non cultus falsorum tot deorum. ut hoc vix homines doctissimi scirent. Praesente quippe Felicitate omnis pavor et pallor non propitiatus abscederet. atque ideo Capitolium ita constructum est. utrum vellent Felicitati loco cedere. quae posset universa conferre et compendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Cur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Cur ipse Romulus felicem cupiens condere civitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid diis ceteris supplicavit. Sed ipsi etiam. quos dicunt in consilium Iovis adhiberi 46. Quis non huic gratias ageret. nec ut putant. si vera monstraret. quando nihil deesset. si consuleretur. Nullo modo omnino. Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba videre non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse novos Pavorem atque Pallorem propitiandos non introduceret. Magna sane utilitas. inter quos etiam deam Cloacinam.. quot daemoniorum.. cur non vel illustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat.. nisi. qui esse vellet infelix. atque ipsi inde cedere omnes voluerunt praeter illos quos commemoravi. ubi Capitolium constitutum est.solent. Vulcanum. Cur enim non aliquid melius quam ipsi Iovi? Nam quae etiam Iovi regnum nisi Felicitas dedit? Si tamen cum regnaret felix fuit. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum. Faunum. a Lymphis vinum 45. Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum. sed ad contumeliam potius invitata est. ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pavor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum. 1. ubi vera non erat pietas? Pietas est enim verax veri Dei cultus. An forte iuste est indignata Felicitas. 3. Picum. Lucem et quoscumque alios addidit. Solem. quos Selectos vocant 47. Mars. quod neque inter deos Consentes..cui omnes auxilium peterent. Opem. ubi aedes maior atque sublimior Felicitati construeretur. unde omnis boni voti petendum esset auxilium. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum civilium infelicitas subsecuta est. cum rex Tarquinius Capitolium fabricari vellet eumque locum. Deinde quid est hoc. qui se timeat fieri regem. Iuventate contemptus est. . utrum concedere locum vellent Iovi.. qui maiori et regi suo nullo modo cedere loco voluerunt. 23.. nullus autem invenitur. non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi voluntate cessuros. postea deus fieret. quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua 66 ... qui non cesserant Iovi. 4. Iuventatem. et adhuc nemo felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset vera felicitas. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent cives. non id contemptu eius facerent. Terminum.. quod et tam sero et non ad honorem. faceret Iuppiter. Terminus et Iuventas 48. Lunam. Et potior est felicitas regno. et si unum verum Deum. profecto cederent Felicitati.. qui ei dignior aptiorque videbatur. sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. sed crimina colentium? . quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat. sed pulsus aufugeret. ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis. Nam sicut habent eorum litterae. 23. Martem. et optemus a Libero aquam. etiam ipse Iuppiter cederet. cur non ipsa una quae coleretur constituta est. quia multi erant illic. nec inter deos.. si deam istam nosset aut coleret. Iovem. Felicitas constituta est? Templum aliquod ei fieret. quod fieri non potest. Marte. sicut a Termino. quod ei fecerunt tres dii.quia una esset divinitas. a quo essent omnia bona. si forte aliorum aedibus vel altaribus iam fuisset locus occupatus. Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda visa est. Sed (unde nunc agitur) si libri et sacra eorum vera sunt et Felicitas dea est. 2.

quem iam colebant. sicut a bello Bellonam nuncupaverunt. et hoc senserunt homines. Confirmo prorsus a quodam deo. quam possis a se ipsa impetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam loci dignitate debuerunt. . ait Tullius. Sicut enim apud ipsos legitur 49. ut ludi Romani instaurarentur. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis. 25. quorum deorum nomina non inveniebant. non Pomum. quae concordiam. non utique alium vel aliam. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem velit accipere vel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit (habet autem. sed contra instituta maiorum. nomine ipsius Felicitatis inquirerent. Cum ergo ille qui somnio commonitus 67 . Sed postquam Iovi templum insigne ac sublime constructum est. ideo ipsius rei nomine. an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi dii ista suis honoribus exhibenda flagitaverunt. qui panem pictum lingit et ab homine. cuius ea dona sunt. quod audire iam non potest. coluerunt magis quam Iovem. sicut carere non potest fame. et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur.ipsamque felicitatem unius dei esse donum. quia id quod neglectum fuerat factum est. Ista nobis reddita ratione multo facilius eis. Usque adeone. earum rerum nominibus appellabant deos. deorum honoribus exhibentur. serviat uni Deo datori felicitatis.multitudine derelicta coleretur una Felicitas. 26. iste pueri pulchri impudicus amator et raptor. se saltem legisse meminerit.. Si autem felicitas dea non est. qui verum habet. Cui autem sufficit (non enim habet homo quid amplius optare debeat). quorum cor non nimis obduruit. Romani veteres nescio quem Summanum. qui populo spectante ad supplicium duci iussus est. Physica ratio disseritur deos unius dei esse munera. 24. numinibus videlicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. non ipsa quae datur.. quod verum est. ad quem diurna fulmina pertinerent. non Bellum. sed utique ab illo. quam credebant ab illo dari. ut vix inveniatur qui Summani nomen. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum. aliqua vocabula inde flectentes. Inter eorum commemoratur virtutes et miranda facta quod dicam. sicut a segetibus Segetiam. Sic enim carere non potest infelicitate. ubi haec dictitantur cantitantur actitantur. Honor. quia neglectum est aliquid. qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit. illi non sufficiat hic deus. cum felicitas dea dicitur. non Bovem: aut certe nulla vocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur. sed numen illud attenditur a quo felicitas datur. inquiunt. quae ab omnibus petebatur. quem nominant Iovem. Ita. persuadebimus fortasse quod volumus. Sed Fingebat haec Homerus. cladem nisi fieret praenuntiarunt. inquam. quae dat victoriam. munus est Dei: ille Deus quaeratur. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent. qui honorem. ipse colatur. Concordia. eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur. a quo daretur felicitas. cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas. Dii sibi tribui flagitant ludos scaenicos. et sufficit. maiores nostros insipientes fuisse credendum est. quam stultorum hominum multitudo vana sectatur. si dea est): quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere. cui non sufficit munus eius. non petit. inquiunt. obstinatione superbae voluntatis offendens. Non est ipse. neque ipsum Iovem cum tantis iniuriis colendum putarent. sicut a bubus Bubonam. ita Virtus. in quibus et ipsum eorum regem Iovem: quia nomen eius. a qua daretur felicitas. non omnino pecunia dea ipsa putata est. ut Pecunia dicta est dea. quod primo eorum die in quodam scelerato. cui nocturna fulmina tribuebant. qui tam multos colebant deos. quem nesciebant. quae dat virtutem.. atque ita ipsa a se ipsa peteretur. qui eam dare possit. Dei dona deos sibi faciens et ipsum. atrociter imperarunt. eum appellare voluerunt. quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. severissime vindicarunt. non deos 50? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi. ut haec nescirent munera divina esse. quas ab eis sentiebant dari. satis ergo indicarunt nec ab ipso Iove dari posse felicitatem. Victoria. et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos 51. uni supplicaretur. placatos se esse monstrarunt. sicut a cunis Cuninam. quoniam. non Segetem. ignorabant. unius templum frequentaretur a civibus qui felices esse vellent. Illi. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem. non Cunam. non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis. Libet autem eorum considerare rationes. <sicut> a pomis Pomonam. Iste alienarum dicitur adulter uxorum. quorum esset nemo qui nollet. inter res divinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum.. Merito displicuit viro gravi divinorum criminum poeta confictor. quae dat pecuniam. Cur ergo ludi scaenici. in senatum nuntiaret. propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit.

quam si de illis vera dicerentur. quod habeat aliqua supervacua. sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt 57. credatur ei expedire quod fallitur. Iam vero si adversus eos Iovem interpelles. Iovem ipsum converti in bovem aut cycnum. honorabilius digniusque coluerunt. alterum a philosophis. si potes. quod multa de diis fingantur indigna. tertium a principibus civitatis. ne talia sibi iubeant exhiberi. ne tales honores diis immortalibus deferant. immineret. maxime ob eam causam. si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur. turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam. ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. Si illud fingebatur. continuo valetudine. cum alium faciant furari. Graecis potius donum tam grande conferrent. si non faceret. qui talibus placantur. quo confugiat liberandus infirmus. Primum genus nugatorium dicit esse. Praeclara religio. agebant. 27. quod maior ei poena. Haec pontifex nosse populos non vult. placebant. inquit. homine abiectior? Iste daret felicitatem. qui eos in huiusce modi rebus divinis. prava docent. Tertia nocte dictum est homini. O Scaevola pontifex maxime. quae prolata in multitudinem nocent? "haec. et ipsos scaenicos non turpes iudicaverunt. in morbum incidit acrem et horribilem. qui tam infeliciter colebatur. quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? Dii augere imperium non potuerunt. subditos homines malignis daemonibus. aliqua etiam quae obsit populis nosse. proditur enim ab doctis. quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iovem nuncupatis. Sic ergo et regnum invito quidem Deo vero nullo modo habere possent. quod homines fuerint et humana condicione defecerint". dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet. praecipe populis. Romanum imperium augere et conservare potuissent. si de illis ista fingantur. de quibus impune finguntur. Quod dicere etiam in libris Rerum divinarum Varro ipse non dubitat 56. nisi diabolo serviretur? Itane iste Romanum conderet dilataret. secunda nocte hoc idem rursus severius imperatum est: amisit filium. tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis. quibus instigantibus ista iussistis. conservaret imperium. daemones sunt. Quis non videat. nam falsa esse non putat. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani. quovis Romano. quod verus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra 55. Nullo igitur modo dii tales. Pollucem. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iovem turpissimi histriones cantabant. eo illi fit a vobis maxima iniuria. cui talia displicebant. quia non fecit. quod non ibi reperiatur atque ab deorum natura longe absit. vi compulsos esse exhibere talibus diis. quando et a morsibus poetarum. quibus deos dilacerari videbant. a quo regitur totus atque administratur hic mundus. Relatum est in litteras doctissimum pontificem Scaevolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis. De supervacuis non magna causa est. Expedire igitur existimat falli in religione civitates. quamvis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream. alium adulterare. et sic omnia quae retexere piget. eisdem litteris non tacetur: quia sic videlicet deos deformant. Quid aliud? "Quod eorum qui sint dii non habeant civitates vera simulacra. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum 53. Tum vero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit atque in lectica allatus est in senatum: expositoque somnio. diis vero istis falsis et multis ignoratis sive contemptis atque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum 68 . qui sanum sapit. ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari 52. Hoc enim si possent. Cum etiam sic non auderet. hoc est ludis scaenicis. victas duas a Venere Troiam evertisse. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis importastis ista pontifices: deos ipsos roga. si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum. qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. infelicius irascebatur? Scaevola simulacra reiciens tria esse deorum genera dicit. pedibus suis sanus abscessit. non esse deos Herculem. ille irasceretur. Castorem. secundum non congruere civitatibus. sic item aliquid aliter turpiter atque inepte dicere ac facere. Aesculapium. ut nec bonis hominibus comparentur. Saturnum liberos devorare: nihil denique posse confingi miraculorum atque vitiorum. Poeticum sane deorum genus cur Scaevola respuat. sed eam potius iniuriam ferre non possunt. maior est deorum iniuria. Sed non te audiunt. quando coleretur. vel potius accusantur honoribus.erat postero die iussa facere non ausus esset. si per eorum sollemnia non agantur. et nisi ita coleretur. Quae sunt autem illa. ludos tolle. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda. quae recto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur. se non subtraxerunt. et cum veritatem qua liberetur inquirat. recepta. 28. solet enim et a iuris peritis dici: superflua non nocent 54. ut cum aliqua concumbat. deam homini nubere.

Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt vanitatis. sed contra consuetudinem civitatis. Vano igitur augurio deus Terminus non cessit Iovi. Tullius fabulis et simulacris indignatur. Persarum concessit imperio 58. a quo mitterentur sancti viri et veraciter pii. Cicero augur irridet auguria et irridet homines corvi et corniculae vocibus vitae consilia moderantes 61. plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse videatur. Ita evacuata est pulchritudo auspiciorum. quantumcumque haberent. Aliud est enim non cessisse. cessit etiam Iuliani temeritati et Ioviani necessitati 59. ad religionem vero. nisi placito pacis illic imperii fines constituerentur. Ille namque tres provincias nobiles. exhibendum putabant: Servientes. cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parte defenderent. accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias. sed daemoniorum. quae ipse secundum Stoicos videtur docere: Non enim philosophi solum. Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. ut inde nullus evaderet undique hostibus incursantibus militem imperatoris morte turbatum. indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem. hoc est versus in fugam. ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis ratio sit tracta ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. nec solum. et post haec acciperent sempiternum. iuventutem etiam Romanam propter deam Iuventatem nemini esse cessuram. Quamquam haec si vera sunt. 29. 30. sed quo modo id possit non invenire? Si enim a 69 . non quidem tanto detrimento. quod dii cesserint Christo. coniugia. quia et ipsi. Armeniam. Quis non intellegat eum conari. sive hic haberent sive non haberent. nemini locum quem teneret daturam. Falso auspicia vaticinata Romanos numquam cessisse. inquit. et gens Martia superantibus atque irrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est. parum valebant. superstitiosi sunt appellati 63. ut ait Apostolus. Nec vero. Martiam gentem. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui. creaturae potius quam Creatori. Viderunt haec intellegentiores gravioresque Romani. significatum est. salvis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. quantum concesserat Hadrianus. non habent omnino quid timeant. sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium. ubi hodieque persistunt. Nam et perturbatis animis inducuntur. Non enim confessuri sunt. nam qui totos dies precabantur. indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis ita loquens: Videtisne igitur. antequam denique ista scriberentur. qui Iovi cedere noluerunt. ut sibi sui liberi superstites essent. genera praeterea. quo Inventas illa non cesserat Iovi. qui Deo debetur. qui cessit Hadriani voluntati. qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Iovi. ut fabulae ferunt.haberent. quae de libris eorum proferimus. summaeque levitatis 62. inquit. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani voluntate mutati sunt termini imperii Romani. non deorum. falsumque ostendit auspicium. et cum ipse superstitiones ex natura rerum velut physicas et philosophicas inserat. remansit contra Iovem contumacia. cognationes. id est Romanam. Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum. quibus alimonia portabatur. ut deus ille Terminus. sed etiam (ut cum Titanis aut cum Gigantibus) sua propria bella gesserunt. omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt. naturae tamen rerum sub unius veri Dei regimine atque imperio constitutae religiosum cultum. sed media tamen compositione defixi. qui omnia esse contendit incerta. dii bellis proeliisque caruerunt. Disputat apud eum Quintus Lucilius Balbus in secundo De deorum natura libro. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat. dum consuetudinem civitatis timet. quae daemonicis ritibus fuerat obligata. Huius Dei veri erat auxilium necessarium. Receptis quoque alio tempore provinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit. ut eum auspicia ista pro adversario ponerent. Sed iste Academicus. Assyriam. inquiunt. qui est benedictus in saecula 60. aliud unde cesseras redisse. ut falsae a viventibus tollerentur. Nam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt. religionem laudare maiorum eamque a superstitione velle seiungere. aliquotiens Romanus exercitus fusus est. qua exercitus destitutus mox etiam ipso hostili vulnere exstincto in tantam est redactus inopiam. cui non cedere pulchrum esset. Mesopotamiam. Martem et Terminum et Iuventatem nec Iovi regi deorum loco cedere voluisse? Sic enim. Sed antequam Christus venisset in carne. et immolabant. et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem civitatibus in angustum fuerant coartati. quando Iulianus deorum illorum oraculis deditus immoderato ausu naves iussit incendi. qui pro vera religione morerentur. etiamsi illa vana esse sentiebant. ut apud Homerum. quod paulo ante commemoravi. Et formae enim nobis deorum et aetates et vestitus ornatusque noti sunt.

quae ipsam quoque animam condidisset. motu ac ratione mundum gubernantem. quis non videat quantum propinquaverit veritati? Si enim aliquid contra vetustatem tanti posset erroris. Deum verum esse sentiret. implicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores atque cultores. 31. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur. qui nolunt advertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum Spiritus impertiti.. sed etiam ipsi vulgo despicienda viderentur. Dicit etiam de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. nec dubitat eum locum ita concludere. per altissimam Christi humilitatem. qui. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. eos civitatibus suis et metum dempsisse et errorem addidisse. ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam in vetere populo esset. 2. aliter existimare populum expediat. quod hi soli ei videantur animadvertisse quid esset Deus. Quid ipse Varro. non caelo et terrae sicut iste disputat. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. Dicit etiam idem auctor acutissimus atque doctissimus. debere si dicit. implicat et ipsum. Veteres regendae reipublicae plures deos invenerunt. a quo mundum crederet gubernari. tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset. numquid et illi. et ad eum finem illa scribere ac perscrutari. qui et deceptores et deceptos pariter possident. sed animae quoque est effector et conditor). ut naturam potius incommutabilem. ac per hoc. quem dolemus in rebus divinis ludos scaenicos. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam. quaecumque tales viri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt. nisi 70 . Quod vero non ait "errorem tradiderunt". . ut. acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere. et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. Quapropter cum solos dicit animadvertisse quid esset Deus. nec quod in hac disputatione disertus insonat. quantolibet eloquio se in libertatem nitatur evolvere. Varro vulgi consuetudinem suscipit. per fidem martyrum pro veritate morientium et cum veritate viventium non solum in cordibus religiosis. atque in tam proximo inventus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur. sed "addiderunt:" iam utique fuisse etiam sine simulacris vult intellegi errorem. Ego ista conicere putari debui. quas iste Balbus velut balbutiens vix reprehendit. verum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum servitute subvertit. quae non modo vulgo scire non sit utile. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos. 31. nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi. cum ad deos colendos multis locis velut religiosus hortetur. quae civitatem Romanam instituisse commemorat. per quos civitates et populi regerentur. necesse habebat ista venerari. inquit. qui eum crederent animam mundum gubernantem. qui instituerunt (quod iste reprehendit) deorum simulacra diversa aetate et veste distincta. Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. tametsi falsa sunt. castiusque existimat sine simulacris observari religionem. 1. deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur. ut dicat. posuisse. ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret. quod eum diceret esse animam. id est veteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. Quibus verbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia. Agamus itaque Christiani Domino Deo nostro gratias. non potius et animae Creatorem. nisi tacerentur. confiteri ea potius occulta Dei voluntate compulsi sunt quam persuadere conati. mutire auderet in populi contione. ut tradita est. ad eos redarguendos proferuntur.etsi uni Deo cultus exhibendum intellegat. mansisset. sed etiam. unum Deum colendum fateretur atque suaderet. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur. etsi nondum tenebat quod veritas habet (Deus enim verus non anima. qui totos dies precabantur et immolabant. 32. qui has superstitiones. quae non sibi tantum contemptui essent. si eam civitatem novam constitueret. sed ei qui fecit caelum et terram. prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. quamvis non iudicio proprio.. Hic certe totum consilium prodidit velut sapientium. nisi evidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse vera. Haec cum ita sint. per Apostolorum praedicationem. Quod utique non aliam ob causam factum videtur. Quod si adhuc. profecto et unum deum. ut potius eos magis colere quam despicere vulgus velit. qui primi simulacra deorum populis posuerunt.maioribus illi sunt appellati superstitiosi. et sine simulacro colendum esse censeret. castius dii observarentur 64.

quem ad modum hoc fuerit tanto ante prophetatum. 71 . quos colendos Romani antea crediderunt. quamvis nondum in manifestatione praedicantibus. 4. et in quibus Dei donis esset vera felicitas. ipse dat regna terrena et bonis et malis. hoc modo eos civili societati velut aptius alligantes. cui tamen ordini temporum non subditus servit. nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit. populum suum in Aegypto de paucissimis multiplicavit et inde signis mirabilibus liberavit. Nec consecraverunt aliquam deam Manniam. tamen feliciore mansissent. intellegentibus et tunc spiritalibus. quae vana esse noverant. sine tot diis puerilibus educati sunt. Et si non in eum peccassent. sic et homines principes. De argumento. Sine Segetia segetes. quando earum partus. et prorsus omnia. sed imitari etiam daemones. sine diis coniugalibus coniugati. 34. et hic dandus huius prolixitati modus. sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit: felicitatem vero non dat nisi bonis. sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis. Nec Lucinam mulieres illae invocaverunt. quia Deus est. De geminorum simili dissimilique valetudine. non in multorum falsorum. luci templa evertuntur et sacrificia prohibentur. sed Dei sui munus habuerunt. possidere non possunt. non fortuna. cum legeretur in nostris. Et hoc est sacramentum veteris Testamenti. 2. sine invocatione Neptuni mare transeuntibus divisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt. sine Educa et Potina escam potumque sumpserunt. sine Cunina in cunis fuerunt. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis. non sane iusti. ut. Sicut enim daemones nisi eos. Iam quod sequitur in volumine sequenti videndum est. in ipsius unius Dei esse posita potestate. Sine dea Rumina suxerunt. pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplicandum putarunt. sine cultu Priapi coniugibus mixti. et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore. quod ex rota figuli Nigidius mathematicus adsumpsit in quaestione geminorum. quos fallendo deceperint. ubi occultum erat novum. impia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo. quia solus est verus Deus. Causam Romani imperii omniumque regnorum nec fortuitam esse nec in stellarum positione consistere. mella sine Mellona poma sine Pomona. Deus igitur ille felicitatis auctor et dator. Quis autem infirmus et indoctus evaderet simul fallaces et principes civitatis et daemones? Summus Deus vera felicitas. ab uno vero Deo multo felicius acceperunt.quia hominum velut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere et in eo ipso non solum colere. notissimo sibi. ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare volentium manibus ipse servavit. religionis nomine populis tamquam vera suadebant. quo similiter subditos possiderent. possunt et non habere et habere regnantes. sed daemonum similes. De Esau et Iacob geminis multum inter se morum et actionum qualitate disparibus. et quae illis temporalibus rebus significaretur aeternitas. quibus maxima est fallendi cupiditas. ea. 7 LIBER V BREVICULUS 1. illius unius veri Dei providentia est. 3. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt. non eam tamen deam. quod deorum falsorum usquequaque simulacra arae. 33. ne forte. sine Bubona boves. quibus solis inhiant qui meliora cogitare non possunt. de codicibus eorum probetur. Hanc enim possunt et non habere et habere servientes. Unus Iudaeorum populus uni Deo servivit. neque hoc temere et quasi fortuito. a nobis putaretur esse confictum. ubi nemo iam serviet. Nymphas Lymphasque coluerunt. ne eius cultores adhuc in provectu animi parvuli haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. quod illic promissa et dona terrena sunt. quae tamen plena in ea vita erit. quando de caelo manna sumpserunt. ut miris modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret. et sine victoria quidem non vicerunt. Itaque ut cognosceretur etiam illa terrena bona.

De fide ac pietate Theodosii Augusti. Tam turpiter servire virtutes humanae gloriae quam corporis voluptati. quo uxor ducitur quove in agro aliquid plantatur aut seritur. De his. in quo Radagaisus rex Gothorum. a quo est omnis potestas et cuius providentia reguntur universa. quoniam iustorum gloria omnis in Deo sit. quas Constantino imperatori Christiano Deus contulit. 15. Romanum regnum a Deo vero esse dispositum. 19. 26. De prosperitatibus. De universali providentia Dei. 20. 17. 22. ut Deus verus. 25. 11. 18. Quo fructu Romani bella gesserint et quantum his quos vicere contulerint. cum sit vitium. Quibus moribus antiqui Romani meruerint. De geminis disparis sexus. eorum augeret imperium. 8. LIBER QUINTUS UTRUM RERUM GESTARUM RATIO SIT AN NON Quae de fato aut ratione praemittantur in rebus humanis pensandis (1-11) 72 . cuius legibus omnia continentur. 16. De mercede temporali. 10. . qui. 13. Quibus modis convincantur mathematici vanam scientiam profiteri. ob hoc virtus putatur. De mercede sanctorum civium civitatis aeternae. si aliquid fecerint pro dilectione patriae aeternae. 23. De electione diei. An voluntatibus hominum aliqua dominetur necessitas. Quo inter se differant cupiditas gloriae et cupiditas dominationis. qui non astrorum positionem. quia per ipsum vitia maiora cohibentur. De resecando amore laudis humanae. uno die cum ingentibus copiis suis victus est. daemonum cultor. Tempora exitusque bellorum ex Dei pendere iudicio. 9. De praescientia Dei et libera hominis voluntate contra Ciceronis definitionem. De amore laudis. 6. 7. sed connexionem causarum ex Dei voluntate pendentem fati nomine appellant. 24. 12. 21. 14. quibus utilia sunt Romanorum exempla virtutum.5. quamvis non eum colerent. Quae sit Christianorum imperatorum et quam vera felicitas. quam Deus reddidit bonis moribus Romanorum. cum tanta Romani gesserint pro humana gloria et civitate terrena. Quam alieni a iactantia esse debeant Christiani. De bello.

quod indignissimum visum est de stellarum voluntate sentire? Quod si dicuntur stellae significare potius ista quam facere. quibus caelestis necessitas adhibetur. sed: "homicidam facit" 5. Cur enim non hoc primum dicit. sententiam teneat. In hac causa multo est acceptabilior et de proximo credibilior coniectura medicinalis. quod postea dicturus est. in professionibus. quae praeter Dei et hominum voluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt 1. Quale deinde iudicium de hominum factis Deo relinquitur.PRAEFATIO. nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra quos modo nobis disputatio non est instituta. quae in siderum positione reperire se putant: quid fit. scriptum reliquisse. et multa iam diximus. quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fati nomine appellat. in cuius velut clarissimo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera facienda decerni. deinde in una domo eisdem alimentis nutriti. 1. qui ea dicunt esse fortuita. in eventis. Ita quod medicus pertinere credebat ad simillimam temperiem valetudinis. Constitutionem vero caeli ac 73 . linguam corrigat. eisdem etiam exercitationibus assuefacti tam similia corpora gererent. volunt esse cultores. nisi qui potest eos facere felices (unde si illa dea esset. eadem constitutione astrorum natos eademque conceptos solebat asserere 7. aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant 3. si easdem stellas putant habere hanc potestatem traditam sibi a summa illius potestate. honoribus ceterisque rebus ad humanam vitam pertinentibus atque in ipsa morte sit plerumque tanta diversitas. ut volentes ista decernant: magnam caelo faciunt iniuriam. accepta quidem potestate a summo deo. et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus. quae non est dea. Quae de fato et sideribus quidam opinentur. hoc philosophus astrologus ad vim constitutionemque siderum. quae fuerat quo tempore concepti natique sunt. Quoniam constat omnium rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem.. artibus. multi extranei quam ipsi inter se gemini perexiguo temporis intervallo in nascendo separati. verumtamen ut concedamus non eos ut debent loqui et a philosophis accipere oportere sermonis regulam ad ea praenuntianda.. nobilissimum medicum. licet falsorum. Illi vero. cum simul aegrotare coepissent et eorum morbus eodem tempore ingravesceret. Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. qualia si aliqua terrena civitas decrevisset. ita primordia conceptorum affici potuerunt. qualis est quando quis nascitur sive concipitur. quod aliqui alienant a Dei voluntate 2. ubi aerem et loci positionem et vim aquarum plurimum valere ad corpus vel bene vel male accipiendum medicina testatur. sed donum Dei. in actionibus. qua causa Deus. ut etiam ad aegrotandum uno tempore eisdemque causis similiter moverentur. et ubi visum fuerit opportunum esse dicemus. quod nihil umquam dicere potuerunt. in conceptu autem per unum concubitum uno etiam momento seminati? . cum Dominus ille sit et siderum et hominum? Aut si non dicunt stellas. Sed illi. eodem levaretur 6. ab auribus omnium repellendi sunt. sola colenda merito diceretur): iam consequenter videamus. quae vel nullas causas habent vel non ex aliquo rationabili ordine venientes. quae habere possunt etiam non boni ac per hoc etiam non felices. genere humano decernente fuerat evertenda. Causa ergo magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam sive opinionem. ut verbi gratia dicant: "Mars ita positus homicidam significat". Cicero dicit Hippocratem. sed contra hos qui pro defensione eorum. ut quasi locutio quaedam sit illa positio praedicens futura. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi vim positionis siderum. sed in talibus necessitatibus ingerendis illius omnino iussa complere: itane de ipso Deo sentiendum est. cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam. multum astrologiae deditus. Prorsus divina providentia regna constituuntur humana. Quia enim hoc deorum falsorum illa quam colebant multitudo non fecit. dum concumberent. geminos suspicatum. qui potest et illa bona dare. non solum eorum qui veram religionem tenent sed <et> qui deorum qualiumcumque.. quosdam fratres. et ea fatalia. ut consecutis ex materno corpore prioribus incrementis paris valetudinis nascerentur. qui positionem stellarum quodam modo decernentium qualis quisque sit et quid ei proveniat boni quidve mali accidat ex Dei voluntate suspendunt. id homines quando audiunt. 2.. quantum ad haec attinet. cur in vita geminorum.de horoscopo et valetudine. arbitrio suo ista decernere. Quae si propterea quisquam fato tribuit. quoniam parentes ut erant corpore affecti. quos Posidonius Stoicus. Christianae religioni adversantur. ut similiores eis sint. qui sine Dei voluntate decernere opinantur sidera quid agamus vel quid bonorum habeamus malorumve patiamur. non agens (non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia 4): non quidem ita solent loqui mathematici. Haec enim opinio quid agit aliud. quos deos putant.

5. quando in moribus operibus casibusque geminorum plurima plurimumque diversa monstramus? Moribus diversa vita fuit geminorum Esau et Iacob. momenta vero illa partium minutarum. unde mathematici consulantur? Unus duxit mercenariam servitutem. alter posterior aegrotabant. Porro autem Posidonius vel quilibet fatalium siderum assertor mirum si potest hic invenire quid dicat. qui constitutionem siderum. cum tam multa diversissimi generis diversissimorum effectuum et eventorum eodem tempore in unius regionis terra eidem caelo subdita potuerint concipi et nasci. alius non servivit. qua quisque nascitur.siderum. quanta invenitur in geminorum voluntatibus actibus moribus casibusque diversitas. quando deambulet. alteri non obveniat: cur audent ceteris. ponunt 8. cuius maximam diversitatem non nisi in hora. Ac per hoc si tam celeriter alter post alterum nascitur. 4. alius non diligebatur. quae non possunt ab eis comprehendi. quem horoscopum vocant: aut non tantum valet. Nam si tam multum in caelo interest. medicinaliter inspiciens Hippocrates geminos suspicatus est. parentes diversos quaero. quae inter se habent gemini. quanta diversitas! si ergo haec ad illas pertinent minutias temporum. quorum morbum. ubi ponitur horae notatio. quae ad illud secretum pertinent. quia uno ambulante alius sedebat. Sic. ne mathematicorum vaniloquia convincantur? Quid de horoscopo conceptus et nativitatis geminorum sentiendum. quod constellationibus comprehendi non potest. quod nemo potest comprehendere et momentis annotare nascentium? Si autem propterea talia dicunt in aliorum genituris. quam est geminorum vel humilitas generis eadem vel nobilitas. inquit. et constellationibus non adscribuntur: quare aliorum constellationibus inspectis ista dicuntur? Si autem ideo dicuntur. Dum enim rotam figuli vi quanta potuit intorsisset 9. tanta in actibus disparilitas. quanta rotam bis ipse percussi. si autem sequentis tarditas horoscopum mutat. non parvo intervallo in rotae illius extremitate distantia. tanta in parentum amore dissimilitudo. propter caeli particulam. unus honorem. velle trahere ad istam aegrotandi parilitatem. quae inter se gemini possunt habere nascentes. Hoc figmentum fragilius est quam vasa. in caeli spatio plurimum est: hinc sunt. quod respondisse ferunt Nigidium hac quaestione turbatum. quae pertinent ad illas minutias. Quid de uxoribus. quid de rebus. non alter prior. unus a matre diligebatur. Frustra itaque affertur nobile illud commentum de figuli rota. inquit. nonne satis istos redarguunt. quae in nullis possunt geminis inveniri. sed de animi voluntate veniunt. quando vel quid prandeat?): numquid ista dicimus. et alio loquente tacebat alius. De qua re facillimam. currente illa bis numero de atramento tamquam uno eius loco summa celeritate percussit. qua quisque nascitur. diversis alimentis et exercitationibus. scribunt. ut eadem pars horoscopi maneat. Nati sunt duo gemini antiqua patrum memoria (ut de insignibus loquar) sic alter post alterum. quae illa rotatione finguntur.. alter indeptus est. verum etiam dispares aegritudines perpeti. qui magnus apud eos habebatur. Numquid hoc dicitur. quaecumque dissimillima perhibentur in moribus casibusque geminorum 10.. amisit. Quod enim conantur efficere de intervallo exiguo temporis. quos gemini habere non possunt. quae fuit quando concepti sive nati sunt. Quid idem ipsi. ut etiam inimicos eos inter se faceret ipsa distantia. quia non ad minuta incomprehensibilia. quae observari notarique possunt: quid hic agit rota illa figuli. quae fixerat. quod eodem tempore gravior leviorque apparebat amborum. quid de filiis. aut plus etiam valet. nisi ut homines luteum cor habentes in gyrum mittantur. in tanta rapacitate caeli. cum inspexerint eorum constellationes. quod de corporum simili temperatione veniebat? Cur enim similiter eodemque tempore. 3. ut posterior plantam prioris teneret 11. unde et Figulus appellatus est. rationem redderet Hippocrates. et alio dormiente alius vigilabat. etiamsi alter post alterum tanta celeritate nascatur. rebus minimis tribuuntur. dissimiles eis accidere potuisse valetudines. paria cuncta quaero. deinde inventa sunt signa. Tanta in eorum vita fuerunt moribusque diversa. quod inter se gemini dum nascerentur habuerunt. qui volunt sideribus dare. quae non de corporis temperatione. Fictum commentum est Nigidii de geminis. quia utique simul nasci ambo non poterant? Aut si nihil momenti attulit. quia haec ad productiora spatia temporum pertinent. quantum mihi videtur. nescio cuius sit insolentiae. talia pronuntiare. sed ad temporum spatia pertinent. si nolit imperitorum mentibus in eis quas nesciunt rebus illudere. desistente motu. Nos autem novimus geminos non solum actus et peregrinationes habere diversas. de qualibus mathematici non solent consuli (quis enim consulat quando sedeat. sicut nati fuerant. ut alteri geminorum hereditas obveniat. ut diversis temporibus aegrotarent. 74 . qui gemini non sunt.

facere non potuisse. propterea quia diversis temporibus nati sunt. quae illos perducant ad diversam vivendi vel moriendi necessitatem? An concepti nondum habent fata. necesse haberet pariter aegrotare? Deinde quaero: si tanta distantia est temporis in nativitate geminorum. qua cum uxore concumberet. quod similiter simulque aegrotabant. cur nativitas momenti unius non etiam quoslibet duos in terra diversos casus habere permittat. quod eodem tempore fuissent nati eodemque concepti. cur non et duorum uno momento temporis natorum possint esse ad vivendum atque moriendum fata disparia? Nam si unum momentum. alter posterior nasceretur: cur. multa ab istis dici posse divinius? Unde etiam illud a nonnullis praedicatur. quos constabat omnino eodem tempore fuisse conceptos. An forte quia diverso horoscopo nati sunt. ut hoc. non autem mirum. 75 . sicut in solaribus accessibus et decessibus videmus etiam ipsius anni tempora variari et lunaribus incrementis atque detrimentis augeri et minui quaedam genera rerum. et uno momento temporis sub una eademque caeli positione de duabus matribus duo pariter nati diversa fata habere non possint. illa de solo patrio et de rure proprio non recedit). ut praeter actus. ne diceretur ei non ad liquidum eodem tempore potuisse nasci. ut. unde necesse est eadem esse in geminis momenta conceptus. si voluntates hominum et Dei munera cogitentur) ille coniugatus. Aut si propterea mutantur fata geminorum quia temporibus diversis nascuntur. sub una eademque caeli positione concepti diversa habent fata. ubi certe amborum eadem momenta sunt temporum. qui non habebat eamdem horam nativitatis. non debuerunt nascendo eadem fata mutari. iam satis disserui. ut alter prior. ut per hanc oporteat eis constellationes fieri diversas propter diversum horoscopum et ob hoc diversos omnes cardines 12. in ortu valere dicunt. ut. Hoc quam nihil sit. et tanta naturae vis est. Si autem ideo praenuntiant aegritudines non inspecto conceptionis horoscopo. At enim plurimum vis horoscopi valet. non deberent inspectis natalium constellationibus de valetudine aliquid dicere. illa nec nupsit. Quamquam et in ipsis geminorum conceptibus. 6.. ambo aetate adhuc vigent. ubi tanta vis ponitur. ut diversis temporibus nascerentur? Itane non mutat fata nativitatis voluntas viventium. sicut echinos et conchas et mirabiles aestus oceani. cum eorum conceptus diversum tempus habere non possit? Aut si duorum uno momento temporis conceptorum potuerunt esse ad nascendum fata disparia. ut hinc etiam diversa sint fata: unde hoc accidere potuit. quae nisi nascantur habere non poterunt? Quid est ergo quod dicunt. altera femina? Novimus geminos diversi sexus. insuper (quod est incredibilius. quantum in diverso sexu potest. aut illa in feminam commutata est? Cum igitur non usquequaque absurde dici posset ad solas corporum differentias afflatus quosdam valere sidereos. aut ille in masculum. instituto tamen et proposito vitae ita sunt dispares. ille numerosam prolem genuit. si astralia fata credantur. quos necesse est a virilibus distare femineos (quod ille in officio comitis militat et a sua domo paene semper peregrinatur. unde fit ut sub eadem constellatione fatali alter concipiatur masculus.. cum mutet fata conceptionis ordo nascentium? . cum etiam nostros actus inde religare conantur. ideo fieri.praecipue si diversi sint sexus. si hora conceptionalis inveniatur. illa virgo sacra est. quam siderum positionem. Unde postremo et hoc est. numquid et in conceptu? Ubi et unum concubitum esse manifestum est. admonent ut quaeramus. sed eamdem quoque valetudinis parilitatem sidereis nexibus alligaret. quod habebat in temporis aequalitate conceptus? Aut si fata valetudinis in conceptu sunt. quod quidam sapiens horam elegit. quorum cum sint inter se similes corporum species. unde filium mirabilem gigneret. impedit aliquid. cur uno tempore. cur non potius intellegamus iam fuisse mutata. ambo adhuc vivunt. unde ne in ipsis quidem corporibus eis possit ratio ista constare. Si igitur in conceptu tanta vis est ad aequalitatem fatorum. quod de illis pariter aegrotantibus geminis Posidonius magnus astrologus idemque philosophus respondebat. ac sic omnis huius artis vel potius vanitatis commenta tollantur? Quid est hoc. cum et alter. dum nascerentur.quod diversis temporibus nati sunt: quare tempus in nascendo diversum ad aliarum rerum diversitates valere contendunt? Cur potuerunt diversis temporibus peregrinari diversis temporibus ducere uxores. non daret de proximo pari corporis temperamento. quando eis inspicienda conceptionalis hora non datur. Sed qualecumque sit. Unde quid insipientius dici aut credi potest. diversis temporibus filios procreare et multa alia. Quid enim tam ad corpus pertinens quam corporis sexus? Et tamen sub eadem positione siderum diversi sexus gemini concipi potuerunt. quae ad horam conceptionis eadem ambobus fuit. uno momento si duo nascantur. quia indicant eas momenta nascentium: quo modo dicerent cuilibet eorum geminorum ex nativitatis hora. momento uno. quae illos perducant ad diversarum horarum nativitatem. ut alter prior. non impedivit. alter posterior moriatur? Si conceptio momenti unius diversos casus in utero geminos habere permittit. non autem et animi voluntates positionibus siderum subdi: nunc isti. quo ambo concepti sunt. cum conceperit femina. Nam utique propter hoc addebat conceptionem. deinde alterum concipere omnino non possit. quando aegrotaturus esset. et non potuerunt eadem causa diversis etiam temporibus aegrotare? Si enim dispar nascendi mora mutavit horoscopum et disparilitatem intulit ceteris rebus: cur illud in aegritudinibus mansit. aliarum vero rerum in ortu esse dicuntur.

Nam et ad canina fata temptantur et cum magnis admirantium clamoribus ista respondent. alias homines avellunt. et cetera huius modi? Si autem propterea valent ad has res dies electi. quali pater ipse Iuppiter auctiferas lustravit lumine terras 14. alios dies pecoribus vel donandis vel admittendis maribus. Stoici auctores sunt fatum esse connexionem causarum. Quocumque placuit. omnes bestias. an aratro. hi versus: Duc. simul germinant. ut haberet admirabilem filium. quia terrenis omnibus corporibus sive animantibus secundum diversitates temporalium momentorum siderum positio dominatur: consideret quam innumerabilia sub uno temporis puncto vel nascantur vel oriantur vel inchoentur. nisi fallor. non horoscopi notati et inspecti aliqua arte. quos Cicero in Latinum vertit: Tales sunt hominum mentes. an vectationi. 76 . cum astrologi mirabiliter multa vera respondent.cum quo habebat eamdem constellationem. ut ab eo tam multum virginali sanctitate distaret? Nulla ratio cur eligantur dies rebus agendis. non poterit ab alia potestate mutari? Deinde si soli homines. cui paratum se oboedire dicit. et tam diversos exitus habeant. Qui vero non astrorum constitutionem. sed pecus. quoniam scilicet Ducunt volentem fata. summe pater altique dominator poli. et quod ipse in eligendo die constituerit. et positionem siderum. diei electione mutare. Ducunt volentem fata. procedit ratiocinatio. cuius potestas insuperabiliter per cuncta porrigitur. quamvis ab illo non sint omnium voluntates. Iam illud quis ferat. ut ita dixerim. vermiculos momenta nascendi singillatim habere diversa? Solent tamen homines ad temptandam peritiam mathematicorum afferre ad eos constellationes mutorum animalium. Sic desipiunt homines. facere potuisse. quorum ortus propter hanc explorationem domi suae diligenter observant. quibus equarum vel boum fetentur armenta. sed ita potius. Nam si hanc admiserint. non autem omnia quae sub caelo sunt. eosque mathematicos praeferunt ceteris. ut existiment. 8. 7. congerminales alias robigo interimit. serpentes. sicuti est cum quidque concipitur vel nascitur vel inchoatur. nolentem trahunt. quod ei iam constitutum est. a quo sunt omnes potestates. nisi eligatur. Annaei Senecae sunt. omnes herbas. quae nulla est. aves. et ex ipsius facto coepit esse fatale. quae fuit ad horam nascentium. Fecit ergo fatum. et tamen inde spicas ceteris coaevas atque. quas tam diversos exitus habere conspiciunt? An eos paenitebit his rebus dies eligere easque ad caeleste negabunt pertinere decretum. qui optime et veracissime creditur et cuncta scire antequam fiant et nihil inordinatum relinquere. occulto instinctu fieri spirituum non bonorum. an custodiae domus. incurri et infeliciter duci. ut istas observationes cuivis puero ridendas esse persuadeant. facere quod licuit bono. quibus solis in terra Deus dedit liberas voluntates? His omnibus consideratis non immerito creditur. quorum cura est has falsas et noxias opiniones de astralibus fatis inserere humanis mentibus atque firmare. constellationibus subiacent. quod in eius nativitate non fuerat. credo propterea. Audent etiam dicere quale pecus. quod electo ad seminandum agrum die tam multa grana in terram simul veniunt. ut contemptibilem gigneret. cum homo nascitur. ne nolens trahatur. quae gradatim accessibus modicis eos a muscis ad camelos elephantosque perducat. quod non habebat. ut audeat dicere omnes arbores. O stultitiam singularem! eligitur dies ut ducatur uxor. Assum impiger: fac nolle. ut volens ducatur. sexum diversum a fratre non haberet. Quis enim est tam excors. qui constellationibus inspectis dicunt non esse hominem natum. Nempe evidentissime hoc ultimo versu ea fata appellavit. Quo modo istis alias constellationes fuisse dicturi sunt. Nec illud volunt advertere. quia potest in diem non bonum. sed omnium connexionem seriemque causarum. et solos sideribus subdent homines. Ubi est ergo quod nascenti iam sidera decreverunt? An potest homo. nolentem trahunt 13. cur aliter eligunt dies accommodatos ponendis vitibus vel arboribus vel segetibus. comitabor gemens Malusque patiar. fati nomine appellant: non multum cum eis de verbi controversia laborandum atque certandum est. utrum aptum lanitio. exorta segete simul herbescunt pubescunt flavescunt. Illi quoque versus Homerici huic sententiae suffragantur. pisces. alias aves depopulantur. quod in eligendis diebus nova quaedam suis actibus fata moliuntur? Non erat videlicet ille ita natus. quando quidem ipsum causarum ordinem et quandam connexionem Dei summi tribuunt voluntati et potestati. qua fit omne quod fit. eos appellare fatum sic probatur. Ipsam itaque praecipue Dei summi voluntatem. ceteros rerum ortus ita inhiberi. et ideo vir doctus elegit horam qua misceretur uxori. nulla parendi mora est. ut cum illo sub eadem caeli plaga nec musca nascatur. quam supra dixerat summi patris voluntatem.

et Stoici. non est omnium certus ordo causarum. fecit sacrilegos. aut esse praescientiam futurorum. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum. ut ab illo ventura praescita sunt. in Deo praescientia omnium futurorum 19. Hoc autem totum facere videtur. ut neget esse scientiam futurorum. nec rerum certus est ordo praescienti Deo. quoniam utrumque arbitratur esse non posse. Quam sic conatur auferre. cui Stoicorum partes defendendas dedit. cuius praescientia falli non potest. quae facile possunt refelli. non omnia sic veniunt. vituperationes exhortationes adhibentur. inquit.Nec in hac quaestione auctoritatem haberet poetica sententia. fato. et si hoc ordine venient. utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. Quae fides de libertate et praescientia. sed quoniam Stoicos dicit vim fati asserentes istos ex Homero versus solere usurpare. quo ventura esse praescita sunt. certus est ordo causarum. frustra obiurgationes laudes. negavit praescientiam futurorum atque ita. donec eo perveniatur. a quo connexionem dicunt pendere fatorum. et si certus est ordo rerum. quo fit omne quod fit. 2. quia id nos facturos ille praescivit. 77 . Multo sunt autem tolerabiliores. neque ulla iustitia bonis praemia et malis supplicia constituta sunt. quod ut confirmaretur. tolli voluntatis arbitrium. non de illius poetae. si elegerimus praescientiam futurorum. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio. alterum tolli. hoc ordine venient. nec timemus ne ideo non voluntate faciamus. Religiosus autem animus utrumque eligit. nisi praecedentibus et efficientibus causis. dum vult facere liberos. eamque omnibus viribus nullam esse omnino contendat. sequentur illa omnia. si autem certus est ordo causarum. nullamque rerum praedictionem. vel in homine vel in Deo. nisi auferat divinationem. ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur. ut ea ventura praescivit. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum. Vidit enim quam esset invidiosum et molestum. aut esse aliquid in nostra voluntate.. nam si est praescientia futurorum. Quo modo? inquit. nos ut confitemur summum et verum deum. quem summum deum putant. non enim fieri aliquid potest. ideoque Cottam fecit disputantem de hac re adversus Stoicos in libris De deorum natura et pro Lucilio Balbo. qui vel siderea fata constituunt. quid sentiant esse fatum apertissime declaratur. ut nihil sit in nostra voluntate. quia vere tales sunt. ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia. quod non aliqua efficiens causa praecesserit. sed non ex sua persona. sed si alterum confirmabitur. . quae fieri non possunt. quae connexa sunt. non omnia fato fiunt. non vult esse praescientiam futurorum. quod voluntate facimus. ut non existimet aliquid se adversus eos valere. ut oppugnaret praescientiam. ut negari omnino non possit. porro si non omnia sic veniunt. quamvis omnia fato fieri contenderent. qui nullam divinam naturam esse contendit 16. Quid est ergo. etiam illud temptavit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: non est Deus 15. quod si concedimus. Cicero pro libera voluntate contra fatum. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur evertere vanis argumentationibus et opponendo sibi quaedam oracula. si rerum ordo praescienti Deo certus non est. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis. Nam per illa omnia sic recurritur: si est voluntatis arbitrium..negat et Deum futura nescire. si certus causarum ordo non est. si elegerimus voluntatis arbitrium. tolli praescientiam futurorum. non est. inquit. Nam et confiteri esse deum et negare praescium futurorum apertissima insania est.. si praescita sunt omnia futura. Quod et ipse cum videret. Quod si ita est. quos disputationi adhibent quam de fato habent.. sed de istorum philosophorum opinione tractatur. quoniam Iovem appellant. eisdem recursis gradibus eo pervenitur. ut non omnia necessitate fieri dicerent. certus est ordo rerum praescienti deo. 9. si non omnia fato fiunt. cum per istos versus. frustra leges dantur. ut se ipsae destruant et refellant. In libris vero De divinatione ex se ipso apertissime oppugnat praescientiam futurorum 17. quod Cicero timuit in praescientia futurorum. quam iste qui tollit praescientiam futurorum. quod Cicero timuit. 1. ut unum eligat e duobus. quae tamen nec ipsa convincit. Hos Cicero ita redarguere nititur. ut non sit praescientia futurorum. maluit ferre sententiam quam pro Cotta. nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium voluntatis. atque in has angustias coartat animum religiosum. inquit 18. ne fatum esse consentiat et perdat liberam voluntatem. 9. omnis humana vita subvertitur. Porro si est aliquid in nostra voluntate. Ipse itaque ut vir magnus et doctus et vitae humanae plurimum ac peritissime consulens ex his duobus elegit liberum voluntatis arbitrium. fiunt omnia quae fiunt.

non est spiritus vitae. et tibi. ut nihil sit in nostra voluntate. et bonorum scilicet et malorum. sed suo more Stoici fatum appellant. ideo nihil sit in nostrae voluntatis arbitrio. quo corda hominum nolumus inclinari. aut si esse confitetur deum. est naturalis. id est a loquendo 20. Omnia vero fato fieri non dicimus. etiam sic nihil dicit aliud. Quapropter et voluntates nostrae tantum valent. omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates. ipse est Deus. cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae voluntates? Contendat ergo Cicero cum eis. non esse dicimus nullas. quoniam et humanae voluntates humanorum operum causae sunt. sed quoniam corpus est. quod ex ipsis faciunt spirituum voluntates. Aut enim esse Deum negat. Angelorum autem voluntates dico seu bonorum. profecto in eis causis etiam nostras voluntates ignorare non potuit. ubi voluntas Dei plurimum potest. nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi. qui omnes rerum causas praescivit. Nam et aer iste seu ventus dicitur spiritus. quia valituras atque facturas ille praescivit. quod idem Cicero concedit. quidquid a nobis non nisi volentibus fieri sentimus et novimus. cum quid vel appetunt vel evitant. quem non usitato. magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris voluntatem. ipsasque naturales nequaquam ab illius voluntate seiungimus. Sicut enim omnium naturarum creator est. quibus aliqua faciunt secundum naturam suam. sed omnia maxime Dei voluntati subdita sunt. quae magis fiunt quam faciunt. satis est ad eum in hac quaestione redarguendum 22.. 78 . quoniam res ipsa inaniter asseritur. quem negat praescium futurorum. sicut novit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. nihil valere monstramus. cui etiam voluntates omnes subiciuntur. qui vivificat omnia creatorque est omnis corporis et omnis creati spiritus. aliae vero causae et faciunt et fiunt. quoniam potestas Dei est. spiritus utique non creatus. sed non omnem causam esse fatalem. plus eum quam Stoici detestamur. quibusdam non tribuit. misericordia. id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios et Deum dicimus omnia scire antequam fiant. est voluntaria? Sufficit. quod quidem inducta alterius persona in libris De deorum natura facere molitus est. intellegitur "immobiliter".. quia omne. non sunt inter causas efficientes annumerandae. Quod enim dictum est: Semel locutus est. quod non in re vera consuevit intellegi. Nam et illud. quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni. non enim abnuere possumus esse scriptum in Litteris sanctis: Semel locutus est Deus. Domine. nihil fieri si causa efficiens non praecedat. et voluntate nos facere. quoniam contra naturam sunt. illius naturae scilicet. quae dicuntur fortuitae. immo nulla fieri fato dicimus. quae ab illo est. id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut natus est. id efficit. Corporales autem causae. Nos enim eas causas. quae spiritus vitae est. ita omnium potestatum dator. sicut sunt omnes creati spiritus. unde etiam fortuna nomen accepit. nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus. Simul esse possunt necessitas et voluntas libera. 9. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare. qui est auctor omnis conditorque naturae. quantum Deus eas valere voluit atque praescivit. ut. et quod facturae sunt. qui praescienti certus est deo. arbitrium nostrae voluntatis auferri. neque negamus. et ideo quidquid valent. Deus praescit manente libera voluntate. quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus 23. Iam vero causae voluntariae aut Dei sunt aut Angelorum aut hominum aut quorumque animalium. Deus est. 4. quod dicit nihil quidem fieri sine causa. duo haec audivi. non est utique Deus. qui eum habet in potestate. easque tribuimus vel Dei veri vel quorumlibet spirituum voluntati. qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem vel potius ipsum fati nomine appellant. quos angelos diaboli vel etiam daemones appellamus: sic et hominum. atque ita. quam illo causarum ordine. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi voluntarias. sed latentes. hoc est incommutabiliter. qui certus est Deo eiusque praescientia continetur. certissime valent. Causa itaque rerum. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret. neque fati vocabulo nuncupamus. seu malorum. quae creatorum spirituum bonas voluntates adiuvat. Quo modo igitur ordo causarum. quia est causa fortuita. non nisi causa praecedente fieri confitetur. quaedam nostris. Quod vero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum. Quid enim eum adiuvat. Ordinem autem causarum. quae facit nec fit. Qui enim non est praescius omnium futurorum. Et ipsae quippe nostrae voluntates in causarum ordine sunt. si tamen voluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi. quos Angelos Dei dicimus. non voluntatum. maxime rationales. quod nos abhorremus praecipue propter vocabulum. malas iudicat. In eius voluntate summa potestas est. quoniam hoc possunt.9. Spiritus ergo vitae. 3. Corpora igitur magis subiacent voluntatibus. ipsae omnino facturae sunt. quas nostrorum operum causas esse praescivit. quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. quod fit. quaedam vero angelorum. "est locutus". si Deo certus est omnium ordo causarum. Non est autem consequens. cuius praescientia falli non potest. Malae quippe voluntates ab illo non sunt. qui reddis unicuique secundum opera eius 21.

quae adimit libertatem. Neque enim ideo <non> peccat homo. Unde nec illa necessitas formidanda est. qui hoc praescivit. ut quasdam subtraherent necessitati. quae si nollemus. nec sic tamen voluntas nisi voluntas esset. et valent plurimum.10. cuius sunt participatione felices. cum peccat. 1. minoris esset utique potestatis. vitam sensualem etiam cum pecoribus. quantum eas valituras esse praescivit. Sunt igitur nostrae voluntates et ipsae faciunt. Deus unus omnipotens. etsi non illius. cuius praescientia falli non potest. quidquid volendo facimus. ut potius. sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera nec avis pinnulam. qui dedit et carni originem pulchritudinem valetudinem.. et preces valent ad ea impetranda. immo ideo non dubitatur ipsum peccare.. nec solum angelum et hominem. quo adiuvante sumus liberi vel erimus. Si enim necessitas nostra illa dicenda est. atque in his. qui tamen mori et falli non potest. utique non peccat. quia Deus illum peccaturum esse praescivit. vitam intellectualem cum solis Angelis dedit. Sic etiam cum dicimus necesse esse. nihil praescivit. qui eum peccantem nec impunitum esse permisit nec sine misericordia dereliquit. etiam sic voluntas valet. Non enim. qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus. secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid vel ita fiat. Dicitur enim omnipotens faciendo quod vult. hoc. a quo sunt semina formarum formae seminum motus seminum atque formarum. et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. nam si volumus. posuerunt etiam nostras voluntates. si nolumus. non fortunam. est. voluntatem. sed ipsum peccaturum esse praescivit. si nollemus. etsi non posset implere quod vellet). quod ei si accideret. quas esse sub necessitate noluerunt. non aliquid aliud. ne videlicet non essent liberae. nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium convenientia et quadam veluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et servitutes a suae providentiae legibus alienas esse voluisse. creator et factor omnis animae atque omnis corporis. sed potestas Dei. quam formidando Stoici laboraverunt causas rerum ita distinguere. qui non solum caelum et terram. si nollemus. quia et ipsas futuras esse praescivit. Deus itaque summus et verus cum Verbo suo et Spiritu Sancto. Unde absit a nobis eius negare praescientiam. cum volumus. quae se precantibus concessurum esse praescivit. Multa enim facimus. sed si peccare noluerit. nequaquam esset omnipotens. ut. (nam si voluntas tantum esset nec posset quod vellet. ut bene credamus. ut libere velimus. rationali autem insuper mentem. quae tria unum sunt. qui praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. sed utrumque amplectimur. membrorum dispositionem. potentiore voluntate impediretur. libero velimus arbitrio: et verum procul dubio dicimus. utrumque fideliter et veraciter confitemur. et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus. si subderentur necessitati. non debet tribuere humanis vel angelicis vel cuiusquam creati spiritus voluntatibus. non fatum. Quo primitus pertinet ipsum velle. Sic enim hoc non potest. sub tali necessitate non esse. nescio cur eam timeamus. quasdam subderent. vitam seminalem etiam cum arboribus. Unde quidquid praeter suam voluntatem patitur homo. propagationis fecunditatem. 2. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et vituperationes. 11. ut bene vivamus. tamen hominis voluntas. nec alterius. cuiuscumque generis est. Non ergo propterea nihil est in nostra voluntate. sed eius esset qui vellet. non est. . sicut est necessitas mortis: manifestum est voluntates nostras. si de Deo non bene creditur. qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore. Qui si nolit. Porro si ille. etiam hoc ille praescivit. 79 . intellegentiam. cuiuslibet aestimationis est. quae non est in nostra potestate. sed eius potius. non patiendo quod non vult. quia ille. Si autem illa definitur esse necessitas. qui et animae irrationali dedit memoriam sensum appetitum. a quo est omnis modus omnis species omnis ordo. salutem concordiae. Unde propterea quaedam non potest. Quidquid autem aliorum hominum voluntate nolens quisque patitur. Male autem vivitur. non utique nihil. non vanitate felices. si posset. quia omnipotens est. Neque enim et vitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus. Recte quippe omnipotens dicitur. ne nobis libertatem auferat voluntatis. sed etiamsi nolimus efficit quod potest. qui dat potestatem volentibus. sicut nec potestas eius minuitur. non enim vellemus. a quo est mensura numerus pondus. quod non fieret. Deus omnia disponit. cum dicitur mori fallique non posse.et Deum praescire. si dicamus necesse esse Deum semper vivere et cuncta praescire. illud. sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. 10. quicumque sunt veritate. a quo est quidquid naturaliter est. quia Deus praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere voluntatis arbitrium aut retento voluntatis arbitrio Deum (quod nefas est) negare praescium futurorum. non utique faceremus. quibus recte vel perperam vivitur.

quamvis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo victimas. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est. dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam virtute magnum. in cuius potestate sunt etiam regna terrena. quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt. exercitum. dum pro magno habetur. quas huc usque perduximus. divitias honestas volebant 24. ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. sed daemoniis immolarent. Sed cum esset adepta libertas. sed sua memoria fuisse illos duos ingenti virtute. Sic placitum. tanta cupido gloriae incesserat 27. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt 25. hanc ardentissime dilexerunt. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum. deinde dominam esse concupiverunt. non reges aut domini a regnando atque dominando 26.. gloriam ingentem. quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum. Hinc est et illud eiusdem poetae. Veteres igitur primique Romani. tanta cupido gloriae incesserat. post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. prius omni studio liberam. Hoc illa profecto laudis aviditas et gloriae cupido faciebat. qui consules appellati sunt a consulendo. ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo. Romane. Ipsam denique patriam suam. ut esset ubi virtus eorum enitesceret. sed fastus regius non disciplina putata est regentis vel benivolentia consulentis. nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae voluntati.Utrum fato aut ordine res agantur rationes conferuntur (12-26) Romanorum ingens fuit amor libertatis. pro hac emori non dubitaverunt. Quod ut absolutius disserere possemus. Ista ergo laudis aviditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit. ut regnum a regibus. ut parum esset sola libertas. laudabilia scilicet atque gloriosa secundum hominum existimationem. Veniet lustris labentibus aetas. Quae quidem Vergilius Iovem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia. Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Servitio premet ac victis dominabitur Argis 29. 2.. verum propterea commemorare illa volui. quantum eorum docet et commendat historia. quod velut loquente Iove idem poeta dicit: Quin aspera Iuno. vivos ducent de marmore vultus. ait: Excudent alii spirantia mollius aera. propter hanc vivere voluerunt. quod sibi magnum imperium. diversis moribus. de fati quaestione tollenda. Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos. ubi virtus enitescere posset. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter <e>mori aut liberos vivere. cui iam persuasum esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum atque servatum. memento 80 . Marcum Catonem et Gaium Caesarem. a regendo. 1. ut dictum est. Consilia in melius referet mecumque fovebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique Urbem obsidione premebat. et praesentis voluminis partes superiores. 12. ne quisquam. ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos. ut in eorum magnis laudibus poneretur. Cedo equidem. Alia dominandi libido in Caesare. dominari vero atque imperare gloriosum. quoniam servire videbatur inglorium. tamen laudis avidi. quod. nisi et dominatio quaereretur. sed superbia dominantis. ad hoc pertinentem et superiorem librum conscripsimus. Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant 28. cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi atque imperandi et subiugandi ac debellandi populos anteponeret. quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit. 12. Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat. quos Romanorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. pecuniae liberales erant. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros viros. quod civitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum brevi creverit. Proinde videamus. bellum novum exoptabat. cum et reges utique a regendo dicti melius videantur. In laudibus autem Caesaris posuit. Ita fiebat in votis virorum virtute magnorum. reges autem. Amore itaque primitus libertatis.

quia rursus gravis metus coepit urgere atque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et ad concordiam revocare civilem. sed ipsa virtutem. quae sibi exoptabant et quo bonis artibus pervenire nitebantur boni. quem malis artibus conabantur adipisci. Non ita est.. Gloriam ergo et honorem et imperium. quod tamen vitium propius virtutem erat. neque amplius aequo et modesto iure. inquit. inquit. laudamus divitias.. quamdiu metus a Tarquinio fuit. dum illi dominari vellent. petere non debuit. omnia virtutis praemia ambitio possidet. ubi est bonum hominis. quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat. neque delicto neque libidini obnoxius. ubi domi voluptatibus. largiendo scaenicis turpibus. Unde intellegi potest quem finem volebant esse virtutis et quo eam referebant qui boni erant. Unde qui tales iam morum labe superabant atque abundabant. huic quia bonae artes desunt. 12. id est bonus. Has artes illi tanto peritius exercebant. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum apud illos aedes indicant. quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius. eo illum magis sequebatur 33. finem fuisse bello Punico secundo. et ideo melior est virtus. Qui audit haec Catonis verba sive Sallustii. Unde dicit Apostolus: Nam gloria nostra haec est: testimonium conscientiae nostrae 34. videamus in ipsa sententia Catonis: Nolite. quales laudantur Romani veteres. Virtutis et Honoris 32.. sed ille. 12. 3. et alio loco: Opus autem suum probet unusquisque. id est ad gloriam honorem imperium. quae nobis nulla sunt: domi industria. longe virtus Catonis veritati videtur propinquior fuisse quam Caesaris. quanto minus se voluptatibus dabant et enervationi animi et corporis in concupiscendis et augendis divitiis et per illas moribus corrumpendis. 6. . Quippe sociorum atque civium. multo pulcherrimam eam nos haberemus. per virtutem scilicet. Nam gloriam honorem imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant. quos petivit Cato. Sed cum illa memoria duo Romani essent virtute magni. hic pecuniae aut gratiae servitis. nam mali nec habebant eam. animus in consulendo liber. praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis est.. inter bonos et malos discrimen nullum. quo melius non est. Melius laudatus est Cato. putat. Quando quidem gloria est. dolis atque fallaciis contendit 31.et in hominibus ignavis. Existimare maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse. non debet sequi virtus. quarum discordiarum. id est dolis atque fallaciis. . donec bellum grave. sed dolis atque fallaciis ambiebant. Paucorum est virtus atque honestas. Caesar et Cato. sed ille. finiretur. nisi quae ad eum finem tendit. agro pepulisse et ceteris expertibus solos egisse in imperio 38. 12. ubi dicit. Hae sunt illae bonae artes.atque virtutis ad gloriam aestimatio. Neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis.(Hae tibi erunt artes) pacique imponere mores. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt. Si ita esset. Proinde qualis esset illo tempore civitas et antea qualis fuisset. ea quae commemoravi in secundo libro huius operis 37. quamvis honorem habere cuperent. eo fit ut impetus fiat in vacuam rem publicam 36. quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae suae. quas coniunctissimas constituerunt. vera via nititur. non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium pervenire. vera via nititur. rapiendo miseris civibus. sed eos civitas ob eius virtutem non petenti dare. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat. Pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam. Parcere subiectis et debellare superbos 30. cuius illi cupiditate flagrabant. qua nititur tamquam ad possessionis finem.. privatim opulentiam. et tunc in semetipso tantum gloriam habebit et non in altero 35. actum quam expulsis regibus. Via virtus est. regio more verberasse. publice egestatem. omnes eos tales tunc fuisse vel plures. postea vero servili imperio patres exercuisse plebem. Quae libido dominandi fuerit in Catone. Neque enim est vera virtus. De illo quippe ait: Quo minus petebat gloriam. ad honorem scilicet. non illis artibus ad honores et gloriam. alioquin vera non essent. 4. 5. pro diis habentes quae dantur a deo. 81 .. quae tamen bonus et ignavus aeque sibi exoptant. 12. sequimur inertiam. quae ipse item scribit. foris iustum imperium. iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio. illi servire nollent. iudicium hominum bene de hominibus opinantium. Unde et honores.

publice egestatem. salutemque eius saluti suae praeponere non dubitaverunt. Verum tamen qui libidines turpiores fide pietatis impetrato Spiritu Sancto et amore intellegibilis pulchritudinis non refrenant. vel coram Angelis Dei 48. ubi eam luce clarius confitetur. quae apud quosque improbantur). Quod sancti Apostoli non fecerunt. pecuniae cupiditatem et multa alia vitia comprimentes. verum etiam summae detestationis habebatur. civitas corrupta est. Unde corruptis moribus vitium e contrario posuit. si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor vel amor. magna administrabantur atque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum providentia res illa crescebat. quod nec poetam fugit Horatium. in qua ipsam gloriam requirebant. ut Dominus diceret: Quo modo potestis credere gloriam ab invicem exspectantes et gloriam quae a solo Deo est non quaerentes? 46 Item de quibusdam. 13. etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori veritatis. quoniam sciebat saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse Romanos. quam commemoravit Cato. idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda gravia mala multarum gentium. Tanto enim quisque est Deo similior. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos De re publica scripsit. paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse. 14. putantes hoc utile esse rei publicae. sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti. imperium vera via. inter gravissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. sibique multa agitanti constare dixit. inquit. inter maledicta et opprobria. Quae in hac vita etsi non funditus eradicatur ex corde. qui in eum crediderant et verebantur palam confiteri. id est amore laudis. quanto est ab hac immunditia mundior. Et quod eos divina facientes atque dicentes divineque viventes debellatis quodam modo cordibus duris atque introducta pace iustitiae ingens in Ecclesia Christi gloria consecuta est: non in ea tamquam in suae 82 . Gentium heros sibi gloriam requirit. pro isto uno vitio. si recta sunt. multitudinem paucitas superaret. cognoverat parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus. Cum enim de studiis talibus loqueretur. omnesque accenduntur ad studia gloria iacentque ea semper. sed imperii latitudine et magnitudine illustrius. qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula. quem dicit alendum esse gloria. Hinc erat domi industria. tenues res privatae. sed minus turpes sunt. Gloriam heros christianorum Deo tribuit. Huic igitur vitio non solum non resistebant. non ventositate laudis humanae. rursus res publica magnitudine sui imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat 40. voluit Deus et occidentale fieri. ubi non solum improbabatur (sicut ille ait: Iacentque ea semper. eoque factum ut divitias paupertas. privatim opulentiam 41. negabo eum coram Patre meo. qui et amorem laudis vitium esse cognoscit. tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negaverit coram hominibus. si bona. qui pro suo modo boni erant. id est ipsa virtute. et consequenter commemorat maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse 44. ubi loquitur de instituendo principe civitatis. quia etiam bene proficientes animos temptare non cessat: saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae. honorem.Sed per quosdam paucos. quae utique sectanda sunt fine veri boni. quae apud quosque improbantur 45. hanc intulit universalem generalemque sententiam: Honos alit artes. qui in caelis est. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet. quod tempore esset posterius. Quam ob rem cum diu fuissent regna Orientis illustria. qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae. qui cum in his locis praedicarent Christi nomen. quae populus Romanus domi militiaeque mari atque terra praeclara facinora fecerit. ait evangelista: Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei 47. Tam enim est hoc vitium inimicum piae fidei. quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Serviat uni 43. ut aerarium esset opulentum. Paucorum igitur virtus ad gloriam. quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello 42. Nam sanius videt. Sed postquam luxu atque desidia. nitentium etiam a Catone laudata est. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes avidum domando Spiritum. ut. libuisse attendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset 39. melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti. si alicubi iacent quae apud quosque improbantur. Huic igitur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. verum etiam id excitandum et accendendum esse censebant.

sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam. quam Graeci vocant. Proinde non solum ut talis merces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est. qui pastus eius per bonos administratores rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam victis extorqueretur. perceperunt mercedem suam 51. gloriam. ut nec Victoria locum haberet. sed Ut glorificent Patrem vestrum. imperium. quas ceteris imponebant. ubi thesaurus communis est veritatis. ut glorificentur ab hominibus. Namque ne propter humanam gloriam boni essent. tantum quod plebs illa. neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxii. Hoc si fieret sine Marte et Bellona. 83 . isto quoque fomite eos. id est virtutibus. Quibus ergo non erat daturus Deus vitam aeternam cum sanctis Angelis suis in sua civitate caelesti. ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium privatis rebus angustis. inquit. etiam Dominus ait: Amen dico vobis. docuerat eos Magister illorum dicens: Cavete facere iustitiam vestram coram hominibus. ut videant bona facta vestra et glorificent Patrem vestrum. Illa civitas sempiterna est. De talibus enim. de publico viveret. sed eam quoque ipsam ad Dei gloriam referentes. ibi non oritur sol super bonos et malos 52. quibus ad tantam gloriam pervenire nitebantur. quid interest sub cuius imperio vivat homo moriturus. ad cuius societatem pietas vera perducit. quae mundi huius dilectoribus odiosa est. a quo et ipsi tales fierent. hodieque litteris et historia gloriosi sunt paene in omnibus gentibus: non est quod de summi et veri Dei iustitia conquerantur. sed in terra. nisi uni vero Deo. demonstrans quo fine innotescere deberent: Luceant. qui propter hoc boni aliquid facere videntur. diligenter et sobrie illa intueantur exempla et videant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter vitam aeternam. perceperunt mercedem suam. nemine vincente ubi nemo pugnaverat: nonne Romanis et ceteris gentibus una esset eademque condicio? praesertim si mox fieret. quod erat ante paucorum. 15. Sic et isti privatas res suas pro re communi. avaritiae restiterunt. cuius gratia tales erant. qui in caelis est 49. sed donum Dei. ac sic esset omnium. ut videamini ab eis. alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum. quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo. quamdiu hic peregrinantur. qui in caelis est. Merces sanctorum in aeterna civitate. hoc est re publica. his omnibus artibus tamquam vera via nisi sunt ad honores. accendebant. si neque hanc eis terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet: non redderetur merces bonis artibus eorum. qui Scaevolas et Curtios et Decios non sibi inferendo poenas. quod boni sunt. quibus consulebant. quia nullus moritur. quae suos agros non haberet. ad quem conversi fiant quod estis. Neque enim et Romani non vivebant sub legibus suis. si illi qui imperant ad impia et iniqua non cogant? Aut vero aliquid nocuerunt Romani gentibus. nisi quia id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer fieret. et pro eius aerario contempserunt. si tantum a suis civibus terrena dilecta est propter hominum gloriam. sed sol iustitiae solos protegit bonos. ut eos ad vos converti velitis. non in vita aeterna. id ipsum fieret meliore successu. ut omnes ad Romanum imperium pertinentes societatem acciperent civitatis et Romani cives essent. id est hac intentione. 1. consuluerunt patriae consilio libero. quae paucis diebus ducitur et finitur. honorati sunt in omnibus fere gentibus. 16. ibi est vera et plena felicitas. verum etiam ut cives aeternae illius civitatis. 17. Praeter gloriam unum iuris vinculum sociat victos et victores.virtutis fine quieverunt. Merces autem sanctorum longe alia est etiam hic opprobria sustinentium pro veritate Dei. quod postea gratissime atque humanissime factum est. quibus subiugatis imposuerunt leges suas. sed illatas ferendo et virtute vera. qui in caelis est 50. et innumerabili multitudine superarunt. Quantum enim pertinet ad hanc vitam mortalium. qua volebant etiam post mortem tamquam vivere in ore laudantium? Deus mercedem gloriam tribuit Romanorum virtuti. non dea. ad amorem illius. imperii sui leges imposuerunt multis gentibus. sed nulla esset gloria triumphantium. quoniam vera pietate. Sed rursus ne hoc perverse intellegentes hominibus placere metuerent minusque prodessent latendo. Non ergo ut videamini ab eis. quia non per vos aliquid estis. quae non exhibet servitutem religionis. opera vestra coram hominibus. inde fidei pignus accepimus. Hos secuti sunt martyres. ibi nullus oritur. quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus. Sed cum illi essent in civitate terrena.

1. qui gravissimo bello Romanos premebat. Felices enim vel nos vel filios nostros non divitiae terrenae faciunt aut nobis viventibus amittendae aut nobis mortuis a quibus nescimus vel forte a quibus nolumus possidendae. sed Christi pauperes inter filios computantur? . quia filios occidit. si pro vera libertate. praesertim quia remissio peccatorum. omnino non video. ut honoratiores essent quique meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus. Ait enim: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit Infelix. quorumlibet delictorum congregavit impunitas. qui eam tamquam mercedem talium virtutum accipere meruerunt. 18. ea. quo multitudinem.nobilibus rebus gestis. amittere. cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum. ab inanibus laudibus solida gloria. qui eius ingenti cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. nec cupiditate humanarum laudum. in eius exitium coniurasse. quae nos ab iniquitatis et mortis et diaboli dominatu liberos facit. tamen quia contra imperium suum. 17. qui pro immortalis patriae legibus omnia. Duae civitates conferuntur contemptu temporalium. velut grande aliquid fecerit. quia non habebat potiorem.. cum illa civitas. ut cum Porsenna rege pax fieret. a temporali laetitia vita aeterna. quia nullius est ponderis fumus. licet vicisset. quae pertulerint. quia Porsennam ipsum occidere non potuit et pro eo alterum deceptus occidit. ubi posset vivere gloriosius 56: cur extollatur.. a cuius cervicibus acerrimorum hostium Veientium iugum depulerat damnatusque ab aemulis fuerat. qua illa civitas conderetur. occidit 55. cuius ille fortitudinem et coniurationem 84 . quae multo minus quam filii diliguntur. et valeat nobis etiam hoc ad opprimendam superbiam. sed a daemonibus et daemonum principe. praeter illum gloriae humanae inanissimum fastum.. Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum. tanta perpessi sint. in qua nobis regnare promissum est. Quid ergo magnum est pro illa aeterna caelestique patria cuncta saeculi huius quamlibet iucunda blandimenta contemnere. a lumine solis et lunae lumen eius qui solem fecit et lunam. alii victi sunt. Bruto autem. non filii occiduntur. in ardentem aram ante eius oculos dexteram extendit. sed ubi vita adquiratur aeterna? Si Mucius. qui forte in Ecclesia ab inimicis carnalibus gravissimam exhonorationis passus iniuriam non se ad eius hostes haereticos transtulit aut aliquam contra illam ipse haeresim condidit. Numquid enim illorum agri tributa non solvunt? Numquid eis licet discere. a Gallis iterum liberavit. bona terrena contemnunt? Si Furius Camillus etiam ingratam patriam. quantum distat caelum a terra. tantum ab hac distet. et omnes homines quid sunt nisi homines? Quod si perversitas saeculi admitteret. consideramus quanta contempserint. a societate mortalium societas Angelorum. Si alius etiam Romanus princeps. si existat temptatio. quam quod pro ista faciendum est. quod alii vicerunt. ab hoste provocatus iuvenali ardore pugnaverat. Sed utamur etiam in his rebus beneficio Domini Dei nostri. Sed versu sequenti consolatus est infelicem: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 54. si pro hac temporali atque terrena filios Brutus potuit et occidere 53. utcumque ferent ea facta minores. nihil sibi magnum fecisse videantur tantae patriae cives. qui est mentium vera opulentia. non quia contra patriam. occidi filii a patre potuerunt: quid magnum est.. quod aliis non licet? Numquid non multi senatores sunt in aliis terris. infelicitatis perhibet testimonium etiam poeta laudator. cum alia non sit. Haec sunt duo illa. ut. cum illi pro hac terrena iam adepta tanta fecerint. qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam. 2. non a Tarquinio rege. id est contra quod imperaverat pater imperator. si pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid vel mala aliqua sustinuerint. quas cupiditates subegerint pro humana gloria. quod illa facere neminem cogit? Sed certe difficilius est filios interimere. ipsas certe hominum dignitates. filium. sed caritate liberandorum hominum. 18. quae ad facta compulit miranda Romanos. dicens multos se tales. in quo perceperunt mercedem suam. sed eam potius quantum valuit ab haereticorum perniciosissima pravitate defendit. quae filiis congreganda videbantur atque servanda. libertas et cupiditas laudis humanae. Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores.. cognomine Torquatus. habet aliquid. sed etiam pro patria. non ubi vivatur in hominum gloria. quae a mortalibus expetuntur. quae cives ad aeternam colligit patriam. 2. ne plus mali esset in exemplo imperii contempti quam boni in gloria hostis occisi: ut quid se iactent.. sed Deus felices facit. qualem illum videret.Romanorum virtus christianos extimulat. quae id pro fide atque iustitia fieri compellat. vel donare pauperibus vel.

si tenuerimus. ut in huius vitae peregrinatione expeditior ambulet viam. si virtutes. pro Dei gloriosissima civitate non tenuerimus. quod decem pondo argenti in vasis habere compertus est 68. quoniam. Minervae falso sibi ab invidis morte filii nuntiata. ita idem ipsi pauperes erant. sed sint illis omnia communia. ut eum etiam proici insepultum iuberet (sic in eius corde orbitatis dolorem gloriae cupiditas vicerat) 61: quid magnum se pro Evangelii sancti praedicatione. quarum istae utcumque sunt similes. si pro illo non unam manum neque hoc sibi ultro faciens. cum paene tale aliquid illi fecerint pro conservanda gloria Romanorum? . sed ab illo missus obierit. nisi Romanum imperium longe lateque porrectum magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum virorumque tantorum virtutibus praeclarum atque gloriosum et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita. sicut dicit Apostolus. ut illis cadentibus et iram deorum sanguine suo placantibus Romanus liberaretur exercitus 60: nullo modo superbient sancti martyres. quando tanta fama praedicarentur. sicut eis praeceptum est. et nemo dicat aliquid proprium. Regulus. unde videlicet oportebat. nec aliud intellegere potuerunt. a quibus fundebatur. ut illo nuntio perturbatus abscederet atque ita dedicationis gloriam collega eius consequeretur. ubi verae divitiae Deus ipse est. regis Epirotarum. cum Fabricium didicerit tantis muneribus Pyrrhi. qui Christum occiderunt. si pro fide quae illi debetur talia fuerit homo passus. qui corpus occidunt. verum et ipsos inimicos. quae revelabitur in nobis 70. qui nullo praemio mundi huius fuerit ab aeternae illius patriae societate seductus. ad eos ab ipsa Roma reversus est. id est rem populi. ubi aeterna est et vera felicitas. revelante Testamento Novo quod in vetere velatum fuit. ita contempsit. qui aliquem fidei suae passus inimicum non se ultro in talem mortem mittens. rem patriae. sicut Romanis eum tenere volentibus respondisse fertur. ut quidam eorum. pro quibus fundebatur. ab aratro esse adductum. ut. ne crudelissimos hostes iurando falleret. quando sic innotescerent. animam autem non possunt occidere 59? Si se occidendos certis verbis quodam modo consecrantes Decii devoverunt. cum haberent opulentissimam atque ditissimam. quando quidem a Domino suo eodemque rege patriae suae certius oraculum accepit: Nolite timere eos. superbia non extollamur. quae divina providentia permixte bonis malisque concedit. qui in suo defunctus est consulatu. cum quattuor iugera possideret et ea suis manibus coleret. ad cuius beatitudinem fides ipsa perducit? Aut quid retribuetur Domino pro omnibus quae retribuit 64. Unde etiam Iudaei. ut illic id quod Romani haberent optimum mitteretur 58. Valerium. qui excellentiore proposito divitias suas communes faciunt secundum id quod scriptum est in Actibus Apostolorum 69. usque adeo fuisse pauperem. ut distribuatur unicuique. deorum suorum oraculis serviens. tamquam dignum aliquid pro illius patriae participatione fecerint. sicut cuique opus est. postea quam Afris servierat. quorum triumphis publicum ditabatur aerarium: nonne omnes Christiani. rem communem.. quoniam. sed persequente aliquo patiens totum flammis corpus impenderit? Si Curtius armatus equo concito in abruptum hiatum terrae se praecipitem dedit. intellegunt se nulla ob hoc ventilari oportere iactantia. eumque Carthaginienses. diligentes caritatis fide et fidei caritate certarunt? Si Marcus Pulvillus dedicans aedem Iovis. qua cives supernae patriae de diversis liberantur et colliguntur erroribus.. quoniam iusserant. Ad humanam vero gloriam praesentisque temporis satis digna vita aestimabatur illorum. qui iam bis consul fuisset. indignae sunt passiones huius temporis ad futuram gloriam. quas isti pro civitatis terrenae gloria tenuerunt. sed pro aeterna vita muneribusque perpetuis et ipsius supernae civitatis 85 . 18. ex illo senatu hominum pauperum pelleretur notatione censoria. id faciendo pro obtinenda societate Angelorum.talium perhorrescens sine ulla dubitatione se ab illo bello facta pace compescuit 57: quis regno caelorum imputaturus est merita sua. victisque hostibus ingentem gloriam consecutum in eadem paupertate mansisse 66? Aut quid se magnum fecisse praedicabit. cum audiat vel legat L. si usque ad sui sanguinis effusionem non solum suos fratres. maior utique honore quam consul. sic ipsi in suis domibus pauperes erant. cui Dominus de sepultura patris sui sollicito ait: Sequere me et sine mortuos sepelire mortuos suos 62? Si M. qualia pro fide quam perniciosissimis inimicis debebat passus est Regulus? Quo modo se audebit extollere de voluntaria paupertate Christianus. et nobis proposita necessariae commonitionis exempla. ut nummis a populo collatis eius sepultura curaretur 65? Audiat vel legat Quintium Cincinnatum. ut deorum iussis in illum interitum vir praecipitaretur armatus: quid se magnum pro aeterna patria fecisse dicturus est.tamen diversa reddita mercede. ut non pro terrenis et temporalibus beneficiis. quoniam contra eos in Romano senatu egerat. si qua huius modi reperiuntur in litteris eorum. promissa etiam quarta parte regni a Romana civitate non potuisse develli ibique in sua paupertate privatum manere maluisse 67? Nam illud quod rem publicam. quam viris armisque se excellere. ut dictator fieret. 3. quae perducit ad patriam. gravissimis suppliciis necaverunt 63: qui cruciatus non sunt pro fide illius patriae contemnendi. fecisse dicturus est. pudore pungamur. Haec et alia. dignitatem illic honesti civis habere non posset. Iunonis.

ubi voluptas in sella regali quasi delicata quaedam regina considat. a quo habet homo quidquid in eo iure laudatur. tabulam quandam verbis pingere. ut. iustitiae iubeat. quam si Deo miserante habeant potestatem. quoniam tantae iustitiae est qui de Spiritu Dei virtutes habet. quantum sibi desit ad perfectionem iustitiae. per ea bona morum nituntur ad gloriam et imperium vel dominationem. dant operam bene iudicantibus non displicere. de quibus ait Sallustius: Sed ille vera via nititur 71. 20. Qui autem gloriae contemptor dominationis est avidus. cui se nituntur aptare. aut vera via nititur aut certe. non tribuunt nisi gratiae Dei. id est veri Dei vero cultu. Deo magis nota quam nobis. tanta crudelitas. non tamen parvipendit. ne decipiat diligentes. Sunt enim multa in moribus bona. Nam licet proclive sit. eos tamen. quod amant. ut suos osores vel detractores velit correctos habere consortes non in terrena patria. sed eas voluptatis corporalis fine metiuntur et illam per se ipsam putant appetendam 78. qui humana gloria nimium delectatur. sed vetere nomine fortes dicti existimentur. qui magnis vitiis datorem verae gloriae et civitatis aeternae occiderunt atque respuerunt. quo gloriae contemptor appareat. Illi autem. qualis est in illorum sanctorum Angelorum societate. istas propter ipsam. qua causa Deus unus verus et iustus Romanos secundum quandam formam terrenae civitatis bonos adiuverit ad tanti imperii gloriam consequendam: potest tamen et alia causa esse latentior propter diversa merita generis humani. hoc est ad maiorem gloriam. Multos tales fuisse prodit historia. Sed ne tyranni non pessimi atque improbi reges. facere si credatur. qua veretur homo bene iudicantibus displicere. et ita diligat. etiam dominari ardenter affectet. dominari atque imperare desiderat. nec eam veram esse. utiliores esse terrenae civitati. quod non est. qui qualibuscumque virtutibus terrenam gloriam quaesiverunt et adquisiverunt. dolis atque fallaciis contendit. quando habent virtutem vel ipsam. Virtus est quae voluptati et gloriae servit. Sed qui contemnit iudicia laudantium. nihil est felicius rebus humanis. quam suspicantur. Quidquid enim fecerit ad oculos hominum.societate colatur Deus unus et verus. quae prudentiae iubeat. quorum tamen. non est unde se suspicantium sensibus aliter esse. ut faciant quod illa imperaverit. sed superna. Quisquis autem sine cupiditate gloriae. Proinde qui gloriam concupiscit. de quibus multi bene iudicant. quia contemptus eius in conspectu Dei est. Et ideo virtutes habenti magna virtus est contemnere gloriam. ut etiam ipsos diligat inimicos. quo modo voluptas regnet et salva sit. volens bonus videri esse. bestias superat sive crudelitatis vitiis sive luxuriae. quamvis parvipendat quod eum laudant. quae sine vera pietate servit hominum gloriae. ad ingerendum pudorem quibusdam philosophis. sed huius vitii summitatem et quasi arcem quandam Nero Caesar primus obtinuit. si habent scientiam regendi populos. ne 86 . contemnit etiam suspicantium temeritatem. Quam ob rem. non contemnit salutem. quando gloriae servit humanae. ut nihil molle habere crederetur. ut potius ille laudetur. nec eos vult fallere laudantes. Solent philosophi. Interest sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem dominationis. etiam per apertissima scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. quamvis ea multi non habeant. Tales autem homines virtutes suas. in laudatoribus autem suis. ut nihil ab eo putaretur virile metuendum. qui finem boni humani in ipsa virtute constituunt. ad maiorem laudem. Tales quidam Romani fuerunt. quorum spes posita est in gratia et misericordia veri Dei. ut hi. nulli faciat iniuriam. 19. quam si nec ipsam. si vere bonus est. eique virtutes famulae subiciantur. ostendat. rectissime istorum gloriae donati sunt. cuius fuit tanta luxuries. quamvis ut potui satis exposuerim. veram posse habere virtutem. quando res humanas iudicat talibus dominis dignas. Etiam talibus tamen dominandi potestas non datur nisi summi Dei providentia. Quae civium et quae sanctorum sit virtus. ideoque instat ardenter. ut vigilanter inquirat. quod eas volentibus credentibus petentibus dederit. Quantumlibet autem laudetur atque praedicetur virtus. unde ait Vergilius: Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni 74: apertissime alio loco de Deo dictum est: Quia regnare facit hominem hypocritam propter perversitatem populi 75. Aperta de hac re vox divina est loquente Dei sapientia: Per me reges regnant et tyramni per me tenent terram 73. vincerent eos. quantascumque in hac vita possunt habere. Non enim cura existimationis amissa dominationis cupiditate caruerunt. iudicio autem non aperitur humano. tamen qui veram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt. neminem sine vera pietate. qui virtutes quidem probant 77. qui vera pietate praediti bene vivunt. quae in sacris Litteris nostris dicitur civitas Dei 76. observantes eius nutum 79. simulque intellegunt. qui cives non sint civitatis aeternae. nequaquam sanctorum exiguis initiis comparanda est. dum illud constet inter omnes veraciter pios. si nesciretur 72. ut praestet beneficia quae potest ad comparandas amicitias corporalibus commodis necessarias.

si tamen ulla est. ut taceam de populo Hebraeo. Ille igitur unus verus Deus. Marsi et Peligni. Ac ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius peragenda. nihil toleret fortitudo. ut sub iugum etiam mitterentur. ne per immoderationem noxium aliquid valetudinem turbet et voluptas.. cui metuit displicere.. in quo bello Italico Romanis saepissime victis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores. a quibus solos duos deos coli. ipse et Domitiano crudelissimo. ut tantum capiat alimentorum et si qua delectant. unde iam potest placere. nam quintus ei annus finem dedit. quando fretus securitate victoriae naves. ut alia citius. de his sanatis gratias agens. post diuturnam et devotissimam sub Romano iugo servitutem in libertatem caput erigere temptaverunt. Sed non existimo satis debiti decoris esse picturam. vel patri vel filio. graviter offendatur 80. cuius egregiam indolem decepit amore dominandi sacrilega et detestanda curiositas. quibus victus necessarius portabatur. Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas vires extenuavit et paene consumpsit. vel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum. qui Augusto. Qui autem vera pietate in Deum. de quo superiore libro diximus. Licet enim ipsa gloria delicata mulier non sit. alio modo quodam humanae subditur laudi. sibi sapientes videntur et sibi placent. Unde non ei digne servit soliditas quaedam firmitasque virtutum. neque enim ipse. qui dedit Assyriis. duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. Nam eorum virtus. nisi contra illud auspicium dei Termini. cuius vanis deditus oraculis erat. qui dat felicitatem in regno caelorum solis piis. qui nec iudicio nec adiutorio deserit genus humanum. credit et sperat. deinde fervide instans immodicis ausibus et mox merito temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum. si dolor corpori acciderit. qui. <in> quibus sibi displicet. quando voluit et quantum voluit Romanis regnum dedit. bellum Punicum tertium ab Scipione incredibili celeritate et temporis brevitate confecta sunt. Nec illi se ab ista foeditate defenderint. cum aliena spernant iudicia velut gloriae contemptores. ut placet. sed Italicae. quantum satis visum est 82. quem diligit. homo non est. qui Vespasianis. et ne per singulos ire necesse sit. plus intendit in ea. tertio tamen anno post multa consumpta consumptum est. Quamvis enim aliquid dixerimus. si qua in illo sunt. Romani imperii termini moverentur 83. qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum. alia tardius finiantur. quod apertum nobis esse voluit: tamen multum est ad nos et valde superat vires nostras hominum occulta discutere et liquido examine merita diiudicare regnorum. sicut ei placet. numquid iniustis? . ut nihil provideat prudentia. gentes non exterae. quam etiam in corporis sanitate Epicurei maximam ponunt. nihil temperantia moderetur. ipse et Neroni. de quo iam dixi. continent litterae istorum.offensis legibus voluptas vivere secura non possit. Picentes. non tribuamus dandi regni atque imperii potestatem nisi Deo vero. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae. superioribus temporibus multum in omni virtute laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta. Bellum Punicum primum per viginti et tres annos peractum est. inflata est et multum inanitatis habet. Ita virtutes cum tota suae gloriae dignitate tamquam imperiosae cuidam et inhonestae mulierculae servient voluptati. fortiter in animi cogitatione. ipse apostatae Iuliano. Sic etiam tempora ipsa bellorum. Nihil hac pictura dicunt esse ignominiosius et deformius et quod minus ferre bonorum possit aspectus.. regnum vero terrenum et piis et impiis. qui non compellat in mortem. ipse Gaio Caesari. nihil distribuat iustitia. 87 . neque id tribuit. ubi virtutes humanae gloriae serviunt. qui praeter unum Deum non coluit et quando regnavit. temperantiae iubeat. quam in ea. quae non tam ipsi quam veritati placent. et si occultis causis. ut. vel etiam Persis. ut per pristinarum deliciarum suarum recordationem mitiget praesentis doloris aculeos. 21. qui sibi placet. nisi eius misericordiae. Haec plane Deus unus et verus regit et gubernat. Quae cum ita sint. per quorum cultum se isti regnasse crediderunt. sicut in eius arbitrio est iustoque iudicio et misericordia vel atterere vel consolari genus humanum. Cessit enim Terminus deus necessitati. alterum malum 81. bellum Mithridaticum quadraginta annis. 22. incendit. iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine. Bellum piratarum a Pompeio. teneat dominam suam. Sic etiam hominibus: qui Mario. si etiam talis fingatur. de illis sanandis preces fundens. non diuturno tamen tempore tractum est hoc malum. Bellum quoque fugitivorum gladiatorum.et tempora ipsa bellorum. ut aliter inde non posset evadi. Deus dat dominatum in serie temporum. fortitudini iubeat. in quo bello ita Romani victi sunt. qui non cesserat Iovi.. et verum dicunt. nisi unde placeatur hominibus et ventosae gloriae serviatur. quamvis multis Romanis ducibus et duobus consulibus victis Italiaque horribiliter contrita atque vastata. quos isti rebus singulis singulos. qui Constantino christiano. id est voluptatem. suavissimis imperatoribus. unum bonum. cui nihil iniuste placet.

et quod nolunt aliquando fateantur. si plus amant illud regnum. si iuste imperant. Haec ideo commemoro. si Deum timent diligunt colunt. si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non neglegunt. sed prudenter attendunt. sed propter caritatem felicitatis aeternae. Radagaisus mirabiliter victus est. quoniam multi praeteritarum rerum ignari. non pro saturandis inimicitiarum odiis exserunt. si ipsa non esset et vetere ritu numina colerentur. quod. 88 . quam luctuosis cladibus a veteribus sint gesta Romanis. si luxuria tanto eis est castigatior. si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur. Tales christianos imperatores dicimus esse felices interim spe. non cum gratiarum actione commemorant. facile ignoscunt. quanto posset esse liberior. uno die tanta celeritate sic victus est. ut ab his qui non pervicaciter contendunt. et hoc ipsius misericordia factum est. quidam etiam dissimulatores suae scientiae. Nam si ille tam impius cum tantis et tam impiis copiis Romam fuisset ingressus. qui talia diis Romanis sacra non facerent nec fieri a quoquam permitterent. ne ab illo ista qui in eum crederent velut summa bona desiderarent. postea re ipsa futuros. quanta insultatione iactarent. Cum Radagaisus. vinci omnino non posset ab eis. sicut solet orbis terrarum velut procellosissimum pelagus varia talium malorum tempestate iactari. Sed felices eos dicimus. de quibus ille praesumpserat. si tardius vindicant. ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere viderentur. Haec et alia vitae huius aerumnosae vel munera vel solacia quidam etiam cultores daemonum accipere meruerunt. quod a nobis si tacebitur. qui cum statuisset irruptione barbarica graviora <pati> dignos mores hominum castigare. sic adversarentur nomine christiano. cum id quod exspectamus advenerit. quod ille diis amicis protegentibus et opitulantibus. quod ille ideo vicisset. sed. ut illum primo faceret mirabiliter vinci. et magis aeternae vitae fidelissima exspectatione teneatur. misericordiae lenitate et beneficiorum largitate compensant. quibus immolare cotidie ferebatur. si temporibus christianis aliquod bellum paulo diutius trahi vident. Recolant igitur qui legerunt. ilico in nostram religionem protervissime insiliunt. 24. hoc credere spargere iactare paganos. si eamdem vindictam pro necessitate regendae tuendaeque rei publicae. ne ad infirmorum animos evertendos gloria daretur daemonibus. cui pepercisset? Quibus honorem locis martyrum detulisset? In qua persona Deum timeret? Cuius non sanguinem fusum. Neque enim nos Christianos quosdam imperatores ideo felices dicimus. ut ne uno quidem non dicam exstincto. nec insanis adversus Deum linguis se interimant et decipiant imperitos. qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes christianae religionis reverentia tuerentur ipsisque daemonibus atque impiorum sacrificiorum ritibus. agmine ingenti et immani iam in Urbis vicina constitutus Romanis cervicibus immineret. ideo tanta potuisset. nec propter praesentes necessitates vera religio deseratur. cum eius fama ubique crebresceret. si eamdem veniam non ad impunitatem iniquitatis. quod aspere coguntur plerumque decernere. Et non agunt miseri gratias tantae misericordiae Dei. quae adiuvante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit. quam diuturna bella. et tam incredibiliter victis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstravit. si malunt cupiditatibus pravis quam quibuslibet gentibus imperare et si haec omnia faciunt non propter ardorem inanis gloriae. quam variis eventis. sed iustitiam propter gloriam diligere videbantur. Quod tamen nostra memoria recentissimo tempore Deus mirabiliter et misericorditer fecit. si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum maiestati eius famulam faciunt. 23. sed vulnerato Romanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus atque ipse mox captus poena debita necaretur.Sed quia non diligebant gloriam propter iustitiam. quibus eum supplicare constabat. quo pertinent isti. exclamantes. quod Romanos facere christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis. rex Gothorum. vel hostes rei publicae domuerunt vel inimicos cives adversus se insurgentes et cavere et opprimere potuerunt. cuius pudicitiam vellet intactam? Quas autem isti pro diis suis voces haberent. et se homines esse meminerunt. quantum in ipsis est. Quid ex optimo principe expetendum sit. si. qui non pertinent ad regnum Dei. sed ad spem correctionis indulgent. ubi nutu summae maiestatis oppressus est. omnium si fieri potest hominum oblivione sepelire conantur. ita verus Dominus gubernatorque rerum et Romanos cum misericordia flagellavit. iam Romana illa virtute. quia vel diutius imperarunt vel imperantes filios morte placida reliquerunt. similiter erimus ingrati. nobis apud Carthaginem dicebatur. quia cotidianis sacrificiis placabat atque invitabat deos. pacem factam foedusque ruperunt. deinde ab his barbaris Roma caperetur. indignationem suam tanta mansuetudine temperavit. ubi non timent habere consortes. id quoque celerrime finiretur.

cuius Ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. lucem. Iovis simulacra. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus. satis intellegens nec terrena munera in daemoniorum. consecrata et in Alpibus constituta. paterno custodivit affectu. quos. quae adversus eum fuerant nescio quibus ritibus velut. quorum operum merces est aeterna felicitas. aquas. terras. tumultu quorundam. vitam. sensus. sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere voluit terminata. quando in Thessalonicensium gravissimum scelus. cum parvulum haberet fratrem avidior fidae societatis quam nimiae potestatis 84. Cetera vero vitae huius vel fastigia vel subsidia. quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia. etiam nondum Christianos ad Ecclesiam confugientes. Gratianum ferro tyrannico permisit interimi. cum misericordissima veneratione restituit. Unde et poeta Claudianus. filios imperantes reliquit. in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte deo. universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit. nisi daemonibus supplicet. deposuit. vindicare compulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam. 26. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius. in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit. Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus. Et coniurati veniunt ad classica venti! 85 Victor autem. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur. quamvis a Christi nomine alienus. quae commemorare longum est. Inimicorum suorum filios. In neminem post victoriam privatas inimicitias valere permisit. Mox tyranni Maximi exstinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus. Inter haec omnia ex ipso initio imperii sui non quievit iustissimis et misericordissimis legibus adversus impios laboranti Ecclesiae subvenire. mentem. eorumque fulmina. quem regni participem fecerat. unde potius eum servata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. cui etiam condere civitatem Romano imperio sociam. longe quidem mitius quam Magnum Pompeium colentem velut romanos deos. Nam bonus Deus. Christianos hac occasione fieri voluit et christiana caritate dilexit. sed in Dei veri esse posita potestate. iste autem. bonis malisque 89 . fructus ipsiusque hominis animam corpus. sed ipsum verum Deum colentem tantis terrenis implevit muneribus. hic in angustiis curarum suarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas atque illicitas. cum propter vitam aeternam quisque debeat esse Christianus: Iovianum multo citius quam Iulianum abstulit. Unde et ille non solum vivo servavit quam debebat fidem. ut felicitatem Constantini mereretur. bona opera tulit ex isto temporali vapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae. ut imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret videndo prostratam. in tyramnis opprimendis per omnia prosperatus est. quam Valens haereticus favens Arianis vehementer afflixerat. unde fugatus fuerat. auras. Diu imperavit. Sed rursus ne imperator quisquam ideo Christianus esset. si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret. non ipsius iussu. verum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. grandaevus aegritudine et senectute defunctus est. quamvis piae animae solacia talia non requirant. sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. contra cuius robustissimum exercitum magis orando quam feriendo pugnavit. ne homines. qui eum crederent propter aeternam vitam colendum. verum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius parvulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum. cuius dator est Deus solis veraciter piis. quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre. Bella civilia non sicut Cinna et Marius et Sulla et alii tales nec finita finire voluerunt. belli abstulerat impetus. cui fundit ab antris Aeolus armatas hiemes. sicut crediderat et praedixerat. qui ei cohaerebant. cum a Theodosii partibus in adversarios vehemens ventus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet. Nam ille vindicari a Catone non potuit. quem Dei servum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat. a Theodosio vindicatus est. 25. eoque sive per insidias sive quo alio pacto vel casu proxime exstincto alium tyrannum Eugenium. 1. militat aether. nec privavit rebus et auxit honoribus. Clarus fuit Theodosius virtute et fide. iocantibus (quod illa laetitia permittebat) cursoribus et se ab eis fulminari velle dicentibus hilariter benigneque donavit.Constantinus et successores Deum coluerunt. cui iam episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam. sicut ipsum mundum. Simulacra gentilium ubique evertenda praecepit. sed ad Iohannem in Aegypti heremo constitutum. quod hi spiritus in talibus multum valerent. quod aurea fuissent. accepto rursus prophetico responso fide certus oppressit. quanta optare nullus auderet. qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus. velut ipsius Romae filiam. quem civilis belli quodam modo heredem reliquerat. has sublimitates et regna terrena existimarent posse neminem consequi. misit atque ab eo nuntium victoriae certissimum accepit.

De fabulosae et civilis theologiae similitudine atque concordia. De theologia mythica. quibus ostenditur. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent. 8 LIBER VI BREVICULUS 1. Deinde ad me perlatum est. sed ad licentiam maledicendi tempus exspectant. qui peccandi licentia felix appellabatur: O miserum. libere quod oportet audire. De interpretationibus naturalium rationum. quantum possunt. qui manifestissimis documentis. colendos deos. audivi quosdam nescio quam adversus eos responsionem scribendo praeparare. in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo. Quae sit partitio Varronis librorum suorum. De officiis singulorum. Quod ex disputatione Varronis apud cultores deorum antiquiores res humanae quam divinae reperiantur. id est fabulosa. 26. Quid de Iudaeis Seneca senserit. Deorum. cui peccare licebat 86! unde quisquis est. si de illis omnino reticeret. Quos admoneo. De libertate Senecae. Quid Varronem de diis gentium sensisse credendum sit. si hoc illi omnino non liceat. Proinde iam etiam illis respondendum esse video. 90 . et de civili contra Varronem. cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid voluerit contradicere et. 11. si voluerit. sed propter aeternam. id est uno fabuloso. nihil deorum falsorum numerositas prosit. et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint. De his. 10. Nam istis. De tribus generibus theologiae secundum Varronem. etiam plus potest clamare quam veritas. quae sola stulti habere concupiscunt. Quae dicta quaeque dicenda sint adversariis. non optent quod eis non expedit. 8. 9. sed propter eam. Nam si non ad libertatem vera dicendi. Sed considerent omnia diligenter. quam pro temporum gubernatione dispensat.largitur. qui vehementius civilem theologian reprehendit quam Varro fabulosam. quae potius exagitari quam convelli possint garrulitate impudentissima et quasi satyrica vel mimica levitate. 6. multo erit felicior. graviter. confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem. 2. 5. qui dicunt deos a se non propter praesentem vitam coli. quae post mortem futura est. quos de antiquitatibus rerum humanarum divinarumquae composuit. quo sine periculo possint edere. cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab impudentibus eligant. 2. 4. sed tempus quaerant. qui propter amicitias mundi huius volunt vana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur. quod ad ista temporalia. his quinque libris satis arbitror esse responsum. absit ut eis eveniat quod ait Tullius de quodam. honeste. Facile est enim cuiquam videri respondisse. altero naturali tertioque civili. quod iam scripserint. 3. qui tacere noluerit. 7. quia. ut reverentius cum eis ageret. ab eis quos consulit amica disputatione. Aut quid est loquacius vanitate? Quae non ideo potest quod veritas. quorum talis et genera et sacra detexit. qui maledicendi licentia felicem se putat. quas doctores pagani pro diis suis conantur ostendere.

quorum in quarto libro quosdam commemoravi 3. Et nimiae quidem stultitiae vel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? Quando ea putatur gloria vanitatis. quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt 2. non Creatorem veritas Christiana convincit. Verum tamen in omnibus vanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt. si non affectent fallere ut daemones. Nunc ergo quoniam deinceps. hoc a Libero pete. a Lymphis vinum 4. quid a quoque esset petendum. in perniciem utique eius. putasne in potestate nos habere vitam. quos impietas vesana possedit. LIBER SEXTUS NIHIL DII POSSUNT AD VERAM FELICITATEM Dii nec terram nec caelestia curant (praef. Cum his hominibus. quibus rerum exiguarum singulis singula distribuuntur officia.12. propter vitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac servitute. -1) PRAEFATIO. Indigne se gerunt cultores deorum. ut. cui vitium tam immane dominatur. quae post mortem futura est. Quod gentilium deorum vanitate detecta nequeat dubitari aeternam eos vitam nemini posse praestare. quam minus disseruisse iudicabunt. qui multos deos et falsos. vitam aeternam cuique praestare? An vero peritissimi illi et acutissimi viri. qui nec ipsam adiuvent temporalem. deos gentium. peteretur a Libero aqua. 1. qualis ioculariter in mimo fieri solet. 1. Cum philosophis verae felicitatis tractanda quaestio. talia se improbare testati sunt. ne absurditate turpissima. sed aegroti insanabilis morbus invictus est. A diis non speratur vita aeterna. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his. qui. colendos esse contendunt: placet a veridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus. supplici respondebunt: o homo. saltem date mihi vitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes (solent enim esse ad risum faciles) 5. quae Graece dicitur et uni vero Deo debetur. facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus. quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est vitam aeternam a talibus diis 91 . etiam hi refellendi et docendi sunt. propter vitam. quos esse inutilia simulacra vel immundos spiritus et perniciosa daemonia vel certe creaturas. non solum dissimulantibus. saltem utcumque in disputationibus mussitando. sed propter illam. ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset. non usque adeo inconvenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum deum. qui non propter istam vitam. quos christiana religio destruit. coli oporteat. sed contra suam conscientiam etiam faventibus doctis. venerandos et colendos putant. etsi non libere praedicando. Hi vero. 2. totamque invidiam. quam christianae religioni de huius vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur. falsa atque indigna sive finxerunt sive ficta crediderunt et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur. qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam. ut promissus ordo expetit. auctores erunt cuipiam hominum diis immortalibus supplicanti. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici. qui ea quae legunt vel sine ulla vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt. omnino esse inanem rectae cogitationis atque rationis plenamque levissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt. Ceterum quis ferat dici atque contendi deos illos. Quinque superioribus libris satis mihi adversus eos videor disputasse. 1. cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in vanitates et insanias mendaces 1. sed multos deos. quam quaestionis ipsius necessitas postulabat. nullis cedere viribus veritatis. quos deos immortales vocant. cum a Lymphis petierit vinum eique responderint: nos aquam habemus. quae post mortem futura est. possit recte dicere: si vinum non habetis.

tam sit inconveniens et absurdum. studiosum rerum tantum iste doceat. vel in ea tamquam senili torpore frigescerent. ut ab insipientibus populis colerentur. si iam cum illis agimus. homine. qui eis. suis officiis quodam modo limitatas. disputationem se habuisse cum Marco Varrone. quibus singulis singuli praeesse perhibentur. quod sub alterius tutela ac potestate est. qui non propter istam. Cui ergo deo vel deae propter quid supplicaretur. 3. 92 . ne quisquam eorum sederet otiosus. verbi gratia. a Vulcano aquam a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet. discussis omnibus longe alienum a veritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum atque falsorum 6 saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae impietatis est. 2. propter vitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt. quam nos saecularem. si aeterna vita. 1. inanem ludibriosumque cognoscit. quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione vel comparatione praeferenda est. contra quos iam quinque praecedentibus voluminibus satis. quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione veritatis. glabros aut male barbatos videremus 7: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse. ut in omni eruditione. digne ridentur in theatro. quae non daret barbam. quibus danda atque servanda deberent vel ista committi. 1. quid a Libero. Denique et ipse <Tullius> huic tale testimonium perhibet. quae putant eis subdita. aetas ipsa floreret insignius contemptores autem eius vel intra annos occumberent iuventutis. Porro si a Cerere vinum a Libero panem. cuius in hac vita potestas nulla esset. quod non dignarentur in tanta sublimitate curare. ista opera temporalia. Quae cum ita sint. quoniam nimis multos putarunt. doctrina tamen atque sententiis ita refertus est. ut eamdem saltem aetatem. et multi non eam colentes gaudent robore iuventutis. inquit. si id. a doctis sollerter inventum memoriaeque mandatum est. ipsa praestaret. partim praetereundos putavi. illi dii tales apparuerunt. ut indignissimi viderentur. Huc accedit. ut in libris Academicis dicat eam. Quid Varro disserat de theologia et rebus divinis (2-9) Qua ratione Varro de rebus divinis disserat. ut. qui colerent deam Iuventatem. quantum ad illos deos attinet quos instituerunt civitates. disputavi. sed vanitatis opinione tribuuntur. Quod cum fit ab scientibus mimis. quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera. 4. quos partim commemoravi in quarto libro. a quibus autem sperneretur. Ac per hoc. Nunc vero cum earum cultus nec propter ista ipsa. qui cultum eorum vitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt.petere vel sperare. a barbatis eius contemptoribus irridentur: itane desipit cor humanum. qui vitae huius aerumnosissimae atque brevissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam atque fulciendam ita singulas particulas tueri asseruntur. quid a Lymphis. quae ibi versatur. et si qui eam pro barba impetranda venerantur. cum de regno terreno quaereremus. quae barba induitur. quid a Vulcano ac sic a ceteris. cum vero a nescientibus stultis. omnino colendi sunt. itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam vel deformem barbam pervenire potuerunt. si cuiquam istorum pro vita supplicetur aeterna! Nec terrena regna dii conferunt. quanto minus potest immortales ex mortalibus facere! Dii nec colendi pro his rebus quae illis commissa sunt. hoc quiddam parvum et abiectum. quia illi magni et excelsi sunt. sed propter vitam quae post mortem futura est existimant colendos deos. sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat. ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea dii tales vel terrenum regnum dare non posse visi sunt. sicut credunt hi. petatur ab altero. sit necessarius. quosnam illud deos vel deas hominibus credendum esset posse conferre. illi autem liberalem vocant. minutatim divisa tribuerunt. dignius irridentur in mundo. si eorum. quia. Quis Marco Varrone curiosius ista quaesivit? Quis invenit doctius? Quis consideravit attentius? Quis distinxit acutius? Quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suavis eloquio. si malas cultorum suorum speciosius et festivius Fortuna barbata vestiret. quantum studiosum verborum Cicero delectat. ut mimicae scurrilitati videatur esse simillimum. quantum potui. nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc vitam esse sperandum. si (ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt) nullus Deus ex illa turba vel quasi plebeiorum vel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare. ac per hoc nec a Iuventate oportere peti vitam aeternam. iam nec propter illa saltem. Quam ob rem si. ut. quia et multi colentes Iuventatem deam minime in illa aetate viguerunt.

alterum de ludis circensibus. in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt. qui communiter prius de omnibus loqueretur. subtilissima distinctione commendans. in capite posuit. in secundis sex de locis. tu publicam disciplinam. libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit. ut auferret dubitationem. Sunt autem omnes. tres porro. oppressum fuisse suae civitatis consuetudine ac legibus. Haec quattuor. ut aliquid ei scribere vacuisse miremur. qui tam multa legit. qui exhibeant. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina. addidit sine ulla dubitatione doctissimo. Sed unum singularem. nescio utrum tam multa in eis ridenda. ut diximus. in secundo incerti. tu domesticam. In sex itaque primis de hominibus scripsit. ubi cuncta dubitanda esse contendit. apposuit. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes. oppugnator esset atque destructor easque non ad religionem. non incursu hostili. vir tantus ingenio tantusque doctrina. ut unum eorum faceret de feriis. dii ipsi sequuntur extremi. 4. et tamen ea quibus movebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse? Quid disserant libri Antiquitatum. cuivis hominum. tertios de temporibus. istam secutus in ea partitione rationem. ut quinquies terni quindecim fierent. 3. de quibus scripsit. Cum vero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit. qui ad homines pertinent. ubi exhibeant. qui noxias opiniones. id est Academicis. ita subdivisit. causas aperuisti 9. quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et veritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum.omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo 8. quam Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur 11. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est. tu descriptiones temporum. quam multa vix quemquam legere potuisse credamus: iste. tu sacerdotum. de qua illos velut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi atque servari utiliore cura. Nequaquam dii colendi propter vitam aeternam. tam multa scripsit. ubi agant. quibus anima humana magis magisque vanescat et incommutabili aeternaeque veritati coaptari atque inhaerere non possit. Facile acutissimo. Tu aetatem patriae. si rerum velut divinarum. tertio de locis religiosis. Intendit enim qui agant. Sed quia oportebat dicere et maxime id exspectabatur. qui prius de omnibus loqueretur. ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. etiam hic. quando agant. facillime apparet. non quales vocant illi daemones bonos. ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. quae diis exhibenda sunt. rebus humanis viginti quinque. quid agant. alteri sacra privata. Profecto de hac re sic erat certus. in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. invidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus impiorum et aperte 93 . et tamen ea legenda saeculis prodit. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: Nos. quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes. tu sedem regionum locorum. quid exhibeant. inquam. hos in res humanas divinasque divisit. Quater autem seni viginti et quattuor fiunt. sedecim. quando exhibeant. Quadraginta et unum libros scripsit Antiquitatum. ultimo publica. inquit. immundorum spirituum et sine controversia malignorum. sed ut loquar apertius. detestanda conscriberet. contemnenda. ex his. tertius de quindecimviris sacrorum. sed civium neglegentia. quoniam re vera in hac facultate multum impar est. Non ait eloquentissimo vel facundissimo. Vel hominum enim sunt ista instituta vel daemonum. quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi. quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt. sex quartos eosdemque postremos de rebus absolvit. ut primus sit de pontificibus. secundus de auguribus. tu sacrorum iura. divinis sedecim tribuit. In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari. sed ad superstitionem diceret pertinere. quantum attinet ad ea. 1. qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus. quartos de sacris. sequentes de locis. genera. qui restant. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus. de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos. et in eis libris. inquit. altero de sacris aedibus diceret. ita. Iste igitur vir tam insignis excellentisque peritiae et. officia. quae dixi. id est ad dies festos. qui istos sequuntur et ad tempora pertinent. ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant. quia et istorum exordio unum singularem. secundos tres ad loca pertinentes ita. quibus exhibeant. quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo breviter ait: Vir doctissimus undecumque Varro 10. quam solet in omnibus adhibere. ut in uno eorum de sacellis. non tamen Sancto Spiritu liberum. de scaenicis tertium. sed omnium. sex tertios de temporibus.

quod prius exstiterint civitates. ubi impunitum putavit. eorumque unum mythicon appellari. sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Primum. Loquebatur enim non de naturali theologia. civile. quos tamen rerum divinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse. scripsit. 1.naturalis seu physica vel philosophorum. quid nisi opiniones rerum vanarum? Hoc est nimirum. praeponenda est utique rebus humanis. non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. quae autem de his. inquit. quod etiam istae res divinae. sed plane caelestem ipsa instituit civitatem. deinde ab eis haec instituta sint. physicon. 94 . Tertium etiam ipse latine enuntiavit. quae a civitatibus instituta sunt 12. 5.. ab hominibus institutae sint. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse. In ea vero ipsa ratione. id est rationis quae de diis explicatur. . dator vitae aeternae. alius ex femore sit. Non itaque rebus divinis anteferre voluit res humanas. sed etiam rationem reddens cur id fecerit. in hoc. postea de hominibus. de qua scriberet. sed potest intellegi et "nulla". quam libere a se putavit esse culpandam. Ita se libros rerum divinarum non de veritate quae pertinet ad naturam. de divinis autem postea scripsisse testatur. Quam si tacuisset. sed fabulosum dicamus. neque hoc aperte dicere voluisse. quo maxime utuntur poetae. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis. 4. deorum natura non prior debeat esse quam hominum. quod voluit subtili significatione monstrare. Deinde illud quale est. licet non omnis. cur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam universae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est. quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. genus. alterum physicon. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur. ut Deus alius ex capite. quo philosophi. quoniam Graece fabula dicitur. quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus. quod tria genera theologiae dicit esse. Vera autem religio non a terrena aliqua civitate instituta est. saltem digna est vel Romanis. Varro fatetur deos ab hominibus inventos. sed rebus veris noluit anteferre res falsas. sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur.aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci attestatione confirmant. quae non modo in hominem. sed quantum ad solam Romam pertinet. inquit. ut adulterarint. aut vero etiam aliqua. ut ipse dicit. quia vero iam veterem invenerat. sed de fabulosa. Quae fabulosa sit theologia sive poetarum. quas divinas vocat. prior faber quam aedificium: ita priores sunt civitates quam ea. quod civile appellatur. In hoc enim est. In his enim. secutus est historiam rerum gestarum. Rerum quippe humanarum libros. sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt 13.. non naturam hominum naturae deorum. quod primum posuit. ex naturae formula se scripturum fuisse. non de civili. ut servierint homini. ut autem et ipso tacente veritas clamat. pictor quam tabula picta.. in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. ubi ausus est. praeponenda esset certe rebus romanis. sine caligine ullius ambiguitatis expressit. sicut structura. 2.. Ubi enim dicitur "non omnis". veris cultoribus suis. si de aliqua. Quod apertius alibi posuit. sicut fabrum aedificio. Eam vero inspirat et docet verus Deus... si de omni natura deorum scriberet. non solum scribens de his posterius quam de illis. fabulare appellaremus. si omnis esset natura deorum. aut omnino de nulla. prius divina absolvissemus. iam et consuetudo locutionis admittit. scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset. nec aliis quicquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probavit homines se praeposuisse institutis hominum. Deinde ait: Mythicon appellant. Secundum autem ut naturale dicatur. quam reddidit. etiamsi non omnis. quam humana attigissemus? Aut enim de omni natura deorum scribit. sicut in quarto libro commemoravi. alius ex guttis sanguinis natus. aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. quod dixi. ut aliqua pars divina praeponatur universis rebus humanis. Si de omni. tertium civile? Latine si usus admitteret. sicut pictura. a fabulis enim mythicon dictum est. non quantum ad orbem terrarum. Hic certe ubi potuit. apertissime confitens. ergo nulla est. Dicit autem prius se scripturum fuisse de diis. quae scripsit de rebus humanis. quasi hic de aliqua scribat et non de omni. Nam. quo populi. denique in hoc omnia diis attribuuntur. sed intellegentibus reliquisse. haec ratio est: Sicut prior est. postea de divinis. sicut pictorem tabulae pictae. quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria. si novam ipse conderet civitatem. ut dii furati sint. quia divinae istae ab hominibus institutae sunt. usitate quidem intellegitur aliqua. aut de aliqua. Quid quod in illis tribus novissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere videtur? Quid est ergo.

Sequestrata igitur paululum theologia. quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. quam qui adorantur in templis.5. ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur. id est fabulosum atque naturale. ut admittatur? Haec nempe illa causa est. quia non modo in hominem. quale est: a quodam tempore an a sempiterno fuerint dii. quid habet reprehensionis. Adhuc quod sequitur attendamus. Quanto liberius subtiliusque ista divideres. quibus 95 . Quid? ab eis diis. Quid hic agit humanum quamvis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis. quod in urbibus cives. quod genus. ut ait Epicurus. ut gratae sint utraeque daemonibus. non Deus. discernamus ab hoc civili. quod est urbis. 2. quamvis urbes esse videamus in mundo. Removit tamen hoc genus a foro. 3. sed etiam in contemptissimum hominem cadere possunt. cur debet discerni fabulosum: quia falsum. .. quam supra dixit esse philosophorum. in quibus est. scholis vero et parietibus clausit. sed diis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. In quo est. Videamus quid de altera dicat. maxime sacerdotes. quid habet meriti. primam et tertiam. et omnis vestra litteratura circumsonat.. Secundum genus est. de qua postea disserendum est. posterius de divinis. Naturale autem a civili velle discernere quid est aliud quam etiam ipsum civile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est. quia indignum est. an ex numeris. inquit. dii qui sint. urbes vero et theatra opera sint hominum. sed vitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis vereris offendere. quod physicon vocant et ad philosophos pertinet. quae contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt. tantum quod eorum inter se controversias commemoravit. Intueamur sane et civilem theologian. cernis quidem quam sint res divinae ab humanis nugis atque mendaciis dirimendae. ut Pythagoras. inquit. unde illa et ipse discrevit. quas a deorum natura abhorrere vel talium. de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? De Romanorum theologia Varro sibi discrepat. ex igni sint. Video quidem. distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo. ferre non possunt. nec spiritu Dei ad videnda et annuntianda divina in veritatem libertatemque subvectus. utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis. 1. dicens alios esse deos naturales. 2. ut credit heraclitus. civiles ad urbem. quod vero poetae canunt et histriones agunt. O Marce Varro. aliud sacerdotum. non solum ferunt. cum sis homo omnium acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus. cum mundus opus sit divinum. quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures 14. an ex atomis. ubi. ut excludatur? Si autem hoc quod civile dicitur naturale non est. placetne tandem vitam aeternam peti aut sperari ab diis poeticis. theatri scilicet atque urbis. quoniam in divinis rebus non naturam. quare prius scripserit de rebus humanis. in quos liberius quod sentis evomas. nec aliis ludos exhibeatis. Hanc enim pertinere testatur ad mundum. 6. civiles cogeris. 6. Illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. cum eas usquequaque consideras. inquit. quam naturalem vocant. nosse atque administrare debent. O religiosas aures populares atque in his etiam romanas! quod de diis immortalibus philosophi disputant. per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. de quo nunc agitur. quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas. sed de institutis aliud habere litteras poetarum. quam quibus victimas immolatis. sed tamen homo.. et sentis ipse. quibus doctrina inimica est veritatis! Turpis est theologia fabulosa et civilis. Dixerit aliquis: haec duo genera mythicon et physicon.. Quis non videat. Prima. unde et istos civiles velis nolisve perfundas. Nihil in hoc genere culpavit. theatricis. quorum in mundo vel extra mundum natura sit nusquam: theatrum vero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi civitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus divinis. tertia ad urbem. naturales ad mundum. iamque ipsum civile videamus qualiter explicet. id est a populis. de quo multos libros philosophi reliquerunt. alios ab hominibus institutos. Tertium genus est.civilis vel civitatum. sed etiam libenter audiunt. theologia maxime accommodata est ad theatrum. cui palmam dederit? Utique secundae. quos deos publice colere. pertinere posse et ad mundum. immo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. Neque id tantum. [quae] sacra ac sacrificia facere quemque par sit. ludicris. Duas vero illas theologias. quia turpe. secunda ad mundum. scaenicis? Absit. Dicis quippe fabulosos accommodatos esse ad theatrum. sed hominum instituta secutus est. quod demonstravi. nec alii dii rideantur in theatris. Invenisti alios fabulosos. 5. fieri enim potest. Sic alia.

sed illa. ea tamen scribunt. sicut dicit. numquam eas ipsi dii praeciperent sibimet exhiberi. sacra vero illa. parasitos Iovis. Illa enim de diis turpia fingendo seminat. Quare quae erunt communia cum propriis. Hic enim dixit quid fieri debeat. Denique cum memoratus auctor civilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quamdam sui generis distinguere conaretur. atque inter hos Cardea femina est. plus quam ut ea vulgus scrutari expediat. pontifices non habent? Numquid Priapo mimi. quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur. Haec cum dicimus. haec autem aut attestatur veris aut oblectatur et falsis. videri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de diis talibus maiestati indigna divinae et ridicula detestabilia celebrari. Delectationis enim causa. poetas delectationis. usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. ita eos delectari humanis voluptatibus credidisse 17. qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate. nec ubi ludos scaenicos exponebat. non utilitatis. divinarum. 6. Hoc si ita esset. ut arbitror. Quid de Hercule et Larentina fabula dixerit. publicam turpitudinem profitetur.in theatris et in templis. Quae sic abhorrent. non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur. cum eorum illic crimina frequententur. qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne attestati sunt Euhemero. ab omni esse dedecore purgata et aliena.. Indigna sunt simulacra et fabulae. vita aeterna poscenda est? Nemo. illa res divinas falsis criminibus insectatur. habitus deorum? Numquid barbatum Iovem. Ait enim ea. et Limentinus. quae urbana est. quid aliud quam mimica sacra esse voluerunt? Nam parasitos Iovis ad convivium eius adhibitos si mimus dixisset.. Apollo ephebus ita personae sunt histrionum. haec ea deorum ipsorum festivitatibus consecrat. 3. facinora et flagitia numinum illa cantat. qui foribus praeest. magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi voluit. Quid de ipso Iove senserunt.haec placent et quos haec placant. quae non histriones. numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret. sed ubi Capitolina iura pandebat. quae dii expetant. dii sunt masculi. quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex. Revocatur igitur ad theologian civilem theologia fabulosa theatrica scaenica. illius turpitudine ornatur. sicut ostendere institui. utique risum quaesisse videretur. unde ista brevis temporalisque polluitur? An vero vitam polluit consortium nefariorum hominum. Denique talibus vincitur et fatetur. e quibus maior societas debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis 15. sed cum commendaret hoc dixit. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra. illa prodit aut fingit. Et tamen alio loco 16 dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. haec amat. crimina sunt deorum. imberbem Mercurium poetae habent. ut non sint statuae delubrorum? Cur Forculus. ut tamen ex utroque genere ad civiles rationes assumpta sint non pauca. Varro dixit! non cum irrideret deos. scribunt poetae. Hincine vita aeterna sperabitur. quae colenda et observanda censetur. pars huius est. quae tamen delectant et populos et deos. 96 . aetates. sed sacerdotes agunt. illa mendacia spargit. quam mali! si falsis. quae theatrica est. Ambae turpes ambaeque damnabiles. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris. haec colligit. Non ergo nulla cum poetis. sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos. ad eius mensam qui constituerunt. quae autem philosophi. indignitatis et turpitudinis plena. quae scribunt poetae. si se inserant affectionibus et assensionibus nostris. inquit. ibi quid fiat. quae a poetis conscripta populi sequi non debent. populi exhibeant. una cum civilibus scribemus. Ac per hoc ea. quae graves poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter virgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus vacat? Sed haec honestiora sunt in comparatione turpiorum. formae. et vitam non polluit societas daemonum. 1. non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris. sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum convenientissime copulata. qui coluntur criminibus suis? Si veris. haec favendo metit. illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat. et quae ab universo corpore aliena importune illi conexa atque suspensa sit. minus esse quam ut populi sequi debeant. quam male! . haec eorum criminum ludos in divinis rebus amplectitur. sexus. qui limini. sicut forma humana deos fecerunt. quae merito culpanda et respuenda iudicatur. et haec tota. non sane pars incongrua. quia similia geruntur in templis. ista. 7. quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur. Nec fabulosa igitur nec civili theologia sempiternam quisquam adipiscitur vitam. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse.

Quid de sacris eorum boni sentiendum est. infelicitate deploratur. quo numquam vel in choro meretricum abscisus aut mollis intravit. quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse divinos. quod inde discedens. sacra sunt Cereris. sed Dei. sed templorum. sacra sunt Veneris. et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur. ipsi viderint. quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles. 97 . quod pertineat Saturnus ad semina. sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est. quod habent interpretationes suas. ubi nuptum data est Iovi. quid est quod fabulosa de diis figmenta poetarum ad theatrum videlicet pertinentia velut secernere nituntur a civili theologia. quae scaenicis turpitudinibus convincuntur esse foediora. id est non fabulosae. populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem. quales nec thymelica in se admisit obscenitas? Quid physica ratio dicat de matre deorum et Saturno. cui primum iuveni obvia fieret. 3. non mimorum. Deinde si ista sacra. sed plane frustra sacerdotes velut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. Obscaena sunt sacra mysteriorum. Itemque alii alio modo et similiter cetera. sacra sunt Matris deum. quae Saturni nomine significatur. At illa cum dormisset in templo. Haec si poetae fingerent. caput est certe quod Mater deum terra est: quid ultra quaerimus. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate. Cum vero haec dedecora non poetarum. apud illum esset inventura mercedem. sicut idem opinatur Varro. atque illa non comparente inventum est testamentum. sed civilis theologiae. de qua oriuntur 20. si mimi agerent. quos inter sua sancta numerari atque versari negare non possunt. ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a civilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. Quae sunt ergo illa sacra. usque adeo ut.7. id est rationem non naturae. Quamvis enim qui verus Deus est non opinione. quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. sed sacrorum. ita nonnulli interpretentur. In vera autem theologia opus Dei est terra. debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam Deo Herculi dedit. quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus. qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae. Quasi vero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian. hoc dedecus habet inter illa sacra professionem. quibus ostendantur rerum significare naturam: cur non etiam poetica similiter excusentur atque purgentur? Multi enim et ipsa ad eumdem modum interpretati sunt. quae in terram. a tanto doctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem. sed contra naturam. sed populorum. quae tenebris operiuntur. si autem victoria Herculis fieret. deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule victus esset. ubi amatus eius Adon aprino dente exstinctus iuvenis formosissimus plangitur. in una constituens Herculem. hinc excusantur atque purgantur. quibus agendis tales elegit sanctitas. quia et hominis et pecoris. ut. sic eis mater est terra. hoc idem de pecunia sua voluptati Herculis exhiberet. et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt. ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum. sicut aiunt. Quae amplissimam adepta pecuniam ne divinae mercedi videretur ingrata. 1. iterum recidunt. eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter enervatos atque corruptos occultare minime potuerunt. quod ab eis immanissimum et infandissimum dicitur. sed scimus per quales agant. quidquid gignit ipsa consumat. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt. At enim habent ista physiologicas quasdam. quos Gallos vocant. quod in vitiosis hominum moribus vix habet inter tormenta confessionem. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: viros muliebria pati non est secundum naturam. si ipse vicisset. vel. Unde etiam illud est. in altera se ipsum. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines. 8. non mater. quorum nihil est Deus. quod longinquitas temporis 19. hoc crimen. quod acceptissimum putavit esse numinibus. quod Herculis aedituus otiosus atque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante. de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret. Sacra sunt Iunonis. Saturnum suos filios devorasse. quid cetera perscrutamur 18? Quid evidentius suffragatur eis. 7. et arboris et lapidis utique natura est. non theatrorum. Ac sic abeunti cum primus iuvenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset. vidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse. 2. neque enim ab honestis agi debuerunt. illa herede defunctus est. qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudaverunt. sub ea condicione. Hic morbus. quando agitur de sacris Matris deum. Si autem interpretationis huius. id est naturalium rationum interpretationes. ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur. cum tam sint detestabilia. Nescimus quid agant. quam pertinere ad urbem volunt. Novimus autem quae agantur in scaena.

ambas inveniet fabulosas. 1. sit hoc ferendum. postea pilo. quos sua simulacra et sacra convincunt diis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis. sed multa iam diximus. sexu habitu. qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum civilium festivitatibus et in urbium divinis rebus adverterit. altera nihil nisi potum daret. Quid? Ipsa numinum officia tam viliter minutatimque concisa. eo quod de diis indigna confinxerit. quod cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat.. adhibetur et deus Domiducus. ne Silvanus deus per noctem ingrediatur et vexet. hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus. eo nimirum consilio. quarum una nihil nisi escam. quam etiam Venerem putant. illam vero audebant improbare hanc non audebant. 9. de qua agimus. ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem 24. ambas civiles. ambas improbandas intellegebant. atque ita sine periculo eorum. utraque contempta ea. signis culturae tamquam contrariis repugnarent. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid immundi spiritus. quamvis deos habere. sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas. femineam Liberae. quae philosophorum est. Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae verecundiae. illam culpandam proposuerunt.. unde non quidem omnia 21. 2. ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium. . Quale autem illud est. dum pro diis habentur. 98 . generationibus. ludunt quippe ibi. Sic Bacchanalia summa celebrabantur insania 22. additur dea Manturna. neque fruges coacervantur sine scopis. nec solum a naturali. 8. .. adhibetur deus Domitius.. ut a superstitioso dicat timeri deos. hanc eius similem comparandam exposuerunt. 9. propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio munere supplicari oportere. 2. Itane ista est innocentia deorum. a religioso autem tantum vereri ut parentes. in hominum mentibus possint. a quibus ista conscripta sunt. in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque vita vel morte sacra eis et sollemnia constituta. nisi plures essent adversus unum eique aspero horrendo inculto. quod et ipsam perhibeant semina emittere. Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur improbatur.. magis ridenda quam ludibria theatrorum? . quibus diis custodibus contra vim dei Silvani feta conservaretur 25? Ita contra dei nocentis saevitiam non valeret custodia bonorum. ut in domo sit. utpote silvestri. aetatibus. ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia fieri non potuisse nisi mente commota. adhibetur deus Iugatinus... qui vanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit. tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi. Liberum a liberamento appellatum volunt. merito repudianda discernitur. quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro. ut maneat cum viro. 3. eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu circuire limina domus et primo limen securi ferire. et ob haec Libero eamdem virilem corporis partem in templo poni.et de diis primae noctis nuptiarum. quae ad urbes populosque asseritur pertinere. neque far conficitur sine pilo. ritibus. Pilumnum a pilo. hoc idem in feminis agere Liberam. Nam et civilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque civiles. Deverram ab scopis. coniugiis.non ut haec prae illa tenenda eligeretur.Eiusdem turpitudinis sunt theatrica et civilis. qui civilem theologian reprehendere metuebant.. sed ut cum illa respuenda intellegeretur. non furiunt. ut his datis culturae signis deus Silvanus prohibeatur intrare. ut. quam naturalem vocant. tertio deverrere scopis. ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos. quod mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus liberentur. verum etiam ab ista civili. Haec certe non fierent in theatris. Sed domum est ducenda quae nubit. Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori. Cum mas et femina coniunguntur. Quo modo igitur vitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur. Ad haec addunt mulieres attributas Libero et vinum propter libidinem concitandam. Intercidonam a securis intercisione. qui etiam ludis talibus delectentur.et de ritibus contra Silvanum. et ea iussit auferri 23. et illam scilicet fabulosam et istam civilem. quoniam acutissimi homines atque doctissimi. non ut hostes timeri. apud meliores animos inveniret locum. atque omnes ita bonos dicat. 9. nonne scurrilitati mimicae quam divinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti. Educam et Potinam: nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo agere videretur. simile sit furoris. aut certe ex qualibet occasione immundissimi spiritus fallendis humanis mentibus irrepsisse? Absurda sunt quae de Libero dictitantur.

sicuti est victus atque vestitus et quaecumque alia huic vitae sunt necessaria 27. quae sunt hominis. quam dicit ad philosophos pertinere. Sed forte ideo toleratur. et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam. propter quam unam proprie nos Christiani sumus. Sed quid hoc dicam. ut sive ab hac sive ab illa vita speretur aeterna. non deus. similem demonstrando atque ipsam fabulosam partem esse huius satis evidenter docendo non nisi illi naturali. atque ita utraque iudicio recte intellegentium reprobata sola naturalis remaneat eligenda? De qua suo loco in adiutorio Dei veri diligentius disserendum est 28.. ut. Quid est hoc? Si omnino laborantem in illo opere virum ab diis adiuvari oportebat. Nam si masculus crederetur et Pertundus vocaretur. una pars eius sit in litteris sacerdotum. in animis hominum moliri locum.. ostendens in omnibus. nonne. appetendas a respuendis. ut. quae in funeribus senum cantatur. ut. eat foras. et hanc ipsam faciem. Valde inhonestum est. sacra pontificum a carminibus poetarum. Quis ergo usque adeo tardus sit. in suis sollemnitatibus ponerent. Utrum habeat et alias partes.peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato secreto pudoris. absit a veris religiosis. 5. illam eius imaginem liberius arguunt et reprehendunt. ut opinor. quod vocatur illa. altera in carminibus poetarum.. et dea mater Prema et dea Pertunda. non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid Venus sola parum esset. in rebus divinis haberent. ut et ille minus moveatur et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginensis dea. ut viro subigatur. eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem. maius contra pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra Silvanum. ita pudore afficiuntur.. 9. 4. velut res honestas a turpibus. graves a levibus. et Venus et Priapus. et ideo ista exposita. Adest enim dea Virginensis et deus pater Subigus. qua possunt quasi conentur subtilitate discernere. Quid de diis Seneca senserit (10-12) Seneca evirationem dedignatur.. ut fabulosam reprehendat. ut virgini zona solvatur. quorum numerum est exorsus a Iano. cuius illa imago est. civilem vero reprehendere quidem non audeat. detestentur.. sed ad ea. et huius urbanae theologiae velut electae et probatae illam theatricam abiectam atque reprobatam membrum partemque fecerunt. 9. ea subtilitate. sed ut feminae sexu infirmae. a quibus vita aeterna poscenda sit. impleat quisquam nisi ille. non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae. si adest deus Subigus. quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc impletur. ne se commoveat. more honestissimo et religiosissimo matronarum? Sapientes dedignantur theologian theatricam et civilem. Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis compulerunt. qui pertinerent non ad ipsum hominem. quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari. serias a ludicris. Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos coepit a conceptione hominis. 99 . Intellegimus quid agant. templa ab scaenis. quae non est in numinibus. cum sit universa turpis et fallax atque in se contineat commenticios deos. ut immunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent. agat aliquid et maritus. alia quaestio est: nunc propter divisionem Varronis et urbanam et theatricam theologian ad unam civilem pertinere satis.sicut etiam Varro. ut subacta. ut qui qualesque sint in utraque melius videantur. . quam tamen dii ipsi tamquam in eodem speculo se intuentes ita diligunt. quae ob hoc etiam dicitur nuncupata. urbes a theatris. ut non intellegat istum hominem civilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae. veraces a fallacibus. qui agnoscunt quid velint. super cuius immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta iubebatur. sed prodendo reprehensibilem ostendat. Eant adhuc et theologian civilem a theologia fabulosa. quia sunt ambae similis turpitudinis absurditatis. comprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat. Quid impletur cubiculum turba numinum. ostendi. quod sine vi femina virgo esse non desinat 26? Si est ulla frons in hominibus. novitate pavidae illis cooperantibus sine ulla difficultate virginitas auferatur. quia dea dicitur esse. deinde coepit deos alios ostendere. quam damnare non audent. si adest dea Prema. atque ita et se ipsos immundissimos spiritus manifestius esse docuerunt. cum ibi sit et Priapus nimius masculus. illam theatricam et fabulosam theologian ab ista civili pendere noverunt et ei de carminibus poetarum tamquam de speculo resultare. cum credunt coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic operi instantes. in qua universa diligentia nullos demonstravit vel nominavit deos. Unde. indignitatis falsitatis. indignae atque probrosae.

ut eas in animi religione non habeat. Unde in his sacris civilis theologiae has partes potius elegit Seneca sapienti. quod diis gratum esset vel ad rem pertineret. Omne illic artificum genus operatum diis immortalibus desidet. quae huic defuit. monstra haberentur. alter corporis ne morbus quidem. ne superstitiosus esset in mundo. inquit. Tantus est perturbatae mentis et sedibus suis pulsae furor. ille lacertos secat. diversis corporibus induunt. Omnem istam ignobilem deorum turbam. Libertas sane. quae faciunt quaeque patiuntur. vulneribus suis ac sanguine supplicant. inquit. non tamquam diis grata. quia illustris populi Romani senator erat. quod sibi vanus furor attribuit officii. iubente domino manus attulit. mox autem inventum magno esse gaudio derisisset. quem contra superstitiones condidit. non turpem nec infamem deo promittunt. deteriora sunt templa ubi haec aguntur. ut nemo fuerit dubitaturus furere eos. quasi dii libenter spectarent. neminem sua lacerare iusserunt. Sed iste. quorum alter mentis territae motus est.. sed color. praesertim cum quaedam viduae sint. Hanc libertatem Varro non habuit. 10. Alius nomina Deo subicit. alius unctor. cum theologian naturalem praedicans quorundam philosophorum sententias digessisset. Nec leges ergo illae nec mos in civili theologia id instituerunt. Sunt quae Iunoni ac Minervae capillos disponant (longe a templo. Et paulo post: Hi tamen. qui vano motu bracchiorum imitatur unguentem. quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum. habitus illis hominum ferarumque et piscium. viventi defuit. 1. Si cui intueri vacet. . inveniet tam indecora honestis. tantum modo poeticam theologian reprehendere ausus est. Doctus archimimus. sunt qui ad vadimonia sua deos advocent. inquit. qui nihil perdiderunt nihilque invenerunt. In Capitolium perveni. qui sic propitios merentur? Dii autem nullo debent coli genere. Deinde aliquanto post. si et hoc volunt. tam indigna liberis. quem philosophi quasi liberum fecerunt. Quosdam tamen caelibes relinquimus. non tantum a simulacro stantes digitos movent ornantium modo).. Adfuit enim scribenti. Sedent quaedam in Capitolio. viriles sibi partes amputat. si credere poetis velis.sed legum iussioni cessit. non quidem ex toto. veriora tibi videntur Titi Tatii aut Romuli aut Tulli Hostilii somnia? Cluacinam Tatius dedicavit deam. alius horas Iovi nuntiat: alius lictor est. ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere. colebat quod reprehendebat. Nam in eo libro. quae se a Iove amari putant: ne Iunonis quidem. Iam illa. etiamsi supervacuum usum.. In regiae libidinis voluptatem castrati sunt quidam. quia videlicet magnum aliquid eum philosophia docuerat. civilem non ausus est. 2. cotidie in Capitolio mimum agebat. Vulcano Venerem. . Haec numina potius credes et caelo recipies? De ipsis vero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit! Ille. Hostilius Pavorem atque Pallorem taeterrimos hominum affectus. agebat quod arguebat. quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat et intrepide omnino coarguit. furori certum tempus est. inquit. inquit. dolor tamen ille atque laetitia ab eis. immortales. Deorum iungimus. Tolerabile est semel anno insanire. fratrum ac sororum! Bellonam Marti collocamus.. adorabimus. verum ex aliqua parte non defuit. Tyramni laceraverunt aliquorum membra. Sunt quae speculum teneant. quorum alter fecit deum sine corpore. sed nemo sibi. numina vocant. 10. Picum Tiberinumque Romulus. sed in actibus fingat. quibus non miror petitorem defuisse. sic. sed propter leges civium moresque hominum non quidem ageret fingentem 100 . senex iam decrepitus.. Se ipsi in templis contrucidant. Et paulo post: Quid quod et matrimonia. veraciter exprimatur: Hunc tamen. ut Populonia vel Fulgora et diva Rumina. 3. sunt qui libellos offerant et illos causam suam doceant. quasi condicio defecerit. Ait enim: Quae omnia sapiens servabit tamquam legibus iussa. Sed si verum attendamus. nunc sanitatis patrocinium est insanientium turba.10. Annaeo Senecae. alter sine animo? Et ad hoc respondens: Quid ergo tandem. Ubi iratos deos timent. multo copiosius atque vehementius reprehendit ipse civilem istam et urbanam theologian quam Varro theatricam atque fabulosam 29.. ne istam urbanam theologian theatricae simillimam aperte sicut illam reprehendere auderet. Cum enim de simulacris ageret: Sacros. infra alios? Ego feram aut Platonem aut Peripateticum Stratonem. Neptuno Salaciam. quod culpabat adorabat. inviolabiles in materia vilissima atque immobili dedicant. si cum paucioribus furerent. quem illi homines desierant. tam dissimilia sanis.et superstitionum mores. tamen. iracundissimae respectu terrentur. ne vir esset. quae si spiritu accepto subito occurrerent. quam iste concidit. quam longo aevo longa superstitio congessit. cum perditio eius inventioque fingatur. quam theatra ubi finguntur. ut sic dii placentur. inquit. quem nonnullis indiciis invenimus Apostolorum nostrorum claruisse temporibus. et ne pie quidem. inquit. pudebit publicatae dementiae. quem ad modum ne quidem homines saeviunt taeterrimi et in fabulas traditae crudelitatis. quidam vero mixto sexu. opposuit sibi quaestionem et ait: Hoc loco dicit aliquis: credam ego caelum et terram deos esse et supra lunam alios.

quae post mortem futura est. Sed de sacramentis Iudaeorum. et alias diximus. sed munus est Dei: cui Deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus. An cum in theologia civili deitatem non esse constiterit. si dea felicitas esset? Quia vero non dea. in selectis diis eam inveniri posse credendum sit. in aliud volumen. neminem dubitare oportere. victi victoribus leges dederunt. Mirabatur haec dicens et quid divinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam. si cui satis non sunt quae in hoc volumine dicta sunt. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam vitam consecrandi homines essent. quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen. cum multis inferioribus excellentior administratio deputetur. tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint. Nunc propter tres theologias. 9 LIBER VII BREVICULUS 1. quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt 32. per id quod immortalis creata est. pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum. quae dicta sunt. quos colit theologia ista civilis. ubi vera est et plena felicitas. vel cur vel quatenus instituta sint auctoritate divina. sed imitaretur in templo. quod cur faciat ignorat. quo illa. sed multo magis propter vitam aeternam. adiungat etiam illa. quae mendaciter agebat. maior pars populi facit. vel reprehenderet contra propriam forsitan voluntatem. cui vitae aeternae mysterium revelatum est. quam fallendo deciperet. Ait enim: Illi tamen causas ritus sui noverunt. et an ab officiis viliorum deorum habeantur excepti. quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus. quibus et ipsi spiritus cruciabuntur immundi. latine autem dici possunt fabulosa. qui dat veram felicitatem. et in hoc opere loco opportuniore dicendum est 31. neque de civili. quod huic opitulante Deo coniungendum est. Vitam igitur aeternam. Hic inter alias civilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata. Quid sentiat Seneca de Iudaeorum cultu. Porro qui non dat felicitatem. si cui de ista civili theologia respuenda atque vitanda parum videor disputasse. Quam nulla sit ratio. eo damnabilius. speranda est aeterna vita. maxime cum adversus Manichaeos ageremus 30. qui aeternam vitam. qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. summa mors eius est alienatio a vita Dei in aeternitate supplicii. id est sine ullo fine felicem. inutiliter eos facere affirmans. multo turpius irascuntur atque ob hoc se spiritus immundissimos confitentur. ait: Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo convaluit. ac post modum a populo Dei. nisi ita colantur. quod superioribus quinque libris ostendimus. Plurium deorum cultus nihil ad vitam aeternam confert. quod neque de fabulosa. Quam quoniam illi. quae de selectione quorundam deorum possit ostendi. animum intendat. 12. sic ageret. Nulla quippe maior et peior est mors. ubi est sine fine felicitas. puto ex his. 3. dare non posse convicti sunt: non solum propter ista temporalia atque terrena. sine qualicumque vita esse non potest. quod per illos singulos septenis interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant vacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. quam ubi non moritur mors. vitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe vitam aeternam dicimus. qui tanta turpitudine coluntur et. Qui sint dii selecti. scaenicus autem ludendo potius delectaret. De illis sane Iudaeis cum loqueretur. ne vel laudaret contra suae patriae veterem consuetudinem. Sed quod animae natura. 101 . 11. colendi non sunt. naturalis. quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt.scaenicum in theatro. solus ille dat. Nam si anima in poenis vivit aeternis. ut per omnes iam terras recepta sit. 2. Sed quoniam veternosae consuetudinis vis nimis in alto radices habet. mors est illa potius aeterna quam vita. ut eum populus veraciter agere existimaret. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est. civilis. cuius illa pars esse convincitur eiusque et ista simillima vel etiam deterior invenitur.

27. Quod Iuppiter etiam Pecunia nuncupetur. 20. qua error paganitatis inoleverit. 22. 17. De Apolline et Diana ceterisque selectis diis. Matris Magnae. dum exponitur quid Saturnus quidve sit Genius. De Iovis potestate atque eiusdem cum Iano comparatione. Melius actum cum diis inferioribus. quam tamen etiam quadrifrontem videri volunt. uterque unus Iuppiter esse doceatur. 13. De figmentis physiologorum. nec eo cultu quo colenda est vera divinitas. quarum divina natura sit. 26. 12. De turpitudine sacrorum. De Terra. 102 . quam cum selectis. Quam interpretationem de abscisione Attidis Graecorum sapientium doctrina repererit. Quod. quem opinatur deum. De paganorum secretiore doctrina physicisque rationibus.4. 16. 9. qui nec veram divinitatem colunt. De sacris Cereris Eleusinae. 24. 7. 10. quae non ad multos deos. An Iani et Iovis recta discretio sit. 25. quas pagani deorum suorum nominibus nuncuparunt. De stellis quibusdam. etiam hanc corporis sui infimam partem permeet eique vim divinam impertiat. De Mercurii et Martis officiis. 14. eo quod ille animus mundi. quos partes mundi esse voluerunt. quam Varro deam esse confirmat. 23. quibus colendi Saturni ratio concinnatur. An rationabile fuerit Ianum et Terminum in duo numina separari. 19. quae etiamsi erant multarum rerum iudices. De Neptuno et Salacia ac Venilia. De cognominibus Iovis. qui nullis infamentur opprobriis. De opinione Varronis. quorum tantae turpitudines celebrentur. Quod doctrina Varronis de theologia in nulla sibi parte concordet. De Telluris cognominibus eorumque significationibus. qui tamen in partibus suis habeat animas multas. 28. Ob quam causam cultores Iani bifrontem imaginem ipsius finxerint. De interpretationibus. 21. quae Libero celebrabantur. Quae credibilior causa sit. De turpitudine sacrorum. 5. 15. 11. sed ad unum eumdemque referuntur. Quod etiam ipse Varro opiniones suas de diis pronuntiarit ambiguas. 6. 8. 18. non debuerunt multorum deorum firmare opiniones. qua arbitratus est Deum animam esse mundi.

Non opus est multa percurrere.29. Eliguntur in aedificio lapides angulares 2. vel is qui scripsit vel eorum cultores vel dii ipsi vituperandi sunt. quod dii ex multis quidam selecti sunt. patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum. ut sic dixerim. quod iam sibi sentiunt non necessarium. Qua pietate discernatur a creaturis Creator. cum vera et vere sancta divinitas. 34. sed propter vitam beatam. quas relinquimus ad bibendum. Hanc divinitatem vel. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam verius: Si dii eliguntur ut bulbi. cum istum forsitan legerit. ut saltem deos selectos atque praecipuos. sicut in militia. quales in eis habebantur. 33. Non hoc dico: video enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliquid maius atque praestantius. ad unum. quam civilem vocant. iussit incendi. 4) PRAEFATIO. quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit. non utique ceteri reprobantur. quam nunc gerimus. quae physiologi ad mundum partesque ipsius rettulerunt. 32. De libris Numae Pompilii. cum res in aperto sit. de quibus parum diximus. Fieri enim potest. Quod sacramentum redemptionis Christi nullis retro temporibus defuerit semperque sit diversis significationibus praedicatum. qui hoc ut verus Deus potest. id est non perveniri ad aeternae vitae felicitatem talium deorum cultu. non habebit. quae non nisi aeterna est. opinetur. Diligentius me pravas et veteres opiniones veritati pietatis inimicas. Multum magna res agitur. 103 . evellere atque exstirpare conantem et illius gratiae. qui fiant praepositi. Quod omnia. 35. quos senatus. Verum Deum referre debuerint. qui structurae partibus aliis deputantur. non tamen propter mortalis vitae transitorium vaporem. ut de Graeco expressius transferant quod illi appellant) hanc ergo divinitatem sive deitatem non esse in ea theologia. utique ceteri reprobi iudicantur 1. sed advertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti videantur. quae non nisi aeterna est. nec reprobantur aliae. quaerenda et colenda praedicatur. De hydromantia. quot sunt opera unius auctoris. quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret. ne pro uno tot dii colantur. fragilitati necessaria subsidia praebeantur. LIBER SEPTIMUS PHYSICORUM RATIONE DE DIIS SELECTIS NIHIL QUOD AD VERAM FELICITATEM PERTINEAT CONTINETUR Qua ratione dii seligantur (praef. per quam Numa visis quibusdam daemonum imaginibus ludificabatur. Quibus proprie beneficiis Dei excepta generali largitate sectatores veritatis utantur. innotescerent. quem proxime absolvimus. cui nondum persuasit sextus liber. et cum eliguntur in Ecclesia. Quod per solam Christianam religionem manifestari potuerit fallacia spirituum malignorum de hominum errore gaudentium. non reprobatis ceteris. quos Varro volumine complexus est ultimo. Eliguntur uvae ad vescendum. pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora atque meliora. quisquam colendos propter vitam beatam. Quam ob rem non ex hoc. quales a civitatibus qualiterque colendi instituti sunt. 1. 31. quamvis ab ea nobis etiam huic. deitatem (nam et hoc verbo uti iam nostros non piget. Quae requirantur ut quisque seligatur. cum tirones electi fuerint. ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum. cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. ne sacrorum causae. quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt. quae a Marco Varrone sedecim voluminibus explicata est. 30.

quae ad substituendos homines pertinent. ibi Libera. Nam profecto sine vita et sensu. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem quam memoriam quantumlibet ingentem? Nemo enim malus est. sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. quae faciat pueris bonam mentem. 1. alter sensus puerperio largiuntur 6. qui facit omnia vivere atque sentire. Quae munera selecta non dantur a diis selectis. feminis. filia Iovis. quae menstruis fluoribus praeest. quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt. Quod si concedunt. ut non invenirent quibus etiam ipsi ista committerent. haec tamen Iterduca est pueris et opus facit cum deabus ignobilissimis Abeona et Adeona. quae semina cogitare indignum est. confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem viris. quia opera maiora ab his administrantur in mundo. sed cum Mena. quorum alter vitam. Et hanc provinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor assignat. quam et Venerem volunt. Solem. confert hoc idem Libera. qui marem effuso semine liberat. quae ratiocinantur et intellegunt. quae sine intellectu atque ratione ut pecora vivunt et sentiunt: ita et illa. quid est illud totum.. omnium seminum emittendorum Liberum et Liberam et ideo his etiam praeesse. Liberum patrem. qui vitae ac sensibus universaliter praesidet. Sed ibi est et dea Mena. opus facere cum ignobilibus cogerentur? Iuno selecta et regina Iovisque et soror et coniux 8. merito praeferuntur. unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus. ponitur autem Iuno. quae in diis selectis etiam regina est et hic tamquam Iuno Lucina cum eadem Mena privigna sua eidem cruori praesidet 5. quos fama obscura recondit 7. quod conceptum est. Quae profecto et Minervae fuerat praeferenda. etiam carni vitam praebet et sensum.. Haec numina utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur. et hoc non sola. quasi quicquam prosit iter carpere et domum duci. his quasi famulis ista carnalia velut extrema et ima commissa sunt: itane sunt illi selecti destituti familia. quae Ceres seu Venus est. quasi quicquam maius praestari homini possit.quia selecti non sunt Vitumnus Sentinus et Mens. Et nimirum multo plus praestant. quia Iterduca est et Domiduca. cuius muneris deam selectores isti inter selecta numina minime posuerunt. quae hoc idem beneficium conferat feminae. in quibus omnibus ferme viginti duodecim mares. tamen ignobilis. qui bonam habet mentem. ut etiam ipsa emisso semine liberetur 4..Nihil ad selectionem confert deorum officium. Ibi posuerunt et Mentem deam. ubi a Vitumno et Sentino. et inter selectos ista non ponitur. quae in carne vivescunt et sensibus adminiculantur: cur non deus ille. Lunam. quod muliebri utero geritur. Vestam. in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini. profecto potiora sunt his.. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non immerito attribui.. cum sint ignobilissimi. Dianam. Cererem. quanto et ipsa intellectu ac ratione vincuntur. et omnium seminum Saturnum et ideo seminationem quoque hominis non posse ab eius operatione seiungi. quae vita sensuque sunt praedita. an quod populis magis innotuerunt maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea. Mentem autem deam turba vilis 104 . quamvis Iovis filia. confert selectus Saturnus semen ipsum. cum puerperium concipitur. 2. ibi Liber. quidam vero pessimi memoria sunt mirabili. confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum. universali opere hoc munus etiam partubus tribuens? Et quid opus est Vitumno atque Sentino? Quod si ab illo. Et tamen Minerva est inter selectos deos. Apollinem. vivere autem atque sentire etiam deos sidereos opinantur. nisi ad vitam sensumque pervenerint. Minervam. Vulcanum. aditum aperit recipiendo semini. Nam ipse primum Ianus. quam illi tot proceres et selecti. fluores menstruos ad eius. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi. qua visi sunt seligendi. Vitumnus et Sentinus. Mercurium. Iovem. qui selecti appellantur.. his quae nec vivunt nec sentiunt. omnium purgandorum et pariendorum Iunonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum: quaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino. cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. Saturnum. Genium. utrum et ipsos velint habere omnium quae vivunt et sentiunt potestatem. sed cum tota sua nobilitate. Martem. 3. Tellurem. Orcum. octo sunt feminae 3. non eos invenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen. nisi nescio quid abiectissimum limo ac pulveri comparandum? . Quae igitur causa tot selectos deos ad haec opera minima compulit. Neptunum. Inter selectos itaque deos Vitumnus vivificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator vel sator et Liber et Libera seminum commotores vel emissores. Iunonem. Si autem dicunt Vitumno atque Sentino haec sola attributa. Sicut enim. attendant quam eos sublimius locaturi sint. confert selecta Iuno. Omnes hi ex illis sunt. Venerem. si mens non est bona 9. incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis vitam. tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant oblivisci. Nam seminibus nasci in terra et ex terra est. Hos certe deos selectos Varro unius libri contextione commendat: Ianum.

isti in illorum sublimia crimina non venerunt. ubi dederunt Marti et Orco. Unde dicit etiam ipse Varro. raro invenias hominem. nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli. De Iano quidem non mihi facile quicquam occurrit. eum simulacri monstrosa deformitate turparunt. quam dicunt deam non rationabili dispositione. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit. qui selecti vocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in mundo administrationes. cur non praelata est Veneri Virtus. An ut illic esse non posset. qui non habeat artem suam pecuniaria mercede venalem. ipsa Fortuna. Sed isti in cultu deorum omnis dedecoris appetitores.. cum eos videmus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos. 2. cum ambarum ab istis consecrata sint numina nec comparanda sint merita. ut temerario iudicio suo quos vellet celebraret obscuraretque quos vellet. tanto frontosior appareret? Dii electi ad physicam rationem perpenduntur (5-26) Mysterio obumbratur physica ratio. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum. ut. si non eos magis ad iniurias quam ad honores selectos videret. Et fortasse talis fuerit. Diis electis ludibrium fabularum adiectum. quoniam plurimi dii selecti erubescenda perpetrando amiserant frontem. sed fortuito pervenerunt: saltem inter illos vel potius prae illis Fortuna poneretur. quando eos videmus non praecipua virtute. sed ut temere acciderit. Fortunae potestate selectos. Aut si hoc nobilitari meruit. quod ad istam nobilitatem non merito.nec potentissima Fortuna. Cum igitur in his minutis operibus. selectos eos et praecipuos nuncupatos. plurisque pendatur semper propter quod aliquid fit. praecipuum locum haberet in selectis.. tamquam geminum. Si ergo Felicitas ideo fortasse inter selectos deos esse non debuit. quae minutatim diis pluribus distributa sunt. Non enim possunt invenire causam.. plures enim Venerem quam Virtutem: cur celebrata est dea Minerva et obscurata est dea Pecunia? Cum in genere humano plures alliciat avaritia quam peritia. uni effectori mortium alteri receptori. Haec in diis selectis tenere apicem debuit. Saturnum fugientem benignus excepit. qui sunt artificiosi. cum propter pecuniam sint artifices multi? Si autem paucorum sapientium est ista distinctio. ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti. ille Saturniam. ne obrueretur opprobriis. cur dea Pecunia Minervae praelata non est. nullum eis locum inter selectos deos dare voluerunt. nihil aliud etiam ipsa Fortuna nisi adversam putanda est habuisse fortunam? Sibi ergo adversata est. cum ab uno perfecto perfici posset. ut dixi. ubi unum vasculum. sicut eorum cultores de illa sentiunt. quod diis quibusdam patribus et deabus matribus. cum diceret: Sed profecto Fortuna in omni re dominatur. Nam et vir disertissimus Sallustius etiam ipsos deos fortassis attendit. nunc eum bifrontem. cuius vitam minus turpem invenerunt.operuit. Ridemus quidem. in quibus maxime quid posset ostendit. sicut hominibus. 105 . quae. . ut magis populis innotescerent. non rationabili felicitate. per multos artifices transit. sed temeraria. Quid de Virtute dicam? Quid de Felicitate? De quibus in quarto libro plura iam diximus 10. quae in ipsos quoque deos tam praecipuae est potestatis. sicut putant qui ei plurimum tribuunt 13. qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. sua cuique dona conferre. 3. qui nequaquam seligendi putati sunt. quam id quod propter aliud fit. ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque 12. tamquam minuscularios vectigalium conductores vel tamquam opifices in vico argentario.. quanto iste innocentior esset. qui aliquo crimine famam traxit infamem. etiam ipsos selectos videamus tamquam senatum cum plebe pariter operari. facientes. quas cum deas haberent. sed quia provenit eis. nunc etiam quadrifrontem. vix autem selectorum quispiam. ut etiam civitates singulas conderent. innocentius vixerit et a facinoribus flagitiisque remotius. multo maiora atque meliora administrari quam ab illis. ut perfectum exeat. Verum tamen vix quisquam reperitur deorum non selectorum. An forte voluerunt. quod ad probrum pertineat. Si ergo insipientis iudicio multitudinis facta est deorum ista selectio. in omni re dominatur et res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque si tantum et in deos valuit. cur celebrata sit Venus et obscurata sit Virtus. cum hospite partitus est regnum. iste Ianiculum. Illi ad istorum humilia opera descenderunt. ignobilitas accidisset 11. Gratularetur autem diis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis appetitor et eos diceret fortunatos. et in eis ipsis. et inveniamus a quibusdam diis. cum eam longe praeferat ratio? Saltem certe. quae alios nobiles faciens nobilitata non est. quod plures appetunt. 4.

ita per simulacrum. Februarium Termino. non cum quo facta est. quibus usque ad Decembrem caput est Martius.. in aethera et aera. tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adiungere? Si autem recto discrimine separata est: quando nec ista vera est quae illi naturalis placet (pervenit enim usque ad animam. ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. et hunc ipsum mundum esse deum. sed qui fecit omnem animam. opitulante Deo vero quod restat implevero. quae non huic tantum. ita mundum deum dici ab animo. sed etiam videri. ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse. qui adissent doctrinae mysteria. ut alter illis deus praeficeretur? Nonne omnia.quam Varro deo mundo et animae tribuit. Dicit ergo idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens deum se arbitrari esse animam mundi. per id quod continet id quod continetur. hoc videri secutos. si eius gratiae non sit ingrata. tamen ab animo dici sapientem. sed ut plures etiam introducat. e quibus summum esse aethera. possent animam mundi ac partes eius. a quo sumpsit exordium. Brevis haec plane est atque aperta responsio. unde in lucem ista proferret. quanto est abiectior et falsior ista civilis. quorum qui simulacra specie hominis fecerunt. timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis vanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. quae sequuntur ostendent. in quo videbimus utrum per interpretationes physiologicas ad hanc naturalem possit referre civilem. id est a quo facta est. tertiam aquam. Cur ergo ad eum dicuntur rerum initia pertinere. in hoc etiam mundo terminari fatentur? Quae est ista vanitas. quod significaret vinum. cum fit sacrum purgatorium. Quod si potuerit. infimam terram. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas. adiungit mundum dividi in duas partes. usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. simillimus est immortalis animi. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda. quantum ad deos selectos attinet. Ianus igitur. interim verum. Sed ipsorum potius interpretationes physicas audiamus.. castiusque deos sine simulacris veteres observasse Romanos 15? Hi enim tibi fuerunt auctores. tamquam si vasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur. Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent. in aqua et terra mortalium. in simulacro faciem 106 . Respondetur: Mundus est. An Ianus principium et Terminus finis sit mundi. quod mortalium animus. fortassis totum istum sensum de simulacris non constituendis. quae iste vir doctissimus penetraverat. quod formam haberet humanam. Ianuarium Iano. cum de civili. quaero quisnam sit. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa (ubi te multum dolemus) per haec mysteria doctrinae ad Deum suum. in aethere et aere immortalium. quo solo illustrante anima fit beata. cui plurimum tribuit. quod vocant Februm. quod hi. Fatetur interim vir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse veros deos. animo videre. sed multis philosophis placuit. quibus turpitudinem miserrimi erroris velut altioris doctrinae specie colorare conantur. eos caelestes deos non modo intellegi esse. fines vero ad alterum. nullo modo potuit pervenire. nec qui est omnium anima. Numquid ergo ad mundum. cum sit ex corpore et animo. Sed. o homo acutissime. De naturali enim paucissima praeloquitur in hoc libro quem de diis selectis ultimum scripsit. secundum aera. et caelum bifariam. sed eas animo. quae maxime circa corporum est occupata naturam. cuius naturae deum volunt esse vel deos 14. 6. quae cum oculis animadvertissent hi. unde intellegitur totam eius theologian. . Haec sunt mysteria doctrinae. nec cuius portio. initia rerum pertinent et fines non pertinent. terram vero in aquam et humum. de qua tunc diligentius disserendum est. qui est in corpore humano. quod eo velut vase natura ista soleat contineri. quem Graeci vocant . sed cuius conditio est. eam ipsam scilicet naturalem. et metum dempserunt civibus suis et errorem addiderunt. quem Terminum vocant 17? Nam propter initia et fines duobus istis diis duos menses perhibent dedicatos praeter illos decem. sed sicut hominem sapientem. ex quibus quaedam necessaria commemorare me oportet. caelum et terram.5. non oculis videri et vocari heroas et lares et genios 16. Primum eas interpretationes sic Varro commendat. id est deos veros. Haec est videlicet breviter in ista praelocutione proposita theologia naturalis. qua tibi sobrie visum est. cum sit ex animo et corpore. quae in hoc mundo fieri dicunt. in opere illi dare potestatem dimidiam. num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti. Hic videtur quoquo modo unum confiteri Deum. sicut ipsae interpretationes eius. inter lunae vero gyrum et nimborum ac ventorum cacumina aerias esse animas. Ideo Terminalia eodem mense Februario celebrari dicunt. qui Ianus est. quas omnes partes quattuor animarum esse plenas. 7. unde mensis nomen accepit 18. significari animam rationalem. qui primi populis simulacra constituerunt. tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia demonstrabunt. non usque ad verum Deum qui fecit et animam).

quae intrantibus et exeuntibus pateant. et totum mundum regentem et per tot stupra diffluentem. finibus alteram darent? Quoniam qui operatur utrumque debet intendere. poetae Latini caelum vocaverunt palatum. Sed iam hoc negotium inter Ianum Terminumque discussum est. solam initiorum tribuerent potestatem: profecto ei praeponerent Terminum eumque a diis selectis non alienarent. Causae autem. inquit. Unde satius esset eis alium aliquem Iovis nomine nuncupare. quas Iovi tribuunt. quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi. Deus est. Maior enim laetitia est. 9. sicut illi quadrifrontem dicunt geminum Ianum. sicut initium facti est proficisci. sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis invenerunt.. quem pro filio devoraret) 25. Et tamen hanc vanitatem per tot ianuas nulla effugit anima. cum os aperimus. unde et palatum Graeci appellant 19. ita nihil inchoatur ut fiat. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri vocabulum vel Graecum vel poeticum. . Merito ergo rex omnium Iuppiter habetur. quem qui aliquid incipit maxime appetit intendit. et de nostro ore et gutture. Semper enim prior est res quae facit. summa superant dignitate 24. Quapropter si ad Ianum pertinent initia factorum. nec de re inchoata. Quoniam penes Ianum. a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes versus et introrsus ad fauces 20. non ideo priora sunt efficientibus causis. donec perducantur ad finem. exoptat. quod non faciens causa praecesserit.duplam? Nonne istum bifrontem multo elegantius interpretarentur. Deinde si Ianus est mundus et mundus quattuor partibus constat. An Ianus bifrons et quadrifrons ipse sit mundus. qui etiam Iuppiter dicitur. sollicitudinis autem plena sunt coepta. Prima enim vincuntur a summis. exsultat. quorum similitudinem mundus non habet. Sed cur ei praeponitur Ianus? Hoc nobis vir ille acutissimus doctissimusque respondeat. supposito vano figmento quod potius blasphemarent (sicut Saturno dicitur suppositus lapis. et naturarum omnium naturaliumque rerum causas summas habentem et suas causas bonas non habentem. quem velint intellegi. si Iovem populi appellant et tantis contumeliis tamque scelestis criminationibus colunt. nam cui exciderit quod coeperit. quam illa quae fit. quid ad vitam aeternam? Propter solas salivas colatur hic deus. penes Iovem summa. ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas. 107 . in omni enim motu actionis suae qui non respicit initium non prospicit finem. nisi Neptunus forte subveniat et porrigat piscem. et nonnulli. 8. penes quem sunt omnes causae factarum omnium naturarum naturaliumque rerum.et ipse mundus. summum pervenire. falsum est simulacrum Iani bifrontis. Iovem autem. quam si prorsus nullum putarent deum. Sicut enim nihil fit. si eumdem et Ianum et Terminum dicerent atque initiis unam faciem. nisi terminetur. taetriore sacrilegio sese obstringunt. Quid est porro absurdius. cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. per quas vel admittat ad se aliquid intro vel emittat a se foras. cuius similitudinem Ianus non habet? Cum vero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant. quasi aliquid spectet mundus foras sicut per omnes facies Ianus. cum res quaeque perficitur. aut si propterea verum est. numquid. si factorum prima discernerentur et summa. inquiunt. Hoc quam magnum sit. quae dantur Iovi. 1. quibus aliquid fit in mundo 22. velle mundi simulacrum componere in Iano propter solum palatum. initium facti inceptio discendi. Unde necesse est a memoria respiciente prospiciens connectatur intentio. Sunt prima.. neque ullo modo fieri potest. id est mundo.. et ideo Iano. non effecta. extra mundum perfici. Quamquam etiam nunc cum in istis duobus diis initia rerum temporalium finesque tractantur.. habens potestatem causarum. quam in ipso mundo non invenire duas ianuas ex adverso sitas. efficientia sunt. quia. quibus partim gluttiendis partim exspuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. quam istum deum dicere et tonantem et adulterantem. quod hiatus noster. Sed iam bifrontis simulacri interpretatio proferatur. Duas eum facies ante et retro habere dicunt. ut vel tempore praeveniantur a factis initiis ve factorum. nisi quae audit Veritatem dicentem: Ego sum ianua 21. nobilissimus Vergilii versus ille testatur: Felix qui potuit rerum cognoscere causas 23. dignum turpibus et flagitiosis honoribus. licet prima praecedant tempore. Quid autem hoc ad animam. inquit. summum perceptio doctrinae. mundo similis videatur. quo modo finiat non inveniet. Quod si vitam beatam in hoc mundo inchoari putarent. exponant. Hunc sane deum. Physicorum ratione Iuppiter est causa mundi. expectat. interpretentur ad mundi similitudinem. cum duas partes alias nominamus Septemtrionis et Austri. Termino dari debuit plus honoris. ad quattuor mundi partes hoc interpretantur. ac sic in omnibus prima sunt initia summique sunt fines. Sed recte hoc diceretur.

illa Iovis nomen accepit: numquid si unus homo in diversis rebus duas habeat potestates aut duas artes. sed sicut hominem sapientem. et inter eius alia cognomina legerem. et tamen unus utraque facere perhibetur. sed aut sola anima eius aut simul corpus et animus. quod alia vis est primordiorum. inquit. ipse causarum. ut advertimus. ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum. ut in una spica alter ad curam geniculi. quorum sit unus Iuppiter. Nolo dicere. Dixerunt eum Victorem. Invictum. resupinandi potestatem. Deos enim veros animam mundi ac partes eius iste definivit. Impulsorem. Ruminus fortasse pro sugentibus maribus. Dicerem quippe noluisse illos Iovi femininum nomen imponere. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret. quod opem indigentibus ferret. 2. 11. Cum ergo et Ianus mundus sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus. quod a nemine vinceretur. etiam ipsum Iovem tot deos esse dicant. quem iam locum inter deos huic Iovi tribuant. In hanc sententiam etiam quosdam versus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro. quod haberet impellendi. ita mundum deum dici ab animo. Quae alia nomina de Iove dixerint. et in eo uno omnia sunt 29. sed anima mundi ac partes eius. In his. id est iste visibilis mundus? Hoc si dicunt. statuendi. ita tamen ut non sit a corpore. Iovem atque Ianum. non alium possunt existimare quam mundum. si Ianus est mundus. non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt: quod omnia vinceret. quare duo dii sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras. deus unus et omnes 28. quam 108 . Ruminum et alia quae persequi longum est 30. quaedam exigua. et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iovem. An mundus sit Iuppiter simulque Ianus. feminam quae acciperet. Deinde quaero. Almum. quoniam res omnes. Opitulum. Solum itaque mundi corpus non est deus. scripsit Soranus Iuppiter progenitor genetrixque nec minus cum causa unum et omnia idem esse. quod aleret omnia. rex ipse cunctorum. quidquid hoc non est non est utique secundum istos verus Deus. duorum deorum potestate curari. quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt. quaedam magna sunt. num propterea illum duos deos esse necesse est putari. praesertim cum esset etiam diva Rumina. et illa Iani. secundum illos Valerii Sorani versus. quia primordia causaeque res suae sunt? Quod si hoc iustum putant. qui versus hi sunt: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deum. Unde apertissime idem dicit deum se arbitrari esse animam mundi et hunc ipsum mundum esse deum. quia singularum diversa vis est. Cogito enim posse responderi. Puto inter se propinquiora esse causas rerum atque primordia. numquid Iovem. quod ruma. quod etiam Pecunia vocaretur. sed ab animo deus. et hoc agat non saltem cum coniuge sua. nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina.. cum sit ex animo et corpore. nisi et in illis versibus progenitor genetrixque diceretur. Num igitur ita dicturi sunt Iovem animam mundi. aliquam partem Iani esse dicturi sunt? Magis enim Iovi universum solent tribuere. ut diis ceteris secundum istos suis partibus regnet. Haec autem cognomina imposuerunt uni deo propter causas potestatesque diversas. id est mamma. stabiliendi. tamen ex animo dici sapientem. nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se vi et dignitate diversa duo dii esse compulsi sunt. Quare ergo dictus est et Ruminus. ut deus esse possit. sed unus Iuppiter propter illud Tigillus. quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit. propter quas res unum mundum duos deos esse voluerunt. ex quibus pauca commemoro. ut Deus sit et maxime rex deorum.. cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inveniatur esse etiam illa diva Rumina? Si enim maiestate deorum recte videbatur indignum. sed cum ignobili nescio qua Rumina. ex quibus illa cognomina sunt adhibita. quam continere mundum et mammam dare animalibus.9. aleret animalia. Centumpedam. ut Ianus sit corpus eius. propter illud Ruminus appellatus est. Si ergo Ianus est mundus et deus est Ianus. altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam. ac per hoc. multae atque diversae sunt. quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret. Iovemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere: Cum causa. Ergo et Iovem. cum sit ex animo et corpore 26. diversa sacra dissimilia simulacra? Si propterea. Tigillum. mundus enim unus. non erit quem ad modum Ianum deum dicant. id est ut mammis alantur animalia. Statorem. Rumina pro feminis. quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iovem. alia causarum. ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque progenitor genetrixque deum. unde est: Iovis omnia plena 27. quae in hoc opus adiutorium illi famulatumve praeberet. quoniam mundi corpus non est deus vel secundum ipsos. Supinalem. 10.

ideo et mercibus praeesse. Hic est igitur quem appellant Iovem. nuntium dictum. quod sermo. quae caelo et terra continentur. non quemlibet deum. qui non dii. ipsi viderint.deam inter illos minuscularios invenimus et in quarto libro commemoravimus 31. vilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? Unus. quae sunt in elementis. si sapientes. non tamen pecunia. Quam vero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! Et Pecunia. etiam ipsis confitentibus deus non est. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius. cur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit. si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem. bonos. immundis supplicando spiritibus possidentur ab eis. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam. Nam si omnis genius deus et omnis viri animus genius. restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium. ideo Graece. quod eius sunt omnia 32. Quid est Genius? Deus. sed etiam pecora. quibus pecunia vel nulla vel parva est. talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique revocat. in quas visibilis mundus iste consurgit. Sed quid de hoc Iove plura. non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros. et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt. 14. si aliquid hac doctrina quod ad vitam pertineret aeternam salubriter disceretur. sed omnipotentia. penes quem sationum omnium dominatus est 34. ipsi quoque regi deorum dominatur. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur. qui praepositus est ac vim habet omnium rerum gignendarum. sive cum vis animae. . quae de illo interpretantur. ut. Item quia nec Marti aliquod elementum vel partem mundi invenire potuerunt. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti. deus mundi rector non ab eis Pecunia. Nam dicimus divites sapientes. iustos. sed interius egeni. inquit. inquit. ubi ageret opera qualiacumque 109 . quisquis amat pecuniam. quo pecoribus antecellimus. ex partibus molis huius. quid est pecunia in omnibus omnino rebus. Iovem descendere voluisse. magis enim sunt virtutibus divites. cui dictum est: Iuppiter progenitor genetrixque? Et cum alio loco Genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum. vocatur. 12. quae ad sermonem utique pertinet dicitur. quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc avaritia Iovi nomen imposuit. Et Deum ipsum verum recte dicimus divitem. per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes vero avaros. quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa compellit. quamlibet enim magnas pecunias habere possunt. cuius amor purgat a sordibus avaritiae. sicut ea. vel interpretatio. hoc est ab amore pecuniae! Omnia est Iuppiter sed etiam Saturnus et Genius. sive quando partes eius vel potestates existimantur. ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum. quam putant per cuncta diffusam. et curam nostri sermonis. quod utique absurdum est. aliud pecunia. Iovem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. sed Sapientia vocaretur. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit. sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. Mercurium vero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei. 13. sed daemones sunt. quia inter vendentes et ementes sermo fit medius. Aliud namque sunt divitiae. sicut Rumina et Ruminus. cuius sunt omnia. cum hic ipse sint omnes. ut tamquam universalis genius ipse mundi animus esse credatur 35. ac per hoc idem ipse est Iovis atque Mercurius. Nonne expositio versuum illorum Valerii Sorani sic se habet. unde Ruminus cognominatus est. inquit. sed ipsum regem omnium sibi amare videatur..quem etiam Pecuniam vocaverunt. ubi rex deorum eius rei nomen accepit. O magnam rationem divini nominis! Immo vero ille. Quae physica sit ratio Mercurii et Martis. non invenerunt. qui nec daemones sunt. alas eius in capite in pedibus significare volucrem ferri per aera sermonem. de principibus deus. quam nemo sapiens concupivit 33? Quanto enim facilius.. ostendunt (nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus. quem dicunt mundi animum ac per hoc Iovem. Dicuntur itaque et divites pecuniosi. sed interius divites. semper inhiantes et egentes. sequitur ut sit omnis viri animus deus. ad se pertinere noluisse. quod sermo currat inter homines medius. ad quem fortasse ceteri referendi sunt. Ad omnia enim. si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes. Sed cum sibi deos faciunt eos. quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur) 36 si ergo Mercurius ipse sermo est. sermocinandi et belligerandi administros. Quem alium hanc vim habere credunt quam mundum.

Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum volunt. Vulcanum volunt ignem mundi. illam vero ariditati seminum 45. et solum caelum Iuppiter. omnium videlicet seminum. et ideo ambos sagittas habere. Minervam etiam. sed. et tamen eamdem Venerem esse etiam Lunam volunt 38. ita ut vix eorum quisquam reperiatur. Et aliquando unum deum res plures. vel illum masculinis. Dianamque germanam eius similiter lunam et viarum praesidem (unde et virginem volunt. Si autem ipsum bellum est Mars.naturae. partes eius. vel illum liquori. ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet. Incerte Varro rationes physicas explicat. nec deos. qui pertinet ad usus hominum faciles. quam nihil aliud dicunt esse quam terram. si Venerem vinceret. non violentiorem. eamdem vel summum aethera vel etiam lunam esse dixerunt 47. quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant 43. quia mundus est et omnes in illo sunt: et Iovis mundus est et habet tamen. qui aliud opinetur 40. et tamen eis mundus est Iovis. sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est. quare Saturnus ibi est Iove superior? An vanitas fabulae. quas eorum appellavere nominibus. quod stella eius ab stella Veneris tanta vincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior. quod ipsa sit terra. Unam vero rem deos plures ita faciunt: et Ianus est mundus et Iuppiter. ibi quam vocant Saturnum. et mundus enim totus Iuppiter. quidam dicunt esse Iunonis. quae caelestia signa numerant et stellis non singulis. ut eos deos habere possint. sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerunt? Quae sit physica ratio ceterorum deorum selectorum. 15. Respondent ideo sic videri. quae regem Iovem facit. saltem obtinere est permissus in caelo 41? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si <propterea>. Neptunum aquas mundi. Luciferum enim quidam Veneris. Similiter Minerva summus aether et Minerva itidem luna. qualis Vulcani est 48. itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et. 110 . ibi est et illa omnium clarissima. quae putatur obscurior. terrenam et infimam partem mundi 44. Nam unus deus res plures sunt. sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent collocata 42. quandam itidem Martem. quamvis de illo fulgentissimo sidere apud eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant 39. quia illa. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putaverunt. quamvis ignem mundi leviorem. deum belli esse dixerunt 37. An dii etiam sidera sint. quam esse in aetheris infimo limite existimant. quanto est ipse potentior. non dico inter hos selectos. Et hoc utique totum refertur ad mundum. nulla sacra. Mars quid ageret non haberet. sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres. hoc est Orcum. Venus vincit. Ditem patrem. Sed ibi est et illa quam vocant Iovem. Quis autem non rideat. quod opus est hominum et optabilius non est. quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi. cum regem omnium Iovem dicant. ut Solem et Lunam. Iuno stella. superior est atque a terris longe remotior. qui propterea dictus est progenitor genetrixque quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. ut Genium. quae ab eis appellatur Venus. quia eam humanis artibus praeposuerunt nec invenerunt vel stellam. in quibusdam universum. quod via nihil pariat). aliquando unam rem deos plures faciunt. 16. et ideo ei secundas causas rerum tribuunt 46. ut Matrem Magnam. Liberum et Cererem praeponunt seminibus. et tamen ei praeterea dant non parvam substantiam. Quando quidem etiam Matrem Magnam eamdem Cererem volunt. et quod non valuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio. quia secundum eos totus ipse mundus est Iovis. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit. ubi eam ponerent. in quibusdam partes eius. quam non habet inter sidera. tam non sit et bellum. vel potius Apollinem et Dianam. sed actus hominum: cur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpio<ni> ceterisque huius modi. id est ad Iovem. ut solet. Apollinem quamvis divinatorem et medicum velint. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt. Nisi forte illae stellae sunt hi dii. et sola stella Iuppiter habetur et dicitur. Nam stellam quandam vocant Mercurium. quod vel falso vocetur deus. quod non sit deus. nulla templa fecerunt. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret. ei deputandum esse crediderunt. tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant. nullas aras. sicut ipse Iuppiter. An iste causam suam composuit ut potuit et pro una stella. ipsum etiam solem esse dixerunt. illam feminis. tamen ut in aliqua parte mundi statuerent. eamque perhibent et Iunonem. non potuit usque ad sidera pervenire. universum sicut Iovem. cum tamen Iovi sit dictum progenitor genetrixque deum.

sicut sciebat esse mundum. quo modo et Iovis pater esset et Iovi regnanti subditus factus esset et cetera talia. dixerunt. ut cetera. Quae de Saturno sit physica ratio. ita huc atque illuc. quae a veritate non veniunt. quid putem. ut iuvenis impius vel ab impio patre interfici metuens et avidus regni patrem pelleret regno. hinc atque illinc insiliunt et resiliunt. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges. inquit. sed ut Xenophanes Colophonios scribit. ut in primo libro quae dixi in dubitationem revocem. quod eo semina. Rerum igitur non comprehensarum nec firmissime creditarum. non inveniunt quid sapienter dicatur? Falcem habet. De hac crudelissima vanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius advertamus atque teneamus. cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his. Saturnus si Caeli est filius. quae nata ex eo essent. ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid affirmare maluerit. significat. Qui enim putabit iudicari oportere et posse. inquit. Hoc propterea. terram seminibus fertilem. a quo vita in aeternum beata poscenda est. plerumque et nullo impellente se ipsa subvertunt. atque huius modi cetera. casibus. Sed ecce. ut eorum quoque vanitatem dolere cogamur. unde nascerentur. cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. Sed cum conantur vanissimas fabulas sive hominum res gestas velut naturalibus interpretationibus honorare. aut de Saturno invenire. quia primi homines ex his vivebant seminibus. ut. populi Romani publicis.17. Deinde isto modo semen est Iuppiter. quae ab hominibus instituta sunt. 18. inquit. Caelum enim esse Iovem innumerabiliter et diligenter affirmant. Dei scire 50. sed etiam maiorum premebat auctoritas: De diis. Et quod pro Iove accepisse dicitur glebam. quasi qui glebam opposuit semen abstulerit. cum res stultas interpretantur. Ita non solum istum de diis incertis. solitum devorare. Ego citius perduci possum.. non seminis causa. sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iovem. qui eos adulando deos esse voluerunt. vivam. quod ante est causa quae pertinet ad Iovem. quibus aedes dedicaverunt eosque pluribus signis ornatos notaverunt. temporalibus. ingressurus huius civilis theologiae vanitates et insanias mendaces. quae exempli gratia commemoravi. numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iovis esset. ponam. In tertio porro isto de diis selectis. hoc significat penes Saturnum. quod paulo ante dicebatur. quam semen quod pertinet ad Saturnum 51. Certe illo regnante nondum erat agricultura. faciet ipse. esse caelum et terram. quid hoc ad id valet. mutabilibus atque mortalibus. sed potius implicant. Chronon 111 . ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius devorari. filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari. Et quod illi pro Iove gleba obiecta est devoranda. quod mundus ipse esset. Saturnum. postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putavit. Hominis est enim haec opinari. An falcem sceptro perdito accepit. ex eius ingenio moribus. devoratum. propter agriculturam. caelum sideribus fulgidum. sacra et sollemnia constituta atque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum avidas irrependo longe lateque vulgata. De quibus credibilior redditur ratio. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. Et sicut haec. Nam trium extremorum primum de diis certis cum absolvisset librum. quod iste interpretatur. quam id. Neque enim.. ita cetera non explicant. et ideo priora eius tempora perhibentur. in hoc libro scribam. has interpretationes non referri ad Deum verum. antequam utilitas arandi esset inventa 52. sed earum esse fines in rebus corporalibus. ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. quae terra sponte gignebat. Iovis est filius. quia omnium seminum optimum est genus humanum. inquit. sicut hanc totam molem atque naturam vi quadam invisibili ac praepotenti regi atque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat affirmare de Iano. sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea. sicut a Gallis 53. reprehendi non debeo. ideo Saturnum patrem a Iove filio superatum. ubi eum non solum non ducebat rerum veritas. cum audierit. non penes Caelum semen esse divinum 54. sed etiam illum de certis fecit incertum. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra. quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est. 19. ipsa enim quodam modo devorat quae genuerit. inquit. sicut a Poenis. sicut idem ipse fabellas interpretatur. patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur. incorpoream incommutabilemque naturam. Quod Caelum. et a quibusdam etiam maiores. qui. quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est. Sed quid faciant homines. quia nihil in caelo de seminibus nascitur. An dii sint numina veterum. actibus. Ita ista. in altero de diis incertis dicere ingressus ait: Cum in hoc libello dubias de diis opiniones posuero. etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias. quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam 49. qui primis temporibus rex fuerat otiosus. redirent. non semina. Si enim hoc ita esset. quantum intellegi datur. sicut impetus errabundae opinionis impulerit. Facilius enim fieri potuit. non quid contendam.

Iam vero Liberi sacra. quae in salum redit 58. inquit. nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam. quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret. Varro. quae mare permeat. sed ut ea. quia rursus eadem fecunditas rediit. Venilia. quae praetermittere. quae ad litus venit. irata suum maritum de supernis maris exclusit? 112 . et ab uno vero Deo merito immunditiae destituta ac per multos falsos aviditate maioris immunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conviolandam polluendamque praeberet. In oppido autem Lavinio unus Libero totus mensis tribuebatur. donec illud membrum per forum transvectum esset atque in loco suo quiesceret. ut matrona facere cogeretur in publico. quod filiam Cereris. quae res cum fuisset luctu publico celebrata. qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum vos didicisse iactatis. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret.. sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. 22. 21. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi. quae a proserpendo Proserpina dicta esset. quid ad haec dii alii requiruntur. exortam esse opinionem. quasi de Saturno nihil dixerit. ut occasiones multiplicandorum deorum immunda anima reperiret. qui solus est Deus. Quaeso te. si matronae spectarent. cogor. quos deos esse veros existimatis. Orcus abstulerat et apud inferos detinuerat. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis impositum prius rure in compitis et usque in urbem postea vectabatur 56. In Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia. Haec et alia de Saturno multa dicuntur. nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur invitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae. id est Ceres? De quibus rursus. in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. non ut dii plures vos regerent. non potest esse fecundum. nisi quia provisum est a sapientibus maioribus vestris. Sic videlicet Liber deus placandus fuerat pro eventibus seminum. in superficie posuistis. inquit. et ad Proserpinam. 20. Salacia. et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum. quod Ceres invenit. perdidit? Namque illam modo. plura vos daemonia possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem. Cur ergo deae fiunt duae. piget quidem dicere propter sermonis longitudinem. qua viro erat subdita. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus. huius tamen occasione vanitatis duobus daemoniis invitatis amplius commaculatur anima. Quamvis enim aqua non geminetur quae it et redit.et de mysteriis Cereris et Proserpinae. deum vobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. quae it et non redit. verum etiam seminibus animalium praefecerunt. maxime Liber et Libera. ad quantam turpitudinem pervenerint. sed in propatulo exultante nequitia. quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum. cum refluentem fluctum esse perhibetis. vel vos. sine quo semen. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat imponere 57. Itane unda ad litus veniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis vestrum ita desipiat. quod ad semen attinet. et ad semen omnia referuntur. Cur Salacia et Venilia simul. unda est. interpretamini hoc. tanta dicit. Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia. De quibus iste nihil interpretatur. Turpia sunt sacra Liberi. quod Graeco vocabulo significat temporis spatium. quae apud Athenienses nobilissima fuerunt. quorum quodam modo primatum vinum tenet. sed saltem secundum animam mundi et partes eius. . ut hoc sapiat? Cur ergo vobis duas deas fecerunt. quam rapiente Orco perdidit. quae nos ab ista reprehensione reddita ratione compescat. Iam utique habebat Salaciam Neptunus uxorem. quod nec meretrix. permitti debuit in theatro.. cum sit una unda quae venit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido vesana. sic ab agris fascinatio repellenda. non saltem aliquantum verecundiore secreto. Inter cetera. nisi quod attinet ad frumentum.appellatum dicit. quae istis vanitatibus et falsitatibus gaudent. quoniam multa sunt. Partem animae mundi. ut in eius honorem pudenda virilia colerentur. An quia Veniliam pelicem accepit. cuius diebus omnes verbis flagitiosissimis uterentur. quae nisi ad frugum inventionem non pertineant 55. id est ipsam fecunditatem.

os. deum esse Neptunum 60. tantisper de hac ago. tres habentur. si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes. sicut sensu carent. his. sicut plurimum libuit. non cum adorant? Sed pars animae mundi. 1. aures. ut ungues Dei. Adhuc respondeatur. licet in illam naturalis theologiae veluti libertatem caput erigere paululum voluisse videatur. ut ossa. et femininam. tres coluntur aris suis. sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno. tactum: tertium gradum esse animae summum. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt. hanc vim in nostro corpore permanare dicit in ossa.. quem Ditem patrem vocant? Ubi eius coniux Proserpina. Telluri. Fieri enim potest. qui dii non sunt et quibus ipsi meliores sunt. verum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem. additis quoque aliis duobus quattuor diis faciunt rem divinam. Debuit ergo una terra propter istam quatergeminam vim quattuor habere cognomina. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas vilissimas feminas earum. adhuc tamen hunc librum versans et se in illo versari cogitans. quae sentimus quibusque ipse sentit. quod est graviter dolendum. quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. hoc praeter hominem omnes carere mortales. cuncta eodem revolvuntur. et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. deam facit 59. 2. sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo vivunt: secundum gradum animae. ea quoque facere deos. cuius vim. inquam.. lunam. Nondum dico.. quo velut requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus est. Altori. et masculinam. non quattuor facere deos. a masculi Tellumonem. Nempe una est terra. Esse autem in mundo lapides ac terram. quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas. cum permeat terrae partem superiorem. quas libidine quaesierunt.An terra dea sit. sed una eademque terra habet geminam vim. solem vero. aluntur omnia quae nata sunt. quam plenam quidem videmus animalibus suis. Altori quare? Quod ex terra. Sed hoc dico: pars animi mundani.. qui eam fecundiorem faciunt excolendo. quod autem inde permanat in mare atque oceanum. 23. inquit. similiter eos intellegentiam non habere. sensus esse eius. tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit. ubi erit Orcus. Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. quod ipsa erat. dicunt Matrem Magnam. colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. inquiunt. quo non permanat sensus. simulacris. Cur ergo pontifices. nares. in quo intellegentia praeminet. inquit. quod vocatur animus. sacris. in quo sensus est. nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres. ut ipse indicat. quod omnes partes corporis. sed cum arant. redeat ad civilem. quae per terram permeat. sed tantum ad vivendum valetudinem. in quibus omnibus vis multiplex esse dicitur ad unum deum vel unam deam pertinens. inquit. quam videmus. quod semina producat. eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit. Cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt. quam theologiam naturalem putat. Hanc partem animae mundi dicit Deum. aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam. quam dicit esse Tellurem 61? Quod si ita fecit.. transit et non habet sensum. ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit invenire non possit. ne maiores eius sive aliae civitates Tellurem atque Neptunum inaniter coluisse credantur. Proserpinam deam 62: Tellus illa quid erit? Ita enim totum. quibus contaminanda prosterneretur. . Eamdem. non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. 23. sed aut unam aut duos. aethera porro animum eius. quae per illam permeat. quod recipiat atque nutriat. deam Tellurem. quod 113 . An terra sit etiam magna mater et Cybele. Tellumoni. delubris suis. et tamen tres dicuntur. 1. capillos. hanc vim pervenire in oculos. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba verecundatus unam deam vult esse Tellurem. et tamen homines dii non habentur et. ungues. sicut una est terra.. inde a vi feminae dictam esse Tellurem. quam partem terrae permeet pars mundani animi. redeat. sacerdotibus suis. frater Iovis atque Neptuni. cum vero inferiorem. ut deum faciat Tellumonem? Non. quia in homine sunt qui habet intellegentiam. nunc autem istum adhuc politicum volo. et per ea quod in terram permanat. quae utrum sit nulla fit quaestio. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum. in nobis autem genium vocari. Quasi non evidentior sit in hominibus anima. hic eum adhuc teneo. 24. cur non etiam unam fecit deam. sic aliquando et piguit. quae vivunt.simulque terra tellus et tellumo. inquit. sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem. taedet paenitetque turbarum: sic animam vilem factam et immundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare. in duas istas partes deosque divisum est. quae pervenit in astra. Redeat ergo ab hac. Rusori quare? Quod rursus. ut. stellas. ditem patrem facere deum.

quod eam antiqui colebant aere. quae ceteris est temporibus pulchrior. numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures. ut nec convertatur in feminam nec vir relinquatur. Ipsa quippe illo vivente deciderunt. terram sequi oportere. terram sequi oportere. ut significent. multiplicent. cum habeant. quae quidem consulta veritate nec ipsa est. oppida. Si ergo una dea est. ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus. semper enim esse quod agant. qui est vocatus Attis. ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac vehementer ferum. circa eam cum omnia moveantur. ut semina consequerentur per illam. quia flos decidit ante fructum. Quid ergo ipse reliquus. sed plane discerpta sunt. adiungunt solutum ac mansuetum. Et Attis ille non est commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est. implicent. hic ita amputatur virilitas. Vestam. neque hoc dicere voluit. significari esse orbem terrae. an potius sequendo hanc deam. confictio leonum vitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae serviunt. quod sedens fingatur. nec illo flore amisso quisquam postea fructus. qui semine indigeant. . Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant. ita fecunda fieret manibus alienis. deos existimatos esse complures. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria. Matrem. quod turres in capite. et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? Quo refertur? qua interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inveniendo persuadent illud potius esse credendum. semen adquirunt. antequam ferrum esset inventum. Leonem. immo vero non deciderunt neque decerpta. sed virilia eius flori comparaverunt 67. non pugnat. ut semina perderent propter illam. . sed nec virginitas adimatur.. quod plures eas putarunt esse. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eumdem Varronem post hanc sententiam trepidare compellit. putant esse Opem. Quod Gallos huic deae ut servirent fecerunt. ubi rubens et sudans. replicent. quod plurima pariat. ipsam non moveri. semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec attenditur. et tam crudelia exigere potuerunt. philosophus nobilis. Ibi sic dehonestatur novae nuptae verecundia. et ideo abscisum. inquit. adstabat forsitan et maritus. praecipitur. fieri ut eadem res et una sit. non tam deae multae quam nomina. conflent. Non ergo ipsum hominem vel quasi hominem. non enim hominem doctissimum latuit. Porphyrius. inquit. Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt. ne sedeant. interim quid itur in multas? Unius sint ista multa numina. quod non subigi colique conveniat 63. Magnam. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda virilia coronabat spectante multitudine. "Attin" flores significare perhibuit. numquid ideo et deas plures? Verum sicut volunt. non absurde ad hanc revocant 64. Tellurem. inquit. Deinde adiungit et dicit. inquit. dividant.cuius sacerdotes evirantur.. inquit. Si dea terra non esset. significat. quod cibum pariat. cum indigeant. quod de homine castrato fama iactavit litterisque mandatum est? Merito hinc aversatus est Varro noster. hic membrorum amputatio non timetur. 2. quasi non eos ipsa potius servitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam. Sic alias deas. 25. et in ea quaedam res sint plures 65. Galli. Proserpinam.. unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. si est ulla frons in hominibus. ideo aere. turres. et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum nova nupta sedere iubebatur 66: longe contemptibiliora atque leviora sunt prae ista turpitudine crudelissima vel crudelitate turpissima. Sed docti Graeci atque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. crepitus cymbalorum. quod ex ea proserpant fruges. si dea non esset. cum valde aliud sit unam deam nomina habere multa. quod vestiatur herbis. in ea quippe omnia reperiri. quantum maligni daemones praevaluerint. ubi daemoniacis ritibus sic uterque sexus illuditur. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum. Quo modo non pugnat.. quod opere fiat melior. manus ei homines operando inferrent. Quod se apud eam iactant. Propter vernalem quippe faciem terrae. Ibi fascinatio timetur agrorum. in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. sed potius sterilitas consecuta est. iactatio insana membrorum.. qui semine indigeant. Turpia et fera sacra Cybeles sunt. 24. non et sibi saeviendo.tympanum habeat. ut neuter suo vulnere perimatur. 114 ..Attin imitantes. Concedo in uno homine esse res plures. ut non solum fecunditas. qui terram colunt. qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt. aliud esse deas multas? Sed potest.

qui condidit mundum. non poetae confinxerunt. qui vera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum. referuntur ad mundum. credita vires adiuvare Romanorum exsecando virilia virorum. quibus docti et acuti homines has res humanas conantur vertere in res divinas. unde quia plurima posuerunt. quod vero Deo debetur. ille membra in lapidibus addita. abscisione genitalium. Arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis 68. sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum. cui talis cultus servitusque debetur. quid est nisi crimen deorum. tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi. quo solo anima se inhabitante fit felix 70. non tamen ut eorum illustrarentur merita. immo vero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud. Tribus modis errat profana religio. tamen mutabilem potuisse revocari. 2. unde magis eos homines fuisse credibile est. Quid autem non potest referri ad mundum. Hoc dedecus tot Iovis ipsius et tanta stupra non vincunt. nisi cotidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum. sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. stupra ac turpitudines ceterorum. inquit. ut vero divinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur. esset quidem dolendum non his verum Deum annuntiari atque praedicari. mercede stuprorum. sed quia illa talia sunt. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur. quae proferremus de libris. sed horrere magis quam canere maluerunt. necavit. quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit. nihil video nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream vel etiamsi invisibilem. sicut non solum poeticae litterae. ut autem historia prodit. quibus solus ille colendus sit. Hisne diis selectis quisquam consecrandus est. totam de hoc Euhemerus pandit historiam. Istos vero deos selectos videmus quidem clarius innotuisse quam ceteros. quod nullo modo est verus Deus. colatur aliquod elementum mundi vel creatus aliquis spiritus. quibus consecratus ante mortem honeste non potest vivere. Ut ergo canerentur vel scriberentur. quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus. ut poetae ferunt. et physici ex hoc interpretantur quod volunt. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum. nefas sit colere aut corpus aut animam. cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo competebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta. non in eo mihi placuit immorari. sed criminis. Defecit interpretatio. quod ea sint diis grata et accepta. Ille in simulacris habebat solam deformitatem. consecratione mollium. 27.26. erubuit ratio. Ipsas physiologias cum considero. facie dealbata. non recepere Romani. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii. qui contra huius modi errores ante nos vel Graeco sermone vel latino scripserunt. quasi poetae id etiam finxerint. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo. festis impurorum 115 . quibus colitur. ut post mortem vivat beate. quanto magis nefarium est ista sic colere. quia illa mala sunt. Itemque de mollibus eidem Matri Magnae contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis. sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt. ista tot mollibus professis et publicis et inquinavit terram et caelo fecit iniuriam. Devoravit ille filios. sectione membrorum. quam Ennius in Latinum vertit eloquium 69. sacrificiis homicidiorum. haec in hominibus perdita. qui patrem castrasse perhibetur. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamavit. Videat ne potius ad immundum. conticuit oratio. qui usque in hesternum diem madidis capillis. verum etiam historicae tradiderunt. coronatione virilium pudendorum. Huic monstro nec Iani monstrositas comparatur. sit audacia vel petulantia poetarum. Christi et Romanorum religio conferuntur ad veram felicitatem (27-35) Quam deorum dederit explicationem Euhemerus. tam foedis superstitionibus subditus et immundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia. etiamsi non immundus et malus: non ideo malum est. ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! quam ob rem si templo sacerdote sacrificio. ista in sacris deformem crudelitatem. At vero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit atque istam saevitiam moremque servavit. 27. fluentibus membris. Veneris lascivia. 1. et mundanis sordibus expiatus mundus perveniat ad Deum. et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur. nihil Varro dicere voluit nec uspiam me legisse commemini. incessu femineo per plateas vicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter viverent exigebant. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis sive conferre sive praeferre. sed ne occultarentur opprobria. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo. at nunc cum pro Deo vero.

deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus. tribuantur. quod et pro ipso colit. Deinde masculus deus Neptunus in mari est. sed creaturam quamvis non vitiosam colit. pro Deo vero mundum nemo pius colit. quam supra ipsum caelum ante posuerat. ut in primo libro dixi de locis. qui fecit omnem animam. Selecti dii eorumque officia opera sunt veri Dei. novit atque disponit. Et ut iam incipiam illa unius et veri Dei opera percurrere. qui rerum causas habet. aliud terram. nisi eorum testaretur historia ea ipsa. Caelo enim tribuit masculos deos. istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum. Dis pater postremo. quibus voluit viventibus indidit. 28. id est animae corporisque factorem. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum. qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus impertivit et per quos placet ipse futura 116 . alii dixerunt esse mundum. nec hic sanum furor. quia non est colendus quem colit. et tamen eos nec hoc posse veritas aperta convincit. resiliunt. sed quia colendum non ut colendus est colit. quas Plato appellat ideas. id est quam turpiter nefarieque. quem alii caelum. quae nec suis nota sunt. fluunt de manibus. qui Graece dicitur. a quo dii partim dicuntur caelestes. Non deos sed unum Deum colimus. hoc est deabus: Quoniam. quibus duabus partibus mundus his constat. coluerint. quae foeda et turpia confitentur. et talibus rebus colit. quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem. id est omnis animae corporisque Creatorem. qui fecit caelum et terram et omnia. caelum esse quod faciat. sive etiam sentientem. colere se quisque contendat: non ideo peccat. aliud exempla rerum. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. qui utrumque fecit. 29. terram de qua fiat.. Quid igitur valet. Quo modo ergo deos ad caelum. etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur. qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari. scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error. quod vir doctissimus et acutissimus Varro velut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et terram redigere ac referre conatur? Non potest. superiorem terram tenens. ideas Minervam vult intellegi.. Qui vero et rebus talibus. Namque omnia. terram quae patiatur. et non Deum verum. Ducitur enim quadam ratione verisimili. sive illa sit anima sive corpus sive anima simul et corpus. quod Plato illas ideas tantam vim habere dicit. duo sunt principia deorum animadversa de caelo et terra. quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius vero. bis peccat in Deum. propter quae isti sibi. nec animam vel animas per viventia quaecumque diffusas. numinibus terribiliter exigentibus reddita. Mater scilicet Magna. cum diximus de Iano. caelum Iovem. sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure 71. et ideo illi masculinam vim tribuit. advertamus hoc modo: nos Deum colimus. qui vim seminum condidit. huic femininam. esset obscurum. quae ab eis ex istorum deorum theologia velut physicis rationibus referuntur ad mundum. Sed hi quonam modo. qui fecit mundum. in promptu est. quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum. Qua in re omitto dicere. quae in eis sunt. id est turpibus et scelestis. omnis animae et omnis corporis conditori. non caelum et terram. deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans. feminas terrae. Hoc dico. Cur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent. caelum a quo fiat aliquid. quod dicitur animus. Incongrua est quaelibet physica ratio. sed etiam caelum factum sit 72. quod non est ipse. quibus quasi cuncta complexus est. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus. unde remotis constat ambagibus nefarios daemones atque immundissimos spiritus hac omni civili theologia in visendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus invitatos. perdidisse. Referant haec potius ad homines mortuos et ad daemones pessimos. qui sermonis facultatem usumque donavit. qui rationalem animam. terram Iunonem. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se. apud quam mollium et abscisorum seseque secantium atque iactantium insana perstrepit turpitudo. quid autem vel quos coluerint. sed Deum. in inferiore habens Proserpinam coniugem. exemplum secundum quod fiat. qui naturis a se creatis et subsistendi et movendi initia finesque constituit. inter quas posuit Minervam. ut secundum eas non caelum aliquid fecerit. et nulla quaestio remanebit. inquit. et non attendit eum potius esse qui haec facit. labuntur et decidunt. sive etiam intellegentem.obscenorumque ludorum unum verum Deum. 30. partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo. Dicturus enim de feminis.

quo pro nobis assumpta carne nato atque passo. sed etiam subsequentes novit atque ordinat. qui est eius unicus Filius. Haec autem facit atque agit unus verus Deus. qui vias caelestes atque terrestres locorum mutationibus praebet. beatificat. inquiramus. quod ex adventu Christi usque nunc et deinceps agitur. sed ex se ipso. Agit autem multa etiam per angelos. qui haec omnia condidit. id est iniquitatis. cerimoniae. praenuntiaretur esse venturum. quibus oportuit. quae corda.. nec tantum praecepta vitae. quod sumus. qui mundi huius ignem vehementissimum et violentissimum pro immensae naturae temperamento et creavit et regit. qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit. nullis inclusus locis. qui semina et alimenta mortalium. implens caelum et terram praesente potentia. Quamvis enim nihil esse possint sine ipso. Ab hoc uno et vero Deo vitam speramus aeternam.qui nos vocat ad vitam aeternam. sive quae aliunde accepit. quae in verbis sunt.. id est ubique totus. administratione naturae bonis malisque largitur. ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. verum etiam sacra. sicut angelos. ubi per quosdam scientes. quae hoc sacramentum ageret. Per hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri deos gentium esse immundissimos daemones. quod vivimus. magnum et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. ut etiam ipsa proprios exserere et agere motus sinat.. qua eum ipsum. quae creavit. quae diis selectis per nescio quas physicas interpretationes vir acutissimus atque doctissimus Varro. qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique vim congruam et motum dedit. qui universarum aquarum creator et gubernator est. Hinc sunt non solum illi. Sic itaque administrat omnia. 33. in nullas partes sectilis. quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. sed sicut Deus. Ista sunt certe. Omnes enim non solum prophetiae. qui hominum coetibus. . sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. quod habemus mentem atque rationem. qui lunae statuit modum suum. qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit. dies festi et quidquid aliud ad eam servitutem pertinet. de quibus multa iam diximus. qui bellorum quoque ipsorum. 32. ex nulla parte mutabilis. Deinde populus hebraeus in unam quandam rem publicam. tabernaculum sive templum. sed 117 . qui causas non solum principales.praedicit et per quos placet malas valetudines pellit. quanta illi superbia ceciderunt. nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis aversos ac tenebrarum. et alii atque alii similes ceterarum gentium atque terrarum. quae propter aeternam vitam fidelium in Christo et impleta credimus et impleri cernimus et implenda confidimus.. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus angelos mittat. sacerdotia.ea significata et praenuntiata sunt. sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium Scripturarum. quae Deo debetur et Graece proprie dicitur . dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum. qui humanis ingeniis. nosceremus atque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque Spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem veniremus. quae ex hac. Anceps Varro in reddenda ratione. Hoc mysterium vitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua. altaria. 31.. qui fructus eius animalibus hominibusque largitur. per quosdam nescientes id. non sunt quod ipse. naturis competentibus attributa substituit. non tamen ex angelis homines. quem focis et luminibus adhiberent.. Habemus enim ab illo praeter huiusce modi beneficia. exordiis progressibus finibusque moderatur. Quamquam enim. quae creavit.quae iam in Iudaeorum populo adumbratur. cum sic emendandum et castigandum est genus humanum. distribuere laboravit. qui terram fundat atque fecundat. sive quae ipse coniecit. quae mores pietatemque conformant atque illis litteris continentur. non indigente natura. sacrificia. qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum. quod caelum terramque conspicimus. quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint? . sed non nisi ex se ipso beatificat angelos. quanti Deus hominem penderet. congregatus est. per angelos praedicatum est. etiam scientias artium variarum ad adiuvandam vitam naturamque concessit. sive arida sive liquida. cum credit in eum. de qua nonnulla diximus. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur. nullis vinculis alligatus.

Nam si non solum ipsae. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit. inquam. sed flammis aboleri nefanda monumenta. . in Urbem pertulit ad praetorem. rem tantam detulit ad senatum. nullus sanctus angelus mittebatur. pertinerent. 35. cum rex esset. sed ea tamen. Ita quod scire neminem voluit. romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate illicita ad ea daemonum pervenisse secreta.. quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. tamen utcumque conatus est.. ut nec obrui rursus iuberet. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas verti. ubi videntur mortui divinare. ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse. Nam. quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae. quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat. Ubi cum primores quasdam causas legissent. ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae. de quibus nunc agimus. ut haberet unde legendo commoneretur. non dignitate virtutum. aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui 118 . ut. ubi non theatra delubrorum similitudine absolvit. tamquam in senatum deorum selecti. ne daemones iratos haberet. quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curavit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio. cur quidque in sacris fuerit institutum. quam cognitis civitas turbaretur. a quibus audiret. Comburuntur reperti libri sacrorum Numae. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas velut physicas interpretatur? Quales si libri illi habuissent. de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas. ne humana curiositas multo vehementius rem iam proditam quaereret. quae in libris suis pontifices haberent. Nolo. et eorum causas. ipsi viderint. aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos atque editos patres conscripti similiter incendissent. sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. quam non intellecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurditas fecerat. Numae mortuo senatus assensus est. quae non solum lectae innotescerent religiosis. quae ipse quidem scriberet. fortassis enim talia tunc licebant. id ipsum est. censuerunt 73. nec docere aliquem nec delendo vel quoquo modo consumendo perdere auderet. Quibus haec artibus fiant. ad quem nullus Dei propheta. ut ex his tota illa theologia civilis etiam apud tales homines execrabilis appareret. Sed contra invenimus. obruit. praetor ut combureret. violare autem timuit.qui compulsus est facere hydromantiam et necromantiam. quas praeter se neminem scire voluit. immo vero dicat.. quas putat vel potius vult putari. Iam enim dicam. quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur 75. id est exportaverit. sed plane selecti nobilitate criminum. tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis. unde hydromantian faceret. Numa Pompilius. qui minime quemquam metueret. non utique arsissent. hydromantiam facere compulsus est. sicut in quibusdam theatrorum fabulis vel delubrorum mysteriis facere conatus est. quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere. Credat quisque quod putat. ut in aqua videret imagines deorum vel potius ludificationes daemonum. hoc dicere. quae in religione quaerenda est. quorum sacrorum facta prodidit. sed theatrorum potius similitudine delubra damnavit. 34.etiam hi. tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem. causas obruit (ita timuit et ipse quod didicit). ut sensum horribilibus rebus offensum velut naturalium causarum reddita ratio deleniret. quaerens honestare res turpes.. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae assentiri cogeretur. eosque libros tamquam religiosi patres conscripti. Quod ergo aquam egesserit. quod dicendum suggesserit vesana contentio. sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur. verum etiam quaelibet aliae huius generis essent. ubi tutum putavit. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Salvatoris adventum in ipsis civitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena severissima vindicari. sicut ipse vir doctissimus prodidit. quid in sacris constituere atque observare deberet. Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum. Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius. sicut apud eumdem Varronem legitur in libro De cultu deorum. ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et Graece dicit vocari 74. illos tamen libros tam perniciosos esse iudicavit. At ille cum inspexisset principia. quilibet tantae impietatis defensor egregius. quarum causarum proditos libros senatus incendit. ne homines nefaria doceret. qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant. quo modo his quadret et consonet non potest invenire. quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam. quae [sive hydromantia] sive necromantia dicatur. Nam et ipse Numa.

quae de hac re gesta sunt. quibusdam fallacium miraculorum attestationibus supponebant. in nostram memoriam pervenerunt. qui omnem philosophiam triplici partitione distinxit. De duobus philosophorum generibus. Quod etiam in morali philosophia Platonici obtineant principatum. qui hoc audere non potuit. De sententia Platonis. nec stilo Varronis. Quam vero perniciosae vel a cultu verae divinitatis alienae illae litterae iudicatae sint. qui se colendos pro ipsis mortuis. vel etiam subici ac decipi iustum est. Sed occulta Dei veri providentia factum est. sed veram religionem. 6. obsistere potuerunt. Quanto excellentiores ceteris in logica. Qui ergo vitam nec modo habere vult piam. a quorum vitiis eum oporteat liberari. quae physica nominatur. 9. 3. 11.prodebantur. An dignum sit eos spiritus ab homine coli. Platonici sint habendi. agnoscat. 4. 15. 12. ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret. 14. quorum opinioni omnium philosophorum postponenda sint dogmata. De quaestione naturalis theologiae cum philosophis excellentioris scientiae discutienda. in daemonibus aeriis et in hominibus terrenis. quo ea. licet de uno vero Deo bene senserint. hinc intellegi potest. quos ab eis vel affligi tantum. 5. qui ne innotescerent nec aratro. Platonici. talibus sacris quaerat aeternam. qua produntur et vincuntur. 8. quae ad veritatem fidei Christianae propius accessit. qua definivit deos non esse nisi bonos amicosque virtutum. De Socratica disciplina. et tamen. 2. noxiam pertimescat. Non enim possunt. De ea philosophia. cuncta illa confiteri permitterentur. 10. qui autem cum malignis daemonibus non vult habere societatem. quos tam prolixa temporis vetustate fere omnes populi gentium deos immortales esse crediderant. quod non sinuntur efficere. Quid de moribus atque actionibus daemonum Apuleius Platonicus senserit. quas Pompilius occultavit. quo sunt eruta. Quae sit inter philosophicas artes religiosi excellentia Christiani. quam timere quod timuit. 119 . Quod neque propter aeria corpora neque propter superiora habitacula daemones hominibus antecellant. Quod etiam. De opinione eorum. sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum. Unde Plato eam intellegentiam potuerit adquirere. qua coluntur. quos deos putari fecerant. multis tamen diis sacra facienda censuerint. quod eas maluit senatus incendere. quibus hydromantia fieri potuit. De Platonicorum sensu in ea parte philosophiae. eorumque auctoribus. cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur. id est rationali philosophia. 17. non superstitionem. qui rationales animas trium generum esse dixerunt. 13. De praecipuo inter Socratis discipulos Platone. ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus. admonere non permitterentur. qua Christianae scientiae propinquavit. id est in diis caelestibus. 10 LIBER VIII BREVICULUS 1. 16. Quod de theologia cum Platonicis potissimum disceptandum sit. id est Italico et Ionico. 7.

qui cum et esse divinitatem et humana curare consentiant. qui non solum mundum istum visibilem. quorum ipsum nomen si latine interpretemur. De hoc igitur Platone. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore vocabulo derivato nullus. sed multos ab illo sane uno conditos atque institutos ob eam causam colendos putant. 25. 19. De theologia quippe. daemonibus uti debeant advocatis. 22. 24. sed eas tantum. non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad vitam adipiscendam etiam post mortem beatam. quem Christiani martyribus impendunt. aut ignorent aut velint. qui haec vel tenuiter audivit. 20. in qua docetur. prius ills commemorans. qui saepe caeli et terrae nomine nuncupatur. qui hoc nomine gloriantur (neque enim continuo verae sapientiae sunt amatores. per quem facta sunt omnia. qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserunt. verus philosophus est amator Dei. Quid Hermes Trismegistus de idololatria senserit et unde scire potuerit superstitiones Aegyptias auferendas. si quidem ille totam theologian naturalem usque ad mundum istum vel animam eius extendere potuit. ignorat. De modo honoris. et qui rationalem et intellectualem. An daemonibus nuntiis et interpretibus dii utantur fallique se ab eis. quo verbo Graeco significari intellegimus de divinitate rationem sive sermonem. Nunc intentiore nobis opus est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum. sed etiam omnem omnino animam fecerit. ut commendentur diis bonis. cuius hoc nomen est. quae ad theologian pertinent. non cum quibuslibet hominibus (non enim fabulosa est vel civilis. Quod omnis religio paganorum circa homines mortuos fuerit implicata. quae patrocinio nititur spirituum malignorum. De abiciendo cultu daemonum contra Apuleium. quorum sententias litteris nosse potuimus. quae necessaria praesenti quaestioni existimo. Sed quia res ipsa. quae sanctis angelis et hominibus bonis possunt esse communia. 23. quicumque appellantur philosophi): profecto ex omnibus. 21. amorem sapientiae profitetur. cuius generis anima humana est. 1. nec eas omnium. non est in omnibus. isti vero supra omnem animae naturam confitentur Deum. sed cum philosophis est habenda collatio. Quo modo Hermes parentum suorum sit confessus errorem. De impietate artis magicae.18. Hi iam etiam Varronis opinionem veritatis propinquitate transcendunt. altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum). 27. breviter attingam. quod homines. Neque enim hoc opere omnes omnium philosophorum vanas opiniones refutare suscepi. sed eorum tantum. quam naturalem vocant. 120 . eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. 26. Duplex philosophorum genus fuit: italicum et ionicum. quarum altera iactitat deorum crimina. De his. An credendum sit quod dii boni libentius daemonibus quam hominibus misceantur. participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. Porro si sapientia Deus est. sicut divina auctoritas veritasque monstravit. quem tamen doluerit destruendum. hoc est vel theatrica vel urbana. Qualis religio sit. LIBER OCTAVUS CHRISTI ET ROMANORUM RELIGIO AD PHILOSOPHORUM SAPIENTIA CONFERUNTUR Platonicorum quae sit humanarum divinarumque rerum scientia (1-12) Cum platonicis conferenda Christi religio.

ut successores etiam propagaret. quo totum animum intendisse videbatur. 121 . exsilio autem voluntario atque perpetuo poenam similem alter evaderet 7. de qua omnia fierent. Anaxagorae successit auditor eius Archelaus. destruit. ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali vigore in aeterna se attolleret naturamque incorporei et incommutabilis luminis. quod mundo considerato tam mirabile aspicimus. quas primas atque summas non nisi in unius ac summi Dei voluntate esse credebat. Aquam tamen putavit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. Ionici vero generis princeps fuit Thales. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit. ut unus eorum oppressus vi multitudinis interiret. id est illas particulas. quibus suis et propriis singula fieri. aerem quidem dixit rerum esse materiam. unus illorum septem. quo fieri homo beatus potest. iste interrogatus. ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter vivunt. movet asserit.2. rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis exstitit. eius auditor. id est studiosum vel amatorem sapientiae. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est 6. et ideo purgandae bonis moribus vitae censebat instandum. Quando quidem ab eis causas rerum videbat inquiri. propter quem breviter cuncta ista recolui. quae corpora aeterna. Sed illi sex vitae genere distinguebantur et quibusdam praeceptis ad bene vivendum accommodatis. Finis autem boni appellatur. sicut de illo quidam benevolentius suspicantur. Quod in Socratis disputationibus. utrum Socrates. Constat eum tamen imperitorum stultitiam scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus. iste autem Thales. quae lingua inter ceteras gentium clarior habetur 1. coniungendo et dissipando ageret omnia. magister Platonis. sed ipsos ex aere ortos credidit. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita. ita putavit constare omnia. Nam cum antea Sapientes appellarentur. Socrates ergo. quoniam sapientem profiteri arrogantissimum videbatur 3. sed animo faciente divino. quae quondam magna Graecia nuncupata est. quos commemorare longum est. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur. ex divina mente praeposuit. vel confessa ignorantia sua vel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse atque versasse 5. sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putavit. ut inesse etiam mentem diceret. dum omnia. Sic autem diversas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt. sicut Thales ex umore. quod astrologiae numeris comprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. qui omnes rerum causas aeri infinito dedit. Quantum enim attinet ad litteras Graecas. Milesius. quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione versari. quidam virtutem. eosque mundos modo dissolvi. quae publice damnaverat. sine qua nihil ex eo fieri posset. quoniam non evidenter apparuit: quod cuique placuit inde sumpserunt et ubi cuique visum est constituerunt finem boni. et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur. taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit. nec deos negavit aut tacuit. nec ipse aliquid divinae menti in his rerum operibus tribuens. ubi agitur de summo bono. non tamen ab ipsis aerem factum. quae constaret similibus inter se particulis rerum omnium. Non mihi autem videtur posse ad liquidum colligi. sed eum esse compotem divinae rationis. a quo etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. ut hoc faceret. cum ante illum omnes magis physicis. Sic alii atque alii aliud atque aliud opinati sunt. quas videmus. id est naturalibus. Huic successit Anaximander. Sed eum postea illa ipsa. qui modo quodam laudabilis vitae aliis praestare videbantur 2. effectorem divinum animum sensit et dixit ex infinita materia. Diogenes quoque Anaximenis alter auditor. sicut Antisthenes 8. in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione conversa. Anaxagoras vero eius auditor harum rerum omnium. Atheniensium civitas publice luxit. 3. Socrates de bonis moribus disseruit. nolebat immundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in divina conari. Nihil autem huic operi. duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum ex ea parte Italiae. qui sunt appellati Sapientes. philosophum se esse respondit. quid profiteretur. primus universam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur. rebus perscrutandis operam maximam impenderent. modo iterum gigni existimavit. Tam praeclara igitur vitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores. ubi et nunc Graecia nominatur. Etiam ipse de particulis inter se similibus. propter quam unam omnium philosophorum invigilasse ac laborasse videtur industria. quod esset beatae vitae necessarium. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium. alterum Ionicum in eis terris. an vero. quo quisque cum pervenerit beatus est. ut (quod vix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores) quidam summum bonum esse dicerent voluptatem. sicut Aristippus. intellegentiae puritate conspiceret 4. Non enim ex una re. quanta quisque aetate sua manere potuerit. unde non eas putabat nisi mundata mente posse comprehendi. mutavitque de rerum natura opinionem. quibus singula quaeque fierent.

vel ubi suffragatur religioni verae. quae Numa Pompilius re vera ad sacra eius modi pertinentia se cum sepeliendo curavit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi 14. sive quae ab aliis dicta esse narravit atque conscripsit. quae ipse insinuare conatur. Fortassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius atque veracius intellexisse ac secuti esse fama celebriore laudantur. quia et illi ipse mos placuit. quae infra illam naturae ordine constituta sunt. parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam. Ex his tamen. id est ad mores instituendos pertinet. Plato. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur. vel ubi ei videtur esse contrarius. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur atque docebantur 9. ubi causam omnium naturarum. Si ergo Plato Dei huius imitatorem cognitorem amatorem dixit esse sapientem. quae apud eum leguntur. et quaecumque turpia geruntur in theatris. qua intellegitur omne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere. Cedat eis igitur non solum theologia illa fabulosa deorum criminibus oblectans animos impiorum. et ea. ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus vel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro diis habent. ubi finem omnium actionum. quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est 13 (quia nec ipsa illis ritibus significantur. 5. et ea. excellentissima gloria claruit. institisse 11. id est actioni et contemplationi. quae contemplationi deputata est. quam fides nostra suscepit ac defendit. nec solum etiam illa civilis.Quae Plato intellexerit et praeceperit. factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. ubi lumen omnium rationum esse cognoverit vel crediderit. (In eo genere sunt etiam illa. et ideo veritas conantem non sequitur. quibus ipsam praetulit verus Deus). quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis. id est. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat. Si enim homo ita creatus est. quae vel ab aliis didicerat. attingat illud. Qui cum esset Atheniensis honesto apud suos loco natus et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret. sine quo nulla natura subsistit. quem facit in suis voluminibus disputantem. quid opus est excutere ceteros? Nulli nobis quam isti propius accesserunt. alterum ad rationalem. nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res. quam longe ac late potuit peregrinatus est. ubi nobis serta sunt omnia. aliquid tale de Deo sentiunt. qua verum disterminatur a falso 12. tertium ad moralem partem intellegitur pertinere. quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem. quod cuncta praecellit. sive quae dixit. Quae licet utrique. eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa. maxime tamen contemplatio perspectionem sibi vindicat veritatis. et si ipsa essent. quae maxime in actione versatur. cuius participatione sit beatus. quam in tres partes distribuit: unam moralem. ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tamquam ad suum cultum studiis immundissimis excitantes et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes (ubi si qua velut honesta geruntur in templis. nulla doctrina instruit. sit necessaria. tertiam rationalem. notissimum morem dissimulandae scientiae vel opinionis suae servare affectat. veraciter beatam. quae sibi placita viderentur. Pythagoras vero magis contemplativae. altera contemplativa dici potest (quarum activa ad agendam vitam. ubi nobis recta sunt omnia. quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta 15. auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime comprehendit 10. id est unum verum optimum Deum. quidquid Italicae philosophiae tunc florebat. alteram naturalem. nullus usus expedit: ipse quaeratur. comparata sibi templorum foeditate laudantur). Convenienter Christi religio cum platonicis confertur. disserendo explicare et longum esse arbitror et temere affirmandum esse non arbitror. quae post mortem futura est. ut per id. Sed inter discipulos Socratis. quaquaversum eum alicuius nobilitatae scientiae percipiendae fama rapiebat. non quidem immerito. contemplativa autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam veritatem): Socrates in activa excelluisse memoratur. ipse cernatur. coniuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur. Cum enim magistri sui Socratis. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione versetur. cum illius lepore et moralibus disputationibus temperavit. propter vitam. vel ipse quanta potuerat intellegentia viderat. ubi nobis certa sunt omnia. 4. quos Cicero in Tusculanis tacitis 122 . quorum trium unum ad naturalem. Ideo haec tripartitio non est contraria illi distinctioni. pro Deo suo colenda non essent. quibus potuit intellegentiae viribus. unde una pars eius activa. quod in eo praecellit. et inde in eas Italiae partes veniens. ubi Pythagoreorum fama celebrabatur. qua omnino ceteros obscuraret. ut aliquid de Numa mitius suspicemur. ut in illo inveniatur et causa subsistendi et ratio intellegendi et ordo vivendi. tamen animae rationali ea. Quid autem in his vel de his singulis partibus Plato senserit. ipse diligatur. ubi impuri daemones terrestribus gaudiis deditos populos deorum nomine seducentes humanos errores tamquam suos divinos honores habere voluerunt. sed ipsi etiam maiorum gentium dii.

sicut Epicurei. Saturnus. Nam quidam eorum a rebus non vivis res vivas fieri posse crediderunt. quasi possit vivere non intellegens. nisi melior in illo esset haec species. non alius alio melius de specie sensibili iudicaret. vel corpus esse vel vitam. aliud vivere. quasi possit esse non vivens. nec corpus est nec similitudo corporis. nullum corpus esse Deum. aliud beatum esse. non esse summum Deum. nisi ab illo esse non posse. quos ceteris non immerito fama atque gloria praelatos videmus. Viderunt ergo isti philosophi. sine tumore molis. causam principiumque rerum esse dixerunt. meliusque aliquid vitam esse quam corpus. quae nec dividi nec sentiri queunt. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent. sed alii quoque philosophi. qua est. animos nostros esse putaverunt. sine strepitu vocis. intellegere. sed tamen corpora. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. qualis est in arboribus. sive vita carentia sive viventia. et apud se imaginabantur quod foris viderant. sine dubitatione mutabile est. si iam illa corporis similitudo. non esse posse nisi ab illo. vel quae et hoc habet et sentit. nulla re potest. intellegibilia. mundum corporeum videmus esse compactum. Non est ergo nec terra nec aqua. sed quod est illi vivere. qualitates ordinatumque motum et elementa disposita a caelo usque ad terram et quaecumque corpora in eis sunt. nec aer nec ignis. sed tantummodo cogitabant 18. sive simplicia sive coniuncta corpora. aliqua re potest et ideo incommutabile recte dici non potest. sive omnem vitam. nec aliud illi est intellegere. quam Dei naturae tribuere nefas est. Non solum ergo ista. Deinde viderunt omnem speciem in re quacumque mutabili. Quod autem recipit magis et minus. quidquid illud est. cedant et illi. Sensibilia dicimus. ac per hoc quod corpore mutari potest. quae duae theologiae. et ideo animam omnem mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summum Deum 19. de qua non animus iudicet. quos Varro conatur ad mundi partes sive elementa transferre. quia non aliud illi est esse. sicut est figura. et ipsum a nullo fieri potuisse. et idem ipse unus. Viderunt. fabulosa continet et civilis. vel quae nutritorio subsidio non indiget. sed tantum continet sentit intellegit. quod cum eis corda eorum obstricta carnis sensibus fabulata sunt. Timens enim et ille quasi revelata mysteria petens admonet Alexandrum. beatum esse. Quod profecto non posset. Iuno. quae utique corpus non est. Stoici in igne. qualis est in hominibus. etiam quando non videbant. melius peritior quam imperitior. id est corpus unum ex his quattuor elementis. profecto est melius quam ipsa quae iudicatur.nominibus videtur attingere 16. sicut est cantilena. ut dictum est. speciemque corporis esse sensibilem. melius ingeniosior quam tardior. Ac per hoc sive universi mundi corpus figuras. quae in eo sunt. hoc est minutissimis corpusculis. Platonicis philosophis cedant. 6. quibus visibilis mundus hic constat. intellegibilem vitae. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset. sine spatio vel loci vel temporis. In se quippe habebant quod non videbant. quorum enumeratione immorari non est necesse. vel quae nutrit et continet. cuius ille est. Platonicis. nec aliud illi est vivere. Nam Stoici ignem. quae conspectu mentis intellegi. Prorsus quod mutari non potest. Vesta et alii plurimi. cum proficit. ita non eos movit tanta mutabilitas animae. illud autem. quae visu tactuque corporis sentiri queunt. Propter hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexerunt eum et omnia ista fecisse. Poterant isti dicere: corpore aliquo vulneratur caro. hoc est illi esse. aliud intellegere. Vulcanus. qui verum Deum et rerum auctorem et veritatis illustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt. Iuppiter. quidquid est. Hoc autem in conspectu talis cogitationis iam non est corpus. Haec mens hominis et rationalis animae natura est. si autem omni specie carere possent. cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus viris. Sed dicunt: corpore mutatur animae natura. cum in animo cogitantis aspicitur atque iudicatur. quo modo Deus creator animi corpus est? Cedant ergo et isti. sed tamen a corpore corpora 17. quia incommutabiliter est. quidquid mutabile est. homines fuisse produntur. Consideraverunt enim. et unde videtur atque utrum pulchra an deformis sit iudicatur. Epicurus in atomis. melius utique postea quam prius.. qualis est in pecoribus. quasi possit intellegere non beatus. quos quidem puduit dicere Deum corpus esse. quibus quattuor corporibus. nam per se ipsa invulnerabilis est. flammis iubeat concremari). sive in motu. qui simpliciter est. nec ipsa corpus est. quae dicuntur quattuor elementa.. Hi et ceteri similes eorum id solum cogitare potuerunt. quidam vero a vivente quidem et viventia et non viventia. qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt. cum ea matri conscripta insinuaverit. omnino nulla essent: viderunt esse aliquid ubi prima 123 . qualis est in angelis. Porro si noster animus corpus non est. Philosophia naturali platonici Deum quaerunt. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt non esse in eis rebus primam speciem. Anaximenes in aere. et quicumque alii. Nulla est enim pulchritudo corporalis sive in statu corporis. unde videtur in animo haec similitudo corporis. ut. verum tamen eiusdem naturae. sed similitudo corporis. qui vere est. et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. eumque omnino ignem deum esse putaverunt. ubi mutabilis esse convincitur 20. ut Thales in umore. quoquo modo et qualiscumque natura est. et viventem et sapientem et ipsius mundi fabricatorem atque omnium. melius exercitatior quam minus exercitatus. nam per se ipsa incommutabilis est. vel quae et haec habet et intellegit.

Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore. malum autem malis 26. id est naturalem. id est propter se ipsum appetendum. quod amat. Ubi ego multum mirari soleo. vocatur: absit ut his comparandi videantur. nuncupant. miseri sunt et miseriores cum fruuntur): nemo tamen beatus est. ut. quae facta sunt. Hi vero. a corporis sensibus eam ducendam putarunt. quam physicam.. Haec de illa parte. quod appellatur extrinsecus.morali finem boni Deum esse praecipiunt. Ita quod notum est Dei. quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diversi diversa opinati sunt. cum ab eis invisibilia eius per ea. qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum. quae sensibus attinguntur. sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt. id est rationalis. qui cum vehementer amaverint sollertiam disputandi. qualibus oculis carnis formam sapientiae decusque conspexerint. sed propter aliud. alii ab utroque homini esse dixerunt 25. cum frui Deo coeperit. quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent. Reliqua est pars moralis. quoniam philosophia ad beatam vitam tendit. alii ab animo. manifestavit eis ipse. qui posuerunt iudicium veritatis in sensibus corporis eorumque infidis et fallacibus regulis omnia. Quisquis ergo fruitur eo. nec sensibus adimentes quod possunt. nec eis dantes ultra quam possunt. hinc propagari atque conecti totam discendi docendique rationem 23. Lumen autem mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum. Quod autem attinet ad doctrinam. quantum per nos fieri poterit. quae ab eis logica. ulterius requiramus. Cedant igitur omnes illis philosophis. verumque et summum bonum amat. hinc asseverantes animum concipere notiones. unde vult esse philosophum amatorem Dei.esset incommutabilis et ideo nec comparabilis.. qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliam ob causam beatum. cuius natura sit incorporalis. sive Platonici accommodatius nuncupentur. non se beatos putant amando. metienda esse censuerunt. Ita bonum hominis qui vel ab animo vel a corpore vel ab utroque expetiverunt. quod quale sit. sed fruentem Deo. quod et rerum creatarum sit effector et lumen cognoscendarum et bonum agendarum. sed sicut luce oculus. a quo facta sunt omnia 24. 7. qui eo quod amat non fruitur. discreverunt ea. Ideo quippe et finis est dictus. ut finale esset. Quaedam sapientiae rationes omnium sunt gentium. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae (id enim est philosophus). et quod non propter aliud. quae mente conspiciuntur. . qui vero ab animo. atque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 21. Nec istae differentiae. qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore vel fruentem animo. 8. ut etiam ipsi Stoici. a toto homine. fruens Deo sit beatus qui Deum amaverit. qui res non amandas amant. qui autem ab utroque. gloria. ideoque non dubitat hoc esse philosophari. non sic addiderunt. ut Epicurei et quicumque alii tales 22. quia propter hunc cetera volumus. amare Deum. sicuti est honor. sive 124 . cum pulchros dicant non esse nisi sapientes. 9. quo cuncta quae agebant referrent atque id quo referendum esset non ultra quaererent. apparebit. quo referentes omnia quae agimus.. ab his. si aliquid ab his ad illa similitudinis afferendum est. . ubi versatur pars altera. Sive ergo a parte qualibet sive a toto. a parte hominis deteriore. quoniam tres sunt. quod ab illo nobis sit et principium naturae et veritas doctrinae et felicitas vitae. ideo tres. dicta sint. quas appellant . quam dialecticam nominant. earum rerum scilicet quas definiendo explicant. quam Graeco vocabulo dicunt ubi quaeritur de summo bono. sed qui id appetiverunt a corpore. a quo etiam visibilia et temporalia cuncta creata sunt. si Deus ipse adiuverit. qui eo fruitur quod amat (multi enim amando ea. nihil aliud quam ab homine expetendum esse putaverunt.. quo beati simus. intellecta conspecta sunt. pecunia et si quid huius modi. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse finem boni esse secundum virtutem vivere et ei soli evenire posse.. sed fruendo. quo beati essent. sed propter se ipsum appetentes idque adipiscentes nihil. alio loco. bonumque esse hoc genus bonis. finali quodam bono. ipsum autem non nisi propter ipsum. quae discuntur. a parte meliore. quos merito ceteris anteponimus.. non nisi ab homine.rationali conspiciunt lumen veritatis. quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem verum ac summum bonum Plato dicit Deum. quae amanda non sunt. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant. Unde illi. Nam et ipsi. Quamvis enim non continuo beatus sit. non sicut corpore vel se ipso animus aut sicut amico amicus. Quicumque igitur philosophi de Deo summo et vero ista senserunt. quibus sensibus corporis istam pulchritudinem viderint.

bonum nostrum. Nam et Graeci. quod per ea. Deus illis manifestavit intellectu conspicienda invisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse. cum audiunt vel legunt Platonem de Deo ista sensisse. 10. Hispani. Deus enim illis manifestavit. Ionicorum et Italicorum. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam. quibus non oportebat. Cavet eos tamen. qui in eis praecipui fuerunt. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cavete ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi 27.quodlibet aliud sectae suae nomen imponant. in disputatione non utitur. 10. adiecit et ait: Sicut et vestri quidam dixerunt 29. quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui 32. et doctrinam. sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt. et moralem vel ethicam. in qua de moribus agitur bonorumque finibus appetendis malorumque vitandis. a quo ipse factus est mundus. qui cum octoginta et unum vixisset. ut nesciat philosophos vel studium sapientiae vel ipsam sapientiam profiteri. sive aliarum quoque gentium qui sapientes vel philosophi habiti sunt. Sed de hoc cum istis post modum disputabimus. Dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium 30. 125 . principium nostrum. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 28. Platonem indicat a tempore. nobiscum sentiunt. Haec itaque causa est cur istos ceteris praeferamus. divinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt. qua eum nosque noverimus. et gratiam. cavere. Mirantur autem quidam nobis in Christi gratia sociati. audit ab eodem Apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei. 1. Deinde ne omnes tales esse arbitretur. Novit sane etiam ipsos. propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt. Sive ergo isti Platonici sive quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt. quo Ptolomaeus rex Aegypti Scripturas propheticas gentis Hebraeorum de Iudaea poposcit et per septuaginta viros Hebraeos. Unde nonnulli putaverunt eum. quae multum congruere veritati nostrae religionis agnoscunt. et ubi Atheniensibus loquens. in quibus errant. ab anno mortis eius usque ad id tempus. si litteras eorum Christianus ignorans verbis. Indi. Sed diligenter supputata temporum ratio. non secundum Deum. in qua quaeritur quonam modo veritas percipi possit. fecit intellegi. et quinam esset modus discendi atque vivendi. qua facti ad eius imaginem sumus. Atlantici Libyes. qui secundum elementa huius mundi philosophantur. qui de sapientiae nomine gloriati sunt. quod in illo vivimus et movemur et sumus. quae facta sunt. ut vel naturalem Latine vel physicam Graece appellet eam partem. ubi et Romanos et Graecos et Aegyptios. quo prophetavit Hieremias. et rationalem sive logicam. sive tantummodo ionici generis. quia et aliis rebus. ubi enim dictum est. ipsas libentius didicerunt atque in nostrum eloquium transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. ideo nescit ab uno vero Deo atque optimo et naturam nobis esse. eas magna praedicatione celebrarunt. Aegyptii. ista senserint. verum etiam super omnes animas incorruptibilis. Nec. sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis. quae chronica historia continetur. quia eorum sunt litterae notiores. nec utrum duo genera philosophorum exstiterint in Graeca lingua. Hieremiam audisse prophetam vel Scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse 31. et Latini permoti earum vel excellentia vel gloria. qui hoc viderint ac docuerint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis propinquiores fatemur. qui non solum super omnia corpora est incorporeus. in qua de naturae inquisitione tractatur. qua illi cohaerendo beati simus. manifestum est in illis. Scythae. sive etiam Italici. An Plato prophetarum scripta legerit? 11. quorum lingua in gentibus praeminet. cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriverint in requirendis rerum causis. In quo autem nobis consentiunt de uno Deo huius universitatis auctore. Platonici nobiscum sentiunt. 2. Chaldaei. quae facta sunt. quia. Quamvis enim homo Christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret. in hoc eos ceteris anteponimus. centum ferme annos postea natum fuisse. Persae. aliqui reperiuntur. Invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. quae non didicit. Quid censeat Paulus de humana sapientia. aut gratias egerunt. Galli. intellecta conspiciuntur. quando perrexit in Aegyptum. isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae universitatis et lux percipiendae veritatis et fons bibendae felicitatis. sed evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum. cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi. lumen nostrum.

Quid de daemonibus senserit Apuleius (13-22) Boni an etiam mali dii sint. in utraque autem lingua. post mortem vero Platonis Speusippus. Ideo quippe hos potissimum elegi. tanto ceteris gloriosiores et illustriores habentur. sicut Aegyptias. quanto melius senserunt. 12. ut adiuvent. Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum. ut quaerenti quod sit nomen eius. Deus enim illis manifestavit. qui ante Platonem fuerunt. quibus Plato sectandus placuit. et dices eis: qui est. unde putatur 37 sic intellexisse quod scriptum est: Spiritus Dei superferebatur super aquam. quia neque parva res est et inde nunc quaestio est. quem librum de mundi constitutione conscripsit. ut existimo.qui etiam Graecam linguam noverant. agitur de naturali theologia. quod. Qui Platonem secuti fuerint. Hoc ut existimetur. Terra autem erat invisibilis et incomposita. quoniam de uno Deo qui fecit caelum et terram. Porphyrius. quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. recentiores tamen philosophi nobilissimi. ea quae mutabilia facta sunt non sint. quod deambulans disputare consueverat. meruisse perhibetur) 33. quia quod notum est Dei manifestum est in illis. in tantum aliis praelati iudicio posterorum. ut bonis haec exhibenda intellegantur. qui regia potestate etiam timeri poterat. qua nonnulli putant deos malos sacris placandos esse. Sed hi omnes et ceteri eius modi et ipse Plato diis plurimis esse sacra facienda putaverunt. quoniam et aer spiritus dicitur. satis. non ut scribendo transferret (quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio. aquam dicit et aerem 36. invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. Sed habemus sententiam Platonis dicentis omnes deos bonos esse nec esse omnino ullum deorum malum 42. primum ab eis quaero. uni Deo an pluribus sacra facere oporteat. 13. quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Hieremiam videre potuit tanto ante defunctum. in Timaeo autem Plato. Consequens est igitur. vir excellentis ingenii et eloquio Platoni quidem impar. ne laedant. quia fuit acerrimi studii. quae facta sunt. anni reperiuntur ferme sexaginta. qui ludos scaenicos amant eosque divinis rebus adiungi et suis honoribus flagitant exhiberi? Quorum vis non eos indicat nullos. Manifestum est autem. et tenebrae <erant> super abyssum. interpretandas habendasque curavit. sed iste affectus nimirum indicat 126 . nec easdem Scripturas legere. honor sacrorum est deferendus. bonis porro debitus. ut. sed Platonicos. nisi forte. quod igni tribuat caeli locum: habet ergo haec sententia quandam illius similitudinem. quantum capere posset. addisceret. tunc enim diis exhibentur. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 41: nunc non immerito me Platonicos philosophos elegisse cum quibus agam. Mali enim nulli sunt dii. sive praecedentibus eum veterum libris sive potius. bonos autem. nihil sic illis sacris Litteris flagrat 38. misit me ad vos 39. invocandos 43. cum sectam Peripateticam condidisset. quod modo posui. quattuor opinatus elementa loco illo commemorata videri potest. cum ad sanctum Moysen ita verba Dei per angelum perferantur. et Xenocrates. Sed undecumque ille ista didicerit. utrum bonis an malis an et bonis et malis. Iamblichus. respondeatur: Ego sum qui sum. ut paene assentiar Platonem illorum librorum expertem non fuisse). utrum propter felicitatem. tamquam in eius comparatione. misit me ad vos. Hoc si ita est. ut dicunt. si boni non erunt. quae Academia vocabatur. quibus diis istum cultum exhibendum arbitrentur. Ex quibus sunt valde nobilitati Graeci Plotinus. cum Aristoteles Platonis discipulus. et maxime illud (quod et me plurimum adducit. sororis eius filius. noluerint se dici Peripateticos aut Academicos. illa suadere videntur indicia. qua dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram. intellecta conspiciuntur. et dices filiis Israel: qui est. exposui. qui vere est quia incommutabilis est. Deum dicit in illo opere terram primo ignemque iunxisse 35. Qui sunt ergo illi. vehementer hoc Plato tenuit et diligentissime commendavit 40. Deinde ille duo media. quo modo dicit Apostolus. sed multos facile superans. ita et istas per interpretem didicit. id est et Graeca et Latina. sed ut colloquendo quid continerent. Et nescio utrum hoc uspiam reperiatur in libris eorum. et Spiritus Dei superferebatur super aquam 34. dilectus eius discipulus. qui eum pergere praecipiebat ad populum Hebraeum ex Aegypto liberandum. quae post mortem futura est. in scholam eius. Quamquam ergo a nobis et in aliis multis rebus magnisque dissentiant. in hoc tamen. plurimosque discipulos praeclara fama excellens vivo adhuc praeceptore in suam haeresim congregasset. nisi ubi dictum est: Ego sum qui sum. quam modo suscepimus. eidem successissent atque ob hoc et ipsi et eorum successores Academici appellarentur. qua ille pollebat. Parum quippe attendens quo more soleat illa Scriptura appellare Spiritum Dei. quae nondum fuerant in Graecam linguam translatae. quoniam nec dii erunt. (nam de diis quid aliud decet credere)? Illa profecto vacuatur opinio. quod in ista quaestione. Apuleius Afer exstitit Platonicus nobilis.

Denique lecto illo libro prorsus nemo miratur eos etiam scaenicam turpitudinem in rebus divinis habere voluisse. quando quidem humanis capiuntur affectibus. eumque morbum retrahentes. qua daemonum dignitas commendatur. Tito Latinio auferentes filium et immittentes morbum. a populo bene instituto removere non dubitat. homines. Haec si ita sunt (quae licet apud alios quoque reperiantur. dicit enim apertissime et copiosissime asserit non illum deum fuisse. homines infimum daemones medium. sed daemones. cuius esse titulum voluit De deo Socratis. quem secundum suam disputationem. Exponimus. non prospere fuerat eventurum. titulum libri de daemone Socratis legeret. nam. sed deis. Attente igitur audiamus. non solum nihil boni dixit. deorum criminibus 127 . Apuleius tamen Platonicus Madaurensis de hac re sola unum scripsit librum. de qua usque adeo et ipse Apuleius erubuit. modo eorum delicias a civitate bene morata removendo. Habent enim cum diis communem immortalitatem corporum. a quo perhibetur solitus admoneri. privasse ludorum scaenicorum voluptate. quonam modo ausus est Plato. in quibus est anima rationalis. quisquis ante disputationem Apulei. quem ad modum diis. 2. animorum autem cum hominibus passiones. 14. Omnium. quibus superius. etiamsi non diis. et cum deos se putari velint. Denique isti cum eosdem ludos instaurari praeciperent. quod iam in secundo libro commemoravi 46. Ex quo colligitur. Nam deorum sedes in caelo est. 1. sed etiam plurimum mali. quamvis adhuc in his moribundis membris positum. inter semideos Labeo ponit. quibus inferius habitant.malos. cum de omnibus generaliter loqueretur. Qui Labeo numina mala victimis cruentis atque huius modi supplicationibus placari existimat. pro splendore honestatis impura daemonum iussa contemnere eorumque immunditiam detestari? Nam si Plato haec honestissime arguit et prohibuit. quia iudicat turpia. Platonem poetica detestando et prohibendo figmenta non deos. bona vero ludis et talibus quasi ad laetitiam pertinentibus rebus 47. 14. Ita enim per sanam doctrinam. homines vero infra deos et daemones constituti sunt. ubi disserit et exponit. sed suae sententiae robur constantissime retinens omnes poetarum sacrilegas nugas. tam constanter audet auferre? Qui sane dii refellunt sententiam Labeonis. sed etiam saevos terribilesque monstrarunt. Dii excelsissimum locum tenent. Quid enim de ludis scaenicis Plato senserit. ut elementorum ordine. qui omnes deos secundum auctoris sui sententiam bonos et honestos et virtutibus sapientium socios esse arbitrantur aliterque de ullo deorum sentiri nefas habent. quibus illi immunditiae societate oblectantur. se in Latinio non lascivos tantum atque ludibundos. certe ipsis daemonibus poetas urbe pellendo auferre theatricas voluptates. censet civitate pellendos 44. Quapropter non est mirum. inquiunt. quod tam indigna deorum maiestate atque bonitate carmina composuerint. isti eisdem criminibus suos honores celebrari iubent. daemones. Qui sunt igitur isti dii. Quid est ergo quod semideus Plato non semideis. aut non est Socrati amicitia daemonis gratulanda. ut. quando id quod agere volebat. in aere daemonum.haec ergo si ita sunt. Proinde dii sunt hominibus daemonibusque potiores. et hoc bonis. profecto daemones turpissime poposcerunt atque iusserunt. iste autem illos nec tam malos timendos putat. cum iussa complesset 45. cum poetas ipsos. sed de daemone Socratis debuit. inquiunt. quae humanis rebus illuxit. hominum in terra. Sicut eis diversa dignitas est locorum. sic differentia meritorum. ut desisteret ab agendo. qui omnes boni et excelsi sunt. quos ab omni humana contagione semovit. inquiunt 48. Aut ergo fallitur Apuleius et non ex isto genere numinum habuit amicum Socrates aut contraria inter se sentit Plato modo daemones honorando. non appellare de deo. ita etiam naturarum. Daemones igitur medii. notum est. Quae platonicorum fuerit doctrina de daemonibus. nequaquam illum hominem sanum fuisse sentiret. Hunc autem Platonem. diligenti disputatione pertractans istam Platonis de deorum sublimitate et hominum humilitate et daemonum medietate sententiam) . Quid Apuleius disserat De deo Socratis. ut De deo Socratis praenotaret librum. in deos. si etiam ludorum obscenitatibus et poetarum figmentis delectantur. omnes vel paene omnes daemonum nomen exhorrent. qua deos a daemonibus tam diligenter copioseque discernit. Exponant ergo nobis ista Platonici. illa oblectamenta. postponendi. animalium. a quibus dii longe absunt et modis omnibus alieni sunt. tripartita divisio est. praeferendi sunt. Quid autem etiam ipse Apuleius quod in daemonibus laudaret invenit praeter subtilitatem et firmitatem corporum et habitationis altiorem locum? Nam de moribus eorum. ex quo genere numinum Socrates habebat adiunctum et amicitia quadam conciliatum. Maluit autem hoc in ipsa disputatione quam in titulo libri ponere. ita hominibus. sed daemonem 49. qui de scaenicis ludis cum ipso Platone contendunt? Ille quippe non patitur deos falsis criminibus infamari. poscentes turpia etiam maligna gesserunt. nisi quia hoc pacto admonuit animum humanum. quod eorum abnuisset imperium.

quia hoc sunt et pecora. duo etiam cum diis habere. prae bonitate vitae. terram repetunt vel ad requiem vel ad pastu. tempore aeterna. Sed video trium superiorum. ut inferius corpus anima melior inhabitet deteriorque superius. ut illud. aerem et aquam 51. daemones autem etiam volatilibus antecellant? Quod si dementissimum est opinari. dignitate: ita fieri potuit. quo eis praeponimur. quartum proprium. 16. vatum atque somniorum. cum agitur de meritis animarum. etiam isto modo nobis commendaretur multo maiore cura excolendum esse quam corpus. quod corpore aeria. ut. aruspicum. At enim volatilia cum volando fatigantur vel reficiendum alimentis corpus habent. nos autem habitamus in terra. quod tempore aeterna. nec ita esset. Ob hoc enim et providentia divina eis. Quam naturam Apuleius dicat esse daemonum. qui videtur esse ordo in gradibus corporum. qui etiam deposita tunica senectutem deponere atque in inventam redire perhibentur 50? Sed sicut his omnibus ratiocinando et intellegendo meliores sumus. Iam vero de loci altitudine. interserens. Nam et illa ratio Platonis. De moribus ergo daemonum cum idem Platonicus loqueretur. suaque cuique elementa distribuens in terrestribus animalibus nos posuit cum ceteris. ab his quoque esse miracula magorum 54. qua illis anteponimur. irritari iniuriis. si non beata? Melior est enim temporalis felicitas quam misera aeternitas. igni mobilissimo et terrae immobili. ut daemones. tanto et aquae superiores sint terris. qui tamen longe praeponitur animalibus aquatilibus. dixit eos eisdem quibus homines animi perturbationibus agitari. non quam suppliciorum aeternitas torqueat. quibus nos constat esse potiores. Quis hominum videndo aequabitur aquilis et vulturibus? Quis odorando canibus? Quis velocitate leporibus. habituri et nos immortalitatem corporum. non est supra nos. omnibus avibus? Quis multum valendo leonibus et elephantis? Quis diu vivendo serpentibus.oblectari potuisse. in aquatilibus pisces et alia natatilia. non est magnum. cum hominibus solis. quid boni est.. Et ipse quippe Apuleius cum ceteris terrestre animal hominem dicit. quod daemones in aere. ita permoveri. quam daemones habere nossemus. nisi miseri essemus? Quod corpore 128 . horum vero quinque tria priora illis esse quae nobis. terrestribus nobis non ideo meliores sint.. Quibusdam animalibus deteriores corpore sumus. sed fieri posse. quia sumus et nos. qua elementa quattuor proportione contexit atque ordinat. verum etiam cum diis pecoribusque commune est. contemnere disceremus. et quidquid in eorum sacris obscena sollemnitate seu turpi crudelitate vel ridetur vel horretur. ita duobus extremis. quamvis magis aerii sint. cum diis solis. in aetheriis deos. diversis sacrorum ritibus oblectari et in eis si quid neglectum fuerit commoveri 53. Proinde quod genere sunt animalia. gaudere honoribus. data sunt quaedam potiora corporum munera. 2. mente rationalia. ut hinc eos nobis esse praeponendos existimemus. nihil est quod de habitatione superioris elementi dignos esse daemones existimemus.. quibus nos religionis affectu subdere debeamus. ita etiam daemonibus bene atque honeste vivendo meliores esse debemus. cum ipsas aquas terris praeponat Plato 52: ut intellegamus non eumdem ordinem tenendum. obsequiis donisque placari.daemonibus animo perfectiores. quanto est aer aquis et aere ignis. quod habeant corpora meliora. quoniam spei piorum hominum nequaquam illorum desperatio comparanda est. quintum eos cum diis habere commune 55. quae in terra vivunt et sentiunt. in aeriis daemones. Quam ob rem absit ut ista considerans animus veraciter religiosus et vero Deo subditus ideo arbitretur daemones se ipso esse meliores. Breviter autem eos definiens ait daemones esse genere animalia. inquiunt. Numquid ergo placet eis. quod mente rationalia. . quo modo supra nos est. quae nobiscum habent. non solum eis cum hominibus. 15. 1. omnino ridiculum est.. Inter cetera etiam dicit ad eos pertinere divinationes augurum. Ac per hoc quod daemones genere sunt animalia. ipsi sunt soli. quod daemones. sed ideo eis homines praeferendi sint. Alioquin multas sibi et bestias praelaturus est. non faciunt. ut aeriae volucres terrestribus nobis non solum non praeferantur. satis nos admonet animalium merita non pro elementorum gradibus aestimare. Animalia quippe esse dicit et deos. ipsamque excellentiam corporalem. cum diis et hominibus. sed quam puritas praecedat animorum. quod tempore aeterna. Quod animo passiva. eorum affectibus convenire. quae in nobis est. verum etiam subiciantur propter rationalis animae. media duo. quae nos et acrimonia sensuum et motu facillimo atque celerrimo et valentia virium et annosissima firmitate corporum vincunt. Hoc enim pacto nobis et omnia volatilia praeponimus. corpore aeria. animo passiva. quod animo passiva. quod mente rationalia. cervis. 15. Sicut enim fieri potuit. ut volatilia nobis. quando et nos hoc sumus. quia est aer quam terra superior.

quae ille non amando fit dignior. Cum daemones quorumdam hominum osores. isti ad deos perferant preces hominum et inde ad homines impetrata quae poscunt. quia verbum de verbo "passio" diceretur motus animi contra rationem 56. quae in pecoribus non sunt? Quoniam si quid in pecore simile apparet.. ut talibus nullo modo moveamur 61. 2. nobis vera religio praecipit. Non est quod iste poetica figmenta et theatrica ludibria iustificare conetur. id est animi passiones. ut nostros etiam diligamus inimicos 62. et quicumque ita sentiunt. unde illa voluit vocare animo passiva. 17. hunc detulit honorem. sapientiam. tamen cogitur confiteri. Qua igitur insipientia vel potius amentia per aliquam religionem daemonibus subdimur.. 129 . amant in maleficiis magorum mille nocendi artes 66. a quo haec illos accepisse nossemus. ut omittam cetera et hoc solum pertractem. Frustra igitur eis Apuleius. sed ei potius resistamus 59. nobis vera religio praecipit. quae Graece dicitur. Cum daemones donis invitentur. quanti aestimandum est. cui te cupias vivendo dissimilem. Habemus contra ista magistrum eorum et tantae apud eos auctoritatis Platonem. quas non amat pudicitia. non poterit suis meritis nisi suis intervenientibus inimicis.. Cum daemones honoribus mulceantur. facit hoc stultitia vel miseria. quem imitari nolis. quod Platonem dixisse perhibent 65. nos vera religio deponere iubet. cum omni corpori praeferatur animae qualiscumque natura. liberemur? Cum enim daemones. nec sic eos tamen propter haec tamquam Deum colere deberemus. quod animalia sunt. mortalibus aqua et terra. Quae igitur causa est nisi stultitia errorque miserabilis. Quanto minus nunc honore divino aeria digna sunt animalia. quaero cur animi daemonum passionum turbelis et tempestatibus agitentur.quas Christi religio deponere iubet. quoniam nullus deus miscetur homini. non misera. quod animalia sunt beata. 17. In hominibus autem ut sint istae perturbationes. nobis vera religio praecipit.. ad hoc passiva ut misera sint. cum per veram religionem ab ea vitiositate. . hinc petita qui allegent. cum religionis summa sit imitari quem colis? Medii esse volunt daemones artibus magicis. 1. quibus daemones aestuare atque fluctuare asserit 64. felicitatem et haec eos diceret habere cum diis aeterna atque communia. verum etiam beati sunt. Perturbatio est enim. nequaquam debeatur ei rei. Easdem quippe animas rationales etiam ipsos habere perhibent. quae inferior est animo? Porro si inter illa. et religione colas. quae nec beata possunt esse nec misera: restat ut daemones sicut homines ideo perturbentur. qui debetur ex animo. quia non est contra rationem. ne cuiquam donorum acceptione faveamus 60. ut. Postremo omnem motum cordis et salum mentis omnesque turbelas et tempestates animi 63. dignum autem misceri daemones et diis et hominibus. qua pecora carent. nobis vera religio praecipit. ira instigentur. in qua illis sumus similes. inde concessa qui apportent. si omnia quattuor elementa suis animalibus plena sunt.. qui haec amant. profecto aliquid diceret exoptandum magnique pendendum. 18. Deos vero ideo dicunt istas perturbationes non perpeti. ad hoc aeterna ut miseriam finire non possint! Daemones passionibus agitantur. Indignum enim putaverunt qui ista crediderunt misceri homines diis et deos hominibus. quae nobis ab hac mortalitate liberatis in fine promittitur. Quam ob rem si propterea dii non perturbantur. quas non amat innocentia. Ergo et pudicitia et innocentia si quid ab diis impetrare voluerit. quem facilius et libentius exaudire debeant. ne ira instigemur. Quapropter. ut videlicet homo castus et ab artium magicarum sceleribus alienus eos patronos adhibeat. quia non solum aeterni. Amant quippe illi scaenicas turpitudines. sed potius ipsum. quod nobiscum daemones dixit habere commune. quorumdam amatores sint. sed misera. non prudenti tranquilloque iudicio. sic eos in aere medios inter aetherium caelum terramque constituens. Cur ergo sunt ista in animis daemonum. sed ab omni labe ac peste purissimas 57. quod et iste Apuleius.aeria. et ideo religionis cultus. non est perturbatio. ad hoc rationalia ut misera esse possint. nondum enim sumus in illa perfectione sapientiae beati. quamvis eis plurimum parcat et divinis honoribus dignos censeat 58. annumeraret virtutem. ut ei te facias venerando humilem. quod animalia sunt non beata. et propterea pecora non perturbantur.. quae daemonum esse dicit. ut non solum diligat turpia. si pudor humanus ita de se male meretur. per quos illum dii exaudiant. sed animo ut appellat ipse passivo. immortalibus ignis et aer. verum etiam divinitati existimet grata.

qui paenitendo desiderarent ad gratiam veniae pertinere. et miscetur daemoni deceptionem hominis aucupanti. nolunt tales. Praeclara igitur sanctitas Dei. non miscetur homini imitationem daemonis fugienti. sicut martyres nostri. O mirabilem sapientiam! quid aliud de diis isti sentiunt. quibus artes magicae puniuntur? Secundum quem alium sensum.ad veritatem atque sapientiam. digna animae illius daemones dona rependerent. non miscetur homini deorum crimina fingere prohibenti. Sed nimirum tantae huius absurditatis et indignitatis est magna necessitas. germana. non miscetur homini confugienti ad divinitatem. vel. de quibus quosdam nimis infelices et nimis impios etiam gloriari libet. tuumque Dulce caput.. doctrinis fiunt et operibus daemonum. Huius autem philosophi Platonici copiosissima et disertissima exstat oratio. nolunt per tales. et miscetur daemoni a principibus et pontificibus civitatis per scaenicos ludos poetarum ludibria requirenti.. priores agunt. supplicium constitutum 69? Postremo Apuleius ipse numquid apud Christianos iudices de magicis artibus accusatus est? Quas utique sibi obiectas si divinas et pias esse noverat et divinarum potestatum operibus congruas. 19. quibus prohibebatur. nonne ipsam publicam lucem testem citabo? Cur enim tam graviter ista plectuntur severitate legum. si ita esset. nequaquam sibi auderent divinos honores expetere. quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret. Deinde quaero. non miscetur homini paenitenti. quoniam aether longe a terra est alteque suspensus. erubescere compulerunt mutarique fecerunt.. Ita enim vel sententiam suam persuaderet iudicibus. id est Romanorum antiquissimis legibus. Porro adversus magicas artes. non miscetur homini magorum scelera iustis legibus punienti. quibus impellentibus aut faventibus se cecidisse plangit in culpam? An et ipsi daemones. quae non possunt ab innocente committi.. si illi secundum iniquas leges saperent eumque talia praedicantem atque laudantem morte multarent. hic humilitas miseranda. quos viderit cur censeat honorandos. nisi quod haec maleficia generi humano perniciosa esse non dubium est. inquiunt. quales preces hominum diis bonis per daemones allegari putat. 1. si opera sunt numinum colendorum? An forte istas leges Christiani instituerunt. quae haberi miranda et veneranda oporteret. At enim urgens causa et artissima cogit daemones medios inter deos et homines agere. qua crimen artium magicarum a se alienum esse defendit seque aliter non vult innocentem videri nisi ea negando. qui non miscetur homini supplicanti. cum eis pro crimine obiceretur Christiana religio. quibus haec prohiberentur et damnanda putarentur. sed potius confitendo profitendo praedicando et pro hac omnia fideliter fortiterque tolerando et cum pia securitate moriendo leges. et miscetur daemoni magicas artes docenti et implenti. ait poeta clarissimus: Testor. et propter elementorum distantiam humana 130 . . Deus miscetur homini. At omnia miracula magorum.. qua noverant se fieri salvos et gloriosissimos in aeternum.. si licitas. ut ab hominibus afferant desiderata. ne cultu videantur indigni. nisi daemones aerii nuntiarent. quos omnes optimos volunt. non miscetur homini per philosophicos libros poetas de bene instituta civitate pellenti. non miscetur homini petenti indulgentiam. et miscetur daemoni decipienti. et a diis referant impetrata 70. Cicero commemorat esse conscriptum et ei. eos necessarios asserens perferendis ad deos precibus nostris. 20. quod eos deceperint. nonne in duodecim tabulis. nisi eos et humana curare.. quorum debemus opera devitare. Ibi enim est detestanda superbia. 21. maxime si aliquid magicum admisit: itane tandem illis intercedentibus accipit veniam. si ad Deum verum preces nostras volumus pervenire. sed etiam profiteri. deos et te. et miscetur daemoni se falsis deorum criminibus oblectanti.quae etiam publica lege vetantur.. pro quorum divinis operibus praedicandis humanam vitam sibi adimi non timeret. aer vero aetheri terraeque contiguus. eo quod hac pestifera scelerataque doctrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur. ut possint paenitentibus mereri indulgentiam. et miscetur daemoni suadenti nequitiam. paenitentiam? Hoc nemo umquam de daemonibus dixit. magicas an licitas? Si magicas. Quaenam tandem ista causa est et quanta necessitas? Quia nullus. et miscetur daemoni arroganti. leges culpans potius. Medii esse non possunt daemones ad bonum. cara. quod alio loco de his artibus dicit: Atque satas alio vidi traducere messes 68. Si autem peccator paenitens preces fundit. qui hoc fecerit.. et miscetur daemoni fingenti divinitatem. quia. non solum eas confiteri debuit. non eam negando temporales poenas evadere delegerunt. quos recte sentit esse damnandos. magicas invitam accingier artes 67? Illud etiam.

et religiosam erga deos Platonis prudentiam et in deos iniuriosam libidinem suam. Si enim primum elegerint. qui in hoc quidem aere habitant. confessuri sunt non licuisse diis bonis habitare cum bono Platone. quia malos videbant. restat. quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de diis bonis opinentur attendant. quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si vero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem.. ut illis. an sententiam quidem Platonis.ad deitatem. ut dii omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios daemones dii nosse utiliter possunt. an utrumque indicaverint. quibus illa deorum dedecora celebrantur. inde referant deorum suppetias. maxime ne offenderet populos. ista in honorem ipsorum deorum? Daemones non ad bonum sed ad malum medii sunt. ut iam dii boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum. sed etiam daemonum nequitiam deorum iniuriis exsultantem per eosdem daemones nuntios diis innotuisse responderint: hoc nuntiare est an insultare? Et dii utrumque sic audiunt. quod Apuleius persuadere nititur et quicumque alii sunt eiusdem sententiae philosophi. Quibusdam vero vitia eorum aliquanto attentius et diligentius intuentibus non potuerunt persuadere quod dii sint. 131 . nec tamen. sed electo in auxilium Deo vero pia mente facillime superant. a quibus criminantur. cum dii boni hominem bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent. 2. atque inter deos et homines internuntios ac beneficiorum impetratores se esse finxerunt. . ignotam diis esse voluerint. quando eorum iniuriis exsultabant. per quos dii possint et quid in rebus humanis agatur addiscere et ubi oportet hominibus subvenire? Hoc si ita est. utrumque scientes. quando eorum iniurias prohibebat. verum etiam per illos malos propinquos Platoni bono longinquo dona transmittant? Sic enim eos elementorum quasi catenata series colligavit. Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint. per corpus suum aetherii dii sentiunt et inde colligunt quid etiam daemones nuntient. huic. O multum dolenda necessitas.nescire. quia de caeli superioris sublimitate deiecti merito irregressibilis transgressionis in hoc sibi congruo velut carcere praedamnati sunt. possunt et mendaciis daemonum decipi. si poetarum de diis immortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suavissimam voluptatem diis daemones nuntiaverunt. Porro si deorum divinitas a daemonibus non potest falli. qua noluit deos per impiam licentiam poetarum falsis criminibus infamari. a quibus eis cernebant inveterata superstitione per tot sacra et templa serviri. ne in quolibet eorum de diis tam male sentiatur. quia supra terras et aquas aeri locus est. eadem divinitate quod agimus non potest ignorari. nec aliena. qui hinc ferant petitiones nostras. et habitasse cum daemonibus malis. 21. fallacia callidos. quod reliquum est. sic utrumque cognoscunt. utrum diis daemones nuntiaverint de criminibus deorum poetica Platoni displicere figmenta et sibi ea placere celaverint. Iam. quando illa nesciunt. qui illos nec deos esse credebant. deos autem omnes bonos volebant. si tamen non istum saltem honorem homines eis deferendum putarunt. quos vicinos nosse non possent. an potius irridenda vel detestanda vanitas. sed aeris et terrae transmutare pondera non valentes. a quo defenduntur. ut credantur daemones necessarii et ob hoc etiam ipsi putentur colendi. Quis enim ferat. quorum maximae parti mirabilibus et fallacibus signis sive factorum sive praedictorum deos se esse persuaserunt. Sed multis plane participatione verae religionis indignis tamquam captis subditisque dominantur. et quod Plato philosophica gravitate de optima re publica haec omnia censuit removenda tacuerunt. invidentia lividos. diis istis bonis magis notus est daemon per corpus vicinum quam homo per animum bonum. sed esse spiritus nocendi cupidissimos. Vellem autem mihi isti dicerent. ita esse medios daemones inter deos et homines tamquam internuntios et interpretes. nec audebant tamen omnino indignos dicere honore divino. suam vero nequitiam. Horum quattuor. ut nullo modo credendum sit. qui eos non terreno corpore. non ad hoc indigent daemonibus nuntiis. peius est ceteris. qua ludos scaenicos amant. qualia sunt locutio vultus motus. non possint. ideo et ipsi sunt meritis superiores hominibus. prodere non erubuerint vel timuerint. ne sit vana divinitas! si enim animo ab obstaculo corporis libero animum nostrum videre dii possunt. superbia tumidos. coniungi possint. si quartum elegerint. atque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum. si autem animorum indicia corporalia. sed eorumdem nuntiorum. quae interrogando proposui. Quia igitur nihil istorum quattuor eligendum est. 22. cum illa sint in iniuriam. ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes atque facientes a suo accessu non arceant. an utrumque occultaverint deosque esse maluerint totius rei huius ignaros. a iustitia penitus alienos..

quos fecit homo. terra nostra mundi totius est templum. quem Trismegiston vocant. vides quatenus tu ipse diffidas. quorum observatione caelestis similitudo custodiretur in Aegypto. sicut Prophetis sanctis. istud vos ignorare fas non est: futurum tempus est. . quos facit homo. quia opera sunt manuum hominum. Haec vana deceptoria. ad quem maxime loquebatur. Sed Hermes cum ista praedicit.. quod cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt. o Asclepi. ut diis. aut. perniciosa. in quo videtur hoc tempus praedicere. o Trismegiste? Tum ille: Statuas. quam imprudenter sciebat. semper memor naturae et originis suae in illa divinitatis imitatione perseverat. exterminabo nomina simulacrorum a terra. et ecce ipsi non sunt dii 75. et ei Deo subdat.sed dolet et non convertitur. inquit. quod est verius. inquit. semper velit homines subdi et haec futuro tempore plangat auferri quasi quicquam sit infelicius homine. ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra. ut homo in honore positus pecoribus non intellegens comparetur 74. at ille visibilia et contrectabilia simulacra velut corpora deorum esse asserit. et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo. sed tamquam ea tollerentur atque delerentur. Multa quippe talia dicit de uno vero Deo fabricatore mundi. et obscuratum est insipiens cor eorum. quanto est veracior atque sanctior. 132 . Et quoniam de cognatione. alios ab hominibus. 23. statuas futurorum praescias eaque sorte vate somniis multisque aliis rebus praedicentes.Quae Hermes de diis censuit ad Christi religionem conferuntur (23-27) Hermes testis est homines finxisse deos et animasse. nec Christianum nomen evidenter exprimit. deos fecit aeternos. venturum sciebat. et non iam erit eorum memoria 76. cum appareat Aegyptios incassum pia mente divinitatem sedula religione servasse et omnis eorum sancta veneratio in irritum casura frustrabitur 72. quam ut operi Dei ad eius imaginem facto.. Huius Aegyptii verba. Citius enim fit. ut sui similes essent. ponam. o Asclepi. a quo factus est homo. statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque facientes et talia. quam ut per eius cultum dii possint esse. cultum eorum a supernorum deorum religione non separat. Et paulo post: Ita humanitas. An ignoras. 1. nec ipse sit homo. Hoc qui audit.. o Asclepi. dicit Dominus.. tanto vehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subvertit. imbecillitates hominibus facientes easque curantes. id est ipsi homini.praedicit ruinam figmentorum Aegypti. ita humanitas deos suos ex sui vultus similitudine figuraret 71. opus hominis praeferatur. ut gratia verissimi Salvatoris liberet hominem ab eis diis. inquit. qui valeant aliquid sive ad nocendum sive ad desideria nonnulla complenda eorum. ei respondisset atque dixisset: Statuas dicis. qui in templis sunt humana proximitate contenti. Et tamen quoniam praescire cuncta prudentem decet. Apuleius enim deos quidem illos negat. a quibus eis divini honores et cultus obsequia deferuntur. quod Aegyptus imago sit caeli. Quapropter merito homo deficit ab illo qui eum fecit. 2. translatio aut descensio omnium quae gubernantur atque exercentur in caelo. tristitiam laetitiamque pro meritis. sacrilega Hermes Aegyptius. qualia veritas habet. sicut in nostram linguam interpretata sunt. ita homo fictor est deorum. Ac si dicendum est verius. ut hominibus apud ipsos deos necessarii videantur. velut amicus eisdem ludificationibus daemonum loquitur. inesse autem his quosdam spiritus invitatos. 23. sicuti Pater ac Dominus. dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorrupti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis 73 et cetera. hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem. sed cum dicit ita inter deos et homines quadam medietate versari. ut tamquam deos colendo. quos fecit. et alio loco: Erit in illo die. quos confitetur ab hominibus fieri. Dominus. Ille autem Aegyptius alios deos esse dicit a summo Deo factos. inquit. 23. Deinde multis verbis Hermes hunc locum exequitur. Hos ergo spiritus invisibiles per artem quandam visibilibus rebus corporalis materiae copulare. qui haec praevidentes cum exsultatione dicebant: Si faciet homo deos. cum sit facilius. Nam diversa de illis Hermes Aegyptius. 3. Hic cum Asclepius. quae commemorare longum est. sed evanuerunt in cogitationibus suis.. sensit et scripsit. sed tam imprudenter dolebat. putat dici de simulacris. potestatem hominis. vimque cognosce. . quo auferrentur. et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur. Non enim haec ei revelaverat Sanctus Spiritus. dolebat. ut. cum sibi praeficit ipse quod fecit. quia tempus.. sicut a me positum est. ita haec futura deplorans luctuosa quodam modo praedicatione testatur. cui sua figmenta dominantur. Erat enim de his. quo Christiana religio. et Pater vel quod est summum Deus ut effector est deorum caelestium. de quibus dicit Apostolus.

et hoc erat ante tempus. nisi adderet et diceret: multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animadvertentium ad cultum religionemque divinam invenit artem. quod instituit incredulitas. Cui inventae adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem. vel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro. si ea. quod homo divinam potuit invenire naturam eamque efficere. haec ars detestanda quidquid fecit aversa a religione divina. qua efficerent deos. Iterum. abstulit ad unum verum Deum sanctumque conversio. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent 83. quod ad hanc rem attinet. sive quia perditionem suam hanc ipsam dicebant. qualis Petrus revelante Patre dicens: tu es Christus. ita sanctus Isaias prophetat: Et movebuntur manufacta Aegypti a facie eius. quae de homine dicta sunt. Si enim tacitis causis dixisset proavos suos invenisse artem. et cetera huius modi. invenerunt artem qua efficerent deos. utcumque ferenda esset impudentia resistentium veritati. quae cantat Domino canticum novum. qua homo deos facit. confitetur tamen atque exprimit causas. quae nec fallit nec fallitur. si a veritate non aberrarent. hoc dolet vir sapiens tamquam religionem divinam venturo certo tempore auferri. quo aeterna damnatione puniendi sunt cum omnibus etiam hominibus. quare ad ista perventum sit. qualis Anna. 1. quod futurum quidem. qualis Symeon. sicut religio loquitur. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. et cor eorum vincetur in eis 77. ut homo arte faceret deos. Aedificatur enim domus Domino civitas Dei. inquit. abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris. qua illi deos facere concessum est. qua illos homines. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione divina aversio animi invenit. crederent. fides redarguit incredulitatem. dicens proavos suos multo errore et incredulitate et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem. Omnium enim mirabilium vicit admirationem. qui haec contrariis causis. invenerunt artem. Numquidnam saltem mediocriter eos dixit errasse.proprie vero de Aegypto. Quoniam ergo proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. quod instituit a cultu divinae religionis aversio. ita loquens: Sed iam de talibus sint satis dicta talia. in omni terra post eam captivitatem. Vide si non et vi divina maiorum suorum errorem praeteritum prodere. qui eorum societate detinentur. qua efficerent deos: quid mirum. qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in homine. cantate Domino omnis terra 84. 24. quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur auferri. Filius Dei vivi 80. quam instituta sunt. qua facerent deos: nos quid oportet dicere. Nescio utrum sic confiterentur ipsi daemones adiurati. Cum vero idem ipse. qui venturum quod sciebant venisse gaudebant. Post multa enim ad hoc ipsum redit. sicut vere sacrae et vere propheticae Litterae praenuntiarunt. et dolet venturum esse tempus. Hermes dicit proavos errasse de deorum ratione. quoniam animas facere non poterant. ut cogniti spernerentur. qua efficeret deos. abstulit fides. Minus enim miranda etsi miranda sunt. ad hominem rationemque redeamus. aufertur religione divina. quem postea confitetur errorem. 24. Si enim proavi eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et aversione animi a cultu ac religione divina invenerunt artem. si animum adverterent ad cultum religionemque divinam. inquit. ex quo divino dono homo animal dictum est rationale. quae est sancta Ecclesia. qualis Elisabeth. 2. quae Deo digna sunt. eamque miscentes. nec in sola Aegypto. cum veritas emendat errorem. quam solam in isto plangit daemonum spiritus. ubi scriptum est: Cantate Domino canticum novum. quo modo iste confessus est. conversio corrigit aversionem? Convertitur quis de errore ad veritatem. si. aut contentus fuit dicere: errabant. sed tardius opinabantur. qui etiam praesenti in carne Domino trementes dixerunt: Quid venisti ante tempus perdere nos 81? Sive quia subitum illis fuit. si quid rectum piumque saperemus. non sicut iste quasi omni vento doctrinae 82 hinc atque inde perflatus et falsis vera permiscens dolet quasi perituram religionem. quae etiam conceptum in Spiritu agnovit 79. qua facerent deos: nostrum fuit utique. quos homines fecerunt. et vi diabolica poenam daemonum futuram dolere compellitur. abstulit via veritatis. Ex quo genere et illi erant. Huic autem Aegyptio illi spiritus indicaverant futura tempora perditionis suae. proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. attendere et videre nequaquam illos ad hanc artem perventuros fuisse. Quoniam. qua fiebat. ut iterum dicat de diis. ut hanc artem invenirent faciendi deos. Titulus quippe psalmi huius est: Quando domus aedificabatur post captivitatem. de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus vivis 133 . qui mox natum Iesum 78. sed in omni terra. id est ante tempus iudicii. et tamen si causas artis huius nos diceremus multum errorem hominum et incredulitatem et animi errantis atque infidelis a divina religione aversionem.

quam longe absunt a virtutibus vitia et a bonitate malitia. 3. hoc est a prudentibus. qui tales non sunt. qui hac arte fecerunt deos. quos sanctos Angelos nos vocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis sive Sedes sive Dominationes sive Principatus sive Potestates 90. 134 . Verum est quippe illud propheticum: Si faciet homo deos. Non enim quia in terra condicione carnis habitamus. quales esse utique non debemus. cum appellasset Hermes. non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos. Dominus autem caelos fecit 88. Cum vero sanamur. praenuntiabat haec Propheta gaudendo. 25. fidelibus. non omni homini. terribilis est super omnes deos. quos deos ipsi arte fecerunt: restat. sed si immunditia cordis terrena sapimus. qui haec per sanctos Prophetas canebat. hinc afferentes vota. amici esse omnino non possunt. hoc est visibilibus simulacris. et quod homines. sed quae immolant gentes. non idolorum stolidorum. qua homines a malignis daemonibus tenebantur. nisi quando permittuntur alta et secreta Dei providentia). simul etiam demonstrans ipsos homines. Angelis similes sumus bona voluntate. per artem nescio quam imaginibus inditi. Deos ergo tales. quod possunt. ut eos haberent deos. benedicite nomen eius. Praenuntiabat illa Hermes dolendo. non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum apud homines valeant. sed versutorum daemoniorum. Neque enim. Qui ergo doluit venturum fuisse tempus. sed ab errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta miris modis coactus est confiteri. Hi enim diis bonis. a quibus tam longe absunt animi affectione. quando in eorum societatem colendo traducebatur. ostendit colendos non esse ab eis. Dii ficti non sunt medii inter homines et deos. plus valere apud deos. etiam Hermes ipse ea. Annuntiate in gentibus gloriam eius. qua cum illis sumus et cum illis vivimus et cum illis Deum quem colunt colimus. Unde dicit Apostolus: Scimus quia nihil est idolum. in omnibus populis mirabilia eius. daemoniis immolant. arte factos a talibus. quos fecerunt homines. qui non erant dii. et homines. 24. et non deo. qua transacta psalmus canit aedificari domum in omni terra. quales fuerunt a quibus facti sunt. quos idem fecit Deus. cum aberrarent aversique essent a cultu et religione divina. et quidquid tale de materiis licet affabre effigiatis. ut quales ipsi sunt simus: fide illis interim propinquamus. ab eis hominibus. vel quasi beneficia praestando magis nocentes. Dei domus aedificatur in omni terra. quos idem ipse fecit Deus. etiam ipsis faventibus credimus. nolo vos socios fieri daemoniorum 87. bene nuntiate diem ex die salutare eius. ubi dicitur: Cantate Domino canticum novum. in tantum ab eis longe sumus vitae merito. qui eos fecerunt. tamen cum dicit a talibus hominibus factos. si ab illo nos fieri beatos. id est idolis daemones per artem nescio quam cupiditatum suarum vinculis illigatos cum appellaret factos ab hominibus deos. dominatio daemoniorum. vel aperte malefaciendo (nec tamen quodlibet horum. quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis. sed per bonae voluntatis similitudinem. Nullo modo igitur per daemonum quasi medietatem ambiendum est ad benevolentiam seu beneficentiam deorum vel potius angelorum bonorum. Et quia Spiritus victor est. quam valent ipsi homines. non tamen eis dedit. tamen vita sensuque carentibus dicendum fuit? Sed immundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria colligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captivaverant. tamen eis sine dubio meliores sunt. Cantate Domino. quos fecit Deus. societatem dico. quo auferretur cultus idolorum et in eos. Nam quid sunt idola. Daemon quippe simulacro arte impia colligatus ab homine factus est deus. qui coluntur in templis. non a prudentibus et fidelibus et religiosis. captos daemonia possidebant. religiosis. Quia omnes dii gentium daemonia. a quo et ipsi facti sunt. nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent. non eis iungimur. et propter suos pessimos ac turpissimos mores. Qualis est ergo iste deus. etsi eos carnalibus oculis videre non possumus. inde munera referentes. Nimis enim stultum est credere deos. unde titulum ille psalmus accepit. Qui quamvis eos appellet deos. et non videbunt 86. quod Platonicus Apuleius (unde iam satis diximus et quam sit inconveniens absurdumque monstravimus). quem non faceret homo nisi errans et incredulus et aversus a vero Deo? Porro si daemones. non corporis loco. velit nolit. ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat. Post hanc ergo captivitatem. quamvis errantes et increduli et aversi a cultu ac religione divina. ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos. in quantum autem dissimilitudine voluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus. sed tali homini. qui colerent. cantate Domino omnis terra. malo spiritu instigatus semper volebat istam captivitatem manere.domus aedificatur 85. quia magis decipientes. quae nolebat et dolebat auferri. quia deos homo faciebat. et ecce ipsi non sunt dii 89. ut. quos fecit Deus. sibimet importasse. tamquam daemones possint. talium deos.

. fuisse plenissimam. alius iste. qua efficerent deos: Cui inventae. utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti atque compositi. reliquus enim. omnia etiam nunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo. hoc est in sui nominis civitate. quia hi. melior remeavit in caelum. medicinae primus inventor. quo illa auferrentur ex Aegypto. vel potius totus. si est homo totus in sensu vitae. Cum enim dixisset proavos suos multum errantes circa deorum rationem. quorum sunt consecratae viventes. cui templus consecratum est in monte Libyae circa litus crocodilorum. Unde contigit. ut non attendant in omnibus litteris paganorum aut non inveniri aut vix inveniri deos. Sed dolor daemonum per eum loquebatur. Mercurium autem multi non putant fuisse mortalem.licet ipse de cultu mortuorum loquatur. quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. sepulcrorum futura esset mortuorumque plenissima? Nempe spiritus fallax. qui tales deos faciebant. esse perhibetur. 3. 26. Sed de Aesculapio et Graeci et Latini hoc idem sentiunt.. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. ait inter cetera: Tunc terra ista. Omitto.. deos Aegypti homines mortuos esse testatur. Adiungens deinde aliud: Hermes. ubi habebat sepulcrum. quoniam animas facere non poterant. quae omnibus fere mortuis exhibentur. quamvis eodem nomine nuncupentur. 26. quos per artem. incredulos et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. Ex utraque natura dicit ex anima et corpore. Adhuc addit et dicit: Isin vero uxorem Osiris quam multa bona praestare propitiam. quos pro diis colebant. cuius instinctu Hermes ista dicebat. . Aesculapium et Mercurium.. Deinde sequitur tamquam hoc exemplis probaturus et dixit: Avus enim tuus. . Non multum pugno. si illa non auferrentur. quos illa arte homines faciunt (unde dat intellegi daemones se opinari ex hominum mortuorum animis exstitisse. Ubi est illa velut querela luctuosa. ita ut eorum legibus incolantur et eorum nominibus nuncupentur 96. sicut Aesculapius. Sane advertendum est. alius iste. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. per eum ipsum coactus est confiteri iam tunc illam terram sepulcrorum et mortuorum. pro corpore simulacrum..Hermes dolet Aegyptum plenam fore sepulchris martyrum. inquit. inquit. nepotis sui. alius ille sit. de quo nunc agitur. in Hermopoli.. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. Tanta enim homines impii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt videre. id est Mercurius. quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta. quem tamen iste avum suum fuisse testatur. qui suas futuras poenas apud sanctorum martyrum memorias 135 . quod terra Aegypti. quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. inquit.et de Iside et Osiride qui ex hominibus dii facti sunt. in eodem ipso libro. quod remeavit in caelum. secutus adiunxit: Terrenis etenim diis atque mundanis facile est irasci. quam invenerunt homines multum errantes. adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem eamque miscentes. quae solebat medicinae arte praebere 93. qui haec legunt animo a nobis averso atque perverso. animas facere non utique poterant). non essent homines morituri. ut pro anima sit daemon. 2. tamquam hoc sit maximum divinitatis indicium. increduli et irreligiosi. ubi et ludos commemorat funebres. quantis obesse scimus iratam. ex homine deus secundum testimonium tanti apud suos viri. quem dicit avum suum fuisse. verum et iste. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos 92 et probat per ea sacra. 1. o Asclepi.. cum doleret tempus esse venturum. qui non homines fuerint mortuisque divini honores delati sint. ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas civitates eorum animas. Ecce duos deos dicit homines fuisse. nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique venientes adiuvat atque conservat? 94 Hic enim Hermes maior. aut alibi essent mortui ponendi quam in terra. ut videlicet. Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco. putent a pagani scultos fuisse deos in templis. cum de iside dixisset. invenisse artem. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent. quantis obesse scimus iratam! 95 Deinde ut ostenderet ex hoc genere esse deos. Sed hoc videtur dolere. et utique. a nobis autem coli mortuos in sepulcris. 26. At enim alius est ille. cuius avitum mihi nomen est. ait inditos simulacris. quasi vero. quanto plus volveretur temporis et dierum. in quo eius iacet mundanus homo. id est corpus. quod commemoravi. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima 91. quo modo iste Aegyptius. Hermes ipse. huius Trismegisti. falsus ac fallens.. ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: Tunc terra ista. tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum.

Nos itaque martyres nostros nec divinis honoribus nec humanis criminibus colimus. tamen quicumque id faciunt. quae et quanta mala non a poetis. ubi vel flagitia isti celebrant deorum suorum. dicere in precibus: offero tibi sacrificium Petre vel Paule vel Cypriane. sed Deus eorum nobis est Deus. Quae daemonibus Apuleius ascribat. sanctificari sibi eas volunt per merita martyrum in nomine Domini martyrum. 3. Sed fortasse dicturi sunt deos quidem esse omnes bonos. Non autem esse ista sacrificia martyrum novit. quorum praesidio ad veram beatitudinem possit humana anima pervenire. . 2. orant et auferunt. nullus vel mediocriter prudens ambigit. Martyrum sacra non instituimus. 1. et videant quibus hominibus mortuis vel de quibus eorum factis tamquam diis sacra fuerint instituta. qui usque ad mortem corporum suorum pro veritate certarunt. etiam super sanctum corpus martyris ad Dei honorem cultumque constructum. unde eamdem et Cererem volunt) 97. nihil virtutis assignat.. ulla ex parte audeant comparare. ut vescantur vel ex eis etiam indigentibus largiantur. si homines non fuerunt. et de parentibus eorum.. vel conficta delectamenta daemonum noxiorum. uxore Osiris. 2. si. et recolant qui legerunt. cum apud eorum memorias offeratur Deo. Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter vitam beatam. sacra et sacrificia constituimus. Ad quem articulum disputatio praemissa pervenerit et quid discutiendum sit de residua quaestione. per quos ad vitam in aeternum beatam perveniamus.. et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo). quae animo accidunt. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum. sanctis martyribus nostris. quos tamen deos non habemus.sed eorum memoria ad virtutem vocat. non sacra vel sacrificia mortuorum tamquam deorum. Aegyptia dea. cum homines essent. quia incongruum indebitum illicitum est atque uni Deo tantummodo debitum. invenit hordei segetem atque inde spicas marito regi et eius consiliario Mercurio demonstravit. Absit ut eos. Quod quale sit iam in volumine sequenti videndum est. legant qui volunt vel possunt.. quod etiam si qui antea sentiebant. ut nec criminibus suis nec ludis eos turpissimis oblectemus.imminere maerebant. daemones autem alios malos. quas cum apposuerint. quos bonos opinantur. qui eadem arte excellere voluerunt. quamvis deos habeant. si haberet Deum. An inter daemones. timendo reprimebant. quae post mortem futura est. 136 . 4. In multis enim talibus locis torquentur et confitentur et de possessis hominum corporibus eiciuntur. 27. quibus cum rationem non subtrahat. ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias agamus et nos ad imitationem talium coronarum atque palmarum eodem invocato in auxilium ex illorum memoriae renovatione adhortemur? Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis. quae sit Peripateticorum Stoicorumque sententia. sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti illi importaverint talem deum. nec eorum probra in eorum sacra convertimus. sit aliqua pars bonorum. et eos. qui eos et homines et martyres fecit et sanctis suis Angelis caelesti honore sociavit. sed mysticis eorum litteris memoriae mandata sint. sicut colunt illi deos suos. Nam de Iside. talia commiserunt. sacrificium Christianorum. 11 LIBER IX BREVICULUS 1. De perturbationibus. quod etiam illic offertur. Sic enim non constituimus sacerdotes nec offerimus sacrificia martyribus nostris. nec sacrificia illis offerimus. sicut Leone sacerdote prodente ad Olympiadem matrem scribit Alexander. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare. quoniam non ipsi. sacerdotia. colendos esse censebunt. Nec tamen nos eisdem martyribus templa. quibus dii superiores sunt. qui omnes reges fuisse scribuntur (quibus parentibus suis illa cum sacrificaret. ornamenta sunt memoriarum. alios bonos. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt (quod quidem a Christianis melioribus non fit. ut innotesceret vera religio falsis fictisque convictis. Honoramus sane memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei. 27. qui novit unum.

Quod fallacia daemonum. quae Christianos animos afficiunt. homine Christo Iesu. 13. sed tali qualis est unus Christus. sed virtutem exerceant. 22. De Mediatore Dei et hominum. 10. si nec cum diis beati nec cum hominibus sunt miseri. 7. Quod Platonici figmentis poetarum infamatos asserant deos de contrariorum studiorum certamine. 23. 15. De diis caelestibus et daemonibus aeriis hominibusque terrenis Apulei Platonici definitio. 18. Quid intersit inter scientiam sanctorum angelorum et scientiam daemonum. 11. An homines. cum sint mortales. quibus secundum Platonicos daemonum hominumque natura distinguitur. non in vitium trahant. non tali mediatore indigere hominem qualis est daemon. 9. LIBER NONUS IN CHRISTI ET PHILOSOPHORUM DOCTRINA OPUS MEDIATORIS DISSERITUR Quae quaesita iam sint et quae quaeri oporteat (1-2) Quae quaesita iam sint de diis bonis et daemonibus. qua putant animas hominum daemones esse post corpora. cum hae partes daemonum. Quod appellatio daemonum iam nec apud cultores eorum assumatur in significationem alicuius boni. Plotini sententiam minus miseri sint homines in corpore mortali quam daemones in aeterno. An amicitia caelestium deorum per intercessionem daemonum possit homini provideri. Quod passiones. 19. Quo modo daemones. 21. De ternis contrariis. Quod secundum. dum sua intercessione viam spondet ad Deum. Nomen deorum falso ascribi diis gentium. De qualitate scientiae. 17. quae daemones superbos facit. non deorum sint. 8. inter utramque partem sine utriusque communione sint medii. ut homines a via veritatis avertat. quae in participatione est summi boni. An rationabiliter Platonici definierint deos caelestes declinantes terrena contagia hominibus non misceri. possint vera beatitudine esse felices. Ad quem modum Dominus voluerit daemonibus innotescere. 12. De opinione Platonicorum. 6. exagitentur quorum ope homines apud deos asserit adiuvari. 20. 14. Quibus passionibus daemones confitente Apuleio. quibus ad amicitiam deorum daemones suffragentur.5. 137 . Ad consequendam vitam beatam. 16. quod tamen et angelis sanctis et hominibus iustis ex divinarum Scripturarum auctoritate commune est. hoc annitatur.

quibus vim suam manifestant occulti spiritus. ita ut ipsum Iovem. sive quorumlibet sententia. quibus essent praediti. quae sive sit etiam Platonicorum. quo pacto daemones. Verba namque eius de hac re ista sunt: Ex hoc ferme daemonum numero. si essent boni. daemones quoque appellaverunt nomine deorum. sed stultis mortalibus et iniustis non corporibus. utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam vitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesivimus. procellosis quodam modo perturbationibus agitari. Proinde hic liber. sicut stultarum mentium mos est. 2. disputationem continere debebit de differentia (si quam volunt esse) non deorum inter se. Sed illi. sed de differentia ipsorum daemonum. quamquam et deos. Num est in his verbis ulla dubitatio. non saltem imbutam munitamque virtute passionibus animi irrationalibus nequaquam cedere. sed ipsas daemonum mentes. Daemones passionibus agitantur (3-11) Daemones animo perturbantur. ut quasi cum eis possit esse post mortem. Quae philosophi de perturbationibus praeceperint. irretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia longe aberret a vero deo. quod ad praesentem pertinet quaestionem. Hi autem. possint quasi propinquiores et amiciores diis bonis conciliare homines bonos. nomine daemonum. velut procellosum salum dixit passionum tempestate turbari? Ut ne hominibus quidem sapientibus comparandi sint. qualia boni et prudentes homines aversantur et damnant. quod non animorum aliquas inferiores partes. quosdam malos esse dixerunt 1. Apud plerosque enim usitatum est dici. quae negare non possunt. Quae omnes turbelae tempestatesque procul a deorum caelestium tranquillitate exsulant 3. ut nullum deorum malum credere auderent. 138 . non deorum. quorum illos ab hominibus longe alteque seiungunt. beata est. inquit. atque hoc Platonici. id est rationalis et intellectualis. sed rarius. merito moventur daemonum factis. quem volunt esse regem ac principem ceterorum. et angi et laetari omnemque humani animi faciem pati. dum conciliari affectat et studet. ut hinc perferant desiderata. qui huius modi perturbationibus animorum. et hoc nulla ratione posse compertum est. indicium vero miseriae tacere non potuit. eaque nullo modo a diis. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant. salo fluctuant. per quos tamquam medios diis. Tacuit ergo beatitudinis causam. qui omnes deos non nisi bonos esse asserunt et longe praestantiores eis hominibus. Et bonos et malos deos esse quidam opinati sunt. etiam cum eas huius vitae condicione patiuntur. sentiunt. quidam vero de diis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt. qui talibus gaudent. a quibus humana non est immunis infirmitas. non eis cedentes ad aliquid approbandum vel perpetrandum. hos prosperare et evehere. qua turbulentis et pravis affectionibus repugnatur. illos contra adversari et affligere. istos inter deos et homines collocant. alios bonos alios malos daemones. sed moribus similes (ut non dicam deteriores. ab Homero fateantur daemonem nuncupatum 2. qua rationales esse perhibuit. 3. quibus rationalia sunt animalia. quos omnes bonos credit. mente imperturbata resistunt. id est sacrilega flagitiosa facinerosa non de quolibet homine. sed de ipsis diis figmenta poetarum et magicarum artium sceleratam puniendamque violentiam. confitens eorum mentem. cum quo solo et in quo solo et de quo solo anima humana. ne quisquam velut daemones bonos sequendos sibi esse arbitretur. nec in veritate atque virtute. simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare. quod exorbitet ab itinere sapientiae et lege iustitiae. nequaquam eius est neglegenda discussio. tamquam nullus deus homini misceatur. sed ipsam quoque. qui deos quosdam bonos. sicut in illius fine promisimus. ut iste appellavit. qui perhibentur boni. inde referant impetrata. poetae solent haudquaquam procul a veritate osores et amatores quorumdam hominum deos fingere. id credant esse daemonum. praecipui philosophorum ac nobilissimi. eo quo vetustiores et debita poena insanabiles) ipsius quoque mentis. Quae igitur est differentia daemonum bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his universaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de virtutibus tacuit animorum. nec de differentia deorum et daemonum. An daemones boni esse possit quaerendum.1. ex ulla animi parte consistunt. quidquid eis merito displicet in operibus vel affectibus pravis. quos omnes bonos dicunt. quos omnes bonos volunt. cum quibus velut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem. committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur. igitur et misereri et indignari. ut.

Hoc enim esse volunt in potestate idque interesse censent inter animum sapientis et stulti. quidam ex his. ut puto. ne longum faciam. sed certe brevius et. et fixam tenere mente sententiam. quae ille se in Epicteti libro legisse commemorat eum ex decretis Stoicorum dixisse atque sensisse. aut nihil aut paene nihil distat inter Stoicorum aliorumque philosophorum opinionem de passionibus et perturbationibus animorum. Hos autem. quibus titulus est Noctium atticarum. Verum tamen et illam poterat permotionem pati. vi timoris expalluit. ut eis leges quodam modo. dominatio mentis imponat. narrat A. necesse est etiam sapientis animum moveant. Hac illo divite responsione depulso postea quaesivit A. Has ergo perturbationes sive affectiones sive passiones quidam philosophi dicunt etiam in sapientem cadere. parva et exigua. sicut Stoicis. aliquid unum quod sit evidentissimum dicam. qui sectam Peripateticam condidit. quae congruerent decretis Zenonis et Chrysippi. Duae sunt sententiae philosophorum de his animi motibus. cum illud navigium horribili caelo et mari periculosissime iactaretur. in quo ea scripta essent. tamquam his passionibus praevenientibus mentis et rationis officium. de verbis eos potius quam de rebus facere controversiam. Et ideo fortasse dicunt eas in sapientem non cadere Stoici. sicut iste. quod extimuisset atque palluisset. 4. vir elegantissimi eloquii et multae undecumque scientiae. quos navis illa portabat. scribit A. quae non nisi in animo est. ubi quaeritur utrum accidant sapienti passiones animi. ullo errore obnubilant aut labe subvertunt. 2.4. qui cum in re simili eadem verba ab homine simili audisset. quos fuisse Stoicorum principes novimus. respondit illum pro anima nequissimi nebulonis merito non fuisse sollicitum. quae Graeci . quantum ad vim rerum attinet. Nam et ipsos nihil hinc aliud quam Platonicos et Peripateticos sentire existimo. cum ipse mansisset intrepidus in eo quod impendebat exitio. sicut latius et uberius. quas amissurum se naufragio sentiebat. sed discendi. cum Aristoteles discipulus Platonis fuerit. Haec autem isti simpliciter et ex communi loquendi consuetudine appellant bona. sapientis autem. 4. quod ego breviter attingam. Nam profecto si nihili penderet eas res ille philosophus. qua recte vivitur. quamvis ea nolint dicere bona vel mala 9. quorum amissionem minabatur tempestatis immanitas. quaenam illa ratio esset pavoris sui. Consonant philosophi de serenitate sapientiae. Platonici sunt sive Aristotelici. ita ut paulisper vel pavescat metu. eo quod nullum bonum volunt esse hominis praeter virtutem. id est Stoicos. Gellius hoc Stoicis placuisse. Qui ut doceret hominem sciendi studio naviter accensum. quando quidem Stoici nolunt bona appellare. quamvis eas necessitate patiatur. Gellio. ut palloris etiam testimonio proderetur. non ad vocabulorum sonum. vel tristitia contrahatur. Hoc qui sentiunt. tamquam artem bene vivendi. quibus ad necessarium redigantur modum. In libris. sed moderatas rationique subiectas. Is philosophus. Haec ut potui non quidem commodius A. seu bona seu commoda. Id animadversum est ab eis. Accidunt autem animo sapientis salva serenitate sapientiae propter illa. planius exposui. In eo libro se legisse dicit A. quamvis in mortis vicinia curiosissime attentis. qua utique sapiens est. quidam vero. Gellius 8. quia nequaquam eius sapientiam. quae 139 . Ut enim alia omittam. dives luxuriosus asiaticus philosophum compellat illudens. se navigasse aliquando cum quodam philosopho nobili Stoico. cadere ullas omnino huiusce modi passiones in sapientem non placet. quae appetere vel fugere rationabiliter debet. Gellio auctore stoicus quidam periclitans agitatus est. non esse bona. pari tamen aestimatione pensentur. nec ideo tamen in mente fieri opinionem mali. 1. Quae si ita sunt. de graeco expressius passiones vocant 6. sicuti est vita ista salusque corporis: non ita illud periculum perhorresceret. quibus id ostendam. sed commoda corporis et extrema. ut ab utrisque quodlibet vocentur. quidam affectiones vel affectus 5. Aliis autem. quod animi visa. sed in comparatione virtutis. nostri autem quidam. qui aderant. quod stulti animus eisdem passionibus cedit atque accommodat mentis assensum. cum veniunt ex terribilibus et formidabilibus rebus. quas appellant phantasias nec in potestate est utrum et quando incidant animo. Deinde tempestate transacta mox ut securitas praebuit colloquendi vel etiam garriendi locum. nec in hac quaestione Stoici delectentur nisi novitate verborum. perturbationes. quae commoda vel incommoda appellant. vitam illam salutemque corporis. se autem pro Aristippi anima timere debuisse. an ab eis sit prorsus alienus. utrique enim mentem rationemque sapientis ab earum dominatione defendunt. retinet tamen de his. protulit statim de sarcinula sua Stoici Epicteti librum. Videtur ergo mihi etiam in hoc. Ex quo fit. Gellius a philosopho non exagitandi animo. 3. utrum necne philosophus animo turbaretur. At ille Aristippi Socratici responsum rettulit. sicut Cicero 4. nec approbari ista eisque consentiri. Gellius. veram et stabilem inconcussa mente sententiam. Cicero in libris De finibus bonorum et malorum verbis magis quam rebus adversus Platonicos seu Peripateticos certare convincit 7.

non ex omnium. Ita mens. qua placeant diis et ad bonorum morum similitudinem hominibus consulant. qui huius sectae primas habuerunt. quos accipiunt aeterna Dei lege puniendos. Quid enim interest. sine timore opitulentur. non propter affectionum infirmitatem. ipsa. Irasci enim peccanti ut corrigatur. sed quanto honestius ille Stoicus misericordia perturbaretur hominis liberandi quam timore naufragii. in qua virtus et sapientia. sive cum ignoscitur paenitenti. quam Stoicos inter vitia numerare non pudet. 5. Sed adhuc merito quaeri potest. nec utrum timeat. 6. ubi ait: Nulla de virtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est 15. ad fallendum et decipiendum tanto acrius intendat. si bonorum istorum seu commodorum periculis ad flagitium vel facinus urgeantur. etiamsi accidunt inferioribus animi partibus. verbi controversia iam diu torqueat homines Graeculos contentionis cupidiores quam veritatis 16. malle se dicunt haec amittere. sed unde sit tristis 12. ut contra virtutem mentis rationemque nihil possint. Hoc enim verbum vindictae usurpavit effectus. quid de istis passionibus doceat Scriptura divina. timere periclitanti ne pereat nescio utrum quisquam sana consideratione reprehendat. Quae igitur pars in eis libera est composque sapientiae. et periclitantibus eis. si ulla eis esset. Hanc Cicero locutor egregius non dubitavit appellare virtutem. ea non aequaliter appellando. sed quid timeat 13. et tamen istarum nomina passionum consuetudine locutionis humanae etiam in eos usurpentur propter quamdam operum similitudinem. ex decretis Zenonis et Chrysippi. Deo quippe illa ipsam mentem subicit regendam et iuvandam mentique passiones ita moderandas atque frenandas. et una sit eademque sententia Peripateticorum vel etiam Platonicorum et ipsorum Stoicorum. utrum aptius bona vocentur an commoda. Non est nunc necesse copiose ac diligenter ostendere. non eos diceret Apuleius simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare 17. ut ait Tullius. quem vitiis omnibus liberum volunt. sicut facit iustitia. nec utrum sit tristis. dum tamen ne his privetur non minus Stoicus quam Peripateticus pavescat et palleat. ut aliter ea retinere non possint. lacrimae volvuntur inanes 10. quanto eam magis possidet nocendi cupiditas? Dii quoque passionibus agitantur. sed. nobilissimi Stoici. non illius turbulentus affectus. Quod autem aiunt ea nec bona appellanda esse. quos poetae quorundam hominum osores et amatores deos non procul a veritate confingunt (hos enim dixit 140 . nullas perturbationes. salo perturbationum fluctuat. Si enim mente ab his libera eisque dominante motus huiusce modi paterentur. sed ex malorum daemonum numero esse. passionibus turbulentis inferiorum animi partium regendis moderandisque dominaretur. ut docuit liber Epicteti. Nam et misericordiam Stoicorum est solere culpare 14. et miseris sine miseriae compassione subveniant. in se contra rationem praevalere permittit. sancti vero angeli et sine ira puniant. quos diligunt. inquam. sed commoda: verborum certamini. qua utique si possumus subvenire compellimur? Servit autem motus iste rationi. id est pars animi superior. quibus natura corporis salva et incolumis habetur. Unde fit consequens. cum eorum mens passionum vitiis subiugata et oppressa. quando ita praebetur misericordia. Quae sit christiana erudito de moderatione et stoica de misericordia. quando sapienti sic accidunt. nec tamen ulla passione turbatur. ubi fixa est ista sententia. quibus iustitia violatur. Abest moderatio a mente daemonum. Quod si quisquam dicit. sed quare irascatur 11. sed aequaliter aestimando? Ambo sane. contristari pro afflicto ut liberetur. sive cum indigenti tribuitur. utrum ad vitae praesentis pertineat infirmitatem etiam in quibusque bonis officiis huiusce modi perpeti affectus. ut iustitia conservetur. Quid est autem misericordia nisi alienae miseriae quaedam in nostro corde compassio. quam illa committere. Longe melius et humanius et piorum sensibus accommodatius Cicero in Caesaris laude locutus est. Subiecta est ergo mens daemonum passionibus libidinum formidinum irarum atque huiusmodi ceteris. ubi ait: Mens immota manet. mens eorum. huiusce modi passiones in animum sapientis admittunt. Talem describit etiam Vergilius Aenean. non rerum examini deputandum est. qui tamen. ut in usum iustitiae convertantur. 7. Denique in disciplina nostra non tam quaeritur utrum pius animus irascatur. ut haec ipsa non putent vitia. sicut ipse Deus secundum Scripturas irascitur. qua Christiana eruditio continetur. Qua interim de sanctis angelis quaestione dilata videamus quem ad modum dicant Platonici medios daemones inter deos et homines constitutos istis passionum aestibus fluctuare. qua rationales sunt.illos quibus inessent facerent bonos. quin immo eis ipsa dominatur eisque non consentiendo et potius resistendo regnum virtutis exercet. quidquid rationis naturaliter habet. sicut iste Platonicus confitetur. Ipsa igitur mens eorum.

eo quod Minervam deam putat eamque inter deos. quod ait daemones esse genere animalia. ipsam beatitudinem. moribundis membris. animo passiva. 8. fortuna caduca. sed sicut populus similis eorum in venatoribus et aurigis secundum suarum studia partium pro aliis adversus alios exercere 19. volucri tempore. qui dii non sunt. quorum nomina poetae fingendo ponunt 20. quod ex istorum daemonum numero deos faciunt et eis deorum nomina imponunt et quibus voluerint hominibus ex his amicos inimicosque distribuunt ficti carminis impunita licentia. non utique homines ab huius rei consortio separaret. id est malorum. qui dii non sunt. tales tamen describuntur daemones. ratione gaudentes. ubi ait tarda sapientia? Quod si praetermisisset. inquit. quos oderant. mente rationalia. a sapientibus vero et bonis ita regitur. Ac per hoc si propterea communem cum diis aeternitatem non habent homines. suo loco de illis dicens tamquam de infimis atque terrenis. Cum vero deorum excellentiam commendaret. corpore aeria. querula vita terras incolunt 22. per quos ad deorum amicitias homines ambiant. quae stultis malisque dominatur. quos deos iste talia non agentes in habitationibus caelestibus ponit. ne. ut malint eam non habere quam vincere. immortalibus animis. De his quippe ista dixerunt. aliquid etiam in ipsorum descriptione poneret. brutis et obnoxiis corporibus. animo autem non diis. singillatim mortales. cum deos ab his daemonum moribus et caelesti loco et beatitudinis opulentia remotos esse perhibeat. Id enim videtur philosophus curasse Platonicus. dissimilibus moribus. casso labore. Cum hic tam multa diceret. quos pro studio partium diligunt vel oderunt. sicut alius adversus Graecos Troianorum opitulator. sed hominibus similes daemones apertissime inculcans. Non procul autem a veritate dicit hanc esse fictionem. Quae mediis coetibus Graium cohibendo Achilli intervenit 18. turbelis omni modo separavit. capite deorsum est. in eis affirmavit excellere. Haec est ergo fictio poetarum deos dicere. cum prius dixisset de caelestibus diis. quos omnes bonos beatosque credi voluit. non tam ne ipsos. ut commendatis duabus partibus ex summo et infimo ultimis tertio loco de mediis daemonibus loqueretur: Igitur homines. sed animorum aeternitatem cum diis habere daemones vellet intellegi. ut ait ipse. poeticum vult esse figmentum. quod noverat esse paucorum. Natura daemonis caret sapientia atque beatitudine. quando. levibus et anxiis mentibus. ut possint amores et odia non pro iustitia. sed perturbatione passionum. moribundis membris dixit esse homines. quo boni discernuntur a malis. similibus erroribus. 9. quo daemones cum bonis saltem hominibus id viderentur habere commune. quia corpore sunt mortales: propterea ergo daemones habent. immortalibus animis. quia corpore sunt immortales. sed ab ipsis diis. pertinaci spe. Quod ergo Minerva illa fuerit. apud quos loquebatur. procul a conversatione mortalium. numquid etiam illud tacuit. Ideo cum hoc genus animantum describeret. sed omnium daemonum medietatem propter aeria corpora inter deos et homines describebat? Hoc enim ait fingere poetas.Apuleius salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare): quo modo istud intellegere poterimus. Nam si non corporum. cum haec a poetis canerentur. ab eorum passionibus atque. in alta aetheria sede collocat. inter se decertaverint: hoc non procul a veritate poetas dixisse confessus est. Denique hinc esse dicit homericam illam Minervam. Daemon si medius concipitur. nullo modo recte genus humanum descriptionis huius tam intenta diligentia terminasset. cita morte. Quales igitur mediatores sunt inter homines et deos. contra eos. quae ad plurimos homines pertinent. et hi daemones pro eis. quod est in animante melius. quales sunt. eosque sub deorum nominibus inter se decertare propter homines. quod autem. quam ne cultores eorum. quoniam deorum appellati vocabulis. quia et hominibus aeternos esse animos procul dubio sicut Platonicus sentit. non quorundam. hoc 141 . aliquis daemon fuerit Graecis favens Troianisque contrarius. et hoc non sapientiae bono. Quid? Illa ipsa definitio daemonum parumne intuenda est (ubi certe omnes determinando complexus est). oratione pollentes. vicissim sufficienda prole mutabiles. id est animum. non a daemonibus mediis. cuncti tamen universo genere perpetui. qui hoc cum hominibus habent deterius. Proinde si aliquos daemones bonos vellet intellegi. fieri crederentur. sola illos corporum aeternitate coniungens. Nam ipsos homines cum aliquanto latius describendo complecteretur. quo volunt homines per sapientiam pervenire. Nunc vero nullum bonum eorum commemoravit. cuius et homines possunt esse participes. quos amabant. Quamvis et eorum malitiae liberius exprimendae pepercerit. quid de illis sentire deberent. cum hoc diceret. quos omnes bonos beatosque credit. unde vel cum diis aliquam beatitudinis partem. quando quidem deos. tarda sapientia. quem Veneris seu Martis nomine idem poeta commemorat. quod non esset in malis. pervicaci audacia. quos hominibus simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare testatur. tempore aeterna? 21 In quibus quinque commemoratis nihil dixit omnino. vel cum hominibus qualemcumque sapientiam putarentur habere communem. offenderet: significavit tamen prudentibus.

nullo inter se propinquo communicatu. Dicit quidem et animas hominum daemones esse et ex hominibus fieri lares. inquit. misericors mortalia illis vincla faciebat 25. vitae perpetuitate. sed aeternum vinculum damnatorum. quorum duorum anima est utique corpore melior. Sed nunc de his agimus. et vivacitas illic aeterna et indefecta sit. quoniam de hominibus loquebatur. ne semper huius vitae miseria tenerentur. vel larvas se fieri dum opinantur. si boni meriti sunt. si incertum est bonorum eos seu malorum esse meritorum 26. Hic terna video commemorata contraria de duabus naturae partibus ultimis. Ita hoc ipsum. in corpore sit. naturae perfectione. id est 142 .autem habent cum diis melius. id est corpus? Cum enim animans. Hac misericordia indigna iudicata est iniquitas daemonum. superiore deiecti. corpore aeria. interim bina animalia: deos ab hominibus plurimum differentes loci sublimitate. 10. cum apertissime dixerit daemones aeternos. alterum cum hominibus commune est. sicut animalium terrestrium. si mortale cum eis haberent corpus et cum diis animum beatum. Isti autem. si mali. manes autem deos dici. 11. quanto sunt nocendi cupidiores. mente rationalia. vel dum manes deos. et ingenia illa ad beatitudinem sublimata. qua volunt diis homines per daemones iungi. id est animum. hic caduca et subsiciva. sicut etiam Sallustius ait: Animi imperio. quoniam natura eius excellentior nec labe vitiorum postponitur corpori. quia nulla morte. haec ad miserias infimata 28. hoc est boni daemones 27. carius aestimatur: isti mediatores deorum et hominum. tempore aeterna. servum corpus cum diis beatis. Non enim aliqua pietatis et sapientiae disciplina proficientes intellegi voluit ex daemonibus fieri deos. parte inferiore exaltati. Essent autem pares hominibus. Daemon est miserae immortalitatis. Dominum animum cum hominibus miseris. cum et habitacula summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. Nunc vero non solum feliciores hominibus non sunt animo misero. seu larvas. cum diis habent corpus aeternum. ad misericordiam Dei patris pertinere arbitratus est. superiorem vero. Essent quippe feliciores hominibus. tanto peiores fiunt. ut ab aerumnis vel in morte requiescerent. Plotinus certe nostrae memoriae vicinis temporibus Platonem ceteris excellentius intellexisse laudatur 24. id est corpus. sed. In qua opinione quantam voraginem aperiant sectandis perditis moribus. animi eorum solvuntur a corpore: nec sic existimandum est eorum corpus tamquam honoratorum aeternum vehiculum. quod mortales sunt homines corpore. inquit. Unde etiamsi quisquam propter hoc eos putaverit aeternitatem habere cum diis. quis non videat. quae in animi passivi miseria non mortale sicut homines. quod est in animante deterius. ut noceant. Daemon incompos officio mediatoris (12-23) Tria deos ab hominibus secernunt. Nempe cum prius deos in sublimi caelo. vitiosum autem cum hominibus animum. et cum diis caelestibus in parte serviente coniuncti. per quos interpositos divinis humana iunguntur. id est animal. Inde autem perhibet appellari Graece beatos . licet purissimo. quibus sicut beluis mortale corpus est. sed etiam miseriores sunt perpetuo corporis vinculo. Quaenam tandem istos mediatores falsos atque fallaces quasi capite deorsum nequitia vel poena suspendit. quos inter nos et deos mediatores nobis philosophi providerunt. si vel paululum attendat? Quando quidem quamlibet nequam homines fuerint. possunt quidem dicere de animo et corpore: alterum nobis cum diis. etsi vitiosa et infirma. Adiunxit autem ille: Alterum nobis cum diis. corporis servitio magis utimur. lemures. ut inferiorem animalis partem. cum superioribus. quod boni sint animi. non in animo constituta. An animae mortuorum daemones fiant. quos in natura propria descripsit inter deos et homines genere animalia. cum hominibus autem terrestribus in parte dominante sint miseri? Corpus quippe servum est. Sed hinc alia quaestio est. quasi religio. cum inferioribus habeant. ita conclusit: Habetis. si cum animo misero corpus saltem mortale cum eis habere meruissent. ut etiam quibusdam sacrificiis tamquam divinis honoribus post mortem se invitari opinentur. tamquam in perversum ligati atque suspensi. Is cum de humanis animis ageret: Pater. si tamen adquirerent aliquid pietatis. alterum cum beluis commune est 23. 12. ex anima constet et corpore. Larvas quippe dicit esse noxios daemones ex hominibus factos. sed aeternum corpus accepit. melior certe corpore etiam sanissimo atque firmissimo. homines autem in terra infima disiunctos locis et naturae dignitate secerneret. sicut dixi. animo passiva. animos quoque hominum daemones esse confirmans. sicut aurum etiam sordidum argento seu plumbo.

quorum habent unum cum infimis. profecto et beati sunt. nisi miseriam. Quis ergo est locus bonorum daemonum. 13. quod de infimis habeant. sicut et illi de summis atque infimis singula propria. non sunt eudaemones daemones. bina animalia. nihil autem horum cum hominibus et miseris et mortalibus: quo modo non potius remoti sunt ab hominibus diisque coniuncti. inter sublimem quippe et infimum medius locus aptissime habetur et dicitur. qui supra homines. sicut promittebat. Nam tria quae proposuit de diis laudabilia.quae passionem sequitur. hominum vero infimorum vel miseria mortalis vel mortalitas misera. cum sint animalia rationalia. quae ibi non est. acceptis ex utraque parte singulis mediabuntur. quia multum cum diis comparat multumque ab hominibus separat. quando unum habent cum summis. quam inter utrosque medii constituti? Tunc 143 . quia dixerat naturae perfectionem.. Ac per hoc quia de infimis habere non possunt aeternitatem. eadem repetivit. 1. mortalitas. nisi esset magna malitia.. medii non erunt. et non solent isti deos nisi rationales mente perhibere 30. inquit. quae sunt sensus vel rationis expertia. Tria deorum haec sunt: loci sublimitas. cum summis alterum. et ideo non est alterum ad complendam medietatem suam.. Tria igitur ab eo posita sunt deorum. de loco nulla est controversia. Haec aliis verbis ita repetivit. recte medii constituantur inter deos immortales ac beatos et homines mortales ac miseros.summis atque infimis. Omnia namque viventia aut in aeternum vivunt. duo vero communia sint omnibus. unum hoc de summis habent. 2. ostendit. hic caduca et subsiciva. ad beatitudinem sublimata. tria cum infimis? Quis non videat relicta medietate quantum inclinentur et deprimantur ad infima? Sed plane etiam ibi medii possunt ita inveniri. Est itaque secundum Platonicos sublimium deorum vel beata aeternitas vel aeterna beatitudo 29. ut eis tria contraria humanae condicionis opponeret. et his contraria tria hominum. Iam vero iste tempore aeternos daemones dixit. inquit. recte possumus dicere. ita daemones. Qui enim ait animo passiva. id est locus infimus. sed in alterutram partem vel resiliunt vel recumbunt. quibus cura attentior adhibenda est quem ad modum vel aliena esse a daemonibus ostendantur. Duo sunt residua. Ipsa est autem illa daemonum misera aeternitas vel aeterna miseria. cum diis autem unum. summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat.igitur non medius inter deos et homines. id est locus sublimis. Si igitur beati recte dicuntur eudaemones. quod est corpus aerium. vitae perpetuitas. quod corpore aeria. Quo modo ergo medii. nisi eorum cultoribus erubuisset. Et ingenia illa.. sicut demonstratum est. non fortuita temeritate regitur mundus. Non enim sicut dicimus locum medium nec summum esse nec infimum. haec ad miserias infimata. quia dixerat vitae perpetuitatem. nisi ut hi medii de duobus summis unum habeant et de duobus infimis alterum? Nam si utraque de imis habebunt aut utraque de summis. Nam et ipse cum de diis et hominibus loqueretur: Habetis. Aeterna autem beatitudo medios eos esse non sinit. perfectio naturae. daemonum autem mediorum vel misera aeternitas vel aeterna miseria. . quos inter homines et deos isti in medio locaverunt. et beatitudinem scilicet et immortalitatem. Quorum ergo ratio mentibus inest.. Item non possumus recte dicere nec mortales esse daemones nec aeternos. non eos medios. Quid igitur restat. ut medietas videtur exposcere. Sed ab eis aliena esse non possunt.. Cum enim utrumque habeant cum diis. 13. quod animo passiva sunt. quod tempore aeterna. Et vivacitas. Cetera bina restant. miseria. sicuti sunt arbusta vel pecora. Inter haec terna deorum et hominum quoniam daemones medios posuit. ut proportionali ratione librata medietas neque sustollatur in summa. carere utrisque non possunt. numquam esset istorum aeterna miseria.. quod mente rationalia. quod genere sunt animalia et mente rationalia. aliis quidem verbis. quia dixerat loci sublimitatem. neque in infima deprimatur. quoniam tria dixit eos habere nobiscum quod genere animalia. beatitudo.. 13. dii corpus aetherium hominesque terrenum. ut eis adversa alia tria ex hominibus redderet. illis ministerium? Si enim boni aeternique sunt. Porro quia providentia summi Dei. . si et immortales sunt et beati. illic aeterna et indefecta sit. inquit. Nam et quinque illis. Daemon medius tantum immortalitate et miseria. aut miseros esse aut beatos necesse est. 3. quo modo daemones boni. aeternitas. aut finiunt morte quod vivunt. etiam misera dixisset. nec beatos esse nec miseros. Quia ergo his binis. infra deos istis praebeant adiutorium. quod sunt animo passiva et tempore aeterna. ut unum habeant proprium. inquit. vel sic eis distribuantur. sicut etiam ipsi fatentur. Unde frustra isti conabuntur ostendere. Cum et habitacula. et unum proprium. quae in definitione daemonum posuit.

Angelus autem rationale et immortale. in perpetua vel carnis morte remanerent. et hoc eo ipso. 15. quoniam ipse est fructus mediationis eius. cur non ipsi potius medii constituuntur inter mortales miseros et immortales beatos. alius bonus. propter quos liberandos mediator effectus est. non autem permansit in ipsa carne mortalis. Nec tamen ob hoc mediator est. superior pecoribus. quantum possunt. per quod facta sunt omnia 31. mortalitatem cum mortalibus miseris? Profecto enim. quod transit. Quidam vero extulerunt se et ausi sunt dicere sapientiae compotes beatos esse posse mortales. ne immortalitatis iactantia seducerent ad miseriam. animal rationale mortale. et beatus in aeternitate persistere potuit. Homo itaque mortalis et miser longe seiunctus ab immortalibus et beatis quid eligat medium. sed cum singulis utrorumque communia. ac sic eos et immortales superbos et miseros noxios. per quod immortalitati et beatitudini copuletur? Quod possit delectare in daemonum immortalitate. quia ipsi quoque et beati et immortales sunt. quamdiu mortales sunt. non multis sed uno mediatore opus erat. et ad id. ut per id. quorum corda per suam fidem mundans ab illorum immundissima dominatione liberavit. si haberent et ipsi duo quaedam sua. unde numquam ipse discessit. Utrum et beatus et mortalis homo esse possit. sed mediator. quia multitudo. sed carnis infirmitate suscepta. 14. rationem cum Angelis. quamdiu mortaliter vivit.. id est ipsa miseria. medius homo est. . ut ad immortalitatem beatam transire non sinat. sed inferior angelis. et suae mortis humilitate et suae beatitudinis benignitate destruxit in eis. ut. et ex miseris beatos. maxime quippe immortale et maxime beatum Verbum longe est a mortalibus miseris. quod multo credibilius et probabilius disputatur. His contrarius est mediator bonus. quia beatus et beatificus Deus factus particeps humanitatis nostrae 144 . qui reconciliat inimicos. quod posset offendere in Christi mortalitate. Proinde mediatorem inter nos et Deum et mortalitatem habere oportuit transeuntem et beatitudinem permanentem. eo ipso utique ostendens ad illud non solum beatum. ut mortalitate transacta et ex mortuis faceret immortales. beatitudinem habentes cum immortalibus beatis. Homo mortalis beatus esse potest. si beati sunt. Christus mediator quia homo et Deus. 15. ad quod ut perduceremur. verum etiam deus sit. quae beata est. quod permanet. Ita ergo cum quaerimus medium inter beatos immortales miserosque mortales. Et ideo multi sunt medii separatores. quod aut mortale sit beatum. non cum binis alterutrorum. qui adversus eorum immortalitatem et miseriam et mortalis esse ad tempus voluit. congrueret morituris. quaerendus est medius.. ut homines ex mortali miseria ad beatam immortalitatem huius medii beata mortalitas interveniendo perducat.. Boni igitur Angeli inter miseros mortales et beatos immortales medii esse non possunt. aut immortale sit miserum.enim medii essent. Quidam enim condicionem suam humilius inspexerunt negaveruntque hominem capacem esse posse beatitudinis. ne possit ad illud unum beatificum <bonum> perveniri. quia immortales sunt cum illis. omnes homines. hoc est Verbo Dei non facto. etiam ipsa multitudine obstrepit quodam modo. hoc invenire debemus. quae non esse potuit sempiterna. Si autem. transferret ex mortuis. quoniam persistit quod impedit. cuius participationis privatione misera multitudo malorum angelorum. 1. quae se opponit potius ad impedimentum. magna est inter homines quaestio. possunt autem medii esse angeli mali. verum etiam beatificum bonum non oportere quaeri alios mediatores. invident nemini (nam quid miserius invidentia? ) et ideo mortalibus miseris. Alius est ergo medius malus. habens cum pecoribus mortalitatem. et beatitudo amanda est sempiterna. quam interponit ad beatitudinis adiutorium. qui separat amicos. quia pecus est animal irrationale atque mortale. Ibi ergo cavenda est miseria sempiterna.. qui non solum homo. miseri cum istis. neque permanere mortalem. sed inter pecora et Angelos. Ad hoc se quippe interponit medius immortalis et miser. ut etiam immortales valeant esse post mortem et Angelis immortalibus beatisque coniungi. quod in se resurgendo monstravit. Mortalis quippe factus est non infirmata Verbi divinitate. unius Dei participatione fit beata.ad beatam immortalitatem hominem inducit. 2. quia Verbum. quem neque non fieri mortalem oportebat. Quod si ita est. ad hoc se autem interposuit mortalis et beatus. iam non est. hic mors timenda non est. per quod homo 32. per quos arbitremur nobis perventionis gradus esse moliendos. miserum est. quam resuscitavit a mortuis. cuius participatione simus beati. ut nec ipsi. ad consequendam beatitudinem consulunt. sicut homo medium quiddam est. etiam miseri sint necesse est.

Nam hoc deorum dicitur esse praecipuum. per quos eis voces hominum nuntientur. etsi interdum. nisi velint? Aut si non videri. quamvis de proximo videantur. quos contaminati mundare non possunt. si miscerentur. a quibus longe absunt. intellectum huius Dei. quod idem Platonicus ait Platonem dixisse: Nullus Deus miscetur homini. quia illi. quorum luce terra. et ideo daemones medios habent. clarissima mundi lumina 40 et cetera sidera. sic a Platone praedicari asseverat. qui acie non contaminantur oculorum. si tantis sacrificiorum cadaverinis non contaminantur nidoribus. nec ab eis contaminari potest: quid est quod isti dii propterea constituuntur longe in sublimi loco. vix autem sapientibus viris. 16. Tangendi autem quae necessitas? Nam neque homines id concupiscere auderent. Aut si et contrectari miscerique hominibus. qui non possunt videri. In gustandi autem sensu nulla necessitate reficiendae mortalitatis urgentur. quem nos verum Deum dicimus. Videndo igitur visibusque se praebendo et loquendo et audiendo dii corporaliter misceri hominibus possent. qui. si videri et videre contaminat. quid prodest hominibus daemonum amica mediatio? An ut post mortem non ad deos homines per daemones transeant. videri homines. Ideo quando in forma servi 33. et daemones contrectatione hominum et homines cultu daemonum. in forma Dei supra Angelos mansit. tutioresque sunt daemones ab ista hominum contaminatione. Hoc autem modo daemones si miscentur. contaminatioribus dii miscentur daemonibus. nec ab eis contaminari. et eo modo non possent et homines? Quis talia sentiat. Non enim verum est. etiamsi esset necessarius in subveniendo contactus? Nam radiis solis et lunae terra contingitur. si miscerentur: incontaminabiles dicunt daemones et contaminabiles deos. An forte vocibus humanis contaminarentur. qui in superioribus vita 34. ut eos mundos diis incontaminatis possint adiungere. vel cum adsunt daemones possunt vivorum corporum vaporibus humanorum. 16. infra Angelos esse voluit. quos deos opinantur. et hoc praecipuum eorum sublimitatis ait esse specimen. si adessent. si vellent. audirent et audirentur. ut eorum participatione etiam nos immortales et beati simus. a quibus contaminantur 35. quid conferunt hominibus ad vitam post mortem beatam. ut vellent: quonam pacto quispiam posset invitum tangere deum vel daemonem. et dii contaminarentur. cum se quantum licuit a corpore removerunt. videntur ab hominibus dii. dii autem contaminarentur. Porro si non contaminantur sidera. negent ab istis clarissimis mundi luminibus. cuius et Angeli participatione beati sunt. quos deos omnes visibiles dicit 38: nec daemones hominum contaminantur aspectu. Deum quidem summum omnium creatorem. ut mediator esset. Qui tamen eorum radii per quaeque immunda diffusi non contaminantur. Absurde quis docet contaminari deos. et non contaminantur. 1. idem in inferioribus via vitae. ne contaminarentur. mundare non possunt omnesque immundi pariter fiunt. inter quos et illos medii constituti sunt? Aut si hoc eis beneficii non conferunt. si hominibus miscerentur. quantum sufficit.. Si ergo supra omnia vere summus Deus intellegibili et ineffabili quadam praesentia. Quod si ita est. miscerentur hominibus. nec istam contaminat lucem. nec tamen contaminari daemones possunt. Tactus vero in potestate est. sed videre contaminat. cum se vigore animi quantum licuit a corpore removerunt. 145 . ut tanto ipsi sordidiores fiant. cum deorum vel daemonum bonorum conspectu vel colloquio fruerentur. etsi tamquam rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicans. ne contrectatione contaminentur humana? Quasi vero aliud corpora illa aetheria quam videre sufficiat.. adest tamen sapientium mentibus. hactenus tamen.. 2. Si autem contaminantur et daemones. id quoque interdum velut in altissimis tenebris rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicare 37. illustratur. quod nulla attrectatione hominum contaminantur. nisi quem fallacissimi daemones deceperunt? Quid quod. ut incontaminatissimi perseverent? Quid iam de ceteris sensibus dicam? Non enim olfaciendo contaminari vel dii possent. ut eos sublimiter separatos humana contrectatio contaminare non possit 36. quos visibiles dicit 39. qui nisi captum non potest passerem? . quod ipse sit solus qui non possit penuria sermonis humani quavis oratione vel modice comprehendi. contaminarentur.. cum radios suos terras usque pertendant. An forte dii possunt ab hominibus contaminatos mundare daemones. Nam licet ab eo potissimum sensu contrectatio dicta videatur.compendium praebuit participandae divinitatis suae. quanto fiunt homines eis velut tergentibus mundiores. ut fame adacti cibos ab hominibus quaerant. diis profecto meliores sunt. ut viderent et viderentur. cum videntur. et si in tantum curiositas progrederetur.et non contaminari daemones. sed ad illam Trinitatem. hominum propinquitatem contrectationemque vitarunt. sed simul vivant utrique contaminati ac per hoc neutri beati? Nisi forte quis dicat more spongiarum vel huiusce modi rerum mundare daemones amicos suos. ut dixi. et ideo eos. Ergo daemones contaminari fatetur. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans ad Angelos immortales beatosque ita perducit.

Quae igitur nos causa compellit. sed ubicumque illarum Litterarum hoc nomen positum reperitur. Quis tam infelix est. ut ita dixerim. quam adiuvet ut sanemur). et humanitate. . similitudinem ad Deum debemus ascendere) in ipsa tamen via corporali.. eosdem perhibent ab aliis angelos dici. sicut eum sancta Scriptura praedicat. sed. nec ideo putandos daemones nobis esse meliores. Ita daemones contaminari potius ab hominibus. sicut Scriptura loquitur. ut eorum etiam.et ipsa ad coelum via. qui audeat in laude vel servo suo dicere: Daemonem habes 45. dubitare non possit. Qui profecto incontaminabilis Deus absit ut contaminationem timeret ex homine quo indutus est. sive daemones. per quam non locorum distantia. sive daemonia dicantur. quos isti esse non negant. Hic est. qua non iter agit iustitia. Nos autem. Quae igitur. qua nobis factus est similis. quae hoc verbum nonnisi in malam partem audire consuerunt. 146 . Hoc ut sanetur. sed eos bonos daemones vocare quam Angelos malunt. et deos ipsos contaminari potuisse. daemonicolarum. sed tali. quoniam immortali puritati. non hic locus est ut competenter pro nostra facultate dicamus. de cuius et divinitate. ut ista via mundari se existimet. quoniam nonnulli istorum. iam mihi de bonis Angelis aliquid video disserendum. tanto fit quisque propinquior: nulla est ab illo alia longinquitas quam eius dissimilitudo. hoc est incorporalem. dii contaminabiles praedicantur. hoc deos opinantur habere praecipuum. ut propter hoc intervallum locorum contrectatione non contaminentur humana. et non potius eligat viam. Angelos quidem partim bonos. Mediator Dei et hominum. qui pagani appellantur et deos multos ac daemones colendos esse contendunt. sed cuilibet hoc dicere voluerit.. ubi contaminantes magis daemones evitentur et ab incontaminabili Deo 44 ad ineundam societatem incontaminatorum Angelorum homines a contaminatione mundentur? Angeli non sunt boni daemones. nonnisi maligni significantur spiritus. Falsi autem illi fallacesque mediatores daemones. ubi homines contaminantes. Miror autem plurimum tam doctos homines. quoniam non per corporalem altitudinem. nec carne posse contaminari veram divinitatem. sed per spiritalem. quae nomine daemonum fieri poterat. per corporalium tamen locorum intervalla et per aeriorum corporum levitatem a provectu animorum nos avocare atque avertere moliuntur. non se aliter accipi. quae salubriter sua incarnatione monstravit. Ubi est illud Plotini. Incorporali vero illi aeterno et incommutabili tanto est anima hominis dissimilior. quae in summo est. cum agitur de beata vita. classis aut fuga? Similem Deo fieri 41. opus est quidem mediatore. mundandis liberandisque nobis vere divinum praebeat adiutorium. sed similitudinis excellentia mansit in summis. nisi loci altitudine munirentur 43. quam daemonum amici per elementorum gradus ordinant inter aetherios deos et terrenos homines aeriis daemonibus mediis constitutis.Christus est mediator quia Deo et homini similis. inquit. qui nobis infimis ex corporis mortalitate coaptatus immortali spiritus iustitia. non viam praebent ad Deum. cum possimus Angelorum nomine adhibito eamdem offensionem. corporalium contrectationum facere mentionem. 19. Non enim parva sunt haec interim duo. Quando quidem et in ipsa via corporali (quae falsissima est et plenissima erroris. aut ex hominibus inter quos in homine conversatus est. Si ergo Deo quanto similior. 17. cum per spiritus immunditiam miseri ac maligni multis effectibus clareant.. Et hanc loquendi consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti sunt. impediunt. ubi ait: Fugiendum est igitur ad carissimam patriam. et ibi pater. ut iam paene sint omnium. daemones contaminati. qui cuncta corporalia et sensibilia prae incorporalibus et intellegibilibus postponenda iudicaverunt. quam maledicere voluisse. homo Christus Iesus 42. nullus fere sit tam litteratus et doctus. non tamen tali. 18. quod diximus cogamur exponere. partim malos. Sed ne de verbis etiam nos certare videamur. evitare? Daemon est inflantis scientiae. quanto rerum temporalium mutabiliumque cupidior. qui corpus quidem habeat immortale propinquum summis. qua Patri est semper aequalis. animum autem morbidum similem infimis (quo morbo nobis invideat potius ne sanemur. secundum quam Christiani sumus. numquam vero bonos daemones legimus.. quia non habent carnem. et ibi omnia. ea quae in imo sunt mortalia et immunda convenire non possunt. in quibus et Labeo est. quos ipsi daemones nuncupant. ne via teneatur. qui. ut post offensionem aurium tam multarum. quam homines mundari a daemonibus credunt.

Sed innotuit non sicut Angelis sanctis. Poenam suam quippe formidabant ab illo. dubitavit de illo daemonum princeps eumque temptavit. et caritas non erat. vilis est. Innotuit ergo daemonibus non per id. verum etiam incommutabili et ineffabili pulchritudine. secundum id quod Dei Verbum est. quod huius modi 147 . Post illam vero temptationem. Hanc autem Platonicorum esse sententiam. participata aeternitate perfruuntur 50. non quod earum ignari sint. an Christus esset explorans. quae in eius Sapientia vivunt. quem gerebat. sive omnium sive meliorum. et si non per se ipsos. 21. quaedam reprobantur. ut ei iubenti. Quod sit deorum nomen in Scripturis. Itaque non solum aeterni. caritas cara est. quae tam certissima quam potentissima est omnium. Aliud est enim temporalibus temporalia et mutabilibus mutabilia coniectare eisque temporalem et mutabilem modum suae voluntatis et facultatis inserere. omnia. quod boni sunt. sicut scriptum est. cuncta ordinantur. cui videndo per fidem. quam vero Deo deberi sciunt.. daemones coniectant. et ideo tam inflati. quae in Christo apparuit. non enim cum eis de verborum controversia laborandum est. Bonum autem. Contra superbiam porro daemonum. caritas vero aedificat 47. quod daemonibus certa ratione permissum est. non in illo iustitiam diligebant. 23. Daemones autem non aeternas temporum causas et quodam modo cardinales in Dei Sapientia contemplantur. Denique saepe isti. numquam illi omnino falluntur. per quod factus est mundus. ut hominem. Ipsi autem daemones etiam hoc ita sciunt. a quo creati sunt. quantum voluit. nisi scientiam tunc prodesse. Tantum vero eis innotuit. daemonibus similes superbia. 1. corda mundantur. sed per quaedam temporalia suae virtutis effecta et occultissimae signa praesentiae. in eorum litteris inveniri potest. Christus daemonibus se ostendit. a quo facti sunt. Angeli intellegunt. sine hac autem inflare. ex quo boni sunt. ministrarent ei 51. non sunt seque ipsos inter illa contemnunt. Spiritus eius participatione cognoscere. quod est vita aeterna et lumen incommutabile. dispositiones quoque suas aliquando praenuntiant. sed sicut eis terrendis innotescendum fuit. mutationes temporum praevidere Deique voluntatem. Illius quippe indeclinabiliter participatione et contemplatione perfruuntur. id est in superbiam inanissimae quasi ventositatis extollere. Apostolus autem Spiritu Sancto locutus ait: Scientia inflat. quod recte aliter non intellegitur. perfruantur. qua inflantur daemones. Daemones enim [ ] dicuntur (quoniam vocabulum Graecum est) ab scientia nominati 46. quantam virtutem habeat. 22. sibi satis egerint exhiberi. His igitur Angelis bonis omnis corporalium temporaliumque rerum scientia. quo beati sunt. et ex toto. Nam et de ipso nomine. cuius sancto amore inardescunt. eo bono. ut eidem Domino infirmitate carnis induto dixerint: Quid nobis et tibi. quod sanctis Angelis recta discretione donatum est. et quantum possunt et apud quos possunt adhuc agant. resistere nullus auderet. cum Angeli. qui eius. quae in illo est. quibus causis quaedam probantur. adhaerendo beatos esse dicunt: hoc dicunt quod dicimus. prae cuius non tantum incorporali. quod illud est. ut tamen a summo Deo factos. animae hominum nesciunt immunditia elationis inflatae.20. quolibet eos nomine appellent. quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt. boni utique et sancti ac per hoc spiritibus immundis metuendi et tremendi. ad nostrae imitationis temperaret exemplum. Est ergo in daemonibus scientia sine caritate. Deus illis est. sed quod illis Dei. quantum oportuit. tantum autem voluit. ex quorum tyrannica quodam modo potestate fuerat liberaturus praedestinatos in suum regnum et gloriam semper veracem et veraciter sempiternam. verum etiam beati sunt. hoc est tam superbi sunt. quos a summo Deo conditos deos scribit eorum auctor et magister Plato 52: dicant quod volunt. Et ideo certius etiam temporalia et mutabilia ista noverunt. Denique quando ea paululum supprimenda iudicavit et aliquanto altius latuit. aliud autem in aeternis atque incommutabilibus Dei legibus. Hos si Platonici malunt deos quam daemones dicere eisque annumerare. cum caritas inest 48. quae infra sunt et. quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius quam infirmitati hominum possent esse conspicua. Quamquam etiam ipsa origo huius nominis. sed quorundam signorum nobis occultorum maiore experientia multo plura quam homines futura prospiciunt. Dei humilitas.. magis magisque innotescebat daemonibus quantus esset. quod illuminat pios. quantum se temptari ipse permisit. qua pro meritis possidebatur genus humanum. ut honores divinos et religionis servitutem. quamvis in illo contemptibilis videretur carnis infirmitas. Si enim sic immortales. quod in eis et tanta scientia erat. Iesu Nazarene? Venisti perdere nos? 49 Clarum est in his verbis. sed ei. aliquid affert cognitione dignissimum. si divinos intueamur libros. qua sanctificantur. non scientia.

quae sunt daemonia. quam non habent. per quem omnia et nos per ipsum 61. et Rex magnus super omnes deos absit ut dicatur rex magnus super omnia daemonia. adiuvante ipso in sequenti libro diligentius disseremus. quia etsi appellentur dii immortales illi et beati. miseriam cum inferioribus. qui dictus est: Deus deorum. cur eos tamquam adiutores colere debeamus. sed utrum hi. id est immortales et beatos. sed per daemones fieri credunt. quia et in nostris sacris Litteris legitur: Deus deorum Dominus locutus est 53. quod nos ex eorum immortalium beatorum numero missos Angelos esse dicimus. ut tamen daemones bonos. quem per Angelos vel per homines alloquitur Deus. non deos sublimiter collocatos et ab humana contrectatione semotos. Nunc ergo ita liber iste claudatur. non etiam beatos audent dicere. Quos autem bonos et ideo non solum immortales. Veram beatitudinem sive angelis sive hominibus per unum Deum tribui etiam Platonicos definisse. cur dictum sit.. invidere nobis <possunt> potius quam praebere. ut hoc modis omnibus a sanctis Angelis nos removere debeamus. sicuti sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus Deus Pater. an etiam sibi sacrificari velint.. Unde nihil habent amici daemonum quod dignum afferant. ubi dicitur: Deus deorum. . Qui autem medii sunt communem habendo immortalitatem cum superioribus. qui Dei voluntatem hominibus annuntiarent. id est quos gentes pro diis habent. ut sciamus immortales et beatos. ad quam Deum colendo cupiunt homines pervenire?". qui tamen facti et creati sunt. quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur. qualescumque illi sint et quolibet vocabulo digni sint. et super hos deos Rex magnus. dii estis et filii Excelsi omnes 58. quid respondebimus nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos. inquit. esse quaerendum. verum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter vitam beatam post mortem adipiscendam colendos putant. quia hoc ministerium non per illos. ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere deum infidelis auderet infirmitas? Quod in homine facile est evitare. quod in populo Dei sunt. a quo creati et cuius participatione beati sunt. qui ea fruuntur beatitudine.. uni tantum Deo. sive in caelo sive in terra. a quibus utraque differentia separantur.sed neuter sacrificio honorandus. 23. quamvis nominis controversia videatur. 3. Sequitur enim: Quoniam omnes dii gentium daemonia. deinceps ostenditur. tamen ita detestabile est nomen daemonum. . qui in caelis sunt. sub quo terrore Domino dicebant: Venisti perdere nos? 57 Illud vero..magis homini quam angelo convenit. Dominus autem caelos fecit 56. et alibi: Rex magnus super omnes deos 55. quos immortales tantum. quanto magis immortales eo nomine digni sunt. Potest itaque intellegi horum deorum Deus. non potest intellegi deus daemoniorum. quibus dictum est: Ego dixi. ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum. beatitudinem. cum res ipsa ita clareat. Ego. sed gentium. id est dii hominum in populo Dei constitutorum. qui dictus est Rex magnus super omnes deos. et unus Dominus Iesus Christus. De superna illuminatione quid Plotinus Platonicus senserit. Hinc est quod ait Apostolus: Etsi sunt qui dicuntur dii.. ex quo omnia et nos in ipso. illis autem non placet.immortalem beatamque creaturam deos appellant. Sed homines quoque in populo Dei eadem Scriptura deos appellat. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei. ideo inter nos et ipsos paene nulla dissensio est. 12 LIBER X BREVICULUS 1. Illud vero. quam illos immortales et beatos. 23. Illud autem ubi scriptum est: Terribilis est super omnes deos. quos ob hoc ipsum colendos putant. quodlibet vocentur. dixi. ideo terribilis. Non multum ergo de nomine disceptandum est. aut certe ita immortales et beatos. ut ab scrupulo dubitationis aliena sit. medios non esse ad immortalem beatitudinem perducendis mortalibus miseris. et alibi: Confitemini Deo deorum 54. non tamen dicti sunt dii deorum. 2. quoniam merito malitiae miseri sunt. quos deos appellant. qui dictus est Deus deorum 59.. Verum tamen cum a nobis quaeritur: "Si homines dicti sunt dii. Super omnes ergo Deos dixit. dii estis et filii Excelsi omnes 60. quos potius ut deceptores vitare debemus. 148 . 2. non eos velle per tale religionis obsequium nisi unum Deum coli.

qui non sibi. quae Deus non requirit. De miraculis. De vero Dei cultu. De principiis in quibus Platonici purgationem animae esse profitentur. 16. 17. a quo Platonici. An de promerenda beata vita his angelis sit credendum. quae ad commendendam legis ac promissionis auctoritatem divinitus facta sunt.3. 12. non secundum quod est. sed uni Deo sancta praecipiunt religione serviri. 15. Unde sit sanctis adversum daemones potestas et unde cordis vera purgatio. ut nos non suos. Quae ratio sit visibilis sacrificii. Quod uni vero Deo sacrificium debeatur. 13. 25. De ministerio sanctorum Angelorum. quamvis creatorem universitatis intellexerint. quod ipse Dei et hominum Mediator effectus est. De arca Testamenti miraculisque signorum. 24. negant ecclesiasticis Libris esse credendum. 18. 7. quae falsam purgationem animis daemonum invocatione promittit. sed ad significationem eorum offerri voluit. in qua petit de diversitate daemonum se doceri. quo providentiae Dei serviunt. De modo potestatis daemonibus datae ad glorificandos sanctos per tolerantiam passionum. 23. sed in Deo permanendo vicerunt. De illicitis artibus erga daemonum cultum. 5. 149 . De sacrificiis. Contra eos. De summo veroque sacrificio. quaedam quasi improbando versatur. quae per sanctorum angelorum ministerium Deus verus operatur. De uno veroque principio. Quod sanctorum angelorum ea sit in nos dilectio. 14. Omnes sanctos et sub legis tempore et sub prioribus saeculis in sacramento et fide Christi iustifica tos fuisse. quia universa in ipsius providentiae potestate consistunt. 6. qui aerios spiritus non placando ipsos. quod solum naturam humanam purgat atque renovat. 8. 10. De vero perfectoque sacrificio. De epistula Porphyrii ad Anebontem Aegyptium. 19. quibus Dei populus eruditus est. 22. 11. quae requirit. De miraculis. in quibus Porphyrius Platonicus quaedam probando. an vero illis. quae Deus ad corroborandam fidem piorum etiam per angelorum ministerium promissis suis adhibere dignatus est. 4. 21. De theurgia. quod uni vero et invisibili Deo offerri docet vera religio. sed unius veri Dei velint esse cultores. qui se visibile saepe praestiterit. De uno Deo colendo non solum propter aeterna. 9. deviarunt colendo angelos seu bonos seu malos honore divino. 20. sed etiam propter temporalia beneficia. sed secundum quod poterant ferre cernentes. De invisibili Deo. qui se coli exigunt honore divino. qui de miraculis.

26. De inconstantia Porphyrii inter confessionem veri Dei et cultum daemonum fluctuantis. 27. De impietate Porphyrii, qua etiam Apulei transcendit errorem. 28. Quibus persuasionibus Porphyrius obcaecatus non potuerit veram sapientiam, quod est Christus, agnoscere. 29. De incarnatione Domini nostri Iesu Christi, quam confiteri Platonicorum erubescit impietas. 30. Quanta Platonici dogmatis Porphyrius refutaverit et dissentiendo correxerit. 31. Contra argumentum. Platonicorum, quo animam humanam Deo asserunt esse coaeternam. 32. De universali via animae liberandae, quam Porphyrius male quaerendo non repperit, et quam sola gratia Christiana reseravit. LIBER DECIMUS QUAE AETERNAE VITAE SIT RELIGIO Quae ad veram religionem attineant

Angelis placet ut uni Deo sacrificemus.
1. 1. Omnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines velle 1. Qui autem sint vel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controversiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriverunt, quas in medium adducere atque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octavo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata vita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo vero, qui etiam effector est deorum, an plurimis diis religione sacrisque serviendo pervenire possimus: non etiam hic eadem repeti exspectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculare memoriam 2. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet immortalem ac rationalem vel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines appetunt, id est vitam beatam, quemquam isti assecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit 3. Sed quia ipsi quoque sive cedentes vanitati errorique populorum sive, ut ait Apostolus, Evanescentes in cogitationibus suis 4 multos deos colendos ita putaverunt vel putari voluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus divinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parva ex parte respondimus: nunc videndum ac disserendum est, quantum Deus donat, immortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti 5, quos isti deos et ex quibus quosdam vel bonos daemones vel nobiscum Angelos nominant 6, quo modo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus.

Dei cultus servitus appellatur.
1. 2. Hic est enim divinitati vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit latinum, graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. quippe nostri, ubicumque sanctarum Scripturarum positum est, interpretati sunt "servitutem" 7. Sed ea servitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere 8, alio nomine Graece nuncupari solet 9; vero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum 10. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica vel recordatione vel praesentia frequentamus. Nec

150

solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc verbo et agricolae et coloni et incolae vocantur, et ipsos deos non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique venerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos 11; non sicut appellantur coloni, qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni 12. Ab incolendo enim colonos vocavit, non ab agricultura. Hinc et civitates a maioribus civitatibus velut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione verbi huius omnino verissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest.

An pietas sit tantum religionis officium.
1. 3. Nam et ipsa religio quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur (unde isto nomine interpretati sunt nostri eam, quae Graece dicitur 13): tamen quia latina loquendi consuetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio 14, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu deitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam videtur hoc verbum a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri 15. Pietas quoque proprie Dei cultus 16 intellegi solet, quam graeci vocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur 17; quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus eaque sibi vel pro sacrificiis vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius 18; quem sane Graeci nullo suo sermonis usu vocant, quamvis pro misericordia illorum etiam vulgus usurpet 19. Unde in quibusdam Scripturarum locis 20, ut distinctio certior appareret, non , quod ex bono cultu, sed , quod ex Dei cultu compositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno verbo enuntiare non possumus. Quae itaque graece nuncupatur et latine interpretatur "servitus", sed ea qua colimus Deum 21; vel quae graece, latine autem "religio" dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; vel quam illi , nos vero non uno verbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare 22: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui verus est Deus facitque suos cultores deos 23. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus immortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos volunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos volunt, profecto inde volunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde nos?

Participes nos esse Dei Plotinus et Ioannes docent.
2. Sed non est nobis ullus cum his excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandaverunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili, quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo illustrantur, ut clareant atque eius participatione perfecti beatique subsistant 24. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse universitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter illuminante intellegibiliter lucet 25. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis amplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna 26. Lunam quippe solis obiectu illuminari putant 27. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intellegit, quos in caelestibus sedibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi vitam beatam et lumen intellegentiae veritatis 28, quam unde praebetur et nobis, consonans Evangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes; hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 29. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem vel intellectualem, qualis erat in Ioanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Ioannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus 30.

151

Quid platonici de Deo et diis senserint.
3. 1. Quae cum ita sint, si Platonici vel quicumque alii ista senserunt cognoscentes Deum sicut Deum glorificarent et gratias agerent nec evanescerent in cogitationibus suis 31 nec populorum erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis immortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut immortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum.

Vera est religio Deum cognoscere ipsumque et alios amare.
3. 2. Huic nos servitutem, quae graece dicitur, sive in quibusque sacramentis sive in nobis ipsis debemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus 32, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, quoniam nec mole distenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, eius est altare cor nostrum; eius Unigenito eum sacerdote placamus; ei cruentas victimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius veritate certamus; eum suavissimo adolemus incenso 33, cum in eius conspectu pio sanctoque amore flagramus; ei dona eius in nobis nosque ipsos vovemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne volumine temporum ingrata subrepat oblivio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne fervidam caritatis 34. Ad hunc videndum, sicut videri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes vel potius religentes (amiseramus enim neglegentes) hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur 35, ad eum dilectione tendimus, ut perveniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu veris impletur fecundaturque virtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota virtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic complentur duo illa praecepta in quibus tota Lex pendet et Prophetae: Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota mente tua, et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 36. Ut enim homo se diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret, ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud vult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo 37. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec vera religio, haec recta pietas, haec tantum Deo debita servitus. Quaecumque igitur immortalis potestas quantalibet virtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei vult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia privatur Deo; si autem colit Deum, non vult se coli pro Deo. Illi enim potius divinae sententiae suffragatur et dilectionis viribus favet, qua scriptum est: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 38.

Alias Deus hominesque coluntur.
4. Nam, ut alia nunc taceam, quae pertinent ad religionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi Deo. Multa denique de cultu divino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, sive humilitate nimia sive adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et venerandi, si autem multum eis additur, <et> adorandi: quis vero sacrificandum censuit nisi ei, quem Deum aut scivit aut putavit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobavit sacrificium, minoris aspexit 39.

Vera religio in sacrificio consummatur quod...
5. Quis autem ita desipiat, ut existimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis divina Scriptura testetur, ne longum faciamus, breve illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Dominus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges 40. Non solum igitur pecore vel qualibet alia re corruptibili atque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si viderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in victimis pecorum 41, quae nunc Dei populus legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae

152

aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eumdem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo visibile invisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens apud Prophetam vel ipse Propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si voluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contritus; cor contritum et humiliatum Deus non spernet 42. Intueamur quem ad modum, ubi Deum dixit nolle sacrificium, ibi Deum ostendit velle sacrificium. Non vult ergo sacrificium trucidati pecoris, et vult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolle dixit, hoc significatur, quod eum velle subiecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quo modo ab stultis ea velle creditur, velut suae gratia voluptatis. Nam si ea sacrificia quae vult (quorum hoc unum est: cor contritum et humiliatum dolore paenitendi) nollet eis sacrificiis significari, quae velut sibi delectabilia desiderare putatus est: non utique de his offerendis in Lege vetere praecepisset 43. Et ideo mutanda erant opportuno certoque iam tempore, ne ipsi Deo desiderabilia vel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae et plenitudo eius. Numquid manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? 44 Tamquam diceret: utique si mihi essent necessaria, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subiungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua et invoca me in die tribulationis, et eximam te et glorificabis me 45. Item apud alium Prophetam: In quo, inquit, adprehendam Dominum, assumam Deum meum excelsum? Si apprehendam illum in holocaustis, in vitulis anniculis? Si acceptaverit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus hircorum pinguium? Si dedero primogenita mea impietatis, fructum ventris mei pro peccato animae meae? Si annuntiatum est tibi, homo, bonum? Aut quid Dominus exquirat a te nisi facere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? 46 Et in huius Prophetae verbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In Epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite oblivisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo 47. Ac per hoc ubi scriptum est: Misericordiam volo quam sacrificium 48 nihil aliud quam sacrificium sacrificio praelatum oportet intellegi; quoniam illud, quod ab omnibus appellatur sacrificium, signum est veri sacrificii. Porro autem misericordia verum sacrificium est; unde dictum est, quod paulo ante commemoravi: Talibus enim sacrificiis placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi sive templi multis modis de sacrificiis leguntur divinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut scriptum est, tota lex pendet et Prophetae 49.

...intus in animo exterius comunione exhibetur.
6. Proinde verum sacrificium est omne opus, quo agitur, ut sancta societate inhaereamus Deo, relatum scilicet ad illum finem boni, quo veraciter beati esse possimus. Unde et ipsa misericordia, qua homini subvenitur, si non propter Deum fit, non est sacrificium. Etsi enim ab homine fit vel offertur, tamen sacrificium res divina est, ita ut hoc quoque vocabulo id Latini veteres appellaverint 50. Unde ipse homo Dei nomine consecratus et Deo votus, in quantum mundo moritur ut Deo vivat, sacrificium est. Nam et hoc ad misericordiam pertinet, quam quisque in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo 51. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo 52, sacrificium est. Ad quod exhortans Apostolus ait: Obsecro itaque vos, fratres, per miserationem Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum 53. Si ergo corpus, quo inferiore tamquam famulo vel tamquam instrumento utitur anima, cum eius bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est: quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum, ut igne amoris eius accensa formam concupiscentiae saecularis amittat eique tamquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex eius pulchritudine acceperit, fit sacrificium! quod idem Apostolus consequenter adiungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo; sed reformamini in novitate mentis vestrae ad probandum vos quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum 54. Cum igitur vera sacrificia opera sint misericordiae sive in nos ipsos sive in proximos, quae referuntur ad Deum; opera vero misericordiae non ob aliud fiant, nisi ut a miseria liberemur ac per hoc ut beati simus (quod non fit nisi bono illo, de quo dictum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 55): profecto efficitur, ut tota ipsa redempta civitas, hoc est congregatio societasque sanctorum, universale sacrificium offeratur Deo per sacerdotem magnum, qui etiam se ipsum obtulit in passione pro nobis, ut tanti capitis corpus essemus, secundum formam servi 56. Hanc enim obtulit, in hac oblatus est, quia secundum hanc mediator est, in hac sacerdos, in hac sacrificium est. Cum itaque nos hortatus esset Apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium nostrum, et non

153

conformemur huic saeculo, sed reformemur in novitate mentis nostrae: ad probandum quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum, quod totum sacrificium nos ipsi sumus: Dico enim, inquit, per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus, qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam; sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent: ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra, habentes dona diversa secundum gratiam, quae data est nobis 57. Hoc est sacrificium Christianorum: Multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat Ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur.

Quos angelorum officium in civitate Dei sit.
7. Merito illi in caelestibus sedibus constituti immortales et beati, qui Creatoris sui participatione congaudent, cuius aeternitate firmi, cuius veritate certi, cuius munere sancti sunt, quoniam nos mortales et miseros, ut immortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificari, sed ei, cuius et ipsi nobiscum sacrificium se esse noverunt. Cum ipsis enim sumus una civitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, civitas Dei 58; cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. De illa quippe superna civitate, ubi Dei voluntas intellegibilis atque incommutabilis lex est, de illa superna quodam modo curia (geritur namque ibi cura de nobis) ad nos ministrata per Angelos sancta illa Scriptura descendit, ubi legitur: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 59. Huic Scripturae, huic legi, praeceptis talibus tanta sunt attestata miracula, ut satis appareat, cui nos sacrificari velint immortales ac beati, qui hoc nobis volunt esse quod sibi.

Miracula facta sunt attestantia promissa Dei...
8. Nam nimis vetera si commemorem, longius quam sat est revolvere videbor, quae miracula facta sint attestantia promissis Dei, quibus ante annorum milia praedixit Abrahae, quod in semine eius omnes gentes benedictionem fuerant habiturae 60. Quis enim non miretur eidem Abrahae filium peperisse coniugem sterilem eo tempore senectutis, quo parere nec fecunda iam posset 61, atque in eiusdem Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 62, eidemque Abrahae praedictum ab Angelis caeleste incendium Sodomorum, quos Angelos hominibus similes hospitio susceperat et per eos de prole ventura Dei promissa tenuerat 63, ipsoque imminente iam incendio miram de Sodomis per eosdem Angelos liberationem Loth filii fratris eius, cuius uxor in via retro respiciens atque in salem repente conversa 64 magno admonuit sacramento neminem in via liberationis suae praeterita desiderare debere? Illa vero quae et quanta sunt, quae iam per Moysen pro populo Dei de iugo servitutis eruendo in Aegypto mirabiliter gesta sunt, ubi magi Pharaonis, hoc est regis Aegypti, qui populum illum dominatione deprimebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut mirabilius vincerentur! Illi enim faciebant veneficiis et incantationibus magicis, quibus sunt mali angeli, hoc est daemones, dediti; Moyses autem tanto potentius, quanto iustius, nomine Dei, qui fecit caelum et terram, servientibus Angelis eos facile superavit 65. Denique in tertia plaga deficientibus magis decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione completae sunt, quibus ad Dei populum dimittendum Pharaonis et Aegyptiorum dura corda cesserunt. Moxque paenituit, et cum abscedentes Hebraeos consequi conarentur, illis diviso mari per siccum transeuntibus unda hinc atque hinc in sese redeunte cooperti et oppressi sunt 66. Quid de illis miraculis dicam, quae, cum in deserto idem populus ductaretur, stupenda divinitate crebuerunt: aquas, quae bibi non poterant misso in eas, sicut Deus praeceperat, ligno amaritudine caruisse sitientesque satiasse 67; manna esurientibus venisse de caelo et, cum esset colligentibus constituta mensura, quidquid amplius quisque collegerat, exortis vermibus putruisse, ante diem vero sabbati duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat, nulla putredine violatum 68; desiderantibus carne vesci, quae tanto populo nulla sufficere posse videbatur, volatilibus castra completa et cupiditatis ardorem fastidio satietatis exstinctum 69; obvios hostes transitumque prohibentes atque proeliantes orante Moyse manibusque eius in figuram crucis extentis nullo Hebraeorum cadente prostratos 70; seditiosos in populo Dei ac sese ab ordinata divinitus societate dividentes ad exemplum visibile invisibilis poenae vivos terra dehiscente submersos 71; virga percussam petram tantae multitudini abundantia fluenta fudisse 72; serpentum morsus mortiferos, poenam iustissimam peccatorum, in ligno exaltato atque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subveniretur afflicto, et mors morte destructa velut crucifixae mortis similitudine signaretur 73? Quem sane serpentem propter facti memoriam reservatum cum postea populus

154

errans tamquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo serviens cum magna pietatis laude contrivit 74.

...quibus cedit theurgia et magia.
9. 1. Haec et alia multa huiuscemodi, quae omnia commemorare nimis longum est, fiebant ad commendandum unius Dei veri cultum et multorum falsorumque prohibendum. Fiebant autem simplici fide atque fiducia pietatis, non incantationibus et carminibus nefariae curiositatis arte compositis, quam vel magian vel detestabiliore nomine goetian vel honorabiliore theurgian vocant 75, qui quasi conantur ista discernere et illicitis artibus deditos alios damnabiles, quos et maleficos vulgus appellat (hos enim ad goetian pertinere dicunt), alios autem laudabiles videri volunt, quibus theurgian deputant; cum sint utrique ritibus fallacibus daemonum obstricti sub nominibus angelorum.

Incerte loquitur Porphyrius de consecrationibus theurgicis.
9. 2. Nam et Porphyrius quamdam quasi purgationem animae per theurgian, cunctanter tamen et pudibunda quodam modo disputatione promittit; reversionem vero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat; ut videas eum inter vitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem sententiis alternantibus fluctuare. Nunc enim hanc artem tamquam fallacem et in ipsa actione periculosam et legibus prohibitam cavendam monet; nunc autem velut eius laudatoribus cedens utilem dicit esse mundandae parti animae, non quidem intellectuali, qua rerum intellegibilium percipitur veritas, nullas habentium similitudines corporum; sed spiritali, qua corporalium rerum capiuntur imagines 76. Hanc enim dicit per quasdam consecrationes theurgicas, quas teletas vocant, idoneam fieri atque aptam susceptioni spirituum et Angelorum et ad videndos deos. Ex quibus tamen theurgicis teletis fatetur intellectuali animae nihil purgationis accedere, quod eam faciat idoneam ad videndum Deum suum et perspicienda ea, quae vere sunt. Ex quo intellegi potest, qualium deorum vel qualem visionem fieri dicat theurgicis consecrationibus, in qua non ea videntur, quae vere sunt. Denique animam rationalem sive, quod magis amat dicere, intellectualem, in sua posse dicit evadere, etiamsi quod eius spiritale est nulla theurgica fuerit arte purgatum; porro autem a theurgo spiritalem purgari hactenus, ut non ex hoc ad immortalitatem aeternitatemque perveniat. Quamquam itaque discernat a daemonibus Angelos, aeria loca esse daemonum, aetheria vel empyria disserens Angelorum, et admoneat utendum alicuius daemonis amicitia, quo subvectante vel paululum a terra possit elevari quisque post mortem, aliam vero viam esse perhibeat ad Angelorum superna consortia: cavendam tamen daemonum societatem expressa quodam modo confessione testatur, ubi dicit animam post mortem luendo poenas cultum daemonum a quibus circumveniebatur horrescere; ipsamque theurgian, quam velut conciliatricem Angelorum deorumque commendat, apud tales agere potestates negare non potuit, quae vel ipsae invideant purgationi animae, vel artibus serviant invidorum, querelam de hac re Chaldaei nescio cuius expromens: Conqueritur, inquit, vir in Chaldaea bonus, purgandae animae magno in molimine frustratos sibi esse successus, cum vir ad eadem potens tactus invidia adiuratas sacris precibus potentias alligasset, ne postulata concederent. Ergo et ligavit ille, inquit, et iste non solvit. Quo indicio dixit apparere theurgian esse tam boni conficiendi quam mali et apud deos et apud homines disciplinam; pati etiam deos et ad illas perturbationes passionesque deduci, quas communiter daemonibus et hominibus Apuleius attribuit 77; deos tamen ab eis aetheriae sedis altitudine separans et Platonis asserens in illa discretione sententiam 78.

Theurgia dii compescuntur ne adsint.
10. Ecce nunc alius Platonicus, quem doctiorem ferunt, Porphyrius, per nescio quam theurgicam disciplinam etiam ipsos deos obstrictos passionibus et perturbationibus dicit, quoniam sacris precibus adiurari tenerique potuerunt, ne praestarent animae purgationem, et ita terreri ab eo, qui imperabat malum, ut ab alio, qui poscebat bonum, per eamdem artem theurgicam solvi illo timore non possent et ad dandum beneficium liberari. Quis non videat haec omnia fallacium daemonum esse commenta, nisi eorum miserrimus servus et a gratia veri liberatoris alienus? Nam si haec apud deos agerentur bonos, plus ibi utique valeret beneficus purgator animae quam malevolus impeditor. Aut si diis iustis homo, pro quo agebatur, purgatione videbatur indignus, non utique ab invido territi nec, sicut ipse dicit, per metum valentioris numinis impediti, sed iudicio libero id negare debuerunt. Mirum est autem, quod benignus ille Chaldaeus, qui theurgicis sacris animam purgare cupiebat, non invenit aliquem superiorem deum, qui vel plus terreret atque ad bene faciendum cogeret territos deos, vel ab eis terrentem compesceret, ut libere bene facerent; si

155

tamen theurgo bono sacra defuerunt, quibus ipsos deos, quos invocabat animae purgatores, prius ab illa timoris peste purgaret. Quid enim causae est, cur deus potentior adhiberi possit a quo terreantur, nec possit a quo purgentur? An invenitur deus qui exaudiat invidum et timorem diis incutiat ne bene faciant; nec invenitur Deus qui exaudiat benevolum et timorem diis auferat ut bene faciant? O theurgia praeclara, o animae praedicanda purgatio, ubi plus imperat immunda invidentia, quam impetrat pura beneficientia! immo vero malignorum spirituum cavenda et detestanda fallacia, et salutaris audienda doctrina. Quod enim qui has sordidas purgationes sacrilegis ritibus operantur quasdam mirabiliter pulchras, sicut iste commemorat, vel Angelorum imagines vel deorum tamquam purgato spiritu vident (si tamen vel tale aliquid vident), illud est, quod Apostolus dicit: Quoniam satanas transfigurat se velut angelum lucis 79. Eius enim sunt illa phantasmata, qui miseras animas multorum falsorumque deorum fallacibus sacris cupiens irretire et a vero veri Dei cultu, quo solo mundantur et sanantur, avertere, sicut de Proteo dictum est, formas se vertit in omnes 80, hostiliter insequens, fallaciter subveniens, utrobique nocens.

Anebonti Porphyrius quaedam ludibria magiae...
11. 1. Melius sapuit iste Porphyrius, cum ad Anebontem scripsit Aegyptium, ubi consulenti similis et quaerenti et prodit artes sacrilegas et evertit. Et ibi quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob imprudentiam trahere humidum vaporem et ideo non in aethere, sed in aere esse sub luna atque in ipso lunae globo; verum tamen non audet omnes fallacias et malitias et ineptias, quibus merito movetur, omnibus daemonibus dare. Quosdam namque benignos daemones more appellat aliorum, cum omnes generaliter imprudentes esse fateatur. Miratur autem quod non solum dii alliciantur victimis, sed etiam compellantur atque cogantur facere quod homines volunt; et si corpore et incorporalitate dii a daemonibus distinguuntur, quo modo deos esse existimandum sit solem et lunam et visibilia cetera in caelo, quae corpora esse non dubitat; et si dii sunt, quo modo alii benefici, alii malefici esse dicantur; et quo modo incorporalibus, cum sint corporei, coniungantur. Quaerit etiam veluti dubitans, utrum in divinantibus et quaedam mira facientibus animae sint passiones an aliqui spiritus extrinsecus veniant, per quos haec valeant; et potius venire extrinsecus conicit, eo quod lapidibus et herbis adhibitis et alligent quosdam, et aperiant clausa ostia, vel aliquid eius modi mirabiliter operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddam genus, cui exaudire sit proprium, natura fallax, omniforme, multimodum, simulans deos et daemones et animas defunctorum, et hoc esse quod efficiat haec omnia quae videntur bona esse vel prava; ceterum circa ea, quae vere bona sunt, nihil opitulari, immo vero ista nec nosse, sed et male conciliare et insimulare atque impedire nonnumquam virtutis sedulos sectatores, et plenum esse temeritatis et fastus, gaudere nidoribus, adulationibus capi, et cetera, quae de hoc genere fallacium malignorumque spirituum, qui extrinsecus in animam veniunt humanosque sensus sopitos vigilantesve deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed tam tenuiter suspicatur aut dubitat, ut haec alios asserat opinari 81. Difficile quippe fuit tanto philosopho cunctam diabolicam societatem vel nosse vel fidenter arguere, quam quaelibet anicula christiana nec cunctatur esse, et liberrime detestatur. Nisi forte iste et ipsum, ad quem scribit, Anebontem tamquam talium sacrorum praeclarissimum antistitem et alios talium operum tamquam divinorum et ad deos colendos pertinentium admiratores verecundatur offendere.

...et absurda edisserit.
11. 2. Sequitur tamen et ea velut inquirendo commemorat, quae sobrie considerata tribui non possunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quaerit enim cur tamquam melioribus invocatis quasi peioribus imperetur, ut iniusta praecepta hominis, exsequantur; cur attrectatum re Veneria non exaudiant imprecantem, cum ipsi ad incestos quosque concubitus quoslibet ducere non morentur; cur animantibus suos antistites oportere abstinere denuntient, ne vaporibus profecto corporeis polluantur, ipsi vero et aliis vaporibus illiciantur et nidoribus hostiarum, cumque a cadaveris contactu prohibeatur inspector, plerumque illa cadaveribus celebrentur; quid sit, quod non daemoni vel alicui animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque caelestium homo vitio cuilibet obnoxius intendit minas eosque territat falso, ut eis extorqueat veritatem. Nam et caelum se collidere comminatur et cetera similia homini impossibilia, ut illi dii tamquam insipientissimi pueri falsis et ridiculis comminationibus territi quod imperatur efficiant. Dicit etiam scripsisse Chaeremonem quemdam, talium sacrorum vel potius sacrilegiorum peritum, ea, quae apud Aegyptios sunt celebrata rumoribus vel de Iside vel de Osiri marito eius, maximam vim habere cogendi deos, ut faciant imperata, quando ille, qui carminibus cogit, ea se prodere vel evertere comminatur, ubi se etiam Osiridis membra dissipaturum terribiliter dicit, si facere iussa neglexerint 82. Haec atque huiusmodi vana et insana hominem diis minari, nec quibuslibet, sed ipsis

156

caelestibus et siderea luce fulgentibus, nec sine effectu, sed violenta potestate cogentem atque his terroribus ad facienda quae voluerit perducentem, merito Porphyrius admiratur; immo vero sub specie mirantis et causas rerum talium requirentis dat intellegi illos haec agere spiritus, quorum genus superius sub aliorum opinatione descripsit, non, ut ipse posuit, natura, sed vitio fallaces, qui simulant deos et animas defunctorum, daemones autem non, ut ait ipse, simulant, sed plane sunt. Et quod ei videtur herbis et lapidibus et animantibus et sonis certis quibusdam ac vocibus et figurationibus atque figmentis, quibusdam etiam observatis in caeli conversione motibus siderum fabricari in terra ab hominibus potestates idoneas variis effectibus exsequendis, totum hoc ad eosdem ipsos daemones pertinet ludificatores animarum sibimet subditarum et voluptaria sibi ludibria de hominum erroribus exhibentes. Aut ergo re vera dubitans et inquirens ista Porphyrius ea tamen commemorat, quibus convincantur et redarguantur, nec ad eas potestates, quae nobis ad beatam vitam capessendam favent, sed ad deceptores daemones pertinere monstrentur; aut, ut meliora de philosopho suspicemur, eo modo voluit hominem aegyptium talibus erroribus deditum et aliqua magna se scire opinantem non superba quasi auctoritate doctoris offendere, nec aperte adversantis altercatione turbare, sed quasi quaerentis et discere cupientis humilitate ad ea cogitanda convertere et quam sint contemnenda vel etiam devitanda monstrare. Denique prope ad epistulae finem petit se ab eo doceri, quae sit ad beatitudinem via ex aegyptia sapientia 83. Ceterum illos, quibus conversatio cum diis ad hoc esset, ut ob inveniendum fugitivum vel praedium comparandum, aut propter nuptias vel mercaturam vel quid huius modi mentem divinam inquietarent, frustra eos videri dicit coluisse sapientiam 84; illa etiam ipsa numina, cum quibus conversarentur, etsi de ceteris rebus vera praedicerent, tamen quoniam de beatitudine nihil cautum nec satis idoneum monerent, nec deos illos esse nec benignos daemones, sed aut illum, qui dicitur fallax, aut humanum omne commentum. Patrocinium suscipimus verae religionis (12-32)

Deus immutabilis visibilia signa facit in rerum natura...
12. Verum quia tanta et talia geruntur his artibus, ut universum modum humanae facultatis excedant: quid restat, nisi ut ea, quae mirifice tamquam divinitus praedici vel fieri videntur nec tamen ad unius Dei cultum referuntur, cui simpliciter inhaerere fatentibus quoque Platonicis et per multa testantibus solum beatificum bonum est, malignorum daemonum ludibria et seductoria impedimenta, quae vera pietate cavenda sunt, prudenter intellegantur? Porro autem quaecumque miracula sive per Angelos sive quocumque modo ita divinitus fiunt, ut Dei unius, in quo solo beata vita est, cultum religionemque commendent, ea vere ab eis vel per eos, qui nos secundum veritatem pietatemque diligunt, fieri ipso Deo in illis operante credendum est. Neque enim audiendi sunt, qui Deum invisibilem visibilia miracula operari negant, cum ipse etiam secundum ipsos fecerit mundum, quem certe visibilem negare non possunt. Quidquid igitur mirabile fit in hoc mundo, profecto minus est quam totus hic mundus, id est caelum et terra et omnia quae in eis sunt, quae certe Deus fecit. Sicut autem ipse, qui fecit, ita modus quo fecit occultus est et incomprehensibilis homini. Quamvis itaque miracula visibilium naturarum videndi assiduitate viluerint, tamen, cum ea sapienter intuemur, inusitatissimis rarissimisque maiora sunt. Nam et omni miraculo, quod fit per hominem, maius miraculum est homo. Quapropter Deus, qui fecit visibilia caelum et terram, non dedignatur facere visibilia miracula in caelo vel terra, quibus ad se invisibilem colendum excitet animam adhuc visibilibus deditam; ubi vero et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt quaecumque futura sunt. Nam temporalia movens temporaliter non movetur, nec aliter novit facienda quam facta, nec aliter invocantes exaudit quam invocaturos videt. Nam et cum exaudiunt Angeli eius, ipse in eis exaudit, tamquam in vero nec manu facto templo suo, sicut in hominibus sanctis suis, eiusque temporaliter fiunt iussa aeterna eius lege conspecta 85.

...et in hominum rebus gestis...
13. Nec movere debet, quod, cum sit invisibilis, saepe visibiliter patribus apparuisse memoratur 86. Sicut enim sonus, quo auditur sententia in silentio intellegentiae constituta, non est hoc quod ipsa: ita et species, qua visus est Deus in natura invisibili constitutus, non erat quod ipse. Verum tamen ipse in eadem specie corporali videbatur, sicut illa sententia ipsa in sono vocis auditur; nec illi ignorabant invisibilem Deum in specie corporali, quod ipse non erat, se videre. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temet ipsum, scienter ut videam te 87. Cum igitur oporteret Dei legem in edictis Angelorum terribiliter dari 88, non uni homini paucisve sapientibus, sed universae genti et populo ingenti: coram eodem populo

157

. ubi ait: Considerate lilia agri. non corporis aure. quae praestare hominibus vel Angeli vel homines possunt.. quae omnia quasi abiecta et velocissime pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat. ad quem contemptu eorum et ab eis aversione perveniat. qui se religionis ritibus coli volunt sibi sacra et sacrificia flagitantes a mortalibus exhiberi. quae prius haberet. modicae fidei? 93 Optime igitur anima humana adhuc terrenis desideriis infirma ea ipsa. atque ut sint et bene se habeant. Non enim populus Israel sic Moysi credidit. accepisset 90. respondeant quicumque philosophi. Sic itaque divinae providentiae placuit ordinare temporum cursum. sicut unum ex eis. non laborant neque nent. Ille enim fecit.et suum verbum in Scripturis intellegamus. non tamen nisi ab uno Deo exspectare consuescit.. usque ad haec terrena et ima pertingere flosculorum atque foliorum pulchritudine comprobat. ubi forma intellegibilis et incommutabilis simul habens omnia perseverat 92. ubi lex per unum dabatur 89. 14. Haec autem lex distributione temporum data est. 16. ut. conspiciente multitudine metuenda et tremenda quae fiebant. hoc enim sunt omnes illae artes vocabulo digniores. lex in edictis Angelorum daretur de unius veri Dei cultu.magna facta sunt in monte. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et vocum et rerum omnium contestatione praecipitur. ut ita dicam. in quibus et persona ipsius Dei. quod ad Dei populum pertinet. unus tamen colendus commendaretur Deus. mirabilibus rerum signis et motibus apparebat ad eamdem legem dandam Creatori servire creaturam. sed intellegibiliter. incunctanter atque indifficulter efficiunt. sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum. si ullus 158 . quae visibilibus sacramentis celebrarent multi. non sensibiliter. Quibus igitur angelis de beata et sempiterna vita credendum esse censemus? Utrum eis. . Deus sic vestit: quanto magis vos. aeternaliter nec incipit loqui nec desinit 95. Hoc Dominus Iesus ibi ostendit. non temporaliter. ut illi istos coli prohibeant. ut dictum est. eius indigent. quae semper corruptibilibus oculis invisibilis permanet. intellegerent pauci 96. quantum sufficere divina providentia iudicabat. Sicut autem unius hominis. quod a Iove seu Apolline leges. an eis. qui non est quod ipse 97. quod hodie est et cras in clibanum mittitur. respondeant Platonici. qui in sua natura non corporaliter. ne mens humana vel pro ipsis terrenis vitae transitoriae beneficiis cuiquam nisi vero animae Creatori et Domino subderetur. quas condidit. nisi inde formentur. promissa terrena. quod apud illum sincerius audiunt. 1. ita humani generis. sed spiritaliter. recta eruditio per quosdam articulos temporum tamquam aetatum profecit accessibus. quo visibilia promittebantur divinitus praemia. quem ad modum dixi et in Actibus Apostolorum legitur 94. sed certis indiciis per subiectam Creatori creaturam visibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae vocibus loqueretur. Cum enim lex dabatur populo. ministri eius et nuntii. quae temporaliter exoptat bona infima atque terrena vitae huic transitoriae necessaria et prae illius vitae sempiternis beneficiis contemnenda. Cum ergo ad hunc unum quidam Angeli. quia nec Salomon in tota gloria sua sic amictus est. cuius est intellegibilis atque ineffabilis pulchritudo. ut a temporalibus ad aeterna capienda et a visibilibus ad invisibilia surgeretur 91.. non quidem per suam substantiam.. De providentia certe Plotinus Platonicus disputat eamque a summo Deo. ut sine hac quibuslibet aliis bonis praeditum atque abundantem non dubitet Plotinus infelicissimum dicere 98. in unius esse Omnipotentis potestate quisquis diffitetur. Angeli ministri sunt salutis etiam miraculis. quem ad modum suo Lycurgo Lacedaemonii. et quod faciendum modis ineffabilibus audiunt et usque in ista visibilia atque sensibilia perducendum. insanit.. sed. respondeant theurgi vel potius periurgi. ita sane ut etiam illo tempore. a quo facta sunt. et hoc ita. quidam vero ad se ipsos latria colendos signis mirabilibus excitent.ut suam providentiam nobis edoceat. qui hunc omnem cultum uni Deo creatori omnium deberi dicunt eique reddendum vera pietate praecipiunt. Dico autem vobis. 15. isti autem illum prohibere non audeant: quibus potius sit credendum. Quod si faenum agri. non unius de turba. sed mentis.. in conspectu ipsius populi. ut ab illius cultu etiam in istorum desiderio non recedat. . haec facta sunt.. cuius et ipsi contemplatione beati sunt et nos futuros esse promittunt? Illa namque visio Dei tantae pulchritudinis visio est et tanto amore dignissima. qua coli unus iubebatur Deus. Omnia quippe. qui eius veritate incommutabili perfruuntur immortaliter beati. postremo respondeant homines. quibus tamen significarentur aeterna.

quales sunt inusitati partus animalium et caelo terraque rerum insolita facies. certiora.quae nulla sunt in religione gentium. quae sicut ignis nocte fulgebat.. quae intervallis temporum occultis ipsius mundi causis. cum eorum nullus huic vetet. sed eis diis volunt. eo quod sensibus eorum quaedam stupenda monstrarent: quem tandem ita desipere libeat. quando per sacrificium non sibi. sed daemones mali. qua simulacrum matris Phrygiae vehebatur. et ad eum nos pervenire. quae dixi. Proinde lex Dei. an illi uni. quo discernuntur. cui sacrificari sic iubent. qui tales deos coluerunt. in Arca erat posita 107. virtute ac magnitudine conferenda sunt. legibus iudicata sunt prohibenda atque plectenda. in qua unus Deus deorum religione sacrorum iussus est coli. miracula ne infirmis piis illi. signumque erat. finis ipse. tantis hominum boumque conatibus immobilem redditam una muliercula zona alligatam ad suae pudicitiae testimonium movit et traxit 102. qui hoc prohibent et uni tantum Deo sacrificari iubent. Hinc enim ostendunt quam sincero amore nos diligant. sed tantum praeciperent. quae in edictis data est Angelorum 106. cum debita sacerdotes veneratione portabant. clariora. quod cotem Tarquinius novacula secuit 100. verum tamen sub divina providentia constitutis et ordinatis monstrosa contingunt. Illis enim multi tanto minus sacrificiis colendi sunt. et ubi staret. magica scilicet vel theurgica! quorum pleraque specie tenus mortalium sensus imaginaria ludificatione decipiunt. qui sacrificia sibi expetunt. qui unius Dei deorum angeli sunt. cui iubent hi qui et sibi et istis prohibent? Si nec isti nec illi ulla miracula facerent. Porro si. alii vero id vetarent. et praeter voces. ut dixi. de cuius corruptione quaestio vertebatur. qui non uni sed plurimis sacrificia fieri volunt. sed ei nos subdere volunt. his vero unus commendatur Deus. quae Arca testimonii nuncupata est. quod etiam ipsa lex erat in tabulis conscripta lapideis et in Arca. quod per diem nubes apparebat. illi autem. ubi et ampliora invenit quae miretur? . a quo ipsi non recesserunt. sed maiestatem illius praedicantes faceret maiora. quale est lunam deponere. quae illorum quoque populorum. sed illi iubent ut sacrificio serviamus. ut per istos immortales nuntios non sui fastum. praeponendi eis sunt. cui uni isti sacrificari iubent. quanto minus ea. quid horum de fastu superbiae. qui per illa omnia colebatur. non sibi. quae in populo Dei facta legimus. quod navim. circumcludi solere vel contineri loco. cui serviunt Angeli boni. quid de vera religione descenderet. quod similiter appellatum est tabernaculum testimonii 108. ut non vera eligat quae sectetur. ut alicui alteri vetent. incomparabiliter haec nostra ostendit excellere. ut est quod effigies deorum Penatium. sed Deo creatori omnium. qui sibi sacrificari iubent. cum responsa eius et quaedam humanis sensibus darentur signa ex illius Arcae loco. sed uni tantum iuberent Deo: satis deberet pietas ipsa discernere. sed se ipsos sacrificiis coli volunt: quod maius quam unius Dei contra eos eligendum est praesidium. posita. quae procurari atque mitigari daemonicis ritibus fallacissima eorum astutia perhibentur. eisne sacrificandum sit diis vel angelis. qui non sibi. quanto magis haec expetunt. haec ergo atque huius modi nequaquam illis. nequaquam ista visibilia miracula facere dignarentur: profecto non sensu corporis. 16. 17. 2. sed ratione mentis praeponenda eorum esset auctoritas. respondeant. Si autem angeli. inquam. quorum deorum angeli sunt: etiam sic eis praeponendi sunt illi. Quo nomine satis significatur non Deum. sive tantum terrens sive etiam nocens. nec boni nec bonorum deorum angeli sunt. quae nubes cum moveretur.naturae suae sensus.. sed ea dico. quae commendat historia (non ea dico. 159 . quas de Troia Aeneas fugiens advexit. Nam cum terram promissionis intrantibus eadem Arca transiret. Si ergo Angeli sibi expetunt sacrificium. Cum vero Deus id egerit ad commendanda eloquia veritatis suae. cuius et ipsi contemplatione beati sunt.. qui se nullis talibus indigere et Scripturarum suarum testificatione 105 et eorundem postea sacrificiorum remotione demonstrat. Reddita sunt autem illi legi magni miraculi testimonia praeter ista. qui sacrificia sibi expetunt. quod Epidaurius serpens Aesculapio naviganti Romam comes adhaesit 101. qui non sibi. quae vi ac potestate eorum fieri satis evidenter apparet. quam tempore peregrinationis in heremo cum tabernaculo. donec suppositas. alii quidem ut sibi sacrificaretur. qui non unum solum ac summum Deum. Plus etiam dicam: si tantum hi mirabilibus factis humanas animas permoverent. quod virgo Vestalis. cuius nos ipsi sacrificium esse debemus? Quae miracula conscripta sint in Iudaeorum historia. cui serviunt. alii vero quilibet prohibiti.. quod rationales creati sunt. quaedam vero etsi nonnullis piorum factis videantur opere coaequari. propior despumet in herbas 104. de loco in locum migrasse referuntur 99. Illa quippe miracula deorum gentilium. aqua impleto cribro de Tiberi neque perfluente abstulit controversiam 103. ex aliqua parte vivit in eis. castra ponebantur 109. falsam religionem facilius persuaderent. quae ex illius Arcae loco edebantur. quod magis indicat eorum superba fallacia. ut ait Lucanus. castra movebantur. sed voluntatis eius hinc testimonia perhiberi.

quae veritate et religione honestantur. ad quod adipiscendum omnia officia referenda sunt 115.. et cum ad homines ita mittuntur. Putaverunt quidam deferendum Angelis 160 . potest etiam dicere nec deos ullos curare mortalia. Deinde ipsi prodigiis acti deformiusque puniti Arcam divini testimonii populo. quae ad horam praedicationis eius fiunt. qui solus diligens et dilectus beatos facit eorumque sacrificiorum tempora imperata praefiniens eaque per meliorem sacerdotem in melius mutanda praedicens non ista se appetere. quanto super omnes est magnus. sed mendaciter scripta? Quisquis hoc dicit. 19. non illi. Nec dixit iste: Mihi autem divitiis abundare bonum est. qui ceperant. cuius in cordibus nostris invisibile sacrificium nos ipsi esse debemus.Iordanes fluvius ex parte superiore subsistens et ex inferiore decurrens et ipsi et populo siccum praebuit transeundi locum 110. et in eius ineffabilem incorporeumque complexum sancto desiderio ferebatur. Deinde civitatis. illi vero tamquam invisibili invisibilia et maiora maiori meliorique meliora. aut. Si autem illis haec exhibere voluerimus. Eius enim Propheta veracissimus ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 114. aut quod melius velut meliores dicere visi sunt: Mihi virtus animi mei bonum est 117. quae omnibus caelestibus. reddiderunt. quod nonnulli etiam philosophorum dicere non erubuerunt: Mihi voluptas corporis bonum est 116. Si enim philosophi praecipueque Platonici rectius ceteris sapuisse laudantur. sed magna terrendis salubriter erudiendisque mortalibus. aut insigniri purpura et sceptro vel diademate excellere. quae non solum in corporibus animalium. Sunt exempla in Litteris sanctis. cuius igne intellegibili correptus ardebat. Hoc eum docuerat. quae condidit.. apertissime vetant. quibus tanto maior debetur fides. inquit. apertoque postridie simulacrum. quae prima hostilis occurrit more gentium deos plurimos colens. cui res ipsas in corde quas significamus offerimus: ita sacrificantes non alteri visibile sacrificium offerendum esse noverimus quam illi. Quocirca sicut orantes atque laudantes ad eum dirigimus significantes voces. qualia sunt purae mentis et bonae voluntatis officia 119: profecto nesciunt haec ita signa esse illorum. non libenter accipiunt. invenerunt collapsum deformiterque confractum. Porro autem si multorum deorum cultores (qualescumque deos suos esse arbitrentur) ab eis facta esse miracula vel civilium rerum historiae vel libris magicis sive. quod honestius putant. Ipsa autem redditio qualis fuit! imposuerunt eam plaustro eique iuvencas. ubi ea religio commendatur. At illae sine duce homine atque rectore ad Hebraeos viam pertinaciter gradientes nec revocatae mugitibus esurientium filiorum magnum sacramentum suis cultoribus reportarunt 112. quem prae ceteris colebant. subiunxerunt et eas quo vellent ire siverunt. quod nobis. sed per haec alia potiora significare testatur. nulla manu oppugnati. unde ceperant. adhaerere Deo bonum est. cui supplicabant. hi. Post haec etiam cum iam in terra promissionis essent et eadem Arca propter eorum peccata fuisset ab hostibus capta. Non enim se aliter colendos esse persuaserunt nisi mirabilium operum effectibus. verum in herbis etiam faenoque gignuntur: quanto evidentius haec attestantur divinitati. Tunc nobis favent nobisque congaudent atque ad hoc ipsum nos pro suis viribus adiuvant Angeli quique Virtutesque superiores et ipsa bonitate ac pietate potentiores. 18. qui vel ullam esse vim divinam negant vel humana non curare contendunt. nullo ariete percussi 111. sed de se ipso verissimum largitorem. quod divinam providentiam haec quoque rerum infima atque terrena administrare docuerunt numerosarum testimonio pulchritudinum. theurgicis credunt: quid causae est. terrestribus. uni Deo tantum iubens. honorifice collocarunt abeuntesque clauserunt. non ut ipse his honoribus sublimetur. non eos suscepimus refellendos. etiam hic vim divinam explorare cupientes. sicut verba sonantia signa sunt rerum. De fine boni namque inter philosophos quaeritur. Haec atque huius modi Deo parva sunt. sed: Mihi. quorum et historia gentium testis est. Unde et ipse sacrificium eius factus erat. cui uni tantummodo sacrificandum sancti quoque Angeli eius miraculorum etiam contestatione monuerunt 118. cuius hunc iam decimum librum habemus in manibus. cui uni soli sacrificandum esse praecipiunt? Etiam visibile sacrificium uni Deo offertur. cur illis Litteris nolint credere ista facta esse. septiens eadem Arca circumacta muri repente ceciderunt. An dicet aliquis ista falsa esse miracula nec fuisse facta. bonum est. si de his rebus negat omnino ullis litteris esse credendum. sed ut nos ad eum colendum eique cohaerendum igne amoris eius accensi. excitemur. . qui nostro Deo conditori sanctae et gloriosissimae civitatis deos suos praeferunt. ut eorum praesentia sentiatur. infernis sacrificari vetat. in templo eam dei sui. a quibus vitulos sugentes abstraxerant. sed eos. nescientes eum ipsum esse etiam mundi huius visibilis et mutabilis invisibilem et incommutabilem conditorem et vitae beatae non de his. sicut paulo ante commemoravi 113. Unde hoc opere nostro. Qui autem putant haec visibilia sacrificia diis aliis congruere. quarum dii se ostentare mirabiles potius quam utiles ostendere potuerunt.

cum apud eum illa dicat: Vincor ab Aenea 130. Martyres heroes sunt nostri. Hos multo elegantius. usus ecclesiastici sermonis admitteret. quod a se humili pietate removentes eis in quem crederent annuntiaverunt Deum 121. quae non usquequaque inconvenienter a poetis inducitur inimica virtutibus et caelum petentibus viris fortibus invida. Huius veri sacrificii multiplicia variaque signa erant sacrificia prisca sanctorum. Nam Paulus et Barnabas in Lycaonia facto quodam miraculo sanitatis putati sunt dii. Cuius rei sacramentum cotidianum esse voluit Ecclesiae sacrificium. Non omnino. intercludentes iter ad Deum verum. sed ex aliorum. quos civitas Dei tanto clariores et honoratiores cives habet. ut ait Porphyrius et nonnulli putant. sed etiam utilis invenitur Ecclesiae. non quo eis esset cum daemonibus in aere societas. verum etiam ab invitis persequendo violenter extorqueant. quamvis non ex sua sententia. ut sine fastidio multum commendaretur 126. In Christo mediatore purgatio et vita aeterna sunt. nisi quia vero Deo deberi sciunt. Iunonem. dicit bonum deum vel genium non venire in hominem. non placando. dominamque potentem Supplicibus supera donis 131. cum hoc unum per multa figuraretur. Imitati sunt Angelos sanctos etiam sancti homines Dei. qui debetur Deo. non sibi valentibus resistere bonis. id est aerias vincerent potestates et in eis ipsam. nostri martyres vincunt. hoc est aerias potestates piorum virtutibus invidentes. quando quidem mala impediunt adiutoria bonorum. ne vel hac occasione quisquam existimaret cuilibet sacrificandum esse creaturae. sed divinis honoribus gaudent 122. Non enim re vera. Copiam vero nidorum magnam habent undique. quae cum ipsius capitis corpus sit. nocere autem mala possunt. quam si hostes donis placasset. nostros heroas vocaremus. et eorum sunt admonitione prohibiti iussique hoc ei deferre. ubi volunt cum daemonibus heroas habitare 129. si ecclesiastica loquendi consuetudo pateretur. ipsi sibi poterant exhibere. ut hominibus quos possident excitatis inimicitias adversus Dei civitatem tyrannice exerceant sibique sacrificia non solum ab offerentibus sumant et a volentibus expetant. ut martyrum numerus impleatur 127. ipsum Aenean admoneat Helenus quasi consilio religioso et dicat: Iunoni cane vota libens. se ipsam per ipsum discit offerre 125. et si amplius vellent. in quantum formam servi accipiens 123 mediator effectus est Dei et hominum. nisi eis placata dent locum. 21. quod Graece Iuno appellatur. sed supplicantis animo delectantur. tamquam verbis multis res una diceretur. cadaverinis nidoribus. heroes nostri supplicibus donis. sed quod eosdem daemones. dum sacrificatur cuipiam praeter illum. ipse offerens. Huic summo veroque sacrificio cuncta sacrificia falsa cesserunt. cui decepto subiectoque dominentur. sed virtutibus divinis Heram superant. sed 161 . Sed rursus ei succumbit infeliciter ceditque Vergilius. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt. non sic Iunonem. Unde verus ille Mediator. et ideo nescio quis filius eius secundum Graecorum fabulas Heros fuerit nuncupatus. cum in forma Dei sacrificium cum Patre sumat. ut dixi. Hoc enim nomen a Iunone dicitur tractum. 22. eisque Lycaonii victimas immolare voluerunt. Homo Christus unum sacrificium etiam in figura. ipse et oblatio. Sed a contrario martyres nostri heroes nuncuparentur. quidquid putatur significare. Non est ista verae veraciterque sanctae religionis via. quod virtute Africam vicerit. si. non cuiuslibet corporis fumo. Ex qua opinione Porphyrius. Qui ergo divinitatem sibi arrogant spiritus. malisque nolentibus bona prodesse non possunt. hoc videlicet veluti mysticum significante fabula. nisi malus fuerit ante placatus 132. cui uni fas esse noverunt 120. Vera pietate homines Dei aeriam potestatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt 133.honorem vel adorando vel sacrificando. homo Christus Iesus 124. quod aer Iunoni deputetur. Moderatis autem praefinitisque temporibus etiam potestas permissa daemonibus. tamquam fortiora sint apud eos numina mala quam bona. Commodius quippe Scipio Africanus est cognominatus. 20. ne sit homo illius sacrificium. non solum perniciosa non est. si dici usitate posset. quanto fortius adversus impietatis peccatum et usque ad sanguinem certant 128. quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum. omnesque temptationes adversitatis eius vincunt orando non ipsam. ut parcerent. cum quo et unus Deus est. tamen in forma servi sacrificium maluit esse quam sumere. ut. Per hoc et sacerdos est.

quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius extulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium velut immortales mortalibus promiserunt. quam sua ille humilitate deiecit verus benignusque Mediator. illius est nobis bonitate concessa. Sed subditus Porphyrius invidis potestatibus. quia et mortuus est. Et nimirum hoc dixit. per quem facta peccatorum purgatione reconciliamur Deo. de Spiritu autem Sancto aut nihil aut non aperte aliquid dicit. Hunc ille Platonicus non cognovit esse principium.Deum suum adversus ipsam. quem graece appellat paternum intellectum vel paternam mentem 137. animae naturam etiam iste vellet intellegi. Postponit quippe Plotinus animae naturam paterno intellectui 139. Nobis autem ad certam regulam loqui fas est. ut polluti carne peccati carnis peccati similitudine mundaremur 135. et in hac vita per fidem regimur. et non pro peccato. Bonus itaque verusque Mediator ostendit peccatum esse malum. pro iustitia perferendam. et Filium Patris Filium. Non enim nisi peccatis homines separantur a Deo. Quae autem dicat esse principia tamquam Platonicus. quamvis esset poena peccati. qua in nos ostendit magnam misericordiam suam 136. ne forte. cum hi qui non intellexerunt offensi recederent dicentes: Durus est hic sermo. magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens. Christi incarnatione atque humilitate purgamur. sed Patrem esse Filii Patrem. sed potius. ne verborum licentia etiam de rebus. sicut nec duos deos vel tres nobis licitum est dicere. qui est et Filius. Dicit etiam Porphyrius divinis oraculis fuisse responsum nos non purgari lunae teletis atque solis. non per nostram potentiam. Liberis enim verbis loquuntur philosophi. nec dicamus tamen quod haeretici Sabelliani. Dicit enim Deum Patrem et Deum Filium. cum Verbum caro factum est et habitavit in nobis 144. quamvis quem alium dicat horum medium. caro autem non prodest quicquam 145. 23. Ideo quaerentibus Iudaeis quis esset respondit se esse principium 146. nam cognosceret purgatorium. etiam singulum quemque Deum esse fateamur. In eius ergo nomine vincitur. Propterea ergo nobis per Mediatorem praestita est gratia. non utique diceret horum medium. et morte deponi et in melius resurrectione mutari 142. quia et ipsa quantulacumque virtus. Multum autem nobis in hac carne tribueremus. non intellego. noluit intellegere Dominum Christum esse principium. Cuius enim teletae purgant. quam tamen pro nobis sine peccato ipse persolvit. quamvis de unoquoque loquentes. per indulgentiam illius. et eumdem Spiritum Sanctum. de quibus et erubescebat. Non enim aliquem vincit aut subiugat nisi societate peccati. Neque enim caro principium est aut anima humana. qui est et Pater et Filius 140. vel de Patre vel de Filio vel de Spiritu Sancto. et Patris et Filii Spiritum Sanctum nec Patrem esse nec Filium. 24. Si enim tertiam. Nam de carne sua manducanda mystice loquens. iste autem cum dicit medium. cuius incarnatione purgamur. nec ipsam mortem. eumdem esse Patrem. ut potuit sive ut voluit. infirmi. id est per Mediatorem Dei et hominum. sed utriusque Spiritum dicimus. quam propter sacrificium nostrae purgationis assumpsit 141. si facultas datur. quod nos Sanctum Spiritum. impiam gignat opinionem. quis eum potest audire? Respondit manentibus ceteris: Spiritus est qui vivificat. An doceat Porphyrius principiis nos purgari. Nos itaque ita non dicimus duo vel tria principia. quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi. quorum in hac vita non fit nostra virtute. et eas libere redarguere formidabat. Hac Dei gratia. hominem Christum Iesum 134. sed per Verbum a quo suscepta est. in ea se ostendens mortalitate mortalibus. Verum itaque dictum est non purgari hominem nisi principio. id est Patris et Filii medium. alicuius alterius dei de turba valere ad purgandum teletae crederentur. nec Patris tantum nec Filii tantum. Eum quippe in ipsa carne contempsit. qui hominem assumpsit egitque sine peccato. ut hinc ostenderetur nullorum deorum teletis hominem posse purgari. quae his significantur. Ideo enim solvere potuit moriendo peccata. ubi de tribus principalibus substantiis disputat 138. sicut Plotinus. cum dictum esset non purgare teletas solis et lunae. peccatis obnoxii et ignorantiae tenebris obvoluti nequaquam percipere possemus. nisi ab eo mundaremur atque sanaremur per hoc quod eramus et 162 . Quod utique carnales. non postponit. quae dicitur nostra. nec in rebus ad intellegendum difficillimis offensionem religiosarum aurium pertimescunt. ut in ipso sacerdote ac sacrificio fieret remissio peccatorum. quamvis pluraliter apud eos sint dicta principia. sed interponit. non carnis substantiam vel naturam. Non ergo caro per se ipsa mundat. nisi usque ad eius depositionem sub venia viveremus. peccando esse vitandam. Principium ergo suscepta anima et carne et animam credentium mundat et carnem. quos inter caelestes deos praecipuos habent? Denique eodem dicit oraculo expressum principia posse purgare. cum de Deo loquimur. sed divina miseratione purgatio. si lunae solisque non purgant. et post hanc vitam per ipsam speciem incommutabilis veritatis ad perfectionem plenissimam perducemur. novimus. sed Verbum per quod facta sunt omnia 143.

sed ipsius quoque legis temporibus. hoc est. quando et illi haec haberent. qui se repente invenit suis quae somniabat fallacibus gaudiis destitutum. totumque illud culmen temporalis felicitatis ita eis factum tamquam somnium evigilantis. Patrem et Filium et Spiritum Sanctum. cor meum et caro mea. Quaedam vera sunt in Porphyrii doctrina de angelis. Quid enim mihi est. in voluntate tua deduxisti me. contemptores eius florere perspiceret. rem transitoriam. quae dicuntur Vetus et Novum. inquit. sed cum ipsis sacrificium simus Deo. seque in rei huius inquisitione laborasse. Unde dicit Dominus: Mundate. inquit. qui nobis non invident (neque enim si inviderent. sicut dicit. et cum gloria assumpsisti me 154. Tamen ego semper tecum. et ex illorum numero erat. omnes immortales beati. quae ab hominibus eliguntur. cuius tam magnam divinamque sententiam de boni humani fine paulo ante commemoravi: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 150. Partem deinde suam dicit ipsum Deum. quam manus lapsis iacentibusque porrecta est. Per cor quippe caro mundatur. Unde cum dixisset: Ponere in Deo spem meam. satis est declarata distinctio. Deus cordis mei 156. sed potius nos diligunt. fragilem et quodam modo luteam felicitatem a suo Deo quaesivit in terra. annuntiantes eius voluntatem et gloriam gratiamque laudantes. quibus non placet ut eos colamus tamquam nostros deos. eadem promissio praedicata est. Quia ecce. non per plurima fornicari. non aliquid ab eo. quod liberandum est. Si autem quod non videmus speramus. cum eas impiis abundare perspiceret. Ac per hoc sequitur: Tenuisti manum dexterae meae. in caelo. quae intus sunt. et simus nos quoque pro modulo nostro angeli Dei. 25. Tunc eos intellexit in eo. quod se extulerunt.non eramus. nec eis sacrificemus. essent beati). in illius autem incarnatione natura humana erat. In hac autem spe nunc constituti agamus quod sequitur. quam de illo exspectabat. unde in alio psalmo dicitur: Desiderat et deficit anima mea in atria Domini 157. Et quoniam in hac terra vel in civitate terrena magni sibi videbantur: Domine. qui nos ad eius societatem invitaverunt civesque suos in illa esse voluerunt. quia etiam in talium rerum desiderio deos alios non quaesivi. et quae foris sunt munda erunt 159. Nam et Prophetae tunc erant. in cuius potestate sunt omnia. sed ipsum. quod inter multa. An quandoque psalmista anceps sit inter utramque vitam. qui tibi servire noluissent. qui longe se faciunt a te. quae abundare apud impios cum vidisset paene collapsus est. et pars mea Deus in saecula 160. Tamen cum de utroque dixisset. Eramus enim homines. defectu utique bono ab inferioribus ad superna. Defecit. satis ostendit ubi ait: Velut pecus factus sum apud te. Ea quippe a te desiderare debui. inquit. id est de corde et carne deficiente. quid et sperat? Ait Apostolus. propter quod Vetus dicitur Testamentum 149. qui haec deposita maligna obstinatione considerat. non longe ire. Unde sequitur illud. quod enim videt quis. item in alio: Defecit in salutare tuum anima mea 158. Nunc vero fit illud. per patientiam exspectamus 163. quam si eos ipsos per sacrificia coleremus. fuisse deiectos et defecisse ac perisse propter iniquitates suas 151. Spes enim quae videtur. in quorum edictis et lex dabatur. inquit. qui fornicatur abs te 161. qui felices videbantur erranti. et a te quid volui super terram? 155 Reprehendit se ipsum iusteque sibi displicuit. inquit. donec intraret in sanctuarium Dei et intellegeret in novissima eorum. quibus eos cum abundare cernerem. propter quod et cetera de eodem psalmo dicenda visa sunt: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 162. Quid huic tamen utile fuerit etiam ipsa terrena non nisi ab uno vero Deo quaerere. sed Deus cordis mei. inquit. cordis mei. perdidisti omnem. et ego semper tecum 153. Haec est mediatio. omnes laudes tuas in portis filiae Sion 164. id est nuntii eius. putavi me incassum tibi servisse. quod sequitur: Ponere in Deo spem meam. dicit pedes suos paene fuisse commotos et effusos in lapsum propemodum gressus suos. quamvis in figuris rerum spiritalium habere videretur promissa carnalia. plus nobis favent. quia. hanc Angeli sancti annuntiaverunt. qui multorum deorum vult esse prostibulum. in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges 152. Adhaerere autem Deo tunc perfectum erit. ut et nos cum ipsis beati simus. sed cum eis et illorum et nostrum Deum. haec unum Deum novit et colit. tamquam ad sinistram cuncta illa pertineant. hoc est semen dispositum per Angelos. 163 . cum tam magnum bonum haberet in caelo (quod post intellexit). quando unum Deum cum illis colimus. Nullo itaque dubitante. In quo plane psalmo duorum Testamentorum. non subiecit: Deus cordis et carnis meae. per quos. non peccatrix erat. Propter carnales enim terrenasque promissiones. Haec est gloriosissima civitas Dei. plus adiuvant. sed iusti non eramus 147. non est spes. tamquam frustra Deo ipse servisset. volentem cur ita esset apprehendere. ipse illi placuerit eligendus. peribunt. Velut pecus dixit utique "non intellegens". qua et unus Deus coli iubebatur et hic Mediator venturus promittebatur 148. cum totum. sed iusta. Deus. non solum antequam lex populo Hebraeo daretur (neque enim eis praedicator Deus vel Angeli defuerunt). Huius sacramenti fide etiam iusti antiqui mundari pie vivendo potuerunt. quae mihi cum impiis non possunt esse communia. sicut per Angelos. cum ea felicitate. ut annuntiem. fuerit liberatum.

cuius nobis annuntiant voluntatem? Unde optime admonet etiam ipse Platonicus imitandos eos potius quam invocandos 166. a quibus longe diversa est pietas subditorum Deo nec aliunde quam illi cohaerendo beatorum. Daemonum est haec arrogantia superborum atque miserorum. solem ac lunam et cetera ibidem lumina. ut hanc veluti mercedem reddas magistris tuis. quos conspicuos lucere cernebat. quorum ministerium est declarare voluntatem Patris. si ad ipsum referas. sed pestilentiam. propter quos a daemonum dominatu liberandos Christus advenit. neque sibi arrogent quo eis subiciamur. Et angelos quippe alios esse dixit. 27. Irrita perpetua solvent formidine terras 170. procul dubio neque per ullam significantem figuram. quae ardua nimis atque paucorum est. Quem tu quoque utinam cognovisses eique te potius quam vel tuae virtuti. Non enim te decepisset. si qua manent sceleris vestigia nostri. ut possent dii vestri theurgis pronuntiare divina. quantum mihi videtur. vel ipsa quoque sidera his opprobriis infamare? Incongrue et mysterice Porphyrius dicit de theurgica purgatione. sed. qui philosophari non possunt. de quo iste versus expressus est. quae sacramentis significatur. ut tibi videlicet tamquam philosopho theurgicae artis purgationes nequaquam necessariae videantur. ut in aetherias vel empyrias mundi sublimitates et firmamenta caelestia extolleres vitia humana. sed super aerias plagas inter deos aetherios habitabunt 169. cui et ipsi adhaerendo beati sunt. o philosophe. deos tamen caeli superiores ad aetheria spatia pertinentes. quae tibi tamquam superiorum capaci esse inutilia confiteris. unde hoc a Cumaea Sibylla dictum esse incunctanter apparet. ut tu ipse scribis. sive visibiles. quod eos. Ea quippe dixit. ab omni labe istarum perturbationum quanta potuit disputatione secrevit! tu autem hoc didicisti non a Platone. quae non nisi ab illo Salvatore sanantur. ancillam potius invidorum isto aere transcenso levare in caelum et inter deos vestros etiam sidereos collocare. quam ad scholas Platonicas venire cogantur. dum non vis theurgos offendere. amicis suis theurgis erubescebat Porphyrius. inquirant. nec a bono. verum saltem in anima spiritali purgentur. neque per ipsam rem. quorum praedicator et angelus factus es. ut totum. Ad quod bonum percipiendum etiam nobis sincera benignitate oportet ut faveant. Adhuc dubitas haec maligna esse daemonia. sive invisibiles. ut videlicet quicumque a philosophiae virtute remoti sunt. qui ad theurgos homines nescio qua deducti arte descendunt. Nam ista utcumque sapiebat sed contra multorum deorum cultum non libere defendebat 165. quos sacris precibus invidus alligavit. quo constat homo. quae etiam multum proficientium in virtute iustitiae possunt propter huius vitae infirmitatem. sed eum annuntient sub quo eis in pace sociemur. adversus potestates et veris virtutibus et veri Dei muneribus invidas habere liberam vocem? Iam distinxisti angelos. ab eis angelis. Quanto humanius et tolerabilius consectaneus tuus Platonicus Apuleius erravit 168. te auctore theurgos homines. quae humana. deos aetherios se esse fingentes. et altitudinem eius profunditatemque declarent. sed a Chaldaeis magistris. Nam utique non hoc a se ipso se dixisse Vergilius in Eclogae ipsius quarto ferme versu indicat. ne praestarent animae purgationem. Theurgi vero illi vel potius daemones deorum speciem figurasque fingentes inquinant potius quam purgant humanum spiritum falsitate 164 . promiserunt. incomparabiliter maior est multitudo. a quibus non quidem in anima intellectuali. Propterea quippe totum hominem sine peccato ille suscepit. scelerum tamen manere vestigia. quem vestra. quia in alterius adumbrata persona. qui in terris ea. a peccatorum peste sanaret. sibi exhiberi volunt. plures ad secretos et illicitos magistros tuos. ne immortales et beatos uni Deo subditos non eis sacrificando offendamus. oracula sanctum immortalemque confessa sunt. etsi non scelera. qui non voluntatem Patris annuntiant? Nempe illi sunt. Quid adhuc eos honoras. Non audit ista hominum multitudo. a quibus curiositate deceptus ista perniciosa et insana pro magno beneficio didicisti 167? Audes istam invidam non potentiam. qui Patris annuntiant voluntatem. quae Patris sunt. Num igitur hos angelos. Hoc enim tibi immundissimi daemones. quod tu fateris. qui tantummodo daemones a luna et infra ordinatos agitari morbis passionum mentisque turbelis honorans eos quidem. vel perniciosissimae curiositati sanandum tutius commisisses. ubi ait: Ultima Cumaei venit iam carminis aetas 171. Quid adhuc trepidas. dixit: Te duce. quod in anima spiritali theurgica arte purgati ad Patrem quidem non redeunt. In illo enim habent misericordissimam purgationem et mentis et spiritus et corporis sui. Nescio quo modo. alios autem. quibus divinis te tamen per intellectualem vitam facis altiorem. purgare cupiente ab illis vinculis solvi et suae potestati reddi potuerunt. sed aliis eas tamen importas. quos philosophari piget. ut dicas pronuntiare divina? Quae tandem divina pronuntiant. veraciter tamen. fragilis et infirma est.26. et quoniam istorum. sed volens nolensque confessus est. ad ista seducis. quos putabat. de quo etiam poeta nobilissimus poetice quidem. et non dicam dominam. vel te fingis fortasse nescire. qui deorsum descendentes hominibus theurgicis divina pronuntient. Quod enim non nisi uni vero Deo deberi sciunt. credendum est velle nos subdi nisi ei. Non itaque debemus metuere. ut dicis.

Uteris etiam hoc verbo apertius. sed humiliter potius veram miseriam confitentes. qui immundum habent proprium? Alioquin nullo modo carminibus invidi hominis ligarentur ipsumque inane beneficium. venire possimus. neque hoc tantum malum te pudet. At ille implet. immortalem tamen aeternamque non posse hac arte fieri confiteris. Christus autem vitam promittit aeternam. quam tali arte purgari posse asseris. quod teletae non post mortem elevant animam. Christum Dei virtutem et Dei sapientiam 173 cognovisses nec ab eius saluberrima humilitate tumore inflatus vanae scientiae resiluisses. sed quantum ad te attinet. Confiteris tamen gratiam. quod prophetae sancti de illo veraciter praedixerunt: Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo 175. placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes. quem putamus te dicere Spiritum Sanctum 177. quam si vere ac fideliter amasses. 1. quo nitendum sit. videtis tamen qualitercumque et quasi per quaedam tenuis imaginationis umbracula. ubi Platonis sententiam 179 sequens nec ipse dubitas in hac vita hominem nullo modo ad perfectionem sapientiae pervenire. et infirmum Dei fortius est hominibus 176. sed viam qua eundum est non tenetis. 29. ad nihil aliud.. sed incarnationem incommutabilis filii Dei. quam spiritalem vocas. vel ad eas facias ipse curiosos. ut iam nec eidem ipsi.. qua salvamur.phantasmatum et deceptoria vanarum ludificatione formarum. gentibus autem stultitiam. sed quam sibi arrogant. sed per solum . abscedant aut eo penitus non accedant. ut per eos anima spiritalis purgetur illorum. non vultis agnoscere. Aliquando etiam dicis. Non enim dicis: paucis placuit. Sed quid faciam? Scio me frustra loqui mortuo. quam ipse donavit. mirantibus tamen stupentibusque concurrit 172. et ipsam spiritalem. quando quidem ad Deum per virtutem intellegentiae pervenire paucis dicis esse concessum. Ignorantiam certe et propter eam multa vitia per nullas teletas purgari dicis. Hoc quasi stultum et infirmum tamquam sua virtute sapientes fortesque contemnunt. non superbe iactantes falsam beatitudinem suam. non hominis sufficientiam confiteris. quem vocas paternum intellectum seu mentem. Sed haec est gratia. secundum intellectum tamen viventibus omne quod deest providentia Dei et gratia post hanc vitam posse compleri 180. excelsam videlicet sapientiam spretis atque abiectis infimis idoneus de superioribus carpere 174. quae credimus vel ex quantulacumque parte intellegimus. Mittis ergo homines in errorem certissimum. posse continentiae virtute purgari. contemnis enim eum propter corpus ex femina acceptum et propter crucis opprobrium. quod praestaturi videbantur. aliquid post huius vitae finem prodesse videantur. et more vestro appellas tres deos 178. cum virtutis et sapientiae profitearis amatorem. ipsis vero vocatis Iudaeis et Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. 28.. dicis posse purgari. Sufficit quod purgatione theurgica neque intellectualem animam. Atque utinam hoc saltem abs te miseri audiant et inde. quoniam stultum Dei sapientius est hominibus. et horum medium. summum esse exemplum gratiae videre potuisses. . Unde commemorato isto prophetico testimonio sequitur et dicit Apostolus: Ubi sapiens? Ubi scriba? Ubi conquisitor huius saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi? Nam quoniam in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum. Quoniam quidem Iudaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt. id est paternam mentem sive intellectum. Hunc autem Christum esse non credis. hoc est mentem nostram. nisi ut talium quoque rerum quasi peritus appareas et placeas illicitarum artium curiosis. id est nostrae animae partem mente inferiorem. Confiteris tamen etiam spiritalem animam sine theurgicis artibus et sine teletis. et rursum. O si cognovisses Dei gratiam per Iesum Christum Dominum nostrum ipsamque eius incarnationem. Non enim suam in eis perdit et reprobat. unde ad eum mundus vobis quidem stomachantibus. quibus frustra discendis elaborasti. praedicamus Christum crucifixum. inquit.et ad gratiam quam platonici despiciunt. qua hominis animam corpusque suscepit. vel: pauci voluerunt. qui non habent ipsius.. Iudaeis quidem scandalum. etsi verbis indisciplinatis utimini. patriam in qua manendum est. Sed bene.. qui paternae est conscius voluntatis. et tamen versas haec multis modis et repetis. qui non secundum intellectualem animam vivunt? Christus omnes vocat ad salutem. Praedicas Patrem et eius Filium. procul dubio Dei gratiam. sed cum dicis esse concessum. ut ad illa. etsi de longinquo. Itaque videtis utcumque. Quid prodest quia negare non potuisti errare homines theurgica disciplina et quam plurimos fallere per caecam insipientemque sententiam atque esse certissimum errorem agendo et supplicando ad principes angelosque decurrere. quasi ne operam perdidisse videaris ista discendo. Ubi. aut metu premerent aut simili invidentia denegarent.. nos autem. Quo modo enim purgent hominis spiritum. quod metuendam dicis hanc artem vel legum periculis vel ipsius actionis. etsi acie caligante. quae sanat infirmos. quantum existimo. mittis homines ad theurgos. 165 . ne illic absorbeantur.

diligunt... Sed ideo viluit superbis Deus ille magister. quam ut ipse unicus Dei Filius in se incommutabiliter manens indueretur hominem et Spiritum dilectionis suae daret hominibus homine medio. Quo modo ergo nec umquam solvetur a corpore. qua ad illum ab hominibus veniretur. 30. natura ipsa nostra teste cognoscimus. et Deus erat Verbum.. ut homo totus et plenus sit. Omnia per ipsum facta sunt. fortasse non frustra. quas non debuisti discere. Pudet videlicet doctos homines ex discipulis Platonis fieri discipulos Christi. et sine ipso factum est nihil. ut eam consubstantialem paternae illi menti. quas vos ipsi oppugnatis. tam crebro praecipere omne corpus esse fugiendum. quod vobiscum omnes homines et conspicere non cunctantur et dicere. vos superbi? An forte corrigi pudet? Et hoc vitium nonnisi superborum est. et vita erat lux hominum. hoc profecto esset incredibilius. Et quia naturaliter indidit nobis. qui te magnipendunt et te vel qualicumque amore sapientiae vel curiositate artium. Quid ergo incredibile est. quid. cum dicitur Deus assumpsisse humanam animam et corpus? Vos certe tantum tribuitis animae intellectuali. ut parum sit miseris quod aegrotant. tamen spiritum spiritui. Hoc erat in principio apud Deum. quibus ad hoc credendum vos ipsos admonere debeatis. ut fidem christianam quasi rationabiliter fugere videamini. iustus ab impiis beatus a miseris. quidam Platonicus. nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina. inquam. 29. aut ignorare vos fingitis. cui nomen est secundum Iohannem. humilitate opus erat. fieri posse dicatis. cum incorruptibilia prorsus et immortalia nihiloque animae contemplationem.. Christiani esse nolitis. immo potius ad pietatem suscipiendam debet adducere. quale sua resurrectione Christus demonstravit exemplum. futura tamen sempiterna minime dubitamus. praesertim vobis qui talia sapitis. aureis litteris conscribendum et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat. . quos De regressu animae scripsit. qui postea Mediolanensis Ecclesiae praesedit episcopus 186. Sed huic veritati ut possetis adquiescere. In ipso vita erat. vobis incredibile dicitur. quod iterum dico: Christus est humilis. potest aliquanto scrupulosius inter Christianarum Scripturarum doctissimos disputari 184. cur propter opiniones vestras. quae in usu habetis. Quid ergo est. nisi quia illud est. quos potius in tua compellatione alloquor. tunc obliviscimini. et lux in tenebris lucet. Non enim hoc faciunt ut erigantur. quod mirabilis mirabiliter natus est. praesertim cum de anima mundi huius visibilis et tam ingentis corporeae molis cum illo tam incredibilia sapiatis.. si aliqua una intellectualis anima modo quodam ineffabili et singulari pro multorum salute suscepta est? Corpus vero animae cohaerere. Gratia Dei non potuit gratius commendari.quantum autem ad eos. ut beati simus.. cum vobis fides christiana suadetur. Quod initium sancti Evangelii. corpus est omne fugiendum? Solem quoque istum et cetera sidera non solum in libris vestris corpora esse fatemini. cur ipse Porphyrius nonnulla et non parva emendavit? Nam Platonem animas hominum post mortem revolvi usque ad corpora 166 . manens beatus suscipiensque mortalem. 2. ut putatis. Sed qualiacumque sint. si. ex quibus multa posui.cum incarnationem et resurrectionem despiciant. nisi quia Christus humiliter venit et vos superbi estis? Qualia sanctorum corpora in resurrectione futura sint. perpetiendo docuit contemnere quod timemus. Quid enim incredibile dicitur. et talia futura. An vero quod ipsum corpus morte depositum et in melius resurrectione mutatum iam incorruptibile neque mortale in superna subvexit. sicut a sancto sene Simpliciano. Quod nisi usitatissimum esset. . qui tam longe erat immortalis a mortalibus incommutabilis a commutabilibus. etsi humanum divino. quod. An forte vos offendit inusitatus corporis partus ex virgine? Neque hoc debet offendere. ut beata sit anima. Platone quippe auctore 182 animal esse dicitis mundum et animal beatissimum. verum etiam altiore. revolvi animas ad bestias. qua sanari poterant. qui piscatorem suo Spiritu docuit sapere ac dicere: In principio erat Verbum. incorporeum incorporeo. etsi mutabile incommutabili. peritia haec esse animalia beatissima perhibetis et cum his corporibus sempiterna 183. obnitente quidem Porphyrio. impedientia praedicentur vosque etiam dicatis esse in caelestibus immortalia corpora immortaliter beatorum: quid est quod.etsi Plato doceat. ut anima possit beata permanere cum Deo? 181 Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit. ut beati immortalesque esse cupiamus. nec umquam carebit beatitudine. facilius quippe in fidem recipiendum est. quod vultis esse etiam sempiternum. erubescant. quae anima utique humana est. quid disputare aut docere soleatis? Quid causae est. hoc fortasse credere recusatis intuentes Porphyrium in his ipsis libris. quae cervici vestrae difficillime persuaderi potest. quod factum est. aut ut verbis utar. solebamus audire. qua in Deo figitur. quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis 187. ut nobis tribueret quod amamus. Si post Platonem aliquid emendare existimatur indignum. omne corpus fugiendum esse opinamini. sed ut cadendo gravius affligantur. quam corpus incorporeo cohaerere. et tenebrae eam non comprehenderunt 185. quem Dei Filium confitemini. et Verbum erat apud Deum.

Sicut enim. ecce vidit. quod Prophetae Dei Spiritu acti locuti sunt. Quod si ita est. Hanc sententiam Porphyrii doctor tenuit et Plotinus 189. sed homini praeposuit veritatem. ut saltem in solos homines humanas animas praecipitari posse sentiret. si non faceret). ut materiae cognoscens mala ad Patrem recurreret nec aliquando iam talium polluta contagione teneretur. nisi forte inde se nobis auderent praeferre Platonici. cum ante non fuerit. Qua sententia profecto abstulit. finem temporis non habebit. ecce Platonicus in melius a Platone dissentit. Numquid ergo. ut ipsa esset ex tempore quae antea non fuisset? Deinde beatitudo quoque eius post experimentum malorum firmior et sine fine mansura. desiderare animas corruptibilium corporum labem et inde ad ista remeare. quod sancti et veraces Angeli docuerunt. 31. sed alia nova corpora redire humanas animas arbitratus est. non enim mala disceret. ita vivos ex mortuis semper fieri 191. si pes ex aeternitate semper fuisset in pulvere. hanc utique causam idoneam sibi videbantur afferre. quid hoc scire prodesset. et mundus atque in illo dii creati et semper fuerunt semper existente qui fecit. Ubi etsi aliquid inconvenienter sapit (magis enim data est corpori. ne mater fortasse filium in mulam revoluta vectaret. quae cum initium temporis habuerit. sed per Conditoris potentissimam voluntatem in aeternum mansuros esse perhibeat. procul dubio coepit ex tempore. sempiternum deinceps esse non posset. Quanto creditur honestius. in eo tamen aliorum Platonicorum opinionem et non in re parva emendavit. sed creatam dicit esse. quae non erat? Ut enim hoc Platonici nollent credere. nec alterum altero prius esset. Non enim beata erit nisi secura. Puduit scilicet illud credere. quas humano ingenio pervestigare non possumus. quod ille non vidit. inquiunt. Absurde docet Plato animas ante fuisse. inquam. sicut iste confitentur. quod mundatam ab omnibus malis animam et cum Patre constitutam numquam iam mala mundi huius passuram esse confessus est 190. quanto. ut beata sit. Merito displicuit hoc Porphyrio quoniam re vera credere stultum est 193 ex illa vita. falso putabit semper se beatam fore. quae beatissima esse non poterit nisi de sua fuerit aeternitate certissima. nisi quod initium non habet temporis. In hominum sane non sua quae dimiserant. in campos Elysios purgatas animas missas (quo nomine tamquam per fabulam videntur significari gaudia beatorum) ad fluvium Letheum evocari. semper ei subesset vestigium. finem tamen non habituros. qui 167 . Quod etiamsi verum esset. honestius creditur reverti animas semel ad corpora propria quam reverti totiens ad diversa! Verum tamen. Dicit etiam ad hoc Deum animam mundo dedisse. Falso igitur a quibusdam est Platonicis creditus quasi necessarius orbis ille ab eisdem abeundi et ad eadem revertendi. etiam miseria eius semper fuisse dicenda est? Porro si aliquid in illa. cur non fieri potuerit. quia id nos in hac vita iam nesciremus. tamquam hoc agat summa purgatio. si anima semper fuit. quoniam aliquando erit et misera. sed substitutionis initium. Porphyrio tamen iure displicuit. esse coepit ex tempore. ut dixi. ut inquinatio requiratur. quo modo de veritate gaudebit? Vidit hoc Porphyrius 194 purgatamque animam ob hoc reverti dixit ad Patrem. ut omnium obliviscantur malorum. quod ipse quem venturum Salvatorem praemissi nuntii praedixerunt. Inventa est enim animae beatitudo. Illa igitur omnis argumentatio dissoluta est. ut bona faceret. quod missi Apostoli qui orbem terrarum Evangelio repleverunt. quod platonice videtur dixisse Vergilius. ubi oportet fallatur. quia. non esse hoc videlicet temporis. quamvis alterum ab altero factum esset: sic. quod esse Platonicum maxime perhibetur. ex magna parte correctus est in hac opinione Porphyrius. qua putatur nihil esse posse sine fine temporis. qui animarum circulos alternante semper beatitate et miseria suspicati sunt. ut mortuos ex vivis. quae animam quoque ipsam non Deo coaeternam. apertissime dicat eos esse coepisse et habere initium. quamquam et de mundo et de his. nisi quod semper ante fuisset. inquiunt. malorum autem oblivio facit corporum desiderium. quamdiucumque erit. ut autem secura sit. quod ipsi in alia meliore vita purgatissimi et sapientissimi fuerant nescituri et falsum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum et stultissimum est dicere. ne aliquando iam malorum polluta contagione teneatur. falsumque esse ostendit. ubi revoluta mater in puellam filio forsitan nuberet. beluinos autem carceres evertere minime dubitaret. Cur ergo non potius divinitati credimus de his rebus. et tamen semper erit. Cui ergo gaudendi causa falsitas erit. quod ex aeterno non fuit. et non puduit hoc credere. hoc est ad oblivionem praeteritorum: Scilicet immemores supera ut connexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 192. eisque beatis et immortalibus de vera religione credamus. Si enim quod perfecte mundantur hoc efficit. et tamen facti sunt 196. ubi rursus implicentur malis: profecto erit infelicitatis causa summa felicitas et stultitiae causa perfectio sapientiae et immunditiae causa summa mundatio. quos in mundo deos a Deo factos scribit Plato 195.bestiarum scripsisse certissimum est 188. nec post talem ac tantum magistrum refugit correctionem. Nec veritate ibi beata erit anima. Quapropter divinae auctoritati humana cedat infirmitas. quod tamen vestigium a calcante factum nemo dubitaret. Porphyrii profecto est praeferenda sententia his. Verum id quo modo intellegant invenerunt.

32. quae una ducit ad regnum. nondum receptum hoc donum Dei et nondum in suam notitiam fuisse perlatum. hoc est omnibus gentibus data. sed nondum in suam venisse notitiam. sacrificium esse debemus. nisi ei tantum. quia nondum in fidem suam receptum fuerat vel in notitiam nondum pervenerat. Cum autem dicit Porphyrius in primo iuxta finem De regressu animae libro nondum receptum in unam quamdam sectam. de qua in sancta prophetia dictum est: Deus misereatur nostri et benedicat nos. sed universis gentibus quae communis esset divinitus impertita est? Quam certe iste homo non mediocri ingenio praeditus esse non dubitat. liberandorum credentium universalis via. 32. vel ab inductione Chaldaeorum vel alia qualibet via 197. cui haec promittenti fideliter credidit. Haec est universalis via. ad eius confirmationem robustioremque commendationem potius pertinere. quorum assiduam commemorationem facit 198. Unde tanto post ex Abrahae semine carne suscepta de se ipso ait ipse 168 . quem Deo suo. quem suscepit. de qua fidelis Abraham divinum accepit oraculum: In semine tuo benedicentur omnes gentes 199. Haec est enim quodam modo regalis via. Neque enim propterea verum non esse iudicavit. cuius profecto notitia ad quoscumque iam venit et ad quoscumque ventura est. Sentiebat enim adhuc sibi deesse aliquam praestantissimam auctoritatem. Haec est. nec mirum. nisi qua universae animae liberantur ac per hoc sine illa nulla anima liberatur? Cum autem addit et dicit: Vel ab Indorum moribus ac disciplina. nondum in suam notitiam esse perlatum. nec iubent. tacere non potuit. Videbat ergo ista Porphyrius et per huiusmodi persecutiones cito istam viam perituram et propterea non esse ipsam liberandae animae universalem putabat. sed ut talia promissa perciperet et ex illo propagaretur semen dispositum per Angelos in manu Mediatoris 200. per quos ostenderetur omnia corporalia mala pro fide pietatis et commendatione veritatis esse toleranda. qua non continetur haec via? Nam quae alia via est universalis animae liberandae. 2. Haec est religio. nisi quae non suae cuique genti propria. cuius et nos cum illis. ostendit vel eam philosophiam. ut cognoscamus in terra viam tuam. nec debuit nec debebit ei dici: quare modo? et: Quare sero? Quoniam mittentis consilium non est humano ingenio penetrabile. quae non est alia quam religio Christiana. sed aeternitatis firmitate securum. et utique se a Chaldaeis oracula divina sumpsisse.. Auctore Porphyrio omnibus via est animae liberandae. id est universis gentibus divina miseratione concessa. manifestissima voce testatur neque illis quae ab Indis neque illis quae a Chaldaeis didicerat hanc universalem viam liberandae animae contineri. secundum quem et sacerdos esse voluit. qui etiam noster est. qui in homine. Providentiam quippe divinam sine ista universali via liberandae animae genus humanum relinquere potuisse non credit. in quo esset ista liberandae animae universalis via. quam de re tanta sequi oporteret. illuminet vultum suum super nos. quantum arbitror.. ut saepe dixi et saepe dicendum est. per eum sacerdotem offerendi. quae magnae velut in divinis rebus habebantur. Qui fuit quidem gente Chaldaeus. non esse verissimam. . Haec est igitur animae liberandae universalis via. sed hoc tantum bonum tantumque adiutorium nondum receptum. non temporali fastigio nutabundum. ut sacrificium faciamus. propter asserendum et consecrandum martyrum numerum. Tunc enim Porphyrius erat in rebus humanis. Cum autem dicit vel a philosophia verissima aliqua nondum in suam notitiam pervenisse sectam. quod universalem contineat viam animae liberandae. deberi sciunt. Et quo modo iam potest esse verissima. inquam. in omnibus gentibus salutare tuum 203. vel ea non contineri talem viam. cum dixit. quae universalem contineat viam animae liberandae: satis. quae universalem continet viam animae liberandae.quae Christi est religio signis et prophetiis adtestantibus. in qua ipse philosophatus est. oppugnari permittebatur ab idolorum daemonumque cultoribus regibusque terrenis. Tunc ipse primitus a Chaldaeorum superstitionibus liberatus 202 unum verum Deum sequendo coluit. Quod sensit etiam iste. Ita ei non sufficiebat quidquid de anima liberanda studiosissime didicerat sibique vel potius aliis nosse ac tenere videbatur. quoniam nulla nisi hac liberari potest. nondumque in suam notitiam historiali cognitione perlatam? Quaenam ista est universalis via. iussus est discedere de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui 201. aut inductione Chaldaeorum aut alia qualibet via. vel a philosophia verissima aliqua vel ab Indorum moribus ac disciplina. nondumque in suam notitiam eamdem viam historiali cognitione perlatam: procul dubio confitetur esse aliquam. Neque enim ait non esse. quia plus apud eas curiositas valuit quorumque angelorum cognoscendorum et colendorum. quando ista liberandae animae universalis via. hoc est testium veritatis.sibi honorem non expetunt. etiam usque ad mortem sacrificium pro nobis dignatus est fieri. Quam vult ergo intellegi animae liberandae universalem viam nondum receptam vel ex aliqua verissima philosophia vel ex earum gentium doctrinis. non intellegens hoc. 1. quod eum movebat et quod in eius electione perpeti metuebat.

vel immundi daemones sua disposita facta praenuntiant. alia ei. fera animalia terrarum et aquarum volatilia caeli. Via ergo ista non est unius gentis. Non talia sancti homines in ista universali animarum liberandarum via gradientes tamquam magna prophetare curarunt. partim cum haec futura praenuntiantur. quae quantum dabatur cognita Dei voluntate futura nuntiabant. paenitentia hominum et ad Deum conversio voluntatum. ex quibus ea quae restant sine dubio speremus implenda? Non enim potest Porphyrius vel quicumque Platonici etiam in hac via quasi terrenarum rerum et ad vitam istam mortalem pertinentium divinationem praedictionemque contemnere. quorum tam multa impleta conspicimus. 3. verum etiam hominibus Dei Verbo simplicis pietatis agentibus spiritus immundi de hominum corporibus ac sensibus pulsi sunt. et recte. Praeter hanc viam. exceptis ipsius Salvatoris propriis singularibusque miraculis. mortui revixerunt 207. Huius viae rectitudinem usque ad Deum videndum eique in aeternum cohaerendum in sanctarum Scripturarum qua praedicatur atque asseritur veritate quicumque non credunt et ob hoc nec intellegunt. quorum ius et in mentibus atque cupiditatibus iniquorum ad quaeque congruentia facta ducendis quodam modo sibi vindicant. 169 . contestantibus signis. et in materia infima fragilitatis humanae. et annuntiabit nobis viam suam. Unde ipse Mediator post resurrectionem suam discipulis trepidantibus ait: Oportebat impleri quae scripta sunt in lege et Prophetis et psalmis de me. de qua tanto ante prophetatum est: Erit in novissimis diebus manifestus mons Domini. societatis impiorum aeterna damnatio regnumque aeternum gloriosissimae civitatis Dei conspectu eius immortaliter perfruentis in huius viae Scripturis praedicta atque promissa sunt. iudicii dies. et lex verbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit. Alias se habent prophetiae et theurgicae coniectationes. et tabernaculo et templo et sacerdotio et sacrificiis significaverunt et eloquiis quibusdam manifestis. quorum superius pauca iam posui. Ex Sion enim prodiet lex et verbum Domini ad Hierusalem 205. nemo liberabitur. ut se per universa diffunderet. praesens autem in carne ipse Mediator et beati eius Apostoli iam Testamenti novi gratiam revelantes apertius indicarunt. ligna. 32. nemo liberatus est. proficientium purgatio et liberatio ab omni malo. aliaque ipsi corpori: propterea totum suscepit veracissimus potentissimusque Mundator atque Salvator. Negant enim haec vel magnorum hominum vel magni esse pendenda. mirabilium operum divinorum. Ut enim non alia purgatio ei parti quaereretur. fides piorum et per universum orbem in veram divinitatem multitudo credentium. sed expugnare non possunt. cuius erat ipsa quodam modo sacrata res publica in prophetationem et praenuntiationem civitatis Dei ex omnibus gentibus congregandae. in qua ita narrantur praeterita. Haec est universalis via. Haec via totum hominem mundat et immortalitati mortalem ex omnibus quibus constat partibus praeparat. Nam vel inferiorum fiunt praesensione causarum. resurrectio mortuorum. quam vocat spiritalem. remissio peccatorum. Christus quippe in carne venturus et quae in illo tam clara perfecta sunt atque in eius nomine impleta. in altero autem etiam eorum. veritas et vita 204.Salvator: Ego sum via. sed universarum gentium. Non enim apparuerunt tantummodo visiones angelicae et caelestium ministrorum sola verba sonuerunt. inferna cesserunt. Sed alia erant vere magna atque divina. sed inde processit. sicut arte medicinae quibusdam antecedentibus signis plurima eventura valetudini praevidentur. quorum in uno maternae virginitatis tantummodo sacramentum. elementa. culturae simulacrorum daemonumque subversio et a temptationibus exercitatio. quam vocat intellectualem Porphyrius. sidera divina iussa fecerunt. ut recta pietate futura esse cetera confidamus. sicut eam Deo sapienti placuit ordinare. gratia iustitiae. ut futura etiam praedicantur. oppugnare possunt. vitia corporis languoresque sanati. ut intellegerent Scripturas. pro aetatum generis humani distributione. quod merito in aliis vaticinantibus et quorumlibet modorum vel artium divinationibus faciunt. quae aliquanto occultius superioribus sunt significata temporibus. quae. paratus in cacumine montium et extolletur super colles. Tunc aperuit illis sensum. quorum multa videmus impleta. vel fidelius. et dixit eis. maxime nativitatis et resurrectionis. nemo liberatur. Quod autem Porphyrius universalem viam animae liberandae nondum in suam notitiam historiali cognitione dicit esse perlatam: quid hac historia vel illustrius inveniri potest. plerisque mysticis praedixerunt. numquam generi humano defuit. quae universum orbem tanto apice auctoritatis obtinuit. quamvis et ista eos non fugerint et ab eis saepe praedicta sint ad eorum fidem faciendam quae mortalium sensibus non poterant intimari nec ad experimentum celeri facilitate perduci. quam sancti Angeli sanctique Prophetae prius in paucis hominibus ubi potuerunt Dei gratiam reperientibus et maxime in Hebraea gente. quia oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem 206. et venient ad eum universae gentes et ingredientur nationes multae et dicent: venite ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob. qui in fine resurrecturi sunt demonstravit exemplum. et ingrediemur in ea. partim cum facta nuntiantur. Haec est igitur universalis animae liberandae via.

unius Dei. quantum divinitus adiuvabor expediam. ita nulla extra ipsum sunt loca. 14. cui non est aliud qualitas aliudque substantia. hominem Iesum Christum. Quid sentiendum sit de eo. 9. De auctoritate canonicae Scripturae divino Spiritu conditae. 15. quas aliter pendit usus utilitatis. qua duarum civitatum. De ea parte operis. tamen quorundam studio. 11. De gradibus et differentiis creaturarum. 4. Quorum decem librorum quinque superiores adversus eos conscripti sunt. qua post opera sex dierum requievit in septimo. initia et fines incipient demonstrari. De qualitate primorum dierum. quia. etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat intentio. deos suos praeferunt. 4. aliter ordo rationis. quae post mortem futura est. quas in hoc saeculo perplexas diximus invicemque permixtas. An ita unius felicitatis omnes angeli sint creati. exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror. Quo genere locutionis dictum sit de diabolo. quae nec intemporalis sit. 16. 6. qui etiam antequam sol fieret vesperam et mane traduntur habuisse. 10. nec novo Dei ordinata consilio. An eius beatitudinis. 3. sicut nulla ante ipsum sunt tempora. Deinceps itaque. quasi postea voluerit. Tam non esse cogitandum de infinitis temporum spatiis ante mundum. Creationis mundi et temporum unum esse principium nec aliud alio praeveniri. De simplici et incommutabili Trinitate Dei Patris et Dei Filii et Dei Spiritus sancti. De conditione mundi. qui in veritate non steterunt. necdum obtinentium promissionis divinae praemium et primorum in paradiso hominum ante peccatum. 7. etiam illos spiritus. ut in primo libro polliciti sumus. 8. 12. ad cuius notitiam nemo hominum pervenit. 13. nisi per mediatorem Dei et hominum. De comparatione beatitudinis iustorum. quam sancti angeli ab initio sui semper habuerunt. qui Conditori sanctae civitatis. quantum verus Deus et Dominus adiuvare dignatus est. quia veritas non est in eo. qui cultum deorum propter vitam. De cognoscendo Deo. 2. Quapropter in decem istis libris. 13 LIBER XI BREVICULUS 1. de qua disputare instituimus. quam nec de infinitis locorum spatiis extra mundum. quod ante noluerat. 32. quinque autem posteriores adversus eos. quod dictum est: Ab initio diabolus peccat. servandum existimant.Quae dicta et quae sint dicenda. qui propter bona vitae huius deos colendos putant. participes fuisse credendum sit. satisfecimus refutando contradictiones impiorum. De angelorum conditione quid secundum divina testimonia sentiendum sit. id est caelestis atque terrenae. et post ruinam labentium perseverantiae suae praescientiam acceperint qui steterunt. quod in veritate non steterit. 5. 170 . Quae qualisque intellegenda sit Dei requies. ut neque lapsuros se possent nosse qui lapsi sunt. de duarum civitatum.

De his. 29. De eo quod post discretionem lucis atque tenebrarum dictum est: Et vidit Deus lucem. omnia sibi genera ingeniorum humanorum divina excellens auctoritate subiecit. quae per omnia opera sua significationis suae sparsit indicia. sed plane summae dispositione providentiae super omnes omnium gentium litteras. 22. qua semper illi universa quae fecit sic placuerunt facienda. et qua operum causas prius in operantis arte. quo et esse et scire diligimus. De pulchritudine universitatis. quae non incongrue intelleguntur lucis et tenebrarum nominibus nuncupatae. 21. quibus in universitate rerum a bono Creatore bene conditarum quaedam displicent. Quid sentiendum videatur de eo quod scriptum est:Divisit Deus inter lucem et tenebras. quemadmodum facta. De essentia et scientia et utriusque amore. 25. De Trinitate divina. 20. 23. qui primus partium suarum quantitate completur. qua Trinitatem in ipsa eius deitate noverunt. et quod quidam aquas aestimant non creatas. 26. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa 171 . quia bona est. quam in ipsis operibus artificis intuentur.17. 1. 18. et putant nonnullam malam esse naturam. in quo plenitudo et requies commendatur. De tripertita totius philosophiae disciplina. De eo quod quidam putant in conditione firmamenti aquarum discretarum nomine angelos significatos. De imagine summae Trinitatis. 34. cui ad peccandum non Conditor causa est. 30. 33. De errore. 31. 27. De die septimo. 24. diligere debeamus. quae non fortuitis motibus animorum. An etiam ipsum amorem. sed voluntas. De aeterna et incommutabili scientia Dei ac voluntate. De opinione eorum. 28. De senarii numeri perfectione. cuius ea Scriptura testis est. qui angelorum creationem anteriorem volunt esse quam mundi. 32. in quo Origenis doctrina culpatur. De sanctorum angelorum scientia. quae secundum quemdam modum in natura etiam necdum beatificati hominis invenitur. quo magis divinae Trinitatis imagini propinquemus. Vitium malitiae non naturam esse. quae per ordinationem Dei etiam ex contrariorum fit oppositione luculentior. De duabus angelorum societatibus diversis atque disparibus. 19. sed contra naturam. LIBER UNDECIMUS MUNDUM ET ANGELOS DEUS IN TEMPORE CREAVIT De civitate Dei quid Scriptura dicat (1-3) Quae sit in secunda libri parte disputatio. Civitatem Dei dicimus.

hoc est de invisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt. per hoc et via 8. et in alio Psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri. disputare. non Deo consumpto. dilatans exsultationes universae terrae 2. nam et sic velut corporis auribus loquitur. fide primum fuerat imbuenda atque purganda. qui viderunt.. et illic discere ex ipso. corporalibus instrepens auribus. ignorantes eum esse Deum deorum 5. verum etiam ad perferendum incommutabile lumen. quibus homo constat. atque ita de ceteris. quae non vidimus. quem ad modum exordia duarum istarum civitatum in angelorum diversitate praecesserint. spes est perveniendi. Domino et Rege nostro adiuvante. . in civitate Dei nostri. quae canonica nominatur. donec de die in diem renovata atque sanata fiat tantae felicitatis capax. 2. Huic conditori sanctae civitatis. cui ratio et intellegentia naturaliter inest. in civitate Domini virtutum. his nos oportet credere. Deus fundavit eam in aeternum 3.dicta sunt de te. Hic est enim mediator Dei et hominum. de duarum civitatum. quod ita ea dicimus esse prae sensibus. quantum valuero. unde et sententia vocabulum accepit). Deus nobis locutus est. a quorum sensibus remota esse vel fuisse non credimus. Per hoc enim mediator. quantum satis esse iudicavit. quae corporum similitudinibus figuratur. quo itur Deus. vitiis quibusdam tenebrosis et veteribus invalida est. His atque huiusmodi testimoniis. primumque dicam. quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his. atque ad incommutabilem Dei substantiam pervenire. multum enim similia sunt talia visa corporibus. sicut in somnis vel quo alio tali modo. honoresque divinos a deceptis subditis quaerunt. si autem desit.. si hoc non potest. Cum enim homo rectissime intellegatur vel. per quod homo. et ob hoc ad quamdam egenam potestatem redacti. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem. eis credimus. exortu et excursu et debitis finibus. meique non immemor debiti. Deus Dei Filius. cui fidem habemus de his rebus. si quis sit idoneus ad audiendum mente. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit. 172 . nec per nos ipsos nosse idonei sumus. non solum ad inhaerendum fruendo. qui eius incommutabili omnibusque communi luce privati. adgrediar. quae non est quod ipse. didicimus esse quamdam civitatem Dei. eminentissimae auctoritatis. potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. ipsa veritas. ut inter sonantem et audientem aeria spatia verberentur. eius ipsius Domini et Regis nostri ubique opitulatione fretus. Sed quia ipsa mens. via media est. homine adsumpto. sed loquitur ipsa veritate. quantum potuimus.. quod cunctam naturam. qua itur homo. etiam Scripturam condidit. postea per Apostolos. quem nobis illius conditor inspiravit. et quo ipse Deus solus est melior. civitas Dei 1. respondimus. qua superat inferiores suas. quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus invicemque permixtas. quod in homine ceteris. Sed huius sanctae civitatis inimicis decem superioribus libris. qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi. de his alios testes requirimus eisque credimus. et paulo post in eodem Psalmo: Sicut audivimus. 3. sicut prae oculis quae praesto sunt oculis): profecto ea. quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem adversus omnes errores via munitissima. non deorum falsorum. in monte sancto eius. sive interioribus sive etiam exterioribus (unde et praesentia nuncupantur. aut ignoretur qua eundum sit. ut idem ipse sit Deus et homo. cuius cives esse concupivimus illo amore. quae omnia commemorare nimis longum est. Ad illud enim hominis ita loquitur. quas etiam cum pecoribus communes habet. qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt. sed deorum piorum atque sanctorum. item in alio: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei. Nunc vero quid a me iam exspectetur agnoscens. deinde per se ipsum. quoniam nostro testimonio scire non possumus. hoc est impiorum et superborum. non corpore. sacra Scriptura teste. Nam si ea sciri possunt testibus nobis. Magnum est et admodum rarum universam creaturam corpoream et incorpoream consideratam compertamque mutabilem intentione mentis excedere. Sicut ergo de visibilibus. eamdem constituit et fundavit fidem. Deus in medio eius non commovebitur 4. est melius. quas ignorare non expedit. locutus. non fecit nisi ipse.. cives terrenae civitatis deos suos praeferunt. quae animo ac mente sentiuntur (quia et ipse rectissime dicitur sensus. saltem credatur factus ad imaginem Dei 6 : profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo. vel manentia contuentur. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem. quia velut per corpus loquitur et velut interposito corporalium locorum intervallo. neque per eius modi spiritalem. ita et vidimus. suas quodam modo privatas potentias consectantur. ut ad hominis Deum iter esset homini per hominem Deum. terrenae scilicet et caelestis. sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. Hic prius per Prophetas. homo Christus Iesus 7. quae remota sunt a sensibus nostris. quae remota non sunt a sensibus nostris.

Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse. et ideo semel expertam miserias. sed deinceps esse incipere nova quadam nec fallaci beatitudine. quae illis quoque displicet. necesse est dicant etiam semper alternaturam. quae in animas sanctas etiam se transfert. numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei.. Qui autem a Deo quidem factum fatentur. si mundum aeternum sine ullo initio. 5. qui Deum conditorem mundi esse consentiunt. sed suae creationis initium. nullo modo poterunt explicare. Qui tam idoneus testis est. Loquuntur eis quoque angeli Dei. sed non habere finem fatentur. ne subito illi venisse credatur in mentem. si autem dicent etiam ipsum novo consilio excogitasse. nimis aversi sunt a veritate et letali morbo impietatis insaniunt. quod etiam de isto sentiunt. si ab eis fuerit liberata. nihilo minus convincuntur numquam eam fuisse vere beatam.. unde illi acciderit nova miseria. quando fecit Deus caelum et terram 10 ? Non. si ex tempore creatam. ulla causa posse dissolvi? Cum his enim agimus. quod numquam ante venisset. qui semper vident faciem Patris 12. et non nisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter magno et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. 4. Ex his unus erat iste propheta. nec se turpem ac miseram fore.Deus mundum creavit non in tempore existens (4-8) Deo creante mundus cum tempore incepit. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant. isti. quod nefandae impietatis est.. unde illa eos sequetur absurditas. ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid novi. . quae numquam antea per aeternum. facere mundum. per quam facta sunt omnia. Deinde videndum est. ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et terram 9. similiter cogitent extra mundum infinita spatia locorum. Deum esse credimus. Deus non in loco et tempore creantur. Quod autem Deus fecerit mundum. in quibus si quisquam dicat non potuisse vacare omnipotentem. mutabilitate monstrabunt? Porro. quid ipsi respondeant de mundi loco. ut eodem spiritu Dei. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint.. Exceptis enim propheticis vocibus. quo haec sibi revelata cognovit. cum in nullo sit omnino mutabilis. voluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. 1. sed nunc iam de cetero. 4. quod numquam retro per aeternitatem accidisset. ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur. Visibilium omnium maximus mundus est. quo dici stultius nihil potest. sed non video quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere. sed beatam semper existimat. et anima etiam. habere initium. isti autem opere Dei factos dicturi sunt. amicos Dei et prophetas constituit 11 eisque opera sua sine strepitu intus enarrat. etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. per quem Deo credendum sit. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram. si futuram suam miseriam et turpitudinem praevidet. mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et visibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse. si eum per interminabilem immensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium vacare noluerint. ad miseriam non esse redituram. in quibus eis non videtur Deus ab opere cessare potuisse. et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus. ea tantum differentia. unde sibi Deum videntur velut a fortuita temeritate defendere. cur hic potius ubi est et non alibi. quam si Deo coaeternam esse contenderint. Numquidnam ibi fuit iste propheta. quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni asserit et resolvi. 173 . invisibilium omnium maximus Deus est. Sed mundum esse conspicimus. qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. et accidisse illi voluntatem novam. falsa opinione sit beata. quo modo eum alienum ab ea. et hoc magnum atque praeclarum. 2. nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium voluntatemque mutasse. in hoc utique non sit beata. sed ibi fuit sapientia Dei. si autem non praevidet. simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem. quem ad modum quaeri potest. non tamen eum temporis volunt habere. maximeque in anima. ut modo quodam vix intellegibili semper sit factus. Ubi eum audivimus? Nusquam interim nos melius quam in Scripturis sanctis. tamquam numerum. sed nullo ulterius tempore perituram. nulli tutius credimus. quam ipsi Deo. cum fuerit liberata. cur potius tunc et non antea factus sit. nec eosdem mundos. Cuius novitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio. ut de cetero sit anima in aeternum beata. ut etiam cum beata dicitur. Ita enim quaeritur. dicunt quidem aliquid. nonne consequens erit. et ideo nec a Deo factum videri volunt. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant. quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt.

si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore. Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus. sed isto in quo est loco. ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est. non video. sicut videtur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum. quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est. Denique Scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine. nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. nec in noctem vergitur.. et uno tantum atque in comparatione illius infinitatis tam exiguo loco. post id quod praeteritum est. Qui dies cuius modi sint. aut perdifficile nobis. . nec distendunt loco. non alio. ut fortuito potius quam ratione divina Deus. 6. nisi creatura fieret.. et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis. velut in arte qua facta est. quamvis eamdem divinam rationem. itemque lucescit et mane fit. cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi. aut lucis nomine significata est sancta civitas. quam cum in Dei sapientia cognoscitur. occupatam? Non opinor eos in haec vaniloquia progressuros. de qua dicit Apostolus: Quae sursum est Ierusalem. isti philosophos ceteros nobilitate atque auctoritate vicerunt. Ideo vespera quam nox congruentius dici potest. sed qualis illa sit lux. non sumus noctis neque tenebrarum 16. et eamdem lucem vocasse diem. cum tempus nullum sit ante mundum. si tamen et vesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere valeamus. nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam. sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris sive. Ita dies secundus. Non enim ait alicubi: Facta est nox. in brevioribus vel productioribus morarum intervallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus. sed eam. quam nec includunt. Quod enim fit in tempore. nullum autem posset esse praeteritum. sed: Facta est vespera. non ob aliud. An forte substantiam Dei. ante id quod futurum est. nisi quia longo quidem intervallo. quia hoc potius in principio fecisse diceretur. in quo mundus est. creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse. creatorem nobiscum sentiunt. cedit atque succedit. quae non sunt quod ipse. intellegi a nobis potest. et mundus in tempore. et filii diei. isto modo inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei. nec mane nisi de solis exortu. ut nihil antea fecisse intellegatur. Tempus incepit cum mundo. et ante aliquod tempus. finitum tamen et loco suo determinatum. tenebras autem noctem 14.. ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum. quae aliquid aliqua motione mutaret. Aut enim aliqua lux corporea est. alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere. ait quippe et alio loco: Omnes enim vos filii lucis estis. cuius mutabilibus motibus ageretur. fatentur incorporea praesentia ubique totam. Et primitus quidem lux verbo Dei facta. quae tamen. et post aliquod fit. qui multis diis sacrorum obsequium deferendum putant. donec omnia. illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt. remotum est a sensibus nostris. 7. mundum constituerit. cuius motionis et mutationis cum aliud atque aliud.. cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent. ut dixi. quanto magis dicere. Quoniam scientia creaturae in comparatione scientiae Creatoris quodam modo vesperascit. quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum. Porro si Litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt. sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei vacatio commendetur. unde sol postmodum accensus est. in quibus et mane et vespera nominantur. cum locus nullus sit praeter mundum: respondetur eis. verumtamen reliquis propinquiores sunt veritati. et ceteri. sed cum tempore. in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio. mater nostra aeterna in caelis 15. nulla possit humana comprehendere: ita non est consequens. aut etiam impossibile est cogitare. nec ita ut est. qui die quarto factus refertur. nusquam interposuit vocabulum noctis. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes quibus infinita imaginantur loca. et quo alternante motu. 174 . maxime quod apud eos. cur in eis ab opere Deus cesset. Cum tempore autem factus est mundus. sicut de Deo sentire dignum est. quae simul esse non possunt. quae his diebus Deus fecit. et factum est mane dies unus 17. a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt. cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris. Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu. atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur. cuius motibus tempora currerent. hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus. Et sicut non est consequens. quod tempora non fuissent. et omnium naturarum. si in eius conditione factus est mutabilis motus. ut ita dicam. in sanctis angelis et spiritibus beatis. nec determinant. cur in eis ab opere Deus cessaverit.qui et Deum incorporeum. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea. in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non videat. quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. qualemque vesperam et mane fecerit. in principio fecisse Deum caelum et terram 13. quia nulla erat creatura. qua id factum est.

significatur requies eorum. 8. ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur. quod numquam peregrinata. Deo largiente. et eo beatior. sicut. Cum ergo a caelo et terra coeperit. quo significamus per id quod continet id quod continetur. dies sextus. et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. Dominum 22. sed etiam illo. Tunc enim firmamentum factum est 175 . quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur. qui in illo requiescunt. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo. laudate eum omnes angeli eius. In promptu est enim. unde suo loco diligentius arbitror disserendum. sicut laetitia domus. vel caeli nomine. quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est. non evidenter dicitur. id est super quamdam terrae et aquae indistinctam confusionem (ubi enim lux non est. ipse mandavit. et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putavi. laudaverunt me voce magna omnes angeli mei 24. cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium. sed alibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur. dies unus est. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est. et aquae. et in Psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis. significans eorum laetitiam. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem. quoniam ipse dixit. Ubi de mundi constitutione sacrae Litterae loquuntur. dies secundus. quoniam de sanctae civitatis exortu dicere institui. laudate eum in excelsis. quae in eis et per eos operatur Deus. hic quidem etsi non praetermissum. in executione eorumdem operum. ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse videatur. quos legentes efficit laetos. Septimo die Deus requievit. tamquam non essent in operibus Dei. cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis. nondumque luce facta. requievisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit 20. etiam angeli nominati sunt. quid illo die factum sit. si ad illum prius in ista vita per fidem quodam modo accesserint. ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera. hoc etiam hominibus. sed alia res aliqua laetos facit. vel potius lucis huius. utique tenebrae fuerint super abyssum 21. cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum et terram. laetitiam significat eorum. si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores. Ab aquis utique terra discreta est. dies quartus. non tamen evidenter expressum est. laudate eum omnes stellae et lumen. dies tertius. tenebrae sint necesse est). quod etiam ipsi post bona opera. cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas. deinde omnia creando disposita sint. et propter quos utique conscripta est. quibus loquitur. quae hinc divina testimonia suppetant. explicare curabo. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius. de qua loquor. tamquam Deus laboraverit operando. nequaquam est accipiendum pueriliter. quae huius civitatis et magna pars est. a quibus in die septimo requievit? Opus autem Dei esse angelos. angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit. cum in illis homines plaudunt. cum in cognitione firmamenti. et facta sunt. et distinctas sui generis species duo ista elementa sumpserunt. cum eis inter cetera caelestia commemoratis. promittente prophetia. Facta sunt autem quarto die. dies quintus. quam primitus fecit. 9. invisibilis et incomposita. prata mugiunt. omnia opera Domini. Quis porro audebit opinari. cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum. Numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. in his boves mugiunt. ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 19. post omnia ista. in illo habebunt requiem sempiternam. laudate eum caeli caelorum. sicut Scriptura consequenter eloquitur. significati sunt. Quanto magis. non sonabili et temporali. Verbo intellegibili et sempiterno. quo significatur per efficientem id quod efficitur. atque ipsa terra. quantum satis videbitur. sicut laeta epistula dicitur. sed si praetermissi non sunt. quod scriptum est. qui laetantur in domo. et facta sunt 18. et quos facit ipse requiescere. quae radicibus continuata sunt terrae. utrum vel quo ordine creati sint angeli. laudent nomen Domini. et facta sunt. etiamsi non eos domus ipsa. et creata sunt 23. qui dixit. infertur ad omnia: Ipse dixit. Theatra plaudunt. Nunc. Non autem esse praetermissos hinc existimo. laudate eum sol et luna. Cum vero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum. quae super caelos sunt. cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium. Iam ergo erant angeli.cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem. laudate eum omnes virtutes eius. quae sex diebus enumerata sunt. Nam et in hymno trium in camino virorum cum praedictum esset: Benedicite. Hoc enim et sabbati vacatione ex praecepto legis in vetere Dei populo figuratum est. Angeli boni creantur quidam lapsi sunt (9-21) Angeli quoque in tempore creantur. Convenientissime itaque. recurrit in mane. redarguit istam vanitatem illa Scriptura paris auctoritatis. quando facta sunt sidera.

ita tenebrescere animam sapientiae luce privatam. etiamsi semper sit sapiens. 2. sicut Sabelliani haeretici putaverunt. quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei. nam neque vas liquor est nec corpus color nec aer lux sive fervor neque anima sapientia est. ut ea luce illuminati. quod vel possit amittere. quae fecit Deus. qua corpus dicitur. nec tamen ipse est Pater. cuius unitas ut commendaretur. inquam. alibi minor. Creata sane. fit immundus. aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subsistentia personarum. et cum alia pars est in eo amplior. Anima quoque ipsa. quasi aer sit anima. Neque enim verbi gratia. Ab hoc bono creata sunt omnia bona. quas habent. quod putaverunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. per quam facta sunt omnia. per quod et ipsi et omnia facta sunt. neque enim ulla pars est incorruptior quam altera. quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. Et haec Trinitas unus est Deus. non ad alterum. quoniam quod habet hoc est. 176 .. et utrumque hoc cum Spiritu suo unus est Deus. Lumen quippe verum. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur.. Propter hoc itaque natura dicitur simplex.. Nihil enim horum est id quod habet. sicut vas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem sive fervorem aut anima sapientiam. 10. Neque hoc ita dixerim. excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur. sicut ad se ipsum dicitur vivus habendo utique vitam. vel aliud sit habens. quia digitus minor est quam tota manus. Mali enim nulla natura est. non ea quae amplior est incorruptior quam quae minor. quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 26. quae duo Patrem et Filium dicimus. Alius est autem quam Pater et Filius. alia incorruptio. quia nec Pater est nec Filius. nec ideo non simplex. fierent lux et vocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei. ut et vas evacuetur umore quo plenum est.inter aquas superiores et inferiores. quae diei nomen accepit. quod ipsa incorruptio. et facta est lux 25. alia minor. sed Alius dixi. et sicut aer tenebrescit ista luce desertus (nam nihil sunt aliud quae dicuntur locorum quorumque corporalium tenebrae quam aer carens luce). sed in se ipsis tenebrae. et septimam quietis Dei. ipsi sunt illa lux. Nam utique Pater habet Filium. sicut erit cum liberabitur in aeternum. qua creati. quae non est quod ipsa. Aliud est itaque corpus. privati participatione lucis aeternae. aliud lux qua illuminatur. Sed etsi sit corpus incorruptibile. et corpus decoloretur et aer tenebrescat sive frigescat et anima desipiat. Ac per hoc quamvis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit. sicut sunt omnes. Nimirum ergo si ad istorum dierum opera Dei pertinent angeli. qua incorruptibile nuncupatur. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. Est itaque bonum solum simplex et ob hoc solum incommutabile. quem dicimus unigenitum Dei Filium. ideo incorruptibilior manus quam digitus. a quo si avertitur angelus. Ita cum sint inaequales manus et digitus. quod est Verbum Dei.. si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum. quale sanctis in resurrectione promittitur. id est facta. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus. Nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri. aliud qualitas eius. corpus vero ipsum maius est in toto quam in parte. in quo firmamento quarto die facta sunt sidera. nec iam lux in Domino. ut non inconvenienter dicatur sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei.. cui non sit aliquid habere. sed amissio boni mali nomen accepit. sed ideo simplex dicitur. sed non simplicia et ob hoc mutabilia. Cum enim dixit Deus Fiat lux. caelumque appellatum est. participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit. quae ubique eius tota est. quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem. quod non ubique sui totum est. sed idem ipse unus ad implendum senarium vel septenarium numerum repetitus est propter septenariam cognitionem. et eadem vita ipse est. et Filius habet Patrem. senariam scilicet operum. 10. quod est Deus. profecto facti sunt participes lucis aeternae. quia Trinitas. Quod enim de simplici bono genitum est. Hinc est quod etiam privari possunt rebus. qui Spiritus Patris et Filii Spiritus Sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris Litteris nuncupatur. et in alios habitus vel qualitates verti atque mutari. ideo non aliud est ipse. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi maior. pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est.. sed in Deo. aliud quod habet. aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. non est dictus dies primus. nec tamen ipse est Filius. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem. sicut illuminatur aeris corpus luce corporea. Deus unus est et trinus. . ut sit lux non in se ipso. non genita. sed manente substantia corporali non hoc est. hoc est quod habet. 1. non Aliud. qui vocantur immundi spiritus. aliud est tamen substantia. In quo ergo ad semetipsum dicitur. hoc illuminat et omnem angelum mundum. quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus Sanctus. sed dies unus. Cuius natura simplex est et immutabilis.

nec si velint. ut solum Deum dicamus beatum. non habebat. beatior erat primus homo in paradiso. aliud substantia. beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis. Quocirca cuivis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem. quod attinet ad rationalem vel intellectualem creaturam. Qui licet de suae perseverantiae praemio certi sint. et in eo omnium rerum rationes. 13. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit. quae principaliter vereque divina sunt. Quis enim hominum se in actione provectuque iustitiae perseveraturum usque in finem sciat. sed una sapientia est. in neutram partem firma assensione ferrentur. ut quoquo modo essent et quoquo modo viverent. sed simul ut facti sunt. Poena secuta est lapsum diabuli. hoc est. sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei. ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae vitae plenitudinem. et ea omnia unus est. porro si sciens fecit omnia. Boni creati sunt angeli. 12. ut maior beatitudo esse non possit. ita aeterna vita veraciter dici poterit. nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae. Nec ipsos tantum. nescientes error beatos esse utique non sinebat. antequam peccassent. quam recto proposito intellectualis natura desiderat.. Neque enim beatae vitae vocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias. sed certa veritate manifestum est. Neque enim multae. qui propterea vere pleneque beati sunt. ea utique fecit quae noverat. nec aliorum participatione vel divina vel sapientia vel beata sunt. tamen si vere perfecteque beata vita non nisi aeterna est. quid aut quantum est? De beatitudine quae sit certitudo. definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis. quae per ipsam factae sunt. etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati. quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent. aeterna vero finem non habendo nominata est. sed etiam illuminati. sed tamen verum. quod non aliud est in eis qualitas. Ab hac illuminatione aversi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque vitae. in quibus sunt omnes invisibiles atque incommutabiles rationes rerum etiam visibilium et mutabilium. Deo autem nisi notus esset. quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. nisi esset. qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit. quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali. non tamen tantum ita creati. sed rationalem vitam licet insipientem sic habent. Neque enim sicut vita. beatos nuncupandos putamus. eo quod multa in sese habeat.. si finem habitura sit. in cuius comparatione. esse non posset. quandoque desitura et propterea non aeterna. sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni. Ex quo occurrit animo quiddam mirum. cui non opinione. sed quae habet. sive id scirent. illius sapientiae fuerint participes. Quatenus autem. quos angelos dicimus. quamvis sua beatitudo quam diuturna vel utrum aeterna esset incertos (esset autem aeterna. de ipsa tamen perseverantia sua reperiuntur incerti. quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest. quamvis non quidquid aeternum. 11. sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec 177 . quantum autem ad spem futuri. in qua sunt infiniti quidam eique finiti thesauri rerum intellegibilium. quod iste mundus nobis notus esse non posset. ut sapienter beateque viverent. Ceterum dictus est in Scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex 27. ut falsis incertisve non fiderent. ut eam non possint amittere. quia scientes timor. continuo beatum sit (dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus). quanta esse in angelis potest. nisi peccassent). haec et est. quam in sanctis angelis esse credimus. ut et bono incommutabili. Quae cum ita sint. qui tamen vere ita beatus est. 3. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia. 10. non erat talis istorum. facile impetrantes peccatis huius infirmitatis divinam misericordiam... nisi aliqua revelatione ab illo fiat certus. sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum. Si autem hoc ita nesciebant.. quia pariter certi. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa atque secura. Quapropter. quos videmus iuste ac pie cum spe futurae immortalitatis hanc vitam ducere sine crimine vastante conscientiam. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum. cum hodie non impudenter beatos vocemus. quamdiucumque fuerit. si quidem vita tantummodo vivendo. quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur. quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine. lux facti sunt. quod Deus est. sive nescientes aliud putarent.

ut existimemus talem ab initio creatum. quoniam exaudisti me. Ista locutio est et in Psalmo: Ego clamavi. quod Dominus ait de diabolo in evangelio: Ille homicida erat ab initio et in veritate non stetit 30. quod dictum est: In veritate non stetit 37. id est initio humani generis. cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini. Quae si aliter convenientius intellegi nequeunt. Esset autem in eo. quod fecit ad illudendum ab angelis suis 38 (cui consonare videtur et Psalmus. quia nec quisquam potestatem Omnipotentis evadit. nullo modo esse peccatum. et qui per piam subiectionem noluit tenere quod vere est. donec isti. ut in eo veritas non sit. Nam expressius ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine vitio 36. quibus etiam promittitur. ut non solum homicida fuerit ab initio. alios autem ita ut veritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent. Sed cum dixisset: Ego clamavi. etsi non praesciam. profecto credendi sunt. ubi legitur: Draco hic. . et ita fuerunt. unde ostendatur. sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt. ex quo utique homo factus est. restat. hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa immortali felicitate casuros. cui ab angelis illuderetur. Huic sententiae quisquis acquiescit. illi vero certi non sunt: iam potiores. sive quod Ezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus. si in illa stetisset. et illud. ex quo creatus est. Illud etiam. id est Manichaeis. tamquam ea sit causa. ut in veritate non steterit. Quis enim catholicus christianus ignorat nullum novum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum. alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam vel perseverantiae vel casus sui. iustitiam recusavit. beatitudinem. tamquam diceret: Hinc ostendo clamasse me. quoniam exaudisti me Deus 33. atque ait: Quia non est veritas in eo. Sic enim videtur sonare: In veritate non stetit. quando facti sunt angeli. non ab initio. sed ab initio peccati. unde se clamasse monstraret. ut.. sic esse accipiendum. quae finem fuerat habitura).ullo errore fallatur. quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. 15.. quod ab initio diabolus peccat. Cuius illi alii quia certi non fuerunt (non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent. ex quo creatus est. et ipsos de semetipsis ignorare. peccare putandus est. ab illo bonitatis lumine sua voluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos. qui mane oriebatur 35. si vitam egerunt ante peccatum. suo recusans esse subditus Creatori et sua per superbiam velut privata potestate laetatus. profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum. Sed quid respondetur propheticis testimoniis. ac per hoc falsus et fallax. Quae Scriptura dixerit de diabulo. a quo est 178 . Aut si durum videtur. non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis. affectat per superbam elationem simulare quod non est. quod ait de diabolo Ioannes: Ab initio diabolus peccat 34. Initium ergo eius figmentum est Domini. sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in evangelio sanctis fidelibusque promittit. quam nisi pia Deoque subdita voluntas habere non posset. quia veritas in eo non fuit. quem finxisti ad illudendum ei 39 ). oportet etiam illud. Locutione autem dictum est minus usitata. quod in veritate fuerit. quasi quaesissemus. in qua utique si stetisset. sed non permanserit. tamquam ab eo quaereretur. quod suam quamdam propriam tamquam ex adverso quodam principio diabolus habeat naturam mali. Nec illud. cum verba ista evangelica in auctoritate nobiscum habeant. qui sua pravitate illa luce privati sunt. 14. Subiecit autem indicium. habuisse tamen aliquam. verum etiam ab initio suae conditionis in veritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit. et si quae aliae pestes ita sentiunt. Nisi forte quis dicat id. quod in veritate non steterit. non attendant non dixisse Dominum: A veritate alienus fuit. quod ibunt in vitam aeternam 29. non cum illis haereticis sapit. sic intellegendum est. quod nos de illis per Scripturas sanctas nosse potuimus. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus. post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. sed in hac poena post peccatum ordinatum. ut sic intellegatur etiam quod beatus Ioannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat 31. ut aut impares fuerint. quia veritas non est in eo 32. omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. consequenti ratione colligimus. qui nunc mali sunt. qui tanta vanitate desipiunt. si natura talis est. sed: In veritate non stetit. non intellegunt. eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneret. quoniam clamavi. ubi a veritate lapsum intellegi voluit. sic accipiamus. sive quod ait Isaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. quod erunt aequales angelis Dei 28. quod in eo veritas non sit. hoc est. cum potius ea sit causa. quod in veritate non stetit. si pares fuerunt. quam non ille constituit. non aequales eis erimus. quod scriptum est in libro Iob. quem decipiendo posset occidere. cum dicendum fuisse videatur: Exaudisti me Deus. aut.

et non mortificati. sine quibus nihil rerum inveniri vel cogitari potest. ut tristes. quae habent vim gignendi vel etiam appetendi. quae latine ut appellentur opposita. voluptas vero quid iucundum corporis sensibus blandiatur spectat.omnis modus. Quia sine dubio. dictum recte intellegimus: Hoc est initium figmenti Domini 40. nisi naturae. quae vivunt. ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre vellemus. cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo latinus utatur. sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. praeponuntur intellegentia non intellegentibus. non dico angelorum. sic contra pium peccator. naturae dignitate praecedit! Quae naturae aliis praeponantur. sive quem in ea locum habeant ignorantes. 179 . quod expressius dicitur. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima. Itaque fecit. id est. Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum. quae omnia cetera. In his enim. sicut egeni. et in his. ut coherciti. est autem alius atque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus. nummos quam pulices malit? Sed quid mirum. ut. quo fit. ipse bene utatur etiam voluntatibus malis. cum ordine naturae angeli hominibus. omnis ordo. non est apud nos huius vocabuli consuetudo. et omnia possidentes 42. sed vel hominum crearet. et in his. licet per suam bonitatem bonum. 17. Deo ordinante res antithetae sunt. futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praevidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea Psalmus ait: Draco hic. sive etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Diabulus non obstat Deo ordinatori. ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus. 16. sicut ea. quasi morientes. praeponuntur viventia non viventibus. Inter bonos et malos angelos lux et tenebrae. Sed tantum valet in naturis rationalibus quoddam veluti pondus voluntatis et amoris. quibus eas obesse desiderat. 18. cuius id vitium est. omnis species. necessitas autem quid propter quid expetat cogitat. semper autem gaudentes. per infamiam et bonam famam. ut. contraposita. ut qui ignoramur et cognoscimur. multos autem ditantes. Vitium autem ita contra naturam est. Neque enim Deus ullum. Sed ista praeponuntur naturae ordine. quanto magis angelica creatura. cum eum conderet. quorum certe natura tantae est dignitatis. in inferioribus ordinatus illuderetur ab angelis eius. quae Deus condidit. quem malum futurum esse praescisset. Et quoniam Deus. cum in ipsorum etiam hominum aestimatione. bina bina. tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. ita malarum voluntatum iustissimus ordinator. Propter naturam igitur. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suaviter explicat. Quapropter etiam voluntas mala grande testimonium est naturae bonae. iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur quo modo illo uteretur et malo. natura non vitiata praecessit. praeponuntur sentientia non sentientibus. sicut angeli hominibus. ubi est vitium malitiae. per gloriam et ignobilitatem. Quis enim non domi suae panem habere quam mures. in tantum. et ista quid verum luci mentis appareat. ut seductores et veraces. unum contra unum 43. potius competeret esse cum Deo. non propter malitiam diaboli. Et sic intuere in omnia opera Altissimi. quae isto motu carent. ut prosint temptationes eius sanctis. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem vitam. quem finxisti ad illudendum ei 41. quae sentiunt. sicut homines pecoribus. sicut arboribus animalia. ut in eo ipso quod eum finxit. ut non possit nisi nocere naturae. cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat. ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra. et in his. immo linguae omnium gentium. tamquam nihil habentes. Non itaque esset vitium recedere a Deo. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est. his. vel. plerumque carius comparetur equus quam servus. et ecce vivimus. voluntate sua malus. cum illae male utuntur naturis bonis. gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu voluptate cupientis. ut diabolus institutione illius bonus. nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret atque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. quae intellegunt. quae quoquo modo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt. praeponuntur immortalia mortalibus.

non quod ullo modo Dei scientia varietur. ut nihil eorum fieret. ubi bonum esse vidit ut faceret. non natura. tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod videret. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 44. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux. nisi vidisset antequam fieret. sed omnino incommutabiliter videt. cui etiam futurum non naturae. id est malorum angelorum aversorum a luce iustitiae taeterrimas mentes. aliud quae iam sunt. cum lux prima illa facta est. qui tam perfecte non operaretur. cui nihil ex eius operibus adderetur. ut aliud in ea faciant quae nondum sunt. non discit. quae temporaliter fiunt. non tamen fuerant approbandae. quae sancta societas angelorum est illustratione veritatis intellegibiliter fulgens. continuo subiunctum est: Et vidit Deus lucem quia bona est 46. nisi operis approbatio secundum artem facti. et stellas. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit. angeli creati intelleguntur. Inter illam vero lucem. vitio proprio. non utique fieret: docet bonum esse. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat. Deus duo luminaria magna. quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiae producit. quod. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt. qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et privatos lumine veritatis in tenebrosa superbia remansuros. si. sed voluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit. ubi dictum est: Et divisit Deus inter lucem et tenebras. elatum esse scilicet Deum gaudio mundi universitate perfecta. quod. sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori: tenebrae autem angelicae. aliter mente. varietate mutatur. Posuit illa. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem. inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli dividunt. quoniam tempora ita novit nullis suis temporalibus notionibus. nec quia factum vidit scientiam duplicavit vel ex aliqua parte auxit. ne utrumque appellaretur bonum. ita ut illa quidem. luminare maius in principia diei. et paulo post: Et fecit. si ei fuisset incognitum. quia utrumque sine peccato est. ipse vero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia comprehendat. luminaria in firmamento caeli. Et vidit Deus lucem quia bona est. non ante. Quapropter. vel quod praesens est aspicit. et luminare minus in principia noctis. quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est 49. ita eius quoque scientia trium temporum. non hoc loco additum est: Et vidit Deus quia bonum est. sive id lateat. Et vidit Deus quia bonum est 47. ubi dixit Deus: Fiat lux. sed sic ostendere voluit artifici suo placuisse iam factum. praesentis videlicet et praeteriti vel futuri. et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et dividere inter lucem et tenebras 45. apud quem non est immutatio nec momenti obumbratio 50. sed post infertur: Et vidit Deus quia bonum est. ipse dividere potuit. non enim ex animo constat et corpore. ita tamen ut. sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diverso. Quid est enim aliud intellegendum in eo. inquit. inter sanctos angelos et immundos fuisse discretum. cum esset horum alterum malum. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 48. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit 180 . cum multa tractantur. vel quod praeteritum est respicit. 21. Ibi ergo vidit bonum esse quod fecit. in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. Quamvis itaque divini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis. et ei contrarias tenebras. Utrumque placuit. ut putaret Deum sui operis novitate factum beatiorem. Dei opus aliud non est ab eius arte. in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae novit. nec aliter nunc et aliter antea et aliter postea. nisi tam perfecta scientia. quae Sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non cum factum est. Tenebrae fuerunt in mundo et in angelis. dum alius eum sic. aliud quae fuerunt. inquit. quoniam non sicut nostra. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata. alius sic intellegit. ad id quoque perveniatur. et postmodum infertur: Et separavit Deus inter lucem et tenebras. nec aliter oculis. tunc didicit bonum. et facta est lux. Solus quippe ille ista discernere potuit. etsi fuerant ordinandae. Et Plato quidem plus ausus est dicere. id est inter hanc lucem et has tenebras. quod placuerat in arte faciendum.19. sive. vel attestatione rerum manifestarum vel aliis locis minime dubiis asseratur. Dum ergo videt quia bonum est. quem ad modum temporalia movet nullis suis temporalibus motibus. et facta est lux. inquit. quod in obscuro loco intellegitur. non enim more nostro ille vel quod futurum est prospicit. vulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut dividerent imperavit: Fiant. et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint. ut luceant super terram et dividant inter diem et noctem. ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse videretur. Denique nec illud est praetereundum silentio. quod sensit ille qui scripsit. 20. non postea quam separavit inter lucem et tenebras et vocavit lucem diem et tenebras noctem.

si unum radatur supercilium. ita ut venena ipsa. nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. 23. 22. sive ista legerit. bona tamen. sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. quae facta sunt. quae voluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit atque ita incommutabilis veritatis luce privari. noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere. In libris enim. quibus delectantur. id est ad bona creanda bonitatem Dei. quod etiam quidam. sicut in specie visibilis hominis. non quidem partes Dei. si quare fecerit: Quia bona est. 1. quoniam non mole constat. Nec auctor est excellentior Deo. et facta est. quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis attritio. quia bonum est 53. qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio. quae Dei est. quae per omnia opera Dei subiungens: Et vidit Deus. ita credere occultam. hoc sensit. Sic autem Manichaei non desiperent vel potius insanirent. Sed a terrenis usque ad caelestia et a visibilibus usque ad invisibilia sunt aliis alia bona meliora. ullamque naturam. Ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse. Deus autem ita est artifex magnus in magnis. quam propemodum nihil corpori. quidam haeretici non viderunt.. sed artificis sapientia metienda sunt. per quid fecerit. nec ars efficacior Dei Verbo. inquit: Fiat lux. sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid huiusmodi. nisi ab illo conditore esse non posse. causam tam iustam atque idoneam. dum ei non conveniunt.lucem. primum quam hoc esset contrarium Scripturae huius tantae auctoritatis intentioni. ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus. peccasse a Conditore recedendo et diversis progressibus pro diversitate peccatorum a caelis usque ad terras diversa corpora quasi vincula meruisse. ut a bono Deo bona opera fierent. sed factas a Deo. quis eam fecerit. quod hi. quis fecerit: Deus est. si eis congruenter atque scienter utamur. cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi privationis boni. Hinc Origenes iure culpatur. Contra quosdam Dei creatio expenditur et Trinitas (22-34) Errant manichaei Deum omnia bona fecisse negantes. commoditatis attribuant. inquam. satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux. incommutabilem atque omnino incorruptibilem crederent. fecit Deus lucem. sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est. quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio venientem. Et vidit Deus lucem quia bona est 51. animam vero. ad hoc inaequalia. sicuti est. et quam multum detrahitur pulchritudini. quamque a contrario etiam haec. quae parva non sua granditate (nam nulla est). Sed multo est mirandum amplius. sicut cibus et potus et ista lux.. et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi. sufficeret dicere. sicut erant quaedam. verum etiam per quid fecerit. quare fecerit: Dixit Deus. quantumque universitati rerum pro suis portionibusdecoris tamquam in communem rem publicam conferant vel nobis ipsis. et facta est lux. sive acerrimo ingenio invisibilia Dei per ea. quae non est quod Deus est. intellecta conspexerit 52. sed animas dicunt. non tamen totam. Hanc tamen causam. quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controversias quaerentium mundi originem terminat. si Dei naturam. sed ab illo conditam longe imparem Conditori christiana sanitate sentirent. Errat Origenes putans animas a Deo recessisse. cui nocere nulla res possit. sive ab his qui legerant forte cognoverit. hoc scripsit. Quia vero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari. nolunt accipere istam causam creationis rerum. si autem non solum quis fecerit. si per quid fecerit: Dixit: Fiat. ut minor non sit in parvis. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit. quam turpissime pollutam et crudelissime captivatam et oppressam labore magno vix mundet ac liberet. quae per inconvenientiam perniciosa sunt. quae vix potuimus invenire. Unde nos admonet divina providentia non res insipienter vituperare. ut bonus Deus conderet bona. 181 . sive ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit. quos appellat . nec attendunt. quae non faceret nisi bonus Deus. et ubi nostrum ingenium vel infirmitas deficit. credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis adversum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse. plurima offendunt. convenienter adhibita in salubria medicamenta vertantur. sed ut mala cohiberentur. et facta est lux. hanc. non ut conderentur bona. ut essent omnia. immoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. id est De principiis. qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium. sed utilitatem rerum diligenter inquirere. quam vel in suis locis naturisque vigeant pulchroque ordine disponantur. non Dei partem nec eius naturae. ut non tantum Deum. sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari. Si ergo quaerimus. tegmen ac vinculum futurum hostis victi et inclusi.

non opificis provisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est. congruere bonitati. quod Pater genuerit Verbum. est. videt. tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus Sanctus. quibus poenaliter includerentur. potius quam homines etiam bonos habere debuisse. in aeternitate Dei viget. nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia. in bonitate Dei gaudet. Ubi si nemo peccasset. ut tali corpore mereretur includi? Ac per hoc si contigisset. non tres dii vel tres omnipotentes. non amborum quasi qualitatem. utrum altitudine mystica nobis ipsa Trinitas intimetur. quod. tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus. quod ideo postea quam factum est dicitur. ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam ergastula. quamvis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. superiora et leviora quae minus. 2. profecto et illa diligentia rationis est. proprie tamen ipse vocatur Spiritus Sanctus tamquam sanctitas substantialis et consubstantialis amborum. per quam facta sunt omnia. sed hoc potius evenisse. inferiora vero et graviora quae amplius peccaverunt. et nunc licet malus longe minoris mitiorisque malitiae. Haec ergo tria. corpora acciperent. ut respondeatur: Deus. si quis possit intueri. ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit. et certe ante peccatum.. 24. quibus deterius nihil est. 182 . et Pater sanctus et Filius sanctus. ita tamen. Inde est civitatis sanctae. non ideo cuncta sunt impleta peccatis. nullam aliam causam faciendi mundi intellegi voluit. quia bonum est. nisi ut bona fierent a bono Deo. ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda. quia naturae ordinem servare noluit. homo autem. verumtamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero. quia bona est. non audeo temerariam praecipitare sententiam. subsistens modificatur. Civitas Dei Trinitati comparatur. indicetur. immo non duae. aerium pessimus daemon. sed duae.. cum sit et Pater spiritus et Filius spiritus. propter quid fecerit. quibus inferius et gravius nihil est. quia una anima sic peccaverat. ut res. quae superius commendavi. et ecce bona valde 54. in veritate Dei lucet. quod autem illo dicente factum est. quae facta est. nec omnia uno volumine ut explicemus urgendum est. Quid autem stultius dici potest. ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeatur. si haec opinio vera esset. Deinde videre debuit Origenes et quicumque ista sapiunt. ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo. quia bonum est. procul dubio per Verbum factum est. et quod Spiritus Sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus. cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem servet. et quia peccatum est. cum in unaquaque creatura requirantur. per quid fecerit. an aliquid occurrat. si unde sit sapiens: a Deo illuminatur. . sed ipsum quoque substantiam et tertiam in Trinitate personam. per quid fecerit. tamen luteum corpus accepit 55. Pater quippe intellegitur Verbi. Nunc vero.completisque omnibus inferens: Et vidit Deus omnia. id est. amat. quo nostra exerceatur intentio. quae fecit. Credimus et tenemus et fideliter praedicamus. si unde sit felix: Deo fruitur. sicut unus omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam. multum longe a veritate et merito est cohercenda progressio. in eo vero quod dicitur: Vidit Deus. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit. summe bonus aequaliter bonum. qui talia sapiunt. ita universitas rerum. Non plane animarum. quia communis ambobus est. sed unus Deus omnipotens. sed eorum ipsorum. quae in sanctis angelis sursum est. aeternus coaeternum. nec mala voluntas. ut sola corpus tale mereretur. quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo posito. unigenitum Filium. contemplans illustratur. Quae bonitas si Spiritus Sanctus recte intellegitur. eadem nobis insinuata intellegatur Trinitas. Ad hoc enim me probabilius ducit. et origo et informatio et beatitudo. sed decem vel centum similiter aequaliterque peccassent. quod hoc loco Scripturarum id accipiendum esse prohibeat. quae sic se voluit praedicari. universa nobis Trinitas in suis operibus intimatur. hoc est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. per Verbum. quis eam fecerit. multi sermonis est quaestio. unamquamque creaturam quis fecerit. daemones. non decori pulchritudinis vel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum. sed sola bonitate fecisse quod factum est. 23. terrena corpora. quam istum solem. propter quam facta est. qui dixit ut fiat. mundum ideo factum. de quibus nesciunt quid loquantur. et meruisse corporibus includi. quare fecerit. recte bonitas dici possit amborum. cum vero de omnibus simul. satis significatur Deum nulla necessitate. atque hoc totum et Trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem divinitatem. unus unum. hoc est Sapientiam. sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis. ut in uno mundo unus esset. centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret. Sed si nihil est aliud bonitas divina quam sanctitas. non praesumptionis audacia. inhaerens iucundatur. ut non una. etiam cum peccatoribus pulchra est.

1. Non enim ea sicut illa. ut aliquid efficiat: natura. quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat. sed miseriam suam potius auferri velint. percipere curaremus. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae veritatis et de boni fine. In his autem tribus. profecto et nostram nos genuissemus sapientiam nec eam doctrina. falsa me amare verum esset. moralis propter usum. 27. si fallor? Quia igitur essem qui fallerer. cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus visus est neque intellegentiae dator neque amoris. sum. si me illa amare falsum esset? Cum vero illa vera atque certa sint. Neque enim fallor amare me. tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius. quomodo esse me fallor. Ita vero vi quadam naturali ipsum esse iucundum est. quis dubitet quod eorum. Nam qui non est. quam propter aliud quaerimus (unde temporalibus magis utendum est. cuius Deus est. agnoscimus.Tripertita philosophia Trinitati comparatur. rationalis propter doctrinam. quamquam etsi illa falsa essent. ita novi etiam hoc ipsum. quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione versamus. quo brevius totum dicitur. 26. usus utentis sit. cum amantur. Quo modo enim potest beatus esse. immo valde longeque distantem. doctrina scientia. sonos audiendo. naturalis propter naturam. tertia ethica (quarum nomina latina iam multorum litteris frequentata sunt. quibus utique omnes temporaliter utimur. ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de Trinitate cogitaverint. cum se miseros esse sentiant. dura et mollia contrectando sentimus. sed Deum propter nummum colunt). procul dubio ut vera sapiamus ipsum debemus habere doctorem. Nulla in his veris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor. non se ipsos de rebus. quod ea re frui dicimur. quae dixi. adhuc reformatione perficiendam. sapores gustando. Consequens est autem. quae in unoquoque homine artifice spectantur. et fructibus utimur et usibus fruimur. ut esset. ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et. quam fruendum. doctrina. si fallor. ut sit etiam similitudine proxima. quas etiam in octavo libro breviter strinximus. nosse me. usus. doctrina. quoniam non nummum propter Deum impendunt. Illis etiam. 183 . Ex his propter obtinendam beatam vitam tripertita. verumtamen eo loquendi modo. nunc vero quia natura nostra. quo bene beateque vivitur. ut naturalis. ut etiam in eo. quem plus obtinuit consuetudo. atque hoc interesse videatur. scientiae formam. hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse voluerunt. non quo sit consequens. neque coaeternam et. quod me novi esse. quae sunt natura. quam nemo est qui non esse beatus velit. non fallar. usus. nulla nos falsitas veri similis turbat. Hoc itaque moreusum dixerim in his tribus. etiamsi fallerer. altera logica. Deum habet auctorem. natura ingenio. rationalis moralisque vocarentur. cum in his quae amo non fallar. Quia ergo sum si fallor. quando certum est me esse. quamvis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur. sed ita esse potius invenerunt). Sicut enim novi esse me. tametsi non aequalem. velut colores videndo. id est aliunde discendo. Si ergo natura nostra esset a nobis. usus fructu diiudicandus est. ut frui mereamur aeternis. hoc est illius summae Trinitatis. non sicut perversi. Nec ignoro. ad quem cuncta quae agimus referre debemus. ut dixi. Eaque duo cum amo. et ipse amor verus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit. uti vero ea re. non fallor. eumdem quoque amorem quiddam tertium nec imparis aestimationis eis quas novi rebus adiungo. esse tamen aliquam naturae causam. immo tripertitam esse animadvertere potuerunt (neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate vivendum sufficeret nec bono alio quo frueremur ullo indigeret. Quantum intellegi datur. Esse. qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus. vitae summam nemo cunctatur. nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum. Et nos quidem in nobis. Tria etiam sunt. diversi diversa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum versatur intentio. cuius una pars appellaretur physica. 25. imaginem Dei. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum. memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur. sed sine ulla phantasiarum vel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. quod me novi nosse. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum. si nihil sit? Omnia esse volunt. odores olfaciendo. a philosophis inventa est disciplina. qui frui volunt nummo. ullo sensu corporis tangimus. inspirator. procul dubio in eo. quod proprie fructus fruentis. quae foris sunt. non eiusdem substantiae. quae in homine spectanda commonui. utique nec falli potest. Nam et sumus et nos esse novimus et id esse ac nosse diligimus. ipsum etiam ut beati simus suavitatis intimae largitorem. uti autem Deo. ac per hoc sum. nosse et diligere in Deo et in nobis.

profecto exsultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus. non gustus faucium. nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant. nulli et nusquam essent futuri. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est. et haec amo atque amare me similiter certus sum. quod nosse non possunt. quibus datum non est ista cogitare. Omnia esse quodam modo noverunt. Quoniam igitur homines sumus ad nostri Creatoris imaginem creati. Sed de duobus illis. Amatur autem. Quid? animalia omnia etiam irrationalia. miseri iudicantur. Si enim pecora essemus. carnalem vitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc. Verumtamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent. et quem ad modum etiam in ceteris rebus. quo amantur. nihil aliud quaereremus. utrum et ipse amor ametur. quantum amentur in nobis. Iam vero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura. ut essentiam suam. et istum amorem odit in se. immortalitatem. nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Atque ideo cum se noverint esse morituros. aliud terrae radicis affigunt. Procul dubio ergo indicant. saltem talem quae non habeat finem mendicitatis. iusta per intellegibilem speciem. 27. si in eadem miseria semper esse nollent. ut de his non sensu corporis iudicemus. sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt. proposito sibi quod. quo id amatur quod amandum est. in tantum id possumus. Verumtamen inest in sensibus irrationalium animantium. quod in hominibus. quocumque fertur. quia pauperes atque mendici sunt. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna vivere. si quis immortalitatem daret. quaedam tamen similitudo. custodiant. Ad huius sensus officium non acies pupulae. de amore autem. non foramen auriculae. quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor. etsi scientia nullo modo. sensibilia nuncupata sunt. 2. ut pro eo. quanta gratulatione susciperent. nisi ab illo facta essent. Item si arbores essemus. licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum. essentia scilicet et notitia. iniusta per eius privationem. cuius est vera aeternitas. quo iusta et iniusta sentimus. Nam velut amores corporum momenta sunt ponderum. qua nec ipsa miseria moreretur. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum. sicut animus amore fertur.quoniam stulti. aeterna et vera caritas. quo feracius essemus uberiusque fructuosae. Possunt enim ambo esse in uno homine. quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem. Cur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus. Quae vis magna atque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est. satis diximus. qui summe 184 . quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem vel appeterent vel tenerent. ab immensis draconibus usque ad exiguos vermiculos nonne se esse velle atque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices. quasi innotescere velle videantur. sed omni modo perituri. quibus mundi huius visibilis structura formosa est. qua mens nostra quodam modo radiatur. sine ullo quidem sensu atque vita. quae infra sunt. Si essemus lapides aut fluctus aut ventus aut flamma vel quid huiusmodi. ut illo proficiente quo bene vivimus iste deficiat quo male vivimus. non dictum est. pro magno beneficio sibi hanc impendi misericordiam desiderant. ipse magis amatur. quae infra nos sunt. Ita enim corpus pondere. quo alimentum trahant atque ita suum quodam modo esse conservent? Ipsa postremo corpora. quibus non solum sensus. ita tamen vel exiliunt in superna vel in ima descendunt vel librantur in mediis. verum et ab his. qui se beatos putant. sed qui diligit. sed nec ulla saltem seminalis est vita. at certe quaedam scientiae similitudo. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. verumtamen id quasi appetere videremur. sentiendas sensibus praebent. nihil quidem sentiente motu amare possemus. ut aliquanto productius in eadem miseria vivant tardiusque moriantur. Amor qui amat et amatur ad Deum fertur. et hinc probamus. donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod vivimus. ubi secundum naturam possunt esse. vel hinc intellegi potest. Nam in quantum eam capimus. cetera autem rerum corporalium. qui illum diligit. aeterna veritas. estque ipse aeterna et vera et cara Trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus. non spiramenta narium. etsi differens. quantum suscepti huius operis ratio visa est postulare. eorum reperiatur. Sed nos ea sensu corporis ita capimus. ut de his omnibus recte iudicare possimus. sive deorsum gravitate sive sursum levitate nitantur. sed formas suas. quod lamentari quisque sana mente mavult quam laetari in amentia. non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. non quia sentiunt. quo amatur et quod amandum non est. non ullus corporeus tactus accedit. sed quia sentiuntur. quam eam morte finire. quod aluntur et gignunt. cum esset nobis bene. 28. qui rectius amantur. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem. et hoc bonum est homini.

partibus suis in summam redactis ipse perficitur. in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille evangelicus filius 56 ad nosmetipsos reversi surgamus et ad illum redeamus. ut dixi. quasi qui non potuerit creare omnia simul. sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores. quod sunt duo. qui cunctis in terra rebus excelleret. sicut quorumque in terra gradientium atque repentium et ipsius hominis. quae non peregrinatur in huius vitae mortalitate. fiunt. quae sunt quattuor. et tria potest. sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio atque lignorum. qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores. quae sunt unum et duo et tria. nam decima pars eius est. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis. aliter in anima iusti. quae fecit mirabili stabilitate. ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis. illo adiuvante quod coepimus ut possumus explicemus. Duodenarii vero numeri partes in summam ductae transeunt eum. id est sexta sui parte et tertia et dimidia. sicut dimidia. sed posterior erit diligentius disserendi locus. Nunc autem tria ista nostra quamvis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus. habet sextam. cum intellecta conspicitur 57. sed nos ipsi praesentia sentiamus atque interiore veracissimo cernamus aspectu. unum autem potest. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. id est secundum quas facta sunt. quae sunt sex. ubi habent causas rationesque suas. qui summe bonus est. non est iste. eamque esse inseparabilem Trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam. habet enim duodecimam. in se ipsis autem tamquam in vespertina. sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. et aliter iustitia in veritate incommutabili. sunt enim octo. tamen. quae deinceps congruis motibus peragerent tempora. sed unum Deum. tertia. habet quartam. nam tertia eius est. qui summe sapiens est. tamquam in arte. an in se ipso. 29. aliter cum in pulvere scribitur. secundum quam factum est. quod est novem. ibi nosse nostrum non habebit errorem. Ibi esse nostrum non habebit mortem. currentes quasi quaedam eius alibi magis. Illi quippe angeli sancti non per verba sonantia Deum discunt. alibi minus impressa vestigia colligamus. sicut solis ac lunae stellarumque conditio. ita noverunt. 30. quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque referuntur. quae sunt tria. quae sunt duo. utrum in ea ratione cognoscatur aliquid. nona scilicet atque tertia. Sed hae tres partes eius. Haec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur. quam in ea ipsa sciunt. Habet et quintam. qua facta est. Multum enim differt. longe sunt a tota summa eius. decima et quinta et dimidia. quo autem si bene agantur perventura sint. quoniam per nos ipsos nosse non possumus. Coniunctae vero istae duae partes eius. aliter in se ipsis. Hoc breviter commemorandum putavi ad commemorandam senarii numeri perfectionem. qui primus. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione. hoc est in sapientia Dei. sed immortalis semper in caelis est. et tamen omnes non tres deos esse. sed amplius. Deum primitus divisisse iam diximus. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt. Angeli vident in Dei Verbo et in seipsis. unum autem potest. nam nona eius est. Itemque in denario quaternarius est aliqua pars eius. quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. quae in summam ducta sex fiunt. quod sunt quinque. id est unum et duo et quinque. quod est unum. ut eis magis ista. incommutabiliter permanentes. sicut iam supra diximus. illa clariore. In hoc autem libro de civitate Dei. et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum Sanctum. velut artis atque operum. habet tertiam. de quorum fide cur nulla debeat esse dubitatio. id est unum et tria. unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim. simul ductae non complent decem. quae quotae sint dici potest. qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt. Sic deinde cetera. sicut aliter scitur rectitudo linearum seu veritas figurarum. habet et dimidiam. ibi amare nostrum non habebit offensionem. volucrum scilicet atque piscium beluarumque natantium. quod caelum vocatum est. Unde ratio numeri contemnenda non est. Ipsam quoque creaturam melius ibi. Neque enim exempli gratia quia in novenario numero quattuor pars aliqua eius est. alios hinc testes vel quaerimus vel habemus. Numerus quippe senarius primus completur suis partibus. hac obscuriore cognitione. non quia Deo fuerit necessaria mora temporum. id est sedecim. hoc est Verbum eius unigenitum. verumtamen et in se ipsis. id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus. quamdiu futura vel utrum numquam defutura et quo si male. quae in multis sanctarum Scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter 185 . inter quos et illos. quam nos ipsi nobis cogniti simus. in quo perfecit Deus opera sua. sicut ex aquis animalium. a quo peccando recesseramus. habet et dimidiam. sed per ipsam praesentiam immutabilis veritatis. ideo dici potest quota eius sit. Perfectus est senarius numerus. tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium.est. sed quota sit dici non potest. tamquam per omnia.

inquit. in quibus septenarius numerus. sed tamen de sua sempiterna et vera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram. et resurget 60. ex quibus duobus septenarius constat. Ideo pro universo saepe ponitur. et vereor ne occasione comperta scientiolam nostram leviter magis quam utiliter iactare velle videamur. sed in requie sua. sed cum venerit quod perfectum est. sicut attestatur Psalmus. aliter in se cognita faciat aliam velut diurnam. vel quam molem materiamve futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupaverit subiciendo et addendo: Terra autem erat invisibilis et incomposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut Trinitatis commemoratio compleretur: Et Spiritus. ut Pater fecisse intellegatur in Filio. quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur aut doceat. 32. Ad quorum societatem pertinere parvulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei 70. atque illud. sed quia omnia in sapientia fecit. Angeli facti sunt ante omnia. Sancti vero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus. et multa huiusmodi in divinis auctoritatibus reperiuntur. Hoc itaque satis sit admonere. Sine difficultate quippe nos adiuvant. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reservari 72. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 58. non peribit. qua requiescitur in Deo. ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. cum ante fecerit angelos. quod est Verbum eius et ipsum Scriptura principium nominavit (sicut ipse in evangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium 67 ): non e contrario referam contentionem. pro cuiusque rei universitate poni solet. quamdiu ex parte scimus. quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo 62. et facta est lux 65. Inter hos ergo et illos Deum vel praescientia vel opere divisisse quis 186 . angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum. sed et liber iste iam prolixus est. quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est. sicuti est: Septiens cadet iustus. verum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus Sanctus. de quo Dominus ait: Docebit vos omnem veritatem 63. ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias. ne forte. non ita dictum tamquam primum hoc factum sit. Deus requievit in perfecto septenario numero. ubi ait: Videte. cum de numero multum loquimur. quod non de iniquitatibus. ut etiam ipsa aliter in Dei Verbo. quae non habet vesperam. sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi voluit. id est in plena perfectione. Proinde ut volet quisque accipiat. mensuram et pondus neglegere iudicemur. aliam velut vespertinam notitiam. Dei requies commendatur 59. neque enim ulla creatura est. Domine! omnia in sapientia fecisti 68 : convenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus Sanctus. ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua. maxime quia hoc me delectat plurimum. totus par quaternarius. in qua primum sanctificatio sonat. Hinc est quod etiam Scripturas istas cum labore rimamur. Ibi requies Dei. Ne quis autem contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux. In toto quippe. qui in caelis est 71. et: Septiens in die laudabo te 61. qui eis velut carcer est. quia angeli eorum in caelis semper vident faciem Patris mei. quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum. Habenda est itaque ratio moderationis atque gravitatis. usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens. 33. sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 66. Ideo laboramus. quod dictum est: In principio. In septimo autem die. quod ex parte est evacuabitur 64.intuentibus. dico enim vobis. qualem terram Deus primitus fecerit. ne contemnatis unum ex pusillis istis. Boni et mali angeli luci et tenebris comparantur. Peccasse autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos. dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos. ut dixi. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare. quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant. Cum enim dictum esset. 31. quod totus impar primus numerus ternarius est. Dei superferebatur super aquam 69. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt. quod ita profundum est. id est eodem die septiens repetito. sicut habent permanendi aeternitatem. in parte autem labor. requies. id est: Quotiescumque ceciderit.

quibus nominibus universalis est significata creatura. Ibi enim sedes est phlegmatis. quia. Deus superbis resistit. ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux. illam huic illudentem. vel spiritalis et corporalis. sicut in Psalmo legitur. immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei. quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. quia primo fecit. habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium. illam luminosa pietate tranquillam. quod Deus umorem fluidum et frigidum ac per hoc gravem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit. quia in Verbo unigenito fecit. ut quantum vult consulat. unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius 75. qui peiores esse hominibus infidelibus sive intellegunt sive credunt. Quapropter. aliquando tenebrae. inquit. quod convenientius intellegitur. ut. ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. lucis tenebrarumque vocabulis significatas existimavimus.dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide viventes et eorum aequalitatem adhuc sperantes. si diligenter singula scrutemur atque tractemus. inquiunt. qui secundum rationes suas. in capite ponerent. sed ubi discreti. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei. cui nomen est Genesis. aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. illam. quod est credibilius. utique nondum tenentes iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim. quamvis et aquas. non abhorruimus. 34. angelos intellegi volunt. a regula tamen fidei. iamque de duabus istis diversis inter se atque contrariis societatibus angelorum. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit. Quod possunt simili vanitate etiam de terra dicere. ponderibus elementorum moventur et ideo non putant aquarum fluidam gravemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui. sicut scriptum est. secundum Dei opus utique aptissime. istam. istam inde deiectam in hoc infimo aerior caelo tumultuantem. si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset. etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est. aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo. alteram tumentem typho. Dei potestate frenatam. ut homo Dei tam eximiae divinaeque sapientiae. Dei bonitati ministram. Aberrant quidam angelos aquis comparantes. unam fruentem Deo. ut nolens prosit persecutionibus suis. vel magnae duae mundi partes. et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est. aliam vero natura bonam. quae super caelos sunt. non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae. Sed. nunc autem lux in Domino 73. ne quantum vult noceat. in principio. alteram propriae celsitudinis immundo amore fumantem. quantum satis esse visum est. disputavimus: hunc quoque librum aliquando claudamus. et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Divisit Deus inter lucem et tenebras 74 : nos tamen has duas angelicas societates. Illic ergo et aqua intellegenda est. quod graece dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum vicem obtinet. cum peregrinos colligit suos: nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares atque contrarias. ad perfectiorem disputationis finem nostra pervenit intentio. non ei pituitam. etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit. quae per alias eiusdem auctoritatis sacras Litteras satis fidelibus nota est. 187 . illam in caelis caelorum habitantem 78. de quibus deinceps dicere institui. illam Dei nutu clementer subvenientem. Quod si ita est. quae omnia sexto die dicit esse perfecta. iuste ulciscentem. et quoniam. in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis civitatum. et si auctoritati eiusdem Scripturae subditi essent. scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram 80. infra vero vel aquae istae visibiles vel malorum angelorum multitudo vel omnium hominum gentes. hanc illi invidentem. ut supra firmamentum angeli intellegantur. istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam. scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram 82. unam Dei sancto amore flagrantem. secundum quam dicit Apostolus: Omnes enim vos filii lucis estis et filii diei. aliis manifestioribus divinarum Scripturarum testimoniis declaratas quod etiam in hoc libro. Sed hi qui in nomine aquarum. quae in illo divino libro de constitutione mundi scripta sunt. nullo modo angelos praetermisisse credatur. Sed quoniam. istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem. et aridam terram manus eius finxerunt 83. Istos vero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto advertunt. non illic apparet ubi facti sint angeli. humilibus autem dat gratiam 77. uno enim nomine utrumque comprehensum est. et ipse fecit illud. sive in principio. quod perversissimae atque impiae vanitatis est. si ipsi hominem facere possent. isti trutinatores elementorum nequaquam crederent. Quamquam nonnulli putaverint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam 81. quibus omnia quae creata sunt continentur. sive. secundum istorum autem coniecturam tam absurde. non sumus noctis neque tenebrarum 79. unam et natura bonam et voluntate rectam. negent quidam factas a Deo. si prostratus adoraveris me 76. et facta est lux. etsi voluntatem auctoris libri huius indagare nequivimus. sed voluntate perversam. Nam ipsius est mare.

nec Dei posse scientia comprehendi. et quomodo dicatur semper creatum quod dici non potest coaeternum. De opinione eorum. sed per contrariam voluntatem. quae in suo genere atque ordine ab universitatis decore non discrepant. qui dicunt ea. non est. Causam efficientem malae voluntatis non esse quaerendam. De naturis irrationalium aut vita carentium. 21. 16. 9. 19. 8. 2. quam Deus nec novo consilio instituerit nec mutabili voluntate. quae multa millia annorum praeteritis temporibus ascribit. quem habent Creatorem naturae. sed aut innumerabiles aut eumdem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolvi opinantur. 10. qui opera Dei ex aeternitate repetita per eosdem semper volunt saeculorum redire circuitus. quae cum ipsis nocet. credendum sit creaturam quoque numquam defuisse cui dominaretur. qui hunc quidem mundum non sempiternum putant. 188 . Contra eos. 5. De una bonorum angelorum malorumque natura. si non nocet. De inimicis Dei non per naturam. Quod in omnium naturarum specie ac modo laudabilis sit Creator. De temporali conditione generis humani. bonae utique naturae nocet. 17. qui asserunt animas summae veraeque beatitudinis participes iterum atque iterum per circuitus temporum ad easdem miserias laboresque redituras. hoc in totum videtur diversum esse quod non est. An sancti angeli. 3. De impietate eorum. Quomodo intellegenda sit promissa homini a Deo vita aeterna ante tempora aeterna. 15. 11. 6. qui humanum genus sicut ipsum mundum semper fuisse existimant.14 LIBER XII BREVICULUS 1. quibus certo fine conclusis universa semper in eumdem ordinem eamdemque speciem reditura quidam philosophi crediderunt. 4. eumdem habeant bonae voluntatis auctorem per Spiritum Sanctum in eis caritate diffusa. 7. De his. 20. 18. Quid respondendum sit his. De revolutione saeculorum. quae infinita sunt. Quae causa sit beatitudinis angelorum bonorum et quae causa sit miseriae angelorum malorum. De saeculis saeculorum. Nullam essentiam Deo esse contrariam. quia vitium. quo voluntas ab incommutabili bono ad mutabile bonum deficit. De amore perverso. 12. qui primam conditionem hominis tardam esse causantur. qui summe et semper est. Quid de incommutabili consilio ac voluntate Dei fides sana defendat contra ratiocinationes eorum. 14. De falsitate eius historiae. 13. An ut Deus semper etiam Dominus fuisse intellegatur. quia ab eo.

quem primum condidit. Dicimus itaque immutabile bonum non esse nisi unum verum beatum Deum. ubi duarum civitatum. quantum ad rationalium mortalium genus attinet. LIBER DUODECIMUS DEUS BONOS ANGELOS ET SEMEL IN TEMPORE HOMINEM CREAVIT Quae sint bona et mala in angelis et in rebus (1-9) Societas est et civitas angelorum et hominum. in qua praeviderit Deus. sed de nihilo facta sunt. qua putaverunt angelos quidem a Deo conditos. Ille vero qui non alio. quare illi beati sint. De natura humanae animae creatae ad imaginem Dei. 3. recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis vel intellectualis bonum. 1. nisi Deus. merito esse dicantur. ideo miser non potest esse. immutabili bono. et cum quaeritur. Antequam de institutione hominis dicam. In potestate est naturae rationalis Deo adhaerere uno vero bono. 25. Ita quamvis non omnis beata possit esse creatura (neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est). 1. cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit. apparebit exortus. cum quaeritur. quo beata sit. quibus demonstretur quantum a nobis potest. verumtamen mutabilia. non ex se ipsa potest. quod est non adhaerere Deo. vanitatis astutiam pro certissima veritate. sed duae potius civitates. quam non inconveniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas. quae potest. alii sua potestate potius delectati. una in bonis. quantum piorum populum ex eius genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus. verum etiam hominibus constitutae. Quamquam ergo summa non sint. bona quidem esse. hoc est societates. Hoc enim adepto beata. quod ab illo. sed se ipso bono beatus est. quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona. ut non quattuor (duae scilicet angelorum totidemque hominum). studia partium pro individua caritate superbi fallaces invidi effecti sunt. a quo creata est. sicut superiore libro 1 apparuisse in angelis iam videtur: prius mihi quaedam de ipsis angelis video esse dicenda. ut beata sint. 28. quia non se potest amittere. De conditione unius primi hominis atque in eo generis humani. 1. An ullius vel minimae creaturae possint dici angeli creatores. altera in malis non solum angelis. Quam ob rem si. 1. Omnem naturam et omnem speciem universae creaturae nonnisi opere Dei fieri atque formari. ea tamen. recte respondetur: Quia Deo adhaerent. sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse dubitare fas non est. quod usque adeo bonum eorum est. 2. 24. quod non de illo. quo amisso misera est. ea vero. dum alii constanter in communi omnibus bono. quae damnanda supplicio. ut sine illo misera esse necesse sit. sed ex illo. quae fecit. 23. Nec ideo cetera in hac creaturae universitate 189 . quae pars honoranda esset praemio. peccaturum simulque praeviderit. Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis. quia ex nihilo creata est. cur isti sint miseri. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo. 27. quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda. atque in eius aeternitate veritate caritate persistunt. sed ipsos esse humanorum corporum conditores. In primo homine exortam fuisse omnem plenitudinem generis humani. a superiore communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate.22. quae adhaerere possunt. Naturae rationalis bonum est esse cum Deo. De Platonicorum opinione. 26. velut bonum suum sibi ipsi essent. quod ipse illis Deus est. Quod praescierit Deus hominem.

contrarium est bono. excepto eo. quoniam omne vitium naturae nocet. et cum vitium aurium dicitur surditas. De vitiis quippe nunc loquimur eius naturae. et aliis dedit esse amplius. cum de angelis apostaticis loquimur. Nulla quippe mala Deo noxia. sed vitio. salutem virtutem et quidquid boni naturae per vitium detrahi sive minui consuevit? Quod si omnino desit. vocatur essentia. tamquam malum bono. quia non inest. neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora. quod est esse. eis vitia nocere non possent. sicut est ipse. sic ab eo. cum vitium oculorum dicitur caecitas. Hoc etiam isto modo dici potest. Dicuntur autem in Scripturis inimici Dei 3. Ei quippe. non esse contrarium est. quamvis non possit vitium nocere incommutabili bono. quod ad naturam oculorum pertinet visus. sed non summe esse. ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita. cui mens inest capax intellegibilis lucis. Haec dicta sint. Si enim bonae non essent. vitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. ut ei vivat. satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam. Ex principio est quaelibet natura ideoque bona. 2. hinc apertissime declaratur. quo non adhaeret Deo. beatitudinem consequatur nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit eique explendae non sufficiat nisi Deus. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. quod Graeci appellant . a voluntate sumpsit exordium. neque hoc ob aliud. quoniam naturae etiam illae. cui noxium sit non esse cum Deo. Cuius enim recte vituperatur vitium. Nam etiam quod vitium consuetudine nimiove progressu roboratum velut naturaliter inolevit. inde sapiat. hoc est summe sit. quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo. inhaerendo tamen incommutabili bono. Idcirco vitium. ne deesset etiam linguae nostrae. huic naturae. nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec vitium est. et ideo in eam non cadit miseria. malae sunt. essentia nulla contraria est. quia misera esse non possunt. nihil ei valentes nocere. Quod cum ita sit. Unde colligitur. sed ipsis malum. in quantum autem naturae sunt. Omne autem vitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. Natura igitur contraria non est Deo. Non enim quisquam de vitiis naturalibus. ut. id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum. quod per angelum Deus dixit. profecto non illi adhaerere vitium est. Cum enim Deus summa essentia sit. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera. unde et huic bono utique contrarium est. qui non natura. ne quisquam. licet sit ipsa mutabilis. et ideo immutabilis sit: rebus. etiam hoc ibi bonum est. quae summe est. in quantum vitiosae sunt. quod est sapere. cum vitium creaturae angelicae dicitur. qui sum 2. Ab illa igitur. procul dubio natura laudatur. Cuius erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius. id est summo Deo. sed Deo tantummodo tamquam bono malum. sed etiam noxium. illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur. quo tamen etiam vitio valde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. quo non adhaerent Deo. sed iam nostris temporibus usitato. sed mutabilibus corruptibilibusque naturis. non tantum malum. naturae vero. Et propterea Deo. nisi adimunt integritatem pulchritudinem. Nam recta vitii vituperatio est. quae ex malae voluntatis initio vitiatae sunt. bonis tamen ipsorum quoque testimonio vitiorum. non potestate laedendi. ut diceretur essentia). nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum. quo usi veteres non sunt latini sermonis auctores.meliora sunt. nec eorum naturae auctorem Deum. esse dedit. sola mala nusquam. Deus namque immutabilis est et omni modo incorruptibilis. id ostenditur. quae adhaeret Deo. 3. atque ita naturas essentiarum gradibus ordinavit (sicut enim ab eo. qua discernitur iustum ab iniusto. Vitium naturae contrarium est Deo. aliis minus. sed vitiis adversantur eius imperio. Nam esse vitium et non nocere non potest. non natura differt ista. non tamen posse nocere nisi bono. sed vitium quia malum est. Porro autem bonum est et natura quam vitiat. quod impunita non est. 190 . quod illo dehonestatur natura laudabilis. existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam. nisi quae non est. novo quidem nomine. qua faciente sunt quaecumque sunt. ac per hoc ei naturae. Sicut ergo. quia caeca esse non possunt. Sola ergo bona alicubi esse possunt. eius naturae ut Deo adhaereat convenire. sed de voluntariis poenas luit. Inimici enim sunt resistendi voluntate. quanto perspicacius intellegere potuerit. quas ex nihilo creavit. sed sibi. quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam vitio malorum angelorum. hoc enim verbum e verbo expressum est. nisi ubi nocet. bonae sunt. Et cum in poenis est natura vitiosa. quod est. contraria natura non est. quae in tanta excellentia creata est. quod natura est. vocatur sapientia. quam vitiat. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo. Nam quid eis nocendo faciunt. quam illa quae rationis vel sensus est expers. non est Deo.

Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium eius naturae. rectissime credenda praecipitur providentia Conditoris. suum esse custodiunt. etiam eam quae fecerit res 191 . quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur. malae autem voluntatis efficiens nihil est. quorum abundantia Aegyptiorum superbia vapulavit 5. neque ullo modo esse posset. si ei qui summe est adhaererent. et cum ibi sunt. frui posset. ita ut nec tanta corruptio. quoniam quidam peccantes vel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem. cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala voluntas efficiens est operis mali. ea merito occurrit. aversi ad se ipsos conversi sunt. non eas considerantibus. nonnulla animalia per convenientiam salubriter vivere. Miseria naturae rationalis fuit ex aversione a Deo. quem ratio gubernandae universitatis includit. ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. ubi esse talia competebat. quae non summe est (quia neque illi aequalis esse deberet. sicut illa animalia. aut ideo universitati deesse ista debuerunt. 4. bona voluntas causa peccati. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea verissima reperitur. sed per se ipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. quae de nihilo facta esset. quod ei adhaerent qui summe est. in quibus eam contemplari minus idonei sumus. in melius deteriusve mutantur. Quoniam si res aliqua est. Nam eius in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt. qui non summe sunt. ipsa quoque habet voluntatem malam. quis ita desipiat. quae putatur facere voluntatem malam. ut dicat quod bona voluntas faciat voluntatem malam? Erit enim. ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. Quamquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria neque poenalia naturas ipsas. si ab illo facta non esset). rerum est ordo transeuntium. qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. si bonam. ardorem autem vituperant. ardere nolunt. 6. se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. qui summe est. Quid est enim quod facit voluntatem malam. quarum nulla omnino est. quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti universum. oculis infirmis per inconvenientiam nocere. Deus. quae nos offendunt. a quo aversa non quidem nulla. cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint. quae ita creata est. sed tamen minus esset atque ob hoc misera fieret. nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent. et in illo ardore. quoniam sunt et ideo habent modum suum. cum eis fiunt noxiae. Naturae igitur omnes. qui laudant in igne lucem. Ceterum vitia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium atque mortalium vel intellectu vel sensu vel vita omnino carentium. Sed parum attendunt eam ipsam lucem. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro. cuius non sit auctor et conditor Deus. in eum divina providentia tendentes exitum. Videre enim volunt. quod in natura placet. Cum ergo in his locis. si habet. qui summe est. et qui magis essent. eadem ratione commendant. et quae semper esse non acceperunt. ubi esse per naturae ordinem debent. Si autem res ista. Cum vero causa miseriae malorum angelorum quaeritur. sic faciat non esse quod erat. quoniam sunt illa meliora. Quae cum ita sint. damnabilia putare ridiculum est. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis. speciem suam et quamdam secum pacem suam. qui eis displicet. 5. quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit.Cuilibet naturae conveniens bonum fuit. et tamen ad beatitudinem habendam eo. Quid enim est igne flammante vigente lucente pulchrius? quid calefaciente curante coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. aut bonam profecto habet aut malam. ut nec summe esset. quamvis damnatis impiis futura poenalis. Sed isto modo possunt et solem vituperare. profecto bonae sunt. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda. pro usu motuque rerum. ut cedendo ac succedendo 4 peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. videlicet non ex vi naturae. Huius porro malae voluntatis causa efficiens si quaeratur. Est ratio gubernandae universitatis. satis apte decenterque conveniunt. aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus atque in qualitates superantium superata vertuntur. et hoc vitium quid aliud quam superbia nuncupetur ? Initium quippe omnis peccati superbia 6. quae certe et illis placet. cui particulae. si ita est. sentire non possumus. si prudenter attendamus. sed ex suo commodo vel incommodo. quantum acceperunt. quia et in eis hoc nobis per vitium tolli displicet. quo absurdius putari nihil potest. qui summe est atque ob hoc ab illo facta est omnis essentia. aut habet aut non habet aliquam voluntatem. Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam 7. Unde nobis. quod ab illo. sed utilitatem suam. Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus. nec ullorum vitiorum offensione vituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat. nihil invenitur. quibus Creatoris lege subduntur.

Restat ut dicatur. Idcirco non res inferior voluntatem malam fecit. si eadem temptatione ambo temptentur. ut in illo fiat. in qua bonum naturale praecesserat. qui consensit temptanti atque suadenti. an quia ex nihilo facta est. causam primae malae voluntatis inquiro. quod me nescire scio. quae alteram fecit. ipsa quia facta est. An caro intuentis in causa est? cur non et illius? An vero animus? cur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. sed deficientes. ac per hoc nec mala voluntas fuisse dicenda est. quia nec illa effectio sed defectio. quod minus est. Ita etiam non ad aliquem alium sensum. non utique vitium fuit. qui est immutabile bonum? Qui ergo dicit eum. ad illicite utendum pulchro corpore. sed ex eo quod de nihilo facta natura est. in qua nulla voluntas fuit. et unus ei cedat atque consentiat. hoc est incipere habere voluntatem malam. utrum quia natura est. qua visa unus eorum ad illicite fruendum moveatur. Quo modo ergo res bona efficiens est voluntatis malae? Quo modo. Et ideo in mala natura voluntas mala esse non poterat. procul dubio bona est. Non est enim prima voluntas mala. quod mala voluntas nocendo posset adimere. Porro si nocuit. hoc est ipsam voluntatem malam? Quaedam non in specie sed in eius privatione sciuntur. cum ante illam visionem ac temptationem similes ambo animo et corpore fuerint. bonum auferendo vel minuendo utique nocuit. appetivit. antequam habeat voluntatem malam. sed ubi deficiunt. ac si quisquam velit videre tenebras vel audire silentium. ut sit aliquis inquirendi modus. quid erat ipse ante voluntatem malam nisi natura bona. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. et inveniet voluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est. Haec utrum superior sit. alter in voluntate pudica stabilis perseveret. Sed superior utique melior. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione temptatum. an inferior. inquam. vitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono privabat. quod sciri non posse sciendum est. non enim est efficiens. qui utique bonus ante voluntatem malam fuerit: quaerat cur eam fecerit. requiro. Si ergo non erat sempiterna. non sane in specie. sed illa prima est. nisi forte ut nescire discat. hanc malam quam male suadenti adhibuit voluntatem quae in eo res fecerit. mutabili tamen. Relinquitur ut inferior res. quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. neque illud nisi per oculos. quo modo ergo nullius. nisi a bono fieri malum et bonum esse causam mali? si quidem a natura bona fit voluntas mala. sed rem inferiorem prave atque inordinate. quod tamen utrumque nobis notum est. sed ad solas aures pertinet sentire silentium. quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria voluntate consenserit? Hanc igitur consensionem. velle invenire tale est. 7. neque hoc nisi per aures. quae prima peccavit. Sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit. quo se convertit. Nemo ergo ex me scire quaerat. Si enim dixerimus quod ipse eam fecerit. Duo quippe quamdiu sunt pariter voluntatis bonae. cui non consensit alius. Causas porro defectionum istarum. quamvis mutabilis. Non igitur esse potuit sempiterna voluntas mala in ea re. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram. sed in eius privatione sciuntur. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum oculis pariter visa est eadem pulchritudo. Nam si praecessit a qua fieret. habens modum et speciem suam in genere atque ordine suo. alter idem qui fuerat perseveret: quid aliud apparet. quid aliud cogimur dicere. fecerit angelicae naturae. Si enim non nocuit.consequenter interrogo. quam fecit voluntas mala. nam eam non fecit in ambobus. nusquam tenebras videt. faciat aliquid mali. Delicta enim quis intellegit? 8 192 . si bene intueantur. Nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur. ad id. quid putamus esse causae. Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales. sed in speciei privatione. sed quia perversa est ipsa conversio. nihil occurrit. efficitur mala. alterum voluisse a castitate deficere? Unde. propriam igitur in uno eorum voluntatem malam res quae fecerit scire volentibus. quaerimus. nisi unum noluisse. Nam si natura causa est voluntatis malae. si autem in aliqua. ut dixi. Si enim in nulla fuit. sed deficiens. cum efficientes non sint. voluntatem malam. quis eam fecerit quaero. Nemo igitur quaerat efficientem causam malae voluntatis. non facit alter in altero voluntatem malam. Ea quippe quae non in specie. ambobus pariter institit occulta temptatio. ut sciendo nesciantur. cuius auctor Deus. cui vitium hoc posset nocere. ac non potius bonae voluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. Quod unde fieri potest. ut natura bona. si dici aut intellegi potest. an aequalis. quod summe est. illa prior est. cui nulla voluntas est. quod videndum ambobus pariter adfuit. in illo non fiat voluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis. Deficere namque ab eo. sed in bona. atque ita. nisi propria voluntate. non quia malum est. quodam modo nesciendo sciuntur. nesciendo condiscit. ipsum sibi fecisse voluntatem malam. omnino non fuit. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem. quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. nisi ubi coeperit non videre. quod ea res fecerit malam voluntatem. bonum est causa mali? Cum enim se voluntas relicto superiore ad inferiora convertit. quoniam natura et essentia est. quam nulla fecit.

Malum est a bono defectio. qui in eadem perstiterunt. quam nondum coeperant habere. ut non ad se ipsos. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona voluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt: ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt? Absit. nec luxuria vitium est pulchrorum suaviumque corporum. sed animae perverse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae. amore. Cum ergo ipsi facti sint. Neque enim auri vitium est avaritia. Cum ergo malae voluntatis efficiens naturalis vel. essentialis nulla sit causa (ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum. Isti autem. causas habent deficientes. nec talem voluntatem facit nisi defectio. prius faciens excitando avidiorem? . simulque ut facti sunt. aut minorem acceperunt divini amoris gratiam quam illi. adhaeserunt. numquam sanctos angelos fuisse credendum est. quae incomparabiliter auro debuit anteponi. Et istam quis fecerat nisi ille. qui eos cum bona voluntate. an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis. nec tantum hominum. ne voluntas bona bonorum angelorum non facta. qua poterant adhaerere vel deficere. etiamsi adipiscatur. tractavimus 9. a quo facti sunt.. quo modo illa non esse facta dicetur? Porro quia facta est. sicut iam etiam in libro. si utique noluissent. nec iactantia vitium est laudis humanae. Et cum id egit eorum voluntas bona. verum etiam de sanctis angelis posse dici. cuius defectionis etiam causa utique deficit): si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam voluntatis bonae. 9. Itemque scio. quod si nollet non fieret. id est non ad malas naturas. si dici potest. Si nulla.. nondum tam boni quam esse cum bona voluntate coeperunt. ex se ipso faceret implendo meliorem. aut si utrique boni aequaliter creati sunt. cum quo facti sunt. in quo fit mala voluntas. eoque sunt isti ab illorum societate discreti. nisi operante adiutorio Creatoris habere non possent. cum boni creati essent. sed hominis perverse amantis aurum iustitia derelicta. Si aliqua. At si non potuerunt se ipsos facere meliores. quam bona natura non fecit. Quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt). ei. sed Deo coaeterna esse credatur. naturam Dei numquam. Deus in angelis bonam creavit voluntatem. et ea posse deficere. quo minuitur atque depravatur naturae bonum. creavit. unde se numquam casuros certissimi fierent. nisi ille. quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum Sanctum. Hoc scio. non dubium quod ab illo facta sit. quo illi adhaererent. sed animae perversae amantis corporeas voluptates neglecta temperantia. id in eo fieri. utrum cum ipsis facta est. nisi cum a bono sponte defecit. ipse fit in bono malus et miser meliore privatus. certe nondum tales. cavendum est. converterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque viverent: quid aliud ostenditur nisi voluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram. qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere. hoc est Dei amore. et ideo non necessarios. quia nec mala voluntas eis inerat (neque enim ab ea. a quo et ipsi. qua meliores essent. 8. quo modo esse potuit mala voluntas bonae voluntatis effectrix? Si bona. Hoc bonum quibus commune est. si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam voluntatem. nec superbia vitium est dantis potestatem vel ipsius etiam potestatis. isti ab ea deficiendo mutati sunt. Deficitur enim non ad mala. sed defectus a bono). in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt (quid enim tunc faciunt nisi vana?). Ac per hoc qui perverse amat cuiuslibet naturae bonum. Nam et hoc discutiendum est. qui minus erant. ut mali causa non sit bonum. sed ad illum. quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. nusquam. mala scilicet voluntate hoc ipso quod a bona defecerunt. tamen mali sunt (mala propria voluntate. simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona voluntate. 1. quod illi in eadem bona voluntate manserunt. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 11. iam ergo habebant. utrum aliqua eam an nulla voluntate fecerunt. 2. quem sequitur iste. sed male. sed voluntarios defectus iusta poena consequitur. nulla ex parte posse deficere. pervenerunt. utique nec fecerunt. 9. istis mala voluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem.. qui datus est eis 10. causas habent efficientes. quam eos ille fecerat. utrum mala an bona? Si mala. Quid enim erant sine bona voluntate nisi mali? Aut si propterea non mali. defecerant). sed ideo male.. a qua non defecissent. sed animae perverse amantis potestatem suam potentioris iustiore contempta. qua deseritur Deus. habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una 193 . quae ex nihilo facta sunt. sed primitus praecipueque angelorum bonum esse. id est cum amore casto. quo nemo melius quicquam facit: profecto et bonam voluntatem. qui. qui summe est. qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suavioribus coaptamur.

cum restituantur potius. humanum genus sumpsit exordium secundum sanctae Scripturae fidem. ut dixi. semper fuisse homines opinantur. sicut ab ea praedictum est 16. non quod sciunt. vel a quibus primum illa vel illa regio parsque terrarum. Omittamus igitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura vel institutione generis humani. et ideo paucos homines. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum. sive solum quidem esse. quas plenas fabulosis velut antiquitatibus proferre voluerint contra auctoritatem notissimorum divinorumque Librorum. quas perhibent in historia temporum multa annorum milia continere. tres eorum annos complectebatur antiquos. si semper fuit humanum genus. Persarum vero. cuncti tamen universo genere perpetui 13. secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit. necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus exstitisse. 2. quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit. qui mundum istum non existimant sempiternum. qui mortem obierunt. sed certis saeculorum intervallis innumerabiliter oriri et occidere. 10. unde annus plenior et verior. 11. quae maxime innotuit. ceterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse. ex quibus multitudo pristina reparetur. qui Litteris nostris. quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo. quae dixit. qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. Dicunt autem quod putant. quas illi non putant toto prorsus orbe contingere. Quidam ex elementis putant hominem renasci. sicut de ipso mundo crediderunt. ut quaternis mensibus finirentur. quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta. Et cum illis dictum fuerit. nec eis. quia veritatem non excedit annorum. Porro si haec epistula Alexandri. sed innumerabiles opinentur. quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans. donec ipsius Alexandri victoria finiretur. quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio 15. Ex uno quippe homine. cum ex Litteris sacris ab institutione hominis nondum completa annorum sex milia computemus. vanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam. cui loquebatur.civitas Dei eademque vivum sacrificium eius vivumque templum eius. ducenti et triginta tres computentur. iam video esse dicendum. qualis nunc et nobis et illis est. cum hoc animantium genus describeret: Singillatim mortales. ostendit. semper remanere contendunt. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breves annos habuisse. sive non eum solum. cum tanta veritate implentur. ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur. in quibus longe plura annorum milia referuntur. 194 . vera divinitate praedixit 12. Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia. in Graeca vero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu. quae coniungenda immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mutabiliter peregrinatur in terris vel in eis. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. continentur. sicut de angelis dictum est. Neque enim ut alluvionibus incendiisque terrarum. Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum. etiamsi ter tantum computarentur. continet etiam regna. Et ideo Graecae potius fides habenda est. quae Graeca quoque novit historia. quas sibi esse credituras inter cetera vera. quonam modo verum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inventores. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae. respondent diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia. quae futura praenuntiavit. quae mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarum atque in omnibus gentibus. multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris. Unde ait et Apuleius. quae vera se narrasse praeterita ex his. quam protulit ex litteris quae sacrae apud illos haberentur. credidit. Alii namque. eodem Deo creante quem ad modum exorta sit. ita et hi possunt putare. sed plurima terrarum ita vastari 14. plus quam octo annorum milia ille constituit. cum apud Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadringenti octoginta quinque reperiantur. et cui totus orbis. 10. Cuius pars. Quot annis humani generis historia computetur. ut redigantur homines ad exiguam paucitatem. quae vere sacrae sunt. Sed ne sic quidem. aequarent. Quid de temporibus in institutione humani generis dicendum (10-14) Quid multi opinentur de institutione humani generis. 1. ac sic identidem reperiri et institui quasi prima. illa atque illa insula incoli coeperit. quem primum Deus condidit. Alii vero. in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum.

non dico singillatim minuta momenta vel horarum aut dierum aut mensum aut annorum etiam quantitates. decrescente numero licet tam ingenti. sed esse coepisse. quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur. Et quid est quod factum est? Ipsum quod fiet. Non sero homo creatus si aeternitati comparetur. qui similiter moventur. aut sescentiens miliens dicerentur annorum. 2. si aeternitati interminae comparentur. cur non ante sit factus. detrahas) quandoque ad initium illa detractio perducetur. pervenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est. sed nulla. ut minus quam sex milia sint annorum. Quo modo enim vera beatitudo est. cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatus non sit tamque sero sit creatus. ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur: considerent nihil esse diuturnum. et non est omne recens 195 . comparemus. quod finem non habet temporis. quae tamen fine conclusa certi spatii terminatur. euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad veram miseriam sine cessatione redeuntem. Quod autem respondimus. Ipse denique primus homo vel postridie vel eodem die postea quam factus est potuit inquirere. illud vero temporis spatium. comparatum illi. ut vocabulum non inveniat. liberare non possunt. 1. quae iam dici a quibuslibet computatoribus non potest. quanta si umoris brevissimam guttam universo mari. etiam cum sapientiam perceperit. Ac per hoc si non quinque vel sex. propter eos. ex quo esse coepisse in sacris Litteris invenitur. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putaverunt posse vel debere dissolvere. non exigua existimanda esse. sed utrumque finitum. alterum incomparabiliter magnum. Quidam circuitus temporum inducunt.sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant. qui vocatur Ecclesiastes: Quid est quod fuit? Ipsum quod erit. nec saltem tanta videri debeat. sed tam magna spatia. in quo natus est. Ecclesiastes non de his circuitibus loquitur. et omnia saeculorum spatia definita. non vires tunc alias et alias nunc vel etiam postea ista de initio rerum temporalium controversia reperiret. quod a nullo coepit exordio. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et imperita perseveraret infirmitas. ita in illo ex elementis eius genus humanum ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium. dum anima venturam miseriam aut imperitissime in veritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid novi in tempore. verum etiam sexaginta milia sive sescenta. sicut aliorum animalium 17. qui nolunt credere non eum semper fuisse. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. usque ad illum. aut itidem per totidem totiens multiplicaretur haec summa. ubi iam nullum numeri nomen haberemus. eis. quanta illa summa comprehendit annorum. sicut etiam Plato apertissime confitetur. sed semper: quid fit. ut. in quo est aliquid extremum. Hinc enim si a fine vel brevissima singillatim momenta detrahantur. 12. cur ante non fecerit. si ei conferatur quamlibet magna et ineffabilis numerositas temporum. quid agitur. in quo nunc vivit. retrorsum redeundo (tamquam si hominis dies ab illo. et quandocumque antea factus esset. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est. de cuius numquam aeternitate confiditur. Si enim brevitas eos offendit temporis. quod legitur in libro Salomonis. quod omnino nullum est. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam movere quaestionem. sive in mundo permanente isti circuitus fierent. ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset. et detrahantur haec tanta spatia non semel atque iterum saepiusque. aut sexagiens aut sescentiens. sive certis intervallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi nova. Nam quidam et illud. quamvis a nonnullis contra quam loquitur sensisse credatur: hoc etiam de prima hominis conditione responderim. nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. 13. Cur non ergo et mundus? cur non et homo factus in mundo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque comperti in doctrina sana tramite recti itineris evitentur. magnitudine quantacumque tendatur. cum de mundi origine quaestio verteretur. nisi ut circuitus temporum inducerent. exhiberet. quod tam pauci eis videntur anni. A quo ludibrio prorsus immortalem animam. Si autem detrahantur retrorsus in spatio. quando numquam ad initium. quod initium non habet. quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. quae transacta et ventura sunt. quibus eadem semper fuisse renovata atque repetita in rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseverarent volumina venientium et praetereuntium saeculorum. 13. etiam quantum oceanus circumfluit.

quando quidem altitudinem Dei penetrare non possunt. nec consilium voluntatemque mutasse. Fuerunt enim homines ante nos. Domine. utique et fuerunt et erunt. et hominem. propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta revocantes dictum intellegi volunt. quem numquam antea infinita retro aeternitate fecisset. Valde quippe altum est et semper fuisse. in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas. de solis anfractibus. cuius dominus esset. quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum volumina repeti. 1. quem numquam antea fecerat. decedentem aliam. quod sacer admonet Psalmus: Tu. Absit autem a recta fide. cui nihil novi accidere potest. fecit in tempore. sentis. ita quaeque animantia vel arbusta. cum ipse sit aeternus et sine initio. ante quem nemo umquam hominum fuit. nec quo fine claudatur. ne sit absurdum et a luce veritatis alienum mortalem quidem per vices temporum semper fuisse creaturam. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. affirmare aliquid pertimesco. quod fides ratioque sana condemnat: cavendum est. aliam succedentem. inquam. continuo subiciens: In circuitu impii ambulant: tamquam ei diceretur: Quid ergo tu credis. sed immutabili aeternoque consilio. id est falsa doctrina. Ego quidem sicut Dominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo. intellegis? numquidnam existimandum est subito Deo placuisse hominem facere. Deus semper est Dominus. eorum vita est recursura.sub sole. secundum quam Deus hominem temporalem. inquit. de torrentium lapsibus. Qui loquetur et dicet &ba : Ecce hoc novum est: iam fuit saeculis quae fuerunt ante nos 18. Satis autem istis existimo convenire quod sequitur: In circuitu impii ambulabunt 22. tamen secundum id. quod ex illis vel praeter illa. Domine. et mors ei ultra non dominabitur 20. sunt et nobiscum. Quamvis haec verba quidam sic intellexerint. Semel enim Christus mortuus est pro peccatis nostris 19. qui semper est dominus nec dominus umquam non fuit. quae oriuntur atque occidunt. quam nullus potest nosse hominum. sed quia modo talis est erroris eorum via. Ex his igitur. sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola. nec recens et novum est. ne aliquam Creatori coaeternam esse dicamus. ut verbi gratia. verum est. ita hominem numquam antea fuisse et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non debeo. sed nunc illam. quod generaliter miracula et monstra sunt. homines quod putant. Sentiant. 15. Corruptibile enim corpus aggravat animam. ut monstrum sub sole nascatur. ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem. si semper creatura non fuit. et idem Plato et eadem civitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint. quae Academia dicta est. quia et me ipsum intueor et scriptum esse recolo: Quis hominum potest scire consilium Dei. nunc aliam per alia atque alia temporum spatia. qua. surgens autem a mortuis iam non moritur. ut nos ista credamus. Contra circuitus unitas et originaria bonitas hominis proponitur (15. non quia per circulos. tamquam in praedestinatione Dei iam facta fuisse omnia sapiens ille voluisset intellegi. in quo mutabile aliquid non est? continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum 23. quod ille aut de his rebus dixit. et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam. non tamen novo et repentino. invenire non possum). et nos post resurrectionem semper cum Domino erimus 21. et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem 24. Sed cum cogito cuius rei dominus semper fuerit. quae inusitata nascuntur. ut his Salomonis verbis illos circuitus significatos esse credamus. quia unum. discipulos docuit. Quis hanc valeat altitudinem investigabilem vestigare et inscrutabilem perscrutari. erunt et post nos. ex aliquo tempore primum facere voluisse. et ideo nihil recens esse sub sole. Absit. ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis intervallis. sed tamen certis. quod forte non cogito. 14. immortalem vero non esse 196 . quem numquam fecerat. cui modo dicimus. si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inveniunt? quia genus humanum atque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt.28) Altitudinem Dei investigare non possumus. quamvis inter se diversa sint et quaedam eorum semel facta narrentur. Quid autem mirum est. hoc est de generationibus aliis euntibus. non mutabili voluntate in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicavit? Quando quidem Psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset: Tu. Monstra quoque ipsa. aut certe de omnium rerum generibus. aliis venientibus. quos opinantur. multiplicasti filios hominum. ac deinde repercussisset eos. quae in hac terrena inhabitatione multa cogito (ideo utique multa. aut quis poterit cogitare quid velit Dominus? Cogitationes enim mortalium timidae et incertae adinventiones nostrae. si dixero semper fuisse creaturam. de quibus superius loquebatur.

si ante omnia tempora facti sunt. non inconvenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt. quorum Deus dominus esset. qui numquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam. tam inconvenienter dicimus. recte possumus dicere. quamvis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus. quae usitate ac proprie dicuntur tempora. ubi ait: Dico autem per gratiam Dei quae data est mihi omnibus qui sunt in vobis. nisi cum ad nostrum saeculum ventum est. erat quippe ante illam. verumtamen non de ipso genitam. erat tempus. eo quod simul esse non possunt. possumus dicere: Erat tempus. nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus. quando non erat iste homo. Ratio nescit tempora aeternitati coaequare. illa vero. cuius aliud prius. Ac per hoc etiamsi immortalitas angelorum non transit in tempore. antequam fierent. nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit Apostolo obtemperandum praecipienti salubriter. si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit atque angeli. cum id. dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos 26 ). qui cum tempore facti sunt. quando non erat homo. Deo coaeterni esse credantur. quando non erat Abraham. nec si semper fuerunt. ex futuro in praeteritum transeunt. Nam si non omni tempore fuit tempus. temporaliter movebantur: etiam sic omni tempore fuerunt. 3. quod Creator noster scire nos voluit. quae vel sapientioribus in hac vita scire permisit vel omnino perfectis in alia vita scienda servavit. cum haec institueret. quibus tempora peraguntur. Ille enim semper fuit aeternitate immutabili. et si quid huiusmodi.coepisse. at vero: Erat tempus. Sed hoc si respondero eis qui requirunt. manifestum est quod a motu siderum coeperint. ut propterea semper fuisse dicantur. Quis autem dicat: Non semper fuit. quando et angeli creati sunt. semper illi fuerunt? Quomodo etiam creati dicendi sunt. ut. ne immortales. 2. dicetur mihi: Quomodo ergo non coaeterni Creatori. quia omni tempore fuerunt. et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus. ultra vires meas esse confiteor. quoniam omni tempore fuerunt. quando iste non erat mundus. Sed si hoc respondero. si semper fuit: vereor ne facilius iudicer affirmare quod nescio. quando nullum erat tempus. tempora omnino esse non possunt. non plus sapere quam oportet sapere. quando nullus erat homo. cum tamen non fuerint. quando non erat Ierusalem. tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit. Si autem dixero non in tempore creatos angelos. sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt. quando non erat mundus. et illi iam erant ante caelum. unde et Deus. ideo Creatori coaeterni sunt. si tamen a caelo coepta sunt tempora. quando non erat hoc tempus. sed ideo semper fuisse dicuntur. erat tempus. si semper fuerunt angeli. sed manente perpetuitate praecedens. postremo si non cum initio temporis. aliud posterius praeterit. quod omni tempore fuit? Semper Domino angeli servierunt sed in tempore. quis vel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tempus. sed ante omnia tempora et ipsos fuisse. quando nullum erat tempus. aut: Erat iste mundus. ac si quisquam dicat: Erat homo. Sed ideo putavi sine affirmatione tractanda. quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens. et ideo Creatori. verum et ante caelum fuit. erat ergo tempus. Quapropter si Deus semper dominus fuit. sed post aliquod tempus factus est mundus. ac per hoc etsi semper fuerunt. et propterea omni tempore fuerunt. si semper ille. non quidem in horis et diebus et mensibus et annis (nam istae dimensiones temporalium spatiorum. quamvis nullo tempore sine illa. ideo non sint creati. Redeo igitur ad id. coaeterni esse non possunt. sed in aliquo mutabili motu. quando non erat Roma. At si tempus non a caelo. potest dici aliquo modo. de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 25. at vero: Erat tempus. quomodo semper creator. Hic respondendum forte videatur: Quo modo non semper. 197 . semper dominus fuit. sic ergo: Erat aliud tempus. cuius mutabilibus motibus tempora peragantur. hoc est: Erat alius homo. si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est et semper eos fuisse. ex quo facti sunt. cum ideo semper fuisse dicatur. ut qui haec legunt videant a quibus quaestionum periculis debeant temperare. in cuius motu dicendum non est vel fuisse quod iam non sit. quam docere quod scio. 15. vel futurum esse quod nondum sit. aut quomodo creata est et non potius creatori coaeterna est. non eam spatio trascurrente. erat tempus. si creatura serviens non semper fuit. si eos recte lux illa primum facta significat aut illud potius caelum. nec praeterita est quasi iam non sit. si semper fuisse dicuntur. Ubi enim nulla creatura est. quia omni tempore fuerunt. utrum semper potuerint esse qui facti sunt. 15. quando quidem cum illis facta sunt tempora. aeternitati immutabili non potest esse coaeternum. sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam. quod est omni tempore. aut cum quibus facta sunt tempora. Si enim de alio atque alio intellegatur. semper habuit creaturam suo dominatui servientem. quando nullum erat tempus. quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. creati sunt. ut etiam ante omnia tempora facti sint. isti autem facti sunt.

17. Quae saecula praeterierint antequam genus institueretur humanum. priorem suam sine initio vacationem tamquam inertem ac desidiosam et ideo sibi displicentem damnasse quodam modo atque ob hoc mutasse credatur. Nihil creaturae Creatori est coaeternum. quia prius cessaverat. quasi paenituerit eum prioris sine initio vacationis ac propterea sit operis aggressus initium. fortuita quadam inconstantia videatur fecisse quae fecit. manifestavit autem temporibus suis verbum suum 28. sed se ipsos. sicut veniebat in mentem. quos opinio confingit. praeterita. ne videlicet. fides irridere deberet.. ut in circuitu falso ambulare quam vero et recto itinere malint. verum etiam promisit vitam aeternam. nec improvida temeritas operum suorum. Deo tribuitur. quod dicunt nulla infinita ulla scientia posse comprehendi. non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum. ratio manifesta confringit. de via recta conantur avertere. Novit quiescens agere et agens quiescere. quod ante non fuerit. coepit facere quod non fecerat. quod in adiutorio Domini Dei nostri hos volubiles circulos. pervenisse. . 1. inquiunt. novo consilio faciunt (mutabiles quippe mentes gerunt): profecto non Deum. quem numquam antea fecerat. qua putant non posse quaecumque infinita comprehendi. 16. si ratio refutare non posset. non possunt infinita diversitate variata ulla eius scientia vel praescientia comprehendi. quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim vita aeterna. cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem. cum hominibus utique promiserit.. sed sempiternum adhibere consilium. deficiet antequam crescat. inquiunt. id est congruis. Dicit etiam Apostolus tempora aeterna. Huc accedit. nec illi. bonitas autem eius numquam vacua fuisse credenda est. sed sibi comparant. quam manifestavit temporibus suis. ut crescendo plus capiat. aliter cum operatur. sed quasi ad horam. 2. 17. Hinc enim maxime isti errant. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna. nec paenitendo. rerum quas facit omnium finitarum omnes finitas apud se rationes habet. si autem vires suae capacitatis excedat. non scientia. nec eumdem ipsum nescio quibus circuitibus nescio quotiens revolutum. unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei 27. Non itaque in eius vacatione cogitetur ignavia desidia inertia. vel eius quoque ortu et occasu semper illis circuitibus repetito semperque repetendo. quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna. Si enim pro viribus suis alatur infans. nec ignavum otium. ac per hoc Deus. quibus impii nostram simplicem pietatem.. Sic enim ait: In spem vitae aeternae. quod magis est mirandum. et fit illis quod ait Apostolus: Comparantes enim semetipsos sibimetipsis non intellegunt 30. cuius retro fuerit aeterna cessatio. si autem semper quidem temporalia. quibus vel manente mundo vel ipso quoque revolubiles ortus suos et occasus eisdem circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur.sed sapere ad temperantiam. Sed et si prius cessavit et posterius operatus est (quod nescio quemadmodum ab homine possit intellegi): hoc procul dubio. in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit. quia nec affici dicendus est. nec alium aliquem natura similem. Illud quoque non dubito. Nobis autem fas non est credere. Patitur quippe qui afficitur. Potest ad opus novum non novum. quod dicitur prius et posterius. et ideo necesse est. ne sit temporalis eius operatio.. sicut nec in eius opere labor conatus industria. sed. quorum acutissimum illud putatur. in illo autem non alteram praecedentem 198 . quae tamen non fuerint Deo coaeterna. ut cum illis in circuitu ambulemus 29. quem cogitare non possunt. fiet. eadem semper repeti eademque semper repetenda transcurrere. refutantur quia immutabilis est mens divina. de sua humana mutabili angustaque metiuntur. vel manente mundo mutabiliter. antequam homo primus creatus esset. qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est. Nam quia illis quidquid novi faciendum venit in mentem. aliter affici Deum cum vacat. Quomodo autem promisit. sed alia atque alia perhibetur operatus ac sic aliquando etiam ad hominem faciendum. tamquam in eius natura fiat aliquid. sed semetipsos pro illo cogitantes. quoniam si non eadem repetantur. Has argumentationes. numquam quemquam fuisse hominem. et mutabile est omne quod aliquid patitur. non illum. si aliquando primum Dei opera coepta dicuntur. Porro si illi circuitus admittantur. praesertim tam longae sine initio diuturnitatis. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent. quod mentem divinam omnino immutabilem. si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat. inquiunt. nec ea futura. nisi quia in eius aeternitate atque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam praedestinatione fixum erat. quod suo tempore futurum erat? Circuitus redeuntium temporum. qui nondum erant ante tempora aeterna. me fateor ignorare.

ceteros ignorat? Quis hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isti contemnere numeros et eos dicere ad Dei scientiam non pertinere. cuius intellegentiae non est numerus. liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima permanente. 199 . sive nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio. ut intellegantur saecula in sapientia Dei inconcussa stabilitate manentia istorum. et ut prius non essent egit. ut nullus eorum par esse cuicumque alteri possit. inquit. ne in tanta obscuritate rerum affirmare temere aliquid audeamus. Quare si infinitas numerorum scientiae Dei. nisi eisdem circuitibus temporum eadem temporalia repetantur. Saecula saeculorum non sunt circuitus. sed alterum ex altero connexione ordinatissima procurrentia. sive saecula saeculorum aeterna sint temporalium tamquam dominantia subditorum. si indiscussa interim differatur. inordinata et improvisa habere non posset. Fortassis enim possit dici saeculum. non dico uno addito augeri. Quapropter si. ut nihil aliud perhibeatur saeculum saeculi quam saecula saeculorum. sicut nihil aliud dicitur caelum caeli 37 quam caeli caelorum. 18. cum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit. mirabiliter fortassis ostendens. Deus non agit aut scit in circuitibus. vestri omnes numerati sunt 34. quia scientiae ipsius incomprehensibilis non est. non est tamen incomprehensibilis ei. qui ex miseria liberantur. quamdiu non fuerunt. sicut in Psalmo canitur. et continuata sibi connexione copulentur quae appellantur saecula saeculorum 36. quas condidit. sed aeterna praescientia contineret. sed quamlibet sit magnus et quamlibet ingentem multitudinem continens. sed eas gratuita bonitate condiderit. definire non audeo. idem ipse. non potest Deus cuncta quae facit vel praescire ut faciat. Illud autem aliud quod dicunt. vel scire cum fecerit? cuius sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis tam incomprehensibili comprehensione omnia incomprehensibilia comprehendit. sed una eademque sempiterna et immutabili voluntate res. Quod utrum ita faciat. eis dumtaxat.altera subsequens mutavit aut abstulit voluntatem. Et apud nos Deo dictum legitur: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 32. quod non omnes numeros Deus noverit. ad hos circuitus nihil pertinet. et tamen Psalmus: Et aquae. Ergo et dispares inter se atque diversi sunt. quando esse coeperunt. qui eius scientiae limites figere praesumamus. quoniam in quocumque numero finem faciendum putaveris. et omnes infiniti sunt. in ipsa ratione atque scientia numerorum non solum duplicari. scientis comprehensione finitur: profecto et omnis infinitas quodam ineffabili modo Deo finita est. an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi. quam non eis indiguerit. hinc eis. ut dicere audeant atque huic se voragini profundae impietatis immergant. Nam caelum Deus vocavit firmamentum super quod sunt aquae 38. Infinitas itaque numeri. alia tamen atque alia ordinata dissimilitudine procurrentia. dicentes quod. non est numerus 35. an ita dicantur saecula saeculorum. quidquid scientia comprehenditur. Quid ergo istorum duorum sit. apud quos Plato Deum magna auctoritate commendat mundum numeris fabricantem 31. esse non potest infinita: qui tandem nos sumus homunculi. de quo et propheta dicit: Qui profert numerose saeculum 33. in sua beata immortalitate sine fine manentibus. qua comprehenditur. verum etiam multiplicari potest. quamvis infinitorum numerorum nullus sit numerus. quos maxime refellit aeterna vita sanctorum 40. quaecumque nova et dissimilia consequentia praecedentibus si semper facere vellet. qui talia videre possunt. Omnis infinitas Deo finita est. Eos quippe infinitos esse. et Salvator in Evangelio: Capilli. quibus semper eadem per intervalla temporum necesse esse repeti existimantur. et usque ad quamdam summam numerorum scientia Dei pervenit. nec ea provideret ex proximo tempore. quae super caelos sunt. profundissima quaestio est. cuius intellegentiae. qua illi circuitus asseruntur. tamquam efficientia saeculorum. Absit itaque ut dubitemus. et singuli quique finiti sunt. laudent nomen Domini 39. 19. et ut posterius essent. Ita vero suis quisque numerus proprietatibus terminatur. quoniam sive saecula saeculorum sint non eadem repetita. quaelibet autem illarum sententiarum de saeculis saeculorum vera sit. inquit. sive aliquid in ea definire valeamus. Itane numeros propter infinitatem nescit omnes Deus. quae sunt saecula. ut. certissimum est. nec Dei scientia quae infinita sunt posse comprehendi: restat eis. quae cum tempore transeunt. quod ei notus sit omnis numerus. Nunc enim contra opinionem disputamus. circuitus illi eadem revolventes locum non habent. neque hoc quod nunc agimus impedit.

quod in libro decimo commemoravi 42. ibi autem beata. nullo repetenda circuitu: cur in rebus mortalibus fieri non posse contenditur? Si dicunt non fieri in anima beatitudinis novitatem. cui se futurum novit inimicum. quae nobis minantur veram miseriam numquam finiendam. peritior est hic nostra miseria. ubi odio veritas habeatur. ubi venturam beatitudinem novimus. indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si vera essent. quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea. sed casu potius evenit. cum de miseria liberatur in qua numquam fuit. quae infinita sunt. in huius vitae eruditione cognoverit: quomodo ergo fatentur. ut eam quandoque necesse sit deseri et eos. in qua semper fuit. ubi sunt illi determinati dimensique circuitus.. Unde fit. 2. quae divina providentia gubernantur. ut possint Deo circuitibus definitis euntibus semper atque redeuntibus per nostras falsas beatitudines et veras miserias alternatim quidem. quibus transactis in miseriam revolvatur. Quorum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus vitam (si tamen vita ista dicenda est. in quibus nulla nova fiunt. qui deserunt. quod antea numquam factum est. sed interpositionibus falsae beatitudinis saepe ac sine fine rumpendam. post tam magna mala tamque multa et horrenda tandem aliquando per veram religionem atque sapientiam expiata atque finita ita pervenire ad conspectum Dei atque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem immutabilis immortalitatis eius. verum etiam (ut quomodo valeo dicam quod volo) doctius nescirentur. sicut numquam antea liberata est: fit in illa aliquid. ut mors. ut ab eis liberata atque purgata. Haec autem novitas si non in rerum. sive ipsius rei vanitate permotus sive iam tempora Christiana reveritus. 20. eo duce ac salvatore a vano et inepto impiorum circuitu iter fidei mentemque avertamus.. Absurdum est non esse novitatem. et hoc itidem atque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis intervallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum. Atque ita spes nostrae infelicitatis est felix et felicitatis infelix. quando hic aeterna vita consequenda exspectatur. Quid enim illa beatitudine falsius atque fallacius. et hoc propterea. Si enim liberatur anima non reditura ad miserias. quanto plus quisque amaverit Deum. Sed quoniam haec falsa sunt clamante pietate. quod nobis est Christus 41. quibus amor ipse torpescat? Nam quis non remissius et tepidius amet eum. miseriis exsecrabilibus implicari. ipsa certe liberatio nova fit. nihil ulterius tale patiatur: quanto magis nos istam inimicam Christianae fidei falsitatem detestari ac devitare debemus! His autem circuitibus evacuatis atque frustratis nulla necessitas nos compellit ideo putare non habere initium temporis ex quo esse coeperit genus humanum. ordinem venit. sed revolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua. dicere maluit animam propter cognoscenda mala traditam mundo. beatius tempora transigit anima misera. convincente veritate (illa enim nobis veraciter promittitur vera felicitas. quam beata. ab illa aeternitate veritate felicitate deiectos tartareae mortalitati. ibi metuimus imminentia. Homo in circuitibus numquam attingit beatitudinem. nisi hos circuitus. ita gravis. cuius adipiscendae amore flagramus.20. mortis huius amore timeatur). quae potius mors est. ubi per immundas nequitias beatitudo quaeratur. hic saltem nesciamus. cur hic per eorum scientiam gravatur amplius nostra miseria? Si autem ibi ea necessario scituri sumus. ubi beatitudo et miseria vicissim alternant. 1. quoniam ad eam revertitur. 3. Nam si haec illic in memoria non habebimus et ideo beati erimus. Si autem in natura immortali fit tanta novitas nullo repetita. qui ea docent. 20. ut. ubi nos futuros miseros aut in tanta veritatis luce nesciamus aut in summa felicitatis arce timeamus? Si enim venturam calamitatem ignoraturi sumus. quae ab hac liberat. Si autem dicunt neminem posse ad illam beatitudinem pervenire. quia hic mala praesentia patimur. turpi stultitiae. et hoc quidem valde magnum. id est quae numquam desinat aeterna felicitas. quia per nescio quos circuitus nihil sit in rebus novi. ut hic felicior sit exspectatio quam illic adeptio summi boni. non solum tacerentur prudentius. Si enim de istis circuitibus et sine cessatione alternantibus itionibus et reditionibus animarum Porphyrius Platonicus suorum opinionem sequi noluit. ubi Deus amittatur. et. verius semper miseri quam beati aliquando esse possimus. cuius erit semper retinenda et nulla infelicitate rumpenda certa securitas): viam rectam sequentes. quibus transactis ad beatitudinem sublevetur. si autem nos illic clades imminens non latebit. tanto eum facilius ad beatitudinem perventurum. quod non et antea certis intervallis temporum fuerit et postea sit futurum. cum ad Patrem redierit. quandoque amittenda cognoscitur. sed non aeterna. Sed absit ut vera sint. sed repetuntur eadem quae fuerunt? Si autem et haec novitas ab ordinatione providentiae non 200 . et hoc cum ad eius plenam pro sua capacitate notitiam beatitudinis perfectione pervenerit? quando nec hominem amicum possit quisque amare fideliter. et ipsa miseriae novitas in ea facta est quae numquam fuit. quem se cogitat necessario deserturum et contra eius veritatem sapientiamque sensurum.

si autem Dominum Deum suum libera voluntate superbe atque inoboedienter usus offenderet. quae neque antea facta sint nec tamen a rerum ordine aliena sint. sed cum hoc fit in rebus nihil novi fieri. quarum ex aquis et terris plurium pullulavit exordium. ut hanc quoque in rerum ordine includeret et ab hac eam non improvide liberaret: qua tandem temeritate humanae vanitatis audemus negare divinitatem facere posse res.excluditur. quas. Quantuslibet namque finitus numerus fuisset animarum. ipsi viderint. quibus sit et nova miseria et nova liberatio. ut tutius atque pacatius inter se rationalis voluntatis expertes bestiae sui generis viverent. quae non esset improvisa divinae providentiae. in consortium transiret angelicum.. cuius naturam quodammodo mediam inter angelos bestiasque condebat. si sapienter vixerint. Et si potuit anima per imprudentiam facere sibi novam miseriam. 21. Hoc ergo ut esset. numquam ad eam deinceps rediturae. quantum potuimus. quae numquam fecerit. novissima inimica morte destructa 43. quid causae est. sed ut eo modo vehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas vinculumque concordiae. sive data sit anima sive lapsa sit: possunt fieri nova. quoniam semper aliae atque aliae liberatae sunt et liberantur et liberabuntur: hoc certe concedunt. sine morte media beatam immortalitatem absque ullo termine consecutus. . non sibi. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones.. qui de rerum infinitate cohibenda tam subtiliter disputant. si Creatori suo tamquam vero domino subditus praeceptum eius pia oboedientia custodiret. ut numquam ad miserias revolvantur. neque iste numerus ulterius augeatur: etiam ipse sine dubio.. creatus est homo. infinitis retro saeculis sufficere non valeret. multiplicaret genus humanum. quorum essent animae ab ista semper mortalitate liberandae. qui profecto crescere et ad suae quantitatis terminum pervenire sine aliquo non posset initio. Nec ignorabat Deus hominem peccaturum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi immanitate mortales. aut initium et incrementum. si non tantum inter se naturae similitudine. Sed praevidebat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem vocandum remissisque peccatis iustificatum Spiritu Sancto sanctis angelis in aeterna pace sociandum. quae congregatae atque in gregibus malint vivere. verum etiam cognationis affectu homines necterentur.. unum ac singulum creavit. 4. ante quem nullus fuit. Unus creatur homo ad unitatem societatis. sed plura simul iussit existere. sed mundo novas. morti addictus bestialiter viveret. consequenter dicturi sunt infinitas. quomodo in rebus. non solum factus est semel. ante utique numquam fuit. cui populo esset huius rei consideratio profutura.. quae solitudinem magis appetant. Nec ullo modo explicabunt. 22. sicuti sunt aquilae milvi. Si enim potest. et ad vinculum concordiae quae naturalis est in bestiis. libidinis servus aeternoque post mortem supplicio destinatus. qualia homines. alias congreges instituerit. nova facere et ineffabili praescientia voluntatem mutabilem non habere? Porro autem utrum animarum liberatarum nec ulterius ad miserias rediturarum numerus possit semper augeri. non utique solum sine humana societate deserendum. ut negetur creari potuisse quod numquam antea creatum esset. quicumque erit. quem primum condidit. Hominem vero. Nam cum animantes alias solitarias et quodammodo solivagas. ut ex illo semper homines fierent. quorum genus ex uno est ad commendandam concordiam propagatum.. ut. quod initium eo modo antea numquam fuit. explicata non est arduum videre multo fuisse melius quod factum est. quando ne ipsam quidem feminam copulandam viro sicut ipsum creare illi placuit. Nam si antiquas eas esse dicunt et retrorsum sempiternas. ut sunt columbi sturni. nos vero ratiocinationem nostram ex utroque latere terminamus. infinitus sit numerus animarum. bella gesserunt. novas animas fieri. sed fieri numquam desinet? Si autem oportet ut certus sit liberatarum aliquis numerus animarum. quae ad miseriam numquam redeant. ut Deo notae esse possint. cervi damulae et cetera huiusmodi: utrumque tamen genus non ex singulis propagavit. si liberatarum animarum numerus. si ita est. ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanum. quam homines. ut ex uno homine. qui numquam antea fuit. de quorum corporibus. . quod ex uno homine Deus ad 201 . id est. quas neque antea fecerit nec umquam habuerit improvisas? Si autem dicunt liberatas quidem animas ad miseriam non reversuras. 20. ex quibus cotidie novi fiant homines. Hac igitur quaestione difficillima propter aeternitatem Dei nova creantis sine novitate aliqua voluntatis. ita liberentur. sed ex ipso. finitas volunt. Quapropter quoniam circuitus illi iam explosi sunt. leones lupi et quaecumque ita sunt. quibus ad easdem miserias necessario putabatur anima reditura: quid restat convenientius pietati quam credere non esse impossibile Deo et ea. quam si id incohasset a pluribus.

quae gignitur. 23 Fecit ergo Deus hominem ad imaginem suam 44. quam ei grata sit etiam in pluribus unitas. quae non solum naturales corporum species. Illi autem qui Platoni suo credunt non ab illo summo Deo. quos quidem ipse creaverit. Cum enim alia sit species. quam nec agricolas frugum atque arborum. cum itidem legamus: Deus illi dat corpus quomodo voluerit et unicuique seminum proprium corpus 51. dum non fit. tam ipsa non 202 . eis quoque faventibus illi Deo tribuo. qui mundum ipsum et angelos sine ullo mundo et sine ullis angelis fecit. Omnia facit Deus in quantum sunt. sed facere. Creationem tamen conditionemque omnium naturarum. Manus Dei potentia Dei est. rutunditas caeli et rutunditas solis: eadem vi divina et effectiva. si inexpertis narrarentur. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere. facit: supra dicta illa species artificibus quibusque tribuatur. qui fabricatus est mundum. Talem quippe illi animam creavit. ea vero. quamvis mater omnium fecunda videatur. nec debeo derogare quod possunt. cum legamus: Neque qui plantat est aliquid neque qui rigat. Et quamvis anima sic vel sic affecta praegnantis valeat aliquibus velut induere qualitatibus fetum. et antequam possit intellegi. et cuius sapientia est. ut Deus. quae fieri nescit. Sed cum his nullum nobis est in his libris negotium. quae attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter 49. quos illi deos libentius appellant. haec autem altera non nisi uni artifici. Homo creatus est ut Deo serviat. 25. qui divinam mentem facere vel curare ista non credunt. quae fieri nescit. quae adhibetur extrinsecus cuicumque materiae corporali. alia vero. nec tribuere illis audeo quod forte non possunt. novi te 52. quae noverunt de humanis conceptibus atque partubus. qua novit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina. in quibus homo praecipuum diisque ipsis cognatum teneret locum. creatori et conditori Deo. incredibiliora viderentur. sicut operantur homines figuli et fabri atque id genus opifices. infideliter cogitant. sed potius illum qui cuidam famulo suo dixit: Priusquam te formarem in utero. facile carebunt etiam huius opinionis errore. quas videmus in rebus quibusque nascentibus non extrinsecus adhiberi. quae germinibus erumpentia promovet et fixa radicibus continet. Et cum virum terreno formasset ex pulvere eique animam qualem dixi sive quam iam fecerat sufflando indidisset 45 sive potius sufflando fecisset eumque flatum. sed intima Creatoris potentia. accepit speciem. Sed haec fabulosa potius quam vera esse arbitrantur. etiamsi adhibent vel iussi vel permissi operationem suam rebus quae gignuntur in mundo. cum mundus fieret. ex his usitatis et cotidianis metiuntur operibus. Angeli autem. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt. quae primitus instituta sunt. accepit speciem rutunditas oculi et rutunditas pomi et ceterae figurae naturales. sed ab aliis minoribus 47. etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto fecit 46. sicut de virgis variatis fecit Iacob. si superstitione careant.commendandum hominibus. quoniam non noverunt. Ita nec feminam sui puerperii creatricem appellare debemus. quamvis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis quam operibus divinae mentis assignent. quod artis industria potuerint. genus instituisset humanum. quem sufflando fecit (nam quid est aliud sufflare quam flatum facere?). qui etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus animalium. Qua enim vi divina et. Unus Deus creare potest. tam non eos dicimus creatores animalium. qua quaerunt unde iuste videantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis. sed facere. quae intrinsecus efficientes causas habet de secreto et occulto naturae viventis atque intellegentis arbitrio. qua fit ut omnino naturae sint. cui se etiam ipsi debere quod sunt cum gratiarum actione noverunt. Proinde facti primitus angeli cuiusmodi ministerium praebuerint Creatori cetera facienti nescio. quae mentem huiusmodi non haberent. permissu sive iussu eius animalia facta esse cuncta mortalia. qui dixit: Caelum et terram ego impleo 48. qui virtutem ac sapientiam Dei. qua per rationem atque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et volatilibus. sed ne ipsam quidem terram. 24. Non solum igitur agricolas non dicimus fructuum quorumque creatores. ut videre solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. ut ita dicam. qui etiam visibilia invisibiliter operatur. verum etiam ipsas animantium animas. sed qui incrementum dat Deus 50. quasi non haec ipsa. animam hominis esse voluisset. fabricantes. ut pecora colore varia gignerentur 53 : naturam tamen illam. effectiva.

Merito igitur vera religio. cuius occulta potentia cuncta penetrans incontaminabili praesentia facit esse quidquid aliquo modo est. aut eos nobis deos colendos non praedicent. sed prorsus esse non posset. sicut mundi universi. id est ad divina beneficia. remeare? Et si Deus. quae posuit prodigia super terram 60. etiam hic satis significatum est quam cara mariti et uxoris debeat esse coniunctio. quam forinsecus corporalibus opifices rebus imponunt. cum tamen sit utrumque falsissimum. Plato quidem etiam bestiarum. Nam si nulla causa est vivendi in hoc corpore nisi propter pendenda supplicia: quomodo dicit idem Plato aliter mundum fieri non potuisse pulcherrimum atque optimum. prodigia dicerentur. nec operarios habet. si usitato naturae curriculo gignerentur. qui immoderate atque inhoneste vixerint. Nam neque ita luunt poenas animae. quem mundi universi. ut hac admonitione etiam in multis concors unitas servaretur. et omnium viventium sive in caelo sive in terra nullus est conditor. ut quantum possumus fugiamus et evadamus. non tempore. sive operationibus angelorum aut hominum aut quorumque animalium sive marium feminarumque mixtionibus. quorum voluntate consilio imperio fabricatae sunt. Nihil enim est quam hoc genus tam discordiosum vitio. nec institutores. Proinde animarum nostrarum eos creatores noluit esse. Ita sane Plato minores et a summo Deo factos deos effectores esse voluit animalium ceterorum. quia nisi faciente illo non tale vel tale esset. urbem Romam et urbem Alexandriam non fabros et architectos. cum ad istam vitam denuo revolvuntur. quamvis eius causa lateat. quod assidue Plato commemorat 57. propter luendas poenas ad corpora redire mortalia. ita omnium animalium species aeterna intellegentia continebat: quomodo non ipse cuncta condebat? An aliquorum esse artifex nollet. quem propterea Deus creare voluit unum. nisi qui fecit ea. 26. hoc est et animarum et corporum. nisi omnium animalium. 1. nihil esse aliud quam fabros compedum carcerumve nostrorum. Qui autem ista non credunt. quorum efficiendorum artem ineffabilis eius et ineffabiliter laudabilis mens haberet 58 ? Unum creavit Deus hominem ut concors esset genus humanum. qua vel mortales conditi sumus. illam Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius non nisi Deum debemus conditorem dicere naturarum. dicetur alio loco. Quod vero femina illi ex eius latere facta est. factus est unus. sed corporum 54. ut ita dicam. Quid autem sub tanta gubernatione divinae providentiae. ut dicant deos istos. eum animalium quoque universorum. id est et immortalium et mortalium. Unde quoniam Porphyrius propter animae purgationem dicit corpus omne fugiendum simulque cum suo Platone aliisque Platonicis sentit eos. et hoc primum quodammodo prodigium quid praefiguraverit. de quo multitudo propagaretur 59. quae sic vel sic in suo genere afficiantur. quos a nobis volunt quasi parentes et conditores nostros coli. qui neque ex ea materia facit aliquid. Quaelibet igitur corporales vel seminales causae gignendis rebus adhibeantur. quia prima. quantum me Deus adiuverit. Neque commodius contra vitium discordiae vel cavendum ne existeret. quorum motibus currerent tempora? Quid de mundo Platonici sentiant. quam dixi. tam sociale natura. hortantur. neque enim et ipsa. Ex primo homine duae civitates exortae sunt. ipsi vero mortalem attexerent. Aut ergo desinant Platonici poenas animarum ex istis corporibus comminari. 27. frustra gignitur? Ait quidam Psalmus sacer: Venite et videte opera Domini. et si qua forte alia maior latet. quam ipse non fecerit. Cur ergo ex latere viri femina facta sit. 203 . nisi a quo facta sunt caelum et terra. sed non relictus est solus. Haec opera Dei propterea sunt utique inusitata. divinum munus est: quomodo poena est ad ista corpora. illam Romulum. non facit nisi summus Deus. Porphyrius tantummodo ad hominum 55 : sequitur eos. generibus impleretur 56 ? Si autem nostra institutio. Quis enim alius creator est temporum. et si potentiam suam. Sed ante dico aeternitate. ita non erunt. nisi quos ipse creaverit. In quibus terrenis praecipuus ab illo ad eius imaginem homo propter eam causam. sed reges. quam recordationem illius parentis. ut immortalem partem ab ipso sumerent.fecit. sed inclusores alligatoresque nostros ergastulis aerumnosis et gravissimis vinculis. vel sanandum cum exstitisset. quam nec ipsa se fecit. in quantumcumque est. fabricatoriam rebus subtrahat. nulla facta prodigia debent credere. natura loqueretur humana. quaelibet etiam desideria motusve animae matris valeant aliquid liniamentorum aut colorum aspergere teneris mollibusque conceptibus: ipsas omnino naturas. quorum in nobis operationem. Quapropter si in illa specie. conditorem agnoscit et praedicat. sicut ante quam fierent non fuerunt.

6. si mandatum eius transgrederentur. nondum quidem secundum evidentiam. quo vitae sensus aufertur. Utrum mors. An quisquam simul et vivens esse possit et mortuus. Quod sicut iniqui male utuntur lege. 7. 2. Quam mortem primis hominibus Deus. qui primitus factus est. quae animae semper utcumque victurae accidere potest. 8. in hoc primo homine. 9. et ea cui corpus obnoxium est. quamvis occulto Dei iudicio. Ex illo enim futuri erant homines.27. quae mala est. si non peccassent. qui animae separationem a corpore non putant esse poenalem. quae bona est. Cur ab his. qui asserunt corpora terrena incorruptibilia fieri et aeterna non posse. alii malis angelis in supplicio. iam tamen secundum Dei praescientiam exortas fuisse existimemus in genere humano societates tamquam civitates duas. quod numquam sint corporibus exuendi. Tempus mortis. aeternitatem animarum volunt carere corporibus. 11. 2. De terrenis corporibus. sed tamen iusto. An vita mortalium mors potius quam vita dicenda sit. in morientibus an in mortuis esse dicendum sit. 4. non auferatur mors. De philosophis. id est poena peccati. 14. De lapsu primorum hominum. De morte. 19. 10. Praevaricatio primorum hominum quam primam senserit poenam. quam relinqueretur a Deo. quod terrenum est. etiam in sanctis poena peccati sit. fuerit comminatus. 13. 18. 15. per quem est contracta mortalitas. 15 LIBER XIII BREVICULUS 1. quia. quae philosophi affirmant in caelestibus esse non posse. Nunc quoniam liber iste claudendus est. immortales futuros fuisse non credunt. ita iusti bene utuntur morte. et primam fuisse animae mortem a Deo recessisse. 3. quo animae et corporis societas separatur. quam quidam non regenerati pro Christi confessione suscipiunt. Qualis homo sit factus a Deo et in quam sortem deciderit suae voluntatis arbitrio. De ea morte. Contra eos. naturali pondere revocetur ad terram. quae per peccatum primorum hominum in omnes homines pertransiit. Cum enim scriptum sit: Universae viae Domini misericordia et veritas 61 : nec iniusta eius gratia nec crudelis potest esse iustitia. Quod in sanctis primae mortis pro veritate susceptio secundae sit mortis abolitio. 17. 12. alii bonis in praemio sociandi. qui primos homines. De generali mortis malo. 16. 5. qui per gratiam regenerationis absoluti sunt a peccato. 204 . Contra eorum dogmata. Quod Adam peccaturus prius ipse reliquerit Deum. cum Plato inducat summum Deum diis minoribus promittentem.

seu vivat ipsa seu non vivat ex Deo. hoc est Deo desertae. vivit autem corpus ex anima. qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam 4. quia sensus ipse nec voluptate suavis nec quiete salubris. 1. cum vivit bene. Mors corporis et animae est. 2. quam possunt eis animae etiam mortuae. sicut corporis. qui vero vivificentur in Christo. 24. quoniam deseri omni vita potest nec per se ipsum aliquatenus vivit. De prima 205 . quae nunc requiescit in spe. ut etiam si peccassent mori omnino non possent 1. sentire tormenta. tamen.20. Ergo utriusque rei. quia modo quodam quantulocumque non desinit vivere atque sentire. Non enim eo modo. ut non in spiritum caro vertatur. Nam ideo dicitur immortalis. sed corporum vita est. quantulacumque propria vita. quia post illam primam est. Huiusmodi autem totius hominis mortem illa sequitur. Ita enim nec ex Deo vivit ipsa nec corpus ex ipsa. in meliorem reparanda sit qualitatem. Impiorum namque in corporibus vita non animarum. Quamvis enim anima humana veraciter immortalis perhibeatur. immo primorum hominum. habet tamen quamdam etiam ipsa mortem suam. quam fuit primorum hominum ante peccatum. Quod cum ante non fiat. quam Dominus fecit dicens discipulis suis: Accipite Spiritum Sanctum. Qualiter accipienda sit vel illa insufflatio Dei. in quo primi homines fuerunt. qua fit cohaerentium diremptio naturarum. Hanc Salvator significavit. et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. Quid intellegendum sit de corpore animali et de corpore spiritali. cum eam deserit Deus. quod recte per significationem eius spiritale aliquid intellegatur. quam cum anima corpori sic fuerit copulata. sed animatum sentiensque cruciatur. cum id deserit anima. cum anima vivit in corpore. id est totius hominis. De paradiso. in quo anima non vivendi causa est. ut nulla diremptione separentur: mirum videri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi. De corporibus sanctorum post resurrectionem. quae sic spiritalia erunt. ex qua et immortales sunt. An quia vita qualiscumque aliquod bonum est. dolor autem malum. inoboedientes autem mors plecteret damnatione iustissima. ubi ait: Eum timete. sed dolore poenalis est. Nam in illa ultima poena ac sempiterna. Mors igitur animae fit. quod etiam in libro superiore iam diximus 2. quo angelos. conferre. 23. mors est. qua non anima deseritur. quia non vivit ex Deo. de qua suo loco diligentius disserendum est 5. ideo nec vivere corpus dicendum est. sed dolendi? Vivit itaque anima ex Deo. corpus autem ideo mortale. recte mors animae dicitur. vel illa. cum vivat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia. qua primus homo factus est in animam viventem. salva veritate narrationis historicae de corporali loco. quae post resurrectionem futura sunt. Quod caro sanctorum. LIBER DECIMUS TERTIUS REDEMPTUS HOMO IN VITAM AETERNAM RESTITUITUR Qui de morte sit modus (1-11) Ex peccato mors orta est. mors autem corporis quonam modo. et qui moriantur in Adam. condiderat Deus homines. Sed de ipso genere mortis video mihi paulo diligentius disserendum. non immerito mors est potius appellata quam vita. Ideo autem secunda. Expeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis. cum anima Deo deserta deserit corpus. sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interventu mortis angelica immortalitas et beata aeternitas sequeretur. sive Dei et animae sive animae et corporis. non desistente. Verum in damnatione novissima quamvis homo sentire non desinat. 21. quam secundam mortem divinorum eloquiorum appellat auctoritas 3. 22. non enim potest bene vivere nisi Deo in se operante quod bonum est.

quanto magis impetum suum. quod poenaliter praecessit in peccantibus hominibus primis. nasceretur. ut aut deserant fidem aut sufferant mortem. quantum quidem attinet ad peccati et mortis originem. quod etiam ipsa sit poena peccati? Hanc enim primi hominis. Nisi enim peccassent illi. non cum crearetur. Verum hoc in sanctis martyribus. confestim sui operis quaerendo et sumendo mercedem. Non enim ad infantilem hebetudinem et infirmitatem animi et corporis. ubi dictum est ad hoc relinqui animae experimentum separationis a corpore. Cum parvulis autem baptizandis quis non ad Christi gratiam propterea potius curreret. quomodo poterit obtineri. Proinde quod est terra. velut sagitta cum arcus extenditur. quando exspectatur in spe. quod sunt primi iniqui non credendo perpessi. non peccant isti. sed eosdem primos peccatores ita fuisse morte multatos. et fit iusti meritum etiam supplicium peccatoris. quorum parentes in bestialem vitam mortemque deiecerat. bonis sit bona. ut veniretur in poenam. ut non peccaretur. Non autem dissimulanda nascitur quaestio. nunc dicitur: Si mortem recusaveritis. quam sunt aliorum tenerrimi fetus animalium. quia si ita est. hoc genuit. quibus alterutrum a persecutore proponitur. fit per 206 . hoc est et proles homo. non intellexit. si non peccassent. quod est autem parens homo. ipsa fides enervaretur. nisi moriantur. quorum per gratiam reatus aboletur: iam ista quaestio in alio nostro opere. et quod homo factus est. quam quod ipsi fuerant. quam videmus in parvulis. 4. secunda vero sine dubio sicut nullorum bonorum est. quando illa coniugum copula divinam sententiam suae damnationis excepit. nisi peccavissent. quae animam seiungit a corpore. retrorsum reducta distulerit). Sic per ineffabilem Dei misericordiam et ipsa poena vitiorum transit in arma virtutis. nulla gloria (quia nec ipsum omnino posset esse certamen). In primo igitur homine per feminam in progeniem transiturum universum genus humanum fuit. in secundam vero illam sine fine poenalem liberati a peccati obligatione non transeunt. non hoc est caro. quamvis ablato iam criminis nexu. nunc impletur iustitia moriendo. sed hactenus in eo natura humana vitiata atque mutata est. Cur enim esset ulla poena in quibus non essent ulla punienda? Quapropter fatendum est primos quidem homines ita fuisse institutos. sed nulla. non deberet bonis bona esse. Mortui sunt ergo illi. non morerentur. sed cum peccaret et puniretur. Pulvis namque homini faciendo materies fuit. si post lavacrum regenerationis 11 iam sancti non possent mortem perpeti corporalem. ut. ne pecces. peccabunt autem isti. si regenerationis sacramentum continuo sequeretur immortalitas corporis. etiam mortis fuerat superandus timor. ita nulli bona 6. ut etiam quidquid de eorum stirpe esset exortum eadem poena teneretur obnoxium. quod bonis bona sit. quia moriuntur. ne a corpore solveretur? Atque ita non invisibili praemio probaretur fides. tamquam se tanto attollat excellentius supra cetera animantia vis humana. Tunc enim mors est acquisita peccando. Non enim aliud ex eis. si et ipsa peccati poena est. ne peccetur. 3. Tunc dictum est: Si mandatum transgressi fueritis. Ex peccato etiam progenies experitur mortem. morte moriemini. quia peccaverunt. Tunc enim dictum est homini: Morieris. tractata ac soluta est. quoniam. homo autem homini gignendo parens. Factum est per illorum culpam. quod in sanctis martyribus maxime eminuit. nunc suscipiendum est. Quo pacto igitur bona esse possit bonis. quod vitio poenaque factus est. hanc solam mortem perpeti possunt. utrum re vera mors. atque ita id. Nunc vero maiore et mirabiliore gratia Salvatoris in usus iustitiae peccati poena conversa est. nunc dicitur martyri: Morere. Iusti enim malunt credendo perpeti. qua separantur anima et corpus. quod in re nondum videtur 10. nisi quod infantes infirmiores etiam cernimus in usu motuque membrorum et sensu appetendi atque vitandi. Quae sit mors parvulorum et martyrum. sicut enim scriptum est: Homo in honore cum esset. ut. Si quem vero movet. id est obnoxios peccato mortique generaret. cur vel ipsam patiantur. quae accidere non posset nisi malis 7 ? Sed rursus si non nisi malis posset accidere. Pro magnitudine quippe culpae illius naturam damnatio mutavit in peius. quod scripsimus de baptismo parvulorum. mandatum transgrediemini. quamvis ex terra facta sit caro. ut repugnantem pateretur in membris inoboedientiam concupiscendi et obstringeretur necessitate moriendi. comparatus est pecoribus non intellegentibus et similis factus est eis 8. Quod tunc timendum fuerat. perpessi utique non fuissent. nullum mortis experirentur genus. peccato vel poena ille redactus est (quae Deus voluit esse tamquam primordia catulorum. si peccaveris 12. etiam naturaliter sequeretur in nascentibus ceteris. quae tunc est fides. A quo peccati vinculo si per Mediatoris Christi gratiam solvuntur infantes. Neque enim ita homo ex homine. non ergo ad ista infantilia rudimenta praesumptione illicita et damnatione iusta prolapsus vel impulsus est primus homo 9. malis mala. in maioribus dumtaxat aetatibus. cuius profecto certaminis esset nulla victoria. sicut homo ex pulvere. sed iam nec fides esset.igitur corporis morte dici potest. Fidei autem robore atque certamine.

quamdiu moratur. ut appareat peccatum. 207 . ut ad eum acquirendum suam non cunctarentur impendere. Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lavacro pro Christi confessione moriuntur. non nisi divina subvenit gratia. Quapropter quod attinet ad corporis mortem. cum eam patiuntur. quando iustitia non sic diligitur. ut. confitebor et ego eum coram Patre meo qui in caelis est 18. quod fuerat in vivente coniunctum atque consertum. quae tunc metuenda proposita est. non intrabit in regnum caelorum 17. quod cum gravi sensu adimit sensum. Auget enim prohibitio desiderium operis illiciti. ne veniatur in culpam. inveniet eam 19. in eos usus redactum esse monstravit. Quidquid tamen illud est in morientibus. Quam totam molestiam nonnumquam unus ictus corporis vel animae raptus intercipit nec eam sentiri praeveniente celeritate permittit. inquit. id est separationem animae a corpore. fit gloria renascentis. sed etiam malis. Quid enim pretiosius quam mors. cum peccandi aucta libidine etiam lex ipsa contemnitur. quia maluerunt Christum confitendo finire vitam quam eum negando ad eius baptismum pervenire. et alio loco: Qui perdiderit animam suam propter me. ubi non minus generaliter ait: Qui me confessus fuerit coram hominibus. quando auget patientium gloriam. quoniam virtus est dicta peccati: ideo ipse alio loco versans huiusmodi quaestionem: Itaque. sed quemadmodum iniustitia male utitur non tantum malis. Quod utique si fecissent. quibus cum tanta gratia est praemissa et praerogata mors Christi. vel ista pro veritate suscipitur et efficit martyres. tantum Christum amare possent. Aculeus. alia sententia istos fecit exceptos. non dubitavit dicere virtutem esse peccati. mors autem mala. etiam ipsam legem. cum possent. quam vitae constat esse contrariam. 5. donec omnis adimatur sensus. sed divina opitulatione conversa est. ut et mali male lege utantur. quia prohibitio est peccati. mihi factum est mors? Absit. quantum peccatum gratia non subveniente ad nocendum valeret. qui occiderant Christum. cum mortem differre non possent. Quod ergo bonum est. per quam fit ut et delicta omnia dimittantur et merita cumulatius augeantur? Neque enim tanti sunt meriti. ut mors. qui. 7. inquit. tantum eis valet ad dimittenda peccata. Quae virtus peccati sit lex. per quod transiretur ad vitam. 6. etiam hoc eis in illo lavacro dimitteretur. quae antea malum fuit. virtus autem peccati lex 13. verum etiam bonis: ita iustitia bene non tantum bonis. quod ad poenam peccati fuerat antea constitutum. qua prohibetur peccatum. pie fideliterque tolerando auget meritum patientiae. qua utrumque divellitur. ita nec mors bonum est. nulli bona est 16. Habet enim asperum sensum et contra naturam vis ipsa. Ut autem diligatur et delectet vera iustitia. tamen si pro pietate iustitiaque pendatur. per bonum mihi operatum est mortem. Sed ne propterea lex putaretur malum. Qui enim dixit: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu. non aufert vocabulum poenae. Ita cum ex hominis primi perpetuata propagine procul dubio sit mors poena nascentis. Super modum dixit.istorum poenam. qui morientes appellantur. ut inde iustitiae fructus uberior nasceretur. quod timore mortis negaverant Christum. in quo lavacro et illis facinus tam immane dimissum est. ut nihil retribuatur peccato. quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. inquit. mortis est peccatum. Mors ergo non ideo bonum videri debet. aliquando impetrat. ut peccandi cupiditas eius delectatione vincatur. non quia mors bonum aliquod facta est. quamvis sit mors malum. Ac per hoc lex quidem bona est. quia stipendium est peccati 15. quia in tantam utilitatem non vi sua. Apostolus cum vellet ostendere. Hinc fit. ut eum in tanto vitae discrimine sub tanta spe veniae negare non possent? Mors igitur pretiosa sanctorum. quanti sunt hi. et boni bene moriantur. quamvis sit lex bonum. instrumentum fieret. ut fiat super modum peccator aut peccatum per mandatum 14. quia etiam praevaricatio additur. Sed quando sine abundantia gratiae Spiritus illius. Hinc est quod scriptum est: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 20. qui ex ipso inerat animae carnisque complexu. lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quando auget peccantium concupiscentiam. Verissime omnino. cum vel illa pro iniquitate deseritur et efficit praevaricatores. ideo non distulerunt. Cur hoc commemorandum putavimus? Quia scilicet. Remittitur peccatum lavacro et martyrio. qui ubi vult spirat 21. Pie potest mors tolerari. Sed peccatum. sed tantam Deus fidei praestitit gratiam. sicut lex non est malum. baptizati sunt deletisque omnibus peccatis ex hac vita emigrarunt. et cum sit mors peccati retributio. qui mortem.

alter remotius. quidquid temporis vivitur. quam ante annum fuit. cum detrahendo finita fuerit. alter habuit propius. ante mortem quam in morte potius esse dicendi sunt. quoniam. quae agebatur. hoc est esse in morte. Sed si. non possumus negare viventem. ut omnino nihil sit aliud tempus vitae huius. quia illa. cuius gravem ac molestum in morientibus diximus sensum. cum mors quae iam impendet advenerit. de spatio vivendi demitur. Hoc enim agit eius mutabilitas toto tempore vitae huius (si tamen vita dicenda est). nunc suscipienda proponatur. 8. Nemo moriens non vivit. sed urgentur omnes pari motu nec diverso impelluntur accessu. etiam cum quisque pro veritate fideliter et laudabiliter moritur. nemini bona est. nec tunc in morte. Quamdiu enim sentiunt. hoc est quando eam patiebantur. corpora revivescant. cui longior. quid est quod detrahitur. Sed id tempus. Quamdiu quippe anima in corpore est. quam cursus ad mortem. Aliud est autem amplius viae peregisse. quoniam. qui iam mortui nuncupantur. 10. illarum vero ad aeternam mortem. Neque enim. si moriens et vivens simul esse nullus potest. Vita ad mortem agitur. quia iam moritur. aufert omnem corporis sensum. quia inest anima corpori. impiorum autem poenas luunt. cum morerentur. mors cavetur. donec tota detrahatur. Nullus est ergo moriens nisi vivens. Porro si ex illo quisque incipit mori. ut dixi 22. Suscipitur enim animae a corpore separatio. post mortem iam erit. cum vita detrahitur? Si enim non est in vita. numquam in eo non agitur ut mors veniat. sed cum aequaliter et aequalia momenta raperentur ambobus. quia nondum abscessit a corpore. Nemo quippe est. in qua vivit. Quocirca mors quidem. sed mortui nuncupantur. cui vita brevior fuit. quae iam non est? Porro si adhuc diligentius attendamus. Ac per hoc quomodo morientes dicamus eos. qui nondum mortui sunt. nec illa mors esse apparebit. quando erat. non lentius pergit. 9. ne tota contingat et secunda insuper. Si enim diligentius consideremus. Qui ergo usque ad mortem productiora spatia temporis agit. adhuc utique vivunt. in vita scilicet. An potius et in vita et in morte simul est. profecto qui nondum anima caruit adhuc vivit. qui ea propinquante molestus est. et cras quam hodie. sed morti accedens. ne Deo ab anima separato etiam ipsa separetur a corpore. Ex quo enim quisque in isto corpore morituro esse coeperit. sed plus itineris conficit. sed post eam vita praesens animae bona seu mala est. quo malo bene utuntur boni. aliud tardius ambulasse. ut veniatur in mortem. quo animae a corpore separatae aut in bonis sunt aut in malis. cum in tanta est extremitate vitae. sed imminente morte iam extrema et mortifera afflictione iactantur. ex quo est in isto corpore moriente potius quam vivente. quae transacta atque praeterita est. adhuc tamen in vita. Quid enim aliud diebus horis momentisque singulis agitur. cum eam morientes patiuntur cumque in eis ut moriantur facit. etiamsi recte isti appellantur morientes. impleatur. et hodie quam heri. Peracta autem mors quonam modo vel bona vel mala est. in quanta sunt quos agere animam dicimus. sed laudabiliter toleratur pro tenendo vel adipiscendo bono. non in morte): profecto. quia. In requie sunt enim animae piorum a corpore separatae. in cuius iam corpore agitur ut moriatur. nec simul quisquam potest esse vivens et moriens: nescio quando sit vivens.ne peccatum committeretur. cum abscesserit. et paulo post quam nunc. quoniam gravis et molestus eius inerat sensus. ut peccatum non committatur commissumque deleatur magnaeque victoriae debita iustitiae palma reddatur. cum vita detraheretur. Bona mors si pie toleratur. et incipiat iam tempus esse post mortem. donec istarum ad aeternam vitam. explicare difficile est. quo non impari velocitate ambo currebant. Idem ipse igitur simul et moriens est et vivens. cum vero in ea sunt. et nunc quam paulo ante propinquior. in morte autem. et cotidie fit minus minusque quod restat. Aut si moriens potius dicendus est. quod. erat in morte? Numquam igitur in vita homo est. in quo nemo vel paululum stare vel aliquanto tardius ire permittitur. iam non ipsa mors. ex quo esse incipit in hoc corpore. sed post mortem potius erit: quando sit in morte quis dixerit? Nam neque ullus moriens erit. ac sic totius hominis prima morte completa secunda excipiat sempiterna. quae secunda dicitur. qui non ei post annum sit. si et in vita et in morte simul non potest esse. quae numquam finiatur. donec eius fiat perfecta consumptio? Si autem non est in morte. celerius diem duxit quam ille. in morte est 23. quid est vitae 208 . cum venerit. ex quo in illo agi coeperit ipsa mors. accedat. vita cedens. non absurde dicitur et malis mala et bonis bona. non morientes. donec ea consumpta mors. utrum post mortem potius an in morte dicendum est? Si enim post mortem est. nondum autem in morte. id est vitae detractio (quia. Ideo quippe aliquid eius suscipitur. Mors autem tunc eis mala erat. et si adhuc vivunt.

languentes. quo moriens vel in morte sit. in morte. ut. neque mortuus. sed moriens in vita. iam esse dicamus in morte (cui enim propinquat peragendo vitae suae tempora. ac per hoc numquam viventes. quae non fit separatione animae et corporis.. quia hoc ante mortem. Quando ergo in morte? Tunc enim est moriens. ortus est. cum vita fuerit corpori tota detracta. quae mortuos quoque non post mortem. iam post mortem est. si mors nulla est. procul dubio vivit homo. viventes. qui constat ex anima et corpore. dicimus dormientes. nec tamen possunt appellari morientes. qui memor sit tui 26. sed moriens. ut. Dicamus etiam cum acciderit: Post mortem illius vel illius factum est illud aut illud. ut nec ulla explicari locutione possit nec ulla ratione vitari. 11. velut cum ita loquimur: Moriens ille testatus est. hoc iam post mortem. in latina lingua nec grammatici declinare potuerint. sed semper in morte. iam sunt a corporibus separati. quantum attinet ad corporis mortem. adhuc non est. non est moriens. nec tamen eo modo possumus dicere eos. ut re vera nulla mors esset. post mortem iam dicitur. si iam in illa est?). recte esse dicuntur in morte. sed in aeternam poenam potius utriusque complexu. et: Illis atque illis illud atque illud moriens dereliquit. . Quamdiu quippe est anima in corpore. quod declinari non potest. cum vigilans et dormiens simul esse non possit: quaerendum est quando erit moriens. ut saltem secundam mortem declinare possimus. Ita etiam in transcursu temporum quaeritur praesens. Loquamur etiam sicut loquitur Scriptura divina. quomodo fatuus. non in morte. Sed rursus si nulla mors est ante quid vel post. Illa est enim gravior et omnium malorum pessima. quonam modo vel morientes dicantur vivere vel iam mortui etiam post mortem adhuc esse dicantur in morte. Donec enim revivescant. nisi cum detrahitur. non in morte esse dicendus est. sicuti eos. Sed hoc est. quod dixi explicari aliqua locutione non posse. moriens mortuusque. quoniam si adhuc vivit. etsi non humana industria. sicut in somno esse quisque. pro participio praeteriti temporis ponitur nomen.. Etenim antequam mors veniat. et qui in languore. iam non est. quae non sunt praeteriti temporis. u littera geminata.. cum vero mors venerit. morientes. utique dolentes. Si autem absurdum est. quod est ante mortem. sed in morte esse non dubitat dicere. conspicuus et si qua similia. quod est moritur. Atque utinam in paradiso bene vivendo egissemus. mortuus est. si quaeramus praeteriti temporis verbum. quamvis in somno positos dicamus dormientes. qui iam sunt mortui. id est in morte. Hinc enim est illud: Quoniam non est in morte. esse comprehenditur. ut simul et vivens esse dicatur et moriens. difficillime definitur. arduus. Nonne ergo videndum est. quemadmodum id quod significat non potest agendo. donec evigilet. ubi neque sit vivens. sine tempore declinantur. si autem vivere iam cessatum est. non in morte. responderi assolet. ut hominem. quando est. cum detraheretur. Quomodo enim post mortem. Convenienter itaque factum est. Unde non importune neque incongrue arbitror accidisse. sed vivens. Perit igitur inter utrumque. de qua nunc disserimus. quasi ut declinetur. Vivens. fit verbum praeteriti temporis.. cum vero anima abscesserit omnemque abstulerit corporis sensum. antequam ad mortem perveniat. et qui in vita. nisi quia mors erat. Ab eo vero. sed quoniam nomina sunt. Namque ab eo quod est oritur. dicitur. esse dicuntur in morte. iudicio fortasse divino. id est in morte. per temporis praeteriti participia declinantur. Illud autem. nec invenitur. Nam si ea detracta non est homo in morte. maxime si etiam sensus adsit. quia sine ullo spatio est. priusquam resurgant. quamvis hoc nisi vivens omnino facere non posset et potius hoc ante mortem fecerit. quod est post mortem. et si qua similia sunt. Dicamus et de praesenti tempore ut possumus. erit in morte? Mortuus in morte est. quae in ullo et in qua ullus esse non potest? Quando quidem si vivitur. mortuus erit. quod est moritur. priusquam mors accidat. si adhuc in morte? praesertim cum eos nec morientes dicamus. Sic enim dicitur mortuus. qui. sed post mortem: quando. ea regula qua cetera talia declinantur. ante mortem est. Numquam ergo moriens. sicut scriptum est: Ante mortem ne laudes hominem quemquam 25. Ibi e contrario non erunt homines ante mortem atque post mortem. Nunc autem non solum est. ac per hoc adhuc ante mortem. maxime quia nimis est insolens. 209 . ne ista ratione mors corporis nulla esse dicatur? Si enim est. 11. Non enim adhuc moriuntur. Illud ergo est adhuc ante mortem. non in morte.ipsa detractio? Non enim frustra. ita tria singulis singula. 2. Quando itaque sit moriens. quia et hoc post mortem est. qui in somno sunt. Loquamur ergo secundum consuetudinem (non enim aliter debemus) et dicamus: Ante mortem. et qui in dolore. ita ipsum verbum non posset loquendo declinari. per quod transitur ex futuro in praeteritum 24. quemadmodum tria sunt cum dicimus: Ante mortem. id est in morte. 1. non moriens. at vero mortui. Agi tamen potest in adiutorio gratiae Redemptoris nostri. reddantur. quid est quod dicitur ante mortem sive post mortem? Nam et hoc inaniter dicitur. post mortem. si vivere destitit. ut hoc verbum. iam post mortem mortuusque perhibetur. verum etiam tam molesta est.

tamquam reciprocam poenam inoboedientiae suae. ad bonum vero eius prior est voluntas Creatoris eius. usque ad secundae mortis exitium. et quia superiorem dominum suo arbitrio deseruerat. tamquam diceret: Qua die me deserueritis per inoboedientiam. una animae. sed increpando admonens. sicut semper habere potuisset. Nam in eo. qua est nulla posterior. Senserunt ergo novum motum inoboedientis carnis suae. ad malum quippe eius prior est voluntas eius. quoniam non est dictum: Mortibus. in qua singuli viveremus. quae prius eadem membra erant. Cum vero corpus anima ipsa deseruit aetate 210 . Ea significata est verbis eius. Quamobrem etiamsi in eo quod dictum est: Morte moriemini. sensa est mors una. quae humanum genus origine depravata. sed ut desereretur deseruit. utrum animae an corporis an totius hominis an illam quae appellatur secunda: respondendum est: Omnes. quando omnes fuimus ille unus. sive ut reficiat. Prima enim constat ex duabus. 12. Iam quippe anima libertate in perversum propria delectata et Deo dedignata servire pristino corporis servitio destituebatur. qui per feminam lapsus est in peccatum. inferiorem famulum ad suum arbitrium non tenebat. secunda animae. quae secunda dicitur. Hominis ex primo homine vitiata natura est. si ab eo mandatum transgrederentur acceptum nec oboedientiam custodirent. ubi corpus privatur anima. ex qua propagaremur. nec tantum posteriorem. cum anima sine Deo et sine corpore ad tempus poenas luit. morte moriemini 30. Quando ergo dixit Deus primo illi homini. quando timore dementi sese abscondenti homini dixit: Adam. ubi anima privatur Deo. confestim gratia deserente divina de corporum suorum nuditate confusi sunt 28. Cum ergo requiritur. sed iam erat natura seminalis. quia lapsa perierat). quae de illo facta est ante peccatum. Quoniam prima constat ex duabus. Nondum erat nobis singillatim creata et distributa forma. Omnes enim fuimus in illo uno. velut radice corrupta. ut attenderet ubi esset. Unde etiam foliis ficulneis. non utique vitiorum. ut sit prima totius hominis mors. ubi es? 31 non utique ignorando quaerens. Deus enim creavit hominem rectum. quae procul dubio fuerant secuturae. secunda vero. trahentes originem mortis et in membris nostris vitiataque natura contentionem eius sive victoriam de prima praevaricatione gestantes. eam solam intellegamus. sive ut eam faceret. quam ubi erit mors ipsa sine morte. etiamsi ergo hanc intellegamus Deum denuntiasse mortem in eo quod ait: Qua die ederitis ex illo. quae nulla erat. Sicut enim universa terra ex multis terris et universa ecclesia ex multis constat ecclesiis: sic universa mors ex omnibus. quae fit cum anima deseritur sua vita. 13. sed sine fine morientes. pudenda texerunt. quod illi Deus est (non enim deserta est ut desereret. sed pudenda non erant. deseram vos per iustitiam: profecto in ea morte etiam ceterae denuntiatae sunt. altera corporis. de cibo vetito: Quacumque die ederitis ex illo. miseriarum connexione perducit. quam mortem Deus primis hominibus fuerit comminatus. Mors ex peccato est (12-18) Prima mors corporis. 15. comminatio illa complexa est. Numquam enim erit homini peius in morte. sed quidquid mortis est usque ad novissimam. Deo deserente secunda facta est mors. si Deo subdita ipsa mansisset. Tunc ergo coepit caro concupiscere adversus spiritum 29. propter quem pudenda texerunt. Nam postea quam praecepti facta trasgressio est. naturarum auctor. Ac per hoc a liberi arbitrii malo usu series calamitatis huius exorta est. ubi anima sine Deo cum corpore poenas aeternas luit. morte moriemini 27 : non tantum primae mortis partem priorem. secunda ex omnibus tota.numquam mortui. quod inoboediens motus in carne animae inoboedientis exortus est. 14. in qua deseruit animam Deus. quem in paradiso constituerat. in quo Deus non esset. ubi anima et a Deo et a corpore separata punitur. nec solam ipsam totam primam. quae non habet finem. cum qua controversia nati sumus. qua scilicet propter peccatum vitiata et vinculo mortis obstricta iusteque damnata non alterius condicionis homo ex homine nasceretur. quae forte a perturbatis prima comperta sunt. solis eis exceptis qui per Dei gratiam liberantur. sed sponte depravatus iusteque damnatus depravatos damnatosque generavit. nec omni modo habebat subditam carnem. Ex peccato praevaricatio fuit.

ne aliquando moriantur. ne commune illis cum vulgo vocabulum vilem faciat palliatorum tanto magis inflatam. Ecce deos Plato dicit et corporis animaeque colligatione mortales.. de qua Deus peccatum adhuc puniens homini dixerat: Terra es et in terram ibis 32.. ut dixi. Quid de anima senserit Plato. quae sit compacta. quae illi accidit. animam perhibuit aggravari. tamquam haec sint inter se contraria. sapienter sibi videntur irridere. exagitant aeternitatem corporum. in quo tunc omnes eramus: Terra es et in terram ibis. inducat pro magno beneficio pollicentem. 1. neque vos ulla mortis fata periment. Addendo utique corruptibile non qualicumque corpore. ne utiquam tamen dissolvemini. Sed quoniam estis orti. immortales vos quidem esse et indissolubiles non potestis. sed tamen magni. Quod etiamsi non addidisset. quod de terra est.corruptum et senectute confectum. hoc est eius ecclesiam. et tamen immortales Dei a quo facti sunt voluntate atque consilio. quoniam peccatum vindicans Deus dixit homini. Et hoc quidem utrum Plato verum de sideribus dicat. qua potens est facere.. sed quale factum est ex peccato consequente vindicta. separentur. quid in doctrina Christiana reprehendant. 211 . quod etiam de ipso universo mundo. quibus eos connexuit. id est totius huius mundi. a quo facti sunt. non quidem summi. Neque enim ei continuo concedendum est globos istos luminum sive orbiculos luce corporea super terras seu die seu nocte fulgentes suis quibusdam propriis animis vivere eisque intellectualibus et beatis. et quaerentes. quod maius est vinculum ad perpetuitatem vestram. sicut ea Cicero in Latinum vertit. Ubi si nihil. ne forte moriantur. qui se Platonicos vocari vel esse gloriantur. haec sunt indissolubilia me invito. 1. quanto magis exiguam paucitatem. quae totius est hominis. 2. Si ergo animae poena est in qualicumque corpore colligari. nec erunt valentiora quam consilium meum. non propter eorum naturam. alia quaestio est. cum gignebamini. quam nunc discutiendam non suscepimus. et de non terrestri corpore. quo ista refelleretur opinio. quia videlicet eius perfectam beatitudinem tunc illi fieri existimant. quid est quod eos alloquens Deus tamquam sollicitos. id est dissolvantur a corpore. operosius mihi disputandum esset. Decipiuntur philosophi de anima. id est a corporibus. Unde constat inter Christianos veraciter catholicam tenentes fidem etiam ipsam nobis corporis mortem non lege naturae. dum nobis non desinant contradicere? Nempe Platonis haec verba sunt. Sed haec. qua nullam mortem homini Deus fecit. rediret in terram nisi sua morte. de sua facit immortalitate securos. quam illa quibus estis tum. contra quorum calumnias defendimus civitatem Dei. cuius superbia nominis erubescunt esse Christiani. Cum ergo Deus ille summus fecerit eis alterum quem putant deum. quo demonstrarem non corpus esse animae. ceteris diis. quo cuncta cetera continerentur animalia. sed propter suam invictissimam voluntatem. cum deseritur sua vita. cum ipsam universam terram dei sui. Hoc tantum contra istos commemorandum putavi. compleretur. Sed philosophi. praeferendum. nisi homo per gratiam liberetur. Neque enim corpus. 17. in eorum litteris invenirem. Contendunt etiam isti terrestria corpora sempiterna esse non posse. quod dicimus animae a corpore separationem inter poenas eius esse deputandam. sed corruptibile corpus onerosum. nihil aliud intellegere deberemus. id est istum mundum. velut aerumnoso vinculo colligatam. 16. attendite: quorum operum ego parens effectorque sum.. Unde illud est quod de Scripturis nostris in superiore libro commemoravimus 33 : Corpus enim corruptibile aggravat animam 34. id est anima. quam secunda in ultimo sequitur. ut ex his duabus mors illa prima. 16. sed merito inflictam esse peccati. cum eorum auctor et magister Plato donum a Deo summo diis ab illo factis dicat esse concessum. sed incorruptibiliter perseverent? .. colligati 35. quamquam omne colligatum solvi potest. ut nec orta occidant nec connexa solvantur.. qui deorum satu orti estis. alia quaestio est. instanter affirmat. aut etiam sibi repugnantes adversum se ipsos malunt dicere. ut et beatitudinem quaeramus animae et eam semper esse velimus in corpore. quod in aeternum cum suis corporibus permanebunt nec ab eis ulla morte solventur: quid est quod isti ad exagitandam Christianam fidem fingunt se nescire quod sciunt. Sed cum apertissime Plato deos a summo Deo factos habere immortalia corpora praedicet eisque ipsum Deum. non simplex. qui infra eum sunt. membrum in medio positum et sempiternum esse non dubitent. tamquam uno animali maximo. venit in experimentum mors altera. cum omni prorsus corpore exuta ad Deum simplex et sola et quodammodo nuda redierit. quibus inducit summum Deum deos quos fecit alloquentem ac dicentem: Vos. sed haudquaquam bonum est ratione vinctum velle dissolvere.

aut si non possunt. Iovis autem ipsius animam. Non ergo ad beatitudinem consequendam omnia fugienda sunt corpora. sed omne corpus esse fugiendum 36. sed qualia esse compulit poena peccati. cuius anima et perfectam sapientiae felicitatem teneret et corpus proprium non relinqueret. Si enim ars humana efficit. in quibus animae nulla ab eis morte separatae. ut hoc etiam de terrestribus corporibus Deus possit efficere. ut ex metallis. fugiant dii eorum de globis siderum. Primi quidem illi homines in terra erant nemorosa atque fructuosa. quibus haec tota moles a terra in caelum surgit. ne illos mortales colere videantur. ne umquam deus eorum tam magnus moriatur. quantum dignatus est. unde animalium terrestria sumpta sunt corpora. . situ motuque facillimo! An vero si hoc angeli faciant et quaelibet animalia terrestria rapiant unde libet constituantque ubi libet. et de corpore immortali loquentes. non solum ignorantia. sicut asserunt. si Deus sicut illud velit. ut nullo in ima pondere deprimantur.eumdemque esse existiment animantem. ut et sibi apertissime refragentur magnis disputationum viribus asserentes animae. sed tot corporibus tantisque compactum hebetare atque tardare non posset. omnibus omnino corporeis elementis. gravia moribunda. 17. nulla vis vincit? Quid ergo prohibet. qui neque a corporibus separationem audent dare diis suis. quod deos suos posse asserunt in corporibus igneis Iovemque ipsum eorum regem in omnibus corporeis elementis? Nam si animae. ut terrena corpora naturale pondus vel in terra teneat vel cogat ad terram et ideo in caelo esse non possint. sed corruptibilia molesta. terra reddenda est. quem mundum istum volunt. quandoquidem. aut eos non posse aut onera sentire credendum est? Cur ergo sanctorum perfectos et beatos divino munere spiritus sine ulla difficultate posse ferre quo voluerint et sistere ubi voluerint sua corpora non credamus? Nam cum terrenorum corporum. miseri iudicentur. 2. ut in corpore maioris animantis tamquam medium membrum aeterna sit terra. quia Deus non vult. Hanc enim animam Plato ab intimo terrae medio. ne infelices eos esse fateantur. unde fuerant sumpta. sicut onera in gestando 212 . cuius voluntatem. nec beatitudinis privationem. quorum iuncturam. ipsisque animis perfectissime beatis. non terrenum tantum. quae in aquis posita continuo submerguntur. aeterna esse non possint? Sed terrae. inquiunt. nullis eorum oneribus aggravatae sempiterne ac feliciter vivant. cum potius e contrario Dei prophetas ad enuntiandam eius. sed quia et ad hoc respondendum est vel propter Christi corpus cum quo ascendit in caelum vel propter sanctorum qualia in resurrectione futura sunt. inquiunt. et deos rursus dicentes habere beatissimas animas et tamen aeternis corporibus illigatas. ex quo fit. ut caelestia fierent animalia: nonne immortalitas. ut ea sit necesse dissolvi et emori et eo modo terrae stabili ac sempiternae. tamquam violentia disputationis huius intercidet? An ibi propterea non fit. nec potuerunt nosse prophetae. Verum non usque adeo decipi debuerunt. cur nolunt credere. intueantur paulo attentius pondera ipsa terrena. verum etiam pervicacia. insolubilem ac sempiternam velint: quid causae est. quae inde sumpta sunt. Si quis hoc etiam de igne similiter affirmet et dicat reddenda esse universo igni corpora. non qualia fecit primis hominibus bonitas Dei. philosophos autem in ea cognoscenda coniectura humana deceperit. Cum igitur suspicionibus suis ista permittant. fugiat Iuppiter de caelo et terra. cuiusque corpus et in aeternum ex illa viveret et eam quamvis non simplex. promisit Plato. ut ait Plato. inquiunt. ut sit iste mundus animal maximum beatissimum sempiternum. quae paradisi nomen obtinuit. restitui. divina voluntate atque potentia immortalia corpora fieri posse terrena. ut quamvis terrena. anima scilicet. Corpus divino munere immortale. ipsiusque corporis tamquam membra locis suis posita atque digesta quattuor constituerit elementa. quam talibus diis. quibusdam modis vasa fabricata etiam natare possint: quanto credibilius et efficacius occultus aliquis modus operationis Dei. voluntatem Spiritus eius docuerit. Sed neutrum isti volunt. rationali vel intellectuali in tam magna mole corporis eius inclusa. ut nec terrestria moriantur? An Deus non est potens quousque Christiani credunt. ut beata sit. inclusam. cuius omnipotentissima voluntate Plato dicit nec orta interire nec colligata posse dissolvi. Sed necesse est. ut beata esse possit. velut Deo summo loquente. sed quousque Platonici volunt? Nimirum quippe consilium Dei et potestatem potuerunt philosophi.. et aliorum animantium terrestrium corpora. ut nec ea quae orta sunt occidant nec ea quae sunt vincta solvantur nec ea quae sunt ex elementis sumpta reddantur atque ut animae in corporibus constitutae nec umquam ea deserant et cum eis immortalitate ac sempiterna beatitudine perfruantur. cum multo mirabilius incorporea corporeis quam quaecumque corpora quibuscumque corporibus copulentur. potest molibus praestare terrenis. quod geometrae centrum vocant. tamen incorruptibilia iam corpora ubi volunt ponant et quo volunt agant. corpus est omne fugiendum. posse Deum facere confitetur Plato? Cur ergo non possit. caelestes quidem igneis.. 18. per omnes partes eius usque ad caeli summa et extrema diffundi et extendi per numeros musicos opinatur.

eo quod in eum coeant quaeque graviora. 19. Gratia homo a peccato et morte redimitur (19-24) Errat Plato animas transmigrare affirmans. lucendi relinquere quae per oculos emicaret: itane Deo summo concedere dubitabimus.sentire consuevimus. si tamen hanc vitam pie iusteque peregerint. De quo Platonico dogmate iam in libris superioribus diximus 41 Christiano tempori erubuisse Porphyrium et non solum ab animis humanis removisse corpora bestiarum. cuius ille voluntati potestatique concessit. ne moriantur quae orta sint. illi vero. quae bona perhibetur bonis nec tantum paucis intellegentibus sive credentibus. sicut eos ausuros esse non arbitror. quantum distet inter praesentem quam dicimus sanitatem et immortalitatem futuram? Non itaque nostram fidem redarguunt philosophi de ponderibus corporum. ut a ceteris hominibus hoc videantur differre sapientes. id est aut carentes corporibus aut corpora relicturos. et talia 213 . eis potuisset accidere. quanto maior est quantitas. ita ut plura pondo quam pauciora plus premant: membra tamen suae carnis leviora portat anima cum in sanitate robusta sunt quam in languore cum macra sunt. tanto sit maior et gravitas. ipse tamen ad suum corpus movendum atque portandum agilior est. In hac itaque durissima condicione constituit etiam bonas atque sapientes animas. nec sine corporibus durare perpetuo. Et cum aliis gestantibus onerosior sit salvus et validus quam exilis et morbidus. potuerunt. quod fides Christiana praedicat. usque adeo tamen eis melius esset cum suis corporibus bene valentibus vivere 38. qui sua corpora numquam deserunt. quam cum in peste vel fame minimum roboris. nisi quia eas. quibus non talia corpora distributa sunt. Nolo enim quaerere. et ut Christo adversaretur. si non peccassent. pollicetur. Neque enim quisquam audebit illorum sapientes homines. nulla morte a suis corporibus solverentur. naturam relinquat. nisi peccati meritum sequeretur. non quantitatis pondus. qui stultam duxerint vitam. resurrectionem incorruptibilium corporum negans non solum sine terrenis. Illud dico: Si dii minores. sed pro meritis oboedientiae custoditae immortalitate donati cum eis viverent in aeternum. et primos homines ita fuisse conditos. ad corpora suis meritis debita sive hominum sive bestiarum de proximo revolvantur 40. quamvis nulli corpori sociatas. qua certe corpus animantis. quod evidenter vivebat. ut a suis corporibus separati in ipsorum deorum. Quid ita. congruentiam figurae membrorumque detineat. etiam ipse purgatas animas sine ullo ad miserias pristinas reditu in aeterna felicitate constituit. sive morituros sive iam mortuos. cum terra universa libretur in nihilo. hanc opinionem suam sententia repugnante convincant. recipiantur sinum. verum etiam sapientium animas ita voluisse de corporeis nexibus liberari. sibimet connexa nulla possint dissolutione seiungi. quibus Deus summus apud Platonem munus ingens. si non audebunt isti. quamvis adhuc corruptibilibus atque mortalibus. cur non credant terrenum esse posse corpus in caelo. Licet enim iustorum ac piorum animae defunctorum quod in requie vivant dubitare fas non sit. id est aeternum cum suis corporibus consortium. ut etiam illi. cui donat immortalitatem. in fine huius operis disserendum est 37. indissolubilem scilicet vitam. cum in bona valetudine plus habet molis. qui omni modo esse sine corpore beatissimum existimant. Et quis verbis explicat. Fortassis enim de ipso medio mundi loco. et tam diversa. ut corpus omne fugientes beatae apud Patrem sine fine teneantur. sed alternantibus vicibus indesinenter vivos ex mortuis et ex vivis mortuos fieri putat). Nec tamen ista qualicumque opinione praecepit saltem ne diis corporatis religionis obsequio subderentur. Optime autem cum hominibus agi arbitratur idem Plato. sed omnibus nota est. sed mortis necessitate dissolvi. id est corporea et incorporea. quibus inter animalia terrestria cetera etiam hominem faciendum commisit Plato. Tantum valet in habendis etiam terrenis corporibus. cum quibus semper atque immortaliter viverent. quod Virgilius ex Platonico dogmate dixisse laudatur (ita quippe animas mortalium nec in suis corporibus semper esse posse existimat. diis beatissimis et tamen in aeternis corporibus constitutis humanas animas anteponere: cur eis videtur absurdum. ut. tam dissimilia. qua fit animae a corpore separatio. sed sine ullis omnino corporibus eas adseruit in sempiternum esse victuras 42. diis immortalibus anteponere. si Deus voluerit. ut neque in corporibus permanere neque sine his possint in aeterna puritate durare. corruptionem auferat. non credidit illis esse meliores? Quapropter. Nunc de corporibus primorum hominum quod instituimus explicemus. ut de carne hominis. evidenter emoritur. detrahat ponderis tarditatem? Sed de fide resurrectionis mortuorum et de corporibus eorum immortalibus diligentius. etiam argumentatio veri similior habeatur. sicut dicit. Itaque ne a Christo vinci videretur vitam sanctis pollicente perpetuam. ab igne removere urendi qualitatem. quod post mortem feruntur ad sidera. sed temperationis modus. quoniam nec mors ista. ut aliquanto diutius in astro sibi congruo quisque requiescat atque inde rursus miseriae pristinae oblitus et cupiditate habendi corporis victus redeat ad labores aerumnasque mortalium. Scilicet immemores supera ut convexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 39.

ne animalia corpora molestiae aliquid esuriendo ac sitiendo sentirent. illud sacramento. paradisum scilicet ipsam ecclesiam. sed adhuc animalia corpora terrena gestantes. sed nec tale quidem. surget corpus spiritale 46. ut ea melius accipiamus tamquam prophetica indicia praecedentia futurorum. qui licet morituri non essent. corpora oblivione desiderant. Unde nonnulli totum ipsum paradisum. quale fuit in primis hominibus ante peccatum. profecto. dum tamen et illius historiae veritas fidelissima rerum gestarum narratione commendata credatur. hoc est intellegibili. ut nec eorum carni aliquid corruptionis vel difficultatis nec eorum beatitudini aliquid doloris et infelicitatis possit accidere? Corpus in resurrectione spiritale est. utrum inhaereat communi omnibus bono an proprio delectetur. Nec se ipso quippe homo divina voluntate contempta nisi perniciose uti potest atque ita discit. quattuor eis flumina quattuor virtutes. fructus autem eorum opera eorum. tamen et alios sumebant cibos praeter unam arborem. de ligno autem vitae propterea gustabatur. et ex eis duo filii Abrahae. non quia ipsa erat malum. eodem Apostolo dicente: Petra autem erat Christus 50. si tamen mala sua sentit: Ad me ipsum turbata est anima mea 52. de qua scriptum est: Lignum vitae est amplectentibus eam 47. Quidam ad intellegibilia paradisum referunt. quae fuerat interdicta. omni corruptibilitate et tarditate detracta. quanto magis eam diligunt etiam ipsam spiritalem futuram! Sicut enim spiritus carni serviens non incongrue carnalis. paradiso sapientia Dei. ne mors eis undecumque subreperet vel senectute confecta decursis temporum spatiis interirent. Agebatur ergo aliis quae sumebant. alimentis tamen ut homines utebantur. mirabili Dei gratia praestabatur). Haec et si qua alia commodius dici possunt de intellegendo spiritaliter paradiso nemine prohibente dicantur. sola inoboedientia peccabatur. quod in medio paradiso cum arbore vetita simul erat. sicut Platoni visum est. nihil in eis ulterius tale sensuri desiderabiliter et patienter exspectant. sed intellegibilium significandorum causa eo modo dicta vel scripta sint. lignum vitae Sanctum sanctorum utique Christum. Si enim carnem suam non oderant 45. quia duo Testamenta in eis figurata dicit Apostolus 48. quia caro eorum requiescit in spe 43. 21. nondum spiritalia. tamquam visibilia et corporalia illa non fuerint. sed non suo bono experitur homo. qui eis etiam de capillorum suorum integritate securitatem dedit 44. aut ideo de nulla petra Moyse percutiente aqua defluxerit 49. et ligna eius omnes utiles disciplinas et lignorum fructus mores piorum et lignum vitae ipsam bonorum omnium matrem sapientiam et lignum scientiae boni et mali transgressi mandati experimentum. prudentiam. quaslibet sine ullo iam sensu contumelias accepisse videatur. quale nunc est in quavis optima valetudine. quoniam iuste. quando eam suae menti infirmitate resistentem spiritali iure cohercebant. qua separatae sunt a corporibus suis. Nam ubi nullum malum tangebatur. sed potius. ut inde timoribus maeroribusque completus cantet in Psalmo. Nemo itaque prohibet intellegere paradisum vitam beatorum.sanctos in resurrectione habituros ea ipsa. constituit Deus. resurrectionem corporum. si prohibitum tangeretur. ut sic fuisse accipiatur lignum vitae in paradiso corporali. sicut nonnulli putant ex eo quod scriptum est: Seminatur corpus animale. ita caro spiritui serviens recte appellabitur spiritalis. Quasi propterea non potuerit esse paradisus corporalis. Possunt haec etiam in ecclesia intellegi. corpora. Quae sit natura corporis spiritalis. nisi peccassent. sed propter commendandum purae et simplicis oboedientiae bonum. Se quippe amans donatur sibi. ut necessitate perducerentur ad m