DE CIVITATE DEI CONTRA PAGANOS LIBRI XXII

S. Aurelii Augustini OPERA OMNIA - editio latina > PL 41 > De Civitate Dei contra Paganos libri XXII

1 INDEX
Praefatio - [Libri II Retractationum cap. 43] Epistula 212/A Liber primus
An temporum calamitates Dei providentia regantur

Liber secundus
Plurimum deorum cultus mores pravos efficit

Liber tertius
Romanorum res gestae iudicio percurruntur

Liber quartus
Nihil multi dii potuerunt ad augendum imperium

Liber quintus
Utrum rerum gestarum ratio sit an non

Liber sextus
Nihil dii possunt ad veram felicitatem

Liber septimus
Physicorum ratione de diis selectis nihil quod ad veram felicitatem pertineat continetur

Liber octavus
Christi et romanorum religio ad philosophorum sapientia conferuntur

Liber nonus
In Christi et philosophorum doctrina opus mediatoris disseritur

Liber decimus
Quae aeternae vitae sit religio

Liber undecimus
Mundum et angelos Deus in tempore creavit

Liber duodecimus
Deus bonos angelos et semel in tempore hominem creavit

Liber decimus tertius
Redemptus homo in vitam aeternam restituitur

Liber decimus quartus
Ex moribus hominis post peccatum duae civitates

1

Liber decimus quintus
Duarum civitatum a Cain et Abel ad diluvium qui fuerit excursus

Liber decimus sextus
Civitatis Dei quae fuerint primordia historica a Noe ad David

Liber decimus septimus
Quae fuerit civitas Dei tempore Prophetaru

Liber decimus octavus
Duae civitates comparantur in procursu rerum gestarum

Liber decimus nonus
Bonorum finis est pax in Deo

Liber vigesimus
Quae ventura sint in iudicio novissimo

Liber vigesimus primus
Quod erit novissimum supplicium

Liber vigesimus secundus
Quae sit carnis resurrectio et vita aeterna

2 PRAEFATIO
[LIBRI II. RETRACTATIONVM CAP. 43, 1-2] Interea Roma Gothorum irruptione agentium sub rege Alarico atque impetu magnae cladis eversa est, cuius eversionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos vocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius Deum verum blasphemare coeperunt. Unde ego exardescens zelo domus Dei 1 adversus eorum blasphemias vel errores libros De civitate Dei scribere institui. Quod opus per aliquot annos me tenuit, eo quod alia multa intercurrebant, quae differre non oporteret et me prius ad solvendum occupabant. Hoc autem De civitate Dei grande opus tandem viginti duobus libris est terminatum. Quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur, et quia prohibetur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. Sequentes autem quinque adversus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus, et ea nunc magna, nunc parva locis temporibus personisque variari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter vitam post mortem futuram esse utilem disputant. His ergo decem libris duae istae vanae opiniones Christianae religioni adversariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus est, et in prioribus decem quae nostra sunt asseramus, et in duodecim posterioribus redarguamus adversa. Duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum civitatum, quarum est una Dei, altera huius mundi; secundi quattuor excursum earum sive procursum; tertii vero, qui et postremi, debitos fines. Ita omnes viginti et duo libri, cum sint de utraque civitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut De civitate Dei potius vocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 2, quoniam hoc illi in visione monstratum est. In septimo decimo <libro> quod dictum est de Samuele: Non erat de filiis Aaron 3, dicendum potius fuit: Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit. Nam in filiis Aaron reperitur pater Samuelis, sed sacerdos non fuit, nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israel. Hoc opus sic incipit: Gloriosissimam civitatem Dei etc. [EPISTOLA 212/A]

2

Aug. Firmo ei transmittens libros De Civitate Dei cum breviculo totius operis simul docens quomodo dividendi sint quibusque ad describendos dari oporteat. DOMINO EXIMIO MERITOQUE HONORABILI AC SUSCIPIENDO FILIO FIRMO, AUGVSTINUS IN DOMINO SALUTEM Libros De civitate Dei quos a me studiosissime flagitasti etiam mihi relectos sicut promiseram misi, quod ut fieret, adiuvante quidem Deo, filius meus germanus tuus Cyprianus vere sic institit quemadmodum mihi ut instaretur volebam. Quaterniones sunt XXII quos in unum corpus redigere multum est. Et si duos vis codices fieri, ita dividendi sunt ut decem libros habeat unus, alius duodecim. Decem quippe illis vanitates refutatae sunt impiorum, reliquis autem demonstrata atque defensa est nostra religio, quamvis et in illis hoc factum sit ubi opportunius fuit, et in istis illud. Si autem corpora malueris esse plura quam duo, iam quinque oportet codices facias, quorum primus contineat quinque libros priores quibus adversus eos est disputatum qui felicitati vitae huius non plane deorum sed daemoniorum cultum prodesse contendunt, secundus sequentes alios quinque qui vel tales vel qualescumque plurimos deos propter vitam quae post mortem futura est per sacra et sacrificia colendos putant. Iam tres alii codices qui sequuntur quaternos libros habere debebunt. Sic enim a nobis pars eadem distributa est ut quattuor ostenderent exortum illius civitatis totidemque procursum sive dicere maluimus excursum, quattuor vero ultimi debitos fines. Si ut fuisti diligens ad habendos hos libros ita fueris ad legendos, quantum adiuvent experimento potius tuo quam mea promissione cognosces. Quos tamen nostri fratres ibi apud Carthaginem ad hoc opus pertinentes quod est De civitate Dei nondum habent, rogo ut petentibus ad describendum dignanter libenterque concedas. Non enim multis dabis sed vix uni vel duobus et ipsi iam ceteris dabunt. Amicis vero tuis sive in populo Christiano se desiderent instrui, sive qualibet superstitione teneantur unde videbuntur posse per hunc nostrum laborem Dei gratia liberari, quomodo impertias ipse videris. Ego scriptis meis, si Dominus voluerit, crebro curabo requirere quantum accesseris in legendo. Non te autem latet ut eruditum virum quantum adiuvet ad cognoscendum quod legitur repetitio lectionis. Aut enim nulla aut certe minima est intellegendi difficultas ubi est legendi facilitas, quae tanto maior fit quanto magis iteratur, ut assiduitate [maturescat quod indiligentia] fuerat immaturum. Domine eximie meritoque honorabilis ac suscipiende fili Firme, ad eos sane libros quos De Academicis recenti nostra conversione conscripsi, quoniam eximietati tuae prioribus ad me litteris innotuisse monstrasti, quomodo perveneris quaeso rescribas. Quantum autem collegerit viginti duorum librorum conscriptio missus breviculus indicabit.

3 LIBER I
BREVICULUS Praefatio. De suscepti operis consilio et argumento. 1. De adversariis nominis Christi, quibus in vastatione Urbis propter Christum barbari pepercerunt. 2. Quod nulla umquam bella ita gesta sint, ut victores propter deos eorum, quos vicerunt, parcerent victis. 3. Quam imprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. 4. De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberavit a Graecis, et basilicis Apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt. 5. De generali consuetudine hostium victas civitates evertentium quid Cato senserit. 6. Quod ne Romani quidem ita ullas ceperint civitates, ut in templis earum parcerent victis. 7. Quod in eversione Urbis, quae aspere gesta sunt, de consuetudine acciderint belli; quae vero clementer, de potentia provenerint nominis Christi. 8. De commodis atque incommodis, quae bonis ac malis plerumque communia sunt.

3

9. De causis correptionum, propter quas et boni et mali pariter flagellantur. 10. Quod sanctis in amissione rerum temporalium nihil pereat. 11. De fine temporalis vitae sive longioris sive brevioris. 12. De sepultura humanorum corporum, quae Christianis etiamsi fuerit negata nil adimit. 13. Quae sit ratio sanctorum corpora sepeliendi. 14. De captivitate sanctorum, quibus numquam divina solacia defuerunt. 15. De Regulo, in quo captivitatis ob religionem etiam sponte tolerandae exstat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit. 16. An stupris, quae etiam sacrarum forte virginum est passa captivitatis, contaminari potuerit virtus animi sine voluntatis assensu. 17. De morte voluntaria ob metum poenae sive dedecoris. 18. De aliena violentia et libidine, quam in oppresso corpore mens invita perpetitur. 19. De Lucretia, quae se ob illatum sibi stuprum peremit. 20. Nullam esse auctoritatem, quae Christianis in qualibet causa ius voluntariae necis tribuat. 21. De interfectionibus hominum, quae ab homicidii crimine excipiuntur. 22. An umquam possit mors voluntaria ad magnitudinem animi pertinere. 23. Quale exemplum sit Catonis, qui se victoriam Caesaris non ferens interemit. 24. Quod in ea virtute, qua Regulus Catone praestantior fuit, multo magis emineant Christiani. 25. Quod peccatum non per peccatum debeat declinari. 26. De his, quae fieri non licent, cum a sanctis facta noscuntur, qua ratione facta credenda sint. 27. An propter declinationem peccati mors spontanea appetenda sit. 28. Quo iudicio Dei in corpora continentium libido hostilis permissa sit. 29. Quid familia Christi respondere debeat infidelibus, cum exprobrant, quod eam, a furore hostium non liberavit Christus. 30. Quam pudendis prosperitatibus affluere velint, qui de Christianis temporibus conqueruntur. 31. Quibus vitiorum gradibus aucta sit in Romanis cupido regnandi. 32. De scaenicorum institutione ludorum. 33. De vitiis Romanorum, quos patriae non correxit eversio. 34. De clementia Dei, quae Urbis excidium temperavit. 35. De latentibus inter impios Ecclesiae filiis et de falsis intra Ecclesiam Christianis.

4

36. De quibus causis sequenti disputatione sit disserendum. LIBER PRIMUS AN TEMPORUM CALAMITATES DEI PROVIDENTIA REGANTUR

PRAEFATIO.
Gloriosissimam civitatem Dei sive in hoc temporum cursu, cum inter impios peregrinatur ex fide vivens 1, sive in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc exspectat per patientiam 2, quoadusque iustitia convertatur in iudicium 3, deinceps adeptura per excellentiam victoria ultima et pace perfecta, hoc opere instituto 4 et mea ad te promissione debito defendere adversus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est 5. Nam scio quibus viribus opus sit, ut persuadeatur superbis quanta sit virtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia, non humano usurpata fastu, sed divina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor civitatis huius, de qua loqui instituimus, in Scriptura populi sui sententiam divinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam 6. Hoc vero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos 7. Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat si facultas datur. Quoddam ius belli in honore Christi intermittitur (1-7)

Victi in loca Christianorum confugiunt.
1. Ex hac namque exsistunt inimici, adversus quos defendenda est Dei civitas, quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis Redemptoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non moverent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis vitam, de qua superbiunt, invenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae Apostolorum, quae in illa vastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt 8. Huc usque cruentus saeviebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces atque hostili more saevientes posteaquam ad loca illa veniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, et tota feriendi refrenabatur immanitas et captivandi cupiditas frangebatur. Sic evaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa civitas pertulit, Christo imputant; bona vero, quae in eos ut viverent propter Christi honorem facta sunt, non imputant Christo nostro, sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi providentiae divinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare atque conterere itemque vitam mortalium iustam atque laudabilem talibus afflictionibus exercere probatamque vel in meliora transferre vel in his adhuc terris propter usus alios detinere; illud vero, quod eis vel ubicumque propter Christi nomen vel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen veraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos vides petulanter et procaciter insultare servis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non evasissent, nisi servos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia atque impiissima insania eius nomini resistunt corde perverso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore vel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur.

Victis in templa deorum confugientibus numquam victores pepercerunt.
2. Tot bella gesta conscripta sunt vel ante conditam Romam vel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic aut ab alienigenis aliquam captam esse civitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem

5

barbarorum praecepisse, ut irrupto oppido nullus feriretur, qui in illo vel illo templo fuisset inventus. Nonne vidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes 9? nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi divae contingere vittas? Nec tamen quod sequitur verum est: Ex illo fluere ac retro sublapsa referri Spes Danaum 10. Postea quippe vicerunt, postea Troiam ferro ignibusque delerunt, postea confugientem ad aras Priamum obtruncaverunt 11. Nec ideo Troia periit, quia Minervam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerva perdiderat, ut periret? An forte custodes suos? Hoc sane verum est; illis quippe interemptis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus servabatur. Quo modo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire custodes?

Nec dii iram victoris effugiunt.
3. Ecce qualibus diis Urbem Romani servandam se commisisse gaudebant! O nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de diis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent, mercedem dederunt; doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe apud Vergilium, quem propterea parvuli legunt, ut videlicet poeta magnus omniumque praeclarissimus atque optimus teneris ebibitus animis non facile oblivione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens servabit odorem Testa diu 12; apud hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo ventorum regi adversus eos irritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor Ilium in Italiam portans victosque penates 13. Itane istis penatibus victis Romam, ne vinceretur, prudenter commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat velut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu victosque deos parvumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit 14? Nonne deos ipsos, quos victos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosque tibi commendat Troia penates 15? si igitur Vergilius tales deos et victos dicit et, ut vel victi quoquo modo evaderent, homini commendatos; quae dementia est existimare his tutoribus Romam sapienter fuisse commissam et nisi eos amisisset non potuisse vastari? Immo vero victos deos tamquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed nomina mala? Quanto enim sapientius creditur, non Romam ad istam cladem non fuisse venturam, nisi prius illi perissent, sed illos potius olim fuisse perituros, nisi eos quantum potuisset Roma servasset! Nam quis non, cum adverterit, videat quanta sit vanitate praesumptum non posse vinci sub defensoribus victis et ideo perisse, quia custodes perdidit deos, cum vel sola esse potuerit causa pereundi custodes habere voluisse perituros? Non itaque, cum de diis victis illa conscriberentur atque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat veritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc, quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper expediam ut possum, qui ea mala, quae pro suorum morum perversitate merito patiuntur, blasphemantes Christo imputant; quod autem illis etiam talibus propter Christum parcitur, nec dignantur attendere et eas linguas adversus eius nomen dementia sacrilegae perversitatis exercent, quibus linguis usurpaverunt mendaciter ipsum nomen, ut viverent, vel quas linguas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut illic tuti atque muniti, ubi propter eum illaesi ab hostibus fuerant, inde in eum maledictis hostilibus prosilirent.

Quid victis parcendis Christus tribuat atque Iuno.

6

4. Ipsa, ut dixi, Troia, mater populi Romani, sacratis in locis deorum suorum munire non potuit cives suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam, Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam asservabant; huc undique Troia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum, Crateresque auro solidi captivaque vestis Congeritur. Pueri et pavidae longo ordine matres Stant circum 16. Electus est videlicet locus tantae deae sacratus, non unde captivos non liceret educere, sed ubi captivos liberet includere. Compara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis vel de turba plebis, sed Iovis ipsius sororis et coniugis et reginae omnium deorum cum memoriis nostrorum Apostolorum. Illuc incensis templis et diis erepta spolia portabantur, non donanda victis, sed dividenda victoribus; huc autem et quod alibi ad ea loca pertinere compertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic servata libertas; ibi clausa, hic interdicta captivitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a miserantibus ducebantur: postremo illud Iunonis templum sibi elegerat avaritia et superbia levium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam immanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua victoria templis deorum communium pepercerunt atque illo confugientes miseros victosque Troianos ferire vel captivare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo vero morem hostium civitates evertentium ille descripsit.

Quae sit immanitas bellorum civilium.
5. Quem morem etiam Cato, sicut scribit Sallustius, nobilitatae veritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, commemorare non praetermittit: Rapi virgines pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati quae victoribus collibuisset, fana atque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaveribus cruore atque luctu omnia compleri 17. Hic si fana tacuisset, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis civibus, Romana templa metuebant. Sed hi videlicet perditi et patriae parricidae.

Nec Romanorum pietas templis hostium pepercit.
6. Quid ergo per multas gentes, quae inter se bella gesserunt et nusquam victis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos videamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: Parcere subiectis et debellare superbos 18, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant 19: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque everterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earundem rerum gestarum ista reticebant? Ita vero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani nominis Marcus Marcellus, qui Syracusas urbem ornatissimam cepit, refertur eam prius flevisse ruituram et ante eius sanguinem suas illi lacrimas effudisse. Gessit et curam pudicitiae etiam in hoste servandae. Nam priusquam oppidum victor iussisset invadi, constituit edicto, ne quis corpus liberum violaret 20. Eversa est tamen civitas more bellorum, nec uspiam legitur ab imperatore tam casto atque clementi fuisse praeceptum, ut quisquis ad illud vel illud templum fugisset haberetur illaesus 21. Quod utique nullo modo praeteriretur, quando nec eius fletus nec quod edixerat pro pudicitia minime violanda potuit taceri. Fabius, Tarentinae urbis eversor, a simulacrorum depraedatione se abstinuisse laudatur. Nam cum ei scriba suggessisset quid de signis deorum, quae multa capta fuerant, fieri iuberet, continentiam suam etiam iocando condivit. Quaesivit enim cuius modi essent, et cum ei non solum multa grandia, verum etiam renuntiarentur armata: Relinquamus, inquit, Tarentinis deos iratos 22. Cum igitur nec illius fletum nec huius risum, nec illius castam misericordiam nec huius facetam continentiam Romanarum rerum gestarum scriptores tacere potuerint: quando praetermitteretur, si aliquibus hominibus in honorem cuiuspiam deorum suorum sic pepercissent, ut in quoquam templo caedem vel captivitatem fieri prohiberent?

In templis christianorum iure belli barbari non sunt usi.

7

7. Quidquid ergo vastationis, trucidationis, depraedationis, concremationis, afflictionis in ista recentissima Romana clade commissum est, fecit hoc consuetudo bellorum; quod autem novo more factum est, quod inusitata rerum facie immanitas barbara tam mitis apparuit, ut amplissimae basilicae implendae populo cui parceretur eligerentur et decernerentur, ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, quo liberandi multi a miserantibus hostibus ducerentur, unde captivandi ulli nec a crudelibus hostibus abducerentur; hoc Christi nomini, hoc Christiano tempori tribuendum quisquis non videt, caecus; quisquis videt nec laudat, ingratus; quisquis laudanti reluctatur, insanus est. Absit, ut prudens quisquam hoc feritati imputet barbarorum. Truculentissimas et saevissimas mentes ille terruit, ille frenavit, ille mirabiliter temperavit, qui per Prophetam tanto ante dixit: visitabo in virga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eis 23. Quae aestimatio habenda sit de vitae atque temporum malis (8-28)

Calamitatibus mali corripiuntur boni erudiuntur...
8. 1. Dicet aliquis: "Cur ergo ista divina misericordia etiam ad impios ingratosque pervenit?". Cur putamus, nisi quia eam ille praebuit, qui cotidie facit oriri solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 24? Quamvis enim quidam eorum ista cogitantes paenitendo ab impietate se corrigant, quidam vero, sicut Apostolus dicit: divitias bonitatis et longanimitatis Dei contemnentes, secundum duritiam cordis sui et cor impaenitens thesaurizent sibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius 25: tamen patientia Dei ad paenitentiam invitat malos, sicut flagellum Dei ad patientiam erudit bonos; itemque misericordia Dei fovendos amplectitur bonos, sicut severitas Dei puniendos corripit malos. Placuit quippe divinae providentiae praeparare in posterum bona iustis, quibus non fruentur iniusti, et mala impiis, quibus non excruciabuntur boni. Ista vero temporalia bona et mala utrisque voluit esse communia, ut nec bona cupidius appetantur, quae mali quoque habere cernuntur; nec mala turpiter evitentur, quibus et boni plerumque afficiuntur.

... iustissima Dei ordinatione.
8. 2. Interest autem plurimum, qualis sit usus vel earum rerum, quae prosperae, vel earum, quae dicuntur adversae. Nam bonus temporalibus nec bonis extollitur nec malis frangitur; malus autem ideo huiusce modi infelicitate punitur, quia felicitate corrumpitur. Ostendit tamen Deus saepe etiam in his distribuendis evidentius operationem suam. Nam si nunc omne peccatum manifesta plecteret poena, nihil ultimo iudicio servari putaretur; rursus si nullum nunc peccatum puniret aperta divinitas, nulla esse divina providentia crederetur. Similiter in rebus secundis, si non eas Deus quibusdam petentibus evidentissima largitate concederet, non ad eum ista pertinere diceremus; itemque si omnibus eas petentibus daret, non nisi propter talia praemia serviendum illi esse arbitraremur, nec pios nos faceret talis servitus, sed potius cupidos et avaros. Haec cum ita sint, quicumque boni et mali pariter afflicti sunt, non ideo ipsi distincti non sunt, quia distinctum non est quod utrique perpessi sunt. Manet enim dissimilitudo passorum etiam in similitudine passionum, et licet sub eodem tormento non est idem virtus et vitium. Nam sicut sub uno igne aurum rutilat, palea fumat, et sub eadem tribula stipulae comminuuntur, frumenta purgantur; nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia eodem praeli pondere exprimitur: ita una eademque vis irruens bonos probat, purificat, eliquat; malos damnat, vastat, exterminat. Unde in eadem afflictione mali Deum detestantur atque blasphemant, boni autem precantur et laudant. Tantum interest, non qualia, sed qualis quisque patiatur. Nam pari motu exagitatum et exhalat horribiliter caenum et suaviter fragrat unguentum.

Etiam quod christiani passi sint in vastitate hostili...
9. 1. Quid igitur in illa rerum vastitate Christiani passi sunt, quod non eis magis fideliter ista considerantibus ad provectum valeret? Primum quod ipsa peccata, quibus Deus indignatus implevit tantis calamitatibus mundum, humiliter cogitantes, quamvis longe absint a facinorosis, flagitiosis atque impiis, tamen non usque adeo se a delictis deputant alienos, ut nec temporalia pro eis mala perpeti se iudicent dignos. Excepto enim quod unusquisque, quamlibet laudabiliter vivens, cedit in quibusdam carnali concupiscentiae, etsi non ad facinorum immanitatem et gurgitem flagitiorum atque impietatis abominationem, ad aliqua tamen peccata vel rara vel tanto crebriora, quanto minora; hoc ergo excepto quis tandem facile reperitur, qui eosdem ipsos, propter quorum horrendam superbiam, luxuriamque et avaritiam atque execrabiles iniquitates et impietates, Deus,

8

Numquid fidem? Numquid pietatem? Numquid interioris hominis bona. Qua in re non utique parem. ne sibi noceant in his rebus. ut ad similia perpetranda quibuslibet eorum terroribus atque improbitatibus cedant. tamen. sic habeat. Amiserunt omnia quae habebant. non quia simul agunt malam vitam. quando divinitus affliguntur cum eis. sua salus ac fama in periculum exitiumque perveniat. qui 9 . . qui dissimiliter vivunt et a malorum factis abhorrent. ne deteriores ex hoc efficiantur. et quamvis non in tantum eos metuant. Fidelibus atque piis quaeque calamitas in bonum vertitur. ab eorum reprehensione sese abstinent. filios habentes vel habere quaerentes. Flagellantur enim simul. ad quam consequendam si nollent esse socii. (quos Apostolus in Ecclesiis alloquitur. multa terrena libenter adipiscuntur et moleste amittunt. qua suam famam ac salutem vident esse necessariam utilitati erudiendorum hominum. sed plus quam debuit delectatur. quare cum malis flagellentur et boni. . hoc est. docens et monens quem ad modum vivere debeant et uxores cum maritis et mariti cum uxoribus. propter quae non audent offendere homines. licet praepositus non sit. ita ut. Ad hoc enim speculatores. propter quaedam cupiditatis vincula. conterit terras 26. vel cum inimicitias devitamus. quam oportebat eos. Deinde habent aliam causam boni. quanta virtute pietatis gratis Deum diligat. 2. quia donec vivunt semper incertum est utrum voluntatem sint in melius mutaturi. sed quia simul amant temporalem vitam. 1. ne impediant et noceant in istis temporalibus rebus. vitam ducentes coniugalem. quamvis bonis malorum vita displiceat et ideo cum eis non incidant in illam damnationem. parcunt tamen peccatis alienis. sive quas amittere formidat infirmitas. devitans eorum offensiones propter illa quibus in hac vita non indebitis utitur. Quibus recte consideratis atque perspectis attende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis. sed longe graviorem habent causam. dum eos in suis licet levibus et venialibus metuunt. aliquando etiam obiurgandis et corripiendis male dissimulatur. sed consilium caritatis.. quibus per Prophetam dicitur: Ille quidem in suo peccato morietur. sed cupidius. Illud est culpabile.. vel cum laboris piget. si non potuerint.Dei providentiam non effugit. multa monenda vel arguenda novit et neglegit. et servi cum dominis et domini cum servis 27) multa temporalia. quae post hanc vitam talibus praeparatur. hoc est populorum praepositi. Non mihi itaque videtur haec parva esse causa. qui in hoc mundo peregrinantur et spem supernae patriae prae se gerunt.. nec ea consideratione. amaram sentiunt. qui. et filii cum parentibus et parentes cum filiis. sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram 29. ut habendi sunt? sic cum eis vivat. quando Deo placet perditos mores etiam temporalium poenarum afflictione punire. ferrentur et diligerentur inimici. in eis tamen.. qui superiorem vitae gradum tenent nec coniugalibus vinculis irretiti sunt et victu parvo ac tegimento utuntur. ea ipsa tamen. ut non parcant obiurgando peccata. sed ea potius infirmitate. non propter officia caritatis. quibus licite boni atque innocenter utuntur. vel cum os eorum verecundamur offendere. plerumque. qualem habuit Iob: ut sibi ipse humanus animus sit probatus et cognitus. ut cum talibus est vivendum? Plerumque enim ab eis docendis ac monendis. constituti sunt in Ecclesiis. quod eis non in bonum verteretur.. quia propterea peccatis eorum damnabilibus parcunt. sed tamen simul. quare temporalibus affligantur malis. iure istam vitam. nisi forte putandum est apostolicam illam vacare sententiam. non quidem aequaliter.. domos ac familias possidentes. suae famae ac saluti dum insidias atque impetus malorum timent.quia etiam boni correctione indigent. quia opportunius tempus inquirit vel eisdem ipsis metuit. vel ad bonam vitam et piam erudiendos impediant alios infirmos et premant atque avertant a fide: non videtur esse cupiditatis occasio. qua delectat lingua blandiens et humanus dies 28 et reformidatur vulgi iudicium et carnis excruciatio vel peremptio. quam boni contemnere deberent.sicut minando praedixit. quibus vitae huius necessitate coniungitur. ubi ait: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum 30.. quae dedocere aut obiurgare deberent. 9. 10. quorum sibi vita contaminatissima et consceleratissima displicet. cuius amando dulcedinem peccantibus eis amari esse noluerunt. quamvis in aeternum minime puniantur. Nec ideo tamen ab huius modi culpa penitus alienus est. nolunt plerumque corripere. quae cum eis non perpetrant.. sive quas adipisci adhuc adpetit nostra cupiditas. quod hi. dum eorum offensiones cavent. Nam si propterea quisque obiurgandis et corripiendis male agentibus parcit. verum etiam hi. ut illi correpti atque correcti consequerentur aeternam. 9. cum fortasse possint aliquos corripiendo corrigere. 3. ne. iure cum eis temporaliter flagellantur. Non solum quippe infirmiores.

si eas sic habebant. sed thesaurizate vobis thesaurum in caelo. quid de talibus rebus faciendum esset. quam quidam appetentes a fide pererraverunt et inseruerunt se doloribus multis 32.. Sed quidam etiam non habentes quod proderent. quae bonum incorruptibile amandum docebant. qui monitu Dei sui illuc migraverunt. quantum haec amando peccaverint. quod piguit inde transferre.. ut eum potius diligere discerent. ubi enim sint omnia mea. sed nec auferre aliquid possumus. quae mergunt homines in interitum et perditionem. nudus revertar in terram. si non praecedente sapientia. . id est. Hoc enim potuit in terra perire. pro quo pati miserrimum fuit. Nolensis episcopus. Si vero vitae melioris proposito reconditum 10 . qui tanta patiebantur pro auro. thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum.. quibus opulentus dicebat Apostolus: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. cum ab eis teneretur. 10.. non excrucier propter aurum et argentum. quanta essent sustinenda pro Christo. ita factum est. Nam cum dixit Apostolus: Qui volunt divites fieri. illic erit et cor tuum 36. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt. sicut Domino placuit. quibus demonstrandum fuit non facultates. Quos autem non oboedisse paenituit. Ibi enim habebat omnia sua. qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum: bene faciant. nec ipsas terrenas divitias barbaris incursantibus amiserunt. quas cito fuerat moriens relicturus. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant. Radix enim est omnium malorum avaritia. sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. incidunt in temptationem et laqueum et desideria multa [stulta] et noxia. ut apprehendant veram vitam 35. certe consequente experientia didicerunt. nemo aurum nisi negando servavit. quae timide retinendo facilius amiserunt.. Illi autem infirmiores.. boni non erant. . potuerunt dicere. precabatur: Domine.sive tormenta atque. quo fur non accedit neque tinea corrumpit. tu scis. quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe divitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto divitiarum. . Nam qui volunt divites fieri. sic in corde suo. profecto in divitiis cupiditatem reprehendit..est ante Deum dives 31? Hae sunt opes Christianorum. Haec qui de suis divitiis faciebant. si mundo utebantur tamquam non utentes 33. Illi vero nec prodere nec perdere potuerunt bonum. 10. 2. dum non creduntur. incidunt in temptationem et cetera. Dominus dedit. Habentes autem victum et tegumentum his contenti simus. qui terrenis his bonis. 3. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta.. seu mentiendo occultaretur. quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster. intus divite audierant. ut bona sua hostibus proderent. quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt. communicent. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentorum disciplina. Tantum quippe doluerunt. sive amissio divitiarum. quam illa bona. qui haec mala mundo ventura praedixerat. quantum se doloribus inseruerant. quando et ipsam Nolam barbari vastaverunt. quam contristati ex his. cruciatus et. nec contristaretur eis rebus vivens relictus. quae facile tribuendo tutius servaverunt. quo ipsi boni erant.. quod ille graviter temptatus et minime superatus: Nudus exivi de utero matris meae. perdendo senserunt. sed in Deo vivo. Namque inter tormenta nemo Christum confitendo amisit. 4.. 10. ubi et quo modo thesaurizare deberent. ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur. magnis sunt lucris levia damna solati plusque laetati ex his. facile tribuant. Quibus ergo terrenae divitiae in illa vastatione perierunt. quamvis ea non praeponerent Christo.. Admonendi autem fuerant. quemadmodum ab isto foris paupere. non aurum et argentum. seu verum dicendo proderetur. aliquantula tamen cupiditate cohaerebant. Nihil enim intulimus in hunc mundum. Nam si multi gavisi sunt ibi se habuisse divitias suas. sicut Apostolum dixisse supra commemoravi. cui pedisequus mente ditesceret. ubi eum condere et thesaurizare ille monstraverat. ut ab eo postea cognovimus. ex opulentissimo divite voluntate pauperrimus et copiosissime sanctus. ut bonus servus magnas facultates haberet ipsam sui Domini voluntatem. ubi enim est thesaurus tuus. divites sint in operibus bonis. a quibus tam diu fuerat neglecta verborum. non facultatem. At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt. tribulationis tempore probaverunt quam recte sapuerint non contemnendo veracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum invictissimumque custodem. Dominus abstulit. quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite vobis condere thesauros in terra. Et hi forte habere cupiebant nec sancta voluntate pauperes erant.. sit nomen Domini benedictum 34. qui pro se passos aeterna felicitate ditaret. torti sunt.

Praeclaras exsequias in conspectu hominum exhibuit purpurato illi diviti turba famulorum. sed pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 43. docuit parcius vivere. quia nullus sensus est in corpore occiso. quam bona vita praecesserit.aurum argentumque non habebant.. <id est> curatio funeris. Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pavidus refugit. conditio sepulturae. At enim in tanta strage cadaverum nec sepeliri potuerunt 38.. omnibus. sed moriendo quo ire cogantur. qui in hanc vitam procreati sunt. qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confitebatur. qui corpus occidunt. ut falsum sit quod Veritas dixit. Mala mors putanda non est. qui corpus occidunt. etiam Christianos fames diuturna vastavit. 2. sed multo clariores in conspectu Domini ulceroso illi pauperi ministerium praebuit angelorum. pompa exsequiarum. Hoc scio. qui eum non extulerunt in marmoreum tumulum. Neque istuc pia fides nimium reformidat. Dicitur quidem in psalmo: Posuerunt mortalia servorum tuorum escam volatilibus caeli. multi multarum mortium foeda varietate consumpti. non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. fames. Neque enim aliud melius et aliud deterius. Rident haec illi. quam totam implet praesentia sui. sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separavit. Cum igitur Christiani noverint longe meliorem fuisse religiosi pauperis mortem inter lingentium canum linguas quam impii divitis in purpura et bysso 37. aliud quod mentis ratio diligenter enucleata convincit. docuit productius ieiunare. quando ille. iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cotidianis vitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur. Nec ignoro quam citius eligatur diu vivere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. ubi postea iacerent vel quibus bestiis esca fierent. eripuit: quos autem non necavit. . qui non fuerat aliquando moriturus. sicut corporis morbus. qui ista perpessi sunt. Non formidandum quod pii necati sunt. qui novit unde resuscitet quod creavit. Hoc si aegre ferendum est. magis sunt vivorum solacia. non curarunt. Multa itaque corpora Christianorum terra non texit. ut contendat eos. 12. cui finitur. Si aliquid prodest impio sepultura pretiosa. si habent tanta. et timeri debere post mortem. et non erat qui sepeliret 42.. Nisi forte quispiam sic absurdus est. animam autem non possunt occidere 40. qui bene vixerunt? . Neque enim facit malam mortem. oberit pio vilis aut nulla.. 11 . 1. Dictum est enim aliquid eos facere cum occidunt.. utique commune est. Falsum est ergo quod ait <Christus>: Qui corpus occidunt. quod iam pariter non est. ut dum habere creditur torqueretur. postea vero nihil habere quod faciant. 10. quidquid inimici de corporibus occisorum facere voluissent. Quamvis enim haec in conspectu hominum dura et dira videantur. Proinde ista omnia. ne corpus occisum sepeliri non sinant. effuderunt sanguinem eorum sicut aquam in circuitu Hierusalem. quorum capillus capitis non peribit 39. malis vitae huius. Multos. Absit. 11. neminem fuisse mortuum. Nullo modo diceret Veritas: Nolite timere eos. quam etiam philosophi spreverunt. si quicquam obesset futurae vitae. et postea non habent quid faciant 41. quamdiu incertum est quaenam earum ventura sit: quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere vivendo. qui necessario morituri sunt. sed in Abrahae gremium sustulerunt 45 .. aut aliud maius et aliud brevius est. nisi quod sequitur mortem. horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt. inquiunt. quam subsidia mortuorum 44. sed magis ad exaggerandam crudelitatem eorum. qui ista fecerunt. quid accidat ut moriantur. Quid autem interest. 5.. Quapropter etsi non meruit ab hostibus credi. quo mortis genere vita ista finiatur. tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas. Verum tamen sepulturae curam etiam eorum philosophi contempserunt 46. quae de cadaveribus faciant. quia in corpore sensus est occidendo. non debere timeri ante mortem. Finis autem vitae tam longam quam brevem vitam hoc idem facit. nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit. Christum confitebatur.. Quos enim fames necavit. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando verterunt. carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. non ad eorum infelicitatem. Et saepe universi exercitus.. profecto. verumtamen etiamsi accidit. ne corpus occidant. Non itaque multum curandum est eis. dum pro terrena patria morerentur.. Sed enim multi etiam Christiani interfecti sunt. aut caruerunt sepultura. 12. contra quos defendendam suscepimus civitatem Dei.

quod unguentum pretiosum super membra eius effuderit atque hoc ad eum sepeliendum fecerit 51. tamen humanae. 14. Si enim paterna vestis et anulus. corpora quoque mortuorum pertinere significant propter fidem resurrectionis astruendam. Inclusum quippe angusto ligno.. ut ea pertractemus. quod adhibetur extrinsecus. Ipse quoque Dominus die tertio resurrecturus religiosae mulieris bonum opus praedicat praedicandumque commendat. et mirabilius quia potentius. Reguli invicta fortitudo. cum quibus agimus. exceptum delphini dorso et ad terras esse pervectum 56. imperator populi Romani. qui tamen suis litteris credunt Arionem Methymnaeum. Ubi et illud salubriter discitur. Haec quoque illi. Qui cum sibi mallent a Romanis suos reddi quam eorum tenere captivos. quod insit ullus cadaveribus sensus. qui prophetam non deseruit nec in visceribus beluae 55. quae diximus. Sunt quidem et alia. quae sustentandis viventibus sunt necessaria. Quanto minus debent de corporibus insepultis insultare Christianis. ut se in 12 . captivus apud Carthaginienses fuit 57. quas viventibus et sentientibus exhibemus. non efficiunt miseros in occultis piorum sedibus iam quietos! Ac per hoc quanto ista cadaveribus Christianorum in illa magnae urbis vel etiam aliorum oppidorum vastatione defuerunt. clavisque acutissimis undique confixo. Sed si ea. cum sufficiant ista. nec vivorum culpa est. sed quia iuraverat. cum desunt ea. 1. Unde et antiquorum iustorum funera officiosa pietate curata sunt et exsequiae celebratae et sepultura provisa. Habent tamen isti de captivitate religionis causa etiam sponte toleranda et in suis praeclaris viris nobilissimum exemplum. quo dilapsa cadavera recesserunt. id sponte complevit. At illi eum excogitatis atque horrendis cruciatibus necaverunt. Haec enim non ad ornamentum vel adiutorium. tanto carius est posteris. non autem hic locus est. rediturum esse Carthaginem. qui non possunt ista sentire. verum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu. cum esset deiectus e navi. Plane incredibilius quia mirabilius. quae curandis funeribus condendisque corporibus defunctorum adhiberi solent.. sed ad Dei providentiam. quae sancti Patriarchae de corporibus suis vel condendis vel transferendis prophetico spiritu dicta intellegi voluerunt 53. Etiam captivitas non caret bono. quibus tamquam organis et vasis ad omnia bona opera sancte usus est Spiritus. Christiani etiam captivi ducti sunt. quanta possit esse remuneratio pro eleemosynis. qui non potuerunt ista praebere. ipsique cum viverent de sepeliendis vel etiam transferendis suis corporibus filiis mandaverunt 49. nec poena mortuorum. nec Deus defuit consolator. inquiunt. 15. ubi stare cogeretur. Et laudabiliter commemorantur in Evangelio qui corpus eius de cruce acceptum diligenter atque honorifice tegendum sepeliendumque curarunt 52. commendatur 50. Hoc sane miserrimum est. Verum istae auctoritates non hoc admonent. ac si quid huiusmodi. malunt irridere quam credere. quamvis cum gravi afflictione desint. Officium pietatis est non abicere corpora. Nec post hanc persuasionem a suis ad hostes redire compulsus est. 13. sed exercitatam faciunt fecundiorem: quanto magis. Sunt in Scripturis sanctis huius etiam cladis magna solacia. si neque hoc apud Deum perit. quanto erga parentes maior affectus: nullo modo ipsa spernenda sunt corpora. ubi Deum suum non invenerunt. si aliquo duci potuerunt. fuit Daniel. Verum illud nostrum de Iona propheta incredibilius est. non frangunt in bonis perferendi tolerandique virtutem. quae utique multo familiarius atque coniunctius quam quaelibet indumenta gestamus. quoniam non arbitrabatur utile esse Romanae rei publicae mutare captivos. et Tobias sepeliendo mortuos Deum promeruisse.licuitque de hac re poetis plausibiliter dicere: Caelo tegitur. quod exanimis hominum membris officii diligentiaeque persolvitur. qui non habet urnam 47. nobilissimum citharistam. prius iuratione constrictum. in temporis puncto 48 reddenda et redintegranda promittitur. ad hoc impetrandum etiam istum praecipue Regulum cum legatis suis Romam miserunt. fuerunt alii prophetae 54. Fuerunt in captivitate tres pueri. teste angelo. nec eradicant ex animo pietatem. Marcus Regulus. si quod volebant minime peregisset. Sic ergo non deseruit fideles suos sub dominatione gentis. Sed multi. licet barbarae. Perrexit ille atque in senatu contraria persuasit. cui placent etiam talia pietatis officia. sed ad ipsam naturam hominis pertinent. quibus et ipsius carnis membrorumque omnium reformatio non solum ex terra. Nec ideo tamen contemnenda et abicienda sunt corpora defunctorum maximeque iustorum atque fidelium. sicut victus et amictus.

ideo dicentes Urbi accidisse illam calamitatem. et tanto fit nocentior. sed nostra potius disputatio inter pudorem atque rationem quibusdam coartatur angustiis. dum eis iuris iurandi fidem servaret. ne credatur factum cum mentis etiam voluntate. cum multitudo constet ex singulis. non ipsa virtus. quando quidem ille eorum deditus cultui et victus et captivus abductus et. quod attentissimus cultor illorum. Suo quippe docuit exemplo nihil deos ad istam temporalem felicitatem suis prodesse cultoribus. ipse crimen insipientiae non cavebit. virtus potius vera quaeratur. monet ad veram libertatem 15. quisquis <eis> hoc crimini dederit. etiam civitati tam diligenter quam ille deos colenti accidere potuisse fateantur et Christianis temporibus non calumnientur. non pietas. quia noluit aliter quam per eos iuraverat facere. ne quicquam huius modi paterentur. cur calumniantur temporibus Christianis. quid periuro gravius irati facere potuerunt? Sed cur non ratiocinationem meam potius ad utrumque concludam? Deos certe ille sic coluit. patria caruit. quis humanus affectus eis nolit ignosci? Et quae se occidere noluerunt.nullam eius partem sine poenis atrocissimis inclinaret. qui saluberrimae religioni hinc impudenter atque imprudenter illudunt. Sed quia non solum quod ad dolorem. Si autem deorum cultus post hanc vitam velut mercedem reddit felicitatem. qua beata esse possit et civitas. cum se occiderit. tamen pudorem incutit. Sit igitur in primis positum atque firmatum virtutem. procul dubio fallebatur. etiam vigilando peremerunt. 16. quale accidit Regulo. etiam in suis sedibus peregrinos se esse noverunt 59. quando quidem ille carere his omnibus maluit quam deos per quos iuravit offendere. . quidquid alius de corpore vel in corpore fecerit. ut contendere audeat universam civitatem deos colentem infelicem esse non posse. qui etiam captivati sunt. cum potuerit etiam illos diligentissime colens tam infelix fieri. quae extrinsecus homini accidunt. unum vero hominem posse. cum aliud civitas non sit quam concors hominum multitudo. Sed quid faciamus hominibus. qualis in Regulo virtus fuerit. ut istam vitam prosperam redderent. quia. quanto innocentior in ea causa fuit. sed ad suos acerrimos inimicos redire minime dubitaret. 2. ab animi sede membris corporis imperare sanctumque corpus usu fieri sanctae voluntatis. hoc intueantur et taceant. Nec tantum hic curamus alienis responsionem reddere. cuius occidendi licentiam lex nulla concedit. non solum in aliena matrimonia virginesque nupturas. ne suo facinore alienum flagitium devitarent. captivusque apud hostes per longam mortem supplicio novae crudelitatis occisus est. Regulum etiam in illa captivitate illisque cruciatibus corporis animi virtute beatum esse potuisse. ut propter iuris iurandi fidem nec maneret in patria. in corpore alieno perpetrari potest: quidquid tale factum fuerit. profecto etiam qui se ipsum occidit homicida est. Verum quia de illis Christianis orta quaestio est. multo minus nomen criminandum est Christianum in captivitate sacratorum suorum. Nam si Iudae factum merito detestamur 13 . Merito certe laudant virtutem tam magna infelicitate maiorem 58. quod sine peccato proprio non valeat evitari.. sed etiam in quasdam sanctimoniales. Et per deos ille iuraverat. Quam ob rem nondum interim disputo. Qui ergo propterea colebantur. sufficit nunc. qua se occidendum putavit. Nulla re excusandi qui se occiderunt. tale ergo aliquid. Ac per hoc et quae se occiderunt. etsi retentam constantissimo animo pudicitiam non excutit. quod fieri fortasse sine carnis aliqua voluptate non potuit. aliunde homo. cum aliam non haberet. qualem timent habere civitatem? Quod si non timent. si diis eorum probro non fuit. quam ille Regulus fuit? Nisi forte contra clarissimam veritatem tanta quisquam dementia mirae caecitatis obnititur. novo ac prius inaudito nimiumque horribili supplicii genere cruciatus exstinctus est. nec inde quolibet ire. si verum iuranti has irrogari poenas seu voluerunt seu permiserunt. Vera pudicitia non patitur stuprum. qui supernam patriam veraci fide exspectantes. cuius tam horrendum exitum meruit. cum eorum exaggerantes captivitatem addunt etiam stupra commissa. Hoc si huic vitae utile existimabat. quod videlicet potentia deorum suorum multos potius sit idonea conservare quam singulos. Hic vero non fides. Si autem dicunt M. colendos deos. Nam utique si non licet privata potestate hominem occidere vel nocentem. quia deos suos colere destitit. quantum ipsis nostris consolationem. verum etiam quod ad libidinem pertinet.. Neque enim aliunde beata civitas. 17. qua recte vivitur. quorum cultu prohibito has generi humano clades isti opinantur infligi. qua inconcussa ac stabili permanente. quod isto nobilissimo exemplo coguntur fateri non propter corporis bona vel earum rerum. quae castitas dicitur. Magnum sane crimen se putant obicere Christianis. praeter culpam esse patientis. qui gloriantur se talem habuisse civem.

quae bona. duo fuerunt et adulterium unus admisit 62. etiam <cum> periculo corporis laboratur? Si autem animi bonum est. An forte huic perspicuae rationi. Quod si tale aliquid est pudicitia. quae horret aspectus. per quam corpus sanctificabatur. Non opinor quemquam tam stulte sapere. indicavit eosque ad vindictam constrinxit. 18. Quam ob rem non habet quod in se morte spontanea puniat femina sine ulla sua consensione violenter oppressa et alieno compressa peccato. sicut amittitur et corporis sanctitas violata animi sanctitate etiam corpore intacto. qualia sunt vires. quod nullo contrectantur attactu. quantum est in ipso. Neque enim eo corpus sanctum est. et tamen non solum Christi. pulchritudo. et ideo. . perdidit. ea sanctitate animi. sed tantum quid adnuat mente vel renuat: quis eadem sana mente putaverit perdere se pudicitiam. ad hoc eam pergentem sanctam vel corpore dicimus. qui mali nihil fecit. etiam facultas. nec ipsi corpori aufert sanctitatem violentia libidinis alienae. inquit. cum se laqueo suspendit. etiam oppresso corpore non amittitur. et non quid coniunctione membrorum. et ipsum corpus sanctificatur. ne alium patiatur nocentem. cum ipsum flagitium. An vero si aliqua femina mente corrupta violatoque proposito. quam servat perseverantia continentiae suae. Quin etiam sanctae continentiae bonum cum immunditiae carnalium concupiscentiarum non cedit.. quibus bene vivitur. sed in bonis corporis numerabitur. sceleratae illius traditionis 60 auxisse potius quam expiasse commissum.. non illius. 18. profecto pudicitia virtus animi non erit. aliena non erit. fuerunt. quae oppressa concumbenti nulla voluntate consenserit. At enim. atque in se perpetret peccatum proprium. alterius castissimam voluntatem. si aliena erit. si forte in adprehensa et oppressa carne sua exerceatur et expleatur libido non sua? Si enim hoc modo pudicitia perit. si autem polluet. dum inspicit. amissa atque destructa? Absit hic error et hinc potius admoneamur ita non amitti corporis sanctitatem manente animi sanctitate etiam corpore oppresso. qui opprimens concubuerit. bonam iustamque vitam omnino non minuunt. aut eo. qua licet propter suum scelus alio suo scelere occisus est. adhuc pendet incertum. quamvis membri illius integritate iam perdita. contra quos feminarum Christianarum in captivitate oppressarum non tantum mentes. 19. Deinde foedi in se commissi aegra atque impatiens se peremit 61.eumque veritas iudicat. etiamsi minuantur. cum possint diversis casibus etiam vulnerata vim perpeti. Obstetrix virginis cuiusdam integritatem manu velut explorans sive malevolentia sive inscitia sive casu. sibi male faciat et se ipsum interficiendo hominem interficiat innocentem. Cur autem homo. ne amittatur. Sed cum pudicitia virtus sit animi comitemque habeat fortitudinem. ut quid pro illa. per quod etiam corpus sanctificari meruit. Non polluet.. quanto minus antequam hoc fiat! ne admittatur homicidium certum. 1. nullus autem magnanimus et pudicus in potestate habeat. verum etiam suae mortis reus finivit hanc vitam. matronam nobilem veteremque Romanam. pergat vitianda ad deceptorem suum. Lucretia quae invita oppressa fuit. sed quid animorum diversitate ageretur attendens: Duo. Quocirca proposito animi permanente. Quid dicemus? Adultera haec an casta iudicanda est? Quis in hac controversia laborandum putaverit? Egregie quidam ex hoc veraciterque declamans ait: Mirabile dictu. ac si quid huius modi est. cum eis non cedere inconcussa intentione persistit. 14 .. pudicitiae magnis efferunt laudibus. viris clarissimis et fortissimis. et adulterium unus admisit. quod Deo voverat. quia eo sancte utendi perseverat voluntas et... quid de sua carne fiat. et medici aliquando saluti opitulantes haec ibi faciant. 2. Huius corpore cum violenter oppresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset. qua dicimus corpore oppresso nequaquam proposito castitatis ulla in malum consensione mutato illius tantum esse flagitium. non minuit animi sanctitatem. verum etiam corpora sancta defendimus? Lucretiam certe. ne vel aliena polluat libido. nec de ipso corpore perit sanctitas. metuitur. ut huic perisse aliquid existimet etiam de ipsius corporis sanctitate. qua potius quaelibet mala tolerare quam malo consentire decernit. quamvis alienum. sceleratum hominem occidit. Splendide atque verissime. quoniam Dei misericordiam desperando exitiabiliter paenitens nullum sibi salubris paenitentiae locum reliquit: quanto magis a sua nece se abstinere debet. nec pertinebit ad ea bona. quod eius membra sunt integra. illa scelus improbissimi iuvenis marito Collatino et propinquo Bruto. sana valetudo. 1. ne in eo perpetretur alienum? Pollutio in oppressa carne. contradicere audebunt hi. Intuens enim in duorum corporum commixtione unius inquinatissimam cupiditatem. qui tali supplicio quod in se puniat non habet! Iudas enim cum se occidit.

Verum tamen si forte ita est falsumque est illud. ut. non est haec iustitia qua casta punitur. si extenuatur homicidium. Porro si falsi testimonii non minus reus est qui de se ipso falsum fatetur.. quibus conscientiam demonstrare non potuit. ubi dicitur: "si adulterata. quam si adversus proximum hoc faceret. castam. leges iudicesque Romani. Nobis tamen in hoc tam nobili feminae huius exemplo ad istos refutandos. cur occisa?". laudis avida nimium. praesertim quia non addidit: "proximum tuum". verita est ne putaretur. quod duo fuerunt et adulterium unus admisit. quales poetarum vestrorum carminibus cantitantur. quae se nullo adulterino potuerit maculare consensu. quae passae similia vivunt tamen nec in se ultae sunt crimen alienum. qui sibi letum Insontes peperere manu lucemque perosi Proiecere animas. cum male devitant offensionem suspicionis humanae.. ferret ipsa patienter. Neque enim frustra in sanctis canonicis Libris nusquam nobis divinitus praeceptum permissumve reperiri potest. quia non adstat quam punire possitis. cur laudata. ubi Lex ait: Non occides. quod in eam gravius vindicatur. Si ergo ad vestrum iudicium quisquam deferret hoc crimen vobisque probaretur non solum indemnatam. nec omnino invenitur exitus. si. Quod ergo se ipsam. Nec ideo tamen si adversus se ipsum quisquam falsum testimonium dixerit. ubi quid recte faciant non habent amplius. cur interfectricem innocentis et castae tanta praedicatione laudatis? Quam certe apud infernos iudices etiam tales. Unde ad oculos hominum testem mentis suae illam poenam adhibendam putavit. si fructuosam posset apud deos falsos agere paenitentiam. . quo falsum testimonium prohibetur.. Puduit enim eam turpitudinis alienae in se commissae.. altera latente consensione: non se occidit insontem. Qui se occidit reus est homicidii lege divina. inique se interemit. 2. etiamsi non secum. tristisque palus inamabilis undae Alligat 63. Si non est illa impudicitia qua invita opprimitur. sed pudoris infirmitas. severitate congrua plecteretis? Hoc fecit illa Lucretia. cui ad superna redire cupienti Fas obstat.. sicut falsum testimonium cum vetaret: Falsum.. quia non insontem. quod violenter est passa cum viveret. illa sic praedicata Lucretia innocentem. non est pudicitiae caritas. Nempe post perpetrata facinora nec quemquam scelestum indemnatum impune voluistis occidi. quando quidem scriptum est: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 65. Talis enim ab eis Lucretia magis credita est. si. adulterium confirmetur. ut vel ipsius adipiscendae immortalitatis vel ullius cavendi carendive mali causa nobismet ipsis necem inferamus. Non hoc fecerunt feminae Christianae. Sed ita haec causa ex utroque latere coartatur. Nam et prohibitos nos esse intellegendum est. qui Christianis feminis in captivitate compressis alieni ab omni cogitatione sanctitatis insultant. Vos appello. Sed quid est hoc. sed potius ambo adulterium commiserunt. illa. qui sibi letum insontes peperere manu. verum etiam castam et innocentem interfectam esse mulierem. et Romana mulier. si purgatur adulterium. libenter passa si viveret. cum in eo praecepto. adversus proximum prohibeatur possitque non recte intellegentibus videri 15 . unus manifesta invasione. illae in se ipsis homicidia erubescendo committerent. Quod si propterea non potestis. si tamen casta fuit. 19. 19. vim perpessam Lucretiam insuper interemit. quoniam hostes in eis concupiscendo stupra commiserant. sed male sibi consciam se peremit? Quid si enim (quod ipsa tantummodo nosse poterat) quamvis iuveni violenter irruenti etiam sua libidine illecta consensit idque in se puniens ita doluit. homicidium cumuletur. nulla ratione defenditis. etiam non adultera occidit.. sufficit quod in praeclaris eius laudibus dictum est: Duo fuerunt et adulterium unus admisit. An forte ideo ibi non est. ab hoc crimine se putaverit alienum. testimonium conscientiae. habent autem coram oculis Dei sui nec requirunt amplius... testimonium non dices adversus proximum tuum 64. et ideo potest a litteratis eius defensoribus dici non esse apud inferos inter illos. 20. quod alius in ea fecerat turpiter. qui id fecisset. si pudica. quoniam regulam diligendi proximum a semetipso dilector accepit. ne aliorum sceleribus adderent sua. Sociam quippe facti se credi erubuit. inquit. quoniam adulterum pertulit. haec summo est mactata supplicio. quae adulterium non admisit? Nam ille patria cum patre pulsus est. Habent quippe intus gloriam castitatis. 3. constitutam scilicet inter illos. ut morte putaret expiandum? Quamquam ne sic quidem se occidere debuit. nonne eum. Proferte sententiam. ne devient ab auctoritate legis divinae.

non esse prohibitum, ut adversus se ipsum quisque falsus testis adsistat: quanto magis intellegendum est non licere homini se ipsum occidere, cum in eo, quod scriptum est: Non occides, nihilo deinde addito, nullus, nec ipse utique, cui praecipitur, intellegatur exceptus! Unde quidam hoc praeceptum etiam in bestias ac pecora conantur extendere, ut ex hoc nullum etiam illorum liceat occidere 66. Cur non ergo et herbas et quidquid humo radicitus alitur ac figitur? Nam et hoc genus rerum, quamvis non sentiat, dicitur vivere ac per hoc potest et mori, proinde etiam, cum vis adhibetur, occidi. Unde et Apostolus, cum de huius modi seminibus loqueretur: Tu, inquit, quod seminas non vivificatur, nisi moriatur 67; et in psalmo scriptum est: Occidit vites eorum in grandine 68. Num igitur ob hoc, cum audimus: Non occides, virgultum vellere nefas ducimus et Manichaeorum errori insanissime acquiescimus? His igitur deliramentis remotis cum legimus: Non occides, si propterea non accipimus hoc dictum de frutectis esse, quia nullus eis sensus est, nec de irrationalibus animantibus, volatilibus, natatilibus, ambulatilibus, reptilibus, quia nulla nobis ratione sociantur, quam non eis datum est nobiscum habere communem (unde iustissima ordinatione Creatoris et vita et mors eorum nostris usibus subditur): restat ut de homine intellegamus, quod dictum est: Non occides, nec alterum ergo nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem occidit.

... quae tamen quasdam facit exceptiones.
21. Quasdam vero exceptiones eadem ipsa divina fecit auctoritas, ut non liceat hominem occidi. Sed his exceptis, quos Deus occidi iubet sive data lege sive ad personam pro tempore expressa iussione, (non autem ipse occidit, qui ministerium debet iubenti, sicut adminiculum gladius utenti; et ideo nequaquam contra hoc praeceptum fecerunt, quo dictum est: Non occides, qui Deo auctore bella gesserunt aut personam gerentes publicae potestatis secundum eius leges, hoc est iustissimae rationis imperium, sceleratos morte punierunt; et Abraham non solum non est culpatus crudelitatis crimine, verum etiam laudatus est nomine pietatis, quod voluit filium nequaquam scelerate, sed oboedienter occidere 69; et merito quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum, quod Iephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum id se vovisset immolaturum Deo, quod ei redeunti de proelio victori primitus occurrisset 70; nec Samson aliter excusatur, quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit 71, nisi quia Spiritus latenter hoc iusserat, qui per illum miracula faciebat. His igitur exceptis, quos vel lex iusta generaliter vel ipse fons iustitiae Deus specialiter occidi iubet, quisquis hominem vel se ipsum vel quemlibet occiderit, homicidii crimine innectitur.

Animi magnitudo non excusat qui se occiderit...
22. 1. Et quicumque hoc in se ipsis perpetraverunt, animi magnitudine fortasse mirandi, non sapientiae sanitate laudandi sunt. Quamquam si rationem diligentius consulas, ne ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur, ubi quisque non valendo tolerare vel quaeque aspera vel aliena peccata se ipse interemerit. Magis enim mens infirma deprehenditur, quae ferre non potest vel duram sui corporis servitutem vel stultam vulgi opinionem, maiorque animus merito dicendus est, qui vitam aerumnosam magis potest ferre quam fugere et humanum iudicium maximeque vulgare, quod plerumque caligine erroris involvitur, prae conscientiae luce ac puritate contemnere. Quam ob rem si magno animo fieri putandum est, cum sibi homo ingerit mortem, ille potius Theombrotus 72 in hac animi magnitudine reperitur, quem ferunt lecto Platonis libro, ubi de immortalitate animae disputavit, se praecipitem dedisse de muro atque ita ex hac vita emigrasse ad eam, quam credidit esse meliorem. Nihil enim urguebat aut calamitatis aut criminis seu verum seu falsum, quod non valendo ferre se auferret; sed ad capessendam mortem atque <ad> huius vitae suavia vincula rumpenda sola adfuit animi magnitudo. Quod tamen magne potius factum esse quam bene testis ei esse potuit Plato ipse 73, quem legerat, qui profecto id praecipue potissimumque fecisset vel etiam praecepisset, nisi ea mente, qua immortalitatem animae vidit, nequaquam faciendum, quin etiam prohibendum esse iudicasset.

... maxime si christianus.
22. 2. At enim multi se interemerunt, ne in manus hostium pervenirent. Non modo quaerimus utrum sit factum, sed utrum fuerit faciendum. Sana quippe ratio etiam exemplis anteponenda est, cui quidem et exempla concordant, sed illa, quae tanto digniora sunt imitatione, quanto excellentiora pietate. Non fecerunt Patriarchae, non prophetae, non Apostoli, quia et ipse Dominus Christus, quando eos, si persecutionem paterentur, fugere admonuit de civitate in civitatem 74, potuit admonere ut sibi manus inferrent, ne in manus persequentium pervenirent. Porro si hoc ille

16

non iussit aut monuit, ut eo modo sui ex hac vita emigrarent, quibus migrantibus mansiones aeternas praeparaturum esse se promisit 75, quaelibet exempla proponant gentes, quae ignorant Deum, manifestum est hoc non licere colentibus unum verum Deum.

Cato minor insipienter se occidit.
23. Sed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua supra satis quod videbatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit 76; non quia solus id fecit, sed quia vir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse vel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam viri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, imbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecavens, sed infirmitas adversa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicavit. Nam si turpe erat sub victoria Caesaris vivere, cur auctor huius turpitudinis filio fuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit 77? Cur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnaverat, etiam victorem laudabiliter Torquatus occidit 78, cur victus victo filio pepercit Cato, qui non pepercit sibi? An turpius erat contra imperium esse victorem, quam contra decus ferre victorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudicavit sub victore Caesare vivere; alioquin ab hac turpitudine paterno ferro filium liberaret. Quid ergo, nisi quod filium quantum amavit, cui parci a Caesare et speravit et voluit, tantum gloriae ipsius Caesaris, ne ab illo etiam sibi parceretur, ut ipse Caesar dixisse fertur 79, invidit, aut ut aliquid nos mitius dicamus, erubuit?

Regulum Catoni praeferimus.
24. Nolunt autem isti, contra quos agimus, ut sanctum virum Iob, qui tam horrenda mala in sua carne perpeti maluit quam illata sibi morte omnibus carere cruciatibus, vel alios sanctos ex Litteris nostris summa auctoritate celsissimis fideque dignissimis, qui captivitatem dominationemque hostium ferre quam sibi necem inferre maluerunt, Catoni praeferamus; sed ex litteris eorum eundem illum Marco Catoni Marcum Regulum praeferam. Cato enim numquam Caesarem vicerat, cui victus dedignatus est subici et, ne subiceretur, a se ipso elegit occidi: Regulus autem Poenos iam vicerat imperioque Romano Romanus imperator non ex civibus dolendam, sed ex hostibus laudandam victoriam reportaverat; ab eis tamen postea victus maluit eos ferre serviendo quam eis se auferre moriendo. Proinde servavit et sub Carthaginiensium dominatione patientiam et in Romanorum dilectione constantiam, nec victum auferens corpus ab hostibus nec invictum animum a civibus. Nec quod se occidere noluit, vitae huius amore fecit. Hoc probavit, cum causa promissi iurisque iurandi ad eosdem hostes, quos gravius in senatu verbis quam <in> bello armis offenderat, sine ulla dubitatione remeavit. Tantus itaque vitae huius contemptor, cum saevientibus hostibus per quaslibet poenas eam finire quam se ipse perimere maluit, magnum scelus esse, si se homo interimat, procul dubio iudicavit. Inter omnes suos laudabiles et virtutis insignibus illustres viros non proferunt Romani meliorem, quem neque felicitas corruperit, nam in tanta victoria mansit pauperrimus 80; nec infelicitas fregerit, nam ad tanta exitia revertit intrepidus. Porro si fortissimi et praeclarissimi viri terrenae patriae defensores deorumque licet falsorum, non tamen fallaces cultores, sed veracissimi etiam iuratores, qui hostes victos more ac iure belli ferire potuerunt, hi ab hostibus victi se ipsos ferire noluerunt et, cum mortem minime formidarent, victores tamen dominos ferre quam eam sibi inferre maluerunt: quanto magis Christiani, verum Deum colentes et supernae patriae suspirantes, ab hoc facinore temperabunt, si eos divina dispositio vel probandos vel emendandos ad tempus hostibus subiugaverit, quos in illa humilitate non deserit, qui propter eos tam humiliter Altissimus venit, praesertim quos nullius militaris potestatis vel talis militiae iura constringunt ipsum hostem ferire superatum. Quis ergo tam malus error obrepit, ut homo se occidat, vel quia in eum peccavit, vel ne in eum peccet inimicus, cum vel peccatorem vel peccaturum ipsum occidere non audeat inimicum?

Timor peccandi non excusat qui se occiderit...
25. At enim timendum est et cavendum, ne libidini hostili subditum corpus illecebrosissima voluptate animum alliciat consentire peccato. Proinde, inquiunt, non iam propter alienum, sed propter suum peccatum, antequam hoc quisque committat, se debet occidere. Nullo modo quidem hoc faciet animus, ut consentiat libidini carnis suae aliena libidine concitatae, qui Deo potius eiusque sapientiae quam corpori eiusque concupiscentiae subiectus est. Verum tamen si detestabile facinus et damnabile scelus est etiam se ipsum hominem occidere, sicut veritas manifesta proclamat, quis ita desipiat, ut dicat: "iam nunc peccemus, ne postea forte peccemus; iam nunc

17

perpetremus homicidium, ne postea forte incidamus in adulterium"? Nonne si tantum dominatur iniquitas, ut non innocentia, sed peccata potius eligantur, satius est incertum de futuro adulterium quam certum de praesenti homicidium? Nonne satius est flagitium committere, quod paenitendo sanetur, quam tale facinus, ubi locus salubris paenitentiae non relinquitur? Haec dixi propter eos vel eas, quae non alieni, sed proprii peccati devitandi causa, ne sub alterius libidine etiam excitatae suae forte consentiant, vim sibi, qua moriantur, inferendam putant. Ceterum absit a mente Christiana, quae Deo suo fidit in eoque spe posita eius adiutorio nititur, absit, inquam, ut mens talis quibuslibet carnis voluptatibus ad consensum turpitudinis cedat. Quod si illa concupiscentialis inoboedientia, quae adhuc in membris moribundis habitat, praeter nostrae voluntatis legem quasi lege sua movetur, quanto magis absque culpa est in corpore non consentientis, si absque culpa est in corpore dormientis!

... si excipiuntur quae Deus vel lex iussissent.
26. Sed quaedam, inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae devitarent, in rapturum atque necaturum se fluvium proiecerunt eoque modo defunctae sunt earumque martyria in catholica Ecclesia veneratione celeberrima frequentantur. De his nihil temere audeo iudicare. Utrum enim Ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus 81, ut earum memoriam sic honoret, divina persuaserit auctoritas, nescio; et fieri potest ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae, sed divinitus iussae, nec errantes, sed oboedientes? Sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat, quis oboedientiam in crimen vocet? Quis obsequium pietatis accuset? Sed non ideo sine scelere facit, quisquis Deo filium immolare decreverit, quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. Nam et miles cum oboediens potestati, sub qualibet legitime constitutus est, hominem occidit, nulla civitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti atque contempti; quod si sua sponte atque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus, inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente Creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo videat utrum divina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam convenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid agatur in homine nisi spiritus hominis, qui in ipso est 82. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus approbamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere velut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipso incipiat habere gravissimum proprium, quem non polluebat alienum; neminem propter sua peccata praeterita, propter quae magis hac vita opus est, ut possint paenitendo sanari; neminem velut desiderio vitae melioris, quae post mortem speratur, quia reos suae mortis melior post mortem vita non suscipit.

Bonum vitae semper anteponendum.
27. Restat una causa, de qua dicere coeperam, qua utile putatur, ut se quisque interficiat, scilicet ne in peccatum irruat vel blandiente voluptate vel dolore saeviente. Quam causam si voluerimus admittere, eo usque progressa perveniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lavacro sanctae regenerationis abluti universorum remissionem acceperint peccatorum. Tunc enim tempus est cavendi omnia futura peccata, cum sunt omnia deleta praeterita. Quod si morte spontanea recte fit, cur non tunc potissimum fit? Cur baptizatus sibi quisque parcit? Cur liberatum caput tot rursus vitae huius periculis inserit, cum sit facillimae potestatis illata sibi nece omnia devitare scriptumque sit: Qui amat periculum, incidet in illud 83? Cur ergo amantur tot et tanta pericula vel certe, etiamsi non amantur, suscipiuntur, cum manet in hac vita, cui abscedere licitum est? An vero tam insulsa perversitas cor evertit et a consideratione veritatis avertit, ut, si se quisque interimere debet, ne unius captivantis dominatu corruat in peccatum, vivendum sibi existimet, ut ipsum perferat mundum per omnes horas temptationibus plenum, et talibus, qualis sub uno domino formidatur, et innumerabilibus ceteris, sine quibus haec vita non ducitur? Quid igitur causae est, cur in eis exhortationibus tempora consumamus, quibus baptizatos alloquendo studemus accendere sive ad virginalem integritatem sive ad continentiam vidualem sive ad ipsam tori coniugalis fidem 84, cum habeamus meliora et ab omnibus peccandi periculis remota compendia ut, quibuscumque post remissionem recentissimam peccatorum arripiendam mortem sibique ingerendam persuadere potuerimus, eos ad Dominum saniores purioresque mittamus? Porro si, quisquis hoc aggrediendum et suadendum putat, non dico desipit, sed insanit: qua tandem fronte homini dicit: "interfice te, ne parvis tuis peccatis adicias gravius, dum vivis sub domino barbaris moribus impudico," qui non potest nisi sceleratissime dicere: "interfice te peccatis tuis omnibus absolutis, ne rursus talia vel etiam peiora committas, dum vivis in mundo tot impuris voluptatibus

18

illecebroso, tot nefandis crudelitatibus furioso, tot erroribus et terroribus inimico"? Hoc quia nefas est dicere, nefas est profecto se occidere. Nam si hoc sponte faciendi ulla causa iusta esse posset, procul dubio iustior quam ista non esset. Quia vero nec ista est, ergo nulla est.

Quod invitus quis passus sit humilem monet esse...
28. 1. Non itaque vobis, o fideles Christi, sit taedio vita vestra, si ludibrio fuit hostibus castitas vestra. Habetis magnam veramque consolationem, si fidam conscientiam retinetis non vos consensisse peccatis eorum, qui in vos peccare permissi sunt. Quod si forte, cur permissi sint, quaeritis, alta quidem est providentia Creatoris mundi atque Rectoris, et inscrutabilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius 85; verum tamen interrogate fideliter animas vestras, ne forte de isto integritatis et continentiae vel pudicitiae bono vos inflatius extulistis et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus invidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod vobis interrogata vestra corda respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite admirari hoc vos amisisse, unde hominibus placere gestistis, illud vobis remansisse, quod ostendi hominibus non potest. Si peccantibus non consensistis, divinae gratiae, ne amitteretur, divinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit opprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum vero corda interrogata respondent numquam se de bono virginitatis vel viduitatis vel coniugalis pudicitiae superbisse, sed humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse 86, nec invidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius, quod exigit laudem, optasse potius ut amplior earum numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido compressit, permissum hoc esse causentur, nec ideo Deum credant ista neglegere, quia permittit quod nemo impune committit. Quaedam enim veluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens divinum iudicium relaxantur et manifesto ultimo reservantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen vim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset in superbiae fastum, si hanc humilitatem in vastatione illa evasissent, extolli. Sicut ergo quidam morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum 87, ita quiddam ab istis vi raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, vel iam superbiebant vel superbire, si nec hostium violentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est immanenti, istarum occursum est imminenti.

... atque intentum qua conscientia Deo servierit.
28. 2. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit videri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus attrectaretur; non autem esse positum in solo adiuto divinitus robore voluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod invito animo non possit auferri; qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant, qua conscientia Deo servierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt, quod ita sibi servientes eumque invocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, vident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et diligit in eis.

Deus suam civitatem non deserit.
29. Habet itaque omnis familia summi et veri Dei consolationem suam, non fallacem nec in spe rerum nutantium vel labentium constitutam, vitamque etiam ipsam temporalem minime paenitendam, in qua eruditur ad aeternam, bonisque terrenis tamquam peregrina utitur nec capitur, malis autem aut probatur aut emendatur. Illi vero, qui probitati eius insultant eique dicunt, cum forte in aliqua temporalia mala devenerit: Ubi est Deus tuus? 88 ipsi dicant, ubi sint dii eorum, cum talia patiuntur, pro quibus evitandis eos vel colunt vel colendos esse contendunt. Nam ista respondet: Deus meus ubique praesens est, ubique totus, nusquam inclusus, qui possit adesse secretus, abesse non motus; ille cum me adversis rebus exagitat, aut merita examinat aut peccata castigat mercedemque mihi aeternam pro toleratis pie malis temporalibus servat; vos autem qui estis, cum quibus loqui dignum sit saltem de diis vestris, quanto minus de Deo meo, qui terribilis est super omnes deos, quoniam <omnes> dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit 89.

19

Quae mala sequantur copiarum abundantiam.
30. Si Nasica ille Scipio vester quondam pontifex viveret, quem sub terrore belli Punici in suscipiendis Phrygiis sacris, cum vir optimus quaereretur, universus senatus elegit 90, cuius os fortasse non auderetis aspicere, ipse vos ab hac impudentia cohiberet. Cur enim afflicti rebus adversis de temporibus querimini Christianis, nisi quia vestram luxuriam cupitis habere securam et perditissimis moribus remota omni molestiarum asperitate diffluere? Neque enim propterea cupitis habere pacem et omni genere copiarum abundare, ut his bonis honeste utamini, hoc est modeste, sobrie, temperanter, pie, sed ut infinita varietas voluptatum insanis effusionibus exquiratur, secundisque rebus ea mala oriantur in moribus, quae saevientibus peiora sunt hostibus. At ille Scipio pontifex maximus vester, ille iudicio totius senatus vir optimus, istam vobis metuens calamitatem nolebat aemulam tunc imperii Romani Carthaginem dirui et decernenti ut dirueretur contradicebat Catoni 91, timens infirmis animis hostem securitatem et tamquam pupillis civibus idoneum tutorem necessarium videns esse terrorem. Nec eum sententia fefellit: re ipsa probatum est quam verum diceret. Deleta quippe Carthagine magno scilicet terrore Romanae rei publicae depulso et exstincto tanta de rebus prosperis orta mala continuo subsecuta sunt, ut corrupta diruptaque concordia prius saevis cruentisque seditionibus, deinde mox malarum conexione causarum bellis etiam civilibus tantae strages ederentur, tantus sanguis effunderetur, tanta cupiditate proscriptionum ac rapinarum ferveret immanitas, ut Romani illi, qui vita integriore mala metuebant ab hostibus, perdita integritate vitae crudeliora paterentur a civibus; eaque ipsa libido dominandi, quae inter alia vitia generis humani meracior inerat universo populo Romano, postea quam in paucis potentioribus vicit, obtritos fatigatosque ceteros etiam iugo servitutis oppressit.

Dominandi voluptas corrumpit mores.
31. Nam quando illa quiesceret in superbissimis mentibus, donec continuatis honoribus ad potestatem regiam perveniret? Honorum porro continuandorum facultas non esset, nisi ambitio praevaleret. Minime autem praevaleret ambitio, nisi in populo avaritia luxuriaque corrupto. Avarus vero luxuriosusque populus secundis rebus effectus est, quas Nasica ille providentissime cavendas esse censebat, quando civitatem hostium maximam, fortissimam opulentissimam nolebat auferri, ut timore libido premeretur, libido pressa non luxuriaretur luxuriaque cohibita nec avaritia grassaretur; quibus vitiis obseratis civitati utilis virtus floreret et cresceret eique virtuti libertas congrua permaneret. Hinc etiam erat et ex hac providentissima patriae caritate veniebat, quod idem ipse vester pontifex maximus, a senatu illius temporis (quod saepe dicendum est) electus sine ulla sententiarum discrepantia vir optimus, caveam theatri senatum construere molientem ab hac dispositione et cupiditate compescuit persuasitque oratione gravissima, ne Graecam luxuriam virilibus patriae moribus paterentur obrepere et ad virtutem labefactandam enervandamque Romanam peregrinae consentire nequitiae, tantumque auctoritate valuit, ut verbis eius commota senatoria providentia etiam subsellia, quibus ad horam congestis in ludorum spectaculo iam uti civitas coeperat, deinceps prohiberet adponi 92. Quanto studio iste ab urbe Roma ludos ipsos scaenicos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putabat, resistere auderet, quos esse noxios daemones non intellegebat aut, si intellegebat, placandos etiam ipse potius quam contemnendos existimabat! Nondum enim fuerat declarata gentibus superna doctrina, quae fide cor mundans ad caelestia vel supercaelestia capessenda humili pietate humanum mutaret affectum et a dominatu superborum daemonum liberaret.

Dii ludos scaenicos sibi exhiberi iusserunt.
32. Verum tamen scitote, qui ista nescitis et qui vos scire dissimulatis, advertite, qui adversus liberatorem a talibus dominis murmuratis: ludi scaenici, spectacula turpitudinum et licentia vanitatum, non hominum vitiis, sed deorum vestrorum iussis Romae instituti sunt. Tolerabilius divinos honores deferretis illi Scipioni quam deos huius modi coleretis. Neque enim erant illi dii suo pontifice meliores. Ecce attendite, si mens tam diu potatis erroribus ebria vos aliquid sanum cogitare permittit! Dii propter sedandam corporum pestilentiam ludos sibi scaenicos exhiberi iubebant 93; pontifex autem propter animorum cavendam pestilentiam ipsam scaenam constitui prohibebat. Si aliqua luce mentis animum corpori praeponitis, eligite quem colatis! Neque enim et illa corporum pestilentia ideo comquievit, quia populo bellicoso et solis antea ludis circensibus adsueto ludorum scaenicorum delicata subintravit insania; sed astutia spirituum nefandorum praevidens illam pestilentiam iam fine debito cessaturam aliam longe graviorem, qua plurimum gaudet, ex <hac> occasione non corporibus, sed moribus curavit immittere, quae animos miserorum tantis obcaecavit tenebris, tanta deformitate foedavit, ut etiam modo (quod incredibile

20

forsitan erit, si a nostris posteris audietur) Romana Urbe vastata, quos pestilentia ista possedit atque inde fugientes Carthaginem pervenire potuerunt, in theatris cotidie certatim pro histrionibus insanirent.

Calamitates Romanorum mores non emendant.
33. O mentes amentes! quis est hic tantus non error, sed furor, ut exitium vestrum, sicut audivimus, plangentibus orientalibus populis et maximis civitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus vos theatra quaereretis intraretis impleretis et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis eversionem vobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis vos facile corrumpi atque everti posse cernebat, quando vos securos esse ab hostili terrore nolebat. Neque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in vobis plus valuit quod daemones impii seduxerunt, quam quod homines providi praecaverunt. Hinc est quod mala, quae facitis, vobis imputari non vultis, mala vero, quae patimini, Christianis temporibus imputatis. Neque enim in vestra securitate pacatam rem publicam, sed luxuriam quaeritis impunitam, qui depravati rebus prosperis nec corrigi potuistis adversis. Volebat vos ille Scipio terreri ab hoste, ne in luxuriam flueretis: nec contriti ab hoste luxuriam repressistis, perdidistis utilitatem calamitatis, et miserrimi facti estis et pessimi permansistis.

Loca sanctorum inusitatum effugium fuerunt.
34. Et tamen quod vivitis Dei est, qui vobis parcendo admonet, ut corrigamini paenitendo; qui vobis etiam ingratis praestitit, ut vel sub nomine servorum eius vel in locis martyrum eius hostiles manus evaderetis. Romulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem civitatis. Mirandum in honorem Christi praecessit exemplum. Hoc constituerunt eversores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut civium suorum numerus suppleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas servaretur?

In utraque civitate electi reprobis commiscentur.
35. Haec et alia, si qua uberius et commodius potuerit, respondeat inimicis suis redempta familia Domini Christi et peregrina civitas regis Christi. Meminerit sane in ipsis inimicis latere cives futuros, ne infructuosum vel apud ipsos putet, quod, donec perveniat ad confessos, portat infensos; sicut ex illorum numero etiam Dei civitas habet secum, quamdiu peregrinatur in mundo, conexos communione sacramentorum, nec secum futuros in aeterna sorte sanctorum, qui partim in occulto, partim in aperto sunt, qui etiam cum ipsis inimicis adversus Deum, cuius sacramentum gerunt, murmurare non dubitant, modo cum illis theatra, modo Ecclesias nobiscum replentes. De correctione autem quorundam etiam talium multo minus est desperandum, si apud apertissimos adversarios praedestinati amici latitant, adhuc ignoti etiam sibi. Perplexae quippe sunt istae duae civitates in hoc saeculo invicemque permixtae, donec ultimo iudicio dirimantur; de quarum exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum divinitus adiuvabor, expediam propter gloriam civitatis Dei, quae alienis a contrario comparatis clarius eminebit.

Quae ultro dicenda sint.
36. Sed adhuc mihi quaedam dicenda sunt adversus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua diis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerunt vel satis esse videbuntur mala, quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes, antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia procul dubio nobis tribuerent, si iam vel illis clareret nostra religio, vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Deinde monstrandum est, quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est, in cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuverint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint. Postremo adversus eos dicetur, qui manifestissimis documentis confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior et subtiliore disputatione dignior, ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui apud illos excellentissima gloria clari sunt et nobiscum multa sentiunt, et de animae immortalitate et quod Deus verus mundum condiderit et de providentia eius, qua universum quod condidit regit. Sed quoniam et ipsi in illis, quae contra nos

21

sentiunt, refellendi sunt, deesse huic officio non debemus, ut refutatis impiis contradictionibus pro viribus, quas Deus impertiet, asseramus civitatem Dei veramque pietatem et Dei cultum, in quo uno veraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius voluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.

4 LIBER II
BREVICULUS 1. De modo, qui necessitati disputationis adhibendus est. 2. De his, quae primo volumine expedita sunt. 3. De assumenda historia, qua ostendatur, quae mala acciderint Romanis, cum deos colerent, antequam religio Christiana obcresceret. 4. Quod cultores deorum nulla umquam a diis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque celebraverint. 5. De obscenitatibus, quibus mater Deum a cultoribus suis honorabatur. 6. Deos paganorum numquam bene vivendi sanxisse doctrinam. 7. Inutilia esse inventa philosophica sine auctoritate divina, ubi quemque ad vitia pronum magis movet quid dii fecerint, quam quid homines disputarint. 8. De ludis scaenicis, in quibus dii non offenduntur editione suarum turpitudinum, sed placantur. 9. Quid Romani veteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse voluerunt. 10. Qua nocendi arte daemones velint vel falsa de se crimina vel vera narrari. 11. De scaenicis apud Graecos in rei publicae administrationem receptis, eo quod placatores deorum, iniuste ab hominibus spernerentur. 12. Quod Romani auferendo libertatem poetis in homines, quam dederunt in deos, melius de se quam de diis suis senserint. 13. Debuisse intellegere Romanos, quod dii eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honore divino. 14. Meliorem fuisse Platonem, qui poetis locum in bene morata urbe non dederit, quam hos deos, qui se ludis scaenicis voluerint honorari. 15. Quod Romani quosdam sibi deos non ratione, sed adulatione instituerint. 16. Quod, si diis ulla esset cura iustitiae, ab eis Romani accipere debuerint praecepta vivendi potius quam leges ab aliis hominibus mutuari. 17. De raptu Sabinarum aliisque iniquitatibus, quae in civitate Romana etiam laudatis viguere temporibus. 18. Quae de moribus Romanorum aut metu compressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia. 19. De corruptione Romanae rei publicae, priusquam cultum deorum Christus auferret.

22

20. Quali velint felicitate gaudere et quibus moribus vivere, qui tempora Christianae religionis incusant. 21. Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica. 22. Quod diis Romanorum nulla umquam cura fuerit, ne malis moribus res publica deperiret. 23. Varietates rerum temporalium non ex favore aut impugnatione daemonum, sed ex veri Dei pendere iudicio. 24. De Sullanis actibus, quorum se daemones ostentaverint adiutores. 25. Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi divinam exempli sui interponunt auctoritatem. 26. De secretis daemonum monitis, quae pertinebant ad bonos mores, cum palam in sacris eorum omnis nequitia disceretur. 27. Quanta eversione publicae disciplinae Romani diis suis placandis sacraverint obscena ludorum. 28. De Christianae religionis salubritate. 29. De abiciendo cultu deorum cohortatio ad Romanos. LIBER SECUNDUS PLURIMUM DEORUM CULTUS MORES PRAVOS EFFICIT

Quae sit pervicacia adversariorum.
1. Si rationi perspicuae veritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec divino adiutorio fide pietatis impetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad convincendum quemlibet vanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa verbis sufficientibus explicant. Nunc vero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo irrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, sive nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, sive obstinatissima pervicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem veritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, velut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniventibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper existimemus? Nam qui vel non possunt intellegere quod dicitur, vel tam duri sunt adversitate mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem 1 atque infatigabiliter vani sunt. Quorum dicta contraria si totiens velimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum vides. Quam ob rem nec te ipsum, <mi> fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter servit, tales meorum scriptorum velim iudices, qui responsionem semper desiderent, cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat Apostolus semper discentes et numquam ad veritatis scientiam pervenientes 2.

Quae in primo libro sint dicta.
2. Superiore itaque libro, cum de civitate Dei dicere instituissem, unde hoc universum opus illo adiuvante in manus sumptum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae Urbis recentem a barbaris vastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis servire daemonibus, cum potius hoc deberent tribuere Christo, quod propter eius nomen contra institutum moremque bellorum eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca barbari libera praebuerunt, atque in multis

23

clades. quibus per certa intervalla locorum et temporum genus humanum oportet affligi. quo velut suis epulis immunda daemonia pascerentur. 3. Deinceps itaque dicere institui. quae hostiliter facta sunt. quae omnia Christianae religioni tribuerent. quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. longe ab eis ipsis Romanis degeneres. sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant. ne ista mala patiantur cultores eorum. quas non est unde possit paenitere nequitiae. non dico matrem deorum. quae dicturus sum. cur haec divina beneficia et ad impios ingratosque pervenerint. a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur. nisi vel nesciens. etsi non abstulit pudicitiae firmitatem. quam per publicum agebant coram deum matre spectante atque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. ne paeniteat eas vitae. si illa lavatio? Et haec fercula appellabantur. Docti et indocti simul nobis obsistunt. Recolant ergo nobis/cum antequam Christus venisset in carne. si propterea coluntur. solet multos movere) ut pro suscepti operis necessitate dissolverem. in istorum autem vita omnia non murorum. Caelesti virgini et Berecynthiae matri omnium 4. sed etiam timore confictum sic honoraverunt. qui Christianos adversis illis rebus affectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamvis castarum atque sanctarum protervitate impudentissima exagitant. Cur enim ea. qualia. ex quorum imperitia illud quoque ortum est vulgare proverbium: pluvia defit. gloria populis innotesceret. quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur. quae mala civitas illa perpessa sit ab origine sua sive apud se ipsam sive in provinciis sibi iam subditis. et cur illa itidem dura. saltem offensa castitate debuit abire confusa. Romam quippe partam veterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem. quod voluntate propria quisque malus est. quod intulit verecundiae dolorem. cultores suos ad bene vivendum quare nullis legibus adiuverunt? Utique dignum erat. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti voce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum. et in his defendant. Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam. cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent. quod in eos belli iure fieri licuisset. illicitum sibi esse iudicarent. a quibus non colebatur. ita illi istorum facta curarent. immo vero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. 4. oblectabamur. quod nec ipsa nequitia possit auferre. Quis hoc negaverit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos vitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis. in quibus ab hoste aliquid perpetratum est. Quae si illecta curiositate adesse potuit circumfusa. quo modo isti illorum sacra. nobis imputanda esse contendunt. ut. quasi celebraretur convivium. ludis turpissimis. antequam eius nomen ea. in qua istos potius quam Deum verum et optet propitios et formidet iratos? 24 . quare dii eorum curare noluerunt? Deus enim verus eos. si illa sunt sacra? Aut quae inquinatio. quibus calamitatibus res Romanae multipliciter varieque contritae sint. Primo ipsos mores ne pessimos haberent. immo illorum gloriae vehementer adversi. quorum si quid nunc passi fuerint. antequam eos declaratum Christi nomen offenderet eorumque sacrificia prohiberet? Inhonesta deae Caelesti mysteria Carthagine celebrantur. Inde incidit quaestio. Sed respondetur. Habet enim quiddam erga parentes humana verecundia. si iam tunc evangelica doctrina adversus falsos et fallaces deos eorum testificatione liberrima personaret. vel talem agens vitam. audiebamus symphoniacos. quando quidem in ruina eius lapides et ligna. causa accidere nominis Christiani. se nosse dissimulant atque hoc apud vulgus confirmare nituntur. Deinde pauca dixi in eos. cui frustra invident. Memento autem me ista commemorantem adhuc contra imperitos agere. Illam proinde turpitudinem obscenorum dictorum atque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet. facillime ista noverunt. spectabamus arrepticios. per vates etiam convenire atque arguere peccantes.famulatum deditum Christo non solum verum. deos suos. sed clara praedicatione praebere. Quae sunt sacrilegia. dii autem illi. Quibus dictis primum terminavi librum. pios cum impiis pariter afflixerint? Quam quaestionem per multa diffusam (in omnibus enim cotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibus. praemia recte viventibus polliceri. qui diis deabusque exhibebantur. sed matrem qualiumcumque senatorum vel quorumlibet honestorum virorum. si possunt. ut. utrum omnino sint ulli immundi spiritus deorum nomine decipientes. ante cuius lecticam die sollemni lavationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis. aliquantum immoratus sum: maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas. causa Christiani sunt 3. sed morum munimenta atque ornamenta ceciderunt. permiserunt accidere cultoribus suis. merito neglexit. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur. cum sint nequissimi et irreverentissimi. palam minari poenas male agentibus. quorum utraque bene ac male viventibus permixte atque indiscrete saepe accidunt.

quid in ipsis ratiocinandi regulis certa connexione traheretur. erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. ut viam pietatis ab humilitate in superna surgentem etiam istorum comparatione monstraret. quem te Deus esse iussit et humana qua parte locatus es in re 9. Verum tamen si philosophi aliquid invenerunt. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana velut religione traditos iactent. sed Graeca sunt. 5. quod discendum Persius increpat dicens: Discite. qui vir optimus a senatu electus est. ubi discerent miseri. Romanas occupatura mentes quaesivit optimum virum. patriae carisque propinquis quantum largiri deceat. ut talibus dea sacris propitiaretur. Dicatur in quibus locis haec docentium deorum solebant praecepta recitari et a cultoribus eorum populis frequenter audiri. quod agendae bonae 25 . sed illum ipsum Nasicam Scipionem. quid in rerum natura latitaret. qui utcumque conati sunt ingeniis acutissimis praediti ratiocinando vestigare. Profecto ille tantam felicitatem suae matri. utrum matrem suam tam optime de re publica vellet mereri. ut illa libenter audiret? Absit. ut ei divini honores decernerentur. aut quid non esset consequens vel etiam repugnaret. luxuria refrenanda. sed demonstrentur vel commemorentur loca talibus aliquando conventiculis consecrata. unde postea nobis erit in Dei veri Domini voluntate disquirendi ac disserendi locus. ut ille magnae indolis animus hoc velut divino testimonio sublimatus et vere se optimum existimans veram pietatem religionemque non quaereret. ambitione frangenda. eos impleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. qualia viri optimi abhorrent suis adhibere conviviis? Dii nihil honestum hominibus praeceperunt. qualibus matrona verbis offenderetur. Proinde talis mater deum. sed ubi populi audirent quid dii praeciperent de cohibenda avaritia. eosque immortales factos atque in deorum numerum receptos esse crediderant 6. erraverunt. sine qua omne quamvis laudabile ingenium superbia vanescit et decidit. quid asper utile nummus habet. non deorum praecepta sunt. ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret. invenerunt. non ubi ludi agerentur obscenis vocibus et motibus histrionum. quid sumus et quidnam victuri gignimur. Et quidam eorum quaedam magna. aut si propterea iam Romana. quis modus argenti. Nec ullo modo crederet verecundiam laudabilis feminae ita in contrarium divinitate mutari. quod menti subditur. quaqua versum religio Christiana diffunditur. Nequaquam istos. sed in ipsa mente. et causas cognoscite rerum. o miseri. quid in moribus appetendum esset atque fugiendum. sicut nos ostendimus ad hoc ecclesias institutas. ut senator populi Romani ea mente praeditus. sed pudoris et honestatis). non quem monendo et adiuvando faceret. sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decrevisse mortalibus. qualibus conviciis in quempiam iaculatis. quibus vitae probitas castitasque discatur 8. quam ad hoc dea viveret. Hinc est quod de vita et moribus civitatum atque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt. ut honoribus eam talibus advocarent cultores sui. Diceret nobis. ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et vitibus. sed quem fallendo deciperet. quorum erga se beneficia magnipenderant. quantum divinitus adiuti sunt. quid fas optare. non denique in ipso corpore. optaret. non in domo atque pecunia. habere de hac re iudicem vellem 5. cum talia quaerat in suis sacris. sic vellet coli matrem suam. 6. qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum virum. nisi aures clauderet seseque subtraheret. hoc probetur. maxime cum eorum superbiae iuste providentia divina resisteret. ei similis de qua scriptum est: Mulier autem virorum pretiosas animas captat 7. in ipso rectore carnis animo. cum inter homines viveret. hoc ostendatur potius. Philosophi non dii invenerunt praecepta bonae vitae agendae. qua theatrum aedificari in urbe fortium virorum prohibuit. cuius manibus eiusdem daemonis simulacrum susceptum est in Urbemque pervectum. ordo quis datus aut metae qua mollis flexus et unde. An forte nobis philosophorum scholas disputationesque memorabunt? Primo haec non Romana. quia et Graecia facta est Romana provincia. Quo modo igitur nisi insidiose quaereret dea illa optimum virum. 7.Simulacrum Cybeles a Nasica Romam illatum. qui flagitiosissimae consuetudinis vitiis oblectari magis quam obluctari student. Aut si prohibebant. sed hominum inventa. nec ubi Fugalia celebrarentur effusa omni licentia turpitudinum (et vere Fugalia. si fieri posset. quantum autem humanitus impediti sunt. utrum inter eius divinos honores vellet illa turpia celebrari: nonne se malle clamaret. Porro si ab illo deinde quaereremus.

Multum enim ad rem pertinet. ut respondere liceat et iudicio defendere 16. vel potius quem non vexavit. quam si Plautus. cui pepercit? Esto. sed fabulis poetarum. ubi Scipio disputans ait: Numquam comoediae. probare sua theatris flagitia potuissent 15. noster voluisset aut Naevius Publio et Gn. pueri legere et discere coguntur a senibus. de quo vellet. sed ipsos deos. At enim non traduntur ista sacris deorum. ut ait Persius. sive flagitia eorum vera commemorarentur et agerentur in theatris atque ab eorum cultoribus utinam solo risu. 26 . Hinc apud Terentium flagitiosus adulescens spectat tabulam quandam pictam in pariete. contra duodecim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent. hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine. cum in ea se iactat imitari deum. Quem illa non attigit. nec probrum audire nisi ea lege. quam in templis daemonum Galli absciderentur. ut sibi sollemniter ederentur et honori suo consecrarentur. Praeclare. nominatim diceret. in his hanc quoque sanciendam putaverunt. insani secarentur. in quibus regnant figmenta poetarum. quas etiam inter studia. populares homines improbos. 8. in re publica seditiosos. si quis occentavisset sive carnem condidisset. Patiamur. quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iovem si poetae fallaciter prodiderunt. Scipioni aut Caecilius Marco Catoni maledicere". quae honesta ac liberalia vocantur. Sed. disceptationibus legitimis propositam vitam. violari versibus et eos agi in scaena non plus decuit. si potero. atque ab hac tanta auctoritate adhibet patrocinium turpitudini suae. Hyperbolum laesit. ut ostendat veteribus displicuisse Romanis vel laudari quemquam in scaena vivum hominem vel vituperari. comoediae scilicet et tragoediae. apud quos fuit etiam lege concessum. Iudiciis enim magistratuum. Qui templa caeli summo sonitu concutit. nisi consuetudo vitae pateretur. dii utique casti. cum viderent diis suis accepta et grata esse opprobria non tantum hominum. Ubi inerat pictura haec. sive a poetis essent illa conficta. inquit. non per imperitum obsequium sacris deorum suorum intulisse Romanos. Cleonem. Nimis enim superbum fuit famae parcere principum civitatis et civium. sicut alia multa. inquit. At quem deum! inquit. Et Graeci quidem antiquiores vitiosae suae opinionis quamdam convenientiam servarunt. quae actitantur ludis auctoritate divina institutis. tamen convenientius licere voluerunt. ubi suae famae parci numina noluerunt. quos De re publica scripsit. non poetarum ingeniis habere debemus. mox ut eos libido perpulerit ferventi. Nam ingravescente pestilentia ludi scaenici auctoritate pontificum Romae primitus instituti sunt 14. Dicit deinde alia et sic concludit hunc locum. non quia neglectum. verum et ipsorum deorum in scaenicis fabulis. Turpia sunt mystica deorum atque theatrica. quod negantes convincit historia. Cicero testatur in Libris. Graecis licuit infamiam facere alteri in theatro. ac non etiam imitatione digna viderentur. irasci ac vindicare debuerunt. quod infamiam faceret flagitiumve alteri. Haec ex Ciceronis quarto De re publica libro ad verbum excerpenda arbitratus sum. hoc Graeci quamquam inverecundius. etsi eius modi cives a censore melius est quam a poeta notari. quam quid docuerit Plato vel censuerit Cato. Quis igitur in agenda vita non ea sibi potius sectanda arbitretur. Cleophontem. Itaque. quia tantum nefas per humanos ludos confictum est. Quid autem hinc senserint Romani veteres. sed nulla saltem. Ego homuncio id non facerem? Ego vero illud feci ac libens 12. molles consecrarentur. quam ea. eosdem illos ludos. magis intuentur quid Iuppiter fecerit. quod in primo libro brevi commemoratione perstrinxi 13. Et haec sunt scaenicorum tolerabiliora ludorum. Dein paulo post: "nostrae. cum iam suae civitati maxima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset. ut dixi. Iovem quo pacto Danaae misisse aiunt quondam in gremium imbrem aureum 11. 9. acerbe imperando et quodam modo extorquendo fecisse. Nolo dicere illa mystica quam ista theatrica esse turpiora. sicut in eisdem libris loquitur Africanus. nonnullis propter faciliorem intellectum vel praetermissis vel paululum commutatis. vel turpiter crudele vel crudeliter turpe in sacris talium deorum celebrari solet! quanto satius erat ad erudiendum iustitiam iuventutem publice recitari leges deorum quam laudari inaniter leges atque instituta maiorum! omnes enim cultores talium deorum. verborum obscenitate compositae. ut quod vellet comoedia. et quidquid aliud vel crudele vel turpe. inquit. quam molior explicare.vitae beataeque adipiscendae satis esse possit: quanto iustius talibus divini honores decernerentur! quanto melius et honestius in Platonis templo libri eius legerentur. hoc dico. tincta veneno 10. Sed Periclen.

Quod erga se quidem satis honeste constituerunt. laudas hanc poetis Romanis negatam esse licentiam. vel metuentes. et in deos tuos securi tanta convicia nullo senatore nullo censore. Indigne Romani theatricam infamiam proscripserunt. rem publicam capessivit et Aristodemum. ut linguam maledicam in cives tuos exercere poetae etiam lege prohiberentur. quem huiuscemodi rerum peritissimum praedicant 19. ut ipse ait. quos cum scirent non solum patienter. quia immundi sunt spiritus. ne honestiorem famam ipsi requirendo et eis se hoc modo praeferendo illos ad iracundiam provocarent. nisi fieret. ne vel omnibus diis suis. si et ludi omnibus grati sunt. cum adulescens tragoedias actitavisset. quod etiam scaenicos actores earundem fabularum non parvo civitatis honore dignos existimarunt. cum videas eos nulli deorum pepercisse vestrorum? Itane pluris tibi habenda visa est existimatio curiae vestrae quam Capitolii. et ipsos homines. vir eloquentissimus. ut ad scelesta ac turpia perpetranda velut ab ipso caelo traduci in terras satis idonea videatur auctoritas. et scaenicos. dum tamen humanas mentes his opinionibus velut retibus induant et ad praedestinatum supplicium secum trahant. cum easdem artes eosdemque scaenicos ludos etiam diis suis acceptos viderent. quos isti deos putant. quos deos haberi gaudent. verum etiam libenter poetarum probris maledictisque lacerari. Itane tandem. ut Plautus aut Naevius Publio et Gn. qualia sunt. et sacerdotes. ludi convivia lectisternia. his. infamium loco ac numero deputare. a quibus cernebant deorum vitam eisdem ipsis diis volentibus et libentibus carpi. quanto a veritate remotius et a vita illius alienius? Quae igitur supplicia sufficiunt. per quos illam voluptatem sive honorem diis exhiberi petentibus et. quod est indignius. ut malos deos propitiari caedibus et tristibus supplicationibus asserat. competentissime Graeci utrosque honori ducunt. per quos victimae ministrantur. Scipioni aut Caecilius M. Nam quod affertur pro defensione. cum potius isti. capite etiam sancientes. sed falsa atque conficta. ut cuiquam opprobrium infligerent Romanorum.. cur sacerdotes honorarent. maximus de rebus pacis ac belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt 18. nullo principe nullo pontifice prohibente iacularentur? Indignum videlicet fuit. Haec Graeci turpiter quidem. qui nec vitam civium lacerandam linguis poetarum et histrionum subtrahere ausi sunt. etiam flagitia. quos bonos putant. Nunc ad rem praesentem quod attinet. et scaenicos probrosos haberent. illorum autem ista etiam sacris sollemnitatibus miscuerunt. sed erga deos suos superbe et irreligiose. sicut Labeoni visum est.. quid astutius ad decipiendum atque callidius? Cum enim probrum iacitur in principem patriae bonum atque utilem. verum etiam maxime honorandos putarunt. se potius quam illos huiuscemodi iniuriis indignos esse duxerunt seque ab eis etiam lege munierunt. Quid enim causae reperire possent. bonos autem obsequiis laetis atque iucundis. si quidem. sed sane diis suis omnino congruenter. 10. omnes sint mali). illis illa. quia per eos victimas diis acceptabiles offerebant. sive etiam non ullorum hominum illa crimina vera sint.quia lex iusta fuit sed impia. si ludi ab eis solis amantur. pro quibus se etiam colendos mille nocendi fallendique artibus interponunt 17. sive homines ista commiserint. de se dici volunt. 11... quae non admiserunt. quae numinibus quibus subditi erant grata esse cognoverant. si pietatem consulas religionis. vel. sive omnibus omnia tamquam bonis permixte tribuantur (neque enim esse decet deos malos. id ipsum est scelestius. diligentius disseremus 20.. tam insignis iniuria? Sed maligni spiritus. nonne tanto est indignius. cum Deo fit ista tam nefaria. 27 . At Romani. tale carmen condere si quis auderet. 12. et Aeschines Atheniensis. quae tamen de numinibus fingi libenter accipiunt fallacissimi spiritus.. . probris et iniuriis poetarum subiectam vitam famamque habere noluerunt. postea. sicut in illa De re publica disputatione Scipio gloriatur. non illa vera in deos dici. Scipio. qui humanis erroribus gaudent. Cum igitur Graeci talium numinum servos se esse sentirent. numina bona a numinibus malis ista etiam cultus diversitate distinguat. irascentibus eorum admonitione didicerant? Cum praesertim Labeo. Non enim consentaneum putabatur. istis ista distribuantur obsequia. per quos ista in theatris agebantur. non solum minime spernendos in civitate. tragicum item actorem. inter tot et tanta eorum theatrica opprobria parcendum sibi a poetis nullo modo putaverunt. Ad hanc convenientiam pertinet. immo Romae unius quam caeli totius. Quod totum quale sit. per quos agerentur. vel diis suis etiam sic consimilari appetentes. quod in eo quoque De re publica libro commemoratur.Flagitia de se dici dii voluerunt. si Deus iuverit. per quos ludi exhibentur. sive certa discretione. illos. si autem malitiam daemonum cogites. facere convincantur iniuriam.

Concludunt Christiani: nullo modo igitur dii tales colendi sunt. ubi talia celebrantur dictitantur actitantur. Dii eas sibi exhiberi petierunt: quo modo ergo abicitur scaenicus. Qua ratione rectum est. Graeci putant recte se honorare homines scaenicos. non heroibus tantum. isti saltem actores poeticarum fabularum removent a societate civitatis. quo modo quaeso colendi putati sunt. et Romanis moribus invexerunt et suis honoribus dicari exhiberique iusserunt? Cur non ergo hinc magis ipsi intellecti sunt non esse dii veri nec omnino digni.. sed utrosque inter numina collocat.. 14.deos honorans cum dedecore hominis scaenici. sed sibi dicari. vitio morum irreperent humanorum. non solum ei nullus ad honorem dabatur locus. suae tamen dignitatis memores ac pudoris actores talium fabularum nequaquam honoraverunt more Graecorum. quos legibus suis vincunt atque convincunt. ille poetas ab urbis ipsius habitatione. sicut Herculem. sibi sollemniter exhiberi. quibus divinos honores deferret illa res publica? Quos enim coli minime deceret minimeque oporteret. quo modo non detestandi spiritus intellecti. sed. sed etiam tribu moveri notatione censoria voluerunt 21. ut Terentius vester flagitio Iovis optimi maximi adulescentium nequitiam concitaret? . sicut apud Ciceronem idem Scipio loquitur: Cum artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent. illi celebrari 28 . Confer nunc Platonis humanitatem a civibus decipiendis poetas urbe pellentem cum deorum divinitate honori suo ludos scaenicos expetente. quando ille cuncta poetica figmenta condemnat. honorentur auctores? An forte Graeco Platoni potius palma danda est. isti ab honoribus omnibus repellunt homines scaenicos. quibus ille vera persuadere non potuit? . O animum civitatis laudis avidum germaneque Romanum! sed respondeatur mihi: qua consentanea ratione homines scaenici ab omni honore repelluntur.eius praecepta Romanorum legi propinquant. ut poeticorum figmentorum et ignominiosorum deorum infamentur actores. sed etiam diis ipsis praeferendum esse non dubito. qualis esse civitas debeat. iubendo extorserunt gravitati et modestiae Romanorum.Catoni malediceret. ipsi poetae talium fabularum compositores. Hunc Platonem Labeo inter semideos commemorandum putavit. Ille. quamvis iam superstitione noxia premerentur. Ecce enim recte. quisquis civium Romanorum esse scaenicus elegisset. per quem colitur Deus? Et theatricae illius turpitudinis qua fronte notatur actor. Propinquant autem Romanorum leges disputationibus Platonis. Romani vero hominibus scaenicis nec plebeiam tribum. quae si ad oblectamentum voluptatis humanae quaererentur. Nequaquam igitur leges ad instituendos bonos aut corrigendos malos mores a diis suis possent accipere seu sperare Romani. Adsumunt Romani: sed nullo modo tales homines honorandi sunt. si viveret: quo modo nos ista impunita esse nollemus. profecto etiam tales homines honorandi.. qui cum ratione formaret. isti. et si contra deos ludorum scaenicorum expetitores aliquid auderent. Plato theatrica poetarum reicit. Nec tantum haec agi voluerunt.. genus id hominum non modo honore civium reliquorum carere. si adoratur exactor? In hac controversia Graeci Romanique concertent. qui duodecim tabularum lege prohibentur famam laedere civium. tamen suasit levitati lasciviaeque Graecorum. 13. Illi enim honori suo deposcunt ludos scaenicos. 14. ut illos deos colerent. ut talia etiam agerentur. tam probrosa in deos convicia iaculantes cur non ut scaenici habeantur inhonesti. Sed responderet mihi fortasse. et dignum fuit. quos videbant sibi voluisse scaenicas turpitudines consecrari. forte undique removerent. cum ludos scaenicos. 2. quem appellat semideum. et ludi scaenici deorum honoribus admiscentur? Illas theatricas artes diu virtus Romana non noverat.. Praeclara sane et Romanis laudibus annumeranda prudentia. Proponunt Graeci: si dii tales colendi sunt. verum etiam censoris nota tribum tenere propriam minime sinebatur. si ludos expeterent agendos conviciis Romanorum. qui cupiditate fallendi inter suos honores sua celebrari crimina poposcerunt? Itemque Romani. Verum tamen istum. 1. quae ipsi dii sacra esse voluerunt. Deinde quaerimus. Semideos autem heroibus anteponit. Cui tandem honestius divinos honores decerneret civitas? Utrum Platoni haec turpia et nefanda prohibenti. In hac disceptatione huiuscemodi ratiocinatio summam quaestionis absolvit. quanto minus senatoriam curiam dehonestari sinunt. sicut Romulum. etsi non persuasit disputando. sibi sacrari. an daemonibus hac hominum deceptione gaudentibus. sed vellem se ipsa sequeretur. ne talia vel scriberentur. se imitaretur. tamquam adversarios veritatis poetas censuit urbe pellendos? Iste vero et deorum iniurias indigne tulit et fucari corrumpique figmentis animos civium noluit 22. isti autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi licentiam.. quia colunt ludorum scaenicorum flagitatores deos.

ut tamquam auctoritate divina sua sponte nequissima libido accenderetur humana. et Marti tamquam patri eius forsitan propter ipsum. Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus vel imminentia prohiberent. 17. quae Romani numina partim peregrina receperunt. minime curaverunt. Dialem Iovi. hoc etiam huic tribuerent. isti ab opprobriis hominum deterrent impudentiam poetarum. quae filias suas ad matrimonium conregionalibus et confinalibus suis negasset petitas. quas illi obducunt tenebras. ut coniugiorum negatorum armis ulcisceretur iniuriam. non tamen perhibetur easdem leges a numinibus accepisse. fratribus Iovis. quae quidem regendae civitati nequaquam sufficerent 29. sicut supra disputatum est. Nam etiam flaminem illi instituerunt. qui eis multa etiam sacra constituit. quando quidem ipsi volunt fuisse semideum. 16. nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum vel poetarum dixit aut finxit). ne animi malis. vel insita exstirpanda curarent dii tales. Nam benevolentia civium velut receptus in caelum Quirinus est postea nominatus. quae ita magna sunt. quod sacerdotii genus adeo in Romanis sacris testante apice excelluit. et ipsi Saturno. qui cum de poetis ageret: Ad quos cum accessit. quod. isto Romulus honore praelatus est. dii eorum. Nos quidem Platonem nec deum nec semideum perhibemus. ibi Mars filium suum pugnantem iuvaret. Non a suis diis Romani leges acceperunt. Sed eum tamen. quamvis et ipsum semideum potius quam deum velut secretior eorum doctrina commendet 25. auferri? Nam si inique facerent Sabini negare postulatas. Martialem Marti. sicut Sallustius ait: ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 30? Ex hoc iure ac bono credo raptas Sabinas. et eo modo ad feminas. quasdam leges. 15. inquit. An forte populo Romano propterea leges non sunt a numinibus constitutae. tantis disputationibus laborantem. etsi ad memoriam fraudis illius circensium spectaculum mansit. certe vel Priapo vel alicui Cynocephalo. mores corrumperentur humani. postremo vel Febri. cuius nostrae sententiae ratio Deo prosperante suo loco explicabitur 23. quos invehunt metus. propterea non inde acceperunt. Semideus autem ille Plato et talium deorum libidini restitit. quod prudenter Romani credere noluerunt. facinoris tamen in illa civitate et imperio non placuit exemplum. quas tamen non ut acceperunt <tenuerunt>. quam ut in feminis 29 . quem semideum volunt. faciliusque Romani in hoc erraverunt. sed vi. ut quisque poterat. Aliquo enim fortasse iure belli iniuste negatas iuste victor auferret. et ab indole Romanorum quid perficiendum esset ostendit. Numa Pompilius. mala morum. condidisse fertur. nullo autem iure pacis non datas rapuit et iniustum bellum cum earum parentibus iuste suscensentibus gessit. Iniusti Romani fuerunt Sabinis Collatino Camillo. quas voluerat. Ac per hoc et Neptuno et Plutoni. quam cum ea.sibi iubent figmentis poeticis opprobria deorum. quia. qui etiam seminanda et augenda flagitia curaverunt. ne suis cultoribus acciderent. Mala igitur animi. partim sua propria sacraverunt. nec ulli sancto angelo summi Dei nec veridico prophetae nec Apostolo alicui nec cuilibet Christi martyri nec cuiquam Christiano homini comparamus. Illud ergo potius fieret. ut pro magno sacerdotium. perveniret. ut his doctissimi eorum viri etiam stantibus urbibus res publicas perire confirment. Quid enim iustius et melius quam filias alienas fraude spectaculi inductas non a parentibus accipi. Si autem a diis suis Romani vivendi leges accipere potuissent. clamor et approbatio populi quasi cuiusdam magni et sapientis magistri. quamvis Lycurgus Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritate 28 se instituisse confinxerit. Quae autem illic eligendorum deorum etiam ipsorum falsorum ratio ac non potius adulatio est? Quando istum Platonem. praeferendum esse censemus. mala vitae. quae repetebat ablatas. Quirinalem Romulo. et Romulum suum diis multis praetulerunt. sed meliores et emendatiores facere conati sunt. quanto fuit iniquius rapere non datas! iustius autem bellum cum ea gente geri potuit. ut post illam iniquitatem deum sibi Romulum consecrarent. talia vel sua vel quasi sua facta per theatricas celebritates populis innotescere cupientes. non aliquot annos post Romam conditam ab Atheniensibus mutuarentur leges Solonis 27. quae praecipue cavenda sunt. frustra hoc exclamante Cicerone. ut tres solos flamines haberent tribus numinibus institutos 26. omni modo curaverunt. qui poetas ipsos vel pro arbitrio mentientes vel hominibus miseris quasi deorum facta pessima imitanda proponentes omnino in civitate bene instituta vivere noluit. quas inflammant cupiditates! 24 Romolo deo Quirino sacra instituta. si non Romulo et Herculi (quamvis istum nec fratrem occidisse. Hoc sane utilius feliciusque successit. quod Iovi tribuerant. nulla sacra aedicula dignum putarunt. qui Romulo successit in regnum. immo vero ut augerentur. patri eorum.

praedicans illud tempus. ut intellegeremus etiam ante oriri solere et augeri. quales Romani fuerint. quo Romanus exercitus totiens male pugnando graviter afflictus est. Haec enim gesta 30 . Ex hoc iure ac bono post expulsum cum liberis suis regem Tarquinium. quibus agitabatur illa civitas. Cernis ex quo tempore. ut opinor. Carthaginem nolebat everti): continuo subiecit idem Sallustius et ait: At Discordia et avaritia atque ambitio et cetera secundis rebus oriri sueta mala post Carthaginis excidium maxime aucta sunt 32. quamvis eloquio multum impari. post parvum intervallum iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque in Urbe dissensiones fuisse.. quod rex Tarquinius regno atque Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat. quae secundis rebus exorta sunt. cum paulatim mutata. quam aequum et bonum quidquam cogitarent. unde nobis iste sermo ortus est: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 31. cum potentes plebem sibi subdere conarentur plebsque illis subdi recusaret. qui Veientes. Ex hoc iure ac bono Marcus Camillus. idem tamen in primo historiae suae libro atque ipso eius exordio fatetur etiam tunc. sed torrentis modo praecipitati. et quisquis adverterit. quid iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur. Iunius Brutus consul Lucium Tarquinium Collatinum. collegam suum. de quibus ait: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 34. mox iterum a Gallis vindex patriae futurus ingratae. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. Unde subnectens cur hoc dixerit: Nam iniuriae. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. a quo populo consulatum idem Collatinus sicut etiam ipse Brutus acceperat.. qui cum in laude Romanorum dixisset. ut de sua damnatione certissimus in exilium sponte discederet et decem milia aeris absens etiam damnaretur. Itaque habebo modum et ipsum Sallustium testem potius adhibebo. 1. ut merito dicatur genitos esse. Dicit deinde plura Sallustius de Sullae vitiis ceteraque foeditate rei publicae.pravos fuisse mores. Nam cum optimis moribus et maxima concordia populum Romanum inter secundum et postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque huius boni non amorem iustitiae. quantis malis morum. in eius Historia legi potest. usque ad bella civilia demonstret esse perventum. aequo et modesto iure agitatum 33. post decennale bellum. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est.. excidium? Quae tempora ipse Sallustius quem ad modum breviter recolat et describat.. invidia obtrectatorum virtutis suae et insolentia tribunorum plebis reus factus est tamque ingratam sensit quam liberaverat civitatem. neque amplius quam regibus exactis. . 3. id est eiectis. propter nomen et propinquitatem Tarquiniorum coegit magistratu se abdicare nec vivere in civitate permisit. facillime perspicit. sed stante Carthagine metum pacis infidae fuisse dixisset (unde et Nasica ille ad reprimendam nequitiam servandosque istos mores optimos. colluvie morum pessimorum quo illa civitas prolapsa fuerit ante nostri superni Regis adventum. ut eiusdem historici verbis utar. 2. cum ad consules a regibus esset translata res publica. inquit. cuius filius Lucretiam stupro violenter oppresserat. 18. bonum atque innocentem virum. ut metu vitia cohiberentur. iam ipsa Roma de salute dubitante atque trepidante facillime superavit eorumque urbem opulentissimam cepit. metum dixit fuisse causam. Ex quo tempore. Vides quem ad modum etiam illo tempore brevi. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta. Porro si illa tempora talia reperiuntur. ut regibus exactis. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. post Carthaginis videlicet.. quoniam metuebatur bellum. ut commemoravit. quibus pulcherrima atque optima fuisse praedicatur Romana res publica. 18. et utriusque partis defensores magis studiis agerent amore vincendi. et alii scriptores in haec consentiunt.quia defuit agendae vitae ratio. servili imperio patres plebem exercere. Maiorum mores non paulatim ut antea. Multa commemorare iam piget foeda et iniusta. de vita atque tergo regio more consulere. id est parvo intervallo post reges exactos. ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est 35. Validiorum et ob eas discessio plebis a patribus aliaeque dissensiones domi fuere iam inde a principio. . Quod scelus favente vel patiente populo fecit. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum. ut ait.... gravissimos hostes populi Romani. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. quod expulsis regibus incredibiliter civitas brevi aetatis spatio plurimum crevit. illius temporis vir egregius. qui neque ipsi habere possent res familiares neque alios pati 36. aliquantum aequo et modesto iure ageretur. Cernis tamen. maritum eiusdem Lucretiae. Attende itaque quid deinde contexat: Dein.rapiendis factum eius imitandum lege ulla vel more permitterent. inquit. 18. Sallustius testis est post deletam Carthaginem.

tanto ante dixerunt ante Christi adventum) paulatim mutata ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est. sed <nequiter ac> serviliter timeant. nullo modo curant pessimam ac flagitiosissimam esse rem publicam. Et tamen luxu atque avaritia saevisque ac turpibus moribus ante adventum Christi rem publicam pessimam ac flagitiosissimam factam non imputant diis suis. die noctuque ludatur bibatur. victoriis gloriosa. quorum etiam imitatores in sceleribus et flagitiis se esse laetantur. clarissimum sibi locum etiam ista tolerantia comparare. quisquis eam mutare vel auferre temptaverit. sive liberi sive servi. sed torrentis modo praecipitati. auferat a viventibus. sed tamquam rerum dominatoribus et deliciarum suarum provisoribus serviant. etiam pessimam. astutia maligna inserentibus: cur mala praesentia Christo imputant. 20. religioni increpitant Christianae. exactores ipsi atque milites 39: et terras vitae praesentis ornaret sua felicitate res publica. qui hanc adipiscendam populis procuraverint adeptamque servaverint. quae cotidianis effusionibus suppetant. pluresque vitiis male blandientibus quam utili virtutum asperitati sunt amiciores: tolerare Christi famuli iubentur. seniores cum iunioribus 38. Populi plaudant non consultoribus utilitatum suarum. Ecce Romana res publica (quod non ego primus dico. Sed quia iste audit. sed auctores eorum. inquiunt. cui utinam tantum casta et modesta reticerent. per quas sibi etiam infirmiores subdat quisque potentior. theatra inhonestae laetitiae vocibus atque omni genere sive crudelissimae sive turpissimae voluptatis exaestuent. et per apostolicos Actus et per Epistulas tam multa contra avaritiam atque luxuriam ubique populis ad hoc congregatis quam excellenter. pace secura sit. Reges non curent quam bonis. ille contemnit. non prohibeantur impura. evertat a sedibus. unde talia vitia silvescerent. sed iudicio veritatis gloriosissimam civitatem? Christus vera dedit agendae vitae praecepta. Abundent publica scorta vel propter omnes. Obsequantur divitibus pauperes causa saturitatis atque ut eorum patrociniis quieta inertia perfruantur. si ita necesse est. sed quam subditis regnent. Illi habeantur dii veri. Quandoque turpissima est vitae agendae ratio. quod est felicius. si divitias quisque augeat semper. post deletam Carthaginem Maiorum mores non paulatim. ut tali felicitati nihil ab hoste. vel. legibus advertatur. sed tamquam ex oraculis et Dei nubibus intonare. et vitae aeternae culmen beatissime regnatura conscenderet. ceterum de suis vel cum suis vel cum quibusque volentibus faciat quisque quod libet. nihil ab ulla clade timeatur". cui haec felicitas displicet. Ecce ante Christi adventum. Non dura iubeantur. nihil a peste. Exstruantur amplissimae atque ornatissimae domus. aetas omnis capax et uterque sexus. vomatur diffluatur. eosque non sinceriter honorent. Verum tales cultores et dilectores deorum istorum. unde haec mercede didicimus. sive milites sive provinciales. Provinciae regibus non tamquam rectoribus morum. utriuslibet sexus. sive divites sive pauperes. eum libera multitudo avertat ab auribus. et quos baptista Iohannes alloquitur. Cum igitur tot et tanta mala temporum illorum vel tolerabiliora superius. ubi cuique libuerit et potuerit. non dicam Romano imperio. divites pauperibus ad clientelas et ad ministerium sui fastus abutantur. qui habere privata non possunt. Ille sit publicus inimicus. Legant nostra et per Prophetas et per sanctum Evangelium. qua condat aeternam et non plausu vanitatis. vel post eversam Carthaginem intoleranda et horrenda diis suis imputare non audeant. "Tantum stet". quam divine non tamquam ex philosophorum concertationibus strepere. ludos exposcant quales voluerint. quibus per falsam divinitatem perniciosam conciliarent auctoritatem. iuvenes et virgines. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta est 37. quibus frui placuerit. qui doctrina saluberrima et falsos ac fallaces deos coli vetat et istas hominum noxias flagitiosasque cupiditates divina auctoritate detestans atque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo ubique familiam suam sensim subtrahit. vel propter eos maxime. sed largitoribus voluptatum.sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere coepisset. Colantur ut voluerint. sive sint reges sive principes sive iudices. Legant nobis contra luxum et avaritiam praecepta deorum suorum populo Romano data. Quis hanc rem publicam sanus. 19. ut antea. Nullus ducatur ad iudices. principes et omnes iudices terrae. verum etiam antequam de Virgine natus esset. opipara convivia frequententur. flagitiosissimamque rem publicam et in illa Angelorum quadam sanctissima atque augustissima curia caelestique re publica. ubi Dei voluntas lex est. nisi qui alienae rei domui saluti vel cuiquam invito fuerit importunus aut noxius. "tantum floreat copiis referta. ac non etiam ab illo probrosa et ignominiosa deposcerent. opiniones humanis mentibus. quamcumque isto tempore superbia deliciaeque eorum perpessae fuerint. Quid alienae vineae potius quam quid suae vitae quisque noceat. sed domui 31 . quos cum suis vel de suis possint habere cultoribus: tantum efficiant. adflictionem vero eius. Cuius praecepta de iustis probisque moribus si simul audirent atque curarent reges terrae et omnes populi. Et quid ad nos? Immo id ad nos magis pertinet. Saltationes undique concrepent.

quantum satis visum est. sicut ratio ex illis definitionibus conexa docuisset. ne hoc ipse sentire crederetur. iam iamque peritura. a quo scribit seditiones graves coepisse Sallustius 41.. quod adhuc de re publica dictum putaret. moderata ratione civitatem consensu dissimillimorum concinere. Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam ac flagitiosissimam dixit. quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata. quem tyrannum more Graeco appellavit.. sicut ipse ait. quo possent longius progredi. ut Sallustius narrat..Sardanapali comparaverit? Qui quondam rex ita fuit voluptatibus deditus. et quae harmonia a musicis dicitur in cantu. nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosorum labe ac dedecore impleatur. omnino nullam esse rem publicam. ut sonis. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse assensus est Scipio responditque Nihil esse. Qua quaestione. 21. quo iam unus Gracchorum occisus fuit. Eo quippe tempore disputatur. quantum prodesset iustitia civitati quantumque obesset. 3. atque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam. Populum autem non omnem coetum multitudinis. qualem illam describit Sallustius. sine summa iustitia rem publicam regi non posse 43. Cultus deorum non profuit reipublicae iustitiae (21-29) Tullio teste Romanorum res publica non fuit iusta.a maiorum moribus recessit. aut iniusti optimates. Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset. in tertio libro magna conflictione res acta est. propter illud. nihil tam inimicum quam iniustitiam civitati nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare posse rem publicam 44. quando praesentiebatur ea corruptione. sed coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse determinat. 21. suscepit deinde Philus.. isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus. Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum. quem immutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt. Quem regem si isti haberent sibi in talibus indulgentem nec in eis cuiquam ulla severitate adversantem. quorum consensum dixit esse factionem. purgans praecipue. eum ipsum qui Carthaginem exstinxerat. etiam cum viveret. 2. quod iam vulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse. . quae libido eius.. 21. Tum Laelius rogantibus omnibus iustitiam defendere aggressus est asseruitque quantum potuit. 1. eam esse in civitate concordiam. ut hanc esse utilem rei publicae. si esset iniustus. sed. ut in sepulcro suo scribi fecerit ea sola se habere mortuum. ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur. nec ipse populus iam populus esset. qua dixerat eam esse rem populi 45. verisimilibus rationibus et exemplis velut conaretur ostendere.. egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam. sed tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non.. sicut populus fuerat definitus 46. quam describit Sallustius. cum bene ac iuste geritur sive ab uno rege sive a paucis optimatibus sive ab universo populo. sicut Cicero disputat. sicut pridie fuerat disputatum. quam 32 . Nam mortis eius fit in eisdem libris commemoratio. cum tyrannus eam factione capesseret. illam vero inutilem. sine iniuria non posse. cui nomen usitatum non repperit.. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset: Ut in fidibus aut tibiis atque cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis.. sed omnino nulla erat secundum istam rationem. huic libentius quam Romani veteres Romulo templum et flaminem consecrarent. Cum vero iniustus est rex. nisi ut etiam ipsum tyrannum vocaret: non iam vitiosam. non iam pessima ac flagitiosissima. hauriendo consumpserat 40. . eamque sine iustitia nullo pacto esse posse 42. quoniam non esset res populi. Inducit enim Scipionem. qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam.. pessimam ac flagitiosissimam factam. sed hoc verissimum esse. unus eorum qui disputationi aderant. si afuisset. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis utilitas. de re publica disputantem. nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud. Quando ergo res publica Romana talis erat. sed. ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset. pertractata Scipio ad intermissa revertitur recolitque suam atque commendat brevem rei publicae definitionem. arctissimum atque optimum omni in re publica vinculum incolumitatis. iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. aut iniustus ipse populus. et poposcit. id est rem populi.nec iure sociata aut res populi.

ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt. expressit. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit. aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam vaste lateque imperantem rem publicam. pro defensione deorum suorum opponere audebunt: Discessere omnes adytis arisque relictis dii.. proferatur ostendatur legatur. Enitar enim suo loco. quas denique Sulla ipse 52. quod alibi aliterque vulgatum est. sed ne id quidem curavit. quamlibet laudabilem dicant istam fuisse vel esse rem publicam. ne tunc periret atque amitteretur illa res publica. rem publicam verbo retinemus. in ea certe civitate est vera iustitia de qua Scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de te. ut in bella etiam progrederentur civilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita 51. cuius vitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? Quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? . sed iam ignorentur? Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria.. ut non modo non colantur. immo curantes ut etiam perdite viverent. tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis viris et moribus qualis fuerit. nisi ita morata civitas fuisset. secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi adventum pessima ac flagitiosissima facta erat. a quo tot templis. sed evanescentem vetustate.. ut formam saltem eius et extrema tamquam lineamenta servaret. Nostris enim vitiis. Nam neque viri. hoc videbimus 49. quam Cicero longe. ut seditionibus cuncta turbarent. Sed alias. vera autem iustitia non est nisi in ea re publica. Reipublicae flagitia monent. 22. quibus ille dixit rem stare Romanam. sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Enni poetae versu. 22. quis non istorum ea Christianis imputanda esse censeret? Quam ob rem cur non curarunt dii eorum. et veterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes viri. tot festis sollemnitatibus. quibus imperium hoc steterat 53? Primum si ita est. civitas Dei 50. cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis. re ipsa vero iam pridem amisimus 48. Nostra vero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam. quia numquam in ea fuerit vera iustitia. Ut ergo non periret. An forte propter huiuscemodi civium mores Vergilianam illam sententiam. quem in suis libris fecit de re publica disputare. Quem quidem ille versum. tam multiplicibus variisque sacris. 21. nisi hi viri praefuissent. quoniam eam rem populi esse negare non possumus. longe quidem post mortem Africani. dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. non casu aliquo. non curantes quem ad modum illi viverent. dii custodes eius populo cultori suo dare praecipue vitae ac morum praecepta debuerunt.. tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur. quo dixerat: Moribus antiquis res stat Romana virisque 47. et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est. Aut si dederunt. Quid enim manet ex antiquis moribus. cum eam praeferret. tot sacerdotibus et sacrificiorum generibus. quod hac offensi eos dii sui 33 . ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis. quae si diffamata et praevalescente religione Christiana sentirentur atque dicerentur. sicut solent. .igitur mala non imputanda nomini Christi. Si autem hoc nomen. sed picta coloribus. neque mores. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius. cuius conditor rectorque Christus est. numquam illam fuisse rem publicam. immo vero nulla erat atque omnino perierat perditissimis moribus.. Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem. Haec Cicero fatebatur. adhuc tamen ante adventum Christi. antequam Christus in carne venisset. Vel brevitate vel veritate tamquam ex oraculo quodam mihi esse effatus videtur. quas deorum leges illi civitati datas contempserint Gracchi. 1. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes viros adhibebat.. si et ipsam rem publicam placet dicere. quod et ipse Cicero nesciens. 2. si Deus voluerit. quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breviter posuit (attestantibus etiam multis sive ipsius sive eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis). quas Marius et Cinna et Carbo. non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renovare neglexit. ab usu nostrae locutionis est forte remotius. 4.deos minime Romae subvenisse.disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit. non habent cur querantur de religione Christiana. inquit. utrum in ea viguerit vera iustitia an forte nec tunc fuerit viva moribus. quos ita oblivione obsoletos videmus. sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est.

eos qui scripserunt legant qui volunt. quae vel ab hostibus vel alia clade accidunt. quia magis Mario quam Regulo dii favisse existimantur. tantum possunt. quia. Nec ideo vita pessima eligenda videatur. tamquam offensi abscesserint. Metellus enim Romanorum laudatissimus. quia. nondum interim disputo: nunc ago de labe morum. 23. vigiliis doloribus excruciari et emori diis amicis. 34 . Quod si ita esse concedunt. dii fuerunt. 2.. ubi quam cruenta. quamvis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae. convincuntur.. si noluerunt cum populo cultore suo vivere. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias avesque colentium Roma deciderat. nec eosdem immundissimos spiritus vel propter haec ipsa bona malave terrena propitiandos aut timendos existimemus. vel eis quos diligunt prosunt. quantum secreto Omnipotentis arbitrio permittuntur. Nec se bonos fingant. magis contraria ut populus disceret institerunt. a quo solo conferri potest. ne periret. Nunc vero quales.. qui habuit quinque filios consulares. neque enim minus eos invenitur Regulus coluisse quam Marius. Prorsus ibi erant. sed occultae potius providentiae Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore liberandos. quam incivilis hostilique immanior eius victoria fuerit. si nihil etiam in his transeuntibus et temporalibus bonis vel eis quos oderunt nocent. Si enim ad haec eum dii eorum non iuverunt. ut periret. ut dixi. 23. non parum est quod fatentur etiam non propitiis diis suis posse accidere homini istam temporalem. nisi quantum illius ordinatione sinitur. senex ne in manus Sullae futuri mox victoris irrueret 55. deinde torrentis modo praecipitatis tanta. dignitate longaevitate cumulari et perfrui diis iratis. quibus primum paulatim decoloratis. et ostenduntur non praefuisse <re>frenandis. qui non studiis agunt. et ex summa desperatione reversus incolumis in Urbem duxit crudelem crudelis exercitum. quae sicut Mario malis etiam plerumque conceditur. cum longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc enim tota Urbe in hostium potestatem redacta solus collis Capitolinus remanserat. murmuratur et propter eos Christiana religio conviciis indignissimis laeditur? Si autem habent in his rebus vel beneficii vel maleficii potestatem. nec Maricae nescio cui tribuo Marii sanguineam felicitatem. Quid quod etiam videntur eorum affuisse cupiditatibus implendis. Sed tamen haec numinum turba ubi erat. compendio nihil eos prodesse et coli superfluo confitentur. cruentissimum auctorem bellorum civilium atque gestorem.. ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. . opibus honoribus. ut ei omnia prosperaret 56.. nec eam rursus quasi malam arbitremur. qui etiam ipse caperetur.. cur in eis adfuerunt pessimo viro Mario. sed haec prudenter advertunt. cuius plene iudicia nemo comprehendit. Omitto quod Marius a miserantibus Minturnensibus Maricae deae in luco eius commendatus est. sic etiam illi non omnia quae volunt facere possunt. ut quid coluntur. et optimo Regulo defuerunt? An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod si propterea magis timendi et colendi putantur: neque hoc putentur. Nam si virtutibus animi et probitati vitae. ut quid tanto studio colendi requiruntur? Cur laboriosis tristibusque temporibus. et Catilina pessimus oppressus inopia et in bello sui sceleris prostratus infelix. immo depravandis et corrumpendis addiderunt moribus. etiam rerum temporalium felix fuit.non a daemonibus sed a Deo sunt. ne magnipendamus terrenam felicitatem. sicut fuit Regulus. quod velut offensi civium iniquitate discesserint. cum ea multos etiam pios ac bonos unius veri Dei cultores invitis daemonibus praepolluisse videamus. Illa igitur res publica malis moribus cum periret. omnes adytis arisque relictis di. captivitate servitute inopia. qui enim Marium novum hominem et ignobilem. cuius praemia post mortem speranda sunt. iuste nemo reprehendit. et verissima atque certissima felicitate praepollent boni Deum colentes. etsi aliquid in his rebus daemones possunt. si eorum de bona vita atque iustitia civitas praecepta contempserat. ut septiens consul fieret adiuverunt atque ut in septimo suo consulatu moreretur. quam nimis diligunt. Verum de his adventiciis et corporis potius quam animi malis. sicut fuit Marius. Recte autem abscesserant. quaeso.deseruerint. cum anseri sollemnia celebrabant. tantam felicitatem et posse homines. quem male viventem non docuerant bene vivere? Res temporum prosperae aut adversae. posse etiam homines. salute viribus. produntur. omitto. Sed hoc. ut amitteretur. nec subvenire praecipiendo nec latere tacendo potuerunt. sicut ipsi mali homines in terra. nihil dii eorum pro dirigendis vel pro corrigendis egerunt moribus. quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas abegerunt. nisi saltem anseres diis dormientibus vigilarent 54. Sullae secundae res admonent. 1.

Postea parvo intervallo servus cuiusdam Lucii Pontii vaticinando clamavit: "a Bellona nuntius venio.." atque ut id divino spiritu clamare crederetur. quam inimicos in corporibus perderet. Tunc postumius haruspex ille respondit praeclaram ei significare victoriam iussitque ut extis illis solus vesceretur. et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. nisi ut sibi Romani bellando civiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere viderentur? Iam enim coeperant bella civilia. et tunc promittere daturum se potestatem. et factum est. quae illic victor tam horrenda commisit. sed potius humanum scelus divino excusaretur exemplo. eam recordatus est. negotium suum agere.24. cui corona aurea ipsius victoriae illustrissimum signum in vitulino iecore apparuit. unde multa iam dixi. ubi non multo post civiles acies nefario proelio conflixerunt. Sulla. Haec illi dii vere tristia vereque lugenda non exstis. quis non videat. unde longe aberat per quem ille spiritus loquebatur.. ut custodiri se postumius haruspex voluerit capitis supplicium subiturus. 25. ut immoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus. Clamavit homo vaticinando: "victoria tua est. diis iuvantibus implevisset. ut superiora. Si ergo veraciter inter se numina pugnaverunt. Hac astutia maligni spiritus etiam ludos. Ut ergo huius tanti mali minime taederet. Neque enim eius dignitati tantum profuit illa victoria. moxque multi se vidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. Tum percontatus Sulla. quod miles quidam. nisi qui tales deos imitari magis elegit quam divina gratia ab eorum societate separari. sicut saepe dixi notumque nobis est in Litteris sacris resque ipsae satis indicant. Sulla". . Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens. quam prius ab illo audierat. Illinc vero quis non intellegat. prius se de Mithridate praenuntiasse victoriam. ut pro diis habeantur et colantur. adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Livius 57. et nullus eorum curaverit Sullam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis civilibus. victoria tua est. quae in animo Sulla haberet. invenerunt 58. iam bella civilia excusantur humana. ut victor civium gloriosus victus atque captivus nefandis vitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subderetur. quantum nocuit cupiditati. ipsi inter se prius pugnare visi sunt. quare dii curaverint velut felicia ista nuntiare. sub qualibus diis esse cupiant. nuntiavit etiam aliquid et prope futurum et mox factum. qualia non foedarent. Quid hic responderi potest. per Lucium Titium ei mandatum est a Iove. Sulla". Ecce non discesserant adytis atque aris relictis di. Illud sane intende. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupiditatem minando frangebant.. Arserat autem re vera Capitolium. quando de rerum eventu praedicebant nihilque de ipsius Sullae correctione curabant. profecto illis extis nefaria potius atque ipsi Sullae graviter noxia mala futura monstrarent. continuo egressus e castris postero die concitatior reversus est et Capitolium arsisse clamavit. Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores. dum occiso spolia detraheret. quod ad causam maxime pertinet. ut ea illis exhibeantur. Quod quidem daemoni et praevidere facile fuit et celerrime nuntiare. quae forma militi visa fuerit. illorum comparatione quaererentur. quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo velut divinam auctoritatem praebere sceleribus? Quod etiam in quadam Campaniae lata planitie. Deinde cum venisset Tarentum Sulla atque ibi sacrificasset. sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret. Immo satis agebant. sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones. qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine. quos illi deos putantes colendos et venerandos arbitrabantur. quorum vindex esse videbatur. Quae pugna ubi destitit. quibus hi qui exhibent sociati unam pessimam causam cum eis habeant in iudicio Dei. nisi ea. non cuiusquam somnio vel vaticinio praenuntiabant. 24. 2. quid aliud egerunt. cum primum ad Urbem contra Marium castra movisset. vidit in capite vitulini iecoris similitudinem coronae aureae. qualia signa si dii iusti dare solerent ac non daemones impii. iterum mandatum est ab eodem Iove per militem quendam legionis sextae. Dii ad crudelitatem atque scelus propellunt. inter se pugnantes hominibus apparere voluerunt. scaenicos sibi 35 . non auguriis. vestigia quoque velut hominum et equorum. cum ille indicasset. 1. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne vinceretur. 1. ne imitari tales pugnas civica trepidaret affectio. Sulla certe ipse. quanta de illa conflictatione exprimi poterant. qui blasphemant Salvatorem voluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. Iam multos moverat. fratrem nudato cadavere agnovit ac detestatus bella civilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit 59. Hoc cum dixisset.daemones ad flagitia excitare. consideretur tamen quae sit talium deorum vel malitia vel miseria: si autem se pugnasse finxerunt. qui de Mithridatica victoria ab eodem mandata pertulerat. Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. cuius tempora talia fuerunt. qua factum est. noxii daemones.. Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias civili sanguine ulcisci. non tamen clamavit: "ab sceleribus parce. quod esset Mithridatem superaturus.

iam dicere audebit. 2. Haec dicere compulsi sumus. perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus quibusdam velut electis sacratis suis 61? Quod si ita est. illinc virginem deam.dicari sacrarique iusserunt. pudore mortalium. ne plures. ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt. ut arbitror. verum etiam per se ipsos in campo humanis oculis exhibentes. eorumque sibi celebratione petita ab impudentibus. decus latet et dedecus patet. mitius Romani in bella civilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent. qui si vere abscessissent. casto corde damnare. qui suis flagitiis et facinoribus. hoc autem. quod idem ipsi daemones.. cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae. 1. quod bonum dicitur vix aliquos invenit auditores. Proinde malignitas daemonum. seu vivant seu moriantur. nisi in fallaciae diversoriis? Illud enim fit. tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. nisi in daemonum templis? Ubi. sive prodita sive conficta. extorta a pudentibus auctores se vitae scelestae immundaeque testantur. mirante nimium. ut omnis vel paene omnis eius laude moveatur humana natura. ne periret. perire non possunt. transfiguret in angelos lucis 62. ubi tanta deorum flagitia theatricis canticis atque fabularum actionibus celebrata et quisquis eos fecisse crederet et quisquis non crederet. quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum iactare et commendare gestiebant. ut honestiores. Quam perditionem diis suis non imputant. . intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam. ante illam turpia celebrari.. ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus. sed tamen illos libentissime sibi talia exhiberi cerneret. 2. sed multo minus audebant sacra eius. quam venerabantur. 26. Ubi et quando sacrati Caelestis 63 audiebant castitatis praecepta.. sive indicatis sive simulatis. Hoc tamen palam discendum praebebatur in templo. illam suppliciter adorari. quod malum geritur omnes convocat spectatores. praebentur propatula pudendis et secreta laudandis. Quae cum ita sint. nescimus. Christo nostro imputant: cum Christus noster tanta frequentet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores. Foris itaque populis celeberrimo strepitu impietas impura circumsonat. Hominibus namque verecundabantur. nec usque adeo sit turpitudine vitiosa. Dii ad turpia incitant. opprobria numinum et crimina. corrigantur. quae apud deos etiam religiose discerent iratos habituri. ut periret. securus imitaretur. Quam non ideo tunc perisse quisquam. quia tot signis extorum auguriorum vaticiniorum. cum vitiis hominum offenderentur.Christus ad optimos mores. Quis enim alius spiritus occulto instinctu nequissimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis. qui sunt turpissimi. ante ipsum tamen delubrum. si ullus ibi erat. ut imitanda proponerentur. Nonnullae pudentiores avertebant faciem ab impuris motibus scaenicorum et artem flagitii furtiva intentione discebant. non implet negotium deceptionis. capiantur. et intus paucis castitas simulata vix sonat. quia Discessere omnes adytis arisque relictis Dii 60 velut amici virtutibus.. qui mala transitoria. Sciebatur virginali numini quid placeret. nullam verecundiorem scaenicam vidimus. qui pauci sunt. convincuntur fuisse praesentes. et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. immo eosdem mores velut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius. pugnas videlicet suas non solum per scaenicos in theatro. ne auderent impudicos gestus ore libero cernere. Ne quis itaque existimaret in deos convicia potius quam eis dignum aliquid scriptitasse. qui se huiuscemodi voluptatibus immundos esse spiritus confitentur. ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statutis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint atque ad omnium oculos. ut totum sensum honestatis amiserit. cuncta obscenitatis implebantur officia. . quod humana flagitia non libere homines committerent. nisi etiam exhibere curarent. quem ad modum scriptum in nostris Litteris novimus. universi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissime spectabamus. hoc ipso callidior advertenda est et convincenda malitia spirituum noxiorum.. Sed ubi hoc. quibus boni. ipsi ad decipiendos homines poetarum carmina firmaverunt.sicut in sacris deae Caelestis. Tanta enim vis est probitatis et castitatis. nisi qui 36 . ad quod perpetrandum saltem secretum quaerebatur in domo. spectanda processerint: quid est. dii vero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica. 26. 25. non ibi pudibundos mimos. quoniam pessimis moribus civium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse nullamque remansisse ante adventum Christi Iesu Domini nostri auctores eorum dicere et scribere minime dubitarunt. nisi alicubi se..

pro qua minimum laborabis. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur. Quo etsi veniunt quidam talium praeceptorum irrisores. et eos honestate etiam ad inimicitias provocare quam tanta deformitate lenire. qui ludi tanto devotius. pudendam veraeque religioni aversandam et detestandam talium numinum placationem. cum vitiositate foedissima placarentur. non illud nescio quid velut bonum et honestum. propter quos placabantur. non lapis Capitolinus 68. timeretur 66. haec potius concupisce. Scipionum Fabriciorum. eo modo dii conciliabantur. quibus non sit quieta vita. sicut experrecta es in quibusdam. haec ab illa turpissima vanitate et fallacissima daemonum malignitate discerne. ut eius adiciaris numero civium. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. aut dona laudantur aut beneficia postulantur.etiam sacris talibus oblectatur. de quorum virtute perfecta et pro fide vera etiam passionibus gloriamur. Hanc talium numinum placationem petulantissimam impurissimam impudentissimam nequissimam immundissimam.. quod tam paucis et tam occulte dicebatur (si tamen dicebatur). agnovit turpes fecit infames. susurrans in occulto verba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos. Neque enim gravius fuerant quamlibet crudelissima immanitate nocituri homines. sed sibi quoque imitanda credebat. haec commissa numinibus placere cernebat. omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur. amans in ludis simulacra vitiorum. qui non opponerentur defensores oppugnatoribus moenium. Vir gravis et philosophaster Tullius aedilis futurus clamat in auribus civitatis. Tunc enim tibi gloria popularis adfuit. Mysteria cristiana sunt saluberrimae pietatis. et in ea veraciter semperque regnabis. quia populi confluunt ad ecclesiam casta celebritate. 29. impietate autem disperditur et punitur. frequentans in aperto invitamenta nequitiae ad possidendos innumerabiles malos? Dii turpibus sacris et ludis placantur. nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. fabulas in deos illecebrosas atque criminosas. qui usquequaque adversus potestates inimicissimas confligentes easque fortiter moriendo vincentes "sanguine nobis hanc patriam peperere suo 67". quam ne non fieret. 37 . Quando quidem ut averteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus. o progenies Regulorum Scaevolarum. cuius quodam modo asylum est vera remissio peccatorum. 27. o indoles Romana laudabilis. ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium. honesta utriusque sexus discretione. sed occulto iudicio divinae providentiae vera religio quam eligeres defuit. ubi audiant quam bene hic ad tempus vivere debeant. Ab istarum immundissimarum potestatum tartareo iugo et societate poenali erui per Christi nomen homines et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae impietatis nocte transferri queruntur et murmurant iniqui et ingrati et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi. inter cetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam 64. ubi veri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur. 28. cuius actores laudanda Romanae virtutis indoles honore privavit. Expergiscere. Ad quam patriam te invitamus et exhortamur. quanto turpius celebrari solent. sed in Deo vero sine ullo errore lauderis. tribu movit. Nunc iam caelestem arripe. constituens in templis simulacra daemonum. haec ignominiosa deorum vel scelerate turpiterque facta vel sceleratius turpiusque conficta oculis et auribus publicis civitas tota discebat. quam nocebant ipsi. sed Deus unus et verus Nec metas rerum nec tempora ponit. hanc. sed potius secura nequitia. 1. ut magis ne innotesceret. quasi non satius erat tales deos irritare temperantia quam placare luxuria. dies est. cum quaerant tempora. Si quid in te laudabile naturaliter eminet. ut post hanc vitam beate semperque vivere mereantur. ut non in te. Imperium sine fine dabit 69. aut timore vel pudore comprimitur. Nunc iam elige quid sequaris. et ludos per decem dies factos. Ad Christum Romani invitantur. non nisi vera pietate purgatur atque perficitur. quo virtus debellaretur in mentibus. et ideo non solum illis exhibenda. et qui non faciunt audiant ad iudicium. Illic enim tibi non Vestalis focus. Dicit alio loco iam consul in extremis periculis civitatis. neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret praetermissam 65.. Non audias degeneres tuos Christo Christianisve detrahentes et accusantes velut tempora mala. Haec potius concupisce. inquam.

ut tanta bellorum rabie Romanum augeretur imperium. quorum eos numerositas nihil iuverit. Noli deos falsos fallacesque requirere. qui et a Romanis et a Graecis similiter colebantur. 9. deinceps videbimus. Non tam Iuno Troianis. Indigne ab honestis coluntur. quibus solis mali perfrui volunt. pervenire non posse). An debuerit diis Iliacis Roma committi. Et tu ipsa non parva ex parte de talibus spiritibus iudicasti. 7. quos adhuc deos putas. An dii.. qui delectantur criminibus suis. 4. 2. quibus aeterna tua felicitas poena est. De bonis autem carnalibus. quod hi putant. Multo minus habet in sua societate tales deos.. a quibus carnalem originem ducis. ubi victoria veritas. causas habuerint. 29. quando ludis eos placasti. quod dux Marii Fimbria excidit. cum deos coleret. quod inter ipsos traditur frequentatum. 3. De parricidio Romuli. quae sub Numae regno fuit. Bene. maligni sunt spiritus. abice potius atque contemne in veram emicans libertatem. quod neque in his habeant quam putantur habere isti daemones potestatem (quamquam si haberent.ut respuant falsos deos. quas solas mali metuunt et quas semper passus est mundus. quod in Romuli matre non ulti sunt. An illam pacem. qui tuis cervicibus imposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam. arces videtur invidisse Romanas. 6. quod malitiosissimum <est>. Non probari quod dii adulterium Paridis punierint. quibus opitulari non poterat. ut a te removeat illos deos. quibus Ilium paterentur exscindi. Non potuisse offendi deos Paridis adulterio. Quo igitur pacto deos. si tu in tua tales homines habere erubuisti. ubi vita aeternitas. 11. deberemus potius etiam ista contemnere. devita daemonum societatem. ubi pax felicitas. Actores criminum divinorum removisti ab honoribus tuis: supplica Deo vero. De eversione Ilii. 10. Non sunt dii. infames esse voluisti. cum homines. qui per turpes placantur. qui talibus delectantur obsequiis. Quantos sibi deos Romani praeter constitutionem Numae adiecerint. ubi dignitas sanctitas.. per quos eadem aguntur obsequia. 5 LIBER III BREVICULUS 1. 2. qui propter haec eos coli oportere contendunt. omni generi hominum sedes invident sempiternas 70. An optandum fuerit. seu falsis. ut hic sit huius voluminis modus. 38 . et de malis carnalibus. cuius fletus creditus est cladem Graecorum. ut se homines diis genitos mentiantur. Proinde si ad beatam pervenire desideras civitatem. De adversitatibus. quo sub Numa actum est. evigila plenius! nullo modo his artibus placatur divina maiestas. tamen nec in istis eos hoc valere. seu veris. De simulacro Cumani Apollinis. quae sola perpeti nolunt. non putasti habendos in numero qualiumcumque civium Romanorum? Incomparabiliter superna est civitas clarior. quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa. et per quos homines eosdem ludos fecisti. et quietum esse potuisset et tutum. deos praestitisse credendum sit. quam isti daemones. qua utile esse dixit. Patere asseri libertatem tuam adversus immundos spiritus. cum eo studio. Sic isti a tua pietate removeantur purgatione Christiana. quod tua sponte histrionibus et scaenicis societatem civitatis patere noluisti. quod dii non vindicarunt. quae nobis invident. 5. 12. haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum. quod ignominiosissimum est. 8. quo modo illi a tua dignitate remoti sunt notatione censoria. indicasse. De sententia Varronis. quibus humana dignitas inquinatur.

quae sola isti perpeti nolunt. De interioribus malis. 1. De discordia civili. quae post conditam aedem Concordiae sunt secuta. quando eam Sallustius optimam fuisse describit. 15.13. captivitas trucidatio. 25. De impietate belli. Post initia consularis imperii quibus malis vexata fuerit Romana res publica. quos colebat. quorum alter alterum patria pepulit moxque ipse post atrocissima parricidia a vulnerato hoste vulneratus interiit. Nunc de illis malis video dicendum. 28. iussit occidi. Quam ingrata fuerit Romana civitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit. De afflictione belli Punici secundi. quam Gracchiae seditiones excitaverunt. quae adventum Christi plurima et gravissima praecesserunt. 14. 31. quo foedere Romani obtinuerint prima coniugia. quo omnes cives Romanos. 21. quae hominibus serviunt. Qualis Romanorum regum vita atque exitus fuerit. 29. quibus Romana res publica exagitata est. Qualis fuerit Sullana victoria. quod Albanis Romani intulerunt. quas Romani vel a Gallis vel a bellorum civilium auctoribus acceperunt. Quo iure. bellum exspoliatio. fuit. 24. qua vires utriusque partis consumptae sunt. 16. cum tantae clades eo tempore quo colebantur exstiterint. vindex Marianae crudelitatis. 19. LIBER TERTIUS ROMANORUM RES GESTAE IUDICIO PERCURRUNTUR Quae rationes sint res gestas iudicandi (1-12) Quae sit vera rerum gestarum descriptio. Quam impudenter praesentia incommoda Christo imputent. quibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus dii Romani auxilium non tulerunt. Iam satis dictum arbitror de morum malis et animorum. De primis apud Romanos consulibus. De diversis generibus belli. 18. De bello civili Mariano atque Sullano. qui intra Asiam invenirentur. et si qua similia iam in 39 . De comparatione Gothicae irruptionis cum eis cladibus. quae praecipue cavenda sunt. praecedente prodigio. 30. 26. ut maxime premeretur. qui deos colere non sinuntur. nihil deos falsos populo cultori suo. 23. 27. 20. quod in rabie omnium animalium. De exitu Saguntinorum. 17. qualia sunt fames morbus. De aede Concordiae ex senatus consulto in loco seditionum et caedium condita. 22. et de victoria dominandi libidine adepta. De Mithridatis edicto. sed potius. quo minus eorum malorum aggere premeretur. De connexione bellorum. egisse. Quantae clades Romanos sub bellis Punicis triverint frustra deorum praesidiis expetitis. subvenire curasse. diis non opitulantibus.

Primum ipsa Troia vel Ilium. cum illo periurio ambos fabula narret offensos. tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar. Urbem Romam. habere bona omnia praeter se ipsum. inducit magnum aliquid divinantem 4. fratrem Iovis. dii eorum. quam si vitam. Miror Apollinem nominatum divinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Sicuti ego accepi. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant qui in sua socia Venere non oderant (ut alia omittam) quod cum Anchise commiserat. Cum enim variis per diversa temporibus ante adventum Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum. a cuius posteris Roma est. quae sint perpessae ante adventum Christi. credo. qui Neptunum quidem contra Troianos. quare dii. quia Aeneae mater hoc fecit. magisque stomachantur. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit. Nescientes igitur tanti dii.primo libro commemoravimus. Videant ne gravius si tales deos credere quam diis talibus peierare. Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit. si fabulis non credunt. Structa suis manibus periurae moenia Troiae 5. nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi servabatur antiquus. Quamquam nec ipsum Neptunum. Varro fabulas utiles dicit esse civitatibus. Troianis peierantibus fingantur irati. sunt reddita Laomedontea paterna periuria 2". quos manus atque lingua periurio aut sanguine civili alebat 6? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis. Cuperet cum vertere ab imo. Auctores enim doctoresque peccatorum esse assolent. id est ad ipsam proprie civitatem et quaecumque illi terrarum vel societate coniunctae vel condicione subiectae sunt. ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao. ut rursus a quibusdam defenduntur. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. Sed neque talia mala. steterat illud imperium 7. quod Apollo atque Neptunus eidem Laomedonti mercenariis operibus servierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur 3. non obtendant Troiana periuria. unde origo est populi Romani. ut dicunt. amasse Romana. Ergo verum est. quae apud eum contionibus agebantur. illud autem concedente Vulcano? Dii enim. Haec enim sola mali deputant mala. decuit ignarum esse futurorum. (neque enim praetereundum aut dissimulandum est. captum atque deletum est? "Priamo. ut Troiam desererent. hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. si placet. quae laudant. cum iam ad eius quasi corpus rei publicae pertinerent. ne ab Achille occideretur. qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur 8. 2. ipsi mali esse qui laudant. quibus. aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit. 3. totiens populus in suffragiis vel in quibusque causis. 40 . erubescant talia colere numina. non zelant coniuges suas. inquiunt. quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit. Laomedontem sibi negaturum esse mercedem structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur. Deorum fabulae agendae vitae rationi repugnant. suscensuerunt. non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur. non ultores. cur non et illud? An deos <fas est> hominibus feminis. si villam malam habeant. Aenean esse Veneris filium: ecce concedo. quasi hoc sit hominis maximum bonum. Si ergo adulterium Paridis vindicandum numina censuerunt. mares autem homines deabus misceri nefas? Dura vel potius non credenda condicio. Si autem illud. ubicumque gratia divina digni occultissimo atque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam. sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentur. patruum eius. Non ergo credamus. Nulla itaque causa est. Neptunus et Apollo. Si igitur fabulis credunt. aut mirentur deos periuria punisse Troiana. quos alios quam istos deos mundus colebat. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae. ne illis acciderent obstiterunt. si nec Romulum Martis. cum a Graecis praevalentibus probentur victi. usque adeo ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. condidere atque habuere initio Troiani. Neque enim minus credidit recentior Caesar aviam Venerem 9 quam patrem antiquior Romulus Martem. excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum. quae non faciunt malos. regem maris. nec erubescunt inter bona. ut dicit. Multi dii Troiae non profuerunt. quod et in primo libro attigi 1) eosdem habens deos et colens cur a Graecis victum. quando ab eis libere colebantur. (quod apud Vergilium confitetur). inquit Sallustius. Nec adulterio Paridis. quae isti sola formidant. Irridere fabulas fortassis existimor nec graviter agere tanti ponderis causam. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta civitate habuit etiam eorum grandem copiam. quem etiam nube rapuit.

7. Indigne Troia deleta est. multi dolore dissimulant. ut ibi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi. hinc eos iratus incendit vel potius penitus exstinxit. et eorundem deorum tutelam Romanis invitavit iste sui fratris exstinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique vindicari. et ideo dii magis in Romanos sacrilegum illud flagitium quam in Troianos Paridis adulterium vindicare debuerunt. Par meritum impar sors Romae et Troiae. everteretur. Nec ad causam. Fuit autem sacerdos illa Vestalis. Proinde ad utrumque interim <modo> nostra disputatio referatur. et non iam fratrem. porro autem Fimbria prius edictum proposuit. Uterque enim fuit conditor. si illud de Marte non creditur. immo vero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos. Adhuc autem meliorum partium civilium Sulla dux 41 . qua quaeritur. Aliud adicio. quia. quam nunc agimus. et quid boni Roma. quo posset augeri. ut Sullae servarent integram civitatem. nisi quod victi inde fugerunt et se ad istos. tanto deteriorem deorum. Dixerit aliquis: Itane tu ista credis? Ego vero ista non credo. cur igitur Troianis iram deorum provocavit ille alienae coniugis raptor. multi pudore dubitant. Certe enim civilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium. ut hoc quoque de Venere non credatur. quod verum est. ne cui parceretur. Non est. adulteras autem feminas. quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt. in medio relinquamus. quo modo possunt diis adulteria displicere hominum. non ab hostibus. sed a Romanis quos sua calamitate propagaverat. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro detectas Vestae sacerdotes vivas etiam defodiebant. sed patrem. unde natis gigantibus. non ab alienis. quod est peius. Huc accedit. ut a Fimbria. Sed utrum potuerit Venus ex concubitu anchisae Aenean parere vel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere. Sed utile esse civitatibus dicit. Quae Varronis sententia expressa. si peccata hominum illis numinibus displicerent. ut eam dii inhabitarent. occidit. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur. quamvis non audacter neque fidenter. magis ipse fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput. ut eo modo animus humanus velut divinae stirpis fiduciam gerens res magnas aggrediendas praesumat audacius. 6. quod tota contempsit. quod dicatur quid mali Troia meruerit. quod multi impudentia negant. quo posset exstingui. ut arbitror. ut se viri fortes. utrum praevaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint. diis illis communibus ad haec repellenda nihil iuvantibus seu. quae apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur.4. ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent. utrum hoc fieri Romulus iusserit aut Romulus fecerit. ut potui. qui etiam falsis delectantur suis. nulla tamen morte plectebant: usque adeo gravius quae putabant adyta divina quam humana cubilia vindicabant. multo ferocius atque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captivati saltem in servitute vixerunt. tota hoc illa civitas fecit. tunc terra completa est 11. interest. meis verbis cernis quam latum locum aperiat falsitati. Marianarum partium homine pessimo. quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant. Nam et vir doctissimus eorum Varro falsa haec esse. nihil valentibus. ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. causam requiro. quos pariter deciperent. hoc est nimium grandibus ac fortibus viris. etiamsi falsum sit. Si aut perpetravit aut imperavit hoc Romulus. et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati sunt. Dii inepti sunt humanis rebus iudicandis. 5. quoniam. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum. agat vehementius et ob hoc impleat ipsa securitate felicius 10. nullo divini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur. paene tamen fatetur. qui rursus easdem terras habitarent. ubi putata sunt civibus etiam de ipsis diis prodesse mendacia. atque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremavit. ut eam dii desererent. nec sic quidem possunt irasci veris adulteriis humanis. magis irritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium civitatis. magis eos contra Romanos moveret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus illusus. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant. contulerunt. et oppidanorum quidem quanto invenio meliorem. quamvis aliqua damnatione. diis genitos esse credant. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Dî 12. Si enim vera sunt. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua irritaverat iniquitate.

42 . Diis itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos. 10. plerumque etiam sicut sol. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax. quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniti.fuit. ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: cur et postea deseruerunt eamdem civitatem Romanis cognatam. Unde ergo stetit Minervae simulacrum? Deinde. ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas. quod potuerunt. ut alii volunt. adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur: horum bonorum initiorum nondum malos eventus habuit. sed unde praesentes convincerentur. quod illi quadraginta tres vel. fecerunt. si ea tempora perdurarent. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt. quae ut prodessent custodiebantur. Dii nihil agendis rebus valent. si Domino placuerit. ad vocem anseris cito redierunt. eo merito scilicet. tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset. attendant defensores deorum. Quid ergo melius cives urbis illius facere potuerunt. tanto magis ipsi occupaverunt. quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea vero causa! ut magnum esset imperium. 9. sed Dei veri beneficium est. Illud enim posse permissi sunt. tuerentur. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi vel illi civitati consociare potuerit. clauderet. eversum est. Deseruerint dii adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium. cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire. ut scribit Livius 13. suo diligentius disseretur loco 17. et postea sacris institutis diisque ipsis. si apud Romam erant. Eversis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Minervae sub tanta ruina templi illius. fortasse apud Ilium erant. quando Fimbria delevit Ilium. ut saltem Capitolinum collem. si otiosum minime repperissent. sed viro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium Sullanarum. ab eis cum desereretur. qui remanserat. Nam daemones ad decipiendum semper vigilantissimi. quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant. quod. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est. quorum semper sub numine Troia est 14. ad eorum laudem. integrum stetisse perhibetur. si modo id rebus salubribus scisset impendere et perniciosissima curiositate neglecta. quid honestius. Quae sacra et pax Numa rege fuerint. ad eorum defensionem. quia Romanis multa sacra constituit 15. postea vero iam erant. cum instituerentur. non unde probarentur potentes. sed ne diceretur: Excessere omnes adytis arisque relictis Dî. sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque servantem. cui servantes urbem miseri portas clauserant: cur eidem Sullae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc. Quid ergo est. Sed si hoc tam magnum bonum dii illi Romae vel Pompilio contulerunt. sed quanto grandioribus membris. quo belli portas Romani claudere potuerunt? Romani bellis usi sunt imperio augendo. ac non potius plurimum boni. An respondent. non rebellantem adversus Romam nobilem filiam. eamque delendam reliquerunt non Graecorum viris fortibus. Deum verum vera pietate perquirere. sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi. Varro prodit 16. triginta et novem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa 18. sed eum minus fortasse decepissent. sicut pluvia vitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. non ut <diceretur>: Dî patrii. quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum civitatem servare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium verterit. iam praesidibus atque tutoribus vix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum. quae bellis patere assolent. quid fidelius. 8. Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuvisse creduntur. sed ut essent addebantur. nec cum perveneris requiescere. qui eisdem sacris fuerant invitati. cur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra.

ubi ait: Igitur initio reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit) diversi pars ingenium. Tunc velut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis. Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus. Igitur reges populique finitimi bello temptare. nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. An ut tam multum augeretur imperium. alii corpus exercebant. sed quo donante nesciens nec requirens. Peregrini dii mala non leniunt. Quae tamen si omnium deorum mater est. nisi forte dii tales etiam id homini vendere audebunt. debuit fieri quod Vergilius detestatur. Miror sane. Nam postquam res eorum. si ipsa peperit Cynocephalum. audebunt eam dicere ignobilem 43 . et quia Romanis feliciter provenisset. cum adversus Achivos regemque Aristonicum bellaretur. sicut scribit ipse Sallustius. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans. libertatem patriam parentesque armis tegere. id est ipsi Graeciae. Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta. mater etiam deum nescio unde a Pessinunte 26. quos Aeneas advexerat. qui longe postea venit ex Aegypto. hostibus obviam ire. Decenter his artibus Roma crevit. cum cogitaret otiosus.quae perstrinxit Sallustius. opinor. non solum secuta est Romam quosdam filios suos. ut nulla pugna superati. verum et alios praecessit etiam secuturos. quatriduo flevisse nuntiatus est 22. sed undecumque nata sit. quos illis prioribus. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare. luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. Interest quidem. qui sive cum Romulo iam Romam transierant. suisque terris. Nam Camillam Diana doluit apud Vergilium et Pallantem moriturum Hercules flevit 23. sed etiam ipsa Romana confitetur historia. 12. his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur. sua cuique satis placebant 19. unde accitus esset. quas tamen plerumque contra eorum fieri voluntatem non solae fabulae multa mentientes et vix veri aliquid vel indicantes vel significantes. Aesculapius autem ab Epidauro ambivit ad Romam 25. ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret. ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obvia ferebantur: quibus modis agebatur. malas mentes quatenus sinantur isti daemones vel terrere vel excitare. Ita sit plane. sed necessitas tuendae salutis et libertatis. quod irruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat non aviditas adipiscendae laudis humanae. an nihil eorum fiebat. adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iovis. cum eius filius iam colli Capitolino praesideret. sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant 21. viderit Aesculapius pronepos eius. Cumani senes intercesserunt atque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento. quem vinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. Deinde mox regem Aristonicum victum et captum esse nuntiatum est. tamen veritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. invidia ex opulentia orta est. rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricavit 24. quamdiu dii eorum. ut tam longa pax esset. iam vitio proprio. Unde non usquequaque incongrue quamvis fabulosis. sed quamdiu homines finitimi circumquaque voluerunt. vel tamquam fugitivis custodes adhiberet vel tamquam invalidis adiutores. sicut pleraque mortalium habentur. ut. semper in potestate haberent paces bellicasque victorias. quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putavissent esse proiciendum. pauci ex amicis auxilio esse. quibusnam diis tuendam Romanam salutem regnumque committeret. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit. legibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens videbatur. Quod si in potestate non fuit. alius alium hortari. quod alius homo voluit sive noluit. quoniam Cumana colonia Graeca esset. atque recoleret Troianos deos. non. Post ubi pericula virtute propulerant. sed si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur. indignum enim erat. 11. sive quandoque Alba eversa fuerant transituri. nec verum illum atque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena. quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt. quae tam multa illic Pompilius constituerat. dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi 20? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est. qui eam nullo bello provocaverunt. non ergo Roma pacem habuit. Sed regnante Numa. utrum irruebant improbi belloque temptabant. Dii passionibus subsunt. nullo Martio impetu territi sedarentur inimici. neque Troianum neque Laviniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conservare potuisse: alios providendos existimavit.

fontanos fluviales. Flagitia albani belli percurruntur. quam illa coniugia Romana nupserunt. Sub hoc tot deorum praesidio (quos numerare quis potest. uxore Pompei. quamvis et ipsas pudendas lugendasque victorias. societatis divinitatis? Quae postremo sub tot diis tutoribus vita civitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa possent. sed Bellona donavit. Primo enim sub ipsis regibus. Romani autem soceros interficiebant in praeliis.dii peregrini deam civem Romanam. non timere 32. germani consortis impatiens: sed quando et istum diu toleraret. Andromacha felicius captivata est. ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur 29? At enim vicerunt in hac conflictione Romani vicinos suos. sed quanto maior facta est. quales ex multis paucas commemorabo. quam cum eius precibus contra Aeneam fuerat excitata 31. cladesque tanta irruit huius inopiae. mares et feminas 27? ) Sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus. quibus templa altaria. atque ille hac occasione nomen Statoris invenit 33. aut fortassis Alecto illa inferna furia iam eis favente Iunone plus in illos habuit licentiae. ut sunt alterna bellorum. ut maior deus esset. Huc accedebat. ut bono et aequo more coniugia mererentur. ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent. quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam civilia campos Iusque datum sceleri canimus 30. sacrificia sacerdotes instituendo atque praebendo summum verum deum. quod fratrem Romuli coegit occidi! A Sabinis mulieribus raptis ad bella punica res pensantur (13-20) Immane facinus fuit raptus virginum Sabinarum. sed etiam Romanorum in bellum Albani provocati sunt. Nam propter interitum civium propinquorum. et. Et felicior quidem cum paucioribus vixit. Hic tamen Romulus de suorum iam virtute desperans Iovem oravit ut starent. quorum iam filias amplexabantur in thalamis. illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus viris timebant. indigenas et alienigenas. ut Varro dicit. quantum malum discordiosi certaminis fuit. qui fratrem geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto. Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo non solum suo. sicut navis nautas. aliquae utrorumque ferro et parentes et viros. Illa victori subdita dolere tantum suorum mortem potuit. quae irritamenta bellorum. sub quibus in comparatione peioris vitae melius vixerat. nec finis esset tanti mali. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad tuitionem congregaverat. Neque enim et apud Romanos parva fuerunt illa discrimina. 1. non sufficere ad opitulandum granditati suae. ne offenderent victores maritos. in omnibusque generibus deorum. si quidem ad obsidionem quoque perventum est civitatis clausisque portis se tuebantur. nec timorem habentes liberum nec dolorem. Vicerunt ergo Romani. nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuvare. quae foedera germanitatis affinitatis. aliquae parentum ferro amiserunt viros. excepto Numa Pompilio. infernos marinos. Quo modo nec Iuno. Licet serviles. quod. sed supplici pietate sedarent 34. Quantis et quam multis utrimque vulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae victoriae constiterunt! propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia. caelites terrestres. 13. redeuntibus dolebant. de quo iam supra locutus sum. quia videlicet pax Numae tam longa viluerat! quam 44 . nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia festinaret. certos atque incertos. et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas gravius foedabant pristinas. fratrum parentum aut pie cruciabantur. offenderet. tanto plures adhibendos putavit. nisi raptae illae laceratis crinibus emicarent et provolutae parentibus iram eorum iustissimam non armis victricibus. credo. sicut in animalibus. ut ea dolo raperent moxque compellerentur pugnare cum soceris. quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent vota nesciebant. desperans pauciores illos. agitari affligique debuit. nec illae auderent flere patres occisos. quae cum Iove suo iam fovebat Romanos rerum dominos gentemque togatam 28. quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna commissa est. Quae sunt ista iura nuptiarum. tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit. 14. regnum solus obtinuit. aut crudeliter laetabantur victoriis maritorum. Deinde Titum Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus ferre compulsus est. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus. cui uni haec rite gesta debentur.

et post Lavinium. et Roma placuerat. Romae mater propior ipsa quam Troia. sed in duobus populis multorum funeribus implebantur. ut eis quarta Roma providentissime crederetur. quod Graeci everterunt. inquit scriptura nostra. cui luctus. quando filia civitas cum civitate matre pugnavit. Et tamen si in harenam procederent pugnaturi inter se gladiatores. Unde enim apud Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua peremptum manu 36? Unde Marcellus Syracusanam civitatem recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est 37? Quaeso ab humano impetremus affectu. ab Albanis autem tres Curiatii processerunt. 3. ideo deleta est. tertio loco habitaverant numina illa Troiana. ut sincero inspiciantur examine. et cetera quae ipse instituerat dicere. quod harena illa non fuit. impium spectaculum praebebatur? Bellum semper in fratres geritur. Bellum ex libidine dominandi oritur. libidinem dominandi causam belli habere. tantum ut resides moveret Tullus in arma viros et iam desueta triumphis Agmina 38. Discesserant sane ecce iam tertio. vincunt et ipsi. nec amphitheatro cingebantur illa certamina. tale spectaculum quis ferret? Quis non auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius matris. alterius filiae civitatis inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diversum fuit. ubi Amulius expulso fratre. uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum soror. a Tullo Hostilio rege provocata conflixit. Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani et talium certaminum tamquam theatrici spectatores. quoniam flevit. Discesserant videlicet omnes adytis arisque relictis di. sicut Troiae adulterium dicebatur. maximam gloriam in maximo imperio putare 39. Causa dicatur Albae. nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii posteris. Mihi huc usque satis sit eius verba posuisse. ubi post Ilium. ubi Romulus occiso fratre 45 . et latiores campi non duorum gladiatorum. quia cum illo et illo pugnavit et vicit. donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fratribus adderetur. ut femina sponsum suum a fratre suo peremptum sine crimine fleverit. et tunc vivis et posteris. quando vita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: Postea vero. nulla similis invenitur. Ergo sponso a fratre illatam mortem quando femina illa flebat. 14. Tunc eventum belli de tergeminis hinc atque inde fratribus placuit experiri: a Romanis tres Horatii. sed puto esse satius cuiuslibet inertiae poenas luere quam illorum armorum quaerere gloriam. donec multorum taederet pari defectione certaminum. Hac libidine Roma tunc victa Albam se vicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat: Quoniam laudatur. Quid mihi obtenditur nomen laudis nomemque victoriae? Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox atque horrendum malum. quo usque ista fama porrigitur. habet praemia laudis et illa crudelitas.crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio civitatis! Alba namque illa. Cui damnum in utrisque. ne minus haberet mortium etiam Roma quae vicerat. ab eodem fratre. inquit. Fallacia igitur tegmina et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus. in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes atque nationes subigere. Illa quem virum iam fide media retinebat. ut de sex unus rediret domum. quorum alter filius. Deinde ad fructum victoriae Alba subversa est. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. Sed more suo etiam inde iam fortasse migraverant. Ita Roma exstitit victrix ea clade etiam in certamine extremo. Nemo mihi dicat: magnus ille atque ille. 2. peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit benedicitur 40. sed universo orbi. a Curiatiis tribus Horatii duo. Pugnant etiam gladiatores. qui eum occiderat cui sororem promiserat 35. Quam in Asia Cyrus. nuda pensentur. Illo itaque vitio tantum scelus perpetratum est socialis belli atque cognati. quod vitium Sallustius magnum transeunter attingit. Humanior huius unius feminae quam universi populi Romani mihi fuisse videtur affectus. Nam ut erant ambo populi prius amici (vicini quippe atque cognati). tunc se contra matrem civitatem tanta strage bellasse et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione vicisse Roma gaudebat. occisa est. confligens autem et afflicta est et afflixit. si viri hostes a se victos etiam cum laude fleverunt. puto quod non culpabiliter fleverit. quam filius Aeneae creavit Ascanius. nisi proli Veneris nisi nepotibus Iovis? Nam et hoc plus quam civile bellum fuit. Nulla talis. Cum enim laudans breviter antiquiora commemorasset tempora. aut forte etiam ipsum fratrem dolens. quibus imperium illud steterat 41. ubi Aeneas regnum peregrinum atque fugitivum constituerat. 14. alter esset pater. haec postea quam sponsi spolia in victore fratre conspexit. Displicuerat enim et Alba. ab uno autem Horatio tres Curiatii superati et exstincti sunt. nuda iudicentur.

transfusus est. quae victoriis finita videbantur. sed ad ipsum regnum. qui hanc urbem condidit. Quam solis obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit. qui obscuratione solis est factus 49. qui morbo interierunt 50. qua perhibetur receptus in caelum. qui tertius a Romulo rex fuit. nefario scelere occisus est 53. et tantis stragibus iterum iterumque confecta. populus eius in Romam. Neque enim adhuc innocens Capitolium struxit et postea malis meritis urbe pulsus est. Nec Discessere adytis arisque relictis di tanto in optimum illius populi regem parricidio perpetrato. iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non parvum indicium calamitatis huius fuit. ut dixi. qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum. 15. cum subito sole obscurato non comparuisset. Dicit etiam aperte in invectivis: Illum. sicut re vera factum est. qui ei successit in regnum. si ad eius notitiam flagitium filii deferretur. quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia virtutis gloria 45. Indigne historia et fabula Romulum extollunt. consecutus. in quo Capitolium fabricaret. nescimus quid faceret. ut fertur. sed etiam absente commissum 55. deorum in numero collocatus putaretur. quando et laudans eum in libris De re publica Scipionisque sermone: Tantum est. (Quod autem dicit eum subito non comparuisse. cum tota domo sua fulmine. adulterio Paridis fuisse commotos. inquit. Servius Tullius generi sui Tarquinii Superbi. qui et ipse fulmine absumptus est. 1. At ille post bella gravissima. Flagitia et calamitates ceterorum regum pensantur. victor et eversor Albae. quas efficit <in> interitu Romuli. 15. quibus eosdem Romanos concitatis finitimis attrivit. cum Dominus crucifixus est crudelitate atque impietate Iudaeorum 44. nam plena luna sollemniter agitur. regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. urbs tamen illa. pro populo Romano bellum gerebat. inquiunt 42. id est persuasum. non ipsius de Lucretiae stupro. postea quam desertus ab eis quorum fidebat auxilio regnum recipere non evaluit. Certe hic minime timuit hominis interitum dicere. Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum deorum. ut ex utraque una civitas fieret. qui eum sibi apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano. sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse successit. viderint quidam scriptores eorum. ita factum sit. in oppido Tuscolo Romae vicino quattuordecim. excepto Numa Pompilio et Anco Marcio. quae profecto aut occasionem sceleri praebuit aut Romulum ipsa consumpsit 46). concrematus est 51. ut non vere factum. De Tullo quippe etiam Hostilio. sed praesentes manentesque viderunt et regem suum Iovem in illo altissimo templo. quod tunc erat pascha Iudaeorum. Hunc illi dii nefarium parricidam soceri interfectione regnantem. quia fortasse quod erat in Romulo probatum. et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto exercitu. Esto. insuper multis bellis victoriisque gloriantem et de manubiis Capitolium fabricantem 54 non abscedentes.regnaverat. Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat esse quam factam. 46 . tenebras efficiat. profecto ibi intellegitur aut violentia tempestatis aut caedis facinorisque secretum. quod portas belli nullus clausit illorum. ut autem belli reliquiae ex duobus populis unum facerent. Nullus ergo illorum sub tot diis praesidibus in pace regnavit. nam et alii scriptores eorum defectioni solis addunt etiam subitam tempestatem. propterea et istum non creditum in deos receptum tali morte. Ceteri autem reges populi Romani. ut inter numina coleretur 43. Romulum ad deos immortales benivolentia famaque sustulimus 48. sibi praesidere atque regnare perpessi sunt. eoque modo populum. immanissimi sceleris perpetratione pervenit. si hoc et alteri facile tribueretur. Ardeam civitatem tunc oppugnabat. Romani vulgare noluerunt. clausis deinde portis non sivit intrare redeuntem. a quo deseri iussus est. Quod vero eum Romani regno postea depulerunt ac secluserunt moenibus civitatis. Acciderat enim et solis defectio. hoc est in opere parricidae. Quasi vero si luctus ille solis fuisset. qui contra senatum intumescere coeperat. quia disputator magis quam laudator fuit. inquit. id est vile facere. Quid iam singillatim dicam sub ceteris regibus totiens eadem bella renovata. non magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus aversione etiam diurni luminis indicatum. ut. 2. repressum atque sedatum. quam certa ratione sui cursus effectam imperita nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. sed filii peccatum fuit illo non solum nesciente. In Hortensio vero dialogo cum de solis canonicis defectionibus loqueretur: Ut easdem. Sed antequam Alba dirueretur. ab urbe filia mater eversa est. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios interemptus est 52. dicit in eisdem libris idem Cicero 47. sed propter merita virtutis eius benivole iactatum diffamatumque monstraret. Hostilius. miserabile coagulum multus ante fusus utriusque sanguis fuit. ut hoc miserae Troiae facerent eamque Graecis diruendam exurendamque relimquerent. Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo viderit adulatio fabulosa. quam horrendos exitus habuerunt! tullus. quos dicunt.

16. utcumque ferent ea facta minores. Quid itaque ego tantas 47 . exstinctus 57. ut eum regem suum facerent. non nomen attendit! Quam impie Brutus collegam primae ac novae illius potestatis. ubi miror. Nonne in hoc Bruto. Nam scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque adeo contempserunt. et patria privavit et honore! haec mala facta sunt. Et tamquam ad consolandum infelicem subiunxit: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 62. L. quo primi consules creati sunt expulsa regia potestate! Annum quippe suum non compleverunt. Quam iuste populus mores in cive. fortasse regios eius fastus alia superbia non ferentes. seducentes eos vanis victoriis et bellis gravissimis conterentes. Cum enim dixisset: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit. Non fuit gloria Bruti iniquitas. Sed ideo non amisit quod sine ullo detrimento posset amittere. optabiliore fortassis exitu quam socer eius. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. absumptus est. haec adversa acciderunt. Collatini collegae videtur innocentia vindicata. quo possent magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis adiuvare. qui filios occidit. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. quem posset. quantum spatium absit ut saltem alicuius Getulae civitatis nunc territorio comparetur. si non scelere graviore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt. sed Collatinum videlicet similitudo nominis pressit. qui in locum Bruti fuerat subrogatus. antequam idem annus terminaretur. Ideo dicit aequo et modesto iure gestam rem publicam metu premente. qui successerat Collatino. deinde mox ipse in bello cecidit mutuis cum hoste vulneribus. qui consules quinque habuit 64. Huic tempori adiciamus etiam tempus illud. ut dicat eos ideo mansisse Romae. non persuadente iustitia. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes. compleverunt. quod eos pro restituendo Tarquinio coniurasse cognoverat 61.annos privatam vitam quietus habuit et cum uxore consenuit 56. non quia bella comquieverant. nomine tantum privare. Nec tamen istum Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum. Nec Discessere adytis arisque relictis dî. sed quia non tam gravi pondere urgebant. Quomodolibet. Ita P. quod tyrannus ipse Tarquinius? Nam et idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur 63. ea facta posteri ferant. Mutare ergo nomen. quando in illa re publica aequo et modesto iure agitatum est. Valerius. finito scilicet tempore. sicut perhibetur. annum illum funereum atque tartareum. qui pro defuncto Lucretio suffectus fuerat. Quod factum Vergilius postea quam laudabiliter commemoravit. occisis a se <ipso> primitus filiis suis et uxoris suae fratribus. morbo. Etiamne ista est gloria. qui et filios occidit et a se percusso hosti filio Tarquini mutuo percussus supervivere non potuit eique potius ipse Tarquinius supervixit. id est praeferant et extollant... agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. quia etiam Tarquinius vocabatur. Tunc iam deminuto paululum metu. Horatius. 17. In quo brevissimo tempore quam funestus ille annus fuit. secuta sunt quae idem Sallustius breviter explicat: Dein servili imperio patres plebem exercere. quo usque dicit Sallustius aequo et modesto iure agitatum. infelix est. Iunii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam Vincit amor patriae laudumque immensa cupido? Iam expulso utique Tarquinio tyranno consul cum Bruto creatus est maritus Lucretiae L. quo aequo iure ac modesto agitatum est. ut et honore primus consul et civitate bonus civis carere iuberetur. Haec fuit Romanorum vita sub regibus laudabili tempore illius rei publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi per ducentos ferme et quadraginta et tres annos. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est 59. generi sui facinore nec ignorante filia. Lucretius quoque. sed superbum appellaverunt. quo anno consulatus ipsius novum honorem ac potestatem auspicata est Romana res publica. qui bonus civis hoc Tarquinio pulso passus est. continuo clementer exhorruit. mox deinde exclamavit et ait: Infelix. Tarquinius Collatinus. Collatinus tantummodo vocaretur. gravi bello Roma concussa est. 1. postremo in eius nomine hoc vocabulum minus esset. inquit. Quamdiu enim Etrusci Tarquinio in regnum redire conanti opitulati sunt. Multa fuerunt mala reipublicae ante bella punica. de vita atque tergo regio more consulere. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum 65. et M. cum illae omnes victoriae tam multo sanguine et tantis emptae calamitatibus vix illud imperium intra viginti ab Urbe milia dilataverint 58. cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. Nam Iunius Brutus exhonoratum eiecit Urbe collegam Lucium Tarquinium Collatinum 60. si hoc offendebatur. non patriam cogeretur. Nisi forte quispiam sic defendat istos deos.

quarum supra fidem multarum atque nobilium mores deprehensi sunt omni pestilentia graviores 74? Vel quando in Caudinas furculas a Samnitibus obsessi ambo cum exercitu consules foedus cum eis foedum facere coacti sunt. gravi fame pestilentiaque vastata est 68? Ubi erant. cum illa insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit. quando densissimis fatigata civitas seditionum malis. atque illa fame invalescente Spurius Maelius. quod numquam antea fecerat. Proinde victoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt. et nullo modo dicere vel talia vel cuncta sufficimus. cum aliam veriorem. non ob merita in rem publicam. quando pestilentia maxima exorta diis inutilibus populus diu multumque fatigatus nova lectisternia.domi militiaeque. cum fame laboraret. quos legunt et praedicant. quod in extremis periculis fieri solebat. quam eorum identidem auctores. qui plebe revocata in eodem magistratu exspiravit 79. quando rursus populus. Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati perempti sunt. 2.. quibus tamen ediscendis et ipsi elaboraverunt et filios suos elaborare compellunt. regni affectati crimen incurrit et eiusdem praefecti instantia per dictatorem L. Samnitibus. quod nulli dictatori ante contigerat et quod illis diis iam praesente Aesculapio gravius crimen fuit? 48 . huius mali tam dira calamitas erat. Bruttiis. cum legatos Athenas missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur. unde hoc sacrum vel potius sacrilegium nomen accepit. deinde cum praetore oppressus exercitus septem tribunis cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus 78? Vel quando post longas et graves Romae seditiones. quibus se colendos mendacissima astutia venditabant. quando per decem continuos annos male pugnando crebras et magnas clades apud Veios exercitus Romanus acceperat. Nec nobis. cum Romani. quia esurienti multitudini frumenta largitus est. vel lecturis afferam? Quam misera fuerit illa res publica. ut eius rei causa. omnibus pariter corruptis. non haberent: quid nos facere convenit. quibus ad ultimum plebs in Ianiculum hostili diremptione secesserat. quando Galli Romam ceperunt spoliaverunt. quod est multo perniciosius. quando quidem et ex ipsis quae diceremus accepimus.moras vel scribens patiar. quod Sallustius ait? Plurimae turbae. bonique et mali cives appellati. quoniam regem omnium Iovem. quibus adulescens vacaverat. dum pauci potentes. Ubi erant. tam longa aetate per tot annos usque ad secundum bellum Punicum bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus discordiis seditionibusque civilibus. Ubi ergo erant illi dii. quo cives aeterni legendi sunt. quando eos minime suscensuros esse certissimum est. seditiones et ad postremum bella civilia orta sunt. tantis calamitatibus vexarentur? Ubi erant. Porro si illi scriptores historiae ad honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala civitatis propriae non tacere. a Sallustio breviter intimatum est. ut infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea civitate. . qua et ille Furius Camillus exstinctus est. si ego dicerem. sub honesto patrum aut plebis nomine dominationes affectabant. in qua sola iugiter feliciterque vivendum est? Nec in deos eorum horribiliora nos dicimus. quando Valerius consul ab exulibus et servis incensum Capitolium cum defensaret occisus est 67 faciliusque ipse prodesse potuit aedi Iovis. quia hoc dicimus. multa stupra. Qui autem suscensent. quia praesentia defendebat. quem postea civitas ingrata damnavit 71? Ubi erant. subvenire? Ubi erant. boni Romani prudentesque suscenseant: quamquam de hac re nec petendi sint nec monendi. incenderunt caedibus impleverunt 72? Ubi erant. quorum spes quanto in Deo melior et certior. Ubi erant. sed inania solacia miserorum et ad alia atque alia sterilia mala subeunda illecebrosa incitamenta minime quietorum. quando alia pestilentia gravis de venenis matronarum exorta credita est. praefectum annonae primum creavit. dictator crearetur Hortensius. qui iam diu in Capitolio sedebat. Quintium aetate decrepitum a Quinto Servilio magistro equitum cum maximo et periculosissimo tumultu civitatis occisus est 69? Ubi erant. tanto maior debet esse libertas. nisi per Furium Camillum tandem subveniretur. quorum in gratiam plerique concesserant. sed uti quisque locupletissimus et iniuria validior. moribus intulerunt 73. pro bono ducebatur 66. sed. cum mala praesentia Christo nostro imputant. qui rem publicam ingratam et a Veientibus ante defendit et de Gallis postea vindicavit? In hac pestilentia scaenicos ludos aliam novam pestem non corporibus Romanorum. ita ut equitibus Romanis sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis aliisque spoliati privatique tegminibus sub iugum hostium in vestimentis singulis mitterentur 75? Vel quando gravi pestilentia ceteris laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt 76? Vel quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab Epidauro quasi medicum deum Roma advocare atque adhibere compulsa est 77. exhibenda arbitratus est 70? Lecti autem sternebantur in honorem deorum. qui propter exiguam fallacemque mundi huius felicitatem colendi existimantur. quando me ferrent. non permiserant fortasse discere medicinam? Vel cum conspirantibus uno tempore hostibus Lucanis. 17. cuius templum liberaverat.. quam illi turba tot numinum cum suo maximo atque optimo rege. quam multis locis magno praeconio laudare compulsi sunt. Neque enim gravius vel graviora dicimus auctoribus eorum et stilo et otio multum impares.

non obstetricem profitebatur.. In quo genere oraculorum. nisi aviditate nimia laudis et gloriae duriores condiciones.. Pyrrhe. ubi ei veluti vitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non 49 . Romanorum hostis effectus est. Nam priusquam maturos partus ederent. verum est quod aerii sunt et non habent sanguinem. sed deorum excusatio procurata est. cum inter utrumque imperium victoria diu anceps atque incerta penderet populique duo praevalidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent. gravidae moriebantur. Nihil sane miserabilius primo Punico bello accidit. Incertae res primi belli punici fuerunt. ut nivibus horrenda altitudine etiam in foro per dies quadraginta manentibus Tiberis quoque glacie duraretur. nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat supplicatum. vir plane magnus et victor antea domitorque Poenorum. Cui sane de rerum futuro eventu consulenti satis urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit. cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc atque inde victorias magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum. atque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus. 18. quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat 84. non utique magnae peritiae Varronis tribueretur. Quae tunc et quam horrenda utriusque exercitus clades 80! In qua tamen superior Pyrrhus exstitit. quam ferre possent. ipse divinus haberetur (ait enim: Dico te. quod plurimas aedes sacras multi occupatas privatim tenerent: sic interim a magno imperitiae vel desidiae crimine Aesculapius liberatus est. ut etiam Regulus ille caperetur. Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine prohibente. quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae.. cuius in primo et in altero libro mentionem fecimus. quam multos peremit! quae cum in annum alium multo gravius tenderetur frustra praesente Aesculapio. Nec mala illo tempore gravissima intra moenia defuerunt. qui eo. quod archiatrum. Ubi se. nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae 85. 1. 3. magis interpretibus ut possunt seu volunt dubia coniectantibus credi solet 83. quot afflictae. Quid? Hiems illa memorabilis tam incredibili immanitate saeviens. Illius viri et captivitas inopinatissima et servitus indignissima. ut inopia militum proletarii illi.. ob egestatem militare non valentes hoc nomen acceperant. Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. . Renovarunt etiam pontifices ludos sacros inferis et ipsos abolitos annis retrorsum melioribus. Atque in tanta strage bellorum etiam pestilentia gravis exorta est mulierum. qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset. 18. sive Pyrrhus a Romanis sive Romani a Pyrrho vincerentur. sicut Cicero in libris De divinatione commemorat. quae isti et quanta dixissent! quid? Illa itidem ingens pestilentia. fessis Carthaginiensibus imperasset. credo. Tum vero tam multa bella ubique crebruerunt. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio. ita ut etiam defecturum genus animalium crederetur 81. Aesculapius excusabat. Tunc ergo dictum est eam esse causam pestilentiae. 2. rex Graeciae.Graves post Pyrrhum pestilentiae fuerunt. aditum est ad libros Sibyllinos 82. tunc ingenti gloria celebratus. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus. et iuratio fidelissima et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere. Tunc magno metu perturbata Romana civitas ad remedia vana et ridenda currebat. Iam vero Punicis bellis. 17. Nam exundante nimis ultra morem fluvio Tiberino paene omnia urbis plana subversa sunt. vincere posse Romanos) atque ita. quot perditae civitates! quam longe lateque tot regiones terraeque vastatae sunt! Quotiens victi hinc atque inde victores! quid hominum consumptum est vel pugnantium militum vel ab armis vacantium populorum! quanta vis navium marinis etiam proeliis oppressa et diversarum tempestatum varietate submersa est! si enarrare vel commemorare conemur. tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat. aliis velut stagno diuturno madefactis atque sublapsis. nisi proxime alio proelio Romani abscederent superiores. militiae conscriberentur. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit. Pecudes quoque similiter interibant. quando renovati sunt. quod proli gignendae vacabant. si nostris temporibus accidisset. ut tamquam vacua sine ullius offensione possent humanis saltem usibus vindicari? Namque tunc velut ad sedandam pestilentiam diligenter repetita atque reparata nisi postea eodem modo neglecta atque usurpata latitarent. quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. ut. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares. ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare divinum. aliis impetu quasi torrentis impulsis. quam quod ita Romani victi sunt. securus fatidicus utrumlibet exspectaret eventum.multaeque extiterunt calamitates. quamdiu saeviit. e duobus quidquid accidisset. Nimirum enim.

ubi Hannibal. Cuius impetu exterritae virgines sacra illa fatalia. qui non tam narrare bella Romana quam Romanum imperium laudare instituerunt. civitati populi Romani amicissimae subvenirent. atque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris. et ideo. si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. Haec quippe Hispaniae civitas amicissima populi Romani. et posse ad eosdem usus denuo reparari.. quam tunc legionibus pro extrema salute collata sunt? . 19. nihil his rebus minui. ita ut his quoque fatentibus. ut praeter singulos anulos singulasque bullas. ne saltem captiva in manus Hannibalis perveniret. quod ubi Romae auditum est. Breviter tamen eum commemorabo. si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus instituta. Denique tanta militum inopia secuta est. Contempti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. Deinde omnium fessa rerum. Ipsi utique medii praefuerunt. quid contra illas aquas flammasque poterant adiuvare? Sicut etiam res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit.inter quae excidium Saguntinorum. cum ab illo incendio liberare non possent. tamen tanta inimicorum atrocissimorum caede satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit. Dum hae morae aguntur. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium.. unde nostra numina facere non potuistis. fugisset. quanto magis scribere. Tunc vero illic ignis non tantum vivebat. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesivit. perire contingeret. Cuius interitum legere. sed significandis aeternis. Detracta sunt templis. quam multa capta et oppressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! de Cannensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam. fidei conservatione pereuntem perire non sinerent. quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent 89. ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia. quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt. Quis ferret istos. quod ipsis praesidibus placito iunxerat. ne faciamus iniuriam. presserant civitates.tam honoratae quam damnatae virgines donare consuerant. erubescunt. Gallia transcursa Alpibusque disruptis. cum esset crudelissimus. si fuisset.. quod corporalia visibiliaque essent. quo intellegerent tantam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam. aut vero erat ibi numen. ut facilius eam caperet mensura quam numerus 88. propter quas fuerant instituta. Proinde cum illis etiam manentibus sacris vel salutis contritio vel infelicitas irruisse monstratur. sed etiam saeviebat. in quibus fuerant. cuius salutem tueri putabantur. immo. tam longo circuitu auctis viribus cuncta vastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus irruente. Neque enim vel ipsum ignis agnovit. sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium divinationum caligine decipientes. missi legati ad Hannibalem. nam etiam suorum cadaveribus a nonnullis pasta perhibetur. ingentem rogum publice struxit. quae perire possent. Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. mutare sententiam. quibus eos irritaret ad bellum.. in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. a perfido obsessa oppressa consumpta est. Nunc vero caecitate mirabili eis sacris. Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis. ut salus terrena et temporalis felicitas civitatis perire non posset. fide vinxerat. dum eidem populo fidem servat. servitia libertate donarent atque illis pudendus non tam suppleretur quam institueretur exercitus. Hic aliquid agerent dii helluones atque nebulones. pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. ut ab eius obsidione discederet. quae iam tres. Haec istis nequaquam obicerentur a nobis. adeo unoquoque id quod habuit conferente. Servis itaque. in usus publicos opes venere privatae. quae sine anulis iacebat. cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus irruens ea semiustus abripuit 86. quod non etiam. Custodiens itaque fideliter. cum eos modo vix feramus. octavo vel nono a Poenis mense deleta est. quanto infimioris. Si autem a se ipsis ignem non repellebant. quam cruenta proelia gesta sunt. horroris est. nihil sibi auri senatus ipse. ut Romani reos facinorum proposita impunitate colligerent. quando pro superflua voluptate plura donantur histrionibus. 20. quam defendere nequeunt. misera illa civitas opulentissima. cum ea. iuratione constrinxerat. Saguntum ergo ferociter obsidebat. ad rem quippe quae agitur multum pertinet. eversa est. Secundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. miserabilia dignitatis insignia. similior victo fuerit ille qui vicit 87. iam libertis. Primo fame contabuit. Si ipsi dii tempestate atque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc 50 . fieri potuisse existimant. civitatem. conicienda potius quam nuntianda putaretur. tamquam Romani diis suis dicerent: ponite quae tam diu inaniter habuistis. Gravissimae factae sunt clades secundi belli punici. hic aliquid agerent. suae rei publicae Romanaeque carissima.

quam prius nocuerat tam diu adversa Carthago. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse. ut intellegatur etiam illud a Sallustio in comparationem aliorum temporum dictum. verum etiam integrae civitates? Utrum volunt. sed tamen si pro fide evangelica excidium pateretur: ea spe pateretur. ne pro eius periret amicitia. volaverant enim pulli de cavea et mancino consuli. nullo fructu felicitatis huius coluntur. Desinant igitur suscensere. tunc inductae in convivia psaltriae et alia licentiosa nequitia. toto ergo isto tempore omitto ex aliis atque aliis causis etiam atque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum. qui videtur non adhuc vel ipsorum opinione gloriosam. non mercede brevissimi temporis. ac deinde tantis malorum aggeribus oppressa Romana res publica. dicere institui. quasi per tot annos. sicut alias. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis. quae libenter faciunt. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula visa perhibentur 93. quam sua virtute salvam et liberam reddidit. quae intolerabiliter homines patiuntur. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit. eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi. Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. inimicorum accusationibus cessit carensque patria. ne Romanis frangerent fidem. lata est etiam lex illa Voconia. ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret 92. id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. quaerant perfidos. 21. a quorum templis avertit Hannibalem. tam periculosi praeclarus mirabilisque confector. sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interire. ut prosperitate ac securitate rerum. diis illis defensoribus Romam victore Hannibale non perisse. Possent enim illis non solum manentibus. propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putavi. qui pro se pugnabant atque adversus Hannibalem opulenti erant. sed contentiosam et exitiosam et plane iam enervem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta revocasse et quasi morbida vetustate collapsam veluti instaurasse ac renovasse rem publicam. unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt. quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos 90 (multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans). in oppido Linternensi egit reliquam complevitque vitam. qua in Christum crediderat. eligant. qui Saguntinae urbi non potuerunt. non reddiderunt vicem. haec tota civitas. domi autem nullae. Verum tamen toto illo intervallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. quibus temporibus peiores utique in gravissimis discordiis mores fuerunt. et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis. 51 . qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen invenit. aemula imperii Romani ab stirpe deleta est. potuisse tempestate saevire. ne quis heredem feminam faceret. quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt. Sed nunc de his malis. quod de Scipione commemoravi. Propter hanc enim ad hostes et redire ille voluit. ignoro. a quibus colantur. quod cedens inimicis extra patriam. qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. nunc vero quam stulte creditur. non de his. cuius ab adulescentia vita describitur 91 diis dedita templisque nutrita. alii contra eam alio augurio processerunt. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae. nisi quod de illo Regulo exstincto? Hoc quippe interest. Pro istis autem diis. discordiae saeviebant. quibus illa exigua civitas Romanum circumsessa exercitum afflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam coeperat. sed victoriis consolabatur. plus nocuisse monstretur tam cito eversa. quod ille unus homo. qui propterea coli perhibentur. tam grave ab ea crimen Saguntinae calamitatis averterent. utriusque tamen interitus causa conservatio fidei fuit. ut aiunt. nec unicam filiam 94. ita ut iussisse perhibeatur. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus. tam exitiosi. et noluit ista transire. ut harum labentium atque transeuntium rerum felicitas tuta sit.primum tale aliquid facerent. verum etiam faventibus non sicut modo de miseria murmurare. ad praesentem pertinet disputationem. propterea colendi requiruntur. post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio. victor Hannibalis domitorque Carthaginis. Nam tunc. subvenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide evangelica pateretur. quod ei Romana numina. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus. augurium malum fecerant 95. Deinde tunc primum per Gneum Mallium proconsulem de Gallo graecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior irrepsit. si autem etiam illis propitiis multis gravibusque cruciatibus afflicti interire homines civitatesque possunt. Unde illud magis. sed aeternitatis interminae. Conservata ergo provocat deorum iram fides? An possunt et diis propitiis perire non solum quique homines. quam liberavit. mortuus est. quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. Si enim fidei servatae irascuntur illi dii. A bellis civilibus ad Augustum res describuntur (21-31) Ingrati animi et lascivi crimina enumerantur. quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset.

tria milia hominum occidisse perhibetur 98. in domo in vico. Post Gracchi alterius interfectionem Lucius Opimius consul. et factum est 96. Gracchorum seditio initium fuit bellorum civilium. Eleganti sane senatus consulto eo ipso loco. templum constitutum. Si autem consuluerunt. nec iam seditiones. illa vero mala? Nec ipse aliud secutus videtur quam quod advertit Romae etiam Febri. quos consulerent. cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contempserant? Num deos et domesticos et publicos. aedes Concordiae facta est. perniciosissimum fuit. 23. cum prior Gracchus occisus est! quae etiam. sed plane iam ferro armisque saeviebant. verum etiam dominorum aversabantur accessum. Quam illa miserabilis rerum facies erat. verum etiam Discordiae constitui debuit. ubicumque fuisset inventus. quantam Italiae vastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se adversus Romam sociale Latium commoveret. Ex quo intellegi potest. non habebant? Hoc si ita est. et Discordia dea non sit. in templo in lecto. Quae funera facta sunt. quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibente licuerunt. meruit in illa aede tamquam in carcere includi. cum de sedibus suis ad illam irremeabilem peregrinationem profecti sunt. bella socialia. quantum grave erat. si etiam signum non fuit! hoc si nostris temporibus accidisset. Periculose itaque Romani tam mala dea irata vivere voluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione 52 . inquam. bella civilia quantum Romanum cruorem fuderunt. rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur. respondeatur. quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes cives Romanos atque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit. immo vero. Quanti mali signum fuit. 22. mutuis dicam omnino vulneribus. Volebant enim agros populo dividere. haec enim pactio caedem praecesserat. ubi partium studia non contionum dissensionibus variisque vocibus in alterutrum. in agro in via in oppido. Sed haec. bella servilia. 24. ubi funereus tumultus ille commissus est. subito quemque. ut Gracchorum poenae testis contionantum oculos feriret memoriamque compungeret. non tantis dissensionibus dilacerata corrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia. qui adversus eum intra Urbem arma commoverat eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat. quos nobilitas perperam possidebat. ut res ipsa docuit. cum quaestionem haberet iam iudiciaria inquisitione ceteros persequens. non habent cur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur. quae lacrimae spectantium. et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt. Quid utilitati fuerit dea Concordia. ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis vultibus ad hostile negotium in pace peragendum. quantum possumus. sed etiam ipsa bella urbana. Quae mala fuerint bellorum civilium. verum etiam perpetrandi. Eo modo igitur non solum Concordiae. asini boves. ubi tantus sanguis effusus est. quid ista profuerunt. 25. quod tantum malum fuit. sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. Initium autem civilium malorum fuit seditiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. tanto auri pondere consuli vendidit. non sine exitio vel periculo audentis. sicut Saluti. Cur enim. Sed iam illa mala breviter. Sed iam vetustam iniquitatem audere convellere periculosissimum. omitto. fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum videndi nefarias illas caedes domi suae. canes equi. quia deseruerat animos civium. non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur. si rebus gestis congruere voluerunt. quamvis illud nequaquam tacuerim. cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et ordine potestatum. quando tantam habuit iudiciorum velut examinata cognitio. subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera vagabantur et omnem non solum aliorum. quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum. in convivio inopinate atque impie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium. cur Concordia dea sit. quae si esset in civitate. si quis de proximo urgeret 97. Sed hoc quid aliud fuit quam irrisio deorum. commemoremus. quae quanto interiora. cuncta animalia humanis usibus subdita. illi deae templum construere. in foro.Mithridate imperante Romani necantur. ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista. si hoc signum fuit. In qua etiam occisus est cum liberis Marcus Fulvius consularis. olim Romani haec vana contemnunt. Percussor Gracchi ipsius caput. ubi tot cives ordinis cuiusque ceciderunt. tanto miseriora exstiterunt: discordiae civiles vel potius inciviles.

sed et Macedoniam provinciam prius servitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam. Quapropter. ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est. cum sic eos discedente Concordia Discordia saeviens usque ad civilia bella perduxerit.. post tantum sanguinem civium. praecisis venis Iovi etiam suo sanguine litaret. Fera fuerunt bella civilia socialia et servilia.. vix paululum respirante civitate. ut difficile iudicaretur. quibus Romanum maxime praepollebat imperium. quas et quo modo civitates regionesque vastaverit. quando de exsilio se ipse restituit. cum primum victoria Mariana. .sumpsisse. sed superare propositum. producebantur ad gladium. gladiatoribus quem ad modum bellum servile contractum sit. Baebius et Numitorius unco tracti sparsis visceribus interirent. Ultus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla. adversariae suae constitutam aedem videret! Haec vana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur. qui foris in acie ceciderunt. Qua morbi duxere manum. Tunc data libertas odiis. Bellum deinde servile successit et bella civilia..et sullanum. Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis. cum in loco illius caedis. quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset. quam si scelera quae puniebantur impunita relinquerentur. quoniam nihil apud Romanos templo Vestae sanctius habebatur. In ipsius autem Marii oculis continuo feriebantur. Neque id solum fuit servile bellum. testem caedis suppliciique Gracchorum. ignemque illum. verum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus impleverunt. exceptis passim quaqua versum caedibus factis caput Octavii consulis poneretur in rostris. Illo bello Mariano atque Sullano exceptis his. ut omnes fere Italae gentes. huius videlicet vindex crudelitatis. 27.in primis civile marianum. deinde valida bella piratarum. utrum prius ut vincerent. an postea quia vicissent. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum devitare Gracchorum. De hac enim vindicta. templa completa sunt. vix qui historiam conscripserunt satis explicare potuerunt 99. quos ille numerus imperatores populi Romani superaverit. quo fuso fuerat comparata. in ipsa quoque Urbe cadaveribus vici plateae fora theatra. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat invitata. contionantibus opponendam putarunt. quando victores plus funerum ediderint. ne dici quidem opus est quanta deminutione civium et quanta calamitate rei publicae 100. Sullana vero victoria secuta. duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur. indicant secuta peiora. quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc gravissimae. ad quantum numerum et quam acrem ferocemque pervenerit. tamquam de carcere.. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia. 28.. ideo iam turbabat tantis tumultibus civitatem. quis pro magnitudine rerum valeat eloqui? . 26. Lucius Saturninus tribunus plebis et Gaius Servilius praetor et multo post Marcus Drusus. hoc est minus quam septuaginta. quae perniciosior fuit. quibus Italia vehementer afflicta et ad vastitatem mirabilem desertionemque perducta est. ut verbis Tullianis utar: Superavit postea Cinna cum Mario. Tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. Quae proelia commissa sunt. aram ipsam amplexus occisus est. et rapta Helena et Troia deleta. quid sanguinis fusum. tamquam saeva barbaries domarentur! Iam ex paucissimis. deinde socialia bella exarserunt. Nam praeter stragem late per diversa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia. trium dearum litem aurei mali suppositione commenta est. Quantum ex hoc profecerint. sive praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint. Mucius Scaevola pontifex. qui perpetua virginum cura 53 . Praeclarum vero seditionis obstaculum aedem Concordiae. qui Sulla imminente non solum victoriam. Cum vero Marius civili sanguine iam cruentus multis adversarum sibi partium peremptis victus Urbe profugisset. Catulus hausto veneno se manibus inimicorum subtraheret. sive et istas coluerint. resolutaque legum Frenis ira ruit 101.. unde rixa numinum et Venus victrix. quibus antiqua fana fecerunt. sed cum iam soli possent superesse nocentes. Merula flamen Dialis. Iam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae graviores a Mario iuvene atque Carbone earundem partium Marianarum. quanto atrocius potuit irritari. si forte indignata. hoc est in loco sui operis. et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque non exeunt. Periere nocentes.. quod inter deos in Urbe nullum templum habere meruit.. finito iam bello inimicitiis viventibus crudelius in pace grassata est.

usque adeo caecus atque improvidus futurorum. tamquam villae. qui mori iussi erant. cui vehementer pro eadem illa velut patriae libertate Cicero resistebat. quo imperante natus est Christus. quam bestiae solent discerpere cadaver abiectum. sperans eum depulsa et oppressa Antonii dominatione instauraturum rei publicae libertatem. Sed in quibusdam eorum. unde tot funera numerari omnino non poterant. ubi erant ut aiunt fata Romana. sed ne contemneretur obtenta. Huius deinde potentiam multum moribus dispar vitiisque omnibus inquinatus atque corruptus affectare videbatur Antonius. inter quos et Cicero. dicioni propriae subiugaret. Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella civilia. quaedam nobiles civitates. Illud enim prostravit armatos. longe ante adventum Christi exorta sunt. etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. disertus ille artifex regendae rei publicae. non ut qui evaserat viveret. quam Gothi vel spoliare potuerunt. amariora. At vero Sulla vivo adhuc Mario ipsum Capitolium. tabula illa cum magna gratulatione proposita est. qui. immanius homines hominem vivum. Urbem deinde Sulla victor intravit. Haec facta sunt in pace post bellum. non ut acceleraretur obtinenda victoria. ista nudatos. senatori. qui in villa publica non iam bello. sed iubendo prostraverat. sed ut moriens non repugnaret. Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu vivere vel potius diu mori coactus est. equestri scilicet atque senatorio. sed in illo colle constitutis auro vitam saltem vendiderunt. quibus illa res publica nec afflicta. ad decernendas caedes victor insedit. quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam. reperire potuerunt. Tunc iam cohibita quae hac atque illac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi. sed quia non habebat. et cum fuga Marius lapsus esset ferocior cruentiorque rediturus. suo paene sanguine exstinxit. 30. Qua igitur fronte quo corde. Extremorum bellorum civilium etiam Tullius victima fuit. inde ad Pompeii et Caesaris (quorum Pompeius sectator Sullae fuerat eiusque potentiam vel aequaverat vel iam etiam superaverat. ut qui feriebatur. sed consolabatur modus. plures iugulavit senatores. Contristabat numerus. ille nutritus). pervenerunt. Quae rabies exterarum gentium. Subhastatae sunt etiam. pax autem. velut unus reus duci iuberetur. qui victoriam civilem clementer exercuit suisque adversariis vitam dignitatemque donavit. nec quia tot cadebant tantum erat maeroris. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. quam tamen illo victo interfectoque transcendit). Caesar autem Pompeii potentiam non ferebat. postea est appellatus Augustus. 29. occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. sed ipsa pace saeviente septem milia deditorum (unde utique inermia) non pugnando. ut omittamus alias innumerabiles mortes. inde ad Lepidi et Catuli bellum (quorum alter gesta Sullana rescindere. hinc ad alium Caesarem. una vero. et sceleratarum concatenatione causarum a bello Mariano atque Sullano ad bella Sertorii et Catilinae (quorum a Sulla fuerat ille proscriptus. Pompei quippe victorem Gaium Caesarem. miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Sullana porro tabula illa postrema. ut ille ipse iuvenis. donec Sullae suggereretur sinendos esse aliquos vivere. Quendam enim sine ferro laniantium manus diripuerunt. Tunc emerserat mirabilis indolis adulescens ille alius Caesar. omnibus bellis hostilibus. quae sola utcumque defensa est. quando Mucio civi. quantum laetitiae quia ceteri non timebant. possent tamen obsidione consumere: Gothi vero tam multis senatoribus pepercerunt. utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum irruptionem an Marii et Sullae aliorumque in eorum partibus virorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidaverunt senatum. Pax cum bello de crudelitate certavit et vicit.semper ardebat. quae saevitia barbarorum huic de civibus victoriae civium comparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque vidit. sed omnino perdita iudicata est. Huic adulescenti Caesari. cuius dignitatem ac potestatem fovebat. ut eius potentia contra Antonium nutriretur. qui post Augustus appellatus est. alter defendere cupiebat). feriret. qua impudentia qua insipientia vel potius amentia illa diis suis non imputant. ut essent quibus possent imperare qui vicerant. ut dixi. auctoribus etiam eorum fatentibus. tamquam regni appetitorem quorundam nobilium coniuratio senatorum velut pro rei publicae libertate in ipsa curia trucidavit. Bellum erat. illius Gai Caesaris filius adoptivus. si posset. 54 . sic tota iussa est trucidari. quae hominum ex utroque ordine splendido. quod a Gallis tutum fuit. iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos vita rebusque privavit: Marianis autem partibus Sulla absente quid sanctum cui parcerent fuit. Civilia cum externis bellis conferuntur. et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae. pro qua multum ille clamaverat. et in eis etiam multi clarissimi viri perierunt. In Urbe autem tota quem vellet Sullanus quisque feriebat. pontifici aram ipsam. et haec nostro imputant Christo? Crudelia bella civilia. quam etsi ferro rapere non possent. Cicero favebat.

De cupiditate Nini regis. cum iam esset populi Romani provincia. 2. ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis 107. si Christianae religionis receptionem et diffamationem vel irruptio <illa> Gallorum vel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio vel. De his. ut pices navium solverentur 105. quanta illis bellis Europam Africamque contrivit. in bonis sive sapientium habenda sit sive felicium. Non elegit templum. bella illa civilia sequerentur. quid horum non Christianae religioni tribueret. seu vera seu falsa sint. aut illuc eos ut viverent etiam ipsi barbari deduxerunt. fana renidebant. verum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. sed historicis 103. Legimus apud eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis vertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse. sed omnino lapidibus) 104. De his. qua mortua redditaque litoribus atque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam. quae usque adeo incredibiliter acciderunt. consumptis enim fructibus foliisque lignorum ingenti atque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam. 4. quae in eorum libris non fabulosis. quae libro secundo et tertio continentur. cum pluit creta. 7. quamvis incredibiliter mirum. non inferunt hominibus perniciem. Certe quando illa mala fiebant. aut ad loca Christo dicatissima confugerunt. 55 . cum pluit lapidibus (non ut grando appellari solet hoc nomine. Locustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse. quorum cultum ideo requirunt. 6 LIBER IV BREVICULUS 1. Hi vero qui multo indignius insultant temporibus Christianis. ut inter prodigia numerarentur. Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum atque servatum. An regna terrena inter profectus suos atque defectus deorum iuventur vel deserantur auxilio. quales nunc patimur. Sed cum pluit terra. sed stuporem. ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret. qualem ferimus eique respondere compellimur. decem milia remansisse confirmant. Eodem rursus aestu ignium tanta vi favillae scripserunt oppletam esse Siciliam. quae non nisi bellis adquiritur. nullus talium. cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur. litteris mandaverunt. 6. Tunc Uticae ex triginta milibus iuniorum. sacrificabatur ludebatur furebatur in templis. Hoc utique non leviter noxium fuit. quia frustra elegerat Mucius. ut rupes urerentur. 3. ne ista vel minora patiantur. Mala etiam alia. quae ibi erant. volasse serpentes. quantum attinet ad Romanos. quae magis fuerunt mira quam noxia. An latitudo imperii. quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa. Illud scio et hoc me cum quisquis sine studio partium iudicat. cum singulis vix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderint. quando passim tantus civium sanguis a civibus non modo in ceteris locis. qui Christo nostro ingrati sunt de tantis bonis.Ante Christum etiam ex elementis mala fuerunt. calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant 102. nisi Christianae religioni mala illa tribuisset. si Christianis temporibus accidissent. quod cuncta mala praecedit. Deos suos accusent de tantis malis. quae primo volumine disputata sunt. quo confugeret Tullius. 8. Quam similia sint latrociniis regna absque iustitia. quorum potentia similis fuerit regiae dignitati. qui ut latius dominaretur primus intulit bella finitimis. 31. De fugitivis gladiatoribus. qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxavere Romani 106. haec profecto etiam graviter laedere potuerunt. si temporibus Christianis videret? Et tamen diis suis ista non tribuunt. feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conversas et cetera huius modi. infantes nondum natos de uteris matrum quaedam verba clamasse. 5. boves locutos. Talis itaque vanitas. facillime agnoscit (ut omittam cetera quae multa commemoravi et alia multo plura quae commemorare longum putavi): si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta vastatio. Multo autem minus eorum voces tolerarentur. clarebant sacerdotia.

33. cum. 19. diu non coluerunt honore divino. etiam Victoria dea debuerit aestimari. Augmenta regnorum Iovi incongruenter adscribi. De opinione eorum. 26. De falsitate auspicii. quod inter deos colant ipsa dona divina. qui reprobata persuasione populari. multorum veneratores deorum. Quod unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti. quam Romani. An ad obtinendum dilatandumque regnum profuerit Romanis cultus deorum. 22. De ludis scaenicis. 14. quo Romani regni fortitudo et stabilitas visa est indicari. de quibus Scaevola pontifex disputavit. qui sola rationalia animantia partes esse unius Dei asserunt.9. 27. 29. si recte illis divinitas tribuebatur. An imperii Romani amplitudo et diuturnitas Iovi fuerit adscribenda. si Victoria ut volunt dea est. 30. 32. quos sibi dii celebrari a suis cultoribus exegerunt. 15. Quid fuerit quod Romani omnibus rebus et omnibus motibus deos singulos deputantes aedem Quietis extra portas esse voluerunt. qui licet nomine ignoretur. licet ad notitiam veri Dei non pervenerit. 17. qui Deum animam mundi et mundum corpus Dei esse putaverunt. qui diversos deos diversis mundi partibus praefecerunt. 23. De uno tantum colendo Deo. qua ratione secernunt. An congruat bonis latius velle regnare. De Virtute et Fide. Quas opiniones secuti sint. quos doctiores paganorum unum eumdemque Iovem esse defendunt. Felicitatem et Fortunam qui deas putant. De opinionibus Varronis. 12. 16. De scientia colendorum deorum. quas pagani templis et sacris honoraverunt praetermittentes alia bona. 13. quem summum deum cultores ipsius opinantur. 10. Ob quam speciem utilitatis principes gentium apud subiectos sibi populos falsas religiones voluerunt permanere. De his. quam a se Varro gloriatur collatam esse Romanis. 31. De tribus generibus deorum. unum tamen Deum colendum esse censuerit. An. 11. tamen felicitatis dator esse sentitur. Qua ratione defendant pagani. cum pro omnibus sola sufficeret. 20. Quod iudicio et potestate Dei veri omnium regum atque regnorum ordinata sint tempora. quae similiter colenda fuerunt. 24. 28. 18. Qualia de diis gentium etiam cultores se sentire fateantur. ipsa huic negotio sola sufficeret. 25. 56 . si Iovis summa potestas est. De Fortuna muliebri. De multis diis. De Felicitate. 21.

nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent. Et quoniam in fine primi libri. quae mala vel sola vel maxima deputanda sunt. quibus ipsi fiunt mali. breviter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus. unde possem.34. quos vel palam colebant vel occulte adhuc colunt. abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones. terrena omnia dicens mutationes. existimantibus imperitis ea. si tantummodo boni et honesti homines in civitate essent. in tertio autem de his malis. hospitibus atque advenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu pervias factas. illa vero mala non dico patienter. Promiseram etiam me demonstraturum. Et quam pauca dixi de sola ipsa civitate atque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. Quod profecto non auctoritate sua fecit. ut verbis eius utar. eorumque opinionem etiam his. antequam Christi nomen ulla istorum vana et verae saluti perniciosa comprimeret. partim ex litteris eorum. ventis ac procellis eversas esse civitates. sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus (quae uno loco Apuleius breviter stringit in eo libello quem De mundo scripsit. quae una est salubris et vera religio. . sicut sunt vastationes eversionesque bellantium. quae stulti sola perpeti exhorrent. namque immodicis tremoribus terrarum. Haec in secundo et tertio libro satis. colligere voluissem. per alia retro tempora accidere non solere. LIBER QUARTUS NIHIL MULTI DII POTUERUNT AD AUGENDUM IMPERIUM Dominandi libido historice disseritur (1-7) Quid de diis et moribus dixerimus. quod uno et vero Deo institutum atque servatum est. Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos adversus eos.. sed in rebus divinis ludos scaenicos poneret 1. qui eam falsam esse noverunt. velut doctorum auctoritate in odium nostrum gravius irritantur. in secundo agentes de malis morum. quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes. Quid. quae sibi celebrari per sua festa voluerunt. quia et ipsi vidimus talia ac talibus numinibus exhiberi. Et quoniam. usque adeo. ut adversus nos iusta murmura habere videantur. quae habet historia. quae plerumque patiuntur et boni. sic ex Aetnae verticibus quondam effusis crateribus divino incendio per declivia. longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos. qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes. incendia de nubibus emicasse. sed partim ex recenti memoria. et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent vel satis esse viderentur mala. quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis severitate patiuntur. religioni increpitant Christianae. De civitate Dei dicere exorsus prius respondendum putavi eius inimicis. suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris. si commemorare voluissem et exaggerare illa mala. quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandaverunt. dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit. quando finissem? Quae illis temporibus evenerunt. 57 . cum rerum humanarum atque divinarum dispertitos faceret libros. quantum existimo. absolvimus.. ut aut veris aut fictis etiam. donec in vera religione manserunt.. De regno Iudaeorum. sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt. quae non sibi invicem homines faciunt. exspectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus. ita ut vir doctissimus apud eos Varro et gravissimae auctoritatis. quae deinceps dicenda essent. eos esse immundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones. si iam vel illis clareret nostra religio vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. 2. antequam eorum sacrificia prohibita fuissent. alios divinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis. qui non tamquam in contumeliam. alios humanis. suis tamen criminibus delectentur. 1. quae suis temporibus insolite acciderint. quae prius fuerant continentes.. corporis videlicet externarumque rerum. conversiones et interitus habere. Si haec atque huius modi. cum utique. quibus Orientis regiones conflagratae perierunt. sed quoniam eos Romae natus et educatus in divinis rebus invenit. et in Occidentis plagis scaturigines quasdam ac proluviones easdem strages dedisse. qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt.et de temporum atque naturae calamitatibus. Haec non ex nostra coniectura probavimus. ut a perpetrandis damnabilibus factis humana revocari non possit infirmitas. sed libenter habent. illas etiam. torrentis vice flammarum flumina cucurrisse) 2. cum sit in eis etiam vulgus indoctum. quae omnia procul dubio nobis tribuerent. dum ad haec imitanda velut divina praebetur auctoritas.

quae magna Dei dona sunt. Nam iustis quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur. ut audeat dubitare quem praeferat. sed duos constituamus homines (nam singulus quisque homo. quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 3. 3. qui suos animos vastant scelerum maiore licentia. Quamquam vellem prius paululum inquirere. quia tu magna classe. ut ex illa vita dato sibi consortio civitatis poenas debitas cogitare desisterent. Nescio utrum quisquam ita desipiat. quid ei videretur. benignum mente. quod est gravius. Gladiatores Italiam vastaverunt. imperator 5. quod ipsum 58 . semper inquietum. quos deos putant. sanum corpore. liber est. sed divitem timoribus anxium. quae prudentia. mediocrem vero illum re familiari parva atque succincta sibi sufficientem. neque hoc tam ipsis quam illis utile est. quod ei iam in manifesto confert non adempta cupiditas. sed addita impunitas. De quibus vitiis cum ageret scriptura divina: A quo enim quis. imperio principis regitur. qua vigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur.quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. in secundo maxime libro non pauca iam dicta sunt. 5. qua et ista vita bene agatur et postea percipiatur aeterna. numquam securum. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis. tot dominorum. pacto societatis astringitur. ut in sermone una littera. maeroribus tabescentem. in cuius potestate sunt regna omnia. ubi opportunum visum est. et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum. Nam cum idem rex hominem interrogaret. qui eis serviendo subduntur. quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis diis audent tribuere. Devictus est. Ut ergo in his duobus hominibus. Remota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parva regna? Manus et ipsa hominum est. carissimum suis. vita parcum. alium praedivitem cogitemus. Modus sit vitae agendae et reipublicae regendae. quoniam multum eis consultum est. tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate versantium. malus autem etiamsi regnet. nec unius hominis. cum hominum felicitatem non possis ostendere. evidentius regni nomen assumit. cum cognatis vicinis amicis dulcissima pace gaudentem. 4. facillime videbimus ubi habitet vanitas et ubi felicitas. Nam de noxia fallacia daemonum. pietate religiosum. ille libera contumacia: Quod tibi. non est poena criminis. quibus regnant. semper in bellicis cladibus et in sanguine civili vel hostili. huic et servus addictus est 4. sed virtutis examen. Eleganter enim et veraciter Alexandro illi Magno quidam comprehensus pirata respondit. utile est ut boni longe lateque diu regnent. his autem. ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis. ut orbem terrarum. latro vocor. Latrocinia sunt regna et piratarum infestatio. de imperii latitudine ac magnitudine velle gloriari. malorum vero regnum magis regnantibus nocet. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit. quantum malorum invexerit moribus eorum. Nam quantum ad ipsos pertinet. perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem. quot vitiorum. quamque nihil eos adiuverint hi. quorum duorum hominum unum pauperem vel potius mediocrem. bonis malisque contulerit. ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. ita in duabus familiis. moribus castum. sed quia <id> ego exiguo navigio facio. sufficit eis ad veram felicitatem. ut vitrea laetitia comparetur fragiliter splendida. ita quasi elementum est civitatis et regni. etiam in ipsis bellicis malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen. Proinde bonus etiamsi serviat. civitates occupet populos subiuget. quarum metus eos in maiora facinora propellebat. cupiditate flagrantem. cui timeatur horribilius ne repente frangatur. Quapropter si verus Deus colatur eique sacris veracibus et bonis moribus serviatur. conscientia securum. ut et loca teneat sedes constituat. inquit. placiti lege praeda dividitur. non vanescamus inani ventositate iactati atque obtundamus intentionis aciem altisonis vocabulis rerum. Iam itaque videamus. commendavimus. quae sit ratio. cum audimus populos regna provincias. inquit. Hoc ut facilius diiudicetur. sed. ita in duobus populis. Per omnes autem absolutos tres libros. quos velut deos colebant. augentem sane his miseriis patrimonium suum in immensum modum atque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem. et magis de incrementis imperii Romani. quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. pietas et probitas eorum. cui tantum honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem. non nocet nisi propria iniquitas. Proinde omitto quaerere quales Romulus congregaverit. quantalibet terrarum occupatione latissimi). servus est. ut mare haberet infestum. Hoc dico.

intra suam cuique patriam regna finiebantur. Sin vero etiam ipsa brevissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt. quas pro sua quisque parte suscipiunt. Iustinus. quod difficillime factum est. sublimes regnantesque vixerunt. An quia non diu fuerunt. Populi nullis legibus tenebantur. usi voluptatibus quibus voluerunt. qui Graecam vel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum. quoniam singuli quique cito moriuntur. 6. postremo donec vincerentur. Tam diu autem perseveravit. nondum illis temporibus atque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum. aut infideles dii sunt. oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt. Isto ergo pacto neminem dii adiuvant ad regnandum. alios tunc colebant deos. Hoc autem de omnibus intellegendum est. quod post eorum mortem Romanum tantum crevit imperium. mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo. atque inde rursus ad Persas. non parvo negotio devitandae ingentis cladis oppressit. non dii ab hominibus. Italiam latissime et crudelissime vastaverunt 6. ad rem praesentem non pertinet. aut si. quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum compararunt. quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? Dii nihil potuerunt ad imperia augenda. Quid enim interest eorum. a quibus adiuvarentur sui. qui per ipsum imperium (quamvis decedentibus succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur) paucis diebus vitae suae cursim raptimque transierunt. ut deos esse fortes decet. Aut si proprios habuerunt Assyrii. quas Ninus domuit et subegit. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere. quando et ipsi imperium perdiderunt. Domitis igitur proximis cum accessione virium fortior ad alios transiret et proxima quaeque victoria instrumentum sequentis esset. cum inter se belligerant. donec transferretur ad Medos 9. qui sunt quarumque proprii civitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias. quam tamen postea oblitus iniuriae. sensit ingratam. ideo divinitus negabuntur adiuti? Quasi vero ipsa cuiuslibet hominis vita diuturna est. cui vicerat. fugerunt. quis istos Deus adiuverit. graviter timuit. quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus vice vaporis evanescit. totius Orientis populos subegit 7. qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci. 7. potiti sunt victoriis plurimis. nec beneficium deputandum est. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit. sicut ille. ut Romanum nondum sit eius aetatis. quasi peritiores fabros imperii construendi atque servandi. quo Ninus regnare coepit. Sed ad maiora veniamus. exercitum magnum et fortissimum collegerunt. Trogus et Iustinus testes sunt Ninum finitimos primum subdidisse. ut ex parvo et contemptibili latrocinio pervenirent ad regnum tantis iam Romanis viribus arcibusque metuendum. actuum suorum sarcinas baiulantes. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste vel transitus vel fuga. constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum 8. Primus omnium Ninus rex Assyriorum veterem et quasi avitum gentibus morem nova imperii cupiditate mutavit. vel migratio vel in pugna defectio. fines imperii tueri magis quam proferre mos erat. Nam si post mille ducentos et 59 . Si nullo deorum adiutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit. qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui. non parum adiuti sunt illi gladiatores: servilis condicionis vincula ruperunt. aut non ita fortes sunt. opus librorum suorum sic incipit: Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat. Qualibet autem fide rerum vel iste vel Trogus scripserit (nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt). Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt. quaero quorum. numquidnam mortui sunt. qui chronicam historiam persecuti sunt. verum etiam breviter scripsit historiam.Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit. Non itaque deos suos debuit colere civitas magis quam alios. Et paulo post: Ninus. eadem est etiam ista. quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis. sed dii ab aliis diis forte vincuntur. aut mercede non sibi reddita vel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt. tres duces habuerunt. sed brevissimum tempore in suo regno adhuc usque perdurat. quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa. permansit hoc regnum. sed spectata inter bonos moderatio provehebat. qui suos deserunt et ad hostes transeunt (quod nec homo fecit Camillus. Nam sicut scribunt. cum illi apud inferos causas suas agant? Utrum bonas an malas. quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque translata sunt. Cyro invitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis. quando victor et expugnator adversissimae civitatis Romam. memor patriae a Gallis iterum liberavit). quod suggessit libido fecerunt. evaserunt. Non enim aliae gentes. Dicant. Hoc si ita est. inquit. magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmavit.

sed alio nomine nuncupari 13. ut tuto servarentur. ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conservasse Romanum. collibus deam Collatinam. nisi regnum. et metum dempserunt et errorem addiderunt 14. cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret. cum folliculi patescunt. quam Romani colebant. Forculum foribus. hoc in alto colle Capitolium. qui unum Deum solum sine simulacro colunt. erubescant. Quod si ita est. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus. sed rura deae Rusinae. cum tantae civitatis perversa consuetudine premeretur. Physica ratio pensatur de Iove et diis locorum. cum segetes novis aristis aequantur. vallibus Valloniam praefecerunt. Haec autem paucissima ideo dixi. De isto deo quamvis a poeta dictum convenientissime praedicant: Iovis omnia plena 12. sicut quidem et in ceteris gentibus. cui nomen est a libidine. deam Hostilinam. quem potissimum vel quos deos credant illud imperium dilatasse atque servasse. ut tam diu tot gentibus imperaret. quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perveniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus. sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limemque servare. ex tanta deorum turba. Deinde quaeramus. 60 . hunc Varro credit etiam ab his coli. involumentis folliculorum deam Volutinam. Cardeam cardini. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cloacinae tribuere aut Volupiae. qui populis instituerunt simulacra. aut Vaticano.. sed sata frumenta. quod tam diu conservatum est. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem invenire. deam Tutilinam praeposuerunt. deam Segetiam. iuga montium deo Iugatino. isti attendant speculum suum. Nec omnia commemoro. quando regnum Assyriis ablatum est. Omissa igitur ista turba minutorum deorum vel aliquantum intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere. 8. Cui non sufficere videretur illa Segetia. praepositam voluerunt habere deam Seiam. unius Dei veri castum dedignata complexum. ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet. quia veteres aequare hostire dixerunt. frumentis vero collectis atque reconditis. deam Runcinam 10. et similia conqueri. florentibus frumentis deam Floram. Quis enim de hac re novit voluntatem Dei? An plures dii an unus qui et mundus sit (8-13) Quot sint dii rerum naturae servandarum. maturescentibus deam Matutam. et quia homo est. quo Roma tam magna facta est. aut Cuninae. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum. quod hi. Quid de Iove dicendum. si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis vani homines dicerent. quamdiu sub terra essent. deam Patelanam. cuius praepositura parvulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuvaret in bello. omnino sufficit: tres deos isti posuerunt. quae poterat esse. cui semel segetes commendarent. Quamquam Romanum imperium afflictum est potius quam mutatum. nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret. qui nec ad folliculum spicae. si ullus in eis pudor est. id est a terra auferuntur. cur tam male tractatus est Romae. qui infantum vagitibus praesidet.. quae a voluptate appellata est. lactescentibus deum Lacturnum. cum vero iam essent super terram et segetem facerent. geniculis nodisque culmorum deum Nodutum. aut Lubentinae. 9. quod nec istis temporibus desperandum est. quae cunas eorum administrat. quae illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt. quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est afflictione recreatum. Nimirum ergo Iovis hoc opus est. ut nihil universum uni alicui crederetur.quod excurrit annos. quae ita suis quaeque adhibebantur officiis. ut. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem volunt: hoc eius indicat sceptrum. quia me piget quod illos non pudet. Limentinum limini 11. cum runcantur. ut spica exeat. Quando ergo Segetia curaret imperium. si placet. ut anima misera daemoniorum turbae prostitueretur. nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua voce vanitatis.

ut singula deorum coniugia dividerentur singulis elementis. cum ista filia non sit amborum. et haec duo elementa coniuncta sunt. ad fabulas redis. modo inde suas partes sorori et fratribus cedat. etsi non sublimior. quo modo ei rite virgines a Veneris operibus abstinendo servierunt? An Veneres duae sunt. cum facta sint utique caelum et terra? Nam hoc quoque in libris suis habent eorum docti atque sapientes 21. eorum veteres proderent. quod. 11. de quo multi a poeta nobilissimo dictum putant: Deum namque ire per omnes 61 . fabularum est ista garrulitas. Neque de figmentis poeticis. ita nihil ex igne nascatur.. . alterum superius. in aethere accipimus. aliquando Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere. ut vanescat in ancillis eius honorata virginitas? Si enim Vesta Venus est. sine quibus civitas esse non potest. Quae ista iustitia est.de Iove et diis addictis colendis moribus atque pueris. additur Neptuno Salacia. Ecce fabulis non credatur et de diis meliora sentiantur: cur ergo non data est patri Iovis. Aqua vero sive superior sive inferior utique aqua est. altera mulier? An potius tres. et ambo isti coniuges et in duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Cur ergo aether datur Iovi. Si enim haec ita essent. aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus. nisi contestatissime probaretur) haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem instituta sunt eorundem deorum. quae dicatur Soror et coniux 15? Quia Iovem. sed etiam mater est Iovis. ut aerem Iunonem subterfusam desuper amplectatur. Nunc vero omni modo affirmaverunt aliud esse aetherem. puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esse quam terra quantalibet diversitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor vel tribus elementis corporeus completus est mundus: Minerva ubi erit? Quid tenebit? Quid implebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est. eamdem etiam Vestam volunt 25. de quo dictum est Iovis omnia plena. si secundum istorum non poeticos. nec inveniunt. qui est natus ex virgine. si aliquam partem implet et Iuno. qui Saturnum colunt. Quam totam vanitatem aboleri et exstingui utique ab illo oportuit. quoniam habet maritum. et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos. quod sicut ex virgine. nobis suscensere. quia et hic aliquas differentias volunt esse atque in ipsa terra aliud Terram. modo totum simul cum aere sit ipse caelum. cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos. una virginum. qui universam istam molem ex quattuor vel quot eis placet elementis constructam atque compactam implet et movet. si caelum est ille et illa terra. Nam sicut inferiorem caeli partem. qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et (quod esset incredibile. Tempus ergo colunt. quae etiam Vesta est. aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent: quid est quod mare Neptuno tribuitur. una virgo. et ideo illi virgines solere servire. Iuno tenet. temporis longitudo est. aliud Tellumonem putant. modo autem (ne sit necesse per cuncta discurrere) deus unus. alterum inferius. suis aris sacrisque veneratos 23. Absit autem ut meretrix. suis officiis distinctos. inquiunt. aliud Tellurem. tria potius elementa mundi esse. cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint. aliud aerem. cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique virgo. Eamdem Terram Cererem. Aut si aetheris partem superiorem Minervam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iovis capite nata sit 18: cur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur. An uterque utrumque implet. non quattuor 17. in aere Iunonem. et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. antequam eas iungerent viris. Quodlibet igitur physicis rationibus et disputationibus asserant 26: modo sit Iuppiter corporei huius mundi animus. modo sit aether. ne filio Iunonis et cooperario Minervae facere videamur iniuriam. quod sit Iove superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Cur non de Iove ipso erga Saturnum iustitia ista servata est? An quia victus est? Ergo pugnarunt? Absit. ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina. quod talia dicimus de diis eorum. id est in gremium telluris aut terrae. Rursus..10. Plutoni Proserpina. Quid enim indignum dicitur. terram vero tamquam coniugem eamdemque matrem (quia hoc in divinis turpe non est) fecundis imbribus et seminibus fetet. sed sacrorum libros non solum Iuno. Cur illi etiam Iuno uxor adiungitur. inquiunt 20. inquiunt 19. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. inquiunt 16. terra Plutoni? Et ne ipsi quoque sine coniugibus remanerent. alia coniugatarum. Eamdem Terram etiam matrem deum vocant 24. ut iam poetae tolerabiliora confingant. Quis enim ferat. Non est ergo ille. et sibi non suscensere. sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit 22. Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas. inquiunt. soror et coniux. id est aerem. alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum.

ipse sit Mutunus vel Tutunus. Liber in vineis. quia rumam dixerunt veteres mammam. et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere. id est homine. Camena. Mars et Bellona in bellis. in sideribus sol et luna et stellae. Quod si ita est. quod non sit pars Dei. quae fata nascentibus canunt et vocantur Carmentes. vel certe non Fortunam. ipse sit et Fortuna barbata. qui non singillatim coluntur. nihil omnino remanere. cum ipse unus. partes Dei esse contendunt: non video quidem. Haec si ita sunt (quod quale sit. ne praetermissae sive neglectae partes eius irascerentur: non ergo. si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur. atque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia. quibus ad nimium actum homo impellitur. quae adultos barba induat (quos honorare noluerunt. Saturnus in tempore. qui praetermissi essent. sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante. in diva Rumina mammam parvulo immulgeat. in terra Pluto. ut ex ipsius anima. de actu Agenoria. ut. in Iano initiator. dici autem sine verecundia non possunt. cum dicunt omnia sidera partes Iovis esse et omnia vivere atque rationales animas habere. Si igitur irascuntur. ipse in Iugatino deo coniuges iungat. ipse in mari Neptunus. qui est apud Graecos Priapus 29: si non pudet. . Nam ut alia omittam. Diana in silvis. cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit. id est totum ipsum Iovem. quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putaverunt et singillatim sacrificandum. ipse opem ferat nascentibus excipiendo eos sinu terrae et vocetur Opis. in focis domesticis Vesta. in divinantibus Apollo. quo modo bestias ab eius partibus separent. coleretur. de spe. quid perderent. quae numerare doceat. 13. in diva Potina potionem ministret. quam Dei partem 62 . non sit alius. si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est. aras non statuant. quam multis aedes non construant. quam praefecerunt menstruis feminarum. ipse in vagitu os aperiat et vocetur deus Vaticanus. in merce Mercurius. sive sint. praesit fortuitis voceturque Fortuna. sed suam quaeque pars habet vitam a ceteris separatam. haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi (non enim omnia dicenda arbitratus sum). ut hoc qualecumque numen saltem masculum deum vel a barba Barbatum. quia in Iove sunt quem colunt. ut sit unum animal constans ex animo et corpore. quae omnes continet deos. quae sunt innumerabilia. in Termino terminator. de voluptate Volupia. in terra inferiore Proserpina. et cum virgini uxori zona solvitur. non metuunt paucis placatis toto caelo irato vivere? Si autem stellas omnes ideo colunt. ipse cunas tueatur et vocetur <dea> Cunina. potuisse offendi.Terrasque tractusque maris caelumque profundum 27. Ceres in frumentis. si totus mundus est Deus. ipse Lucina. partem Dei calcet. sed ipse in illis deabus. qui haberet omnia. vitae atque animae cunctorum viventium pro cuiusque nascendi sorte sumantur. quod calcaverit quisque. 12.vel ipsa ratio rerum humanarum sit. An Iuppiter ipse mundus vel eius animus. in inferioribus etiam maris ipse Salacia. ipse dea Iuventas. et ideo sine controversia deos esse 32. ipse invocetur et dea Virginensis vocetur. quis non videat quanta impietas et irreligiositas consequatur. ut deposito studio contentionis attendant. ut quidam volunt 30. multo numerosioribus praeberetur. Nulla quippe illarum praetermitteretur. praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur Priapus. in diva Educa escam praebeat. de pavore infantum Paventia nuncupetur. si praeter alteram irasci altera potest. in fabrorum fornace Vulcanus. non vident quam multos non colant. quae a parturientibus invocetur. ipse sit postremo etiam in illa turba quasi plebeiorum deorum. ipse praesit nomine Liberi virorum seminibus et nomine Liberae feminarum. quasi suas virtutes vel membra vel partes. ipse sit dea Mena. et alia placari. ipse in aethere sit Iuppiter. hi omnes dii deaeque sit unus Iuppiter. si unum Deum colerent prudentiore compendio? Quid enim eius contemneretur. sicut eis videtur. quid infelicius credi potest. dea Stimula nominetur. Si autem dicitur omnes simul. sed quia barbas habet Fortunium nominarent). ipse sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sententias inspirando. Quid? Illud nonne debet movere acutos homines vel qualescumque homines (non enim ad hoc ingenii opus est excellentia). Strenia dea sit strenuum faciendo. quae possunt occurrere cogitantibus. Minerva in ingeniis 28. omnia ista partes eius sive virtutes eius.. ipse levet de terra et vocetur dea Levana. nondum interim quaero). ut volunt. sicut a nodis Nodutum. isto compendio possent in illo uno omnibus supplicare (sic enim nemo irasceretur. stulte dicitur. quibus eum placet esse mundi animum 31. sicut sunt homines. ipse sit Diespater. qua vivificatur tota ista moles. quae canere. Numeria.... Si autem sola animalia rationalia. quae post praetextam excipiat iuvenalis aetatis exordia. velut unius animantis haec tota vita est. cum in illo uno nemo contemneretur) potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis. Venilia. quae venit. de stimulis. quae sententia velut magnorum multumque doctorum est. alia concitari. qui partum perducat ad diem. ipse in aere Iuno.

63 . ut iniuriosi iustioribus dominarentur. si Victoria dea est? Aut quid ipso Iove in hac causa opus est. ut omnes non possint. Iniquitas enim eorum. quae praeter modum non moveret ac faceret hominem. quae faciebat iniuriosos. dii habentur. cum ea. numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam cooperatam videmus. a quibus non colitur. cum aedem haberet extra portam Collinam 35. bonis necessitas. Quid de dea Quiete sit dicendum. Utrum indicium fuit animi inquieti. quoniam mitis sum et humilis corde. an potius ita significatum est. et invenietis requiem animabus vestris 36. Sed procul dubio felicitas maior est vicinum bonum habere concordem quam vicinum malum subiugare bellantem. Romani imperium tam magnum adquirere potuerunt. Augendo imperio bellum est iniustum et si Victoria terminetur. deam Stimulam. sed verus Rex regum et Dominus dominantium 33 cognosceretur atque coleretur. impias atque omnino damnabiles quis ferre possit. ut sunt in urbe domus plurimae civium. nullum eorum esse partem cuiusquam. Aut si regnum munus est Iovis. quae possent beneficia eius putari. "Quietem" vero appellantes. 16. ideo non incongrue dicitur etiam ista felicitas. Quorum Iuppiter quia rex praesidet. quae ad agendum excitaret. si non lapis in Capitolio. cur non et victoria munus eius habeatur? Quod profecto haberetur. sibi quemque vivere. his omnibus diis et deabus publica sacra facere susceperunt. sed daemoniorum. vocaverunt deam Agenoriam. 14. Miror autem plurimum. non iniqua. ut possit esse quem vincas. quae faceret strenuum. si Regnum etiam ipse appellaretur. quae faceret quietum. sicut appellatur illa Victoria. Mala vota sunt optare habere quem oderis vel quem timeas. An Victoria ipse sit Iuppiter. deam Streniam. id est aliena iniquitate et dea Victoria. eum quietem habere non posse? Ad quam vocat verus Medicus dicens: Discite a me. cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant omnes deos suas habere vitas. Proinde belligerare et perdomitis gentibus dilatare regnum malis videtur felicitas. sed omnes colendos. Videant ergo ne forte non pertineat ad viros bonos gaudere de regni latitudine. publice illam suscipere noluerunt. qui cognosci et coli possunt. quos vult esse victores? Hac dea favente et propitia. nec alter irruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augeri. si Victoria faveat sitque propitia et semper eat ad illos. murcidum. iniquas. Hic primum quaero. si quies et iustitia finitimorum contra se bellum geri nulla provocaret iniuria ac sic felicioribus rebus humanis omnia regna parva essent concordi vicinitate laetantia et ita essent in mundo regna plurima gentium. etiam feriato Iove crevit imperium. quae ad agendum ultra modum stimularet. qui illam turbam colere perseveraret non plane deorum. Nam si hoc ipse non fecit. dii coluntur. id est nimis desidiosum et inactuosum. dum bellorum causas iniquitas excitat. dii vocantur. 15. etiam Iove vacante vel aliud agente.vapulare. cum puer vapulat? Iam vero partes Dei fieri lascivas. ipsi pro suis partibus invocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem. Cur autem et iniquitas dea non sit vel externarum gentium. quod. Si ergo iusta gerendo bella. ut essent cum quibus iusta bella gererentur et augeretur imperium. ut ait Pomponius 34. cum omnes occupati sint officiis et operibus propriis. regnum adiuvit ut cresceret. cur non etiam ipsum regnum aliquis deus est? Cur enim non ita sit. Quas enim hic partes Iuppiter haberet. si Pavor et Pallor et Febris dii Romani esse meruerunt? His igitur duabus. nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis. non impia. cum deos singulos singulis rebus et paene singulis motibus attribuerent. quia tam multi sunt. quod utique parvum esset. cum quibus iusta bella gesta sunt. Victoria eadem bella feliciter terminat. ipsum credo ab eis putari regnum constituisse vel auxisse Romanum. Sed quia peius esset. deam Murciam. An dii Romanorum imperio augendo faverint (14-34) Cur augendo imperio plures dii si Victoria faverit. quae gentes non subditae remanerent? Quae regna non cederent? An forte displicet bonis iniquissima improbitate pugnare et finitimos quietos nullamque iniuriam facientes ad dilatandum regnum bello spontaneo provocare? Plane si ita sentiunt approbo et laudo. quem alium deum opus tam magnum potuisse aggredi credant.

ut ab illa videantur et amentur. quae dea est. ei uni tantummodo supplicarent. fortitudinem. Quid. etiam locutum esse memoriae commendaverint atque dixisse non semel. quod deam victoriam Iuppiter mittat atque illa tamquam regi deorum obtemperans ad quos iusserit veniat et in eorum parte considat? Hoc vere dicitur non de illo Iove. Sed illos miror appetitores 64 . aliquando mala? An forte quando mala est. 18. et omnis falsorum deorum turba vanescet. quod eam rite matronae dedicaverint 39. cuius primum et maximum officium est. prudentiam. felicitas autem si mala fuerit. quae sine ullo iudicio venit et ad bonos et ad malos? Ut quid autem colitur. si dea est et sub illo rege est. quid boni non esset? Sed quid sibi vult. quia felicitas illa est. Quid diversae aedes. et quoniam et istae singulae species suas habent. unde etiam Fortuna nominatur. simul et bona esset et mala. iustitiam.17. qui nolunt habere merita. Ubi enim ipsa esset. Iuppiter mittit? Colatur ergo ipse solus. 19. non veris attribuenda numinibus. aram meruit. Quo modo ergo dea Fortuna aliquando bona est. quam boni habent praecedentibus meritis. quod et Fortuna dea putatur et colitur? An aliud est felicitas. Quo modo ergo bona est. semper est bona? Ipsa est ergo Felicitas: cur adhibentur diversa nomina? Sed hoc ferendum est. quorum artes atque versutias hinc potius isti advertere debuerunt. quae nulla substantia est. Virtutem quoque deam fecerunt. iniquum non potest. Ubi est definitio illa Fortunae? Ubi est quod a fortuitis etiam nomen accepit? Nihil enim prodest eam colere. posset ei audere resistere et suam potius facere voluntatem. dea non est. cuius consilium occultum esse potest. non enim potest ei iubenti et eam quo voluerit mittenti Fortuna resistere. ut non ipsae. et tamen se ipsi non ridebant. quo voluerit. putarentur tantum miraculum muliebri loquacitate finxisse. diversa sacra? Est causa. Iovem igitur de omnibus rogarent. quam Fortunam vocant. Tantum sane huic velut numini tribuunt. ut suos cultores plerumque praetereat et suis contemptoribus haereat? Aut si aliquid proficiunt cultores eius. quae fortuito accidit. non saltem muliebris. diversae arae. sed in templis colebant. a quo solo dari potest. mirari nos non oportet. hoc alii philosophi. quod a matronis dedicatum est et appellata est Fortuna muliebris. inquiunt 38. et victoriae iungitur vel maritus vel frater vel filius? Talia quippe isti de diis opinati sunt. Hoc Plato dicit 37. si ipsa esset. An et ipsam. quod illa dea locuta est. non quae meritis venit. solet enim et una res duobus nominibus appellari. non fortuito venit. ut in verum credatur Deum? Sed cur non sufficerat Virtus? Nonne ibi est et Fides? Quando quidem virtutem in quattuor species distribuendam esse viderunt. Sed cur et Fides dea credita est et accepit etiam ipsa templum et altare? Quam quisquis prudenter agnoscit. 20. quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si Fortuna loquitur. malae fortunae. sacra congrua persoluta sunt. quae simulacrum dedicaverunt. nisi ut homines recte vivere non curarent conciliata sibi Fortuna. Insaniunt mulieres Fortunae muliebris. felicitas non erit. Non enim malignis daemonibus etiam sic difficile est fallere. Aut certe istam mali colant. in partibus iustitiae fides est maximumque locum apud nos habet. sine ullo examine meritorum fortuito accidit hominibus et bonis et malis. ipsa ab illo impetretur. quo misisset Victoriam. si fortuna est. Certe omnes deos utriusque sexus (si et sexum habent) non nisi bonos existimare debemus. ut simulacrum eius. Si autem suos cultores discernit. sed de illo vero Rege saeculorum. aliud fortuna? Quia fortuna potest esse et mala. sed virilis potius loqueretur. sed iterum. iam merita sequitur. quod iustus ex fide vivit 41. quicumque scimus quid sit. Unde autem sciunt illi quid sit fides. Et nunc quia dea non est. quae quidem si dea esset. ut prosit. habitaculum illi se ipsum facit. quibus dea possit Felicitas invitari. quae ita caeca est passim in quoslibet incurrens. hoc est bonae fortunae. fortuna non est. Ipsa ergo sola coleretur. fortuna vero. Nam cum sint et alii plurimi simul. qualia si poetae fingerent atque a nobis exagitarentur. An Felicitas et Fortuna deae sint. cur non deus est et triumphus. Quod quidem si verum sit. sed Angelum suum et faciat vincere quem voluerit. numquid. quod mittat non Victoriam. An forte dicunt. sed donum Dei est. quod et Felicitas dea est? Aedem accepit. cum talia deliramenta non apud poetas legebant. quae dicitur bona. temperantiam 40. Quae deae sint Virtus et Fides. responderent isti ridenda esse figmenta poetarum. quem deorum regem pro sua opinione confingunt. hoc excellentes rei publicae populorumque rectores. sed in malignum daemonem repente convertitur? Quot sunt ergo deae istae? Profecto quotquot homines fortunati. illis aliud? An illa. ut quid aliud. his aliud. Fuit enim Fortuna loquax et muta Felicitas. Non enim. multis fuerat praeferenda. hoc est uno tempore. Nam si victoria dea est.

Quid est ergo. cum eius nomine nonnulli Romani principes non parvam gloriam compararint? Cur denique fortitudo dea non est. non solum bene parerent. sed vivere omnino neminem posse.multitudinis deorum. etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas. quare sapientia nulla numinum loca meruerunt? An quia in nomine generali ipsius virtutis omnes coluntur? Sic ergo posset et unus Deus coli. Unde ab eo. quibus similiter aedes et aras dedicare potuerunt? Cur temperantia dea esse non meruit. deae Pecuniae. ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt. quando esset grande periculum? Nec deus Spiniensis. Hoc etiam alia similitudine affirmat dicens. omnia optanda felicitas. cum pro exercitu se voverunt? Si tamen his omnibus vera inerat fortitudo 42. si ignoret quisnam sit faber. ut vincerent. Felicitas maxime invocanda quia ab ipso Deo est. cui virtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda complectitur virtus. Miror autem. ut hoc ei conciliata donaret. Sed in illa una virtute et fides est et pudicitia. Quid ergo erat necesse propter haec bona vel animi vel corporis vel externa tantam deorum turbam colere et invocare (quos neque omnes commemoravi. et maxime ipsi divae Fructeseae. quae adfuit Curtio. Marti et Bellonae. non dea. cum. Ex eo enim poterimus. hominis alicuius medici nomen formamque nosse. ut bona vellent. nec dea Robigo. inveniant si possunt aliquid. quod Graece dicitur virtus. ut spinas ex agris eradicaret. deo Statilino stantes. sed vanitas facit. sed Dei donum est. rogaretur: una Felicitate praesente et tuente vel nulla mala exorirentur. ideo colebatur. si autem dea est. cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est. non modo bene vivere. quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti virtutem. Quid opus erat parturientibus invocare Lucinam. quem doctorem. quod Argentinus non genuit Aurinum. quia non solum commemorat deos. si sciatur quam quisque Deus vim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. quia prius aerea pecunia in usu coepit esse. quos coli oporteat a Romanis. vel facillime pellerentur. habenti felicitatem. unde modo non agitur. quia. ut honorarentur. scire quem cuiusque causa deum advocare atque invocare debeamus. cum posset magno facilique compendio una dea Felicitas cuncta conferre. quid opus erat deo Catio patre. saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. ad eamdem pertinet felicitatem: cur non intellectum est dona Dei esse. deo Vaticano vagientes. ut pecuniosi essent. id est acutos faceret. sicut Saturno Iovem. si adesset Felicitas. Abeonae abeuntes. propter hostes depellendos diva Pellonia. quae sicut voluerunt pro sua opinatione finxerunt. quae adfuit Mucio. unde. ut bene coniugarentur. Sed si virtus non nisi ad ingeniosum posset venire. inquit. Verum tamen ubi est virtus et felicitas. sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes. cur non dicatur et virtutem ipsa conferre. Quem deum isti si haberent. cuius partes ceteri dii putantur. ut bonam haberent mentem. ne faciamus. Has deas non veritas. verum etiam dicit quid ad quemque pertineat? Quoniam nihil prodest. si bonum aliquid est latitudo regni atque diuturnitas. 22. quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit. 21. quando quidem etiam virtutem consequi felicitas magna est? Varro testis est cuique deo aliquid spectare. ut mimi 65 . quem adiutorem assumere. ut eis ingeniosi filii nascerentur. deae Cuninae iacentes. quia et aurea subsecuta est. vel a Minerva petendum esset. Si Iuppiter. diis agrestibus. non deas? Si autem putatae sunt deae. non ipsae sunt deae. cum dexteram porrexit in flammas. quis tector. deae Menti. Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium. deae Victoriae. Quare prudentia. nomen artis Latinos traduxisse putaverunt 44. quare aliis tam multis deabus iniuriam fecerint praetermittendo eas. diis nuptialibus. si fides dea est. qui catos. deo Aesculano et filio eius Argentino. a quo quid utensile petere possit. conferret hoc parentibus eius cultoribus suis. quae tamen extra in aedibus propriis altaria meruerunt. quae adfuit Decio patri et Decio filio. nec ipsi potuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos providere). cum virtus omnia se cum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque vivendi virtus a veteribus definita est 43. propter aegros medicus vel Apollo vel Aesculapius vel ambo simul. post argentea. deae Adeonae adeuntes. quod pro ingenti beneficio Varro iactat praestare se civibus suis. quem ducem. cum se pro patria in abruptam terram praecipitem dedit. ut haec daret. si nescias eum valetudini opitulari atque ita ignores cur ei debeas supplicare. deo Honori. nec solum ad bona capienda quisquam alius. inquit. quis pistor. haec enim veri Dei munera sunt. eo modo nulli dubium esse asserens ita esse utilem cognitionem deorum. deo Volumno et deae Volumnae. ita et patri Argentino et avo Aesculano Aurinum praeponerent. sed neque ad depellenda mala quaereretur? Cur enim esset invocanda propter fessos diva Fessona. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute et Felicitate tractamus: si felicitas virtutis est praemium. ut bene belligerarent. ut non accederet. et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium. Quid doctrinae vel a Mercurio. ut fructus uberrimos caperent. deae Ruminae sugentes.

cur non ipsa una quae coleretur constituta est. unde omnis boni voti petendum esset auxilium. profecto cederent Felicitati. Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum. postea deus fieret. quos dicunt in consilium Iovis adhiberi 46. Faunum.. . Martem. sed pulsus aufugeret. Mars. Terminum. Sed ipsi etiam. quod neque inter deos Consentes. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum civilium infelicitas subsecuta est.quia una esset divinitas. Cur enim non aliquid melius quam ipsi Iovi? Nam quae etiam Iovi regnum nisi Felicitas dedit? Si tamen cum regnaret felix fuit. Marte.non tribuit Romanorum reipublicae felicitatem. 2. Aut si non cederent. Lucem et quoscumque alios addidit.. Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba videre non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse novos Pavorem atque Pallorem propitiandos non introduceret. 23. 23. si deam istam nosset aut coleret. quod ei fecerunt tres dii.. Quis non huic gratias ageret.. quos Selectos vocant 47.cui omnes auxilium peterent. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret. Et potior est felicitas regno. etiam ipse Iuppiter cederet. quando nihil deesset. per augurium quaesivit. 23. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent cives. quot daemoniorum.. quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. atque ideo Capitolium ita constructum est. quae posset universa conferre et compendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Cur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Cur ipse Romulus felicem cupiens condere civitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid diis ceteris supplicavit. quod et tam sero et non ad honorem. si hanc deam propitiam non haberet. qui ei dignior aptiorque videbatur. qui non cesserant Iovi. Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda visa est. quod fieri non potest. cur non vel illustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat. Non enim quispiam resisteret Felicitati. Picum. Felicitas constituta est? Templum aliquod ei fieret. nec inter deos. Nullo modo omnino.. An forte iuste est indignata Felicitas. Ipsi ergo dii si per auguria vel quolibet modo eos posse consuli putant. sicut a Termino. ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis. sed ad contumeliam potius invitata est.. sed crimina colentium? . a Lymphis vinum 45. faceret Iuppiter. hominibus colendum doceret? Felicitas recens dea. qui maiori et regi suo nullo modo cedere loco voluerunt. Nemo enim dubitat facile inveniri hominem. sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum. et adhuc nemo felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset vera felicitas. et optemus a Libero aquam.solent. non cultus falsorum tot deorum. ubi vera non erat pietas? Pietas est enim verax veri Dei cultus. ut ipsum verticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. Solem. utrum vellent Felicitati loco cedere. 4. Iuventate contemptus est. a quo essent omnia bona. inter quos etiam deam Cloacinam. ubi aedes maior atque sublimior Felicitati construeretur.. Iuventatem. Tiberinum. Vulcanum. quae illis regem fecerat Iovem. 1.. Praesente quippe Felicitate omnis pavor et pallor non propitiatus abscederet. 3. Magna sane utilitas. utrum concedere locum vellent Iovi. Nam sicut habent eorum litterae. Sed (unde nunc agitur) si libri et sacra eorum vera sunt et Felicitas dea est.. qui esse vellet infelix. nullus autem invenitur. cum rex Tarquinius Capitolium fabricari vellet eumque locum. Martem.. ubi Capitolium constitutum est. nec ut putant.. nisi. non id contemptu eius facerent. si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex. ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua 66 . Iovem. si vera monstraret. qui se timeat fieri regem. ut hoc vix homines doctissimi scirent. Deinde quid est hoc. non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi voluntate cessuros. ab diis aliis cerneret praeoccupatum. quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat. 23. Opem. qui se nolit esse felicem. . Terminus et Iuventas 48. et si unum verum Deum. quia multi erant illic. ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pavor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum. de hac re consulerentur. si consuleretur. si forte aliorum aedibus vel altaribus iam fuisset locus occupatus. Lunam. atque ipsi inde cedere omnes voluerunt praeter illos quos commemoravi.

non Bovem: aut certe nulla vocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur. sed utique ab illo. unius templum frequentaretur a civibus qui felices esse vellent. si dea est): quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere. inquiunt. Concordia. persuadebimus fortasse quod volumus. sicut a bubus Bubonam. illi non sufficiat hic deus. ut ludi Romani instaurarentur. quae concordiam. sicut a bello Bellonam nuncupaverunt. Sicut enim apud ipsos legitur 49. a quo daretur felicitas. Illi. aliqua vocabula inde flectentes. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum.ipsamque felicitatem unius dei esse donum. ut vix inveniatur qui Summani nomen. quae dat pecuniam. coluerunt magis quam Iovem. deorum honoribus exhibentur. et sufficit. non Pomum. ad quem diurna fulmina pertinerent. placatos se esse monstrarunt. qui populo spectante ad supplicium duci iussus est. non petit. cum felicitas dea dicitur.. quem iam colebant. an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi dii ista suis honoribus exhibenda flagitaverunt. quorum esset nemo qui nollet.multitudine derelicta coleretur una Felicitas. Victoria. non Bellum. sicut carere non potest fame. non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis. maiores nostros insipientes fuisse credendum est. a qua daretur felicitas. Libet autem eorum considerare rationes. qui panem pictum lingit et ab homine. quoniam. Inter eorum commemoratur virtutes et miranda facta quod dicam. 24. Cui autem sufficit (non enim habet homo quid amplius optare debeat). munus est Dei: ille Deus quaeratur. Cur ergo ludi scaenici. . Usque adeone. qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit. inquam. quorum deorum nomina non inveniebant. et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos 51. non Segetem. sed contra instituta maiorum. in senatum nuntiaret. quae dat victoriam. Non est ipse. 25. Sic enim carere non potest infelicitate. propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit. Dei dona deos sibi faciens et ipsum. uni supplicaretur. 26. ita Virtus. atrociter imperarunt. quam credebant ab illo dari. cladem nisi fieret praenuntiarunt.. cui nocturna fulmina tribuebant. Iste alienarum dicitur adulter uxorum. sicut a cunis Cuninam. nomine ipsius Felicitatis inquirerent. quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. quorum cor non nimis obduruit. satis ergo indicarunt nec ab ipso Iove dari posse felicitatem. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem velit accipere vel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit (habet autem. severissime vindicarunt. qui verum habet. qui eam dare possit. Honor. neque ipsum Iovem cum tantis iniuriis colendum putarent. quae ab omnibus petebatur. Ista nobis reddita ratione multo facilius eis. Si autem felicitas dea non est. quod primo eorum die in quodam scelerato.. cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas. Dii sibi tribui flagitant ludos scaenicos. non utique alium vel aliam. numinibus videlicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. ait Tullius. earum rerum nominibus appellabant deos. non deos 50? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi. quem nesciebant. quod verum est. quas ab eis sentiebant dari. qui tam multos colebant deos. sed numen illud attenditur a quo felicitas datur. non omnino pecunia dea ipsa putata est. <sicut> a pomis Pomonam. et hoc senserunt homines. inquiunt. quia neglectum est aliquid. sicut a segetibus Segetiam. Sed postquam Iovi templum insigne ac sublime constructum est. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis. Merito displicuit viro gravi divinorum criminum poeta confictor. quod audire iam non potest. atque ita ipsa a se ipsa peteretur. iste pueri pulchri impudicus amator et raptor. eum appellare voluerunt. quae dat virtutem. quia id quod neglectum fuerat factum est. obstinatione superbae voluntatis offendens. ipse colatur. cuius ea dona sunt. quam possis a se ipsa impetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam loci dignitate debuerunt. cui non sufficit munus eius. quem nominant Iovem. se saltem legisse meminerit. qui honorem. Romani veteres nescio quem Summanum. ut haec nescirent munera divina esse. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent. inter res divinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum. ut Pecunia dicta est dea. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem.. ideo ipsius rei nomine. serviat uni Deo datori felicitatis. ignorabant. non Cunam. et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur. non ipsa quae datur. ubi haec dictitantur cantitantur actitantur. quam stultorum hominum multitudo vana sectatur. Cum ergo ille qui somnio commonitus 67 . Sed Fingebat haec Homerus. in quibus et ipsum eorum regem Iovem: quia nomen eius. Ita. Physica ratio disseritur deos unius dei esse munera. eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur. Confirmo prorsus a quodam deo.

victas duas a Venere Troiam evertisse. quae prolata in multitudinem nocent? "haec. in morbum incidit acrem et horribilem. sed eam potius iniuriam ferre non possunt. Pollucem. quod verus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra 55. continuo valetudine. cum alium faciant furari. eisdem litteris non tacetur: quia sic videlicet deos deformant. ludos tolle. 28. quod maior ei poena. si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur. quando coleretur. quia non fecit. Quis non videat. quam si de illis vera dicerentur. si de illis ista fingantur. Saturnum liberos devorare: nihil denique posse confingi miraculorum atque vitiorum. dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet. Haec pontifex nosse populos non vult. ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur. et sic omnia quae retexere piget. quae recto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur. Castorem. aliqua etiam quae obsit populis nosse. Iam vero si adversus eos Iovem interpelles. nam falsa esse non putat. quovis Romano. maior est deorum iniuria. et cum veritatem qua liberetur inquirat. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari 52. Primum genus nugatorium dicit esse. tertium a principibus civitatis. maxime ob eam causam. tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis. quod multa de diis fingantur indigna. deam homini nubere. qui talibus placantur. et ipsos scaenicos non turpes iudicaverunt. homine abiectior? Iste daret felicitatem. Poeticum sane deorum genus cur Scaevola respuat. quod homines fuerint et humana condicione defecerint". agebant. secundum non congruere civitatibus. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum 53. Praeclara religio. quod non ibi reperiatur atque ab deorum natura longe absit. immineret. Si illud fingebatur. proditur enim ab doctis. Tum vero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit atque in lectica allatus est in senatum: expositoque somnio. ille irasceretur. de quibus impune finguntur. si non faceret. Quid aliud? "Quod eorum qui sint dii non habeant civitates vera simulacra. infelicius irascebatur? Scaevola simulacra reiciens tria esse deorum genera dicit. si potes. nisi diabolo serviretur? Itane iste Romanum conderet dilataret. Relatum est in litteras doctissimum pontificem Scaevolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis. Quod dicere etiam in libris Rerum divinarum Varro ipse non dubitat 56. ne talia sibi iubeant exhiberi. vi compulsos esse exhibere talibus diis. diis vero istis falsis et multis ignoratis sive contemptis atque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum 68 . hoc est ludis scaenicis. 27. Cum etiam sic non auderet. Quae sunt autem illa. Iovem ipsum converti in bovem aut cycnum. O Scaevola pontifex maxime. sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt 57. si per eorum sollemnia non agantur. sic item aliquid aliter turpiter atque inepte dicere ac facere. se non subtraxerunt. Sed non te audiunt. Romanum imperium augere et conservare potuissent. quibus instigantibus ista iussistis. prava docent. Nullo igitur modo dii tales. subditos homines malignis daemonibus. non esse deos Herculem. ut nec bonis hominibus comparentur. et nisi ita coleretur. eo illi fit a vobis maxima iniuria. vel potius accusantur honoribus. inquit. pedibus suis sanus abscessit. cui talia displicebant. alterum a philosophis. quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iovem nuncupatis. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis importastis ista pontifices: deos ipsos roga. solet enim et a iuris peritis dici: superflua non nocent 54. honorabilius digniusque coluerunt. Hoc enim si possent. ut cum aliqua concumbat. si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum. qui eos in huiusce modi rebus divinis. placebant. De supervacuis non magna causa est. quibus deos dilacerari videbant. quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? Dii augere imperium non potuerunt. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda. secunda nocte hoc idem rursus severius imperatum est: amisit filium. quamvis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream. qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. ne tales honores diis immortalibus deferant. quo confugiat liberandus infirmus. daemones sunt. praecipe populis. credatur ei expedire quod fallitur. Graecis potius donum tam grande conferrent. recepta. ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. Tertia nocte dictum est homini. quod habeat aliqua supervacua. quando et a morsibus poetarum. alium adulterare. qui tam infeliciter colebatur. turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam. Sic ergo et regnum invito quidem Deo vero nullo modo habere possent. Expedire igitur existimat falli in religione civitates.erat postero die iussa facere non ausus esset. a quo regitur totus atque administratur hic mundus. qui sanum sapit. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iovem turpissimi histriones cantabant. conservaret imperium. Aesculapium.

hoc est versus in fugam. Nam et perturbatis animis inducuntur. quantumcumque haberent. Ille namque tres provincias nobiles. ad religionem vero. cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parte defenderent. non deorum. nemini locum quem teneret daturam. et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem civitatibus in angustum fuerant coartati. plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse videatur. Quamquam haec si vera sunt. Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. qui est benedictus in saecula 60. summaeque levitatis 62. dum consuetudinem civitatis timet. Quis non intellegat eum conari. inquit. Et formae enim nobis deorum et aetates et vestitus ornatusque noti sunt. ut ait Apostolus. Viderunt haec intellegentiores gravioresque Romani. religionem laudare maiorum eamque a superstitione velle seiungere. falsumque ostendit auspicium. genera praeterea. Martiam gentem. qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Iovi. Persarum concessit imperio 58. verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt. ubi hodieque persistunt. dii bellis proeliisque caruerunt. quo Inventas illa non cesserat Iovi. sed daemoniorum. qui Deo debetur. sed media tamen compositione defixi. Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum. Nam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt. cessit etiam Iuliani temeritati et Ioviani necessitati 59. significatum est. Armeniam. qui Iovi cedere noluerunt. ut deus ille Terminus. salvis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. exhibendum putabant: Servientes. quibus alimonia portabatur. indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis ita loquens: Videtisne igitur. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani voluntate mutati sunt termini imperii Romani. Disputat apud eum Quintus Lucilius Balbus in secundo De deorum natura libro. remansit contra Iovem contumacia. a quo mitterentur sancti viri et veraciter pii. cui non cedere pulchrum esset. antequam denique ista scriberentur. etiamsi illa vana esse sentiebant. quae ipse secundum Stoicos videtur docere: Non enim philosophi solum. iuventutem etiam Romanam propter deam Iuventatem nemini esse cessuram. coniugia.haberent. quando Iulianus deorum illorum oraculis deditus immoderato ausu naves iussit incendi. naturae tamen rerum sub unius veri Dei regimine atque imperio constitutae religiosum cultum. ut sibi sui liberi superstites essent. nam qui totos dies precabantur. et gens Martia superantibus atque irrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est. Falso auspicia vaticinata Romanos numquam cessisse. nec solum. ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis ratio sit tracta ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. Cicero augur irridet auguria et irridet homines corvi et corniculae vocibus vitae consilia moderantes 61. non quidem tanto detrimento. qua exercitus destitutus mox etiam ipso hostili vulnere exstincto in tantam est redactus inopiam. quantum concesserat Hadrianus. Nec vero. et cum ipse superstitiones ex natura rerum velut physicas et philosophicas inserat. ut fabulae ferunt. quod dii cesserint Christo. Vano igitur augurio deus Terminus non cessit Iovi. inquit. quod paulo ante commemoravi. Aliud est enim non cessisse. parum valebant. 30. qui omnia esse contendit incerta. ut inde nullus evaderet undique hostibus incursantibus militem imperatoris morte turbatum. cognationes. creaturae potius quam Creatori. Assyriam. superstitiosi sunt appellati 63. Huius Dei veri erat auxilium necessarium. qui pro vera religione morerentur. Tullius fabulis et simulacris indignatur. accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias. non habent omnino quid timeant. qui cessit Hadriani voluntati. ut falsae a viventibus tollerentur. inquiunt. et post haec acciperent sempiternum. Non enim confessuri sunt. Ita evacuata est pulchritudo auspiciorum. Sed antequam Christus venisset in carne. aliud unde cesseras redisse. sive hic haberent sive non haberent. Mesopotamiam. quae daemonicis ritibus fuerat obligata. Sed iste Academicus. ut eum auspicia ista pro adversario ponerent. sed quo modo id possit non invenire? Si enim a 69 . et immolabant. Receptis quoque alio tempore provinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt vanitatis. Martem et Terminum et Iuventatem nec Iovi regi deorum loco cedere voluisse? Sic enim. aliquotiens Romanus exercitus fusus est. quae de libris eorum proferimus. quia et ipsi. 29. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui. sed contra consuetudinem civitatis. indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat. ut apud Homerum. id est Romanam. nisi placito pacis illic imperii fines constituerentur. omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium. sed etiam (ut cum Titanis aut cum Gigantibus) sua propria bella gesserunt.

Quod utique non aliam ob causam factum videtur. non caelo et terrae sicut iste disputat. quantolibet eloquio se in libertatem nitatur evolvere. quod hi soli ei videantur animadvertisse quid esset Deus. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. quod eum diceret esse animam. qui instituerunt (quod iste reprehendit) deorum simulacra diversa aetate et veste distincta. numquid et illi. motu ac ratione mundum gubernantem. atque in tam proximo inventus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur. 31. ac per hoc. ut potius eos magis colere quam despicere vulgus velit. Dicit etiam idem auctor acutissimus atque doctissimus. nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur. prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. Haec cum ita sint. 31.etsi uni Deo cultus exhibendum intellegat. tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset. verum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum servitute subvertit. qui totos dies precabantur et immolabant. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur. sed "addiderunt:" iam utique fuisse etiam sine simulacris vult intellegi errorem. cum ad deos colendos multis locis velut religiosus hortetur. implicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores atque cultores. per fidem martyrum pro veritate morientium et cum veritate viventium non solum in cordibus religiosis. confiteri ea potius occulta Dei voluntate compulsi sunt quam persuadere conati. inquit. quas iste Balbus velut balbutiens vix reprehendit. quamvis non iudicio proprio. qui nolunt advertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum Spiritus impertiti. profecto et unum deum..maioribus illi sunt appellati superstitiosi. necesse habebat ista venerari. non potius et animae Creatorem. per altissimam Christi humilitatem. deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur. qui. nec quod in hac disputatione disertus insonat. qui eum crederent animam mundum gubernantem. et ad eum finem illa scribere ac perscrutari. qui et deceptores et deceptos pariter possident. Deum verum esse sentiret. quae non modo vulgo scire non sit utile. quae ipsam quoque animam condidisset. Quid ipse Varro. ad eos redarguendos proferuntur. nisi evidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse vera. nisi 70 . et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere. ut. mutire auderet in populi contione. quae non sibi tantum contemptui essent. et sine simulacro colendum esse censeret. sed animae quoque est effector et conditor). id est veteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. sed ei qui fecit caelum et terram. Varro vulgi consuetudinem suscipit. ut tradita est. Veteres regendae reipublicae plures deos invenerunt. castius dii observarentur 64. nisi tacerentur. implicat et ipsum. 1. Hic certe totum consilium prodidit velut sapientium. . ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam in vetere populo esset. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos.. per quos civitates et populi regerentur. qui has superstitiones. quis non videat quantum propinquaverit veritati? Si enim aliquid contra vetustatem tanti posset erroris. Dicit etiam de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. 2. 32. quem dolemus in rebus divinis ludos scaenicos. ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret. Quod si adhuc. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam. a quo mundum crederet gubernari. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. quaecumque tales viri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt. qui primi simulacra deorum populis posuerunt. Quibus verbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia. Ego ista conicere putari debui. quae civitatem Romanam instituisse commemorat. eos civitatibus suis et metum dempsisse et errorem addidisse. sed etiam ipsi vulgo despicienda viderentur. Agamus itaque Christiani Domino Deo nostro gratias. ut dicat. per Apostolorum praedicationem. ut naturam potius incommutabilem. tametsi falsa sunt. mansisset. posuisse. sed etiam. aliter existimare populum expediat. si eam civitatem novam constitueret. debere si dicit. castiusque existimat sine simulacris observari religionem. Quod vero non ait "errorem tradiderunt". nec dubitat eum locum ita concludere. unum Deum colendum fateretur atque suaderet. Quapropter cum solos dicit animadvertisse quid esset Deus. etsi nondum tenebat quod veritas habet (Deus enim verus non anima.

mella sine Mellona poma sine Pomona. 34. et in quibus Dei donis esset vera felicitas. 71 . non fortuna. quae tamen plena in ea vita erit. Sicut enim daemones nisi eos. Sine Segetia segetes. quos colendos Romani antea crediderunt. sic et homines principes. quibus solis inhiant qui meliora cogitare non possunt. Nymphas Lymphasque coluerunt. De Esau et Iacob geminis multum inter se morum et actionum qualitate disparibus. neque hoc temere et quasi fortuito. sine diis coniugalibus coniugati. quae vana esse noverant. quibus maxima est fallendi cupiditas. ab uno vero Deo multo felicius acceperunt. 4. sine cultu Priapi coniugibus mixti. nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit. tamen feliciore mansissent. et quae illis temporalibus rebus significaretur aeternitas. et sine victoria quidem non vicerunt. Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt. sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit: felicitatem vero non dat nisi bonis. Iam quod sequitur in volumine sequenti videndum est. Itaque ut cognosceretur etiam illa terrena bona. quem ad modum hoc fuerit tanto ante prophetatum. ubi nemo iam serviet. 33. quod ex rota figuli Nigidius mathematicus adsumpsit in quaestione geminorum. quando de caelo manna sumpserunt. sine Educa et Potina escam potumque sumpserunt. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt. De argumento. possunt et non habere et habere regnantes. sine Cunina in cunis fuerunt. sine tot diis puerilibus educati sunt. sed Dei sui munus habuerunt. pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplicandum putarunt. quo similiter subditos possiderent. 7 LIBER V BREVICULUS 1. impia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo. quando earum partus. non eam tamen deam. et hic dandus huius prolixitati modus. Unus Iudaeorum populus uni Deo servivit. intellegentibus et tunc spiritalibus. Nec consecraverunt aliquam deam Manniam. a nobis putaretur esse confictum. ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare volentium manibus ipse servavit. sine invocatione Neptuni mare transeuntibus divisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. quod deorum falsorum usquequaque simulacra arae. quia solus est verus Deus. quia Deus est. ubi occultum erat novum. non in multorum falsorum. sed daemonum similes. illius unius veri Dei providentia est. sine Bubona boves. non sane iusti. 2. et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore. Sine dea Rumina suxerunt. hoc modo eos civili societati velut aptius alligantes. ne eius cultores adhuc in provectu animi parvuli haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. quamvis nondum in manifestatione praedicantibus.quia hominum velut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere et in eo ipso non solum colere. luci templa evertuntur et sacrificia prohibentur. et prorsus omnia. sed imitari etiam daemones. ne forte. De geminorum simili dissimilique valetudine. Causam Romani imperii omniumque regnorum nec fortuitam esse nec in stellarum positione consistere. Quis autem infirmus et indoctus evaderet simul fallaces et principes civitatis et daemones? Summus Deus vera felicitas. notissimo sibi. in ipsius unius Dei esse posita potestate. de codicibus eorum probetur. Deus igitur ille felicitatis auctor et dator. quod illic promissa et dona terrena sunt. quos fallendo deceperint. populum suum in Aegypto de paucissimis multiplicavit et inde signis mirabilibus liberavit. possidere non possunt. ut miris modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis. sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis. cum legeretur in nostris. Et si non in eum peccassent. ea. ipse dat regna terrena et bonis et malis. religionis nomine populis tamquam vera suadebant. Nec Lucinam mulieres illae invocaverunt. cui tamen ordini temporum non subditus servit. 3. ut. Hanc enim possunt et non habere et habere servientes. Et hoc est sacramentum veteris Testamenti.

Tempora exitusque bellorum ex Dei pendere iudicio. 20. qui. quibus utilia sunt Romanorum exempla virtutum. Quam alieni a iactantia esse debeant Christiani. 14. sed connexionem causarum ex Dei voluntate pendentem fati nomine appellant. De prosperitatibus. a quo est omnis potestas et cuius providentia reguntur universa. De praescientia Dei et libera hominis voluntate contra Ciceronis definitionem. 24. 6. 8. quamvis non eum colerent. 13. 18. cum tanta Romani gesserint pro humana gloria et civitate terrena. 7. in quo Radagaisus rex Gothorum. 19. De resecando amore laudis humanae. 22. 23. 25. quo uxor ducitur quove in agro aliquid plantatur aut seritur. Quo inter se differant cupiditas gloriae et cupiditas dominationis. 21. De fide ac pietate Theodosii Augusti. daemonum cultor. cuius legibus omnia continentur. Quibus moribus antiqui Romani meruerint. quam Deus reddidit bonis moribus Romanorum. cum sit vitium. Tam turpiter servire virtutes humanae gloriae quam corporis voluptati. Quo fructu Romani bella gesserint et quantum his quos vicere contulerint. ut Deus verus. uno die cum ingentibus copiis suis victus est. quas Constantino imperatori Christiano Deus contulit. De mercede temporali. Romanum regnum a Deo vero esse dispositum. 12. De geminis disparis sexus. An voluntatibus hominum aliqua dominetur necessitas. qui non astrorum positionem. 11. . Quae sit Christianorum imperatorum et quam vera felicitas. De electione diei. De mercede sanctorum civium civitatis aeternae. LIBER QUINTUS UTRUM RERUM GESTARUM RATIO SIT AN NON Quae de fato aut ratione praemittantur in rebus humanis pensandis (1-11) 72 . 17. 10. si aliquid fecerint pro dilectione patriae aeternae. 16. Quibus modis convincantur mathematici vanam scientiam profiteri. 26. 15. De amore laudis. De bello.5. ob hoc virtus putatur. 9. De his. De universali providentia Dei. quia per ipsum vitia maiora cohibentur. quoniam iustorum gloria omnis in Deo sit. eorum augeret imperium.

quae fuerat quo tempore concepti natique sunt. Illi vero. Sed illi. 2. ut quasi locutio quaedam sit illa positio praedicens futura. Quoniam constat omnium rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem. ut etiam ad aegrotandum uno tempore eisdemque causis similiter moverentur. licet falsorum. non agens (non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia 4): non quidem ita solent loqui mathematici. genere humano decernente fuerat evertenda. Quae de fato et sideribus quidam opinentur. multum astrologiae deditus.. accepta quidem potestate a summo deo. Cur enim non hoc primum dicit. sed donum Dei. Causa ergo magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam sive opinionem. arbitrio suo ista decernere. multi extranei quam ipsi inter se gemini perexiguo temporis intervallo in nascendo separati. si easdem stellas putant habere hanc potestatem traditam sibi a summa illius potestate. in actionibus. Prorsus divina providentia regna constituuntur humana. qualis est quando quis nascitur sive concipitur. Quae si propterea quisquam fato tribuit. qui potest et illa bona dare. artibus. Constitutionem vero caeli ac 73 . Ita quod medicus pertinere credebat ad simillimam temperiem valetudinis. sed in talibus necessitatibus ingerendis illius omnino iussa complere: itane de ipso Deo sentiendum est. quos Posidonius Stoicus. Quia enim hoc deorum falsorum illa quam colebant multitudo non fecit. et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus. nobilissimum medicum. quibus caelestis necessitas adhibetur. quod aliqui alienant a Dei voluntate 2. eadem constitutione astrorum natos eademque conceptos solebat asserere 7.PRAEFATIO. Quale deinde iudicium de hominum factis Deo relinquitur. quae praeter Dei et hominum voluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt 1. et ea fatalia. Cicero dicit Hippocratem. Haec enim opinio quid agit aliud. ut consecutis ex materno corpore prioribus incrementis paris valetudinis nascerentur. quae vel nullas causas habent vel non ex aliquo rationabili ordine venientes. cur in vita geminorum. in professionibus. quae habere possunt etiam non boni ac per hoc etiam non felices. id homines quando audiunt. quos deos putant. geminos suspicatum. in cuius velut clarissimo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera facienda decerni. cum Dominus ille sit et siderum et hominum? Aut si non dicunt stellas. ut volentes ista decernant: magnam caelo faciunt iniuriam. Christianae religioni adversantur. nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra quos modo nobis disputatio non est instituta. honoribus ceterisque rebus ad humanam vitam pertinentibus atque in ipsa morte sit plerumque tanta diversitas. qui positionem stellarum quodam modo decernentium qualis quisque sit et quid ei proveniat boni quidve mali accidat ex Dei voluntate suspendunt. ubi aerem et loci positionem et vim aquarum plurimum valere ad corpus vel bene vel male accipiendum medicina testatur. sed contra hos qui pro defensione eorum. et ubi visum fuerit opportunum esse dicemus. Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. quoniam parentes ut erant corpore affecti.. qualia si aliqua terrena civitas decrevisset. cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam. In hac causa multo est acceptabilior et de proximo credibilior coniectura medicinalis. scriptum reliquisse. hoc philosophus astrologus ad vim constitutionemque siderum. in eventis. quod indignissimum visum est de stellarum voluntate sentire? Quod si dicuntur stellae significare potius ista quam facere. ita primordia conceptorum affici potuerunt. sola colenda merito diceretur): iam consequenter videamus. ut verbi gratia dicant: "Mars ita positus homicidam significat". eodem levaretur 6. aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant 3. quosdam fratres. quae in siderum positione reperire se putant: quid fit. quod nihil umquam dicere potuerunt. ab auribus omnium repellendi sunt. quod postea dicturus est. eisdem etiam exercitationibus assuefacti tam similia corpora gererent. dum concumberent. qua causa Deus. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi vim positionis siderum. verumtamen ut concedamus non eos ut debent loqui et a philosophis accipere oportere sermonis regulam ad ea praenuntianda. volunt esse cultores. et multa iam diximus. sententiam teneat. linguam corrigat. cum simul aegrotare coepissent et eorum morbus eodem tempore ingravesceret.de horoscopo et valetudine. qui sine Dei voluntate decernere opinantur sidera quid agamus vel quid bonorum habeamus malorumve patiamur. deinde in una domo eisdem alimentis nutriti. in conceptu autem per unum concubitum uno etiam momento seminati? . quantum ad haec attinet. sed: "homicidam facit" 5. qui ea dicunt esse fortuita. ut similiores eis sint.. quae non est dea. nisi qui potest eos facere felices (unde si illa dea esset. quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fati nomine appellat. non solum eorum qui veram religionem tenent sed <et> qui deorum qualiumcumque. 1..

velle trahere ad istam aegrotandi parilitatem. qui magnus apud eos habebatur.. De qua re facillimam. non parvo intervallo in rotae illius extremitate distantia. quod respondisse ferunt Nigidium hac quaestione turbatum. ut posterior plantam prioris teneret 11. momenta vero illa partium minutarum. Fictum commentum est Nigidii de geminis. Nos autem novimus geminos non solum actus et peregrinationes habere diversas. quod de corporum simili temperatione veniebat? Cur enim similiter eodemque tempore. Quod enim conantur efficere de intervallo exiguo temporis. 5. quanta invenitur in geminorum voluntatibus actibus moribus casibusque diversitas. qui constitutionem siderum. Ac per hoc si tam celeriter alter post alterum nascitur. medicinaliter inspiciens Hippocrates geminos suspicatus est. nisi ut homines luteum cor habentes in gyrum mittantur. unde mathematici consulantur? Unus duxit mercenariam servitutem. quae in nullis possunt geminis inveniri. Quid de uxoribus. unde et Figulus appellatus est. amisit. quaecumque dissimillima perhibentur in moribus casibusque geminorum 10. de qualibus mathematici non solent consuli (quis enim consulat quando sedeat. quanta diversitas! si ergo haec ad illas pertinent minutias temporum. Frustra itaque affertur nobile illud commentum de figuli rota. alter posterior aegrotabant. et constellationibus non adscribuntur: quare aliorum constellationibus inspectis ista dicuntur? Si autem ideo dicuntur. qui gemini non sunt. si nolit imperitorum mentibus in eis quas nesciunt rebus illudere. currente illa bis numero de atramento tamquam uno eius loco summa celeritate percussit. quanta rotam bis ipse percussi. Tanta in eorum vita fuerunt moribusque diversa. Numquid hoc dicitur. verum etiam dispares aegritudines perpeti. quia haec ad productiora spatia temporum pertinent. Nati sunt duo gemini antiqua patrum memoria (ut de insignibus loquar) sic alter post alterum. 74 . alteri non obveniat: cur audent ceteris. quia non ad minuta incomprehensibilia. quod constellationibus comprehendi non potest. unus a matre diligebatur. unus honorem. quae illa rotatione finguntur. paria cuncta quaero. ut etiam inimicos eos inter se faceret ipsa distantia.siderum. qui volunt sideribus dare. alius non servivit. Dum enim rotam figuli vi quanta potuit intorsisset 9. quae observari notarique possunt: quid hic agit rota illa figuli. quae non possunt ab eis comprehendi. tanta in actibus disparilitas. et alio dormiente alius vigilabat. ponunt 8. cum inspexerint eorum constellationes. inquit. inquit. quorum morbum. Quid idem ipsi. quae ad illud secretum pertinent. propter caeli particulam. rebus minimis tribuuntur. deinde inventa sunt signa. Porro autem Posidonius vel quilibet fatalium siderum assertor mirum si potest hic invenire quid dicat. quid de rebus. quam est geminorum vel humilitas generis eadem vel nobilitas. quae fuit quando concepti sive nati sunt. quando in moribus operibus casibusque geminorum plurima plurimumque diversa monstramus? Moribus diversa vita fuit geminorum Esau et Iacob. ubi ponitur horae notatio. si autem sequentis tarditas horoscopum mutat. quid de filiis. quia uno ambulante alius sedebat. quae pertinent ad illas minutias. diversis alimentis et exercitationibus. quae inter se gemini possunt habere nascentes. ut alteri geminorum hereditas obveniat. quia utique simul nasci ambo non poterant? Aut si nihil momenti attulit. 3. qua quisque nascitur.. alter indeptus est. in tanta rapacitate caeli. cum tam multa diversissimi generis diversissimorum effectuum et eventorum eodem tempore in unius regionis terra eidem caelo subdita potuerint concipi et nasci. quos gemini habere non possunt. ne mathematicorum vaniloquia convincantur? Quid de horoscopo conceptus et nativitatis geminorum sentiendum. aut plus etiam valet. non alter prior. in caeli spatio plurimum est: hinc sunt. dissimiles eis accidere potuisse valetudines. scribunt. parentes diversos quaero. sed de animi voluntate veniunt. desistente motu. ut eadem pars horoscopi maneat. alius non diligebatur. ut diversis temporibus aegrotarent. talia pronuntiare. quae fixerat. quae non de corporis temperatione. cuius maximam diversitatem non nisi in hora. qua quisque nascitur. tanta in parentum amore dissimilitudo. Sic. Hoc figmentum fragilius est quam vasa. quod inter se gemini dum nascerentur habuerunt. rationem redderet Hippocrates. quando deambulet. quando vel quid prandeat?): numquid ista dicimus. etiamsi alter post alterum tanta celeritate nascatur. quod eodem tempore gravior leviorque apparebat amborum. quod nemo potest comprehendere et momentis annotare nascentium? Si autem propterea talia dicunt in aliorum genituris. nonne satis istos redarguunt. 4. Nam si tam multum in caelo interest. nescio cuius sit insolentiae. quem horoscopum vocant: aut non tantum valet. sed ad temporum spatia pertinent. et alio loquente tacebat alius. sicut nati fuerant. quae inter se habent gemini. quantum mihi videtur.

Hoc quam nihil sit. quando aegrotaturus esset. et tanta naturae vis est. ambo adhuc vivunt. aut ille in masculum. propterea quia diversis temporibus nati sunt. sed eamdem quoque valetudinis parilitatem sidereis nexibus alligaret. unde fit ut sub eadem constellatione fatali alter concipiatur masculus.. cum eorum conceptus diversum tempus habere non possit? Aut si duorum uno momento temporis conceptorum potuerunt esse ad nascendum fata disparia. quod de illis pariter aegrotantibus geminis Posidonius magnus astrologus idemque philosophus respondebat. non deberent inspectis natalium constellationibus de valetudine aliquid dicere. sicut in solaribus accessibus et decessibus videmus etiam ipsius anni tempora variari et lunaribus incrementis atque detrimentis augeri et minui quaedam genera rerum. aliarum vero rerum in ortu esse dicuntur. ne diceretur ei non ad liquidum eodem tempore potuisse nasci.quod diversis temporibus nati sunt: quare tempus in nascendo diversum ad aliarum rerum diversitates valere contendunt? Cur potuerunt diversis temporibus peregrinari diversis temporibus ducere uxores. quorum cum sint inter se similes corporum species. instituto tamen et proposito vitae ita sunt dispares. sicut echinos et conchas et mirabiles aestus oceani. quae illos perducant ad diversarum horarum nativitatem. cur non potius intellegamus iam fuisse mutata. facere non potuisse. ut. Nam utique propter hoc addebat conceptionem. si astralia fata credantur. quod habebat in temporis aequalitate conceptus? Aut si fata valetudinis in conceptu sunt. ac sic omnis huius artis vel potius vanitatis commenta tollantur? Quid est hoc. cum etiam nostros actus inde religare conantur. iam satis disserui. non daret de proximo pari corporis temperamento. quantum in diverso sexu potest.praecipue si diversi sint sexus. admonent ut quaeramus. quod similiter simulque aegrotabant. Si igitur in conceptu tanta vis est ad aequalitatem fatorum. momento uno. quos constabat omnino eodem tempore fuisse conceptos. ut alter prior. non autem et animi voluntates positionibus siderum subdi: nunc isti. cur nativitas momenti unius non etiam quoslibet duos in terra diversos casus habere permittat. cum conceperit femina. ille numerosam prolem genuit. altera femina? Novimus geminos diversi sexus. non autem mirum. Sed qualecumque sit. ubi certe amborum eadem momenta sunt temporum. ut alter prior. si hora conceptionalis inveniatur. Quid enim tam ad corpus pertinens quam corporis sexus? Et tamen sub eadem positione siderum diversi sexus gemini concipi potuerunt. cur non et duorum uno momento temporis natorum possint esse ad vivendum atque moriendum fata disparia? Nam si unum momentum. dum nascerentur. Si autem ideo praenuntiant aegritudines non inspecto conceptionis horoscopo. ut praeter actus.. illa de solo patrio et de rure proprio non recedit). quae illos perducant ad diversam vivendi vel moriendi necessitatem? An concepti nondum habent fata. Unde quid insipientius dici aut credi potest. si voluntates hominum et Dei munera cogitentur) ille coniugatus. quod eodem tempore fuissent nati eodemque concepti. cum mutet fata conceptionis ordo nascentium? . quo ambo concepti sunt. necesse haberet pariter aegrotare? Deinde quaero: si tanta distantia est temporis in nativitate geminorum. quos necesse est a virilibus distare femineos (quod ille in officio comitis militat et a sua domo paene semper peregrinatur. ut hoc. sub una eademque caeli positione concepti diversa habent fata. illa virgo sacra est. ambo aetate adhuc vigent. et uno momento temporis sub una eademque caeli positione de duabus matribus duo pariter nati diversa fata habere non possint. unde filium mirabilem gigneret. impedit aliquid. non debuerunt nascendo eadem fata mutari. ideo fieri. alter posterior moriatur? Si conceptio momenti unius diversos casus in utero geminos habere permittit. At enim plurimum vis horoscopi valet. ubi tanta vis ponitur. quae nisi nascantur habere non poterunt? Quid est ergo quod dicunt. qua cum uxore concumberet. multa ab istis dici posse divinius? Unde etiam illud a nonnullis praedicatur. numquid et in conceptu? Ubi et unum concubitum esse manifestum est. An forte quia diverso horoscopo nati sunt. 6. et non potuerunt eadem causa diversis etiam temporibus aegrotare? Si enim dispar nascendi mora mutavit horoscopum et disparilitatem intulit ceteris rebus: cur illud in aegritudinibus mansit. insuper (quod est incredibilius. quando eis inspicienda conceptionalis hora non datur. aut illa in feminam commutata est? Cum igitur non usquequaque absurde dici posset ad solas corporum differentias afflatus quosdam valere sidereos. ut. quod quidam sapiens horam elegit. unde necesse est eadem esse in geminis momenta conceptus. Quamquam et in ipsis geminorum conceptibus. Aut si propterea mutantur fata geminorum quia temporibus diversis nascuntur. 75 . deinde alterum concipere omnino non possit. diversis temporibus filios procreare et multa alia. qui non habebat eamdem horam nativitatis. quia indicant eas momenta nascentium: quo modo dicerent cuilibet eorum geminorum ex nativitatis hora. alter posterior nasceretur: cur. illa nec nupsit. non impedivit. Unde postremo et hoc est. uno momento si duo nascantur. ut diversis temporibus nascerentur? Itane non mutat fata nativitatis voluntas viventium. quam siderum positionem. cur uno tempore. ut hinc etiam diversa sint fata: unde hoc accidere potuit. quae ad horam conceptionis eadem ambobus fuit. ut per hanc oporteat eis constellationes fieri diversas propter diversum horoscopum et ob hoc diversos omnes cardines 12. in ortu valere dicunt. unde ne in ipsis quidem corporibus eis possit ratio ista constare. cum et alter.

quali pater ipse Iuppiter auctiferas lustravit lumine terras 14. ut istas observationes cuivis puero ridendas esse persuadeant. summe pater altique dominator poli. ut ab eo tam multum virginali sanctitate distaret? Nulla ratio cur eligantur dies rebus agendis. ceteros rerum ortus ita inhiberi. 76 . omnes bestias. Ubi est ergo quod nascenti iam sidera decreverunt? An potest homo. et solos sideribus subdent homines. nolentem trahunt. quos Cicero in Latinum vertit: Tales sunt hominum mentes. nulla parendi mora est. comitabor gemens Malusque patiar. facere potuisse. facere quod licuit bono. quoniam scilicet Ducunt volentem fata. cur aliter eligunt dies accommodatos ponendis vitibus vel arboribus vel segetibus. quam supra dixerat summi patris voluntatem. constellationibus subiacent. a quo sunt omnes potestates. procedit ratiocinatio. et tam diversos exitus habeant. et ex ipsius facto coepit esse fatale. Sic desipiunt homines. an aratro. quod ei iam constitutum est. quibus solis in terra Deus dedit liberas voluntates? His omnibus consideratis non immerito creditur. sed omnium connexionem seriemque causarum. Annaei Senecae sunt. quando quidem ipsum causarum ordinem et quandam connexionem Dei summi tribuunt voluntati et potestati. quorum ortus propter hanc explorationem domi suae diligenter observant. 7. sed ita potius. et cetera huius modi? Si autem propterea valent ad has res dies electi. quae nulla est. quorum cura est has falsas et noxias opiniones de astralibus fatis inserere humanis mentibus atque firmare. alias homines avellunt. quod in eligendis diebus nova quaedam suis actibus fata moliuntur? Non erat videlicet ille ita natus. Quis enim est tam excors. ut existiment. fati nomine appellant: non multum cum eis de verbi controversia laborandum atque certandum est. diei electione mutare. simul germinant. ne nolens trahatur. Qui vero non astrorum constitutionem. congerminales alias robigo interimit. qui optime et veracissime creditur et cuncta scire antequam fiant et nihil inordinatum relinquere. cuius potestas insuperabiliter per cuncta porrigitur. utrum aptum lanitio. cum homo nascitur. et ideo vir doctus elegit horam qua misceretur uxori. quod electo ad seminandum agrum die tam multa grana in terram simul veniunt. ut cum illo sub eadem caeli plaga nec musca nascatur. ut ita dixerim. Quocumque placuit. quod in eius nativitate non fuerat. ut audeat dicere omnes arbores. incurri et infeliciter duci. an custodiae domus. quibus equarum vel boum fetentur armenta. non poterit ab alia potestate mutari? Deinde si soli homines. et quod ipse in eligendo die constituerit. quia potest in diem non bonum. ut volens ducatur. qua fit omne quod fit. nolentem trahunt 13. credo propterea. Ducunt volentem fata. an vectationi. sexum diversum a fratre non haberet. Audent etiam dicere quale pecus. sed pecus. eosque mathematicos praeferunt ceteris. eos appellare fatum sic probatur. Ipsam itaque praecipue Dei summi voluntatem. nisi eligatur. ut haberet admirabilem filium. quas tam diversos exitus habere conspiciunt? An eos paenitebit his rebus dies eligere easque ad caeleste negabunt pertinere decretum. serpentes. alios dies pecoribus vel donandis vel admittendis maribus. occulto instinctu fieri spirituum non bonorum. hi versus: Duc. pisces. Nec illud volunt advertere. non autem omnia quae sub caelo sunt. 8. quae fuit ad horam nascentium. Fecit ergo fatum. et tamen inde spicas ceteris coaevas atque. Nempe evidentissime hoc ultimo versu ea fata appellavit. nisi fallor. aves. quod non habebat. sicuti est cum quidque concipitur vel nascitur vel inchoatur. Assum impiger: fac nolle. quamvis ab illo non sint omnium voluntates. non horoscopi notati et inspecti aliqua arte. qui constellationibus inspectis dicunt non esse hominem natum. cui paratum se oboedire dicit. et positionem siderum. vermiculos momenta nascendi singillatim habere diversa? Solent tamen homines ad temptandam peritiam mathematicorum afferre ad eos constellationes mutorum animalium. Quo modo istis alias constellationes fuisse dicturi sunt. quae gradatim accessibus modicis eos a muscis ad camelos elephantosque perducat. quia terrenis omnibus corporibus sive animantibus secundum diversitates temporalium momentorum siderum positio dominatur: consideret quam innumerabilia sub uno temporis puncto vel nascantur vel oriantur vel inchoentur. Iam illud quis ferat. exorta segete simul herbescunt pubescunt flavescunt. cum astrologi mirabiliter multa vera respondent. Illi quoque versus Homerici huic sententiae suffragantur. omnes herbas.cum quo habebat eamdem constellationem. O stultitiam singularem! eligitur dies ut ducatur uxor. alias aves depopulantur. Nam si hanc admiserint. ut contemptibilem gigneret. Nam et ad canina fata temptantur et cum magnis admirantium clamoribus ista respondent. Stoici auctores sunt fatum esse connexionem causarum.

ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia. Porro si est aliquid in nostra voluntate. quo fit omne quod fit. quae fieri non possunt. inquit 18. Quod et ipse cum videret. quam iste qui tollit praescientiam futurorum. non enim fieri aliquid potest. donec eo perveniatur. quod ut confirmaretur. qui vel siderea fata constituunt. inquit. nos ut confitemur summum et verum deum. quoniam utrumque arbitratur esse non posse. Cicero pro libera voluntate contra fatum. hoc ordine venient. 2. quia vere tales sunt. ideoque Cottam fecit disputantem de hac re adversus Stoicos in libris De deorum natura et pro Lucilio Balbo. sed quoniam Stoicos dicit vim fati asserentes istos ex Homero versus solere usurpare. Religiosus autem animus utrumque eligit. ut ea ventura praescivit. nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium voluntatis. vituperationes exhortationes adhibentur. nullamque rerum praedictionem.. alterum tolli. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis. si non omnia fato fiunt. Nam per illa omnia sic recurritur: si est voluntatis arbitrium. non est omnium certus ordo causarum. nec rerum certus est ordo praescienti Deo. Hos Cicero ita redarguere nititur. quae facile possunt refelli. ne fatum esse consentiat et perdat liberam voluntatem. si elegerimus voluntatis arbitrium. certus est ordo rerum praescienti deo. ut neget esse scientiam futurorum. nisi praecedentibus et efficientibus causis. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio. quoniam Iovem appellant. ut se ipsae destruant et refellant. ut nihil sit in nostra voluntate. nisi auferat divinationem. cuius praescientia falli non potest. 9. omnis humana vita subvertitur. ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur. neque ulla iustitia bonis praemia et malis supplicia constituta sunt. sequentur illa omnia. fato.. quae tamen nec ipsa convincit. Quam sic conatur auferre. et si certus est ordo rerum. atque in has angustias coartat animum religiosum. cum per istos versus. vel in homine vel in Deo. qui nullam divinam naturam esse contendit 16. quo ventura esse praescita sunt.. si certus causarum ordo non est.Nec in hac quaestione auctoritatem haberet poetica sententia. ut non omnia necessitate fieri dicerent. Hoc autem totum facere videtur. sed non ex sua persona. porro si non omnia sic veniunt. eisdem recursis gradibus eo pervenitur. tolli voluntatis arbitrium. ut negari omnino non possit. sed si alterum confirmabitur. non omnia sic veniunt. non vult esse praescientiam futurorum. nam si est praescientia futurorum. certus est ordo causarum. non est. si elegerimus praescientiam futurorum. quem summum deum putant. et si hoc ordine venient. Ipse itaque ut vir magnus et doctus et vitae humanae plurimum ac peritissime consulens ex his duobus elegit liberum voluntatis arbitrium. cui Stoicorum partes defendendas dedit. etiam illud temptavit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: non est Deus 15. Vidit enim quam esset invidiosum et molestum. In libris vero De divinatione ex se ipso apertissime oppugnat praescientiam futurorum 17. utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. non de illius poetae. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum. quia id nos facturos ille praescivit. quae connexa sunt. ut non existimet aliquid se adversus eos valere. eamque omnibus viribus nullam esse omnino contendat. Quae fides de libertate et praescientia. quod non aliqua efficiens causa praecesserit. Quid est ergo. aut esse aliquid in nostra voluntate. Nam et confiteri esse deum et negare praescium futurorum apertissima insania est. tolli praescientiam futurorum. quod voluntate facimus. fiunt omnia quae fiunt. quod si concedimus. nec timemus ne ideo non voluntate faciamus. ut oppugnaret praescientiam. 77 . in Deo praescientia omnium futurorum 19. Quo modo? inquit. sed de istorum philosophorum opinione tractatur. Multo sunt autem tolerabiliores.negat et Deum futura nescire. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur evertere vanis argumentationibus et opponendo sibi quaedam oracula. quos disputationi adhibent quam de fato habent. a quo connexionem dicunt pendere fatorum. inquit. aut esse praescientiam futurorum. . ut ab illo ventura praescita sunt.. ut unum eligat e duobus. frustra leges dantur. si rerum ordo praescienti Deo certus non est. ut non sit praescientia futurorum. quod Cicero timuit. dum vult facere liberos. si praescita sunt omnia futura. fecit sacrilegos. quid sentiant esse fatum apertissime declaratur. negavit praescientiam futurorum atque ita. quamvis omnia fato fieri contenderent. 9. et Stoici. Quod si ita est. si autem certus est ordo causarum. non omnia fato fiunt. quod Cicero timuit in praescientia futurorum. maluit ferre sententiam quam pro Cotta. frustra obiurgationes laudes. 1.

qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem vel potius ipsum fati nomine appellant. si Deo certus est omnium ordo causarum. cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae voluntates? Contendat ergo Cicero cum eis. quem non usitato. quae creatorum spirituum bonas voluntates adiuvat. Spiritus ergo vitae. qui eum habet in potestate. qui reddis unicuique secundum opera eius 21. quo corda hominum nolumus inclinari. intellegitur "immobiliter". unde etiam fortuna nomen accepit. quae magis fiunt quam faciunt. aut si esse confitetur deum. est naturalis. In eius voluntate summa potestas est. quae spiritus vitae est. neque fati vocabulo nuncupamus. spiritus utique non creatus. qui omnes rerum causas praescivit. ubi voluntas Dei plurimum potest. quem negat praescium futurorum. quod ex ipsis faciunt spirituum voluntates. quae facit nec fit. id efficit. cum quid vel appetunt vel evitant. quas nostrorum operum causas esse praescivit. Quid enim eum adiuvat. non est utique Deus. omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates. profecto in eis causis etiam nostras voluntates ignorare non potuit. sed latentes. sed omnia maxime Dei voluntati subdita sunt. id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum. Nos enim eas causas.. quod fit. nihil valere monstramus. quia valituras atque facturas ille praescivit. Domine. certissime valent. Qui enim non est praescius omnium futurorum. et voluntate nos facere.9. illius naturae scilicet.. quam illo causarum ordine. quoniam contra naturam sunt. qui certus est Deo eiusque praescientia continetur. non est spiritus vitae. plus eum quam Stoici detestamur. qui praescienti certus est deo. satis est ad eum in hac quaestione redarguendum 22. neque negamus. quibus aliqua faciunt secundum naturam suam. ipsasque naturales nequaquam ab illius voluntate seiungimus. ita omnium potestatum dator. quaedam nostris. quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni. Ordinem autem causarum. ideo nihil sit in nostrae voluntatis arbitrio. est voluntaria? Sufficit. ipsae omnino facturae sunt. maxime rationales. 3. sed suo more Stoici fatum appellant. quantum Deus eas valere voluit atque praescivit. Nam et aer iste seu ventus dicitur spiritus. et tibi. quaedam vero angelorum. duo haec audivi. Quod enim dictum est: Semel locutus est. Iam vero causae voluntariae aut Dei sunt aut Angelorum aut hominum aut quorumque animalium. non voluntatum. quia est causa fortuita. quoniam hoc possunt. quod non in re vera consuevit intellegi. 4. 78 . et ideo quidquid valent. quos angelos diaboli vel etiam daemones appellamus: sic et hominum. ipse est Deus. Corpora igitur magis subiacent voluntatibus. cui etiam voluntates omnes subiciuntur. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi voluntarias. seu malorum. sicut sunt omnes creati spiritus. quod dicit nihil quidem fieri sine causa. misericordia. hoc est incommutabiliter. etiam sic nihil dicit aliud. nihil fieri si causa efficiens non praecedat. quoniam potestas Dei est. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare. qui est auctor omnis conditorque naturae. quoniam et humanae voluntates humanorum operum causae sunt. ut. Corporales autem causae. non sunt inter causas efficientes annumerandae. Causa itaque rerum. Deus praescit manente libera voluntate. Et ipsae quippe nostrae voluntates in causarum ordine sunt. quod nos abhorremus praecipue propter vocabulum. immo nulla fieri fato dicimus. non nisi causa praecedente fieri confitetur. aliae vero causae et faciunt et fiunt. Deus est. quia omne. "est locutus". Nam et illud. quod idem Cicero concedit. Quapropter et voluntates nostrae tantum valent. Simul esse possunt necessitas et voluntas libera. quidquid a nobis non nisi volentibus fieri sentimus et novimus. Quod vero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum. Non est autem consequens. Omnia vero fato fieri non dicimus. malas iudicat. quae dicuntur fortuitae. easque tribuimus vel Dei veri vel quorumlibet spirituum voluntati. quoniam res ipsa inaniter asseritur. nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus. quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. quos Angelos Dei dicimus. et bonorum scilicet et malorum. et quod facturae sunt. Sicut enim omnium naturarum creator est. quae ab illo est. Quo modo igitur ordo causarum. quod quidem inducta alterius persona in libris De deorum natura facere molitus est. Malae quippe voluntates ab illo non sunt. 9. non enim abnuere possumus esse scriptum in Litteris sanctis: Semel locutus est Deus. arbitrium nostrae voluntatis auferri. cuius praescientia falli non potest. Angelorum autem voluntates dico seu bonorum. sicut novit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. sed non omnem causam esse fatalem. magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris voluntatem. id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut natus est. quibusdam non tribuit. id est a loquendo 20. non esse dicimus nullas. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios et Deum dicimus omnia scire antequam fiant. sed quoniam corpus est. si tamen voluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi. ut nihil sit in nostra voluntate. qui vivificat omnia creatorque est omnis corporis et omnis creati spiritus. atque ita. nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret. quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus 23. Aut enim esse Deum negat.

sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera nec avis pinnulam. 2. Unde propterea quaedam non potest. qui non solum caelum et terram. quia et ipsas futuras esse praescivit. ne nobis libertatem auferat voluntatis. a quo est omnis modus omnis species omnis ordo. non patiendo quod non vult. et preces valent ad ea impetranda. quae non est in nostra potestate. Dicitur enim omnipotens faciendo quod vult. Si enim necessitas nostra illa dicenda est. vitam seminalem etiam cum arboribus. vitam sensualem etiam cum pecoribus. 1. si nollemus. 10. Neque enim et vitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus. si posset. ut libere velimus.. Sic enim hoc non potest. qui eum peccantem nec impunitum esse permisit nec sine misericordia dereliquit. non debet tribuere humanis vel angelicis vel cuiusquam creati spiritus voluntatibus. sicut nec potestas eius minuitur. sed si peccare noluerit. sed eius potius. Recte quippe omnipotens dicitur. qui hoc praescivit. quae adimit libertatem. est. (nam si voluntas tantum esset nec posset quod vellet.. qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore. Porro si ille. salutem concordiae. Deus itaque summus et verus cum Verbo suo et Spiritu Sancto. nec sic tamen voluntas nisi voluntas esset. 11. utrumque fideliter et veraciter confitemur. ut. non est. hoc. cum peccat. cuiuslibet aestimationis est. et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus. a quo sunt semina formarum formae seminum motus seminum atque formarum. Non ergo propterea nihil est in nostra voluntate. quidquid volendo facimus. nihil praescivit. vitam intellectualem cum solis Angelis dedit. ut bene vivamus. sed ipsum peccaturum esse praescivit. Unde quidquid praeter suam voluntatem patitur homo. illud. quae se precantibus concessurum esse praescivit. nam si volumus. qui praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. si dicamus necesse esse Deum semper vivere et cuncta praescire. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et vituperationes. ut potius. etiam hoc ille praescivit. non utique nihil. qui tamen mori et falli non potest. quo adiuvante sumus liberi vel erimus. Si autem illa definitur esse necessitas. cuius sunt participatione felices. potentiore voluntate impediretur. quia Deus illum peccaturum esse praescivit. rationali autem insuper mentem. nequaquam esset omnipotens. cuius praescientia falli non potest. a quo est mensura numerus pondus. quantum eas valituras esse praescivit. propagationis fecunditatem. posuerunt etiam nostras voluntates. non aliquid aliud. immo ideo non dubitatur ipsum peccare. quicumque sunt veritate. Deus omnia disponit. ut bene credamus. sed potestas Dei. qui dedit et carni originem pulchritudinem valetudinem. Neque enim ideo <non> peccat homo. sed eius esset qui vellet. Deus unus omnipotens. si subderentur necessitati. etsi non illius. non vanitate felices.et Deum praescire. atque in his. si nolumus. Non enim. nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium convenientia et quadam veluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et servitutes a suae providentiae legibus alienas esse voluisse. quia ille. Male autem vivitur. quae si nollemus.10. non utique faceremus. Sunt igitur nostrae voluntates et ipsae faciunt. Qui si nolit. nescio cur eam timeamus. si nollemus. a quo est quidquid naturaliter est. voluntatem. quia omnipotens est. Quo primitus pertinet ipsum velle. nec alterius. Multa enim facimus. Quidquid autem aliorum hominum voluntate nolens quisque patitur. sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. 79 . quas esse sub necessitate noluerunt. quam formidando Stoici laboraverunt causas rerum ita distinguere. quod ei si accideret. Unde nec illa necessitas formidanda est. tamen hominis voluntas. utique non peccat. cum dicitur mori fallique non posse. cum volumus. cuiuscumque generis est. non fatum. Sic etiam cum dicimus necesse esse. sicut est necessitas mortis: manifestum est voluntates nostras. membrorum dispositionem. secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid vel ita fiat. minoris esset utique potestatis. sed utrumque amplectimur. nec solum angelum et hominem. ut quasdam subtraherent necessitati. qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus. si de Deo non bene creditur. sed etiamsi nolimus efficit quod potest. Unde absit a nobis eius negare praescientiam. ne videlicet non essent liberae. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere voluntatis arbitrium aut retento voluntatis arbitrio Deum (quod nefas est) negare praescium futurorum. quia Deus praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. sub tali necessitate non esse. quasdam subderent. quae tria unum sunt. et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. intellegentiam. et valent plurimum. libero velimus arbitrio: et verum procul dubio dicimus. etsi non posset implere quod vellet). qui et animae irrationali dedit memoriam sensum appetitum. . qui dat potestatem volentibus. etiam sic voluntas valet. quibus recte vel perperam vivitur. non enim vellemus. non fortunam. creator et factor omnis animae atque omnis corporis. quod non fieret.

dominari vero atque imperare gloriosum. Marcum Catonem et Gaium Caesarem.. Veniet lustris labentibus aetas. tanta cupido gloriae incesserat 27. tanta cupido gloriae incesserat. Ita fiebat in votis virorum virtute magnorum. ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos. quod civitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum brevi creverit. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter <e>mori aut liberos vivere. Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Servitio premet ac victis dominabitur Argis 29. ut in eorum magnis laudibus poneretur. Amore itaque primitus libertatis. non reges aut domini a regnando atque dominando 26. inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique Urbem obsidione premebat.. a regendo. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est. 1. quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit. et praesentis voluminis partes superiores. prius omni studio liberam. Ipsam denique patriam suam. tamen laudis avidi. Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros viros. ut dictum est. Alia dominandi libido in Caesare. diversis moribus. ubi virtus enitescere posset. Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant 28. Sic placitum. propter hanc vivere voluerunt. quoniam servire videbatur inglorium. ut esset ubi virtus eorum enitesceret. In laudibus autem Caesaris posuit. Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos. reges autem. quod sibi magnum imperium. Hoc illa profecto laudis aviditas et gloriae cupido faciebat. quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum. sed fastus regius non disciplina putata est regentis vel benivolentia consulentis. ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo. qui consules appellati sunt a consulendo. Quod ut absolutius disserere possemus. cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi atque imperandi et subiugandi ac debellandi populos anteponeret. quamvis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo victimas. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum. Cedo equidem. in cuius potestate sunt etiam regna terrena. deinde dominam esse concupiverunt. nisi et dominatio quaereretur. bellum novum exoptabat. dum pro magno habetur. quod. 12. cum et reges utique a regendo dicti melius videantur. ne quisquam. memento 80 . Proinde videamus. laudabilia scilicet atque gloriosa secundum hominum existimationem. Veteres igitur primique Romani. ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. gloriam ingentem. de fati quaestione tollenda.Utrum fato aut ordine res agantur rationes conferuntur (12-26) Romanorum ingens fuit amor libertatis. nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae voluntati. dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam virtute magnum. ut parum esset sola libertas. Ista ergo laudis aviditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit. Romane. divitias honestas volebant 24. vivos ducent de marmore vultus. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt 25. hanc ardentissime dilexerunt. Quae quidem Vergilius Iovem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia. quod velut loquente Iove idem poeta dicit: Quin aspera Iuno. post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. Consilia in melius referet mecumque fovebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. exercitum. pecuniae liberales erant. Sed cum esset adepta libertas. Hinc est et illud eiusdem poetae. cui iam persuasum esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum atque servatum. quas huc usque perduximus. quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt. 12. pro hac emori non dubitaverunt. verum propterea commemorare illa volui. quos Romanorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. quantum eorum docet et commendat historia. sed daemoniis immolarent. sed sua memoria fuisse illos duos ingenti virtute. ad hoc pertinentem et superiorem librum conscripsimus. sed superbia dominantis. ut regnum a regibus. ait: Excudent alii spirantia mollius aera. 2.

iudicium hominum bene de hominibus opinantium. ubi est bonum hominis. quae nobis nulla sunt: domi industria. sed eos civitas ob eius virtutem non petenti dare.. laudamus divitias. illi servire nollent. regio more verberasse. 12. 81 . finiretur. quarum discordiarum. inquit. finem fuisse bello Punico secundo. videamus in ipsa sententia Catonis: Nolite. Neque enim est vera virtus. omnes eos tales tunc fuisse vel plures. quos petivit Cato. Quando quidem gloria est. privatim opulentiam. petere non debuit. non illis artibus ad honores et gloriam. quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat. 12. id est ad gloriam honorem imperium. et ideo melior est virtus. 3. ubi domi voluptatibus. Proinde qualis esset illo tempore civitas et antea qualis fuisset. actum quam expulsis regibus. ubi dicit. quae sibi exoptabant et quo bonis artibus pervenire nitebantur boni. neque amplius aequo et modesto iure. huic quia bonae artes desunt. qua nititur tamquam ad possessionis finem. Melius laudatus est Cato. iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio. Virtutis et Honoris 32.atque virtutis ad gloriam aestimatio. 5. dolis atque fallaciis contendit 31. quas coniunctissimas constituerunt. per virtutem scilicet. inter bonos et malos discrimen nullum. ea quae commemoravi in secundo libro huius operis 37. praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis est. sed ille.. Has artes illi tanto peritius exercebant. Unde qui tales iam morum labe superabant atque abundabant. postea vero servili imperio patres exercuisse plebem. sed ille. Qui audit haec Catonis verba sive Sallustii. quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae suae. Si ita esset. quo melius non est. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum apud illos aedes indicant. Unde intellegi potest quem finem volebant esse virtutis et quo eam referebant qui boni erant. nisi quae ad eum finem tendit.et in hominibus ignavis.. inquit. sequimur inertiam. Unde dicit Apostolus: Nam gloria nostra haec est: testimonium conscientiae nostrae 34. foris iustum imperium. et alio loco: Opus autem suum probet unusquisque. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat. quales laudantur Romani veteres. quanto minus se voluptatibus dabant et enervationi animi et corporis in concupiscendis et augendis divitiis et per illas moribus corrumpendis. non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium pervenire. Quippe sociorum atque civium. vera via nititur. neque delicto neque libidini obnoxius. id est dolis atque fallaciis. Via virtus est. Parcere subiectis et debellare superbos 30. quae tamen bonus et ignavus aeque sibi exoptant. pro diis habentes quae dantur a deo. 12. ad honorem scilicet. sed dolis atque fallaciis ambiebant. De illo quippe ait: Quo minus petebat gloriam.(Hae tibi erunt artes) pacique imponere mores. quae ipse item scribit. Paucorum est virtus atque honestas. animus in consulendo liber. . Nam gloriam honorem imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant. longe virtus Catonis veritati videtur propinquior fuisse quam Caesaris. quia rursus gravis metus coepit urgere atque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et ad concordiam revocare civilem.. rapiendo miseris civibus. Unde et honores. omnia virtutis praemia ambitio possidet. quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius. vera via nititur. non debet sequi virtus. dum illi dominari vellent. Quae libido dominandi fuerit in Catone. putat. publice egestatem. Hae sunt illae bonae artes. nam mali nec habebant eam. quod tamen vitium propius virtutem erat. multo pulcherrimam eam nos haberemus.. . 4. Gloriam ergo et honorem et imperium. alioquin vera non essent. Pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam. quem malis artibus conabantur adipisci. Non ita est. id est bonus.. cuius illi cupiditate flagrabant. Neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis. 6. quamdiu metus a Tarquinio fuit. eo fit ut impetus fiat in vacuam rem publicam 36. Existimare maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse. sed ipsa virtutem. et tunc in semetipso tantum gloriam habebit et non in altero 35. Caesar et Cato. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt. eo illum magis sequebatur 33. hic pecuniae aut gratiae servitis. agro pepulisse et ceteris expertibus solos egisse in imperio 38. 12. largiendo scaenicis turpibus. Sed cum illa memoria duo Romani essent virtute magni. donec bellum grave. quamvis honorem habere cuperent.

Gentium heros sibi gloriam requirit. quod nec poetam fugit Horatium. Tam enim est hoc vitium inimicum piae fidei. qui cum in his locis praedicarent Christi nomen. voluit Deus et occidentale fieri. Quam ob rem cum diu fuissent regna Orientis illustria. qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet. si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor vel amor. ubi loquitur de instituendo principe civitatis. nitentium etiam a Catone laudata est. quanto est ab hac immunditia mundior. quoniam sciebat saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse Romanos. libuisse attendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset 39. quae apud quosque improbantur). cognoverat parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus. pro isto uno vitio. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos De re publica scripsit. verum etiam id excitandum et accendendum esse censebant. sed minus turpes sunt. idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda gravia mala multarum gentium. inter maledicta et opprobria. qui in eum crediderant et verebantur palam confiteri. qui pro suo modo boni erant. quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello 42. magna administrabantur atque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum providentia res illa crescebat. Nam sanius videt. Tanto enim quisque est Deo similior. Quod sancti Apostoli non fecerunt. Unde corruptis moribus vitium e contrario posuit. sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti. non ventositate laudis humanae. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes avidum domando Spiritum. salutemque eius saluti suae praeponere non dubitaverunt. Huic igitur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. Cum enim de studiis talibus loqueretur. quia etiam bene proficientes animos temptare non cessat: saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae. Huic igitur vitio non solum non resistebant.Sed per quosdam paucos. publice egestatem. tenues res privatae. sed imperii latitudine et magnitudine illustrius. inter gravissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori veritatis. 14. putantes hoc utile esse rei publicae. civitas corrupta est. si bona. imperium vera via. id est amore laudis. ait evangelista: Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei 47. si alicubi iacent quae apud quosque improbantur. Sed postquam luxu atque desidia. quae populus Romanus domi militiaeque mari atque terra praeclara facinora fecerit. ut aerarium esset opulentum. sibique multa agitanti constare dixit. hanc intulit universalem generalemque sententiam: Honos alit artes. qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae. honorem. rursus res publica magnitudine sui imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat 40. Quae in hac vita etsi non funditus eradicatur ex corde. multitudinem paucitas superaret. 13. quae apud quosque improbantur 45. vel coram Angelis Dei 48. eoque factum ut divitias paupertas. Gloriam heros christianorum Deo tribuit. ut. et consequenter commemorat maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse 44. quae utique sectanda sunt fine veri boni. ut Dominus diceret: Quo modo potestis credere gloriam ab invicem exspectantes et gloriam quae a solo Deo est non quaerentes? 46 Item de quibusdam. Hinc erat domi industria. quem dicit alendum esse gloria. melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti. id est ipsa virtute. si recta sunt. Verum tamen qui libidines turpiores fide pietatis impetrato Spiritu Sancto et amore intellegibilis pulchritudinis non refrenant. negabo eum coram Patre meo. ubi non solum improbabatur (sicut ille ait: Iacentque ea semper. in qua ipsam gloriam requirebant. pecuniae cupiditatem et multa alia vitia comprimentes. verum etiam summae detestationis habebatur. omnesque accenduntur ad studia gloria iacentque ea semper. qui et amorem laudis vitium esse cognoscit. quam commemoravit Cato. paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse. quod tempore esset posterius. tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negaverit coram hominibus. qui in caelis est. Paucorum igitur virtus ad gloriam. ubi eam luce clarius confitetur. quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Serviat uni 43. inquit. Et quod eos divina facientes atque dicentes divineque viventes debellatis quodam modo cordibus duris atque introducta pace iustitiae ingens in Ecclesia Christi gloria consecuta est: non in ea tamquam in suae 82 . privatim opulentiam 41.

quae suos agros non haberet. Namque ne propter humanam gloriam boni essent. cuius gratia tales erant. qua volebant etiam post mortem tamquam vivere in ore laudantium? Deus mercedem gloriam tribuit Romanorum virtuti. imperii sui leges imposuerunt multis gentibus. 1. ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium privatis rebus angustis. consuluerunt patriae consilio libero. qui pastus eius per bonos administratores rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam victis extorqueretur. neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxii. nisi uni vero Deo. verum etiam ut cives aeternae illius civitatis. non dea. ad cuius societatem pietas vera perducit. perceperunt mercedem suam. tantum quod plebs illa. sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam. Sic et isti privatas res suas pro re communi. Non ergo ut videamini ab eis. hodieque litteris et historia gloriosi sunt paene in omnibus gentibus: non est quod de summi et veri Dei iustitia conquerantur. ad amorem illius. quod boni sunt. quia nullus moritur. et pro eius aerario contempserunt. Quantum enim pertinet ad hanc vitam mortalium. inquit. Hos secuti sunt martyres. et innumerabili multitudine superarunt. ut nec Victoria locum haberet. non in vita aeterna. honorati sunt in omnibus fere gentibus. a quo et ipsi tales fierent. quibus ad tantam gloriam pervenire nitebantur. quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus. his omnibus artibus tamquam vera via nisi sunt ad honores. ibi nullus oritur. Neque enim et Romani non vivebant sub legibus suis. demonstrans quo fine innotescere deberent: Luceant. Merces sanctorum in aeterna civitate. ut videant bona facta vestra et glorificent Patrem vestrum. ac sic esset omnium. qui in caelis est. quae paucis diebus ducitur et finitur. diligenter et sobrie illa intueantur exempla et videant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter vitam aeternam. sed donum Dei. qui Scaevolas et Curtios et Decios non sibi inferendo poenas. ut glorificentur ab hominibus. ibi est vera et plena felicitas. Quibus ergo non erat daturus Deus vitam aeternam cum sanctis Angelis suis in sua civitate caelesti. sed nulla esset gloria triumphantium. ad quem conversi fiant quod estis. De talibus enim. sed sol iustitiae solos protegit bonos. opera vestra coram hominibus. 83 . quibus consulebant. ut omnes ad Romanum imperium pertinentes societatem acciperent civitatis et Romani cives essent. quae mundi huius dilectoribus odiosa est. avaritiae restiterunt. sed in terra. sed Ut glorificent Patrem vestrum.virtutis fine quieverunt. Hoc si fieret sine Marte et Bellona. quid interest sub cuius imperio vivat homo moriturus. nisi quia id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer fieret. Merces autem sanctorum longe alia est etiam hic opprobria sustinentium pro veritate Dei. 15. imperium. perceperunt mercedem suam 51. id est virtutibus. Illa civitas sempiterna est. qui propter hoc boni aliquid facere videntur. etiam Dominus ait: Amen dico vobis. si tantum a suis civibus terrena dilecta est propter hominum gloriam. quae non exhibet servitutem religionis. 17. 16. qui in caelis est 49. ut eos ad vos converti velitis. gloriam. quod erat ante paucorum. nemine vincente ubi nemo pugnaverat: nonne Romanis et ceteris gentibus una esset eademque condicio? praesertim si mox fieret. inde fidei pignus accepimus. quod postea gratissime atque humanissime factum est. Proinde non solum ut talis merces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est. quam Graeci vocant. id ipsum fieret meliore successu. accendebant. quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo. ubi thesaurus communis est veritatis. quia non per vos aliquid estis. Sed rursus ne hoc perverse intellegentes hominibus placere metuerent minusque prodessent latendo. si illi qui imperant ad impia et iniqua non cogant? Aut vero aliquid nocuerunt Romani gentibus. ut videamini ab eis. Sed cum illi essent in civitate terrena. hoc est re publica. de publico viveret. quamdiu hic peregrinantur. ibi non oritur sol super bonos et malos 52. alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum. si neque hanc eis terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet: non redderetur merces bonis artibus eorum. Praeter gloriam unum iuris vinculum sociat victos et victores. qui in caelis est 50. isto quoque fomite eos. id est hac intentione. docuerat eos Magister illorum dicens: Cavete facere iustitiam vestram coram hominibus. quas ceteris imponebant. quibus subiugatis imposuerunt leges suas. sed illatas ferendo et virtute vera. quoniam vera pietate. sed eam quoque ipsam ad Dei gloriam referentes.

qui eius ingenti cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. quia filios occidit. sed caritate liberandorum hominum. Sed versu sequenti consolatus est infelicem: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 54. ne plus mali esset in exemplo imperii contempti quam boni in gloria hostis occisi: ut quid se iactent. 18. qui pro immortalis patriae legibus omnia. sed etiam pro patria. in eius exitium coniurasse. cum alia non sit. ab inanibus laudibus solida gloria. qui forte in Ecclesia ab inimicis carnalibus gravissimam exhonorationis passus iniuriam non se ad eius hostes haereticos transtulit aut aliquam contra illam ipse haeresim condidit. Numquid enim illorum agri tributa non solvunt? Numquid eis licet discere. amittere. non a Tarquinio rege. quod aliis non licet? Numquid non multi senatores sunt in aliis terris. quae a mortalibus expetuntur.. qui eam tamquam mercedem talium virtutum accipere meruerunt. praeter illum gloriae humanae inanissimum fastum. cuius ille fortitudinem et coniurationem 84 . ea. et omnes homines quid sunt nisi homines? Quod si perversitas saeculi admitteret.. qui est mentium vera opulentia. id est contra quod imperaverat pater imperator. quae filiis congreganda videbantur atque servanda. alii victi sunt. Duae civitates conferuntur contemptu temporalium. in quo perceperunt mercedem suam. tantum ab hac distet. habet aliquid. 17. in ardentem aram ante eius oculos dexteram extendit. omnino non video. in qua nobis regnare promissum est. quas cupiditates subegerint pro humana gloria. Haec sunt duo illa. cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum. 2. sed Christi pauperes inter filios computantur? . si pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid vel mala aliqua sustinuerint.. 18. Sed utamur etiam in his rebus beneficio Domini Dei nostri. quae id pro fide atque iustitia fieri compellat. non ubi vivatur in hominum gloria. libertas et cupiditas laudis humanae. nihil sibi magnum fecisse videantur tantae patriae cives. Felices enim vel nos vel filios nostros non divitiae terrenae faciunt aut nobis viventibus amittendae aut nobis mortuis a quibus nescimus vel forte a quibus nolumus possidendae. qualem illum videret. ab hoste provocatus iuvenali ardore pugnaverat. qui gravissimo bello Romanos premebat. tanta perpessi sint. licet vicisset. infelicitatis perhibet testimonium etiam poeta laudator. Ait enim: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit Infelix. cognomine Torquatus. quae cives ad aeternam colligit patriam. a lumine solis et lunae lumen eius qui solem fecit et lunam. cum illi pro hac terrena iam adepta tanta fecerint. nec cupiditate humanarum laudum. a temporali laetitia vita aeterna. quae pertulerint. tamen quia contra imperium suum. non quia contra patriam.. si existat temptatio. consideramus quanta contempserint. 1. et valeat nobis etiam hoc ad opprimendam superbiam. occidi filii a patre potuerunt: quid magnum est. quae ad facta compulit miranda Romanos. quae multo minus quam filii diliguntur.. sed ubi vita adquiratur aeterna? Si Mucius. a Gallis iterum liberavit. ut. qua illa civitas conderetur. Si alius etiam Romanus princeps. quia nullius est ponderis fumus. si pro vera libertate. sed eam potius quantum valuit ab haereticorum perniciosissima pravitate defendit. quam quod pro ista faciendum est. utcumque ferent ea facta minores. quae nos ab iniquitatis et mortis et diaboli dominatu liberos facit. vel donare pauperibus vel. Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum. ipsas certe hominum dignitates. filium. Quid ergo magnum est pro illa aeterna caelestique patria cuncta saeculi huius quamlibet iucunda blandimenta contemnere. velut grande aliquid fecerit. quod alii vicerunt. non filii occiduntur. sed a daemonibus et daemonum principe. qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam. quia Porsennam ipsum occidere non potuit et pro eo alterum deceptus occidit.nobilibus rebus gestis.. Bruto autem. quia non habebat potiorem. quo multitudinem. cum illa civitas. a societate mortalium societas Angelorum. 2. quantum distat caelum a terra. Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores. dicens multos se tales.Romanorum virtus christianos extimulat. a cuius cervicibus acerrimorum hostium Veientium iugum depulerat damnatusque ab aemulis fuerat. bona terrena contemnunt? Si Furius Camillus etiam ingratam patriam. praesertim quia remissio peccatorum. quorumlibet delictorum congregavit impunitas. ut cum Porsenna rege pax fieret. ubi posset vivere gloriosius 56: cur extollatur. occidit 55. quod illa facere neminem cogit? Sed certe difficilius est filios interimere. ut honoratiores essent quique meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus. sed Deus felices facit. si pro hac temporali atque terrena filios Brutus potuit et occidere 53.

. sicut cuique opus est. sed ab illo missus obierit. pro quibus fundebatur. id est rem populi. qui excellentiore proposito divitias suas communes faciunt secundum id quod scriptum est in Actibus Apostolorum 69. unde videlicet oportebat. regis Epirotarum. quorum triumphis publicum ditabatur aerarium: nonne omnes Christiani. animam autem non possunt occidere 59? Si se occidendos certis verbis quodam modo consecrantes Decii devoverunt. quoniam contra eos in Romano senatu egerat. cum quattuor iugera possideret et ea suis manibus coleret. ad cuius beatitudinem fides ipsa perducit? Aut quid retribuetur Domino pro omnibus quae retribuit 64. Haec et alia. si pro illo non unam manum neque hoc sibi ultro faciens. Regulus. sicut Romanis eum tenere volentibus respondisse fertur. quoniam. fecisse dicturus est. Iunonis.tamen diversa reddita mercede. qui in suo defunctus est consulatu. gravissimis suppliciis necaverunt 63: qui cruciatus non sunt pro fide illius patriae contemnendi. ad eos ab ipsa Roma reversus est. qui iam bis consul fuisset. tamquam dignum aliquid pro illius patriae participatione fecerint. Valerium. Minervae falso sibi ab invidis morte filii nuntiata. ut eum etiam proici insepultum iuberet (sic in eius corde orbitatis dolorem gloriae cupiditas vicerat) 61: quid magnum se pro Evangelii sancti praedicatione. quoniam iusserant. quando tanta fama praedicarentur. quarum istae utcumque sunt similes. 18. quae perducit ad patriam. deorum suorum oraculis serviens. si tenuerimus. sed persequente aliquo patiens totum flammis corpus impenderit? Si Curtius armatus equo concito in abruptum hiatum terrae se praecipitem dedit. quando sic innotescerent. id faciendo pro obtinenda societate Angelorum. cum Fabricium didicerit tantis muneribus Pyrrhi. ut. qui nullo praemio mundi huius fuerit ab aeternae illius patriae societate seductus. qua cives supernae patriae de diversis liberantur et colliguntur erroribus. ut nummis a populo collatis eius sepultura curaretur 65? Audiat vel legat Quintium Cincinnatum. quae revelabitur in nobis 70. revelante Testamento Novo quod in vetere velatum fuit. ut illic id quod Romani haberent optimum mitteretur 58. pudore pungamur. diligentes caritatis fide et fidei caritate certarunt? Si Marcus Pulvillus dedicans aedem Iovis. indignae sunt passiones huius temporis ad futuram gloriam. et nemo dicat aliquid proprium. dignitatem illic honesti civis habere non posset. Unde etiam Iudaei. maior utique honore quam consul. Ad humanam vero gloriam praesentisque temporis satis digna vita aestimabatur illorum. postea quam Afris servierat. qualia pro fide quam perniciosissimis inimicis debebat passus est Regulus? Quo modo se audebit extollere de voluntaria paupertate Christianus. ut non pro terrenis et temporalibus beneficiis. ubi aeterna est et vera felicitas. cum paene tale aliquid illi fecerint pro conservanda gloria Romanorum? .talium perhorrescens sine ulla dubitatione se ab illo bello facta pace compescuit 57: quis regno caelorum imputaturus est merita sua. nec aliud intellegere potuerunt. sic ipsi in suis domibus pauperes erant.. pro Dei gloriosissima civitate non tenuerimus. ut in huius vitae peregrinatione expeditior ambulet viam. ubi verae divitiae Deus ipse est. ut deorum iussis in illum interitum vir praecipitaretur armatus: quid se magnum pro aeterna patria fecisse dicturus est. cui Dominus de sepultura patris sui sollicito ait: Sequere me et sine mortuos sepelire mortuos suos 62? Si M. si virtutes. ne crudelissimos hostes iurando falleret. promissa etiam quarta parte regni a Romana civitate non potuisse develli ibique in sua paupertate privatum manere maluisse 67? Nam illud quod rem publicam. quae divina providentia permixte bonis malisque concedit. ex illo senatu hominum pauperum pelleretur notatione censoria. quam viris armisque se excellere. qui corpus occidunt. ita contempsit. usque adeo fuisse pauperem. intellegunt se nulla ob hoc ventilari oportere iactantia. ut quidam eorum. eumque Carthaginienses. ut illo nuntio perturbatus abscederet atque ita dedicationis gloriam collega eius consequeretur. quando quidem a Domino suo eodemque rege patriae suae certius oraculum accepit: Nolite timere eos. si pro fide quae illi debetur talia fuerit homo passus. ab aratro esse adductum. qui Christum occiderunt. et nobis proposita necessariae commonitionis exempla. quas isti pro civitatis terrenae gloria tenuerunt. ita idem ipsi pauperes erant. sed sint illis omnia communia. ut dictator fieret. a quibus fundebatur. cum haberent opulentissimam atque ditissimam. si qua huius modi reperiuntur in litteris eorum. verum et ipsos inimicos. qui aliquem fidei suae passus inimicum non se ultro in talem mortem mittens. quoniam. rem patriae. ut illis cadentibus et iram deorum sanguine suo placantibus Romanus liberaretur exercitus 60: nullo modo superbient sancti martyres. si usque ad sui sanguinis effusionem non solum suos fratres. ut distribuatur unicuique. sicut eis praeceptum est. sicut dicit Apostolus. 3. quod decem pondo argenti in vasis habere compertus est 68. sed pro aeterna vita muneribusque perpetuis et ipsius supernae civitatis 85 . cum audiat vel legat L. nisi Romanum imperium longe lateque porrectum magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum virorumque tantorum virtutibus praeclarum atque gloriosum et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita. rem communem. victisque hostibus ingentem gloriam consecutum in eadem paupertate mansisse 66? Aut quid se magnum fecisse praedicabit. superbia non extollamur.

vincerent eos. tamen qui veram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt. etiam dominari ardenter affectet. dominari atque imperare desiderat. ne decipiat diligentes. in laudatoribus autem suis. Tales quidam Romani fuerunt. non contemnit salutem. simulque intellegunt. qualis est in illorum sanctorum Angelorum societate. qui magnis vitiis datorem verae gloriae et civitatis aeternae occiderunt atque respuerunt. istas propter ipsam. etiam per apertissima scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. tanta crudelitas. Aperta de hac re vox divina est loquente Dei sapientia: Per me reges regnant et tyramni per me tenent terram 73. unde ait Vergilius: Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni 74: apertissime alio loco de Deo dictum est: Quia regnare facit hominem hypocritam propter perversitatem populi 75. nulli faciat iniuriam. qui qualibuscumque virtutibus terrenam gloriam quaesiverunt et adquisiverunt. observantes eius nutum 79. 19. ad maiorem laudem. quantum sibi desit ad perfectionem iustitiae. quando habent virtutem vel ipsam. Virtus est quae voluptati et gloriae servit. quando res humanas iudicat talibus dominis dignas. ut potius ille laudetur. ut faciant quod illa imperaverit. utiliores esse terrenae civitati. de quibus ait Sallustius: Sed ille vera via nititur 71. veram posse habere virtutem. qui cives non sint civitatis aeternae. Tales autem homines virtutes suas. Qui autem gloriae contemptor dominationis est avidus. Quae civium et quae sanctorum sit virtus. quoniam tantae iustitiae est qui de Spiritu Dei virtutes habet. ubi voluptas in sella regali quasi delicata quaedam regina considat. iudicio autem non aperitur humano. quae in sacris Litteris nostris dicitur civitas Dei 76. qui finem boni humani in ipsa virtute constituunt. ut suos osores vel detractores velit correctos habere consortes non in terrena patria. per ea bona morum nituntur ad gloriam et imperium vel dominationem. Solent philosophi. ut vigilanter inquirat. et ita diligat. sed superna. dolis atque fallaciis contendit. qua causa Deus unus verus et iustus Romanos secundum quandam formam terrenae civitatis bonos adiuverit ad tanti imperii gloriam consequendam: potest tamen et alia causa esse latentior propter diversa merita generis humani. non tamen parvipendit. 20. ne 86 . qui virtutes quidem probant 77. cui se nituntur aptare. id est veri Dei vero cultu. a quo habet homo quidquid in eo iure laudatur. ut praestet beneficia quae potest ad comparandas amicitias corporalibus commodis necessarias. quod eas volentibus credentibus petentibus dederit. si vere bonus est. non tribuunt nisi gratiae Dei. nec eos vult fallere laudantes. ideoque instat ardenter. Etiam talibus tamen dominandi potestas non datur nisi summi Dei providentia. sed vetere nomine fortes dicti existimentur. quae prudentiae iubeat. Sunt enim multa in moribus bona.societate colatur Deus unus et verus. quamvis parvipendat quod eum laudant. facere si credatur. quorum tamen. qui humana gloria nimium delectatur. ut. ut nihil molle habere crederetur. iustitiae iubeat. si nesciretur 72. contemnit etiam suspicantium temeritatem. cuius fuit tanta luxuries. Non enim cura existimationis amissa dominationis cupiditate caruerunt. ut etiam ipsos diligat inimicos. nequaquam sanctorum exiguis initiis comparanda est. quamvis ut potui satis exposuerim. aut vera via nititur aut certe. nec eam veram esse. dum illud constet inter omnes veraciter pios. qua veretur homo bene iudicantibus displicere. ostendat. quo modo voluptas regnet et salva sit. quo gloriae contemptor appareat. Et ideo virtutes habenti magna virtus est contemnere gloriam. dant operam bene iudicantibus non displicere. neminem sine vera pietate. Quisquis autem sine cupiditate gloriae. Quantumlibet autem laudetur atque praedicetur virtus. quantascumque in hac vita possunt habere. quod non est. qui vera pietate praediti bene vivunt. eos tamen. hoc est ad maiorem gloriam. rectissime istorum gloriae donati sunt. volens bonus videri esse. Sed ne tyranni non pessimi atque improbi reges. Interest sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem dominationis. tabulam quandam verbis pingere. Sed qui contemnit iudicia laudantium. Deo magis nota quam nobis. quod amant. ut nihil ab eo putaretur virile metuendum. bestias superat sive crudelitatis vitiis sive luxuriae. quorum spes posita est in gratia et misericordia veri Dei. sed eas voluptatis corporalis fine metiuntur et illam per se ipsam putant appetendam 78. de quibus multi bene iudicant. non est unde se suspicantium sensibus aliter esse. Quam ob rem. quae sine vera pietate servit hominum gloriae. Proinde qui gloriam concupiscit. quam si nec ipsam. si habent scientiam regendi populos. Multos tales fuisse prodit historia. Nam licet proclive sit. quam suspicantur. quando gloriae servit humanae. ad ingerendum pudorem quibusdam philosophis. quia contemptus eius in conspectu Dei est. eique virtutes famulae subiciantur. sed huius vitii summitatem et quasi arcem quandam Nero Caesar primus obtinuit. quamvis ea multi non habeant. Quidquid enim fecerit ad oculos hominum. nihil est felicius rebus humanis. Illi autem. quam si Deo miserante habeant potestatem. ut hi.

nam quintus ei annus finem dedit. et verum dicunt. qui dat felicitatem in regno caelorum solis piis. ne per immoderationem noxium aliquid valetudinem turbet et voluptas. ut tantum capiat alimentorum et si qua delectant. Quae cum ita sint. homo non est. quae non tam ipsi quam veritati placent. qui dedit Assyriis. superioribus temporibus multum in omni virtute laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta. ut taceam de populo Hebraeo. quantum satis visum est 82. neque id tribuit. 22.. teneat dominam suam. id est voluptatem. Bellum piratarum a Pompeio. de quo iam dixi. si dolor corpori acciderit. et si occultis causis. 87 . quod apertum nobis esse voluit: tamen multum est ad nos et valde superat vires nostras hominum occulta discutere et liquido examine merita diiudicare regnorum. cui nihil iniuste placet. cum aliena spernant iudicia velut gloriae contemptores. Haec plane Deus unus et verus regit et gubernat. Ac ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius peragenda. fortitudini iubeat. alia tardius finiantur. Quamvis enim aliquid dixerimus. vel etiam Persis. alterum malum 81. sicut ei placet. nisi unde placeatur hominibus et ventosae gloriae serviatur. si qua in illo sunt. Licet enim ipsa gloria delicata mulier non sit. qui nec iudicio nec adiutorio deserit genus humanum. et ne per singulos ire necesse sit. cui metuit displicere. regnum vero terrenum et piis et impiis. qui non compellat in mortem. Nam eorum virtus. Bellum quoque fugitivorum gladiatorum. Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas vires extenuavit et paene consumpsit. qui. ut sub iugum etiam mitterentur. ut alia citius. qui praeter unum Deum non coluit et quando regnavit. in quo bello ita Romani victi sunt. vel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum. Ille igitur unus verus Deus. sed Italicae. quam in ea. qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum. bellum Punicum tertium ab Scipione incredibili celeritate et temporis brevitate confecta sunt. suavissimis imperatoribus. de quo superiore libro diximus.. cuius vanis deditus oraculis erat. ubi virtutes humanae gloriae serviunt. sibi sapientes videntur et sibi placent. tertio tamen anno post multa consumpta consumptum est. <in> quibus sibi displicet. Sic etiam hominibus: qui Mario. ipse apostatae Iuliano. Picentes. ipse Gaio Caesari. quando fretus securitate victoriae naves. plus intendit in ea. qui Augusto. a quibus solos duos deos coli. Ita virtutes cum tota suae gloriae dignitate tamquam imperiosae cuidam et inhonestae mulierculae servient voluptati. nisi contra illud auspicium dei Termini. qui non cesserat Iovi. per quorum cultum se isti regnasse crediderunt..offensis legibus voluptas vivere secura non possit. Bellum Punicum primum per viginti et tres annos peractum est. Qui autem vera pietate in Deum. qui sibi placet. nihil temperantia moderetur. deinde fervide instans immodicis ausibus et mox merito temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum. unde iam potest placere. vel patri vel filio. quando voluit et quantum voluit Romanis regnum dedit. numquid iniustis? . quos isti rebus singulis singulos. qui Vespasianis. ut aliter inde non posset evadi. ipse et Neroni. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae. Sed non existimo satis debiti decoris esse picturam. ut placet. Nihil hac pictura dicunt esse ignominiosius et deformius et quod minus ferre bonorum possit aspectus. inflata est et multum inanitatis habet. ut. unum bonum. alio modo quodam humanae subditur laudi. non diuturno tamen tempore tractum est hoc malum. graviter offendatur 80. Cessit enim Terminus deus necessitati. quam etiam in corporis sanitate Epicurei maximam ponunt. ut nihil provideat prudentia. Unde non ei digne servit soliditas quaedam firmitasque virtutum.. si etiam talis fingatur. quibus victus necessarius portabatur. Sic etiam tempora ipsa bellorum. quem diligit. nihil distribuat iustitia. quamvis multis Romanis ducibus et duobus consulibus victis Italiaque horribiliter contrita atque vastata. de his sanatis gratias agens. bellum Mithridaticum quadraginta annis. credit et sperat. Romani imperii termini moverentur 83. nisi eius misericordiae. cuius egregiam indolem decepit amore dominandi sacrilega et detestanda curiositas. post diuturnam et devotissimam sub Romano iugo servitutem in libertatem caput erigere temptaverunt. non tribuamus dandi regni atque imperii potestatem nisi Deo vero. Nec illi se ab ista foeditate defenderint. incendit.et tempora ipsa bellorum. Marsi et Peligni. ut per pristinarum deliciarum suarum recordationem mitiget praesentis doloris aculeos. qui Constantino christiano. iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine. nihil toleret fortitudo. in quo bello Italico Romanis saepissime victis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores. duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. ipse et Domitiano crudelissimo. temperantiae iubeat. si tamen ulla est. fortiter in animi cogitatione. de illis sanandis preces fundens. Deus dat dominatum in serie temporum. sicut in eius arbitrio est iustoque iudicio et misericordia vel atterere vel consolari genus humanum. continent litterae istorum. gentes non exterae. 21. neque enim ipse.

pacem factam foedusque ruperunt. ut illum primo faceret mirabiliter vinci. ubi nutu summae maiestatis oppressus est. qui non pertinent ad regnum Dei. ilico in nostram religionem protervissime insiliunt. qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes christianae religionis reverentia tuerentur ipsisque daemonibus atque impiorum sacrificiorum ritibus. Neque enim nos Christianos quosdam imperatores ideo felices dicimus. sed iustitiam propter gloriam diligere videbantur. quam luctuosis cladibus a veteribus sint gesta Romanis. nec insanis adversus Deum linguis se interimant et decipiant imperitos. si Deum timent diligunt colunt. qui talia diis Romanis sacra non facerent nec fieri a quoquam permitterent. sic adversarentur nomine christiano. Radagaisus mirabiliter victus est. non cum gratiarum actione commemorant. non pro saturandis inimicitiarum odiis exserunt. 24. sed ad spem correctionis indulgent. quo pertinent isti. si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur. quantum in ipsis est. rex Gothorum. 88 . quia cotidianis sacrificiis placabat atque invitabat deos. Haec ideo commemoro. vel hostes rei publicae domuerunt vel inimicos cives adversus se insurgentes et cavere et opprimere potuerunt. si malunt cupiditatibus pravis quam quibuslibet gentibus imperare et si haec omnia faciunt non propter ardorem inanis gloriae. omnium si fieri potest hominum oblivione sepelire conantur. sed. sicut solet orbis terrarum velut procellosissimum pelagus varia talium malorum tempestate iactari. Cum Radagaisus. quam diuturna bella. Recolant igitur qui legerunt. ideo tanta potuisset. quod aspere coguntur plerumque decernere. quia vel diutius imperarunt vel imperantes filios morte placida reliquerunt. Quid ex optimo principe expetendum sit. cuius pudicitiam vellet intactam? Quas autem isti pro diis suis voces haberent. si luxuria tanto eis est castigatior. de quibus ille praesumpserat.Sed quia non diligebant gloriam propter iustitiam. misericordiae lenitate et beneficiorum largitate compensant. si. et magis aeternae vitae fidelissima exspectatione teneatur. nobis apud Carthaginem dicebatur. Nam si ille tam impius cum tantis et tam impiis copiis Romam fuisset ingressus. si tardius vindicant. si ipsa non esset et vetere ritu numina colerentur. et quod nolunt aliquando fateantur. Quod tamen nostra memoria recentissimo tempore Deus mirabiliter et misericorditer fecit. vinci omnino non posset ab eis. iam Romana illa virtute. quae adiuvante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit. si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non neglegunt. si eamdem veniam non ad impunitatem iniquitatis. ubi non timent habere consortes. ut ab his qui non pervicaciter contendunt. postea re ipsa futuros. hoc credere spargere iactare paganos. cum eius fama ubique crebresceret. ita verus Dominus gubernatorque rerum et Romanos cum misericordia flagellavit. quoniam multi praeteritarum rerum ignari. quod ille diis amicis protegentibus et opitulantibus. ne ad infirmorum animos evertendos gloria daretur daemonibus. cum id quod exspectamus advenerit. sed propter caritatem felicitatis aeternae. sed vulnerato Romanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus atque ipse mox captus poena debita necaretur. si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum maiestati eius famulam faciunt. si temporibus christianis aliquod bellum paulo diutius trahi vident. quanta insultatione iactarent. ne ab illo ista qui in eum crederent velut summa bona desiderarent. nec propter praesentes necessitates vera religio deseratur. exclamantes. quod. facile ignoscunt. deinde ab his barbaris Roma caperetur. id quoque celerrime finiretur. uno die tanta celeritate sic victus est. ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere viderentur. qui cum statuisset irruptione barbarica graviora <pati> dignos mores hominum castigare. quam variis eventis. Et non agunt miseri gratias tantae misericordiae Dei. quod Romanos facere christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis. quod a nobis si tacebitur. quanto posset esse liberior. cui pepercisset? Quibus honorem locis martyrum detulisset? In qua persona Deum timeret? Cuius non sanguinem fusum. Sed felices eos dicimus. quod ille ideo vicisset. agmine ingenti et immani iam in Urbis vicina constitutus Romanis cervicibus immineret. ut ne uno quidem non dicam exstincto. si iuste imperant. sed prudenter attendunt. quidam etiam dissimulatores suae scientiae. similiter erimus ingrati. 23. et tam incredibiliter victis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstravit. quibus eum supplicare constabat. et hoc ipsius misericordia factum est. Tales christianos imperatores dicimus esse felices interim spe. Haec et alia vitae huius aerumnosae vel munera vel solacia quidam etiam cultores daemonum accipere meruerunt. quibus immolare cotidie ferebatur. indignationem suam tanta mansuetudine temperavit. si eamdem vindictam pro necessitate regendae tuendaeque rei publicae. et se homines esse meminerunt. si plus amant illud regnum.

verum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius parvulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum. longe quidem mitius quam Magnum Pompeium colentem velut romanos deos. in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte deo. quando in Thessalonicensium gravissimum scelus. ut felicitatem Constantini mereretur. satis intellegens nec terrena munera in daemoniorum. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius. Clarus fuit Theodosius virtute et fide. qui eum crederent propter aeternam vitam colendum. sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. grandaevus aegritudine et senectute defunctus est. quod hi spiritus in talibus multum valerent. cui fundit ab antris Aeolus armatas hiemes. sicut crediderat et praedixerat. hic in angustiis curarum suarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas atque illicitas. In neminem post victoriam privatas inimicitias valere permisit. quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia. Nam ille vindicari a Catone non potuit. bona opera tulit ex isto temporali vapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae. quanta optare nullus auderet. terras. Nam bonus Deus. Gratianum ferro tyrannico permisit interimi. universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit. eoque sive per insidias sive quo alio pacto vel casu proxime exstincto alium tyrannum Eugenium. cuius dator est Deus solis veraciter piis. iste autem. cum misericordissima veneratione restituit. ne homines. consecrata et in Alpibus constituta. auras. contra cuius robustissimum exercitum magis orando quam feriendo pugnavit. quae adversus eum fuerant nescio quibus ritibus velut. eorumque fulmina. quamvis a Christi nomine alienus. accepto rursus prophetico responso fide certus oppressit. quam Valens haereticus favens Arianis vehementer afflixerat. si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret. sed in Dei veri esse posita potestate. mentem. Et coniurati veniunt ad classica venti! 85 Victor autem. sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere voluit terminata. paterno custodivit affectu. quamvis piae animae solacia talia non requirant. Christianos hac occasione fieri voluit et christiana caritate dilexit. qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus. sed ipsum verum Deum colentem tantis terrenis implevit muneribus. iocantibus (quod illa laetitia permittebat) cursoribus et se ab eis fulminari velle dicentibus hilariter benigneque donavit. Bella civilia non sicut Cinna et Marius et Sulla et alii tales nec finita finire voluerunt. lucem. unde fugatus fuerat. cum parvulum haberet fratrem avidior fidae societatis quam nimiae potestatis 84. unde potius eum servata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. nisi daemonibus supplicet. aquas. misit atque ab eo nuntium victoriae certissimum accepit. vindicare compulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam. cum propter vitam aeternam quisque debeat esse Christianus: Iovianum multo citius quam Iulianum abstulit. quae commemorare longum est. non ipsius iussu.Constantinus et successores Deum coluerunt. Cetera vero vitae huius vel fastigia vel subsidia. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur. cui iam episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam. quem regni participem fecerat. Inimicorum suorum filios. militat aether. deposuit. sed ad Iohannem in Aegypti heremo constitutum. sicut ipsum mundum. in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit. bonis malisque 89 . in tyramnis opprimendis per omnia prosperatus est. qui ei cohaerebant. belli abstulerat impetus. has sublimitates et regna terrena existimarent posse neminem consequi. velut ipsius Romae filiam. 26. quorum operum merces est aeterna felicitas. cum a Theodosii partibus in adversarios vehemens ventus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet. Diu imperavit. Sed rursus ne imperator quisquam ideo Christianus esset. vitam. 25. filios imperantes reliquit. quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre. Iovis simulacra. Inter haec omnia ex ipso initio imperii sui non quievit iustissimis et misericordissimis legibus adversus impios laboranti Ecclesiae subvenire. quem Dei servum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat. verum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. cuius Ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. quod aurea fuissent. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus. tumultu quorundam. Simulacra gentilium ubique evertenda praecepit. Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus. 1. etiam nondum Christianos ad Ecclesiam confugientes. Unde et poeta Claudianus. ut imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret videndo prostratam. a Theodosio vindicatus est. Unde et ille non solum vivo servavit quam debebat fidem. quem civilis belli quodam modo heredem reliquerat. fructus ipsiusque hominis animam corpus. nec privavit rebus et auxit honoribus. sensus. quos. cui etiam condere civitatem Romano imperio sociam. Mox tyranni Maximi exstinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus.

9. cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid voluerit contradicere et. qui vehementius civilem theologian reprehendit quam Varro fabulosam. quantum possunt. quod iam scripserint. audivi quosdam nescio quam adversus eos responsionem scribendo praeparare. ut reverentius cum eis ageret. qui dicunt deos a se non propter praesentem vitam coli. De theologia mythica. cui peccare licebat 86! unde quisquis est. absit ut eis eveniat quod ait Tullius de quodam. sed propter aeternam. his quinque libris satis arbitror esse responsum. De officiis singulorum. Nam si non ad libertatem vera dicendi. qui propter amicitias mundi huius volunt vana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur. non optent quod eis non expedit. si de illis omnino reticeret. id est uno fabuloso. Quod ex disputatione Varronis apud cultores deorum antiquiores res humanae quam divinae reperiantur. quo sine periculo possint edere. 4. quorum talis et genera et sacra detexit. Proinde iam etiam illis respondendum esse video. confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem. ab eis quos consulit amica disputatione. De fabulosae et civilis theologiae similitudine atque concordia. 26. sed propter eam. 5. quae post mortem futura est. et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint. sed tempus quaerant. quas doctores pagani pro diis suis conantur ostendere. Quae sit partitio Varronis librorum suorum. De interpretationibus naturalium rationum. Nam istis. cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab impudentibus eligant. Quid Varronem de diis gentium sensisse credendum sit. si voluerit. quae potius exagitari quam convelli possint garrulitate impudentissima et quasi satyrica vel mimica levitate. qui peccandi licentia felix appellabatur: O miserum. De libertate Senecae. 10. 8 LIBER VI BREVICULUS 1. 3. 11. Quid de Iudaeis Seneca senserit. De tribus generibus theologiae secundum Varronem. Deinde ad me perlatum est. 6. Deorum. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent. graviter. quos de antiquitatibus rerum humanarum divinarumquae composuit. Quos admoneo. 8. multo erit felicior. Quae dicta quaeque dicenda sint adversariis. 2. quia. quod ad ista temporalia. De his. qui tacere noluerit. quam pro temporum gubernatione dispensat. libere quod oportet audire. id est fabulosa. sed ad licentiam maledicendi tempus exspectant. si hoc illi omnino non liceat. quibus ostenditur. in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo. quae sola stulti habere concupiscunt. et de civili contra Varronem. honeste. etiam plus potest clamare quam veritas.largitur. qui manifestissimis documentis. 2. colendos deos. altero naturali tertioque civili. 7. Aut quid est loquacius vanitate? Quae non ideo potest quod veritas. qui maledicendi licentia felicem se putat. nihil deorum falsorum numerositas prosit. 90 . Facile est enim cuiquam videri respondisse. Sed considerent omnia diligenter.

peteretur a Libero aqua. facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus. quam christianae religioni de huius vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur. qui. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici. etsi non libere praedicando. quae post mortem futura est. quibus rerum exiguarum singulis singula distribuuntur officia. quos christiana religio destruit. coli oporteat. quid a quoque esset petendum. cum a Lymphis petierit vinum eique responderint: nos aquam habemus. quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est vitam aeternam a talibus diis 91 . Quod gentilium deorum vanitate detecta nequeat dubitari aeternam eos vitam nemini posse praestare. qui non propter istam vitam. talia se improbare testati sunt. cui vitium tam immane dominatur. si non affectent fallere ut daemones. quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt 2. quam minus disseruisse iudicabunt. saltem date mihi vitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes (solent enim esse ad risum faciles) 5. qualis ioculariter in mimo fieri solet. 1. non Creatorem veritas Christiana convincit. quos impietas vesana possedit. etiam hi refellendi et docendi sunt. colendos esse contendunt: placet a veridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus. quorum in quarto libro quosdam commemoravi 3. qui nec ipsam adiuvent temporalem. venerandos et colendos putant. supplici respondebunt: o homo. propter vitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac servitute. cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in vanitates et insanias mendaces 1. qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam. nullis cedere viribus veritatis. non usque adeo inconvenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum deum. LIBER SEXTUS NIHIL DII POSSUNT AD VERAM FELICITATEM Dii nec terram nec caelestia curant (praef. a Lymphis vinum 4. ne absurditate turpissima. Indigne se gerunt cultores deorum. sed contra suam conscientiam etiam faventibus doctis. quos esse inutilia simulacra vel immundos spiritus et perniciosa daemonia vel certe creaturas. ut promissus ordo expetit. 1. ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset. quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. omnino esse inanem rectae cogitationis atque rationis plenamque levissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt. deos gentium. vitam aeternam cuique praestare? An vero peritissimi illi et acutissimi viri. 2. in perniciem utique eius. Hi vero. ut. -1) PRAEFATIO. quae post mortem futura est. saltem utcumque in disputationibus mussitando. Verum tamen in omnibus vanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt. qui multos deos et falsos. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his. quos deos immortales vocant. Et nimiae quidem stultitiae vel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? Quando ea putatur gloria vanitatis. qui ea quae legunt vel sine ulla vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt. qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur. sed propter illam. possit recte dicere: si vinum non habetis. Nunc ergo quoniam deinceps. propter vitam. hoc a Libero pete. sed multos deos. totamque invidiam. falsa atque indigna sive finxerunt sive ficta crediderunt et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. putasne in potestate nos habere vitam. Ceterum quis ferat dici atque contendi deos illos. auctores erunt cuipiam hominum diis immortalibus supplicanti. Cum philosophis verae felicitatis tractanda quaestio. non solum dissimulantibus.12. Cum his hominibus. sed aegroti insanabilis morbus invictus est. A diis non speratur vita aeterna. 1. Quinque superioribus libris satis mihi adversus eos videor disputasse. quae Graece dicitur et uni vero Deo debetur. quam quaestionis ipsius necessitas postulabat.

quantum potui. cum vero a nescientibus stultis. qui vitae huius aerumnosissimae atque brevissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam atque fulciendam ita singulas particulas tueri asseruntur. quid a Vulcano ac sic a ceteris. sed propter vitam quae post mortem futura est existimant colendos deos. ista opera temporalia. et multi non eam colentes gaudent robore iuventutis. qui colerent deam Iuventatem. Denique et ipse <Tullius> huic tale testimonium perhibet. Quae cum ita sint. si eorum. quoniam nimis multos putarunt. contra quos iam quinque praecedentibus voluminibus satis. sed vanitatis opinione tribuuntur. et si qui eam pro barba impetranda venerantur. petatur ab altero. tam sit inconveniens et absurdum. quae putant eis subdita. Huc accedit. a quibus autem sperneretur. dignius irridentur in mundo. quia illi magni et excelsi sunt. quos partim commemoravi in quarto libro. ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea dii tales vel terrenum regnum dare non posse visi sunt. omnino colendi sunt. quantum ad illos deos attinet quos instituerunt civitates. verbi gratia. 4. si iam cum illis agimus. 3. hoc quiddam parvum et abiectum. 92 . inquit. Quid Varro disserat de theologia et rebus divinis (2-9) Qua ratione Varro de rebus divinis disserat. si malas cultorum suorum speciosius et festivius Fortuna barbata vestiret. Ac per hoc. qui cultum eorum vitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt. quae non daret barbam. ut eamdem saltem aetatem. quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione veritatis. illi autem liberalem vocant. illi dii tales apparuerunt. Nunc vero cum earum cultus nec propter ista ipsa. ut mimicae scurrilitati videatur esse simillimum. itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam vel deformem barbam pervenire potuerunt. quibus danda atque servanda deberent vel ista committi. 1. Cui ergo deo vel deae propter quid supplicaretur. a Vulcano aquam a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet. cuius in hac vita potestas nulla esset. nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc vitam esse sperandum. studiosum rerum tantum iste doceat. Quod cum fit ab scientibus mimis. a doctis sollerter inventum memoriaeque mandatum est. quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera. quosnam illud deos vel deas hominibus credendum esset posse conferre. ut. quia. vel in ea tamquam senili torpore frigescerent. quid a Libero. ut ab insipientibus populis colerentur. si aeterna vita. inanem ludibriosumque cognoscit. homine. minutatim divisa tribuerunt. 2. disputationem se habuisse cum Marco Varrone. ut in libris Academicis dicat eam. si cuiquam istorum pro vita supplicetur aeterna! Nec terrena regna dii conferunt. ut indignissimi viderentur. quibus singulis singuli praeesse perhibentur. ipsa praestaret. ne quisquam eorum sederet otiosus. ac per hoc nec a Iuventate oportere peti vitam aeternam. discussis omnibus longe alienum a veritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum atque falsorum 6 saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae impietatis est. quantum studiosum verborum Cicero delectat. Quis Marco Varrone curiosius ista quaesivit? Quis invenit doctius? Quis consideravit attentius? Quis distinxit acutius? Quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suavis eloquio. qui non propter istam. ut. suis officiis quodam modo limitatas.petere vel sperare. quid a Lymphis. quia et multi colentes Iuventatem deam minime in illa aetate viguerunt. sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat. si (ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt) nullus Deus ex illa turba vel quasi plebeiorum vel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare. sicut credunt hi. si id. ut in omni eruditione. doctrina tamen atque sententiis ita refertus est. a barbatis eius contemptoribus irridentur: itane desipit cor humanum. aetas ipsa floreret insignius contemptores autem eius vel intra annos occumberent iuventutis. disputavi. iam nec propter illa saltem. quanto minus potest immortales ex mortalibus facere! Dii nec colendi pro his rebus quae illis commissa sunt. propter vitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt. cum de regno terreno quaereremus. quod non dignarentur in tanta sublimitate curare. sit necessarius. qui eis. digne ridentur in theatro. quam nos saecularem. 1. quae ibi versatur. partim praetereundos putavi. quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione vel comparatione praeferenda est. Quam ob rem si. glabros aut male barbatos videremus 7: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse. Porro si a Cerere vinum a Libero panem. quae barba induitur. quod sub alterius tutela ac potestate est.

qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus. In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari. dii ipsi sequuntur extremi. ita subdivisit. quantum attinet ad ea. tu publicam disciplinam. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est. tertius de quindecimviris sacrorum. ut unum eorum faceret de feriis. libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit. quibus anima humana magis magisque vanescat et incommutabili aeternaeque veritati coaptari atque inhaerere non possit. qui restant. subtilissima distinctione commendans. id est ad dies festos. tertio de locis religiosis. sequentes de locis. cuivis hominum. inquit. quia et istorum exordio unum singularem. in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. quam Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur 11. de scaenicis tertium. Haec quattuor. Sunt autem omnes. altero de sacris aedibus diceret. quando exhibeant. et tamen ea quibus movebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse? Quid disserant libri Antiquitatum. Vel hominum enim sunt ista instituta vel daemonum. ex his. Non ait eloquentissimo vel facundissimo. sed omnium. ut auferret dubitationem. nescio utrum tam multa in eis ridenda. Facile acutissimo. qui istos sequuntur et ad tempora pertinent. Nequaquam dii colendi propter vitam aeternam. Tu aetatem patriae. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina. ut aliquid ei scribere vacuisse miremur. invidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus impiorum et aperte 93 . et tamen ea legenda saeculis prodit. tam multa scripsit. istam secutus in ea partitione rationem. quam multa vix quemquam legere potuisse credamus: iste. quae diis exhibenda sunt. secundus de auguribus. Quadraginta et unum libros scripsit Antiquitatum. qui prius de omnibus loqueretur. quid exhibeant. tu sacrorum iura. ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant. detestanda conscriberet. si rerum velut divinarum. non quales vocant illi daemones bonos. quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes. qui exhibeant. divinis sedecim tribuit. inquit. ut primus sit de pontificibus. de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos. immundorum spirituum et sine controversia malignorum. Quater autem seni viginti et quattuor fiunt. causas aperuisti 9. quid agant. quibus exhibeant. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: Nos. quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt. Cum vero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit. de quibus scripsit. Sed unum singularem. oppugnator esset atque destructor easque non ad religionem. facillime apparet. addidit sine ulla dubitatione doctissimo. hos in res humanas divinasque divisit. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus. alteri sacra privata. quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et veritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum. tu descriptiones temporum. Intendit enim qui agant. 4. secundos tres ad loca pertinentes ita. tu domesticam. Sed quia oportebat dicere et maxime id exspectabatur.omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo 8. tu sedem regionum locorum. quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi. tu sacerdotum. ubi cuncta dubitanda esse contendit. ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. ultimo publica. quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo breviter ait: Vir doctissimus undecumque Varro 10. oppressum fuisse suae civitatis consuetudine ac legibus. quando agant. 1. vir tantus ingenio tantusque doctrina. in capite posuit. quoniam re vera in hac facultate multum impar est. sed ut loquar apertius. et in eis libris. sed ad superstitionem diceret pertinere. ut quinquies terni quindecim fierent. non incursu hostili. rebus humanis viginti quinque. sedecim. in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt. qui tam multa legit. ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. contemnenda. sex tertios de temporibus. ubi agant. Profecto de hac re sic erat certus. apposuit. quae dixi. genera. tres porro. ita. officia. de qua illos velut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi atque servari utiliore cura. id est Academicis. ubi exhibeant. in secundis sex de locis. In sex itaque primis de hominibus scripsit. sed civium neglegentia. quam solet in omnibus adhibere. ut in uno eorum de sacellis. inquam. alterum de ludis circensibus. qui noxias opiniones. etiam hic. in secundo incerti. tertios de temporibus. qui ad homines pertinent. qui communiter prius de omnibus loqueretur. non tamen Sancto Spiritu liberum. tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. Iste igitur vir tam insignis excellentisque peritiae et. 3. ut diximus. quartos de sacris. sex quartos eosdemque postremos de rebus absolvit.

94 . alius ex femore sit. ut dii furati sint. si de aliqua. si omnis esset natura deorum. secutus est historiam rerum gestarum. ut Deus alius ex capite. In ea vero ipsa ratione. quae autem de his. Loquebatur enim non de naturali theologia. haec ratio est: Sicut prior est. si novam ipse conderet civitatem. sine caligine ullius ambiguitatis expressit. de divinis autem postea scripsisse testatur. non solum scribens de his posterius quam de illis. eorumque unum mythicon appellari. In hoc enim est. quoniam Graece fabula dicitur. quod voluit subtili significatione monstrare. quod dixi. Nam. non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. ut autem et ipso tacente veritas clamat. sed intellegentibus reliquisse. Quid quod in illis tribus novissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere videtur? Quid est ergo. Non itaque rebus divinis anteferre voluit res humanas. ab hominibus institutae sint. Dicit autem prius se scripturum fuisse de diis. prior faber quam aedificium: ita priores sunt civitates quam ea. nec aliis quicquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probavit homines se praeposuisse institutis hominum. quas divinas vocat. sicut structura. In his enim. quod primum posuit. a fabulis enim mythicon dictum est. deinde ab eis haec instituta sint. quasi hic de aliqua scribat et non de omni. inquit. aut vero etiam aliqua. sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur. quo philosophi. sed de fabulosa. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis. quae a civitatibus instituta sunt 12. Quae fabulosa sit theologia sive poetarum. inquit. in hoc. fabulare appellaremus. apertissime confitens. veris cultoribus suis. ut aliqua pars divina praeponatur universis rebus humanis. ut ipse dicit. si de omni natura deorum scriberet. 4. quo maxime utuntur poetae. ex naturae formula se scripturum fuisse. quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus. 2. sed fabulosum dicamus. Varro fatetur deos ab hominibus inventos. ubi ausus est. cur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam universae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est. quia divinae istae ab hominibus institutae sunt. saltem digna est vel Romanis. Secundum autem ut naturale dicatur. praeponenda esset certe rebus romanis. postea de hominibus. sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt 13. sicut pictorem tabulae pictae. Deinde illud quale est. quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. alius ex guttis sanguinis natus. postea de divinis. quam reddidit. neque hoc aperte dicere voluisse. dator vitae aeternae. ergo nulla est. non quantum ad orbem terrarum. usitate quidem intellegitur aliqua. scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset. genus. Rerum quippe humanarum libros. sed quantum ad solam Romam pertinet.. deorum natura non prior debeat esse quam hominum.. scripsit. denique in hoc omnia diis attribuuntur. non de civili. 1. aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria. sed plane caelestem ipsa instituit civitatem. Hic certe ubi potuit. quia vero iam veterem invenerat. quod etiam istae res divinae. Deinde ait: Mythicon appellant. quam humana attigissemus? Aut enim de omni natura deorum scribit. 5. pictor quam tabula picta. sicut pictura. Tertium etiam ipse latine enuntiavit. ut servierint homini. . Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur. Quam si tacuisset.. aut omnino de nulla. civile. quo populi. quod tria genera theologiae dicit esse. sicut fabrum aedificio. alterum physicon. sed etiam rationem reddens cur id fecerit. in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. prius divina absolvissemus. quos tamen rerum divinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse. iam et consuetudo locutionis admittit. id est rationis quae de diis explicatur. ubi impunitum putavit. Si de omni. aut de aliqua.. Ita se libros rerum divinarum non de veritate quae pertinet ad naturam. sed rebus veris noluit anteferre res falsas. quod prius exstiterint civitates. sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Vera autem religio non a terrena aliqua civitate instituta est..aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci attestatione confirmant. Primum. praeponenda est utique rebus humanis. Quod apertius alibi posuit. quae scripsit de rebus humanis.naturalis seu physica vel philosophorum. quae non modo in hominem. de qua scriberet.. licet non omnis. Ubi enim dicitur "non omnis". Eam vero inspirat et docet verus Deus. tertium civile? Latine si usus admitteret. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse. physicon. ut adulterarint. quam libere a se putavit esse culpandam. quid nisi opiniones rerum vanarum? Hoc est nimirum. etiamsi non omnis. non naturam hominum naturae deorum. sicut in quarto libro commemoravi. quod civile appellatur. sed potest intellegi et "nulla".

quoniam in divinis rebus non naturam. quia turpe. ut Pythagoras. sed tamen homo. quid habet meriti. sed hominum instituta secutus est. quos deos publice colere. quod physicon vocant et ad philosophos pertinet. et sentis ipse. quod in urbibus cives. iamque ipsum civile videamus qualiter explicet. ubi.. non solum ferunt. de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? De Romanorum theologia Varro sibi discrepat. quale est: a quodam tempore an a sempiterno fuerint dii. Nihil in hoc genere culpavit. ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur. Neque id tantum. id est a populis. Quis non videat.. quia indignum est. inquit. et omnis vestra litteratura circumsonat. ut ait Epicurus. Tertium genus est. quam supra dixit esse philosophorum. 5. quam qui adorantur in templis. civiles ad urbem. theatri scilicet atque urbis. Dicis quippe fabulosos accommodatos esse ad theatrum.. Naturale autem a civili velle discernere quid est aliud quam etiam ipsum civile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est. distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo. dicens alios esse deos naturales. sed etiam libenter audiunt. primam et tertiam. per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. quam quibus victimas immolatis. Duas vero illas theologias. inquit. maxime sacerdotes. . an ex numeris. fieri enim potest. quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures 14. Videamus quid de altera dicat. theologia maxime accommodata est ad theatrum. ut excludatur? Si autem hoc quod civile dicitur naturale non est. quas a deorum natura abhorrere vel talium. Sequestrata igitur paululum theologia. in quibus est. de quo nunc agitur. ferre non possunt. unde et istos civiles velis nolisve perfundas. id est fabulosum atque naturale. theatricis. quibus 95 . inquit. quam naturalem vocant. quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. ludicris. cum sis homo omnium acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus. quamvis urbes esse videamus in mundo. quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas. ut gratae sint utraeque daemonibus. tertia ad urbem. pertinere posse et ad mundum. aliud sacerdotum. an ex atomis. quorum in mundo vel extra mundum natura sit nusquam: theatrum vero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi civitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus divinis. nec spiritu Dei ad videnda et annuntianda divina in veritatem libertatemque subvectus. Prima. [quae] sacra ac sacrificia facere quemque par sit.. Intueamur sane et civilem theologian. utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis. urbes vero et theatra opera sint hominum. dii qui sint. cui palmam dederit? Utique secundae. ex igni sint. quia non modo in hominem. Quanto liberius subtiliusque ista divideres. in quos liberius quod sentis evomas. nec alii dii rideantur in theatris. Quid? ab eis diis. quibus doctrina inimica est veritatis! Turpis est theologia fabulosa et civilis. secunda ad mundum. civiles cogeris. scaenicis? Absit. quod est urbis. Secundum genus est. sed diis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. O Marce Varro. ut credit heraclitus. immo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. Hanc enim pertinere testatur ad mundum. unde illa et ipse discrevit. Removit tamen hoc genus a foro. O religiosas aures populares atque in his etiam romanas! quod de diis immortalibus philosophi disputant. sed etiam in contemptissimum hominem cadere possunt. naturales ad mundum. 2. ut admittatur? Haec nempe illa causa est.civilis vel civitatum. nosse atque administrare debent. tantum quod eorum inter se controversias commemoravit. de qua postea disserendum est. scholis vero et parietibus clausit. sed de institutis aliud habere litteras poetarum. quae contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt. Invenisti alios fabulosos. posterius de divinis. Sic alia. quod vero poetae canunt et histriones agunt. Dixerit aliquis: haec duo genera mythicon et physicon. cernis quidem quam sint res divinae ab humanis nugis atque mendaciis dirimendae. quod demonstravi. Video quidem. Illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. sed vitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis vereris offendere.5. 6. quod genus. cur debet discerni fabulosum: quia falsum. de quo multos libros philosophi reliquerunt. 1. quare prius scripserit de rebus humanis. 2. quid habet reprehensionis. Quid hic agit humanum quamvis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis. Adhuc quod sequitur attendamus. cum mundus opus sit divinum. In quo est. alios ab hominibus institutos. nec aliis ludos exhibeatis. placetne tandem vitam aeternam peti aut sperari ab diis poeticis. cum eas usquequaque consideras. discernamus ab hoc civili. 3. non Deus. 6.

indignitatis et turpitudinis plena. sed ubi Capitolina iura pandebat. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris. Illa enim de diis turpia fingendo seminat. Indigna sunt simulacra et fabulae. quae tamen delectant et populos et deos. sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum convenientissime copulata. ad eius mensam qui constituerunt. dii sunt masculi. 3. poetas delectationis. haec eorum criminum ludos in divinis rebus amplectitur. Non ergo nulla cum poetis. et quae ab universo corpore aliena importune illi conexa atque suspensa sit. 6. numquam eas ipsi dii praeciperent sibimet exhiberi. publicam turpitudinem profitetur. unde ista brevis temporalisque polluitur? An vero vitam polluit consortium nefariorum hominum. quae merito culpanda et respuenda iudicatur. quae scribunt poetae. quae graves poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter virgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus vacat? Sed haec honestiora sunt in comparatione turpiorum. illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat. ut arbitror. quae urbana est. Ait enim ea. habitus deorum? Numquid barbatum Iovem. sacra vero illa. videri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de diis talibus maiestati indigna divinae et ridicula detestabilia celebrari. Quae sic abhorrent. ut non sint statuae delubrorum? Cur Forculus. si se inserant affectionibus et assensionibus nostris. vita aeterna poscenda est? Nemo. non utilitatis. quid aliud quam mimica sacra esse voluerunt? Nam parasitos Iovis ad convivium eius adhibitos si mimus dixisset. pontifices non habent? Numquid Priapo mimi. usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. et vitam non polluit societas daemonum. Nec fabulosa igitur nec civili theologia sempiternam quisquam adipiscitur vitam. sicut ostendere institui. qui foribus praeest.haec placent et quos haec placant. Ac per hoc ea. qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne attestati sunt Euhemero. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra. et Limentinus. quam male! . quae autem philosophi. illa prodit aut fingit. haec colligit. Et tamen alio loco 16 dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. e quibus maior societas debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis 15. sexus. sed illa. qui coluntur criminibus suis? Si veris. sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos. quae a poetis conscripta populi sequi non debent. haec autem aut attestatur veris aut oblectatur et falsis. formae. 7. Quare quae erunt communia cum propriis. Denique cum memoratus auctor civilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quamdam sui generis distinguere conaretur. ab omni esse dedecore purgata et aliena. nec ubi ludos scaenicos exponebat. Revocatur igitur ad theologian civilem theologia fabulosa theatrica scaenica. quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur. illa res divinas falsis criminibus insectatur. 1. cum eorum illic crimina frequententur. Delectationis enim causa. ibi quid fiat. quae theatrica est. divinarum. quam mali! si falsis. et haec tota. ista. ita eos delectari humanis voluptatibus credidisse 17. ut tamen ex utroque genere ad civiles rationes assumpta sint non pauca. aetates. Quid de Hercule et Larentina fabula dixerit. inquit. sed sacerdotes agunt. Hic enim dixit quid fieri debeat. quia similia geruntur in templis. Hoc si ita esset. numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret. Quid de ipso Iove senserunt. qui limini. pars huius est. Varro dixit! non cum irrideret deos. quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex. Hincine vita aeterna sperabitur. magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi voluit. sed cum commendaret hoc dixit. populi exhibeant. una cum civilibus scribemus. quae dii expetant. parasitos Iovis. haec favendo metit. 96 .in theatris et in templis. atque inter hos Cardea femina est. non sane pars incongrua. minus esse quam ut populi sequi debeant. non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris. quae colenda et observanda censetur. sicut forma humana deos fecerunt. imberbem Mercurium poetae habent. quae non histriones... Physicos dixit utilitatis causa scripsisse. haec amat. scribunt poetae. haec ea deorum ipsorum festivitatibus consecrat. plus quam ut ea vulgus scrutari expediat. illa mendacia spargit. Apollo ephebus ita personae sunt histrionum. crimina sunt deorum. sicut dicit. facinora et flagitia numinum illa cantat. Ambae turpes ambaeque damnabiles. utique risum quaesisse videretur. illius turpitudine ornatur. Denique talibus vincitur et fatetur. qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate. Haec cum dicimus. non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur. ea tamen scribunt. quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur.

non theatrorum. quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus. quibus ostendantur rerum significare naturam: cur non etiam poetica similiter excusentur atque purgentur? Multi enim et ipsa ad eumdem modum interpretati sunt. Quasi vero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian. non mater. ut. sacra sunt Veneris. quod in vitiosis hominum moribus vix habet inter tormenta confessionem. Sacra sunt Iunonis. sed sacrorum. qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudaverunt. illa herede defunctus est. quos inter sua sancta numerari atque versari negare non possunt. Nescimus quid agant. 3. ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. ipsi viderint. Haec si poetae fingerent. Hic morbus. sic eis mater est terra. Quae amplissimam adepta pecuniam ne divinae mercedi videretur ingrata. Obscaena sunt sacra mysteriorum. infelicitate deploratur. quod habent interpretationes suas. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt. Novimus autem quae agantur in scaena. At illa cum dormisset in templo.7. de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret. Ac sic abeunti cum primus iuvenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: viros muliebria pati non est secundum naturam. et arboris et lapidis utique natura est. atque illa non comparente inventum est testamentum. Quid de sacris eorum boni sentiendum est. cum tam sint detestabilia. 2. vidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse. caput est certe quod Mater deum terra est: quid ultra quaerimus. si mimi agerent. quod acceptissimum putavit esse numinibus. quam pertinere ad urbem volunt. sed plane frustra sacerdotes velut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. apud illum esset inventura mercedem. et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur. sicut idem opinatur Varro. sed Dei. quae scaenicis turpitudinibus convincuntur esse foediora. id est non fabulosae. in una constituens Herculem. sed populorum. si autem victoria Herculis fieret. vel. ita nonnulli interpretentur. quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. a tanto doctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem. cui primum iuveni obvia fieret. quod inde discedens. quod Herculis aedituus otiosus atque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante. 7. iterum recidunt. quod pertineat Saturnus ad semina. Cum vero haec dedecora non poetarum. sacra sunt Cereris. sub ea condicione. hoc crimen. In vera autem theologia opus Dei est terra. quae tenebris operiuntur. ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum. ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a civilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. quia et hominis et pecoris. quorum nihil est Deus. usque adeo ut. 1. ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur. quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. quae Saturni nomine significatur. de qua oriuntur 20. et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt. hinc excusantur atque purgantur. ubi amatus eius Adon aprino dente exstinctus iuvenis formosissimus plangitur. neque enim ab honestis agi debuerunt. ubi nuptum data est Iovi. quod ab eis immanissimum et infandissimum dicitur. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines. deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule victus esset. id est rationem non naturae. sed civilis theologiae. quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse divinos. quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles. quo numquam vel in choro meretricum abscisus aut mollis intravit. populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem. si ipse vicisset. Itemque alii alio modo et similiter cetera. in altera se ipsum. 97 . Unde etiam illud est. hoc idem de pecunia sua voluptati Herculis exhiberet. hoc dedecus habet inter illa sacra professionem. quid est quod fabulosa de diis figmenta poetarum ad theatrum videlicet pertinentia velut secernere nituntur a civili theologia. Deinde si ista sacra. Saturnum suos filios devorasse. sacra sunt Matris deum. Quae sunt ergo illa sacra. Quamvis enim qui verus Deus est non opinione. quid cetera perscrutamur 18? Quid evidentius suffragatur eis. 8. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate. quidquid gignit ipsa consumat. non mimorum. At enim habent ista physiologicas quasdam. quae in terram. qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae. quos Gallos vocant. quales nec thymelica in se admisit obscenitas? Quid physica ratio dicat de matre deorum et Saturno. sed contra naturam. Si autem interpretationis huius. debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam Deo Herculi dedit. quibus agendis tales elegit sanctitas. sed scimus per quales agant. quod longinquitas temporis 19. sicut aiunt. id est naturalium rationum interpretationes. eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter enervatos atque corruptos occultare minime potuerunt. sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est. sed templorum. quando agitur de sacris Matris deum.

a quibus ista conscripta sunt. atque omnes ita bonos dicat. 3. Deverram ab scopis. adhibetur et deus Domiducus. additur dea Manturna. 98 . Nam et civilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque civiles.et de ritibus contra Silvanum. signis culturae tamquam contrariis repugnarent. adhibetur deus Iugatinus. ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium. quod cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat. Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae verecundiae. Itane ista est innocentia deorum. sexu habitu. eo quod de diis indigna confinxerit. atque ita sine periculo eorum. sit hoc ferendum.. tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi. quam naturalem vocant. de qua agimus. nisi plures essent adversus unum eique aspero horrendo inculto. ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia fieri non potuisse nisi mente commota. Educam et Potinam: nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo agere videretur. ut a superstitioso dicat timeri deos. ut maneat cum viro. quod mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus liberentur. in hominum mentibus possint. Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori. illam culpandam proposuerunt. verum etiam ab ista civili. aut certe ex qualibet occasione immundissimi spiritus fallendis humanis mentibus irrepsisse? Absurda sunt quae de Libero dictitantur. eo nimirum consilio. Cum mas et femina coniunguntur.et de diis primae noctis nuptiarum. 9. quod et ipsam perhibeant semina emittere. hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus. 9. ut. Quid? Ipsa numinum officia tam viliter minutatimque concisa.. apud meliores animos inveniret locum. utraque contempta ea. 1. non ut hostes timeri. Quale autem illud est. a religioso autem tantum vereri ut parentes. quam etiam Venerem putant. unde non quidem omnia 21. ambas inveniet fabulosas. ne Silvanus deus per noctem ingrediatur et vexet. qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum civilium festivitatibus et in urbium divinis rebus adverterit. simile sit furoris. neque far conficitur sine pilo. 2. et illam scilicet fabulosam et istam civilem. neque fruges coacervantur sine scopis. non furiunt. ritibus. 9.non ut haec prae illa tenenda eligeretur. eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu circuire limina domus et primo limen securi ferire.. altera nihil nisi potum daret. 2.. femineam Liberae. quoniam acutissimi homines atque doctissimi. dum pro diis habentur. Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur improbatur. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid immundi spiritus. nonne scurrilitati mimicae quam divinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti. ambas civiles. ludunt quippe ibi. 8. Pilumnum a pilo. . et ea iussit auferri 23. quos sua simulacra et sacra convincunt diis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis. ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos. ambas improbandas intellegebant. hoc idem in feminis agere Liberam. magis ridenda quam ludibria theatrorum? . Liberum a liberamento appellatum volunt. adhibetur deus Domitius. quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro. Intercidonam a securis intercisione. illam vero audebant improbare hanc non audebant. ut in domo sit. generationibus. ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem 24. quamvis deos habere. qui vanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit. qui civilem theologian reprehendere metuebant. quibus diis custodibus contra vim dei Silvani feta conservaretur 25? Ita contra dei nocentis saevitiam non valeret custodia bonorum.. quarum una nihil nisi escam. quae philosophorum est.. Sed domum est ducenda quae nubit. aetatibus. utpote silvestri. Sic Bacchanalia summa celebrabantur insania 22. postea pilo. coniugiis. Ad haec addunt mulieres attributas Libero et vinum propter libidinem concitandam. ut his datis culturae signis deus Silvanus prohibeatur intrare. merito repudianda discernitur. tertio deverrere scopis. .. sed ut cum illa respuenda intellegeretur. et ob haec Libero eamdem virilem corporis partem in templo poni. sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas. propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio munere supplicari oportere.. sed multa iam diximus. nec solum a naturali. hanc eius similem comparandam exposuerunt.Eiusdem turpitudinis sunt theatrica et civilis. qui etiam ludis talibus delectentur. Quo modo igitur vitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur. in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque vita vel morte sacra eis et sollemnia constituta. Haec certe non fierent in theatris. quae ad urbes populosque asseritur pertinere.

99 . eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem. graves a levibus. quae in funeribus senum cantatur. et huius urbanae theologiae velut electae et probatae illam theatricam abiectam atque reprobatam membrum partemque fecerunt.. Nam si masculus crederetur et Pertundus vocaretur. civilem vero reprehendere quidem non audeat. Valde inhonestum est. ut. alia quaestio est: nunc propter divisionem Varronis et urbanam et theatricam theologian ad unam civilem pertinere satis.. ut. atque ita utraque iudicio recte intellegentium reprobata sola naturalis remaneat eligenda? De qua suo loco in adiutorio Dei veri diligentius disserendum est 28. et hanc ipsam faciem. ut subacta. Unde. ostendi. quae non est in numinibus. sed ut feminae sexu infirmae. sed prodendo reprehensibilem ostendat. sed ad ea. illam eius imaginem liberius arguunt et reprehendunt. Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos coepit a conceptione hominis. absit a veris religiosis. ea subtilitate. qua possunt quasi conentur subtilitate discernere. quia dea dicitur esse.peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato secreto pudoris. quam damnare non audent. cum credunt coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic operi instantes. cum ibi sit et Priapus nimius masculus. una pars eius sit in litteris sacerdotum. comprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat. Quid est hoc? Si omnino laborantem in illo opere virum ab diis adiuvari oportebat. deinde coepit deos alios ostendere. 9. quia sunt ambae similis turpitudinis absurditatis. . veraces a fallacibus. ut viro subigatur.. more honestissimo et religiosissimo matronarum? Sapientes dedignantur theologian theatricam et civilem. quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc impletur. Sed quid hoc dicam. Quid de diis Seneca senserit (10-12) Seneca evirationem dedignatur. propter quam unam proprie nos Christiani sumus. ut fabulosam reprehendat. Eant adhuc et theologian civilem a theologia fabulosa. ostendens in omnibus.sicut etiam Varro. et ideo ista exposita. sicuti est victus atque vestitus et quaecumque alia huic vitae sunt necessaria 27. ut et ille minus moveatur et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginensis dea. quam tamen dii ipsi tamquam in eodem speculo se intuentes ita diligunt. Quid impletur cubiculum turba numinum.. et dea mater Prema et dea Pertunda. quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari. quae sunt hominis.. Sed forte ideo toleratur. in qua universa diligentia nullos demonstravit vel nominavit deos. altera in carminibus poetarum. urbes a theatris. ut qui qualesque sint in utraque melius videantur. ut. Quis ergo usque adeo tardus sit. velut res honestas a turpibus. a quibus vita aeterna poscenda sit. quorum numerum est exorsus a Iano. maius contra pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra Silvanum. cuius illa imago est. ut sive ab hac sive ab illa vita speretur aeterna. ut immunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent. illam theatricam et fabulosam theologian ab ista civili pendere noverunt et ei de carminibus poetarum tamquam de speculo resultare. ne se commoveat. indignae atque probrosae. non deus. quae ob hoc etiam dicitur nuncupata. in animis hominum moliri locum. nonne. impleat quisquam nisi ille. non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae. super cuius immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta iubebatur. ut opinor. appetendas a respuendis. Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis compulerunt. Adest enim dea Virginensis et deus pater Subigus. qui agnoscunt quid velint. eat foras. serias a ludicris. ut non intellegat istum hominem civilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae. ut virgini zona solvatur. templa ab scaenis. quod vocatur illa. 9. agat aliquid et maritus. et Venus et Priapus. indignitatis falsitatis. Utrum habeat et alias partes. ita pudore afficiuntur. similem demonstrando atque ipsam fabulosam partem esse huius satis evidenter docendo non nisi illi naturali. qui pertinerent non ad ipsum hominem. quod sine vi femina virgo esse non desinat 26? Si est ulla frons in hominibus. Intellegimus quid agant. 5. detestentur. cum sit universa turpis et fallax atque in se contineat commenticios deos. atque ita et se ipsos immundissimos spiritus manifestius esse docuerunt.. sacra pontificum a carminibus poetarum. novitate pavidae illis cooperantibus sine ulla difficultate virginitas auferatur. si adest deus Subigus. in suis sollemnitatibus ponerent. et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam. non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid Venus sola parum esset. si adest dea Prema. quam dicit ad philosophos pertinere. in rebus divinis haberent. 4.

ne vir esset. iracundissimae respectu terrentur. adorabimus. fratrum ac sororum! Bellonam Marti collocamus. quae faciunt quaeque patiuntur. si credere poetis velis. Tantus est perturbatae mentis et sedibus suis pulsae furor. viventi defuit. monstra haberentur. veriora tibi videntur Titi Tatii aut Romuli aut Tulli Hostilii somnia? Cluacinam Tatius dedicavit deam. Ait enim: Quae omnia sapiens servabit tamquam legibus iussa. quod culpabat adorabat. quasi dii libenter spectarent. Sunt quae Iunoni ac Minervae capillos disponant (longe a templo. immortales. quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum. quem contra superstitiones condidit.10. Si cui intueri vacet. Tolerabile est semel anno insanire. Sed si verum attendamus. inviolabiles in materia vilissima atque immobili dedicant. sic. mox autem inventum magno esse gaudio derisisset. Picum Tiberinumque Romulus. sed in actibus fingat. quorum alter fecit deum sine corpore. 1. praesertim cum quaedam viduae sint. inquit. In Capitolium perveni. neminem sua lacerare iusserunt. numina vocant. Deinde aliquanto post. deteriora sunt templa ubi haec aguntur. tam indigna liberis. vulneribus suis ac sanguine supplicant.et superstitionum mores. Deorum iungimus. nunc sanitatis patrocinium est insanientium turba. veraciter exprimatur: Hunc tamen. Hanc libertatem Varro non habuit. ut eas in animi religione non habeat. Iam illa. Sunt quae speculum teneant. qui sic propitios merentur? Dii autem nullo debent coli genere. quae si spiritu accepto subito occurrerent. quam longo aevo longa superstitio congessit. ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere. Hostilius Pavorem atque Pallorem taeterrimos hominum affectus. quem illi homines desierant. si et hoc volunt.. sed color. Adfuit enim scribenti. inquit. ille lacertos secat. quidam vero mixto sexu. quae huic defuit. alter sine animo? Et ad hoc respondens: Quid ergo tandem. alter corporis ne morbus quidem. quam iste concidit. non quidem ex toto. Ubi iratos deos timent. quorum alter mentis territae motus est. quod sibi vanus furor attribuit officii. quem ad modum ne quidem homines saeviunt taeterrimi et in fabulas traditae crudelitatis. qui nihil perdiderunt nihilque invenerunt. ut sic dii placentur. quod diis gratum esset vel ad rem pertineret. Libertas sane. civilem non ausus est. inquit.. Annaeo Senecae. Tyramni laceraverunt aliquorum membra. sunt qui libellos offerant et illos causam suam doceant. iubente domino manus attulit. Haec numina potius credes et caelo recipies? De ipsis vero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit! Ille. verum ex aliqua parte non defuit. inquit. qui vano motu bracchiorum imitatur unguentem. 10. cum theologian naturalem praedicans quorundam philosophorum sententias digessisset. non turpem nec infamem deo promittunt. pudebit publicatae dementiae. 10. ut Populonia vel Fulgora et diva Rumina. alius horas Iovi nuntiat: alius lictor est. tam dissimilia sanis. quam theatra ubi finguntur. quia videlicet magnum aliquid eum philosophia docuerat. Vulcano Venerem. multo copiosius atque vehementius reprehendit ipse civilem istam et urbanam theologian quam Varro theatricam atque fabulosam 29. etiamsi supervacuum usum. In regiae libidinis voluptatem castrati sunt quidam. colebat quod reprehendebat. si cum paucioribus furerent. inquit.. quia illustris populi Romani senator erat.. senex iam decrepitus. opposuit sibi quaestionem et ait: Hoc loco dicit aliquis: credam ego caelum et terram deos esse et supra lunam alios. Et paulo post: Hi tamen. quem philosophi quasi liberum fecerunt. inquit. agebat quod arguebat. Alius nomina Deo subicit. . cum perditio eius inventioque fingatur. Quosdam tamen caelibes relinquimus. Cum enim de simulacris ageret: Sacros. Sed iste. Doctus archimimus. ne superstitiosus esset in mundo. quae se a Iove amari putant: ne Iunonis quidem. Neptuno Salaciam. 3. inquit. . ut nemo fuerit dubitaturus furere eos. ne istam urbanam theologian theatricae simillimam aperte sicut illam reprehendere auderet. tantum modo poeticam theologian reprehendere ausus est. viriles sibi partes amputat. quem nonnullis indiciis invenimus Apostolorum nostrorum claruisse temporibus.. non tamquam diis grata. Sedent quaedam in Capitolio. Et paulo post: Quid quod et matrimonia. sed nemo sibi. infra alios? Ego feram aut Platonem aut Peripateticum Stratonem. Unde in his sacris civilis theologiae has partes potius elegit Seneca sapienti. sunt qui ad vadimonia sua deos advocent.. Omnem istam ignobilem deorum turbam. habitus illis hominum ferarumque et piscium. furori certum tempus est. 2. diversis corporibus induunt. cotidie in Capitolio mimum agebat. sed propter leges civium moresque hominum non quidem ageret fingentem 100 . Se ipsi in templis contrucidant. Omne illic artificum genus operatum diis immortalibus desidet. quasi condicio defecerit. alius unctor. dolor tamen ille atque laetitia ab eis. quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat et intrepide omnino coarguit. Nec leges ergo illae nec mos in civili theologia id instituerunt.sed legum iussioni cessit. non tantum a simulacro stantes digitos movent ornantium modo). Nam in eo libro. quibus non miror petitorem defuisse. inveniet tam indecora honestis. tamen. et ne pie quidem.

ac post modum a populo Dei. adiungat etiam illa. sine qualicumque vita esse non potest. ubi est sine fine felicitas. sed multo magis propter vitam aeternam. tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint. 11. quae mendaciter agebat. in aliud volumen. naturalis. quo illa. si cui satis non sunt quae in hoc volumine dicta sunt. 2. 3. victi victoribus leges dederunt. quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen. Sed quod animae natura. sed imitaretur in templo. 101 . dare non posse convicti sunt: non solum propter ista temporalia atque terrena. Sed quoniam veternosae consuetudinis vis nimis in alto radices habet. et an ab officiis viliorum deorum habeantur excepti. speranda est aeterna vita. si cui de ista civili theologia respuenda atque vitanda parum videor disputasse. quae post mortem futura est. qui aeternam vitam. Hic inter alias civilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata. Sed de sacramentis Iudaeorum. Mirabatur haec dicens et quid divinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam. quod huic opitulante Deo coniungendum est. latine autem dici possunt fabulosa. inutiliter eos facere affirmans. scaenicus autem ludendo potius delectaret. ne vel laudaret contra suae patriae veterem consuetudinem. ait: Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo convaluit. qui tanta turpitudine coluntur et. Quam nulla sit ratio. solus ille dat. et in hoc opere loco opportuniore dicendum est 31. cuius illa pars esse convincitur eiusque et ista simillima vel etiam deterior invenitur. Nulla quippe maior et peior est mors. id est sine ullo fine felicem. 9 LIBER VII BREVICULUS 1. Quid sentiat Seneca de Iudaeorum cultu. Nunc propter tres theologias. eo damnabilius. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam vitam consecrandi homines essent. per id quod immortalis creata est. animum intendat. Porro qui non dat felicitatem. quod per illos singulos septenis interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant vacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. Ait enim: Illi tamen causas ritus sui noverunt. puto ex his. ut eum populus veraciter agere existimaret. quibus et ipsi spiritus cruciabuntur immundi. quod cur faciat ignorat. qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. cum multis inferioribus excellentior administratio deputetur.scaenicum in theatro. maior pars populi facit. si dea felicitas esset? Quia vero non dea. quos colit theologia ista civilis. summa mors eius est alienatio a vita Dei in aeternitate supplicii. neque de civili. neminem dubitare oportere. pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum. civilis. quam ubi non moritur mors. maxime cum adversus Manichaeos ageremus 30. in selectis diis eam inveniri posse credendum sit. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est. qui dat veram felicitatem. sic ageret. Quam quoniam illi. quod superioribus quinque libris ostendimus. et alias diximus. ut per omnes iam terras recepta sit. quae de selectione quorundam deorum possit ostendi. De illis sane Iudaeis cum loqueretur. colendi non sunt. cui vitae aeternae mysterium revelatum est. vel reprehenderet contra propriam forsitan voluntatem. Qui sint dii selecti. Vitam igitur aeternam. mors est illa potius aeterna quam vita. quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt. quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus. ubi vera est et plena felicitas. quod neque de fabulosa. multo turpius irascuntur atque ob hoc se spiritus immundissimos confitentur. quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt 32. quae dicta sunt. quam fallendo deciperet. sed munus est Dei: cui Deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus. 12. nisi ita colantur. vitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe vitam aeternam dicimus. Plurium deorum cultus nihil ad vitam aeternam confert. Nam si anima in poenis vivit aeternis. vel cur vel quatenus instituta sint auctoritate divina. An cum in theologia civili deitatem non esse constiterit.

De opinione Varronis. etiam hanc corporis sui infimam partem permeet eique vim divinam impertiat. An Iani et Iovis recta discretio sit. 15. qua error paganitatis inoleverit. De turpitudine sacrorum. 19. 6. 27. non debuerunt multorum deorum firmare opiniones. Ob quam causam cultores Iani bifrontem imaginem ipsius finxerint. 26. quarum divina natura sit. De turpitudine sacrorum. 28. quae etiamsi erant multarum rerum iudices. nec eo cultu quo colenda est vera divinitas. quibus colendi Saturni ratio concinnatur. 14. 10. 5. Matris Magnae. 12. qua arbitratus est Deum animam esse mundi. De Telluris cognominibus eorumque significationibus. 22. De interpretationibus. quem opinatur deum. Quod doctrina Varronis de theologia in nulla sibi parte concordet. 13. quae non ad multos deos. De Apolline et Diana ceterisque selectis diis. 8. De stellis quibusdam. De Neptuno et Salacia ac Venilia. De Mercurii et Martis officiis.4. sed ad unum eumdemque referuntur. De Iovis potestate atque eiusdem cum Iano comparatione. qui nec veram divinitatem colunt. quos partes mundi esse voluerunt. Quod. uterque unus Iuppiter esse doceatur. De paganorum secretiore doctrina physicisque rationibus. quam Varro deam esse confirmat. 25. eo quod ille animus mundi. De sacris Cereris Eleusinae. 102 . Quod Iuppiter etiam Pecunia nuncupetur. 9. quam cum selectis. 20. De figmentis physiologorum. dum exponitur quid Saturnus quidve sit Genius. 17. Quam interpretationem de abscisione Attidis Graecorum sapientium doctrina repererit. De cognominibus Iovis. Quod etiam ipse Varro opiniones suas de diis pronuntiarit ambiguas. 11. 23. quorum tantae turpitudines celebrentur. quam tamen etiam quadrifrontem videri volunt. Melius actum cum diis inferioribus. Quae credibilior causa sit. quas pagani deorum suorum nominibus nuncuparunt. 7. De Terra. quae Libero celebrabantur. 16. 24. qui nullis infamentur opprobriis. qui tamen in partibus suis habeat animas multas. An rationabile fuerit Ianum et Terminum in duo numina separari. 18. 21.

patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum. cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. cum istum forsitan legerit. Eliguntur in aedificio lapides angulares 2. ut sic dixerim. Non hoc dico: video enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliquid maius atque praestantius. Quibus proprie beneficiis Dei excepta generali largitate sectatores veritatis utantur. 32. quales a civitatibus qualiterque colendi instituti sunt. quas relinquimus ad bibendum. quae a Marco Varrone sedecim voluminibus explicata est. vel is qui scripsit vel eorum cultores vel dii ipsi vituperandi sunt.29. per quam Numa visis quibusdam daemonum imaginibus ludificabatur. sicut in militia. De hydromantia. ne pro uno tot dii colantur. LIBER SEPTIMUS PHYSICORUM RATIONE DE DIIS SELECTIS NIHIL QUOD AD VERAM FELICITATEM PERTINEAT CONTINETUR Qua ratione dii seligantur (praef. opinetur. Non opus est multa percurrere. fragilitati necessaria subsidia praebeantur. et cum eliguntur in Ecclesia. 4) PRAEFATIO. 33. Diligentius me pravas et veteres opiniones veritati pietatis inimicas. qui structurae partibus aliis deputantur. non habebit. De libris Numae Pompilii. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam verius: Si dii eliguntur ut bulbi. quamvis ab ea nobis etiam huic. quos senatus. 34. 30. sed propter vitam beatam. 31. quae non nisi aeterna est. ne sacrorum causae. Multum magna res agitur. ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum. quam civilem vocant. Quae requirantur ut quisque seligatur. non reprobatis ceteris. ut saltem deos selectos atque praecipuos. quod dii ex multis quidam selecti sunt. nec reprobantur aliae. Quod omnia. 35. pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora atque meliora. qui hoc ut verus Deus potest. quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt. quae non nisi aeterna est. 103 . Fieri enim potest. iussit incendi. cum res in aperto sit. 1. quam nunc gerimus. Quam ob rem non ex hoc. quos Varro volumine complexus est ultimo. de quibus parum diximus. quot sunt opera unius auctoris. cum vera et vere sancta divinitas. quisquam colendos propter vitam beatam. Hanc divinitatem vel. quae physiologi ad mundum partesque ipsius rettulerunt. Verum Deum referre debuerint. deitatem (nam et hoc verbo uti iam nostros non piget. non tamen propter mortalis vitae transitorium vaporem. cui nondum persuasit sextus liber. ut de Graeco expressius transferant quod illi appellant) hanc ergo divinitatem sive deitatem non esse in ea theologia. quod iam sibi sentiunt non necessarium. Quod per solam Christianam religionem manifestari potuerit fallacia spirituum malignorum de hominum errore gaudentium. quales in eis habebantur. Qua pietate discernatur a creaturis Creator. sed advertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti videantur. Quod sacramentum redemptionis Christi nullis retro temporibus defuerit semperque sit diversis significationibus praedicatum. evellere atque exstirpare conantem et illius gratiae. non utique ceteri reprobantur. quaerenda et colenda praedicatur. innotescerent. qui fiant praepositi. id est non perveniri ad aeternae vitae felicitatem talium deorum cultu. cum tirones electi fuerint. utique ceteri reprobi iudicantur 1. Eliguntur uvae ad vescendum. quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret. ad unum. quem proxime absolvimus. quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit.

ut non invenirent quibus etiam ipsi ista committerent.. Et hanc provinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor assignat. sed cum Mena. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non immerito attribui. fluores menstruos ad eius.. qui facit omnia vivere atque sentire. Quae igitur causa tot selectos deos ad haec opera minima compulit. haec tamen Iterduca est pueris et opus facit cum deabus ignobilissimis Abeona et Adeona. qui selecti appellantur. quae ratiocinantur et intellegunt. quam et Venerem volunt. cum puerperium concipitur. tamen ignobilis. tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant oblivisci. quasi quicquam prosit iter carpere et domum duci. Vulcanum. Et nimirum multo plus praestant. Nam ipse primum Ianus. qui bonam habet mentem. ponitur autem Iuno. qui marem effuso semine liberat. quos fama obscura recondit 7. Venerem.. an quod populis magis innotuerunt maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea. Apollinem. his quae nec vivunt nec sentiunt. filia Iovis. Mercurium. quia opera maiora ab his administrantur in mundo. Si autem dicunt Vitumno atque Sentino haec sola attributa. quidam vero pessimi memoria sunt mirabili. opus facere cum ignobilibus cogerentur? Iuno selecta et regina Iovisque et soror et coniux 8. quod conceptum est. Et tamen Minerva est inter selectos deos. Inter selectos itaque deos Vitumnus vivificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator vel sator et Liber et Libera seminum commotores vel emissores. Quod si concedunt. Dianam. Quae profecto et Minervae fuerat praeferenda. nisi ad vitam sensumque pervenerint. Omnes hi ex illis sunt. Iunonem. confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem viris. Orcum.. Vitumnus et Sentinus. quae semina cogitare indignum est. alter sensus puerperio largiuntur 6. confert hoc idem Libera. quam illi tot proceres et selecti. ibi Libera. ut etiam ipsa emisso semine liberetur 4. in quibus omnibus ferme viginti duodecim mares. Martem. Vestam. confert selecta Iuno. profecto potiora sunt his. non eos invenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam. Nam profecto sine vita et sensu. etiam carni vitam praebet et sensum.quia selecti non sunt Vitumnus Sentinus et Mens. si mens non est bona 9. confert selectus Saturnus semen ipsum. universali opere hoc munus etiam partubus tribuens? Et quid opus est Vitumno atque Sentino? Quod si ab illo. quae in carne vivescunt et sensibus adminiculantur: cur non deus ille.Nihil ad selectionem confert deorum officium. utrum et ipsos velint habere omnium quae vivunt et sentiunt potestatem. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem quam memoriam quantumlibet ingentem? Nemo enim malus est. feminis. Nam seminibus nasci in terra et ex terra est. quae faciat pueris bonam mentem. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi. 2. Tellurem. nisi nescio quid abiectissimum limo ac pulveri comparandum? . cuius muneris deam selectores isti inter selecta numina minime posuerunt. omnium seminum emittendorum Liberum et Liberam et ideo his etiam praeesse. Ibi posuerunt et Mentem deam. ubi a Vitumno et Sentino. Sicut enim. sed cum tota sua nobilitate. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen. Genium. Solem. Liberum patrem. confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum. omnium purgandorum et pariendorum Iunonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum: quaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino. unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus. 3. sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. Cererem. Minervam. merito praeferuntur. Iovem. Saturnum.. quae sine intellectu atque ratione ut pecora vivunt et sentiunt: ita et illa. ibi Liber. cum sint ignobilissimi. 1. quia Iterduca est et Domiduca. quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt.. Mentem autem deam turba vilis 104 . quasi quicquam maius praestari homini possit. aditum aperit recipiendo semini. et hoc non sola. quae menstruis fluoribus praeest. quanto et ipsa intellectu ac ratione vincuntur. his quasi famulis ista carnalia velut extrema et ima commissa sunt: itane sunt illi selecti destituti familia. et omnium seminum Saturnum et ideo seminationem quoque hominis non posse ab eius operatione seiungi. quae Ceres seu Venus est. Lunam. et inter selectos ista non ponitur. quae hoc idem beneficium conferat feminae. quid est illud totum. incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis vitam. Hos certe deos selectos Varro unius libri contextione commendat: Ianum. Sed ibi est et dea Mena. attendant quam eos sublimius locaturi sint. quod muliebri utero geritur. vivere autem atque sentire etiam deos sidereos opinantur. quae ad substituendos homines pertinent. Neptunum. qui vitae ac sensibus universaliter praesidet. in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini. quamvis Iovis filia. quae in diis selectis etiam regina est et hic tamquam Iuno Lucina cum eadem Mena privigna sua eidem cruori praesidet 5. Quae munera selecta non dantur a diis selectis. quae vita sensuque sunt praedita. qua visi sunt seligendi. quorum alter vitam. cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. Haec numina utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur. octo sunt feminae 3.

quod ad probrum pertineat. An forte voluerunt. eum simulacri monstrosa deformitate turparunt. qui sunt artificiosi. ipsa Fortuna. Verum tamen vix quisquam reperitur deorum non selectorum. cum ambarum ab istis consecrata sint numina nec comparanda sint merita. qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. Cum igitur in his minutis operibus. quod diis quibusdam patribus et deabus matribus. ut perfectum exeat. Et fortasse talis fuerit. tamquam minuscularios vectigalium conductores vel tamquam opifices in vico argentario. Unde dicit etiam ipse Varro. De Iano quidem non mihi facile quicquam occurrit. quae alios nobiles faciens nobilitata non est.operuit. ut dixi. sed temeraria. sed fortuito pervenerunt: saltem inter illos vel potius prae illis Fortuna poneretur.. Fortunae potestate selectos. qui nequaquam seligendi putati sunt. . sed quia provenit eis. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum. sua cuique dona conferre. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit. cum propter pecuniam sint artifices multi? Si autem paucorum sapientium est ista distinctio. sed ut temere acciderit. cum eos videmus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos. ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque 12. ignobilitas accidisset 11. nihil aliud etiam ipsa Fortuna nisi adversam putanda est habuisse fortunam? Sibi ergo adversata est. cum eam longe praeferat ratio? Saltem certe. cur non praelata est Veneri Virtus. et in eis ipsis. etiam ipsos selectos videamus tamquam senatum cum plebe pariter operari. tamquam geminum. nunc eum bifrontem. quae in ipsos quoque deos tam praecipuae est potestatis. ne obrueretur opprobriis. quae minutatim diis pluribus distributa sunt. iste Ianiculum. cur dea Pecunia Minervae praelata non est. Diis electis ludibrium fabularum adiectum. quanto iste innocentior esset. vix autem selectorum quispiam.. tanto frontosior appareret? Dii electi ad physicam rationem perpenduntur (5-26) Mysterio obumbratur physica ratio. innocentius vixerit et a facinoribus flagitiisque remotius. sicut putant qui ei plurimum tribuunt 13. ut magis populis innotescerent. Sed isti in cultu deorum omnis dedecoris appetitores. quam dicunt deam non rationabili dispositione. 3. per multos artifices transit. ut. Non enim possunt invenire causam. quoniam plurimi dii selecti erubescenda perpetrando amiserant frontem. cum hospite partitus est regnum. sicut eorum cultores de illa sentiunt. Si ergo Felicitas ideo fortasse inter selectos deos esse non debuit. non rationabili felicitate. cuius vitam minus turpem invenerunt. et inveniamus a quibusdam diis. ille Saturniam. nullum eis locum inter selectos deos dare voluerunt. selectos eos et praecipuos nuncupatos. ut temerario iudicio suo quos vellet celebraret obscuraretque quos vellet.nec potentissima Fortuna. plures enim Venerem quam Virtutem: cur celebrata est dea Minerva et obscurata est dea Pecunia? Cum in genere humano plures alliciat avaritia quam peritia. facientes. cum diceret: Sed profecto Fortuna in omni re dominatur.. Gratularetur autem diis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis appetitor et eos diceret fortunatos. quam id quod propter aliud fit. Illi ad istorum humilia opera descenderunt. nunc etiam quadrifrontem. uni effectori mortium alteri receptori. cur celebrata sit Venus et obscurata sit Virtus. isti in illorum sublimia crimina non venerunt. plurisque pendatur semper propter quod aliquid fit. 105 . Si ergo insipientis iudicio multitudinis facta est deorum ista selectio. quas cum deas haberent. praecipuum locum haberet in selectis. ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti. qui non habeat artem suam pecuniaria mercede venalem. raro invenias hominem. in omni re dominatur et res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque si tantum et in deos valuit. 4. ubi unum vasculum. nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli. ut etiam civitates singulas conderent. sicut hominibus.. Haec in diis selectis tenere apicem debuit. qui aliquo crimine famam traxit infamem. in quibus maxime quid posset ostendit. si non eos magis ad iniurias quam ad honores selectos videret. multo maiora atque meliora administrari quam ab illis. qui selecti vocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in mundo administrationes. quae. Saturnum fugientem benignus excepit. Nam et vir disertissimus Sallustius etiam ipsos deos fortassis attendit. quando eos videmus non praecipua virtute. 2. Ridemus quidem. ubi dederunt Marti et Orco. Aut si hoc nobilitari meruit. cum ab uno perfecto perfici posset. Quid de Virtute dicam? Quid de Felicitate? De quibus in quarto libro plura iam diximus 10. quod ad istam nobilitatem non merito. quod plures appetunt. An ut illic esse non posset.

Numquid ergo ad mundum. cum de civili. Ideo Terminalia eodem mense Februario celebrari dicunt. Respondetur: Mundus est. quod vocant Februm. De naturali enim paucissima praeloquitur in hoc libro quem de diis selectis ultimum scripsit. quas omnes partes quattuor animarum esse plenas. nec qui est omnium anima. in aqua et terra mortalium. nec cuius portio. eam ipsam scilicet naturalem. infimam terram. ut alter illis deus praeficeretur? Nonne omnia. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas. in quo videbimus utrum per interpretationes physiologicas ad hanc naturalem possit referre civilem. simillimus est immortalis animi. quod mortalium animus. quod hi. adiungit mundum dividi in duas partes. quanto est abiectior et falsior ista civilis. qui adissent doctrinae mysteria. num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti. unde mensis nomen accepit 18. tamen ab animo dici sapientem. quaero quisnam sit. qui est in corpore humano. secundum aera. de qua tunc diligentius disserendum est. et caelum bifariam. si eius gratiae non sit ingrata. quod formam haberet humanam. ex quibus quaedam necessaria commemorare me oportet. Dicit ergo idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens deum se arbitrari esse animam mundi. Primum eas interpretationes sic Varro commendat. sed eas animo. cui plurimum tribuit. quae in hoc mundo fieri dicunt. Quod si potuerit. cum sit ex animo et corpore. quibus usque ad Decembrem caput est Martius. quae sequuntur ostendent. et hunc ipsum mundum esse deum. fines vero ad alterum. quibus turpitudinem miserrimi erroris velut altioris doctrinae specie colorare conantur. sed etiam videri. id est a quo facta est. ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse. o homo acutissime. ita per simulacrum. et metum dempserunt civibus suis et errorem addiderunt. qua tibi sobrie visum est. non oculis videri et vocari heroas et lares et genios 16. Cur ergo ad eum dicuntur rerum initia pertinere. 6. Fatetur interim vir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse veros deos. interim verum. inter lunae vero gyrum et nimborum ac ventorum cacumina aerias esse animas. Brevis haec plane est atque aperta responsio. sed sicut hominem sapientem. qui primi populis simulacra constituerunt. unde intellegitur totam eius theologian. An Ianus principium et Terminus finis sit mundi. Ianus igitur. quo solo illustrante anima fit beata. in opere illi dare potestatem dimidiam. ita mundum deum dici ab animo. sicut ipsae interpretationes eius. tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia demonstrabunt. possent animam mundi ac partes eius. caelum et terram. unde in lucem ista proferret. Haec sunt mysteria doctrinae. . qui Ianus est. quantum ad deos selectos attinet. tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adiungere? Si autem recto discrimine separata est: quando nec ista vera est quae illi naturalis placet (pervenit enim usque ad animam. quem Terminum vocant 17? Nam propter initia et fines duobus istis diis duos menses perhibent dedicatos praeter illos decem. id est deos veros. cuius naturae deum volunt esse vel deos 14. Ianuarium Iano. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda. in aethera et aera. e quibus summum esse aethera.. quae cum oculis animadvertissent hi. fortassis totum istum sensum de simulacris non constituendis. non cum quo facta est. quae non huic tantum. quod significaret vinum. initia rerum pertinent et fines non pertinent. opitulante Deo vero quod restat implevero. sed qui fecit omnem animam. per id quod continet id quod continetur. 7. quorum qui simulacra specie hominis fecerunt. Haec est videlicet breviter in ista praelocutione proposita theologia naturalis. cum fit sacrum purgatorium. usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. Sed. sed ut plures etiam introducat. quae iste vir doctissimus penetraverat. sed multis philosophis placuit. ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. in aethere et aere immortalium.. timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis vanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. in hoc etiam mundo terminari fatentur? Quae est ista vanitas. a quo sumpsit exordium. Hic videtur quoquo modo unum confiteri Deum. Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa (ubi te multum dolemus) per haec mysteria doctrinae ad Deum suum. significari animam rationalem. Sed ipsorum potius interpretationes physicas audiamus. hoc videri secutos. Februarium Termino. eos caelestes deos non modo intellegi esse. sed cuius conditio est. quem Graeci vocant . animo videre. castiusque deos sine simulacris veteres observasse Romanos 15? Hi enim tibi fuerunt auctores. terram vero in aquam et humum. tamquam si vasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur. quod eo velut vase natura ista soleat contineri.quam Varro deo mundo et animae tribuit. non usque ad verum Deum qui fecit et animam). tertiam aquam. in simulacro faciem 106 . nullo modo potuit pervenire. cum sit ex corpore et animo.5. quae maxime circa corporum est occupata naturam.

sicut illi quadrifrontem dicunt geminum Ianum. aut si propterea verum est. sicut initium facti est proficisci. 8. quas Iovi tribuunt. expectat. quam istum deum dicere et tonantem et adulterantem. non ideo priora sunt efficientibus causis. initium facti inceptio discendi. solam initiorum tribuerent potestatem: profecto ei praeponerent Terminum eumque a diis selectis non alienarent. et ideo Iano. exsultat. cuius similitudinem Ianus non habet? Cum vero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant. ad quattuor mundi partes hoc interpretantur. quam illa quae fit. quorum similitudinem mundus non habet. quid ad vitam aeternam? Propter solas salivas colatur hic deus. supposito vano figmento quod potius blasphemarent (sicut Saturno dicitur suppositus lapis. quem qui aliquid incipit maxime appetit intendit. qui etiam Iuppiter dicitur. dignum turpibus et flagitiosis honoribus. exoptat. Unde satius esset eis alium aliquem Iovis nomine nuncupare.duplam? Nonne istum bifrontem multo elegantius interpretarentur. quem velint intellegi. sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis invenerunt. falsum est simulacrum Iani bifrontis. id est mundo. Hunc sane deum. Sed cur ei praeponitur Ianus? Hoc nobis vir ille acutissimus doctissimusque respondeat. Sed iam bifrontis simulacri interpretatio proferatur. An Ianus bifrons et quadrifrons ipse sit mundus. Prima enim vincuntur a summis. Physicorum ratione Iuppiter est causa mundi.. . quam si prorsus nullum putarent deum. et naturarum omnium naturaliumque rerum causas summas habentem et suas causas bonas non habentem. Sunt prima. summum pervenire. nam cui exciderit quod coeperit. ut vel tempore praeveniantur a factis initiis ve factorum. Quamquam etiam nunc cum in istis duobus diis initia rerum temporalium finesque tractantur. Deinde si Ianus est mundus et mundus quattuor partibus constat. Et tamen hanc vanitatem per tot ianuas nulla effugit anima. mundo similis videatur. 1. si eumdem et Ianum et Terminum dicerent atque initiis unam faciem. Unde necesse est a memoria respiciente prospiciens connectatur intentio. Maior enim laetitia est. inquit. ita nihil inchoatur ut fiat. taetriore sacrilegio sese obstringunt. interpretentur ad mundi similitudinem. nisi quae audit Veritatem dicentem: Ego sum ianua 21. exponant.et ipse mundus. Quoniam penes Ianum. Merito ergo rex omnium Iuppiter habetur. summum perceptio doctrinae. Quid autem hoc ad animam. Iovem autem. quod non faciens causa praecesserit. habens potestatem causarum. quam in ipso mundo non invenire duas ianuas ex adverso sitas. summa superant dignitate 24. Semper enim prior est res quae facit. 107 . quibus aliquid fit in mundo 22. quasi aliquid spectet mundus foras sicut per omnes facies Ianus. quae intrantibus et exeuntibus pateant. cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. Quod si vitam beatam in hoc mundo inchoari putarent. Duas eum facies ante et retro habere dicunt. inquit. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri vocabulum vel Graecum vel poeticum. si factorum prima discernerentur et summa. cum duas partes alias nominamus Septemtrionis et Austri. penes quem sunt omnes causae factarum omnium naturarum naturaliumque rerum. extra mundum perfici. quia. quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi. nec de re inchoata. Sed recte hoc diceretur. velle mundi simulacrum componere in Iano propter solum palatum. si Iovem populi appellant et tantis contumeliis tamque scelestis criminationibus colunt. Termino dari debuit plus honoris. quae dantur Iovi. licet prima praecedant tempore. et totum mundum regentem et per tot stupra diffluentem. quibus partim gluttiendis partim exspuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. sollicitudinis autem plena sunt coepta. Quapropter si ad Ianum pertinent initia factorum. ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas.. Hoc quam magnum sit. neque ullo modo fieri potest. a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes versus et introrsus ad fauces 20. unde et palatum Graeci appellant 19. cum os aperimus. quod hiatus noster. 9. in omni enim motu actionis suae qui non respicit initium non prospicit finem. et nonnulli. Causae autem. poetae Latini caelum vocaverunt palatum. per quas vel admittat ad se aliquid intro vel emittat a se foras. non effecta. nisi terminetur. cum res quaeque perficitur. et de nostro ore et gutture. quo modo finiat non inveniet. Sicut enim nihil fit. quem pro filio devoraret) 25.. ac sic in omnibus prima sunt initia summique sunt fines. Deus est. Sed iam hoc negotium inter Ianum Terminumque discussum est. nisi Neptunus forte subveniat et porrigat piscem. finibus alteram darent? Quoniam qui operatur utrumque debet intendere. numquid. nobilissimus Vergilii versus ille testatur: Felix qui potuit rerum cognoscere causas 23. efficientia sunt. penes Iovem summa. donec perducantur ad finem.. inquiunt. Quid est porro absurdius.

altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam. Ergo et Iovem. et in eo uno omnia sunt 29. ex quibus pauca commemoro. An mundus sit Iuppiter simulque Ianus. si Ianus est mundus. ex quibus illa cognomina sunt adhibita. Haec autem cognomina imposuerunt uni deo propter causas potestatesque diversas. deus unus et omnes 28. 10. sed sicut hominem sapientem. Deos enim veros animam mundi ac partes eius iste definivit. Iovem atque Ianum. In his. quem iam locum inter deos huic Iovi tribuant. Invictum. id est mamma. Dicerem quippe noluisse illos Iovi femininum nomen imponere. non erit quem ad modum Ianum deum dicant. quam 108 .9. sed anima mundi ac partes eius. Cogito enim posse responderi. ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque progenitor genetrixque deum. mundus enim unus. quod alia vis est primordiorum. id est iste visibilis mundus? Hoc si dicunt. et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iovem. Ruminum et alia quae persequi longum est 30. quod a nemine vinceretur. Dixerunt eum Victorem. multae atque diversae sunt. aliquam partem Iani esse dicturi sunt? Magis enim Iovi universum solent tribuere. propter illud Ruminus appellatus est. stabiliendi. quorum sit unus Iuppiter. num propterea illum duos deos esse necesse est putari. quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret. unde est: Iovis omnia plena 27. quia primordia causaeque res suae sunt? Quod si hoc iustum putant. propter quas res unum mundum duos deos esse voluerunt. Unde apertissime idem dicit deum se arbitrari esse animam mundi et hunc ipsum mundum esse deum.. ut in una spica alter ad curam geniculi. Puto inter se propinquiora esse causas rerum atque primordia. non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt: quod omnia vinceret. Rumina pro feminis. Tigillum. et inter eius alia cognomina legerem. ac per hoc. ut Ianus sit corpus eius. quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit. illa Iovis nomen accepit: numquid si unus homo in diversis rebus duas habeat potestates aut duas artes. et tamen unus utraque facere perhibetur. secundum illos Valerii Sorani versus. Si ergo Ianus est mundus et deus est Ianus. quod ruma. ita mundum deum dici ab animo. statuendi. Supinalem. sed cum ignobili nescio qua Rumina. qui versus hi sunt: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deum. tamen ex animo dici sapientem. cum sit ex animo et corpore. quaedam exigua. Deinde quaero. quoniam mundi corpus non est deus vel secundum ipsos. nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret. Ruminus fortasse pro sugentibus maribus. quia singularum diversa vis est. et hoc agat non saltem cum coniuge sua. Quare ergo dictus est et Ruminus. ut diis ceteris secundum istos suis partibus regnet. Num igitur ita dicturi sunt Iovem animam mundi. quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iovem. nisi et in illis versibus progenitor genetrixque diceretur. etiam ipsum Iovem tot deos esse dicant. et illa Iani. quod haberet impellendi. nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se vi et dignitate diversa duo dii esse compulsi sunt. praesertim cum esset etiam diva Rumina. quidquid hoc non est non est utique secundum istos verus Deus. duorum deorum potestate curari. quae in hoc opus adiutorium illi famulatumve praeberet. scripsit Soranus Iuppiter progenitor genetrixque nec minus cum causa unum et omnia idem esse. feminam quae acciperet. aleret animalia. Quae alia nomina de Iove dixerint. quam continere mundum et mammam dare animalibus. Nolo dicere. quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt. quoniam res omnes. ut advertimus. Iovemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere: Cum causa. sed ab animo deus. sed unus Iuppiter propter illud Tigillus. Centumpedam. numquid Iovem.. ipse causarum. cum sit ex animo et corpore 26. In hanc sententiam etiam quosdam versus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro. quod opem indigentibus ferret. Almum. diversa sacra dissimilia simulacra? Si propterea. Opitulum. non alium possunt existimare quam mundum. ut deus esse possit. ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum. 11. sed aut sola anima eius aut simul corpus et animus. Impulsorem. cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inveniatur esse etiam illa diva Rumina? Si enim maiestate deorum recte videbatur indignum. rex ipse cunctorum. Cum ergo et Ianus mundus sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus. inquit. quaedam magna sunt. id est ut mammis alantur animalia. ut Deus sit et maxime rex deorum. quod etiam Pecunia vocaretur. quod aleret omnia. Statorem. resupinandi potestatem. quare duo dii sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras. 2. Solum itaque mundi corpus non est deus. ita tamen ut non sit a corpore. alia causarum.

Quem alium hanc vim habere credunt quam mundum. Quae physica sit ratio Mercurii et Martis. hoc est ab amore pecuniae! Omnia est Iuppiter sed etiam Saturnus et Genius. quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc avaritia Iovi nomen imposuit. non invenerunt. quod eius sunt omnia 32. vilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. sequitur ut sit omnis viri animus deus. sive cum vis animae. et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? Unus. quamlibet enim magnas pecunias habere possunt. sermocinandi et belligerandi administros. quam nemo sapiens concupivit 33? Quanto enim facilius. vel interpretatio. si aliquid hac doctrina quod ad vitam pertineret aeternam salubriter disceretur. magis enim sunt virtutibus divites. restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium. ostendunt (nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus. quisquis amat pecuniam. quam putant per cuncta diffusam. in quas visibilis mundus iste consurgit. vocatur. non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros. per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes vero avaros. Quam vero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! Et Pecunia. cuius amor purgat a sordibus avaritiae. Sed cum sibi deos faciunt eos. etiam ipsis confitentibus deus non est. sed daemones sunt. et curam nostri sermonis. Aliud namque sunt divitiae. ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum. cur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit. unde Ruminus cognominatus est. sed omnipotentia. talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique revocat. iustos. de principibus deus.. qui praepositus est ac vim habet omnium rerum gignendarum. 12. quid est pecunia in omnibus omnino rebus. 14. alas eius in capite in pedibus significare volucrem ferri per aera sermonem. ex partibus molis huius. aliud pecunia. deus mundi rector non ab eis Pecunia. ac per hoc idem ipse est Iovis atque Mercurius.deam inter illos minuscularios invenimus et in quarto libro commemoravimus 31. sed Sapientia vocaretur. Sed quid de hoc Iove plura. cui dictum est: Iuppiter progenitor genetrixque? Et cum alio loco Genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum. Nam si omnis genius deus et omnis viri animus genius. Nonne expositio versuum illorum Valerii Sorani sic se habet. sed etiam pecora. quae caelo et terra continentur. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit. sed interius divites. 13. semper inhiantes et egentes. ut tamquam universalis genius ipse mundi animus esse credatur 35. O magnam rationem divini nominis! Immo vero ille. quod utique absurdum est. Dicuntur itaque et divites pecuniosi. Quid est Genius? Deus. immundis supplicando spiritibus possidentur ab eis. si sapientes. . Iovem descendere voluisse. quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa compellit. ipsi quoque regi deorum dominatur. qui non dii. quibus pecunia vel nulla vel parva est. ideo et mercibus praeesse. Mercurium vero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei. inquit. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti. ipsi viderint. inquit. quae ad sermonem utique pertinet dicitur. sicut Rumina et Ruminus..quem etiam Pecuniam vocaverunt. quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur) 36 si ergo Mercurius ipse sermo est. ad se pertinere noluisse. sed interius egeni. quae de illo interpretantur. ideo Graece. quod sermo. quia inter vendentes et ementes sermo fit medius. quod sermo currat inter homines medius. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam. sicut ea. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur. quae sunt in elementis. nuntium dictum. ubi rex deorum eius rei nomen accepit. sed ipsum regem omnium sibi amare videatur. bonos. penes quem sationum omnium dominatus est 34. Iovem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. sive quando partes eius vel potestates existimantur. Nam dicimus divites sapientes. inquit. ut. quo pecoribus antecellimus. non tamen pecunia. Et Deum ipsum verum recte dicimus divitem. cum hic ipse sint omnes. ad quem fortasse ceteri referendi sunt. qui nec daemones sunt. Ad omnia enim. ubi ageret opera qualiacumque 109 . si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem. si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes. sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. Hic est igitur quem appellant Iovem. et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt. non quemlibet deum. quem dicunt mundi animum ac per hoc Iovem. Item quia nec Marti aliquod elementum vel partem mundi invenire potuerunt. cuius sunt omnia.

non violentiorem. non dico inter hos selectos. sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent collocata 42. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putaverunt. Respondent ideo sic videri. et tamen eis mundus est Iovis. quam nihil aliud dicunt esse quam terram. et mundus enim totus Iuppiter. si Venerem vinceret. ut solet. tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant. itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit. ita ut vix eorum quisquam reperiatur. quare Saturnus ibi est Iove superior? An vanitas fabulae. quod opus est hominum et optabilius non est. Si autem ipsum bellum est Mars. quamvis ignem mundi leviorem. vel potius Apollinem et Dianam. Apollinem quamvis divinatorem et medicum velint. ubi eam ponerent. quia mundus est et omnes in illo sunt: et Iovis mundus est et habet tamen. in quibusdam universum. quas eorum appellavere nominibus. ibi quam vocant Saturnum. aliquando unam rem deos plures faciunt. Incerte Varro rationes physicas explicat. Et hoc utique totum refertur ad mundum. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt. non potuit usque ad sidera pervenire. sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres. ut Matrem Magnam. cum regem omnium Iovem dicant. Similiter Minerva summus aether et Minerva itidem luna. ut eos deos habere possint. 15. illam vero ariditati seminum 45. universum sicut Iovem. deum belli esse dixerunt 37. vel illum masculinis. 110 . quod vel falso vocetur deus. superior est atque a terris longe remotior. nulla templa fecerunt. sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerunt? Quae sit physica ratio ceterorum deorum selectorum. et sola stella Iuppiter habetur et dicitur. quod via nihil pariat). quae regem Iovem facit. in quibusdam partes eius. et tamen eamdem Venerem esse etiam Lunam volunt 38. quia illa. Dianamque germanam eius similiter lunam et viarum praesidem (unde et virginem volunt. hoc est Orcum. qualis Vulcani est 48. Liberum et Cererem praeponunt seminibus. Et aliquando unum deum res plures. quandam itidem Martem. quamvis de illo fulgentissimo sidere apud eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant 39. quam esse in aetheris infimo limite existimant. ipsum etiam solem esse dixerunt. ibi est et illa omnium clarissima. et solum caelum Iuppiter.naturae. Sed ibi est et illa quam vocant Iovem. ut Solem et Lunam. quod ipsa sit terra. eamque perhibent et Iunonem. vel illum liquori. quanto est ipse potentior. Quando quidem etiam Matrem Magnam eamdem Cererem volunt. terrenam et infimam partem mundi 44. An iste causam suam composuit ut potuit et pro una stella. 16. quia secundum eos totus ipse mundus est Iovis. Minervam etiam. quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant 43. quod stella eius ab stella Veneris tanta vincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior. id est ad Iovem. tam non sit et bellum. sed. eamdem vel summum aethera vel etiam lunam esse dixerunt 47. quae caelestia signa numerant et stellis non singulis. et tamen ei praeterea dant non parvam substantiam. Iuno stella. saltem obtinere est permissus in caelo 41? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si <propterea>. Mars quid ageret non haberet. Nam stellam quandam vocant Mercurium. sed actus hominum: cur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpio<ni> ceterisque huius modi. nec deos. nullas aras. Luciferum enim quidam Veneris. et quod non valuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio. cum tamen Iovi sit dictum progenitor genetrixque deum. et ideo ei secundas causas rerum tribuunt 46. qui aliud opinetur 40. omnium videlicet seminum. Unam vero rem deos plures ita faciunt: et Ianus est mundus et Iuppiter. sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est. et ideo ambos sagittas habere. quae ab eis appellatur Venus. Neptunum aquas mundi. ut Genium. ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet. quod non sit deus. ei deputandum esse crediderunt. quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi. Ditem patrem. Quis autem non rideat. quia eam humanis artibus praeposuerunt nec invenerunt vel stellam. tamen ut in aliqua parte mundi statuerent. illam feminis. quidam dicunt esse Iunonis. quam non habet inter sidera. partes eius. sicut ipse Iuppiter. Venus vincit. qui propterea dictus est progenitor genetrixque quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum volunt. Vulcanum volunt ignem mundi. Nam unus deus res plures sunt. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret. An dii etiam sidera sint. nulla sacra. Nisi forte illae stellae sunt hi dii. qui pertinet ad usus hominum faciles. quae putatur obscurior.

sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iovem. sed etiam maiorum premebat auctoritas: De diis. filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari. Saturnus si Caeli est filius. ipsa enim quodam modo devorat quae genuerit. redirent.. plerumque et nullo impellente se ipsa subvertunt. quae nata ex eo essent. Ego citius perduci possum. et a quibusdam etiam maiores. Quod Caelum. devoratum. ut in primo libro quae dixi in dubitationem revocem. quod paulo ante dicebatur. quae ab hominibus instituta sunt. quasi qui glebam opposuit semen abstulerit. etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias. inquit. postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putavit. 18. Facilius enim fieri potuit. cum audierit. Neque enim. De hac crudelissima vanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius advertamus atque teneamus. sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea. Saturnum. inquit.17. reprehendi non debeo. patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur. Ita ista. quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est. in hoc libro scribam. quid hoc ad id valet. Sed ecce. ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra. casibus. 19. antequam utilitas arandi esset inventa 52. quid putem. qui. An dii sint numina veterum. Et quod illi pro Iove gleba obiecta est devoranda. sicut a Gallis 53. quam semen quod pertinet ad Saturnum 51. significat. quod mundus ipse esset. incorpoream incommutabilemque naturam. quae terra sponte gignebat. quae a veritate non veniunt. Dei scire 50. quo modo et Iovis pater esset et Iovi regnanti subditus factus esset et cetera talia. has interpretationes non referri ad Deum verum. ut iuvenis impius vel ab impio patre interfici metuens et avidus regni patrem pelleret regno. cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. quam id. sicut a Poenis. sed etiam illum de certis fecit incertum. Deinde isto modo semen est Iuppiter. Qui enim putabit iudicari oportere et posse. Chronon 111 . non penes Caelum semen esse divinum 54. quae exempli gratia commemoravi. esse caelum et terram. non seminis causa. ut eorum quoque vanitatem dolere cogamur. terram seminibus fertilem. non inveniunt quid sapienter dicatur? Falcem habet. quibus aedes dedicaverunt eosque pluribus signis ornatos notaverunt. a quo vita in aeternum beata poscenda est. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. Ita non solum istum de diis incertis. quia omnium seminum optimum est genus humanum. populi Romani publicis. Si enim hoc ita esset. qui eos adulando deos esse voluerunt. sacra et sollemnia constituta atque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum avidas irrependo longe lateque vulgata. unde nascerentur. caelum sideribus fulgidum. cum res stultas interpretantur. mutabilibus atque mortalibus. Sed cum conantur vanissimas fabulas sive hominum res gestas velut naturalibus interpretationibus honorare. atque huius modi cetera. ponam. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges. sicut sciebat esse mundum. ita huc atque illuc. propter agriculturam. inquit. quod ante est causa quae pertinet ad Iovem. quod eo semina. quia nihil in caelo de seminibus nascitur. sicut hanc totam molem atque naturam vi quadam invisibili ac praepotenti regi atque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat affirmare de Iano. ut. Hominis est enim haec opinari. quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est. aut de Saturno invenire. De quibus credibilior redditur ratio. ut cetera. Sed quid faciant homines. qui primis temporibus rex fuerat otiosus. In tertio porro isto de diis selectis. Quae de Saturno sit physica ratio. in altero de diis incertis dicere ingressus ait: Cum in hoc libello dubias de diis opiniones posuero. ex eius ingenio moribus. numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iovis esset. sed potius implicant. Et quod pro Iove accepisse dicitur glebam. Certe illo regnante nondum erat agricultura. ita cetera non explicant. dixerunt. vivam. et ideo priora eius tempora perhibentur. Nam trium extremorum primum de diis certis cum absolvisset librum. ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius devorari. quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam 49. ideo Saturnum patrem a Iove filio superatum. An falcem sceptro perdito accepit. inquit. ubi eum non solum non ducebat rerum veritas. temporalibus. inquit. quia primi homines ex his vivebant seminibus. faciet ipse. Et sicut haec. cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his. actibus. ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid affirmare maluerit. sicut idem ipse fabellas interpretatur. sed ut Xenophanes Colophonios scribit. quantum intellegi datur. Caelum enim esse Iovem innumerabiliter et diligenter affirmant. Iovis est filius. sed earum esse fines in rebus corporalibus. non semina. sicut impetus errabundae opinionis impulerit. Rerum igitur non comprehensarum nec firmissime creditarum. solitum devorare. hoc significat penes Saturnum.. Hoc propterea. non quid contendam. quod iste interpretatur. ingressurus huius civilis theologiae vanitates et insanias mendaces. hinc atque illinc insiliunt et resiliunt.

si matronae spectarent. permitti debuit in theatro. exortam esse opinionem. sed saltem secundum animam mundi et partes eius. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret. tanta dicit. non potest esse fecundum. ad quantam turpitudinem pervenerint. cum refluentem fluctum esse perhibetis. quod filiam Cereris. quae istis vanitatibus et falsitatibus gaudent. quoniam multa sunt. Inter cetera. Turpia sunt sacra Liberi. De quibus iste nihil interpretatur. verum etiam seminibus animalium praefecerunt. et ad semen omnia referuntur. Varro. Haec et alia de Saturno multa dicuntur. sed in propatulo exultante nequitia. quae praetermittere.et de mysteriis Cereris et Proserpinae. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis impositum prius rure in compitis et usque in urbem postea vectabatur 56. non saltem aliquantum verecundiore secreto. maxime Liber et Libera. huius tamen occasione vanitatis duobus daemoniis invitatis amplius commaculatur anima. donec illud membrum per forum transvectum esset atque in loco suo quiesceret. quam rapiente Orco perdidit. cogor. Orcus abstulerat et apud inferos detinuerat. in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. unda est. nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur invitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae. quod nec meretrix. Iam vero Liberi sacra. Itane unda ad litus veniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis vestrum ita desipiat. 20. quae a proserpendo Proserpina dicta esset. sed ut ea. inquit. et ab uno vero Deo merito immunditiae destituta ac per multos falsos aviditate maioris immunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conviolandam polluendamque praeberet. Cur ergo deae fiunt duae. qui solus est Deus. irata suum maritum de supernis maris exclusit? 112 . nisi quod attinet ad frumentum.. id est Ceres? De quibus rursus. quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum. cum sit una unda quae venit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido vesana. Salacia. quae ad litus venit. quorum quodam modo primatum vinum tenet. Quaeso te. Partem animae mundi. In oppido autem Lavinio unus Libero totus mensis tribuebatur. quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret. . Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus. Quamvis enim aqua non geminetur quae it et redit. Iam utique habebat Salaciam Neptunus uxorem. deum vobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. nisi quia provisum est a sapientibus maioribus vestris. ut hoc sapiat? Cur ergo vobis duas deas fecerunt. cuius diebus omnes verbis flagitiosissimis uterentur. et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum. ut matrona facere cogeretur in publico. ut in eius honorem pudenda virilia colerentur. piget quidem dicere propter sermonis longitudinem. vel vos. quod ad semen attinet. quid ad haec dii alii requiruntur. quod Graeco vocabulo significat temporis spatium. ut occasiones multiplicandorum deorum immunda anima reperiret. quos deos esse veros existimatis. quia rursus eadem fecunditas rediit. quae nos ab ista reprehensione reddita ratione compescat. id est ipsam fecunditatem. quae mare permeat. inquit. quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia. sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. quod Ceres invenit. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat imponere 57. perdidit? Namque illam modo.. Sic videlicet Liber deus placandus fuerat pro eventibus seminum. quae nisi ad frugum inventionem non pertineant 55. in superficie posuistis. nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam. interpretamini hoc. 22. qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum vos didicisse iactatis. sic ab agris fascinatio repellenda. Cur Salacia et Venilia simul. In Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia. quae it et non redit. quasi de Saturno nihil dixerit. An quia Veniliam pelicem accepit. quae res cum fuisset luctu publico celebrata. quae apud Athenienses nobilissima fuerunt.appellatum dicit. sine quo semen. qua viro erat subdita. non ut dii plures vos regerent. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi. et ad Proserpinam. quae in salum redit 58. Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. 21. Venilia. plura vos daemonia possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem.

solem vero. ubi erit Orcus. capillos. sed tantum ad vivendum valetudinem. in quo intellegentia praeminet. si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes. et per ea quod in terram permanat. Nondum dico. quod ipsa erat. adhuc tamen hunc librum versans et se in illo versari cogitans. nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres. quod semina producat. quae pervenit in astra. Nempe una est terra. Tellumoni. Eamdem. cum vero inferiorem. his. cuius vim. Hanc partem animae mundi dicit Deum. quam partem terrae permeet pars mundani animi. inquit. sicut una est terra. nares. aethera porro animum eius. cum permeat terrae partem superiorem. ungues.An terra dea sit.. 1. aures. tres coluntur aris suis... simulacris. additis quoque aliis duobus quattuor diis faciunt rem divinam. quae utrum sit nulla fit quaestio. quae per terram permeat. delubris suis.. eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit. in quo sensus est. hanc vim in nostro corpore permanare dicit in ossa. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum. Esse autem in mundo lapides ac terram. inquam. sed una eademque terra habet geminam vim. ut ossa. Cur ergo pontifices. Rusori quare? Quod rursus. deam facit 59. dicunt Matrem Magnam. ut ipse indicat. in nobis autem genium vocari. sicut sensu carent. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt. Quasi non evidentior sit in hominibus anima. Sed hoc dico: pars animi mundani. inquit. Redeat ergo ab hac. similiter eos intellegentiam non habere. quae per illam permeat. quibus contaminanda prosterneretur. et tamen tres dicuntur. et tamen homines dii non habentur et. a masculi Tellumonem. Adhuc respondeatur. quas libidine quaesierunt.. Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. inquiunt. quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas. cur non etiam unam fecit deam. sensus esse eius. stellas. sicut plurimum libuit. sed aut unam aut duos. taedet paenitetque turbarum: sic animam vilem factam et immundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare. quia in homine sunt qui habet intellegentiam. qui dii non sunt et quibus ipsi meliores sunt. ne maiores eius sive aliae civitates Tellurem atque Neptunum inaniter coluisse credantur. quod omnes partes corporis. deam Tellurem. non quattuor facere deos. Telluri. . 23. nunc autem istum adhuc politicum volo. colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. inde a vi feminae dictam esse Tellurem. quod vocatur animus. non cum adorant? Sed pars animae mundi. An terra sit etiam magna mater et Cybele. 1. quae vivunt. verum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem. quod est graviter dolendum. qui eam fecundiorem faciunt excolendo. redeat. ut. sacerdotibus suis. Altori quare? Quod ex terra. Debuit ergo una terra propter istam quatergeminam vim quattuor habere cognomina. sacris. frater Iovis atque Neptuni. inquit. deum esse Neptunum 60. quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. quod autem inde permanat in mare atque oceanum. quae sentimus quibusque ipse sentit. in quibus omnibus vis multiplex esse dicitur ad unum deum vel unam deam pertinens. quam videmus. sic aliquando et piguit. 24. hic eum adhuc teneo. ea quoque facere deos. hanc vim pervenire in oculos. ditem patrem facere deum. os. quo velut requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus est. aluntur omnia quae nata sunt. sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo vivunt: secundum gradum animae. lunam.. quo non permanat sensus. tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit. Altori. cuncta eodem revolvuntur. tres habentur. quam dicit esse Tellurem 61? Quod si ita fecit. 23. ut ungues Dei. ut deum faciat Tellumonem? Non. redeat ad civilem. non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. tantisper de hac ago. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas vilissimas feminas earum. quod recipiat atque nutriat. inquit. quod 113 . et masculinam. Proserpinam deam 62: Tellus illa quid erit? Ita enim totum. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba verecundatus unam deam vult esse Tellurem. licet in illam naturalis theologiae veluti libertatem caput erigere paululum voluisse videatur.simulque terra tellus et tellumo. aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam. et femininam. et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. sed cum arant. tactum: tertium gradum esse animae summum. sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem. ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit invenire non possit. Fieri enim potest. sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno. transit et non habet sensum. quam theologiam naturalem putat. in duas istas partes deosque divisum est. 2. quam plenam quidem videmus animalibus suis. Cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt. quem Ditem patrem vocant? Ubi eius coniux Proserpina. hoc praeter hominem omnes carere mortales.

oppida. quia flos decidit ante fructum. quae ceteris est temporibus pulchrior. neque hoc dicere voluit. putant esse Opem. et in ea quaedam res sint plures 65. Quid ergo ipse reliquus. fieri ut eadem res et una sit. Leonem. Ibi sic dehonestatur novae nuptae verecundia. ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac vehementer ferum. conflent.. 25. cum indigeant. confictio leonum vitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae serviunt.. inquit. crepitus cymbalorum. quod cibum pariat. praecipitur. semen adquirunt. interim quid itur in multas? Unius sint ista multa numina. et ideo abscisum. ut semina consequerentur per illam. philosophus nobilis. et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum nova nupta sedere iubebatur 66: longe contemptibiliora atque leviora sunt prae ista turpitudine crudelissima vel crudelitate turpissima. Si ergo una dea est. Ibi fascinatio timetur agrorum. et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? Quo refertur? qua interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inveniendo persuadent illud potius esse credendum. in ea quippe omnia reperiri. quod de homine castrato fama iactavit litterisque mandatum est? Merito hinc aversatus est Varro noster. qui est vocatus Attis. ut nec convertatur in feminam nec vir relinquatur.. 114 .. quod eam antiqui colebant aere. inquit. hic ita amputatur virilitas. replicent. non pugnat. Vestam. quod plurima pariat. deos existimatos esse complures. iactatio insana membrorum. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda virilia coronabat spectante multitudine. Si dea terra non esset. Concedo in uno homine esse res plures. circa eam cum omnia moveantur. Matrem. ubi rubens et sudans. unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eumdem Varronem post hanc sententiam trepidare compellit. Non ergo ipsum hominem vel quasi hominem. aliud esse deas multas? Sed potest. si dea non esset. numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures. Propter vernalem quippe faciem terrae. cum valde aliud sit unam deam nomina habere multa. Magnam. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum. ubi daemoniacis ritibus sic uterque sexus illuditur. Quod se apud eam iactant. in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. inquit. Quod Gallos huic deae ut servirent fecerunt. significari esse orbem terrae. terram sequi oportere. Galli. ut neuter suo vulnere perimatur. et tam crudelia exigere potuerunt. qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt. Deinde adiungit et dicit. turres. inquit.. semper enim esse quod agant. inquit. multiplicent. sed nec virginitas adimatur. Et Attis ille non est commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est. Ipsa quippe illo vivente deciderunt. quod sedens fingatur. 24. Sic alias deas. numquid ideo et deas plures? Verum sicut volunt. manus ei homines operando inferrent. non tam deae multae quam nomina. quod ex ea proserpant fruges.Attin imitantes. quod opere fiat melior.tympanum habeat. ipsam non moveri. Quo modo non pugnat. an potius sequendo hanc deam. sed virilia eius flori comparaverunt 67. hic membrorum amputatio non timetur. implicent. qui semine indigeant. adstabat forsitan et maritus. Tellurem. nec illo flore amisso quisquam postea fructus. ideo aere. quod non subigi colique conveniat 63. quod turres in capite. sed plane discerpta sunt. semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec attenditur. significat. Sed docti Graeci atque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. quod vestiatur herbis. quod plures eas putarunt esse.. 2. ut non solum fecunditas. qui semine indigeant. ne sedeant. . ut significent. non absurde ad hanc revocant 64. cum habeant. sed potius sterilitas consecuta est. "Attin" flores significare perhibuit. ut semina perderent propter illam. terram sequi oportere.cuius sacerdotes evirantur. quae quidem consulta veritate nec ipsa est. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus. si est ulla frons in hominibus. qui terram colunt. antequam ferrum esset inventum. non et sibi saeviendo. quasi non eos ipsa potius servitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam. ita fecunda fieret manibus alienis. non enim hominem doctissimum latuit. adiungunt solutum ac mansuetum. Porphyrius. dividant. ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria. immo vero non deciderunt neque decerpta. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant. Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt. Proserpinam. quantum maligni daemones praevaluerint. Turpia et fera sacra Cybeles sunt. .

Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo. sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt. quam Ennius in Latinum vertit eloquium 69. nihil video nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream vel etiamsi invisibilem. sed ne occultarentur opprobria. qui vera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum. 27. non in eo mihi placuit immorari. Istos vero deos selectos videmus quidem clarius innotuisse quam ceteros. incessu femineo per plateas vicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter viverent exigebant. coronatione virilium pudendorum. ista in sacris deformem crudelitatem. non tamen ut eorum illustrarentur merita. mercede stuprorum. immo vero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud. consecratione mollium. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur. quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit. unde magis eos homines fuisse credibile est. quibus docti et acuti homines has res humanas conantur vertere in res divinas. ille membra in lapidibus addita. ut autem historia prodit. ut post mortem vivat beate. Ille in simulacris habebat solam deformitatem. Itemque de mollibus eidem Matri Magnae contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis. stupra ac turpitudines ceterorum. qui condidit mundum. At vero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit atque istam saevitiam moremque servavit. sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. abscisione genitalium. nihil Varro dicere voluit nec uspiam me legisse commemini. nefas sit colere aut corpus aut animam. Devoravit ille filios. nisi cotidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis sive conferre sive praeferre. et mundanis sordibus expiatus mundus perveniat ad Deum. ista tot mollibus professis et publicis et inquinavit terram et caelo fecit iniuriam. sicut non solum poeticae litterae. Hoc dedecus tot Iovis ipsius et tanta stupra non vincunt. tam foedis superstitionibus subditus et immundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia. erubuit ratio. qui contra huius modi errores ante nos vel Graeco sermone vel latino scripserunt. quid est nisi crimen deorum. qui usque in hesternum diem madidis capillis. quibus solus ille colendus sit. quod ea sint diis grata et accepta. Videat ne potius ad immundum. unde quia plurima posuerunt. sacrificiis homicidiorum. et physici ex hoc interpretantur quod volunt. quasi poetae id etiam finxerint. tamen mutabilem potuisse revocari. haec in hominibus perdita. cui talis cultus servitusque debetur. verum etiam historicae tradiderunt. ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! quam ob rem si templo sacerdote sacrificio. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo. festis impurorum 115 . sed criminis. Defecit interpretatio. sed quia illa talia sunt. cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo competebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta. referuntur ad mundum. quanto magis nefarium est ista sic colere. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamavit. quod nullo modo est verus Deus. et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii. esset quidem dolendum non his verum Deum annuntiari atque praedicari. sed horrere magis quam canere maluerunt. 27. quae proferremus de libris. quo solo anima se inhabitante fit felix 70. Tribus modis errat profana religio. quibus colitur. quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus. fluentibus membris. ut poetae ferunt. non recepere Romani. non poetae confinxerunt. totam de hoc Euhemerus pandit historiam. Quid autem non potest referri ad mundum. Ipsas physiologias cum considero. ut vero divinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur. colatur aliquod elementum mundi vel creatus aliquis spiritus. tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi. quia illa mala sunt. Hisne diis selectis quisquam consecrandus est. quod vero Deo debetur. inquit. Veneris lascivia. Arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis 68. sit audacia vel petulantia poetarum. 2. Huic monstro nec Iani monstrositas comparatur. necavit. Christi et Romanorum religio conferuntur ad veram felicitatem (27-35) Quam deorum dederit explicationem Euhemerus. qui patrem castrasse perhibetur. credita vires adiuvare Romanorum exsecando virilia virorum. etiamsi non immundus et malus: non ideo malum est. at nunc cum pro Deo vero. sectione membrorum. conticuit oratio. Ut ergo canerentur vel scriberentur. facie dealbata.26. sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum. quibus consecratus ante mortem honeste non potest vivere. 1.

sed quia colendum non ut colendus est colit. quod non est ipse. qui fecit mundum. duo sunt principia deorum animadversa de caelo et terra. omnis animae et omnis corporis conditori. qui Graece dicitur. aliud terram. Sed hi quonam modo. propter quae isti sibi. quod vir doctissimus et acutissimus Varro velut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et terram redigere ac referre conatur? Non potest. dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari. Qua in re omitto dicere. quem alii caelum. esset obscurum. ideas Minervam vult intellegi.. quas Plato appellat ideas. fluunt de manibus. apud quam mollium et abscisorum seseque secantium atque iactantium insana perstrepit turpitudo. qui fecit caelum et terram et omnia. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus.obscenorumque ludorum unum verum Deum. Hoc dico. quae foeda et turpia confitentur. quae in eis sunt. unde remotis constat ambagibus nefarios daemones atque immundissimos spiritus hac omni civili theologia in visendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus invitatos. nisi eorum testaretur historia ea ipsa. id est turpibus et scelestis. superiorem terram tenens. istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum. sed Deum. quid autem vel quos coluerint. sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem. a quo dii partim dicuntur caelestes. qui naturis a se creatis et subsistendi et movendi initia finesque constituit. caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error. tribuantur. et talibus rebus colit. et non attendit eum potius esse qui haec facit. hoc est deabus: Quoniam. quibus quasi cuncta complexus est. 30. in inferiore habens Proserpinam coniugem. terram quae patiatur. et non Deum verum. Non deos sed unum Deum colimus. aliud exempla rerum. qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus impertivit et per quos placet ipse futura 116 . quod et pro ipso colit. qui fecit omnem animam. caelum Iovem. qui rerum causas habet. ut in primo libro dixi de locis. id est omnis animae corporisque Creatorem. Deinde masculus deus Neptunus in mari est. Quid igitur valet. deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus. sed etiam caelum factum sit 72. numinibus terribiliter exigentibus reddita. bis peccat in Deum. Mater scilicet Magna.. Caelo enim tribuit masculos deos. non caelum et terram. caelum esse quod faciat. caelum a quo fiat aliquid. sive illa sit anima sive corpus sive anima simul et corpus. et ideo illi masculinam vim tribuit. sive etiam intellegentem. in promptu est. quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius vero. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum. 29. qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. sive etiam sentientem. id est animae corporisque factorem. et tamen eos nec hoc posse veritas aperta convincit. deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans. Dis pater postremo. exemplum secundum quod fiat. quibus duabus partibus mundus his constat. qui vim seminum condidit. quae ab eis ex istorum deorum theologia velut physicis rationibus referuntur ad mundum. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se. quia non est colendus quem colit. nec hic sanum furor. sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure 71. qui sermonis facultatem usumque donavit. quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. id est quam turpiter nefarieque. colere se quisque contendat: non ideo peccat. cum diximus de Iano. huic femininam. terram Iunonem. Cur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent. perdidisse. quae nec suis nota sunt. advertamus hoc modo: nos Deum colimus. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo. qui rationalem animam. qui utrumque fecit. feminas terrae. labuntur et decidunt. Et ut iam incipiam illa unius et veri Dei opera percurrere. novit atque disponit. coluerint. quod Plato illas ideas tantam vim habere dicit. alii dixerunt esse mundum. quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum. terram de qua fiat. Quo modo ergo deos ad caelum. quibus voluit viventibus indidit. inter quas posuit Minervam. Referant haec potius ad homines mortuos et ad daemones pessimos. Selecti dii eorumque officia opera sunt veri Dei. Ducitur enim quadam ratione verisimili. pro Deo vero mundum nemo pius colit. etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur. quod dicitur animus. et nulla quaestio remanebit. ut secundum eas non caelum aliquid fecerit. sed creaturam quamvis non vitiosam colit. Namque omnia. nec animam vel animas per viventia quaecumque diffusas. inquit. quam supra ipsum caelum ante posuerat. Qui vero et rebus talibus. scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. Incongrua est quaelibet physica ratio. Dicturus enim de feminis. resiliunt. 28.

per quosdam nescientes id. Agit autem multa etiam per angelos. Omnes enim non solum prophetiae. quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint? . ex nulla parte mutabilis. Ab hoc uno et vero Deo vitam speramus aeternam. 32. qui hominum coetibus. qui humanis ingeniis. quem focis et luminibus adhiberent. nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis aversos ac tenebrarum. qui terram fundat atque fecundat.. quae creavit. qui fructus eius animalibus hominibusque largitur. dies festi et quidquid aliud ad eam servitutem pertinet. de qua nonnulla diximus. quae creavit.. sacerdotia. ut etiam ipsa proprios exserere et agere motus sinat. quae propter aeternam vitam fidelium in Christo et impleta credimus et impleri cernimus et implenda confidimus. nec tantum praecepta vitae. sed ex se ipso. qui lunae statuit modum suum.. naturis competentibus attributa substituit.ea significata et praenuntiata sunt. quae Deo debetur et Graece proprie dicitur . nullis vinculis alligatus. dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum. Sic itaque administrat omnia. Hinc sunt non solum illi. qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum. quae hoc sacramentum ageret. nullis inclusus locis. altaria. cerimoniae. quanti Deus hominem penderet. . Deinde populus hebraeus in unam quandam rem publicam. magnum et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. cum credit in eum. qui bellorum quoque ipsorum. sed etiam subsequentes novit atque ordinat. praenuntiaretur esse venturum. quae mores pietatemque conformant atque illis litteris continentur. etiam scientias artium variarum ad adiuvandam vitam naturamque concessit. quae in verbis sunt. nosceremus atque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque Spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem veniremus. 31. cum sic emendandum et castigandum est genus humanum. non indigente natura. sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium Scripturarum. quae corda. qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit. quod vivimus. Quamvis enim nihil esse possint sine ipso. et alii atque alii similes ceterarum gentium atque terrarum. congregatus est. inquiramus. sicut angelos. Hoc mysterium vitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua. quod sumus. qui causas non solum principales. qui universarum aquarum creator et gubernator est. Per hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri deos gentium esse immundissimos daemones.qui nos vocat ad vitam aeternam. sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. sed non nisi ex se ipso beatificat angelos. de quibus multa iam diximus. ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. sive quae aliunde accepit. qui vias caelestes atque terrestres locorum mutationibus praebet. sed sicut Deus. qui mundi huius ignem vehementissimum et violentissimum pro immensae naturae temperamento et creavit et regit. quanta illi superbia ceciderunt. id est iniquitatis. quod habemus mentem atque rationem. sive arida sive liquida. id est ubique totus. non tamen ex angelis homines. distribuere laboravit. 33.praedicit et per quos placet malas valetudines pellit. quo pro nobis assumpta carne nato atque passo.. non sunt quod ipse.quae iam in Iudaeorum populo adumbratur. quae ex hac. verum etiam sacra. sive quae ipse coniecit. sacrificia. qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit. Habemus enim ab illo praeter huiusce modi beneficia. quibus oportuit. tabernaculum sive templum. administratione naturae bonis malisque largitur. qui haec omnia condidit. per angelos praedicatum est. Ista sunt certe. exordiis progressibus finibusque moderatur. qua eum ipsum. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur... implens caelum et terram praesente potentia. qui semina et alimenta mortalium. quod caelum terramque conspicimus. quod ex adventu Christi usque nunc et deinceps agitur. qui est eius unicus Filius. Anceps Varro in reddenda ratione. qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique vim congruam et motum dedit. sed 117 . Quamquam enim. beatificat. ubi per quosdam scientes. in nullas partes sectilis. quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. Haec autem facit atque agit unus verus Deus. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus angelos mittat. quae diis selectis per nescio quas physicas interpretationes vir acutissimus atque doctissimus Varro.

34. non utique arsissent. et eorum causas. ne humana curiositas multo vehementius rem iam proditam quaereret. pertinerent. tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis. Quod ergo aquam egesserit. romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate illicita ad ea daemonum pervenisse secreta. cur quidque in sacris fuerit institutum. quid in sacris constituere atque observare deberet. sed ea tamen. Numa Pompilius. ne daemones iratos haberet. At ille cum inspexisset principia. de quibus nunc agimus. tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem. sed flammis aboleri nefanda monumenta. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas verti. illos tamen libros tam perniciosos esse iudicavit. Quibus haec artibus fiant.. immo vero dicat... eosque libros tamquam religiosi patres conscripti. ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae. sicut ipse vir doctissimus prodidit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae. quarum causarum proditos libros senatus incendit. de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas. sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et Graece dicit vocari 74. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas velut physicas interpretatur? Quales si libri illi habuissent. ubi tutum putavit. aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui 118 . sed plane selecti nobilitate criminum. ut nec obrui rursus iuberet. id est exportaverit. a quibus audiret. Nam si non solum ipsae. tamquam in senatum deorum selecti.. quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat. quae in libris suis pontifices haberent. quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere. quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam. Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum. qui minime quemquam metueret. fortassis enim talia tunc licebant. nec docere aliquem nec delendo vel quoquo modo consumendo perdere auderet. ut haberet unde legendo commoneretur. qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant. verum etiam quaelibet aliae huius generis essent. ad quem nullus Dei propheta.etiam hi. sed theatrorum potius similitudine delubra damnavit. inquam. ipsi viderint. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit. ubi non theatra delubrorum similitudine absolvit. Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius. quas putat vel potius vult putari. quae [sive hydromantia] sive necromantia dicatur. quas praeter se neminem scire voluit. Ita quod scire neminem voluit. Credat quisque quod putat. ne homines nefaria doceret. Nam et ipse Numa. quam cognitis civitas turbaretur. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur. obruit. Nolo. Comburuntur reperti libri sacrorum Numae. Sed contra invenimus. in Urbem pertulit ad praetorem. nullus sanctus angelus mittebatur. sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio. ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse.qui compulsus est facere hydromantiam et necromantiam. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Salvatoris adventum in ipsis civitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena severissima vindicari. ut. quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. cum rex esset. quae in religione quaerenda est. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit. ut ex his tota illa theologia civilis etiam apud tales homines execrabilis appareret. Nam. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae assentiri cogeretur. quae non solum lectae innotescerent religiosis. quo modo his quadret et consonet non potest invenire. unde hydromantian faceret. quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae. aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos atque editos patres conscripti similiter incendissent. ut sensum horribilibus rebus offensum velut naturalium causarum reddita ratio deleniret. quaerens honestare res turpes. ubi videntur mortui divinare. quorum sacrorum facta prodidit. quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curavit. censuerunt 73. ut in aqua videret imagines deorum vel potius ludificationes daemonum. Numae mortuo senatus assensus est. non dignitate virtutum. tamen utcumque conatus est. quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur 75. quae ipse quidem scriberet. hydromantiam facere compulsus est. . praetor ut combureret. quam non intellecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurditas fecerat. sicut in quibusdam theatrorum fabulis vel delubrorum mysteriis facere conatus est. Iam enim dicam. 35. hoc dicere. violare autem timuit. rem tantam detulit ad senatum. quod dicendum suggesserit vesana contentio. causas obruit (ita timuit et ipse quod didicit). id ipsum est. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius. sicut apud eumdem Varronem legitur in libro De cultu deorum. Ubi cum primores quasdam causas legissent. quilibet tantae impietatis defensor egregius.

Unde Plato eam intellegentiam potuerit adquirere. quas Pompilius occultavit. qua produntur et vincuntur. De Platonicorum sensu in ea parte philosophiae. multis tamen diis sacra facienda censuerint. cuncta illa confiteri permitterentur. quod non sinuntur efficere. 9. id est rationali philosophia. licet de uno vero Deo bene senserint. Sed occulta Dei veri providentia factum est. Quanto excellentiores ceteris in logica. 16. qua definivit deos non esse nisi bonos amicosque virtutum. qui rationales animas trium generum esse dixerunt. quo ea. 17. vel etiam subici ac decipi iustum est. quos tam prolixa temporis vetustate fere omnes populi gentium deos immortales esse crediderant. De quaestione naturalis theologiae cum philosophis excellentioris scientiae discutienda. admonere non permitterentur. obsistere potuerunt. 7. agnoscat. De ea philosophia. hinc intellegi potest. 119 . qua coluntur. 4. quos deos putari fecerant. noxiam pertimescat. 13. Quod etiam. 14. 12. 10 LIBER VIII BREVICULUS 1. Non enim possunt. qui se colendos pro ipsis mortuis. 3. quae de hac re gesta sunt. quo sunt eruta.prodebantur. De duobus philosophorum generibus. qui hoc audere non potuit. qua Christianae scientiae propinquavit. quae ad veritatem fidei Christianae propius accessit. Quid de moribus atque actionibus daemonum Apuleius Platonicus senserit. in nostram memoriam pervenerunt. Quae sit inter philosophicas artes religiosi excellentia Christiani. Quod de theologia cum Platonicis potissimum disceptandum sit. 2. Quod etiam in morali philosophia Platonici obtineant principatum. ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret. nec stilo Varronis. quibus hydromantia fieri potuit. 10. De opinione eorum. Quam vero perniciosae vel a cultu verae divinitatis alienae illae litterae iudicatae sint. talibus sacris quaerat aeternam. Qui ergo vitam nec modo habere vult piam. sed veram religionem. a quorum vitiis eum oporteat liberari. quam timere quod timuit. qui omnem philosophiam triplici partitione distinxit. qui ne innotescerent nec aratro. quibusdam fallacium miraculorum attestationibus supponebant. De Socratica disciplina. eorumque auctoribus. 5. id est in diis caelestibus. cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur. De sententia Platonis. 8. 11. Platonici sint habendi. 6. ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus. quorum opinioni omnium philosophorum postponenda sint dogmata. et tamen. quae physica nominatur. qui autem cum malignis daemonibus non vult habere societatem. De praecipuo inter Socratis discipulos Platone. in daemonibus aeriis et in hominibus terrenis. quos ab eis vel affligi tantum. Platonici. 15. sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum. non superstitionem. Quod neque propter aeria corpora neque propter superiora habitacula daemones hominibus antecellant. quod eas maluit senatus incendere. id est Italico et Ionico. An dignum sit eos spiritus ab homine coli.

quam naturalem vocant. Quo modo Hermes parentum suorum sit confessus errorem. sicut divina auctoritas veritasque monstravit. quae patrocinio nititur spirituum malignorum. An daemonibus nuntiis et interpretibus dii utantur fallique se ab eis. qui haec vel tenuiter audivit. amorem sapientiae profitetur. nec eas omnium. 23. sed eorum tantum. 24. eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. sed multos ab illo sane uno conditos atque institutos ob eam causam colendos putant. Nunc intentiore nobis opus est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum. Porro si sapientia Deus est. 19. quo verbo Graeco significari intellegimus de divinitate rationem sive sermonem. per quem facta sunt omnia. in qua docetur. 26. De theologia quippe. Quid Hermes Trismegistus de idololatria senserit et unde scire potuerit superstitiones Aegyptias auferendas. sed eas tantum. sed cum philosophis est habenda collatio. quem tamen doluerit destruendum. non cum quibuslibet hominibus (non enim fabulosa est vel civilis. De impietate artis magicae. 27. Duplex philosophorum genus fuit: italicum et ionicum. quae necessaria praesenti quaestioni existimo. 21. Hi iam etiam Varronis opinionem veritatis propinquitate transcendunt. De hoc igitur Platone. qui non solum mundum istum visibilem. quem Christiani martyribus impendunt. De modo honoris. prius ills commemorans. 120 . quae sanctis angelis et hominibus bonis possunt esse communia. Neque enim hoc opere omnes omnium philosophorum vanas opiniones refutare suscepi. LIBER OCTAVUS CHRISTI ET ROMANORUM RELIGIO AD PHILOSOPHORUM SAPIENTIA CONFERUNTUR Platonicorum quae sit humanarum divinarumque rerum scientia (1-12) Cum platonicis conferenda Christi religio. De abiciendo cultu daemonum contra Apuleium. sed etiam omnem omnino animam fecerit. non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad vitam adipiscendam etiam post mortem beatam. verus philosophus est amator Dei. De his. Sed quia res ipsa. Qualis religio sit. si quidem ille totam theologian naturalem usque ad mundum istum vel animam eius extendere potuit. isti vero supra omnem animae naturam confitentur Deum. cuius hoc nomen est. quorum sententias litteris nosse potuimus. 1. participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. quorum ipsum nomen si latine interpretemur. 20. qui saepe caeli et terrae nomine nuncupatur. hoc est vel theatrica vel urbana. breviter attingam.18. quarum altera iactitat deorum crimina. 25. altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum). aut ignorent aut velint. quae ad theologian pertinent. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore vocabulo derivato nullus. Quod omnis religio paganorum circa homines mortuos fuerit implicata. cuius generis anima humana est. et qui rationalem et intellectualem. ut commendentur diis bonis. 22. ignorat. quod homines. quicumque appellantur philosophi): profecto ex omnibus. non est in omnibus. An credendum sit quod dii boni libentius daemonibus quam hominibus misceantur. qui cum et esse divinitatem et humana curare consentiant. daemonibus uti debeant advocatis. qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserunt. qui hoc nomine gloriantur (neque enim continuo verae sapientiae sunt amatores.

sed ipsos ex aere ortos credidit. a quo etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. Quantum enim attinet ad litteras Graecas. quae lingua inter ceteras gentium clarior habetur 1. Non enim ex una re. Etiam ipse de particulis inter se similibus. Quod in Socratis disputationibus. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita. sicut Aristippus. qui sunt appellati Sapientes. unde non eas putabat nisi mundata mente posse comprehendi. Tam praeclara igitur vitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores. aerem quidem dixit rerum esse materiam. modo iterum gigni existimavit. et ideo purgandae bonis moribus vitae censebat instandum. propter quem breviter cuncta ista recolui. Non mihi autem videtur posse ad liquidum colligi. Constat eum tamen imperitorum stultitiam scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus. unus illorum septem. ut unus eorum oppressus vi multitudinis interiret. sicut Thales ex umore. Anaxagoras vero eius auditor harum rerum omnium. effectorem divinum animum sensit et dixit ex infinita materia. quae corpora aeterna. qui modo quodam laudabilis vitae aliis praestare videbantur 2. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit. taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit. propter quam unam omnium philosophorum invigilasse ac laborasse videtur industria. ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter vivunt. Sic alii atque alii aliud atque aliud opinati sunt. Aquam tamen putavit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. ubi agitur de summo bono. Sic autem diversas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt. Socrates de bonis moribus disseruit. Sed illi sex vitae genere distinguebantur et quibusdam praeceptis ad bene vivendum accommodatis. coniungendo et dissipando ageret omnia. Anaxagorae successit auditor eius Archelaus.2. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur. nolebat immundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in divina conari. nec ipse aliquid divinae menti in his rerum operibus tribuens. quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione versari. ita putavit constare omnia. Atheniensium civitas publice luxit. quid profiteretur. Huic successit Anaximander. 121 . Quando quidem ab eis causas rerum videbat inquiri. quos commemorare longum est. vel confessa ignorantia sua vel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse atque versasse 5. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est 6. non tamen ab ipsis aerem factum. Socrates ergo. ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali vigore in aeterna se attolleret naturamque incorporei et incommutabilis luminis. philosophum se esse respondit. intellegentiae puritate conspiceret 4. rebus perscrutandis operam maximam impenderent. quas videmus. quae publice damnaverat. quas primas atque summas non nisi in unius ac summi Dei voluntate esse credebat. ut successores etiam propagaret. quo quisque cum pervenerit beatus est. sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putavit. quoniam non evidenter apparuit: quod cuique placuit inde sumpserunt et ubi cuique visum est constituerunt finem boni. ex divina mente praeposuit. sicut de illo quidam benevolentius suspicantur. cum ante illum omnes magis physicis. dum omnia. Ionici vero generis princeps fuit Thales. eosque mundos modo dissolvi. iste autem Thales. quae quondam magna Graecia nuncupata est. an vero. Nihil autem huic operi. rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis exstitit. quanta quisque aetate sua manere potuerit. 3. quae constaret similibus inter se particulis rerum omnium. quibus suis et propriis singula fieri. Milesius. qui omnes rerum causas aeri infinito dedit. quo totum animum intendisse videbatur. ut inesse etiam mentem diceret. quoniam sapientem profiteri arrogantissimum videbatur 3. quidam virtutem. et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur. id est naturalibus. alterum Ionicum in eis terris. quod esset beatae vitae necessarium. id est studiosum vel amatorem sapientiae. quod mundo considerato tam mirabile aspicimus. Finis autem boni appellatur. sed animo faciente divino. duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum ex ea parte Italiae. exsilio autem voluntario atque perpetuo poenam similem alter evaderet 7. de qua omnia fierent. Diogenes quoque Anaximenis alter auditor. quibus singula quaeque fierent. Nam cum antea Sapientes appellarentur. ut (quod vix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores) quidam summum bonum esse dicerent voluptatem. Sed eum postea illa ipsa. movet asserit. magister Platonis. nec deos negavit aut tacuit. sed eum esse compotem divinae rationis. primus universam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur. sicut Antisthenes 8. iste interrogatus. sine qua nihil ex eo fieri posset. eius auditor. quod astrologiae numeris comprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. ut hoc faceret. destruit. in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione conversa. utrum Socrates. quo fieri homo beatus potest. mutavitque de rerum natura opinionem. ubi et nunc Graecia nominatur. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium. id est illas particulas.

et ideo veritas conantem non sequitur. nulla doctrina instruit. Quae licet utrique. tertiam rationalem. cum illius lepore et moralibus disputationibus temperavit. tamen animae rationali ea. et ea. (In eo genere sunt etiam illa.Quae Plato intellexerit et praeceperit. vel ipse quanta potuerat intellegentia viderat. et inde in eas Italiae partes veniens. quae maxime in actione versatur. quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem. quae infra illam naturae ordine constituta sunt. attingat illud. vel ubi ei videtur esse contrarius. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur atque docebantur 9. quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est 13 (quia nec ipsa illis ritibus significantur. sed ipsi etiam maiorum gentium dii. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione versetur. institisse 11. quae Numa Pompilius re vera ad sacra eius modi pertinentia se cum sepeliendo curavit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi 14. quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta 15. nec solum etiam illa civilis. id est actioni et contemplationi. id est. Si enim homo ita creatus est. ipse diligatur. maxime tamen contemplatio perspectionem sibi vindicat veritatis. ubi finem omnium actionum. nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res. cuius participatione sit beatus. quam in tres partes distribuit: unam moralem. Cum enim magistri sui Socratis. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur. quae vel ab aliis didicerat. quem facit in suis voluminibus disputantem. quod in eo praecellit. alterum ad rationalem. quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis. unde una pars eius activa. Sed inter discipulos Socratis. auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime comprehendit 10. Convenienter Christi religio cum platonicis confertur. alteram naturalem. disserendo explicare et longum esse arbitror et temere affirmandum esse non arbitror. contemplativa autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam veritatem): Socrates in activa excelluisse memoratur. qua verum disterminatur a falso 12. quae apud eum leguntur. tertium ad moralem partem intellegitur pertinere. aliquid tale de Deo sentiunt. 5. propter vitam. Cedat eis igitur non solum theologia illa fabulosa deorum criminibus oblectans animos impiorum. quia et illi ipse mos placuit. Plato. pro Deo suo colenda non essent. qua omnino ceteros obscuraret. altera contemplativa dici potest (quarum activa ad agendam vitam. notissimum morem dissimulandae scientiae vel opinionis suae servare affectat. id est ad mores instituendos pertinet. ut aliquid de Numa mitius suspicemur. id est unum verum optimum Deum. Si ergo Plato Dei huius imitatorem cognitorem amatorem dixit esse sapientem. Ideo haec tripartitio non est contraria illi distinctioni. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat. ipse cernatur. ubi Pythagoreorum fama celebrabatur. ubi nobis certa sunt omnia. sive quae ab aliis dicta esse narravit atque conscripsit. Fortassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius atque veracius intellexisse ac secuti esse fama celebriore laudantur. ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tamquam ad suum cultum studiis immundissimis excitantes et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes (ubi si qua velut honesta geruntur in templis. comparata sibi templorum foeditate laudantur). quibus potuit intellegentiae viribus. non quidem immerito. quae contemplationi deputata est. sine quo nulla natura subsistit. quidquid Italicae philosophiae tunc florebat. et quaecumque turpia geruntur in theatris. vel ubi suffragatur religioni verae. eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa. parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam. quae sibi placita viderentur. quos Cicero in Tusculanis tacitis 122 . Pythagoras vero magis contemplativae. sit necessaria. quaquaversum eum alicuius nobilitatae scientiae percipiendae fama rapiebat. qua intellegitur omne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere. nullus usus expedit: ipse quaeratur. Qui cum esset Atheniensis honesto apud suos loco natus et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret. ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus vel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro diis habent. quae post mortem futura est. quam longe ac late potuit peregrinatus est. Quid autem in his vel de his singulis partibus Plato senserit. et si ipsa essent. excellentissima gloria claruit. ubi nobis recta sunt omnia. quam fides nostra suscepit ac defendit. ubi impuri daemones terrestribus gaudiis deditos populos deorum nomine seducentes humanos errores tamquam suos divinos honores habere voluerunt. quae ipse insinuare conatur. et ea. coniuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur. ut in illo inveniatur et causa subsistendi et ratio intellegendi et ordo vivendi. ut per id. ubi nobis serta sunt omnia. quorum trium unum ad naturalem. ubi lumen omnium rationum esse cognoverit vel crediderit. factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. Ex his tamen. 4. quibus ipsam praetulit verus Deus). quod cuncta praecellit. ubi causam omnium naturarum. veraciter beatam. sive quae dixit. quid opus est excutere ceteros? Nulli nobis quam isti propius accesserunt.

nominibus videtur attingere 16. animos nostros esse putaverunt. eumque omnino ignem deum esse putaverunt. Epicurus in atomis. vel quae nutrit et continet. sicut est figura. ubi mutabilis esse convincitur 20. cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus viris. quos ceteris non immerito fama atque gloria praelatos videmus. quos quidem puduit dicere Deum corpus esse. Deinde viderunt omnem speciem in re quacumque mutabili. quae visu tactuque corporis sentiri queunt. qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt. melius ingeniosior quam tardior. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset. profecto est melius quam ipsa quae iudicatur. cum in animo cogitantis aspicitur atque iudicatur. nam per se ipsa invulnerabilis est. mundum corporeum videmus esse compactum. omnino nulla essent: viderunt esse aliquid ubi prima 123 . Timens enim et ille quasi revelata mysteria petens admonet Alexandrum. intellegibilia. verum tamen eiusdem naturae. quidquid illud est. ut. fabulosa continet et civilis. Propter hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexerunt eum et omnia ista fecisse. quidam vero a vivente quidem et viventia et non viventia. intellegibilem vitae. unde videtur in animo haec similitudo corporis. nulla re potest. nisi melior in illo esset haec species. sive simplicia sive coniuncta corpora. Haec mens hominis et rationalis animae natura est. et viventem et sapientem et ipsius mundi fabricatorem atque omnium. cedant et illi. et ideo animam omnem mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summum Deum 19. homines fuisse produntur. Viderunt. Non est ergo nec terra nec aqua. melius utique postea quam prius. vel quae et haec habet et intellegit. et idem ipse unus. qualis est in angelis. quibus quattuor corporibus. non esse summum Deum. causam principiumque rerum esse dixerunt. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent. Viderunt ergo isti philosophi. quam Dei naturae tribuere nefas est. quasi possit intellegere non beatus. quo modo Deus creator animi corpus est? Cedant ergo et isti. sine dubitatione mutabile est. qualis est in arboribus. cum proficit. etiam quando non videbant. sed tantum continet sentit intellegit. hoc est minutissimis corpusculis. vel quae et hoc habet et sentit. Porro si noster animus corpus non est. si autem omni specie carere possent. sed tantummodo cogitabant 18. sine spatio vel loci vel temporis. non alius alio melius de specie sensibili iudicaret. illud autem. quibus visibilis mundus hic constat. speciemque corporis esse sensibilem. et ipsum a nullo fieri potuisse. Nam quidam eorum a rebus non vivis res vivas fieri posse crediderunt. et apud se imaginabantur quod foris viderant. quoquo modo et qualiscumque natura est. Quod profecto non posset. quae duae theologiae. quidquid mutabile est. quod cum eis corda eorum obstricta carnis sensibus fabulata sunt. quorum enumeratione immorari non est necesse. 6. et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. beatum esse. flammis iubeat concremari). cuius ille est. aliud vivere. quae conspectu mentis intellegi. sicut Epicurei. sive in motu.. quae utique corpus non est. nec ipsa corpus est. ac per hoc quod corpore mutari potest. Quod autem recipit magis et minus. quae nec dividi nec sentiri queunt. de qua non animus iudicet. sine strepitu vocis. nec corpus est nec similitudo corporis. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt non esse in eis rebus primam speciem. qui verum Deum et rerum auctorem et veritatis illustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt. sicut est cantilena. nec aliud illi est intellegere. Platonicis philosophis cedant. nam per se ipsa incommutabilis est. quasi possit esse non vivens. quos Varro conatur ad mundi partes sive elementa transferre. qualitates ordinatumque motum et elementa disposita a caelo usque ad terram et quaecumque corpora in eis sunt. cum ea matri conscripta insinuaverit. Vesta et alii plurimi. Sensibilia dicimus. Nam Stoici ignem. Saturnus. id est corpus unum ex his quattuor elementis. qui vere est. Philosophia naturali platonici Deum quaerunt. Sed dicunt: corpore mutatur animae natura. melius peritior quam imperitior. et unde videtur atque utrum pulchra an deformis sit iudicatur. sine tumore molis. aliud beatum esse. sed similitudo corporis. aliud intellegere. Nulla est enim pulchritudo corporalis sive in statu corporis. Ac per hoc sive universi mundi corpus figuras. nec aliud illi est vivere. qua est. nullum corpus esse Deum. sed quod est illi vivere. Prorsus quod mutari non potest. sive omnem vitam. Iuppiter. ut dictum est. Iuno. intellegere. nisi ab illo esse non posse. Platonicis. sed tamen a corpore corpora 17. In se quippe habebant quod non videbant. Anaximenes in aere. quasi possit vivere non intellegens. Poterant isti dicere: corpore aliquo vulneratur caro. quae dicuntur quattuor elementa. vel quae nutritorio subsidio non indiget. qualis est in hominibus. qui simpliciter est.. si iam illa corporis similitudo. Consideraverunt enim. Non solum ergo ista. et quicumque alii. quia incommutabiliter est. qualis est in pecoribus. Hoc autem in conspectu talis cogitationis iam non est corpus. Hi et ceteri similes eorum id solum cogitare potuerunt. non esse posse nisi ab illo. nec aer nec ignis. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. vel corpus esse vel vitam. melius exercitatior quam minus exercitatus. quidquid est. quia non aliud illi est esse. ita non eos movit tanta mutabilitas animae. quae in eo sunt. Vulcanus. aliqua re potest et ideo incommutabile recte dici non potest. Stoici in igne. ut Thales in umore. sive vita carentia sive viventia. meliusque aliquid vitam esse quam corpus. sed tamen corpora. sed alii quoque philosophi. hoc est illi esse.

sempiterna quoque virtus eius et divinitas 21. non sicut corpore vel se ipso animus aut sicut amico amicus. Ubi ego multum mirari soleo. nihil aliud quam ab homine expetendum esse putaverunt. nuncupant. Ita bonum hominis qui vel ab animo vel a corpore vel ab utroque expetiverunt. quae sensibus attinguntur. a parte meliore. qui eo fruitur quod amat (multi enim amando ea. discreverunt ea. finali quodam bono.. apparebit. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore. vocatur: absit ut his comparandi videantur. Quaedam sapientiae rationes omnium sunt gentium. gloria. Nam et ipsi. quo cuncta quae agebant referrent atque id quo referendum esset non ultra quaererent. Reliqua est pars moralis. earum rerum scilicet quas definiendo explicant. Hi vero. Nec istae differentiae. amare Deum. sed fruendo. quae discuntur. Unde illi. . ab his. verumque et summum bonum amat. ut. qui autem ab utroque. miseri sunt et miseriores cum fruuntur): nemo tamen beatus est.. sive 124 . non nisi ab homine. Lumen autem mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum. quoniam tres sunt. id est rationalis. sive Platonici accommodatius nuncupentur. hinc propagari atque conecti totam discendi docendique rationem 23. quod ab illo nobis sit et principium naturae et veritas doctrinae et felicitas vitae. sed propter se ipsum appetentes idque adipiscentes nihil. Haec de illa parte. Quisquis ergo fruitur eo. quoniam philosophia ad beatam vitam tendit. quae mente conspiciuntur. quae facta sunt. a toto homine. quod amat. quos merito ceteris anteponimus. manifestavit eis ipse. pecunia et si quid huius modi. si aliquid ab his ad illa similitudinis afferendum est.. quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diversi diversa opinati sunt. Sive ergo a parte qualibet sive a toto. quantum per nos fieri poterit. ulterius requiramus. cum frui Deo coeperit. alii ab animo. sed qui id appetiverunt a corpore. sicuti est honor. . dicta sint. 7. ubi versatur pars altera. hinc asseverantes animum concipere notiones. quod et rerum creatarum sit effector et lumen cognoscendarum et bonum agendarum. quo beati simus. cuius natura sit incorporalis. 9. quam Graeco vocabulo dicunt ubi quaeritur de summo bono. Quod autem attinet ad doctrinam.. non sic addiderunt. qui res non amandas amant. id est naturalem. quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent. a parte hominis deteriore. id est propter se ipsum appetendum.. Quamvis enim non continuo beatus sit. ut etiam ipsi Stoici. sed fruentem Deo. metienda esse censuerunt. qui eo quod amat non fruitur. alio loco. qui posuerunt iudicium veritatis in sensibus corporis eorumque infidis et fallacibus regulis omnia. bonumque esse hoc genus bonis. nec eis dantes ultra quam possunt. quo beati essent. quibus sensibus corporis istam pulchritudinem viderint. qui cum vehementer amaverint sollertiam disputandi. intellecta conspecta sunt.esset incommutabilis et ideo nec comparabilis. ideoque non dubitat hoc esse philosophari. malum autem malis 26. sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt. atque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt. non se beatos putant amando. sed sicut luce oculus. Quicumque igitur philosophi de Deo summo et vero ista senserunt.. quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem verum ac summum bonum Plato dicit Deum. quae ab eis logica. quo referentes omnia quae agimus. quod appellatur extrinsecus. qui vero ab animo. quae amanda non sunt.morali finem boni Deum esse praecipiunt. et quod non propter aliud. Ideo quippe et finis est dictus. qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliam ob causam beatum. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse finem boni esse secundum virtutem vivere et ei soli evenire posse. qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore vel fruentem animo. quod quale sit. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae (id enim est philosophus). cum pulchros dicant non esse nisi sapientes. Cedant igitur omnes illis philosophis. quia propter hunc cetera volumus. quas appellant . a quo etiam visibilia et temporalia cuncta creata sunt. fruens Deo sit beatus qui Deum amaverit. ideo tres. Ita quod notum est Dei. cum ab eis invisibilia eius per ea. nec sensibus adimentes quod possunt. si Deus ipse adiuverit. a quo facta sunt omnia 24. unde vult esse philosophum amatorem Dei. alii ab utroque homini esse dixerunt 25. ut Epicurei et quicumque alii tales 22. qualibus oculis carnis formam sapientiae decusque conspexerint. quam physicam. a corporis sensibus eam ducendam putarunt.rationali conspiciunt lumen veritatis. ut finale esset. 8. sed propter aliud. qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum. ipsum autem non nisi propter ipsum. quam dialecticam nominant.

Haec itaque causa est cur istos ceteris praeferamus. 10. quo Ptolomaeus rex Aegypti Scripturas propheticas gentis Hebraeorum de Iudaea poposcit et per septuaginta viros Hebraeos. Atlantici Libyes. Deus illis manifestavit intellectu conspicienda invisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse. qua eum nosque noverimus. qui in eis praecipui fuerunt. sive tantummodo ionici generis. quo prophetavit Hieremias. qui cum octoginta et unum vixisset. sive aliarum quoque gentium qui sapientes vel philosophi habiti sunt. aut gratias egerunt. quae facta sunt. Indi. intellecta conspiciuntur. Cavet eos tamen. et quinam esset modus discendi atque vivendi. quia et aliis rebus. 125 . 10. adiecit et ait: Sicut et vestri quidam dixerunt 29. ut vel naturalem Latine vel physicam Graece appellet eam partem. An Plato prophetarum scripta legerit? 11. principium nostrum. qua illi cohaerendo beati simus. Deus enim illis manifestavit. sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt. quorum lingua in gentibus praeminet. ideo nescit ab uno vero Deo atque optimo et naturam nobis esse. in quibus errant. quibus non oportebat. quae multum congruere veritati nostrae religionis agnoscunt. eas magna praedicatione celebrarunt. Scythae. Mirantur autem quidam nobis in Christi gratia sociati. propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt. Galli. Sed de hoc cum istis post modum disputabimus. ista senserint. et moralem vel ethicam. Quid censeat Paulus de humana sapientia. Deinde ne omnes tales esse arbitretur. quia. Hieremiam audisse prophetam vel Scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse 31. centum ferme annos postea natum fuisse. quae facta sunt. verum etiam super omnes animas incorruptibilis. 1. In quo autem nobis consentiunt de uno Deo huius universitatis auctore. quod per ea. ab anno mortis eius usque ad id tempus. qui secundum elementa huius mundi philosophantur. aliqui reperiuntur. Nam et Graeci. cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriverint in requirendis rerum causis. Hispani. non secundum Deum. in qua quaeritur quonam modo veritas percipi possit. 2. isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae universitatis et lux percipiendae veritatis et fons bibendae felicitatis. ut nesciat philosophos vel studium sapientiae vel ipsam sapientiam profiteri. Ionicorum et Italicorum. et doctrinam. Novit sane etiam ipsos. in hoc eos ceteris anteponimus. ubi enim dictum est. ubi et Romanos et Graecos et Aegyptios. et Latini permoti earum vel excellentia vel gloria. cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cavete ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi 27. et rationalem sive logicam. quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui 32. Aegyptii. qua facti ad eius imaginem sumus. quod in illo vivimus et movemur et sumus. Nec. a quo ipse factus est mundus. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam. in disputatione non utitur. in qua de moribus agitur bonorumque finibus appetendis malorumque vitandis. fecit intellegi. quia eorum sunt litterae notiores. quando perrexit in Aegyptum. Platonem indicat a tempore. Sive ergo isti Platonici sive quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt. qui hoc viderint ac docuerint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis propinquiores fatemur. bonum nostrum. manifestum est in illis. Unde nonnulli putaverunt eum. cavere. sed evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum. Invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis. si litteras eorum Christianus ignorans verbis. in qua de naturae inquisitione tractatur. cum audiunt vel legunt Platonem de Deo ista sensisse. audit ab eodem Apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei. qui de sapientiae nomine gloriati sunt. nobiscum sentiunt. Chaldaei. sive etiam Italici. nec utrum duo genera philosophorum exstiterint in Graeca lingua. quae non didicit.quodlibet aliud sectae suae nomen imponant. lumen nostrum. ipsas libentius didicerunt atque in nostrum eloquium transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 28. Sed diligenter supputata temporum ratio. et ubi Atheniensibus loquens. divinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt. Dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium 30. quae chronica historia continetur. et gratiam. Persae. Quamvis enim homo Christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret. Platonici nobiscum sentiunt. qui non solum super omnia corpora est incorporeus.

et dices filiis Israel: qui est. addisceret. meruisse perhibetur) 33. qui vere est quia incommutabilis est. tunc enim diis exhibentur. sed iste affectus nimirum indicat 126 . Parum quippe attendens quo more soleat illa Scriptura appellare Spiritum Dei. ut adiuvent. noluerint se dici Peripateticos aut Academicos. non ut scribendo transferret (quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio. et dices eis: qui est. exposui.qui etiam Graecam linguam noverant. quoniam et aer spiritus dicitur. ut paene assentiar Platonem illorum librorum expertem non fuisse). Quamquam ergo a nobis et in aliis multis rebus magnisque dissentiant. (nam de diis quid aliud decet credere)? Illa profecto vacuatur opinio. misit me ad vos 39. ut. Hoc ut existimetur. in utraque autem lingua. quod in ista quaestione. primum ab eis quaero. in Timaeo autem Plato. intellecta conspiciuntur. Deus enim illis manifestavit. satis. ut dicunt. illa suadere videntur indicia. sed Platonicos. ut existimo. nec easdem Scripturas legere. quibus diis istum cultum exhibendum arbitrentur. Iamblichus. Apuleius Afer exstitit Platonicus nobilis. honor sacrorum est deferendus. id est et Graeca et Latina. quantum capere posset. uni Deo an pluribus sacra facere oporteat. et tenebrae <erant> super abyssum. Quid de daemonibus senserit Apuleius (13-22) Boni an etiam mali dii sint. quae nondum fuerant in Graecam linguam translatae. recentiores tamen philosophi nobilissimi. quam modo suscepimus. aquam dicit et aerem 36. quia fuit acerrimi studii. quae Academia vocabatur. Ex quibus sunt valde nobilitati Graeci Plotinus. quanto melius senserunt. quia neque parva res est et inde nunc quaestio est. sororis eius filius. bonis porro debitus. quod igni tribuat caeli locum: habet ergo haec sententia quandam illius similitudinem. cum ad sanctum Moysen ita verba Dei per angelum perferantur. bonos autem. in scholam eius. Sed undecumque ille ista didicerit. ita et istas per interpretem didicit. dilectus eius discipulus. invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. eidem successissent atque ob hoc et ipsi et eorum successores Academici appellarentur. sive praecedentibus eum veterum libris sive potius. quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur. anni reperiuntur ferme sexaginta. Sed habemus sententiam Platonis dicentis omnes deos bonos esse nec esse omnino ullum deorum malum 42. misit me ad vos. sicut Aegyptias. Ideo quippe hos potissimum elegi. ne laedant. Hoc si ita est. Deum dicit in illo opere terram primo ignemque iunxisse 35. agitur de naturali theologia. cum sectam Peripateticam condidisset. quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. quod modo posui. quod deambulans disputare consueverat. qui regia potestate etiam timeri poterat. Deinde ille duo media. qui ante Platonem fuerunt. sed multos facile superans. quae post mortem futura est. qua dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram. 12. et maxime illud (quod et me plurimum adducit. quibus Plato sectandus placuit. quattuor opinatus elementa loco illo commemorata videri potest. Sed hi omnes et ceteri eius modi et ipse Plato diis plurimis esse sacra facienda putaverunt. in hoc tamen. post mortem vero Platonis Speusippus. sed ut colloquendo quid continerent. quoniam de uno Deo qui fecit caelum et terram. qui eum pergere praecipiebat ad populum Hebraeum ex Aegypto liberandum. nisi forte. quod. et Xenocrates. cum Aristoteles Platonis discipulus. vehementer hoc Plato tenuit et diligentissime commendavit 40. invocandos 43. quia quod notum est Dei manifestum est in illis. ut quaerenti quod sit nomen eius. si boni non erunt. vir excellentis ingenii et eloquio Platoni quidem impar. tamquam in eius comparatione. quoniam nec dii erunt. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 41: nunc non immerito me Platonicos philosophos elegisse cum quibus agam. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Hieremiam videre potuit tanto ante defunctum. Porphyrius. qua ille pollebat. Terra autem erat invisibilis et incomposita. nisi ubi dictum est: Ego sum qui sum. Consequens est igitur. Qui Platonem secuti fuerint. Manifestum est autem. ea quae mutabilia facta sunt non sint. quae facta sunt. Mali enim nulli sunt dii. qua nonnulli putant deos malos sacris placandos esse. Et nescio utrum hoc uspiam reperiatur in libris eorum. ut bonis haec exhibenda intellegantur. utrum propter felicitatem. quo modo dicit Apostolus. 13. unde putatur 37 sic intellexisse quod scriptum est: Spiritus Dei superferebatur super aquam. interpretandas habendasque curavit. et Spiritus Dei superferebatur super aquam 34. in tantum aliis praelati iudicio posterorum. Qui sunt ergo illi. tanto ceteris gloriosiores et illustriores habentur. respondeatur: Ego sum qui sum. plurimosque discipulos praeclara fama excellens vivo adhuc praeceptore in suam haeresim congregasset. quem librum de mundi constitutione conscripsit. utrum bonis an malis an et bonis et malis. Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum. qui ludos scaenicos amant eosque divinis rebus adiungi et suis honoribus flagitant exhiberi? Quorum vis non eos indicat nullos. nihil sic illis sacris Litteris flagrat 38.

tam constanter audet auferre? Qui sane dii refellunt sententiam Labeonis. Daemones igitur medii. 14. sed deis.malos. quando id quod agere volebat. sed daemones. quod eorum abnuisset imperium. Sicut eis diversa dignitas est locorum. a quo perhibetur solitus admoneri. nisi quia hoc pacto admonuit animum humanum. profecto daemones turpissime poposcerunt atque iusserunt. daemones. poscentes turpia etiam maligna gesserunt. censet civitate pellendos 44. qua daemonum dignitas commendatur. cum poetas ipsos. qui omnes boni et excelsi sunt. postponendi. nam. quod tam indigna deorum maiestate atque bonitate carmina composuerint. a quibus dii longe absunt et modis omnibus alieni sunt. quem secundum suam disputationem. quem ad modum diis. quos ab omni humana contagione semovit. non prospere fuerat eventurum. ut desisteret ab agendo. dicit enim apertissime et copiosissime asserit non illum deum fuisse.haec ergo si ita sunt. Apuleius tamen Platonicus Madaurensis de hac re sola unum scripsit librum. in quibus est anima rationalis. in deos. diligenti disputatione pertractans istam Platonis de deorum sublimitate et hominum humilitate et daemonum medietate sententiam) . et hoc bonis. Quapropter non est mirum. Attente igitur audiamus. notum est. ut De deo Socratis praenotaret librum. de qua usque adeo et ipse Apuleius erubuit. Ita enim per sanam doctrinam. Nam deorum sedes in caelo est. Hunc autem Platonem. quonam modo ausus est Plato. se in Latinio non lascivos tantum atque ludibundos. Habent enim cum diis communem immortalitatem corporum. in aere daemonum. illa oblectamenta. quamvis adhuc in his moribundis membris positum. titulum libri de daemone Socratis legeret. Qui Labeo numina mala victimis cruentis atque huius modi supplicationibus placari existimat. quando quidem humanis capiuntur affectibus. Quid enim de ludis scaenicis Plato senserit. etiamsi non diis. Denique lecto illo libro prorsus nemo miratur eos etiam scaenicam turpitudinem in rebus divinis habere voluisse. Dii excelsissimum locum tenent. quisquis ante disputationem Apulei. quibus superius. sed etiam saevos terribilesque monstrarunt. aut non est Socrati amicitia daemonis gratulanda. omnes vel paene omnes daemonum nomen exhorrent. homines vero infra deos et daemones constituti sunt. Proinde dii sunt hominibus daemonibusque potiores. quae humanis rebus illuxit. sed suae sententiae robur constantissime retinens omnes poetarum sacrilegas nugas. cuius esse titulum voluit De deo Socratis. si etiam ludorum obscenitatibus et poetarum figmentis delectantur. tripartita divisio est. qua deos a daemonibus tam diligenter copioseque discernit. ita hominibus. sed de daemone Socratis debuit. ut elementorum ordine. Denique isti cum eosdem ludos instaurari praeciperent. quibus inferius habitant. animalium. eumque morbum retrahentes. Quae platonicorum fuerit doctrina de daemonibus. Exponant ergo nobis ista Platonici. bona vero ludis et talibus quasi ad laetitiam pertinentibus rebus 47. cum de omnibus generaliter loqueretur. et cum deos se putari velint. animorum autem cum hominibus passiones. quod iam in secundo libro commemoravi 46. hominum in terra. inquiunt. pro splendore honestatis impura daemonum iussa contemnere eorumque immunditiam detestari? Nam si Plato haec honestissime arguit et prohibuit. non appellare de deo. cum iussa complesset 45. homines infimum daemones medium. praeferendi sunt. Exponimus. Tito Latinio auferentes filium et immittentes morbum. inter semideos Labeo ponit. quibus illi immunditiae societate oblectantur. inquiunt 48. ut. Omnium. privasse ludorum scaenicorum voluptate. Platonem poetica detestando et prohibendo figmenta non deos. quia iudicat turpia. Quid est ergo quod semideus Plato non semideis. modo eorum delicias a civitate bene morata removendo. 2. Aut ergo fallitur Apuleius et non ex isto genere numinum habuit amicum Socrates aut contraria inter se sentit Plato modo daemones honorando. isti eisdem criminibus suos honores celebrari iubent. qui omnes deos secundum auctoris sui sententiam bonos et honestos et virtutibus sapientium socios esse arbitrantur aliterque de ullo deorum sentiri nefas habent. ita etiam naturarum. ex quo genere numinum Socrates habebat adiunctum et amicitia quadam conciliatum. sed daemonem 49. 14. Maluit autem hoc in ipsa disputatione quam in titulo libri ponere. Quid Apuleius disserat De deo Socratis. nequaquam illum hominem sanum fuisse sentiret. non solum nihil boni dixit. Ex quo colligitur. iste autem illos nec tam malos timendos putat. Qui sunt igitur isti dii. inquiunt. qui de scaenicis ludis cum ipso Platone contendunt? Ille quippe non patitur deos falsis criminibus infamari. sic differentia meritorum. 1. Haec si ita sunt (quae licet apud alios quoque reperiantur. deorum criminibus 127 . certe ipsis daemonibus poetas urbe pellendo auferre theatricas voluptates. ubi disserit et exponit. sed etiam plurimum mali. homines. a populo bene instituto removere non dubitat. Quid autem etiam ipse Apuleius quod in daemonibus laudaret invenit praeter subtilitatem et firmitatem corporum et habitationis altiorem locum? Nam de moribus eorum.

horum vero quinque tria priora illis esse quae nobis.. verum etiam subiciantur propter rationalis animae. quod tempore aeterna. ita permoveri. qua illis anteponimur. inquiunt. qui etiam deposita tunica senectutem deponere atque in inventam redire perhibentur 50? Sed sicut his omnibus ratiocinando et intellegendo meliores sumus. tanto et aquae superiores sint terris. igni mobilissimo et terrae immobili. quod animo passiva. gaudere honoribus. non est magnum. dignitate: ita fieri potuit. mente rationalia.. Animalia quippe esse dicit et deos. quia est aer quam terra superior. duo etiam cum diis habere. ut daemones. Quibusdam animalibus deteriores corpore sumus. Alioquin multas sibi et bestias praelaturus est. si non beata? Melior est enim temporalis felicitas quam misera aeternitas. in aetheriis deos. non solum eis cum hominibus. quod daemones in aere. Proinde quod genere sunt animalia. Ob hoc enim et providentia divina eis. quibus nos constat esse potiores. sed fieri posse. quae in terra vivunt et sentiunt. data sunt quaedam potiora corporum munera. corpore aeria. Numquid ergo placet eis. ipsamque excellentiam corporalem. in aeriis daemones. ut inferius corpus anima melior inhabitet deteriorque superius. obsequiis donisque placari. sed quam puritas praecedat animorum. Quam ob rem absit ut ista considerans animus veraciter religiosus et vero Deo subditus ideo arbitretur daemones se ipso esse meliores. terram repetunt vel ad requiem vel ad pastu. interserens. Sed video trium superiorum. terrestribus nobis non ideo meliores sint. irritari iniuriis. De moribus ergo daemonum cum idem Platonicus loqueretur. 2. . cum diis solis. quintum eos cum diis habere commune 55. quod mente rationalia. qua elementa quattuor proportione contexit atque ordinat. nihil est quod de habitatione superioris elementi dignos esse daemones existimemus. non est supra nos. quia hoc sunt et pecora. aruspicum. Quod animo passiva. quae nos et acrimonia sensuum et motu facillimo atque celerrimo et valentia virium et annosissima firmitate corporum vincunt. cum agitur de meritis animarum. Nam et illa ratio Platonis. 15. ab his quoque esse miracula magorum 54. non faciunt. habituri et nos immortalitatem corporum. At enim volatilia cum volando fatigantur vel reficiendum alimentis corpus habent.. Quis hominum videndo aequabitur aquilis et vulturibus? Quis odorando canibus? Quis velocitate leporibus. 16. quod tempore aeterna. quod mente rationalia. cum diis et hominibus. ipsi sunt soli. aerem et aquam 51. omnino ridiculum est. vatum atque somniorum. Sicut enim fieri potuit. contemnere disceremus. verum etiam cum diis pecoribusque commune est. cervis. etiam isto modo nobis commendaretur multo maiore cura excolendum esse quam corpus. ut illud. daemones autem etiam volatilibus antecellant? Quod si dementissimum est opinari. diversis sacrorum ritibus oblectari et in eis si quid neglectum fuerit commoveri 53. ut hinc eos nobis esse praeponendos existimemus. Hoc enim pacto nobis et omnia volatilia praeponimus. quae nobiscum habent. quod daemones. nisi miseri essemus? Quod corpore 128 . tempore aeterna. qui tamen longe praeponitur animalibus aquatilibus. cum ipsas aquas terris praeponat Plato 52: ut intellegamus non eumdem ordinem tenendum. nec ita esset. quo eis praeponimur. quoniam spei piorum hominum nequaquam illorum desperatio comparanda est. quibus nos religionis affectu subdere debeamus. Et ipse quippe Apuleius cum ceteris terrestre animal hominem dicit.. satis nos admonet animalium merita non pro elementorum gradibus aestimare. Inter cetera etiam dicit ad eos pertinere divinationes augurum. ita duobus extremis. Breviter autem eos definiens ait daemones esse genere animalia. ut. suaque cuique elementa distribuens in terrestribus animalibus nos posuit cum ceteris. in aquatilibus pisces et alia natatilia. eorum affectibus convenire. ut aeriae volucres terrestribus nobis non solum non praeferantur. quo modo supra nos est. non quam suppliciorum aeternitas torqueat. Quam naturam Apuleius dicat esse daemonum. quartum proprium. Ac per hoc quod daemones genere sunt animalia. omnibus avibus? Quis multum valendo leonibus et elephantis? Quis diu vivendo serpentibus. ut volatilia nobis. quia sumus et nos. 15. media duo.oblectari potuisse. dixit eos eisdem quibus homines animi perturbationibus agitari.daemonibus animo perfectiores. quid boni est. cum hominibus solis. 1. quando et nos hoc sumus. quod corpore aeria. et quidquid in eorum sacris obscena sollemnitate seu turpi crudelitate vel ridetur vel horretur. nos autem habitamus in terra. prae bonitate vitae. quod habeant corpora meliora. ita etiam daemonibus bene atque honeste vivendo meliores esse debemus. quamvis magis aerii sint. quam daemones habere nossemus. animo passiva. sed ideo eis homines praeferendi sint. Iam vero de loci altitudine. quanto est aer aquis et aere ignis. quae in nobis est. qui videtur esse ordo in gradibus corporum.

In hominibus autem ut sint istae perturbationes. Habemus contra ista magistrum eorum et tantae apud eos auctoritatis Platonem. Amant quippe illi scaenicas turpitudines. cum omni corpori praeferatur animae qualiscumque natura. nos vera religio deponere iubet. dignum autem misceri daemones et diis et hominibus. quamvis eis plurimum parcat et divinis honoribus dignos censeat 58. sed ab omni labe ac peste purissimas 57. isti ad deos perferant preces hominum et inde ad homines impetrata quae poscunt. quibus daemones aestuare atque fluctuare asserit 64. verum etiam divinitati existimet grata. nobis vera religio praecipit. Cum daemones donis invitentur. si omnia quattuor elementa suis animalibus plena sunt. tamen cogitur confiteri. quae nec beata possunt esse nec misera: restat ut daemones sicut homines ideo perturbentur. quanti aestimandum est. ut. ut non solum diligat turpia. Quanto minus nunc honore divino aeria digna sunt animalia. Deos vero ideo dicunt istas perturbationes non perpeti. 2. Frustra igitur eis Apuleius. sed animo ut appellat ipse passivo. quod nobiscum daemones dixit habere commune. quem imitari nolis. immortalibus ignis et aer.. nequaquam debeatur ei rei. quorumdam amatores sint. quia non solum aeterni. quod animalia sunt. quae Graece dicitur. nondum enim sumus in illa perfectione sapientiae beati. et propterea pecora non perturbantur. liberemur? Cum enim daemones.. Cum daemones quorumdam hominum osores. ne ira instigemur.quas Christi religio deponere iubet. sed potius ipsum. ut talibus nullo modo moveamur 61. 129 . quod animalia sunt beata. et quicumque ita sentiunt. Quam ob rem si propterea dii non perturbantur. profecto aliquid diceret exoptandum magnique pendendum. cum per veram religionem ab ea vitiositate. hunc detulit honorem. Quapropter. amant in maleficiis magorum mille nocendi artes 66. ne cuiquam donorum acceptione faveamus 60. 1. 17. id est animi passiones. facit hoc stultitia vel miseria. per quos illum dii exaudiant. Non est quod iste poetica figmenta et theatrica ludibria iustificare conetur. nobis vera religio praecipit. et religione colas. non est perturbatio. non prudenti tranquilloque iudicio. non misera. Perturbatio est enim. 17. qui haec amant. sed misera. mortalibus aqua et terra. cum religionis summa sit imitari quem colis? Medii esse volunt daemones artibus magicis. ad hoc rationalia ut misera esse possint. inde concessa qui apportent. quae in pecoribus non sunt? Quoniam si quid in pecore simile apparet. nobis vera religio praecipit. sed ei potius resistamus 59. Qua igitur insipientia vel potius amentia per aliquam religionem daemonibus subdimur. hinc petita qui allegent. ut videlicet homo castus et ab artium magicarum sceleribus alienus eos patronos adhibeat. Indignum enim putaverunt qui ista crediderunt misceri homines diis et deos hominibus. quoniam nullus deus miscetur homini. a quo haec illos accepisse nossemus. quia non est contra rationem. et ideo religionis cultus..aeria. nec sic eos tamen propter haec tamquam Deum colere deberemus. quae daemonum esse dicit. felicitatem et haec eos diceret habere cum diis aeterna atque communia. . sic eos in aere medios inter aetherium caelum terramque constituens. quod Platonem dixisse perhibent 65. Postremo omnem motum cordis et salum mentis omnesque turbelas et tempestates animi 63. quod animalia sunt non beata. sapientiam. quod et iste Apuleius. annumeraret virtutem. qui debetur ex animo. quae nobis ab hac mortalitate liberatis in fine promittitur. verum etiam beati sunt. ad hoc aeterna ut miseriam finire non possint! Daemones passionibus agitantur. si pudor humanus ita de se male meretur.. quae ille non amando fit dignior. Cum daemones honoribus mulceantur. quem facilius et libentius exaudire debeant. quia verbum de verbo "passio" diceretur motus animi contra rationem 56. unde illa voluit vocare animo passiva. Quae igitur causa est nisi stultitia errorque miserabilis. quas non amat pudicitia. ut omittam cetera et hoc solum pertractem. in qua illis sumus similes.. cui te cupias vivendo dissimilem. ira instigentur. ut ei te facias venerando humilem. non poterit suis meritis nisi suis intervenientibus inimicis. nobis vera religio praecipit. quae inferior est animo? Porro si inter illa. Ergo et pudicitia et innocentia si quid ab diis impetrare voluerit. qua pecora carent. quaero cur animi daemonum passionum turbelis et tempestatibus agitentur. ut nostros etiam diligamus inimicos 62. Easdem quippe animas rationales etiam ipsos habere perhibent. 18. Cur ergo sunt ista in animis daemonum. quas non amat innocentia.. ad hoc passiva ut misera sint.

Porro adversus magicas artes. non miscetur homini petenti indulgentiam. magicas an licitas? Si magicas. si ita esset. doctrinis fiunt et operibus daemonum. Deus miscetur homini. tuumque Dulce caput. vel.. 1. et a diis referant impetrata 70. paenitentiam? Hoc nemo umquam de daemonibus dixit. non solum eas confiteri debuit. quibus artes magicae puniuntur? Secundum quem alium sensum. quod alio loco de his artibus dicit: Atque satas alio vidi traducere messes 68. et miscetur daemoni se falsis deorum criminibus oblectanti.. Ibi enim est detestanda superbia. et miscetur daemoni deceptionem hominis aucupanti. supplicium constitutum 69? Postremo Apuleius ipse numquid apud Christianos iudices de magicis artibus accusatus est? Quas utique sibi obiectas si divinas et pias esse noverat et divinarum potestatum operibus congruas. sed etiam profiteri. nequaquam sibi auderent divinos honores expetere. et miscetur daemoni suadenti nequitiam. 20. qua noverant se fieri salvos et gloriosissimos in aeternum. quos omnes optimos volunt. quoniam aether longe a terra est alteque suspensus. leges culpans potius. qui hoc fecerit. nisi daemones aerii nuntiarent. cara. . Sed nimirum tantae huius absurditatis et indignitatis est magna necessitas. non miscetur homini per philosophicos libros poetas de bene instituta civitate pellenti. Quaenam tandem ista causa est et quanta necessitas? Quia nullus. et miscetur daemoni fingenti divinitatem. quorum debemus opera devitare. de quibus quosdam nimis infelices et nimis impios etiam gloriari libet. inquiunt.. non miscetur homini imitationem daemonis fugienti. qui non miscetur homini supplicanti. Deinde quaero. digna animae illius daemones dona rependerent. eos necessarios asserens perferendis ad deos precibus nostris. nonne in duodecim tabulis.. sed potius confitendo profitendo praedicando et pro hac omnia fideliter fortiterque tolerando et cum pia securitate moriendo leges. non miscetur homini magorum scelera iustis legibus punienti. Huius autem philosophi Platonici copiosissima et disertissima exstat oratio. Ita enim vel sententiam suam persuaderet iudicibus. quae haberi miranda et veneranda oporteret. magicas invitam accingier artes 67? Illud etiam. quibus prohibebatur. At enim urgens causa et artissima cogit daemones medios inter deos et homines agere. quos recte sentit esse damnandos. non miscetur homini confugienti ad divinitatem. quia. 19. nolunt tales.. nonne ipsam publicam lucem testem citabo? Cur enim tam graviter ista plectuntur severitate legum. Medii esse non possunt daemones ad bonum. quibus impellentibus aut faventibus se cecidisse plangit in culpam? An et ipsi daemones. Praeclara igitur sanctitas Dei. et propter elementorum distantiam humana 130 . si illi secundum iniquas leges saperent eumque talia praedicantem atque laudantem morte multarent. sicut martyres nostri. qua crimen artium magicarum a se alienum esse defendit seque aliter non vult innocentem videri nisi ea negando. O mirabilem sapientiam! quid aliud de diis isti sentiunt. nisi quod haec maleficia generi humano perniciosa esse non dubium est. quod eos deceperint. nisi eos et humana curare.. 21. id est Romanorum antiquissimis legibus.quae etiam publica lege vetantur. hic humilitas miseranda..ad veritatem atque sapientiam. ne cultu videantur indigni. et miscetur daemoni a principibus et pontificibus civitatis per scaenicos ludos poetarum ludibria requirenti. aer vero aetheri terraeque contiguus. qui paenitendo desiderarent ad gratiam veniae pertinere. non eam negando temporales poenas evadere delegerunt. quibus haec prohiberentur et damnanda putarentur. quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret. germana. quae non possunt ab innocente committi. quos viderit cur censeat honorandos. erubescere compulerunt mutarique fecerunt. cum eis pro crimine obiceretur Christiana religio. si opera sunt numinum colendorum? An forte istas leges Christiani instituerunt. quales preces hominum diis bonis per daemones allegari putat. eo quod hac pestifera scelerataque doctrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur. ut possint paenitentibus mereri indulgentiam. Cicero commemorat esse conscriptum et ei. non miscetur homini deorum crimina fingere prohibenti. et miscetur daemoni magicas artes docenti et implenti. si ad Deum verum preces nostras volumus pervenire. et miscetur daemoni decipienti. ut ab hominibus afferant desiderata. et miscetur daemoni arroganti. At omnia miracula magorum. deos et te. si licitas. non miscetur homini paenitenti. priores agunt. ait poeta clarissimus: Testor.. maxime si aliquid magicum admisit: itane tandem illis intercedentibus accipit veniam. Si autem peccator paenitens preces fundit. pro quorum divinis operibus praedicandis humanam vitam sibi adimi non timeret.. nolunt per tales.

ut credantur daemones necessarii et ob hoc etiam ipsi putentur colendi. quos vicinos nosse non possent. maxime ne offenderet populos. quod reliquum est. ut dii omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios daemones dii nosse utiliter possunt. quando eorum iniuriis exsultabant. Horum quattuor. an utrumque indicaverint. et quod Plato philosophica gravitate de optima re publica haec omnia censuit removenda tacuerunt.. cum illa sint in iniuriam. diis istis bonis magis notus est daemon per corpus vicinum quam homo per animum bonum. invidentia lividos. Quia igitur nihil istorum quattuor eligendum est. Quibusdam vero vitia eorum aliquanto attentius et diligentius intuentibus non potuerunt persuadere quod dii sint. fallacia callidos. si autem animorum indicia corporalia. nec aliena. suam vero nequitiam. qui illos nec deos esse credebant. an sententiam quidem Platonis. sed esse spiritus nocendi cupidissimos. quia de caeli superioris sublimitate deiecti merito irregressibilis transgressionis in hoc sibi congruo velut carcere praedamnati sunt. quando eorum iniurias prohibebat. 131 . Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint. quod Apuleius persuadere nititur et quicumque alii sunt eiusdem sententiae philosophi. ignotam diis esse voluerint. ut illis. non ad hoc indigent daemonibus nuntiis. . restat.nescire. Porro si deorum divinitas a daemonibus non potest falli. atque inter deos et homines internuntios ac beneficiorum impetratores se esse finxerunt. nec audebant tamen omnino indignos dicere honore divino.. huic. ne sit vana divinitas! si enim animo ab obstaculo corporis libero animum nostrum videre dii possunt. 22. utrumque scientes. sed etiam daemonum nequitiam deorum iniuriis exsultantem per eosdem daemones nuntios diis innotuisse responderint: hoc nuntiare est an insultare? Et dii utrumque sic audiunt. utrum diis daemones nuntiaverint de criminibus deorum poetica Platoni displicere figmenta et sibi ea placere celaverint. deos autem omnes bonos volebant. ut iam dii boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum. Vellem autem mihi isti dicerent. qui eos non terreno corpore. quibus illa deorum dedecora celebrantur. an potius irridenda vel detestanda vanitas. quae interrogando proposui. ista in honorem ipsorum deorum? Daemones non ad bonum sed ad malum medii sunt. non possint. quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de diis bonis opinentur attendant. qualia sunt locutio vultus motus. per quos dii possint et quid in rebus humanis agatur addiscere et ubi oportet hominibus subvenire? Hoc si ita est. eadem divinitate quod agimus non potest ignorari. a quo defenduntur. an utrumque occultaverint deosque esse maluerint totius rei huius ignaros. si tamen non istum saltem honorem homines eis deferendum putarunt. a iustitia penitus alienos. confessuri sunt non licuisse diis bonis habitare cum bono Platone. si quartum elegerint. si poetarum de diis immortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suavissimam voluptatem diis daemones nuntiaverunt. ideo et ipsi sunt meritis superiores hominibus. qua ludos scaenicos amant. 2. Si enim primum elegerint. sic utrumque cognoscunt. a quibus eis cernebant inveterata superstitione per tot sacra et templa serviri. nec tamen. superbia tumidos. quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si vero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem. ne in quolibet eorum de diis tam male sentiatur. ita esse medios daemones inter deos et homines tamquam internuntios et interpretes. quia supra terras et aquas aeri locus est. cum dii boni hominem bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent. inde referant deorum suppetias. quorum maximae parti mirabilibus et fallacibus signis sive factorum sive praedictorum deos se esse persuaserunt. O multum dolenda necessitas. qui in hoc quidem aere habitant. sed eorumdem nuntiorum. sed electo in auxilium Deo vero pia mente facillime superant. ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes atque facientes a suo accessu non arceant. et habitasse cum daemonibus malis. Sed multis plane participatione verae religionis indignis tamquam captis subditisque dominantur. et religiosam erga deos Platonis prudentiam et in deos iniuriosam libidinem suam. qui hinc ferant petitiones nostras. sed aeris et terrae transmutare pondera non valentes. prodere non erubuerint vel timuerint. peius est ceteris. 21.ad deitatem. quando illa nesciunt. verum etiam per illos malos propinquos Platoni bono longinquo dona transmittant? Sic enim eos elementorum quasi catenata series colligavit. Quis enim ferat. ut nullo modo credendum sit. quia malos videbant. a quibus criminantur. possunt et mendaciis daemonum decipi. Iam. atque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum. qua noluit deos per impiam licentiam poetarum falsis criminibus infamari. per corpus suum aetherii dii sentiunt et inde colligunt quid etiam daemones nuntient. coniungi possint.

. alios ab hominibus. sicut in nostram linguam interpretata sunt. quod Aegyptus imago sit caeli. exterminabo nomina simulacrorum a terra. Hos ergo spiritus invisibiles per artem quandam visibilibus rebus corporalis materiae copulare. ut tamquam deos colendo. et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo. quo auferrentur. quam ut operi Dei ad eius imaginem facto. o Asclepi. ut hominibus apud ipsos deos necessarii videantur. Et paulo post: Ita humanitas. ut homo in honore positus pecoribus non intellegens comparetur 74. 23. 3. istud vos ignorare fas non est: futurum tempus est. quae commemorare longum est. quo Christiana religio. ita homo fictor est deorum.Quae Hermes de diis censuit ad Christi religionem conferuntur (23-27) Hermes testis est homines finxisse deos et animasse. putat dici de simulacris. quos facit homo. tristitiam laetitiamque pro meritis. sed tamquam ea tollerentur atque delerentur. ut diis. quod cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt. quorum observatione caelestis similitudo custodiretur in Aegypto.praedicit ruinam figmentorum Aegypti. Apuleius enim deos quidem illos negat. cum sit facilius. quia tempus. a quibus eis divini honores et cultus obsequia deferuntur. Sed Hermes cum ista praedicit.. ad quem maxime loquebatur. vimque cognosce. imbecillitates hominibus facientes easque curantes. at ille visibilia et contrectabilia simulacra velut corpora deorum esse asserit. tanto vehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subvertit. Non enim haec ei revelaverat Sanctus Spiritus. potestatem hominis. sensit et scripsit. Nam diversa de illis Hermes Aegyptius. qui valeant aliquid sive ad nocendum sive ad desideria nonnulla complenda eorum. quod est verius. Quapropter merito homo deficit ab illo qui eum fecit. sicut Prophetis sanctis. translatio aut descensio omnium quae gubernantur atque exercentur in caelo. et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur. inquit. 1. aut. deos fecit aeternos. cum sibi praeficit ipse quod fecit. qui haec praevidentes cum exsultatione dicebant: Si faciet homo deos. 23. de quibus dicit Apostolus. inesse autem his quosdam spiritus invitatos. vides quatenus tu ipse diffidas. Deinde multis verbis Hermes hunc locum exequitur. quanto est veracior atque sanctior. quos fecit. quam ut per eius cultum dii possint esse. o Asclepi. ponam. et ei Deo subdat. Multa quippe talia dicit de uno vero Deo fabricatore mundi. cui sua figmenta dominantur. qualia veritas habet. Huius Aegyptii verba. in quo videtur hoc tempus praedicere. Haec vana deceptoria. semper memor naturae et originis suae in illa divinitatis imitatione perseverat. . nec ipse sit homo. ita humanitas deos suos ex sui vultus similitudine figuraret 71. a quo factus est homo. et Pater vel quod est summum Deus ut effector est deorum caelestium. dicit Dominus. quia opera sunt manuum hominum. Ille autem Aegyptius alios deos esse dicit a summo Deo factos. semper velit homines subdi et haec futuro tempore plangat auferri quasi quicquam sit infelicius homine. quem Trismegiston vocant. sicuti Pater ac Dominus. 2. ut. ei respondisset atque dixisset: Statuas dicis. sed cum dicit ita inter deos et homines quadam medietate versari. sed tam imprudenter dolebat. qui in templis sunt humana proximitate contenti. ut sui similes essent. statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque facientes et talia. perniciosa. inquit. o Asclepi. statuas futurorum praescias eaque sorte vate somniis multisque aliis rebus praedicentes. . et obscuratum est insipiens cor eorum. quos fecit homo. Ac si dicendum est verius. opus hominis praeferatur.. 23. et ecce ipsi non sunt dii 75. Citius enim fit. ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra. quos confitetur ab hominibus fieri. Erat enim de his. dolebat. et non iam erit eorum memoria 76. An ignoras. sed evanuerunt in cogitationibus suis.. velut amicus eisdem ludificationibus daemonum loquitur. venturum sciebat. cum appareat Aegyptios incassum pia mente divinitatem sedula religione servasse et omnis eorum sancta veneratio in irritum casura frustrabitur 72. 132 . ut gratia verissimi Salvatoris liberet hominem ab eis diis.. dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorrupti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis 73 et cetera. sacrilega Hermes Aegyptius. Et quoniam de cognatione.sed dolet et non convertitur. id est ipsi homini.. hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem. Hic cum Asclepius. inquit. Dominus. terra nostra mundi totius est templum. et alio loco: Erit in illo die. o Trismegiste? Tum ille: Statuas. ita haec futura deplorans luctuosa quodam modo praedicatione testatur. nec Christianum nomen evidenter exprimit. Et tamen quoniam praescire cuncta prudentem decet. quam imprudenter sciebat. inquit. cultum eorum a supernorum deorum religione non separat. Hoc qui audit. sicut a me positum est.

sicut religio loquitur. invenerunt artem qua efficerent deos. Nescio utrum sic confiterentur ipsi daemones adiurati. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. qualis Symeon. abstulit ad unum verum Deum sanctumque conversio. et cetera huius modi. Omnium enim mirabilium vicit admirationem. quod futurum quidem. et cor eorum vincetur in eis 77. quod instituit incredulitas. sed in omni terra. Minus enim miranda etsi miranda sunt. qua illos homines. qui venturum quod sciebant venisse gaudebant. si quid rectum piumque saperemus. quo aeterna damnatione puniendi sunt cum omnibus etiam hominibus. eamque miscentes. abstulit fides. 24. ad hominem rationemque redeamus. Aedificatur enim domus Domino civitas Dei. qualis Elisabeth. quae de homine dicta sunt. qui etiam praesenti in carne Domino trementes dixerunt: Quid venisti ante tempus perdere nos 81? Sive quia subitum illis fuit. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione divina aversio animi invenit. qui haec contrariis causis. vel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro. abstulit via veritatis. et tamen si causas artis huius nos diceremus multum errorem hominum et incredulitatem et animi errantis atque infidelis a divina religione aversionem. qualis Petrus revelante Patre dicens: tu es Christus. cantate Domino omnis terra 84. 1. Huic autem Aegyptio illi spiritus indicaverant futura tempora perditionis suae. qua homo deos facit. Vide si non et vi divina maiorum suorum errorem praeteritum prodere. ex quo divino dono homo animal dictum est rationale. quo modo iste confessus est. 2. quare ad ista perventum sit. sed tardius opinabantur. Si enim tacitis causis dixisset proavos suos invenisse artem. qua facerent deos: nos quid oportet dicere. sive quia perditionem suam hanc ipsam dicebant. crederent. quos homines fecerunt. qua illi deos facere concessum est. Post multa enim ad hoc ipsum redit. quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur auferri. qui mox natum Iesum 78. qua efficerent deos. aut contentus fuit dicere: errabant. si animum adverterent ad cultum religionemque divinam. qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in homine. qua fiebat. 24. non sicut iste quasi omni vento doctrinae 82 hinc atque inde perflatus et falsis vera permiscens dolet quasi perituram religionem. proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. quae nec fallit nec fallitur. Si enim proavi eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et aversione animi a cultu ac religione divina invenerunt artem. haec ars detestanda quidquid fecit aversa a religione divina. et vi diabolica poenam daemonum futuram dolere compellitur. et hoc erat ante tempus. attendere et videre nequaquam illos ad hanc artem perventuros fuisse. conversio corrigit aversionem? Convertitur quis de errore ad veritatem. qua efficerent deos: quid mirum. ita loquens: Sed iam de talibus sint satis dicta talia. quod homo divinam potuit invenire naturam eamque efficere. nisi adderet et diceret: multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animadvertentium ad cultum religionemque divinam invenit artem. quae est sancta Ecclesia. ut iterum dicat de diis. Numquidnam saltem mediocriter eos dixit errasse. de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus vivis 133 . utcumque ferenda esset impudentia resistentium veritati. dicens proavos suos multo errore et incredulitate et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem. quam instituta sunt. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent 83. qua facerent deos: nostrum fuit utique. ut cogniti spernerentur. qualis Anna. quae cantat Domino canticum novum. hoc dolet vir sapiens tamquam religionem divinam venturo certo tempore auferri. ut homo arte faceret deos. Titulus quippe psalmi huius est: Quando domus aedificabatur post captivitatem. confitetur tamen atque exprimit causas. qua efficeret deos. si a veritate non aberrarent. si ea. invenerunt artem. Quoniam. quae etiam conceptum in Spiritu agnovit 79. id est ante tempus iudicii. quoniam animas facere non poterant. nec in sola Aegypto. et dolet venturum esse tempus. Filius Dei vivi 80. quam solam in isto plangit daemonum spiritus. abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris. cum veritas emendat errorem. inquit. quod ad hanc rem attinet. Cum vero idem ipse. fides redarguit incredulitatem. aufertur religione divina. quae Deo digna sunt. sicut vere sacrae et vere propheticae Litterae praenuntiarunt. Cui inventae adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem. ut hanc artem invenirent faciendi deos. si. inquit. Hermes dicit proavos errasse de deorum ratione. Ex quo genere et illi erant. quem postea confitetur errorem. quod instituit a cultu divinae religionis aversio. ubi scriptum est: Cantate Domino canticum novum.proprie vero de Aegypto. Quoniam ergo proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. qui eorum societate detinentur. Iterum. ita sanctus Isaias prophetat: Et movebuntur manufacta Aegypti a facie eius. in omni terra post eam captivitatem.

24. id est idolis daemones per artem nescio quam cupiditatum suarum vinculis illigatos cum appellaret factos ab hominibus deos. cum appellasset Hermes. quod Platonicus Apuleius (unde iam satis diximus et quam sit inconveniens absurdumque monstravimus). quam longe absunt a virtutibus vitia et a bonitate malitia. et quod homines. Qui quamvis eos appellet deos. tamquam daemones possint. Cantate Domino. quales esse utique non debemus. quales fuerunt a quibus facti sunt. ab eis hominibus. qui non erant dii. Praenuntiabat illa Hermes dolendo. sed per bonae voluntatis similitudinem. Dominus autem caelos fecit 88. sed tali homini. quem non faceret homo nisi errans et incredulus et aversus a vero Deo? Porro si daemones. non corporis loco. etiam Hermes ipse ea.domus aedificatur 85. sed ab errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta miris modis coactus est confiteri. Qui ergo doluit venturum fuisse tempus. talium deos. non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum apud homines valeant. Dii ficti non sunt medii inter homines et deos. et homines. nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent. quos sanctos Angelos nos vocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis sive Sedes sive Dominationes sive Principatus sive Potestates 90. quamvis errantes et increduli et aversi a cultu ac religione divina. non a prudentibus et fidelibus et religiosis. in tantum ab eis longe sumus vitae merito. ut. quos idem fecit Deus. qui eos fecerunt. quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis. Nimis enim stultum est credere deos. simul etiam demonstrans ipsos homines. Non enim quia in terra condicione carnis habitamus. Deos ergo tales. sed quae immolant gentes. nolo vos socios fieri daemoniorum 87. hoc est visibilibus simulacris. etsi eos carnalibus oculis videre non possumus. plus valere apud deos. vel quasi beneficia praestando magis nocentes. si ab illo nos fieri beatos. Quia omnes dii gentium daemonia. ut eos haberent deos. Nam quid sunt idola. qui hac arte fecerunt deos. Unde dicit Apostolus: Scimus quia nihil est idolum. ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat. etiam ipsis faventibus credimus. a quibus tam longe absunt animi affectione. Qualis est ergo iste deus. ubi dicitur: Cantate Domino canticum novum. qui tales non sunt. sibimet importasse. quos fecit Deus. a quo et ipsi facti sunt. quam valent ipsi homines. quod possunt. captos daemonia possidebant. quos fecerunt homines. quos idem ipse fecit Deus. non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos. tamen cum dicit a talibus hominibus factos. qua transacta psalmus canit aedificari domum in omni terra. non omni homini. et propter suos pessimos ac turpissimos mores. tamen vita sensuque carentibus dicendum fuit? Sed immundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria colligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captivaverant. ostendit colendos non esse ab eis. ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos. inde munera referentes. benedicite nomen eius. et non deo. dominatio daemoniorum. unde titulum ille psalmus accepit. nisi quando permittuntur alta et secreta Dei providentia). qua homines a malignis daemonibus tenebantur. societatem dico. vel aperte malefaciendo (nec tamen quodlibet horum. hinc afferentes vota. sed si immunditia cordis terrena sapimus. arte factos a talibus. quos fecit Deus. Verum est quippe illud propheticum: Si faciet homo deos. Nullo modo igitur per daemonum quasi medietatem ambiendum est ad benevolentiam seu beneficentiam deorum vel potius angelorum bonorum. sed versutorum daemoniorum. non tamen eis dedit. fidelibus. hoc est a prudentibus. non idolorum stolidorum. qui coluntur in templis. per artem nescio quam imaginibus inditi. cantate Domino omnis terra. Neque enim. Angelis similes sumus bona voluntate. quia magis decipientes. cum aberrarent aversique essent a cultu et religione divina. et non videbunt 86. quae nolebat et dolebat auferri. quos deos ipsi arte fecerunt: restat. 3. 134 . qui colerent. praenuntiabat haec Propheta gaudendo. velit nolit. Hi enim diis bonis. quo auferretur cultus idolorum et in eos. in quantum autem dissimilitudine voluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus. quia deos homo faciebat. tamen eis sine dubio meliores sunt. ut quales ipsi sunt simus: fide illis interim propinquamus. amici esse omnino non possunt. quando in eorum societatem colendo traducebatur. bene nuntiate diem ex die salutare eius. Post hanc ergo captivitatem. religiosis. Cum vero sanamur. qua cum illis sumus et cum illis vivimus et cum illis Deum quem colunt colimus. Dei domus aedificatur in omni terra. malo spiritu instigatus semper volebat istam captivitatem manere. in omnibus populis mirabilia eius. Et quia Spiritus victor est. Daemon quippe simulacro arte impia colligatus ab homine factus est deus. daemoniis immolant. terribilis est super omnes deos. Annuntiate in gentibus gloriam eius. 25. non eis iungimur. qui haec per sanctos Prophetas canebat. et ecce ipsi non sunt dii 89. et quidquid tale de materiis licet affabre effigiatis.

quantis obesse scimus iratam. cui templus consecratum est in monte Libyae circa litus crocodilorum. alius ille sit. in quo eius iacet mundanus homo. cum de iside dixisset. Sed dolor daemonum per eum loquebatur. alius iste. qua efficerent deos: Cui inventae. quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta. si est homo totus in sensu vitae. quae solebat medicinae arte praebere 93. deos Aegypti homines mortuos esse testatur. ex homine deus secundum testimonium tanti apud suos viri.. nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique venientes adiuvat atque conservat? 94 Hic enim Hermes maior. 3. cuius avitum mihi nomen est.. in Hermopoli. Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco. per eum ipsum coactus est confiteri iam tunc illam terram sepulcrorum et mortuorum. Ecce duos deos dicit homines fuisse. in eodem ipso libro. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. reliquus enim. quamvis eodem nomine nuncupentur. quod terra Aegypti.. increduli et irreligiosi. ut videlicet. Aesculapium et Mercurium. qui suas futuras poenas apud sanctorum martyrum memorias 135 . ut pro anima sit daemon. inquit. quod commemoravi. ubi habebat sepulcrum. quanto plus volveretur temporis et dierum. quorum sunt consecratae viventes. id est Mercurius. quoniam animas facere non poterant. Non multum pugno. ut non attendant in omnibus litteris paganorum aut non inveniri aut vix inveniri deos. Deinde sequitur tamquam hoc exemplis probaturus et dixit: Avus enim tuus. quos illa arte homines faciunt (unde dat intellegi daemones se opinari ex hominum mortuorum animis exstitisse. 26. inquit..et de Iside et Osiride qui ex hominibus dii facti sunt.. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. 2. de quo nunc agitur. hoc est in sui nominis civitate. aut alibi essent mortui ponendi quam in terra. vel potius totus. sicut Aesculapius. quos pro diis colebant. Ex utraque natura dicit ex anima et corpore. qui haec legunt animo a nobis averso atque perverso. ita ut eorum legibus incolantur et eorum nominibus nuncupentur 96. secutus adiunxit: Terrenis etenim diis atque mundanis facile est irasci. cum doleret tempus esse venturum. verum et iste. ait inditos simulacris. qui tales deos faciebant. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima. . quantis obesse scimus iratam! 95 Deinde ut ostenderet ex hoc genere esse deos. id est corpus. incredulos et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent. Hermes ipse. Adiungens deinde aliud: Hermes. quia hi. Tanta enim homines impii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt videre. quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. quos per artem. et utique. non essent homines morituri. esse perhibetur. quasi vero. . quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. Unde contigit. quo illa auferrentur ex Aegypto. 26. putent a pagani scultos fuisse deos in templis.. si illa non auferrentur. Sane advertendum est. pro corpore simulacrum. ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas civitates eorum animas. Omitto. cuius instinctu Hermes ista dicebat. 1. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima 91. ait inter cetera: Tunc terra ista.. tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. qui non homines fuerint mortuisque divini honores delati sint. huius Trismegisti. sepulcrorum futura esset mortuorumque plenissima? Nempe spiritus fallax. quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos 92 et probat per ea sacra. Sed de Aesculapio et Graeci et Latini hoc idem sentiunt. quem dicit avum suum fuisse. fuisse plenissimam. quod remeavit in caelum. o Asclepi. omnia etiam nunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo. quo modo iste Aegyptius. falsus ac fallens.licet ipse de cultu mortuorum loquatur. Mercurium autem multi non putant fuisse mortalem. a nobis autem coli mortuos in sepulcris. animas facere non utique poterant). Adhuc addit et dicit: Isin vero uxorem Osiris quam multa bona praestare propitiam. inquit. quam invenerunt homines multum errantes. invenisse artem. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. melior remeavit in caelum. ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: Tunc terra ista. nepotis sui. medicinae primus inventor. At enim alius est ille.Hermes dolet Aegyptum plenam fore sepulchris martyrum. quem tamen iste avum suum fuisse testatur. tamquam hoc sit maximum divinitatis indicium. adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem eamque miscentes. Ubi est illa velut querela luctuosa. utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti atque compositi.. Cum enim dixisset proavos suos multum errantes circa deorum rationem. ubi et ludos commemorat funebres. quae omnibus fere mortuis exhibentur. alius iste. Sed hoc videtur dolere. 26.

sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti illi importaverint talem deum. ubi vel flagitia isti celebrant deorum suorum. 11 LIBER IX BREVICULUS 1. nec eorum probra in eorum sacra convertimus. quorum praesidio ad veram beatitudinem possit humana anima pervenire. 4. Sic enim non constituimus sacerdotes nec offerimus sacrificia martyribus nostris. Honoramus sane memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei. et videant quibus hominibus mortuis vel de quibus eorum factis tamquam diis sacra fuerint instituta. sacerdotia. ut innotesceret vera religio falsis fictisque convictis. Aegyptia dea. qui novit unum. 27. quibus dii superiores sunt. alios bonos.. qui eadem arte excellere voluerunt. si haberet Deum. quod etiam illic offertur. Nos itaque martyres nostros nec divinis honoribus nec humanis criminibus colimus. cum apud eorum memorias offeratur Deo. qui usque ad mortem corporum suorum pro veritate certarunt. 2. quae animo accidunt. sicut Leone sacerdote prodente ad Olympiadem matrem scribit Alexander. uxore Osiris. orant et auferunt. sanctificari sibi eas volunt per merita martyrum in nomine Domini martyrum. Ad quem articulum disputatio praemissa pervenerit et quid discutiendum sit de residua quaestione. nec sacrificia illis offerimus. 1. quos bonos opinantur. non sacra vel sacrificia mortuorum tamquam deorum.imminere maerebant. quod etiam si qui antea sentiebant. legant qui volunt vel possunt. talia commiserunt. Martyrum sacra non instituimus. timendo reprimebant. nihil virtutis assignat.. Quae daemonibus Apuleius ascribat. quia incongruum indebitum illicitum est atque uni Deo tantummodo debitum. An inter daemones. per quos ad vitam in aeternum beatam perveniamus. et eos. Non autem esse ista sacrificia martyrum novit. quoniam non ipsi. et de parentibus eorum. si. qui eos et homines et martyres fecit et sanctis suis Angelis caelesti honore sociavit. ornamenta sunt memoriarum. Nec tamen nos eisdem martyribus templa. ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias agamus et nos ad imitationem talium coronarum atque palmarum eodem invocato in auxilium ex illorum memoriae renovatione adhortemur? Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis. daemones autem alios malos. ulla ex parte audeant comparare. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum. sacra et sacrificia constituimus. sanctis martyribus nostris. invenit hordei segetem atque inde spicas marito regi et eius consiliario Mercurio demonstravit. ut vescantur vel ex eis etiam indigentibus largiantur. et recolant qui legerunt.sed eorum memoria ad virtutem vocat. tamen quicumque id faciunt. Nam de Iside. vel conficta delectamenta daemonum noxiorum. Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter vitam beatam. quas cum apposuerint. quibus cum rationem non subtrahat. 136 . Absit ut eos.. 3. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare. sed Deus eorum nobis est Deus. quae post mortem futura est. cum homines essent. sicut colunt illi deos suos. 2. sacrificium Christianorum. quae sit Peripateticorum Stoicorumque sententia. dicere in precibus: offero tibi sacrificium Petre vel Paule vel Cypriane. In multis enim talibus locis torquentur et confitentur et de possessis hominum corporibus eiciuntur. quamvis deos habeant. nullus vel mediocriter prudens ambigit. quae et quanta mala non a poetis. Sed fortasse dicturi sunt deos quidem esse omnes bonos. sed mysticis eorum litteris memoriae mandata sint. Quod quale sit iam in volumine sequenti videndum est. 27. qui omnes reges fuisse scribuntur (quibus parentibus suis illa cum sacrificaret. quos tamen deos non habemus. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt (quod quidem a Christianis melioribus non fit. . si homines non fuerunt. et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo). unde eamdem et Cererem volunt) 97. colendos esse censebunt. De perturbationibus. ut nec criminibus suis nec ludis eos turpissimis oblectemus. etiam super sanctum corpus martyris ad Dei honorem cultumque constructum. sit aliqua pars bonorum..

16. An rationabiliter Platonici definierint deos caelestes declinantes terrena contagia hominibus non misceri. cum hae partes daemonum. quibus secundum Platonicos daemonum hominumque natura distinguitur. possint vera beatitudine esse felices. De ternis contrariis. 20. 11. 14. 15. 6. 9. Quod secundum. 21. 12. hoc annitatur. exagitentur quorum ope homines apud deos asserit adiuvari. quae in participatione est summi boni. inter utramque partem sine utriusque communione sint medii. 23. 7. ut homines a via veritatis avertat. LIBER NONUS IN CHRISTI ET PHILOSOPHORUM DOCTRINA OPUS MEDIATORIS DISSERITUR Quae quaesita iam sint et quae quaeri oporteat (1-2) Quae quaesita iam sint de diis bonis et daemonibus. cum sint mortales. Ad quem modum Dominus voluerit daemonibus innotescere.5. non in vitium trahant. 22. 10. Quod fallacia daemonum. quae Christianos animos afficiunt. qua putant animas hominum daemones esse post corpora. si nec cum diis beati nec cum hominibus sunt miseri. sed tali qualis est unus Christus. An homines. Plotini sententiam minus miseri sint homines in corpore mortali quam daemones in aeterno. 17. 8. 137 . De qualitate scientiae. De Mediatore Dei et hominum. 18. Quid intersit inter scientiam sanctorum angelorum et scientiam daemonum. Quod passiones. sed virtutem exerceant. quae daemones superbos facit. Quod appellatio daemonum iam nec apud cultores eorum assumatur in significationem alicuius boni. Quibus passionibus daemones confitente Apuleio. An amicitia caelestium deorum per intercessionem daemonum possit homini provideri. Quod Platonici figmentis poetarum infamatos asserant deos de contrariorum studiorum certamine. homine Christo Iesu. dum sua intercessione viam spondet ad Deum. Nomen deorum falso ascribi diis gentium. quod tamen et angelis sanctis et hominibus iustis ex divinarum Scripturarum auctoritate commune est. quibus ad amicitiam deorum daemones suffragentur. Ad consequendam vitam beatam. 13. non deorum sint. De diis caelestibus et daemonibus aeriis hominibusque terrenis Apulei Platonici definitio. 19. non tali mediatore indigere hominem qualis est daemon. De opinione Platonicorum. Quo modo daemones.

quos omnes bonos credit. sicut stultarum mentium mos est. quidam vero de diis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt. indicium vero miseriae tacere non potuit. qui deos quosdam bonos. simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare. quibus vim suam manifestant occulti spiritus. sed rarius. quosdam malos esse dixerunt 1. ita ut ipsum Iovem. non saltem imbutam munitamque virtute passionibus animi irrationalibus nequaquam cedere. procellosis quodam modo perturbationibus agitari. Quae philosophi de perturbationibus praeceperint. praecipui philosophorum ac nobilissimi. An daemones boni esse possit quaerendum. sed stultis mortalibus et iniustis non corporibus. qua rationales esse perhibuit. Quae omnes turbelae tempestatesque procul a deorum caelestium tranquillitate exsulant 3. quem volunt esse regem ac principem ceterorum. qua turbulentis et pravis affectionibus repugnatur. ut iste appellavit. 3. quod ad praesentem pertinet quaestionem. alios bonos alios malos daemones. quos omnes bonos volunt. sicut in illius fine promisimus. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant. eaque nullo modo a diis. non deorum. disputationem continere debebit de differentia (si quam volunt esse) non deorum inter se. sed ipsam quoque. qui omnes deos non nisi bonos esse asserunt et longe praestantiores eis hominibus. quae negare non possunt. sed ipsas daemonum mentes. quibus rationalia sunt animalia. nequaquam eius est neglegenda discussio. et angi et laetari omnemque humani animi faciem pati. inde referant impetrata. nomine daemonum. qui huius modi perturbationibus animorum. quo pacto daemones. poetae solent haudquaquam procul a veritate osores et amatores quorumdam hominum deos fingere. 2. ex ulla animi parte consistunt. daemones quoque appellaverunt nomine deorum. quod exorbitet ab itinere sapientiae et lege iustitiae. per quos tamquam medios diis. mente imperturbata resistunt. inquit. quidquid eis merito displicet in operibus vel affectibus pravis. ne quisquam velut daemones bonos sequendos sibi esse arbitretur. quod non animorum aliquas inferiores partes. Quae igitur est differentia daemonum bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his universaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de virtutibus tacuit animorum. istos inter deos et homines collocant. Tacuit ergo beatitudinis causam. tamquam nullus deus homini misceatur. etiam cum eas huius vitae condicione patiuntur. id credant esse daemonum. sed de differentia ipsorum daemonum. igitur et misereri et indignari. et hoc nulla ratione posse compertum est. nec in veritate atque virtute. nec de differentia deorum et daemonum. qualia boni et prudentes homines aversantur et damnant. salo fluctuant. qui perhibentur boni. quorum illos ab hominibus longe alteque seiungunt.1. quae sive sit etiam Platonicorum. Apud plerosque enim usitatum est dici. id est rationalis et intellectualis. a quibus humana non est immunis infirmitas. quibus essent praediti. Daemones passionibus agitantur (3-11) Daemones animo perturbantur. Proinde hic liber. qui talibus gaudent. sive quorumlibet sententia. illos contra adversari et affligere. hos prosperare et evehere. irretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia longe aberret a vero deo. ut hinc perferant desiderata. sed moribus similes (ut non dicam deteriores. si essent boni. sentiunt. merito moventur daemonum factis. sed de ipsis diis figmenta poetarum et magicarum artium sceleratam puniendamque violentiam. possint quasi propinquiores et amiciores diis bonis conciliare homines bonos. utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam vitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesivimus. id est sacrilega flagitiosa facinerosa non de quolibet homine. Num est in his verbis ulla dubitatio. dum conciliari affectat et studet. Sed illi. 138 . eo quo vetustiores et debita poena insanabiles) ipsius quoque mentis. ab Homero fateantur daemonem nuncupatum 2. quamquam et deos. Hi autem. beata est. ut quasi cum eis possit esse post mortem. cum quibus velut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem. Et bonos et malos deos esse quidam opinati sunt. cum quo solo et in quo solo et de quo solo anima humana. confitens eorum mentem. velut procellosum salum dixit passionum tempestate turbari? Ut ne hominibus quidem sapientibus comparandi sint. atque hoc Platonici. Verba namque eius de hac re ista sunt: Ex hoc ferme daemonum numero. quos omnes bonos dicunt. ut nullum deorum malum credere auderent. non eis cedentes ad aliquid approbandum vel perpetrandum. committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur. ut.

Et ideo fortasse dicunt eas in sapientem non cadere Stoici. nec ideo tamen in mente fieri opinionem mali. quae congruerent decretis Zenonis et Chrysippi. 4. vi timoris expalluit. Ex quo fit. dives luxuriosus asiaticus philosophum compellat illudens. sicut Stoicis. aliquid unum quod sit evidentissimum dicam. sed discendi. quorum amissionem minabatur tempestatis immanitas. ne longum faciam. dominatio mentis imponat. de verbis eos potius quam de rebus facere controversiam. quaenam illa ratio esset pavoris sui. Hac illo divite responsione depulso postea quaesivit A. in quo ea scripta essent. Gellius a philosopho non exagitandi animo. perturbationes. ullo errore obnubilant aut labe subvertunt. sicuti est vita ista salusque corporis: non ita illud periculum perhorresceret. qui cum in re simili eadem verba ab homine simili audisset. ut puto. qui sectam Peripateticam condidit. se autem pro Aristippi anima timere debuisse. vel tristitia contrahatur. qua utique sapiens est. quidam vero. et fixam tenere mente sententiam. sapientis autem. Aliis autem. Hoc qui sentiunt. sed moderatas rationique subiectas. scribit A. nec approbari ista eisque consentiri. quidam affectiones vel affectus 5. eo quod nullum bonum volunt esse hominis praeter virtutem. vir elegantissimi eloquii et multae undecumque scientiae. quidam ex his. Qui ut doceret hominem sciendi studio naviter accensum. At ille Aristippi Socratici responsum rettulit. Is philosophus. Accidunt autem animo sapientis salva serenitate sapientiae propter illa. In eo libro se legisse dicit A. veram et stabilem inconcussa mente sententiam. quos fuisse Stoicorum principes novimus. ut palloris etiam testimonio proderetur. narrat A. utrique enim mentem rationemque sapientis ab earum dominatione defendunt. quod extimuisset atque palluisset. quibus ad necessarium redigantur modum. Gellius hoc Stoicis placuisse. Nam profecto si nihili penderet eas res ille philosophus. sed commoda corporis et extrema. ubi quaeritur utrum accidant sapienti passiones animi. Gellius 8. Nam et ipsos nihil hinc aliud quam Platonicos et Peripateticos sentire existimo. id est Stoicos. retinet tamen de his. Consonant philosophi de serenitate sapientiae. sicut iste. Cicero in libris De finibus bonorum et malorum verbis magis quam rebus adversus Platonicos seu Peripateticos certare convincit 7. quae commoda vel incommoda appellant. Gellius. respondit illum pro anima nequissimi nebulonis merito non fuisse sollicitum. Has ergo perturbationes sive affectiones sive passiones quidam philosophi dicunt etiam in sapientem cadere. Id animadversum est ab eis. 1. Gellio. seu bona seu commoda. se navigasse aliquando cum quodam philosopho nobili Stoico. Videtur ergo mihi etiam in hoc. quod ego breviter attingam. quae ille se in Epicteti libro legisse commemorat eum ex decretis Stoicorum dixisse atque sensisse. ita ut paulisper vel pavescat metu. non esse bona. ut eis leges quodam modo. cum illud navigium horribili caelo et mari periculosissime iactaretur. quod stulti animus eisdem passionibus cedit atque accommodat mentis assensum. nostri autem quidam. quas amissurum se naufragio sentiebat. tamquam artem bene vivendi. ut ab utrisque quodlibet vocentur. qui aderant. quae non nisi in animo est. an ab eis sit prorsus alienus. Verum tamen et illam poterat permotionem pati. 2. parva et exigua. Hos autem. quamvis in mortis vicinia curiosissime attentis. tamquam his passionibus praevenientibus mentis et rationis officium. quantum ad vim rerum attinet. quando quidem Stoici nolunt bona appellare. quod animi visa. In libris. de graeco expressius passiones vocant 6. Haec ut potui non quidem commodius A. Duae sunt sententiae philosophorum de his animi motibus. quia nequaquam eius sapientiam. Hoc enim esse volunt in potestate idque interesse censent inter animum sapientis et stulti. vitam illam salutemque corporis. cadere ullas omnino huiusce modi passiones in sapientem non placet. cum ipse mansisset intrepidus in eo quod impendebat exitio. utrum necne philosophus animo turbaretur. Platonici sunt sive Aristotelici. 3. cum veniunt ex terribilibus et formidabilibus rebus. sed in comparatione virtutis. nec in hac quaestione Stoici delectentur nisi novitate verborum. Deinde tempestate transacta mox ut securitas praebuit colloquendi vel etiam garriendi locum. quae Graeci . planius exposui. necesse est etiam sapientis animum moveant. Quae si ita sunt. Haec autem isti simpliciter et ex communi loquendi consuetudine appellant bona. cum Aristoteles discipulus Platonis fuerit. sicut latius et uberius. quibus id ostendam. quae appetere vel fugere rationabiliter debet. protulit statim de sarcinula sua Stoici Epicteti librum. non ad vocabulorum sonum.4. Ut enim alia omittam. pari tamen aestimatione pensentur. quamvis eas necessitate patiatur. quamvis ea nolint dicere bona vel mala 9. aut nihil aut paene nihil distat inter Stoicorum aliorumque philosophorum opinionem de passionibus et perturbationibus animorum. quibus titulus est Noctium atticarum. sicut Cicero 4. Gellio auctore stoicus quidam periclitans agitatus est. quas appellant phantasias nec in potestate est utrum et quando incidant animo. sed certe brevius et. quae 139 . quos navis illa portabat. 4. qua recte vivitur.

utrum aptius bona vocentur an commoda. nec utrum sit tristis. ut iustitia conservetur. quanto eam magis possidet nocendi cupiditas? Dii quoque passionibus agitantur. qua placeant diis et ad bonorum morum similitudinem hominibus consulant. Si enim mente ab his libera eisque dominante motus huiusce modi paterentur. qui tamen. Denique in disciplina nostra non tam quaeritur utrum pius animus irascatur. utrum ad vitae praesentis pertineat infirmitatem etiam in quibusque bonis officiis huiusce modi perpeti affectus. quos accipiunt aeterna Dei lege puniendos. quos poetae quorundam hominum osores et amatores deos non procul a veritate confingunt (hos enim dixit 140 . Sed adhuc merito quaeri potest. et periclitantibus eis. Quid est autem misericordia nisi alienae miseriae quaedam in nostro corde compassio. etiamsi accidunt inferioribus animi partibus. ad fallendum et decipiendum tanto acrius intendat. id est pars animi superior. 6. Nam et misericordiam Stoicorum est solere culpare 14. non ex omnium. Abest moderatio a mente daemonum. sed aequaliter aestimando? Ambo sane. quibus natura corporis salva et incolumis habetur. ubi fixa est ista sententia. sancti vero angeli et sine ira puniant. quin immo eis ipsa dominatur eisque non consentiendo et potius resistendo regnum virtutis exercet. quando sapienti sic accidunt. quando ita praebetur misericordia. non propter affectionum infirmitatem. qua Christiana eruditio continetur. sed unde sit tristis 12. Subiecta est ergo mens daemonum passionibus libidinum formidinum irarum atque huiusmodi ceteris. sive cum indigenti tribuitur. Quae sit christiana erudito de moderatione et stoica de misericordia. et tamen istarum nomina passionum consuetudine locutionis humanae etiam in eos usurpentur propter quamdam operum similitudinem. quid de istis passionibus doceat Scriptura divina. sine timore opitulentur. ut aliter ea retinere non possint. verbi controversia iam diu torqueat homines Graeculos contentionis cupidiores quam veritatis 16. sed. huiusce modi passiones in animum sapientis admittunt. in se contra rationem praevalere permittit. sicut iste Platonicus confitetur. ubi ait: Mens immota manet. sed ex malorum daemonum numero esse. si bonorum istorum seu commodorum periculis ad flagitium vel facinus urgeantur. Ipsa igitur mens eorum. Quae igitur pars in eis libera est composque sapientiae. Quod autem aiunt ea nec bona appellanda esse. in qua virtus et sapientia. sed quare irascatur 11. qua rationales sunt. nec utrum timeat. quem vitiis omnibus liberum volunt. qui huius sectae primas habuerunt. et miseris sine miseriae compassione subveniant. Irasci enim peccanti ut corrigatur. Unde fit consequens. non illius turbulentus affectus. ut haec ipsa non putent vitia. ipsa. qua utique si possumus subvenire compellimur? Servit autem motus iste rationi. Quod si quisquam dicit. lacrimae volvuntur inanes 10. Non est nunc necesse copiose ac diligenter ostendere. sicut facit iustitia. ea non aequaliter appellando. malle se dicunt haec amittere. quam illa committere. nullas perturbationes. nec tamen ulla passione turbatur. Deo quippe illa ipsam mentem subicit regendam et iuvandam mentique passiones ita moderandas atque frenandas. non rerum examini deputandum est. Ita mens. mens eorum. ut docuit liber Epicteti. sed quid timeat 13. quibus iustitia violatur. Hoc enim verbum vindictae usurpavit effectus. dum tamen ne his privetur non minus Stoicus quam Peripateticus pavescat et palleat. nobilissimi Stoici. ubi ait: Nulla de virtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est 15. inquam. quos diligunt. quam Stoicos inter vitia numerare non pudet. passionibus turbulentis inferiorum animi partium regendis moderandisque dominaretur. 5. quidquid rationis naturaliter habet. Talem describit etiam Vergilius Aenean. ut ait Tullius. salo perturbationum fluctuat. ut contra virtutem mentis rationemque nihil possint. sicut ipse Deus secundum Scripturas irascitur. Hanc Cicero locutor egregius non dubitavit appellare virtutem. sive cum ignoscitur paenitenti. 7. Longe melius et humanius et piorum sensibus accommodatius Cicero in Caesaris laude locutus est. Qua interim de sanctis angelis quaestione dilata videamus quem ad modum dicant Platonici medios daemones inter deos et homines constitutos istis passionum aestibus fluctuare. ut in usum iustitiae convertantur. non eos diceret Apuleius simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare 17.illos quibus inessent facerent bonos. timere periclitanti ne pereat nescio utrum quisquam sana consideratione reprehendat. sed commoda: verborum certamini. ex decretis Zenonis et Chrysippi. cum eorum mens passionum vitiis subiugata et oppressa. sed quanto honestius ille Stoicus misericordia perturbaretur hominis liberandi quam timore naufragii. si ulla eis esset. et una sit eademque sententia Peripateticorum vel etiam Platonicorum et ipsorum Stoicorum. Quid enim interest. contristari pro afflicto ut liberetur.

querula vita terras incolunt 22. contra eos. qui dii non sunt. quos pro studio partium diligunt vel oderunt. sed perturbatione passionum. Quamvis et eorum malitiae liberius exprimendae pepercerit. cum deos ab his daemonum moribus et caelesti loco et beatitudinis opulentia remotos esse perhibeat. quo daemones cum bonis saltem hominibus id viderentur habere commune. pervicaci audacia. quod autem. Quales igitur mediatores sunt inter homines et deos. brutis et obnoxiis corporibus. cum prius dixisset de caelestibus diis. non quorundam. unde vel cum diis aliquam beatitudinis partem. immortalibus animis. Quae mediis coetibus Graium cohibendo Achilli intervenit 18. quales sunt. Cum hic tam multa diceret. tales tamen describuntur daemones. offenderet: significavit tamen prudentibus. ubi ait tarda sapientia? Quod si praetermisisset. quod ex istorum daemonum numero deos faciunt et eis deorum nomina imponunt et quibus voluerint hominibus ex his amicos inimicosque distribuunt ficti carminis impunita licentia. ipsam beatitudinem. quo volunt homines per sapientiam pervenire. cuncti tamen universo genere perpetui. Ac per hoc si propterea communem cum diis aeternitatem non habent homines.Apuleius salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare): quo modo istud intellegere poterimus. eo quod Minervam deam putat eamque inter deos. qui dii non sunt. ne. quae stultis malisque dominatur. Nam ipsos homines cum aliquanto latius describendo complecteretur. quid de illis sentire deberent. quando quidem deos. aliquid etiam in ipsorum descriptione poneret. sola illos corporum aeternitate coniungens. et hi daemones pro eis. quia corpore sunt mortales: propterea ergo daemones habent. id est animum. corpore aeria. eosque sub deorum nominibus inter se decertare propter homines. tempore aeterna? 21 In quibus quinque commemoratis nihil dixit omnino. Nunc vero nullum bonum eorum commemoravit. inquit. in eis affirmavit excellere. ab eorum passionibus atque. qui hoc cum hominibus habent deterius. non tam ne ipsos. Quod ergo Minerva illa fuerit. tarda sapientia. Proinde si aliquos daemones bonos vellet intellegi. animo passiva. quos oderant. aliquis daemon fuerit Graecis favens Troianisque contrarius. quoniam deorum appellati vocabulis. cuius et homines possunt esse participes. sed hominibus similes daemones apertissime inculcans. nullo modo recte genus humanum descriptionis huius tam intenta diligentia terminasset. quorum nomina poetae fingendo ponunt 20. id est malorum. non utique homines ab huius rei consortio separaret. ut ait ipse. immortalibus animis. Daemon si medius concipitur. turbelis omni modo separavit. sed animorum aeternitatem cum diis habere daemones vellet intellegi. procul a conversatione mortalium. oratione pollentes. volucri tempore. 8. quos amabant. quae ad plurimos homines pertinent. mente rationalia. et hoc non sapientiae bono. quos deos iste talia non agentes in habitationibus caelestibus ponit. numquid etiam illud tacuit. inter se decertaverint: hoc non procul a veritate poetas dixisse confessus est. quod est in animante melius. sed ab ipsis diis. quos omnes bonos beatosque credi voluit. dissimilibus moribus. cita morte. similibus erroribus. Cum vero deorum excellentiam commendaret. ut possint amores et odia non pro iustitia. Quid? Illa ipsa definitio daemonum parumne intuenda est (ubi certe omnes determinando complexus est). Haec est ergo fictio poetarum deos dicere. Denique hinc esse dicit homericam illam Minervam. Non procul autem a veritate dicit hanc esse fictionem. quod non esset in malis. casso labore. sed sicut populus similis eorum in venatoribus et aurigis secundum suarum studia partium pro aliis adversus alios exercere 19. quam ne cultores eorum. fortuna caduca. quem Veneris seu Martis nomine idem poeta commemorat. quia et hominibus aeternos esse animos procul dubio sicut Platonicus sentit. per quos ad deorum amicitias homines ambiant. vicissim sufficienda prole mutabiles. pertinaci spe. moribundis membris dixit esse homines. singillatim mortales. suo loco de illis dicens tamquam de infimis atque terrenis. fieri crederentur. in alta aetheria sede collocat. quia corpore sunt immortales. hoc 141 . animo autem non diis. ut malint eam non habere quam vincere. cum haec a poetis canerentur. quando. quod ait daemones esse genere animalia. ut commendatis duabus partibus ex summo et infimo ultimis tertio loco de mediis daemonibus loqueretur: Igitur homines. moribundis membris. Ideo cum hoc genus animantum describeret. quod noverat esse paucorum. 9. poeticum vult esse figmentum. levibus et anxiis mentibus. a sapientibus vero et bonis ita regitur. Natura daemonis caret sapientia atque beatitudine. non a daemonibus mediis. quos hominibus simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare testatur. apud quos loquebatur. De his quippe ista dixerunt. Nam si non corporum. cum hoc diceret. Id enim videtur philosophus curasse Platonicus. quo boni discernuntur a malis. sicut alius adversus Graecos Troianorum opitulator. quos omnes bonos beatosque credit. sed omnium daemonum medietatem propter aeria corpora inter deos et homines describebat? Hoc enim ait fingere poetas. vel cum hominibus qualemcumque sapientiam putarentur habere communem. ratione gaudentes. capite deorsum est.

Hac misericordia indigna iudicata est iniquitas daemonum. et vivacitas illic aeterna et indefecta sit. seu larvas. non in animo constituta. mente rationalia. quod est in animante deterius. tempore aeterna. id est animum. Is cum de humanis animis ageret: Pater. In qua opinione quantam voraginem aperiant sectandis perditis moribus. quae in animi passivi miseria non mortale sicut homines. Non enim aliqua pietatis et sapientiae disciplina proficientes intellegi voluit ex daemonibus fieri deos. ita conclusit: Habetis. Plotinus certe nostrae memoriae vicinis temporibus Platonem ceteris excellentius intellexisse laudatur 24. id est corpus. id est 142 . sed. per quos interpositos divinis humana iunguntur. vitae perpetuitate. Hic terna video commemorata contraria de duabus naturae partibus ultimis. corporis servitio magis utimur. inquit. Ita hoc ipsum. Isti autem. Daemon incompos officio mediatoris (12-23) Tria deos ab hominibus secernunt. sicut aurum etiam sordidum argento seu plumbo. id est animal. quanto sunt nocendi cupidiores. sed etiam miseriores sunt perpetuo corporis vinculo. et cum diis caelestibus in parte serviente coniuncti. sed aeternum corpus accepit. haec ad miserias infimata 28. Dicit quidem et animas hominum daemones esse et ex hominibus fieri lares. 11. quod boni sint animi. servum corpus cum diis beatis. animi eorum solvuntur a corpore: nec sic existimandum est eorum corpus tamquam honoratorum aeternum vehiculum. carius aestimatur: isti mediatores deorum et hominum. cum superioribus. Inde autem perhibet appellari Graece beatos . 12. melior certe corpore etiam sanissimo atque firmissimo. Adiunxit autem ille: Alterum nobis cum diis. cum hominibus autem terrestribus in parte dominante sint miseri? Corpus quippe servum est. si tamen adquirerent aliquid pietatis. si cum animo misero corpus saltem mortale cum eis habere meruissent. ut inferiorem animalis partem. Sed nunc de his agimus. sicut dixi. Larvas quippe dicit esse noxios daemones ex hominibus factos. quibus sicut beluis mortale corpus est. Essent quippe feliciores hominibus. Essent autem pares hominibus. ad misericordiam Dei patris pertinere arbitratus est. vel dum manes deos. etsi vitiosa et infirma. corpore aeria. inquit. naturae perfectione. quis non videat. An animae mortuorum daemones fiant. ne semper huius vitae miseria tenerentur. possunt quidem dicere de animo et corpore: alterum nobis cum diis. sed aeternum vinculum damnatorum. ut etiam quibusdam sacrificiis tamquam divinis honoribus post mortem se invitari opinentur. alterum cum beluis commune est 23. cum inferioribus habeant. quoniam de hominibus loquebatur. cum et habitacula summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. quod mortales sunt homines corpore. vitiosum autem cum hominibus animum. sicut etiam Sallustius ait: Animi imperio. Nempe cum prius deos in sublimi caelo. cum apertissime dixerit daemones aeternos. alterum cum hominibus commune est. quoniam natura eius excellentior nec labe vitiorum postponitur corpori. Dominum animum cum hominibus miseris. ut ab aerumnis vel in morte requiescerent. ut noceant. interim bina animalia: deos ab hominibus plurimum differentes loci sublimitate. Nunc vero non solum feliciores hominibus non sunt animo misero. id est corpus? Cum enim animans. animos quoque hominum daemones esse confirmans. manes autem deos dici. et ingenia illa ad beatitudinem sublimata. Daemon est miserae immortalitatis. misericors mortalia illis vincla faciebat 25. hoc est boni daemones 27. quorum duorum anima est utique corpore melior. vel larvas se fieri dum opinantur. superiorem vero. si mali. Unde etiamsi quisquam propter hoc eos putaverit aeternitatem habere cum diis. parte inferiore exaltati. lemures. homines autem in terra infima disiunctos locis et naturae dignitate secerneret. licet purissimo. tamquam in perversum ligati atque suspensi. in corpore sit. quia nulla morte. animo passiva.autem habent cum diis melius. si incertum est bonorum eos seu malorum esse meritorum 26. quos in natura propria descripsit inter deos et homines genere animalia. quasi religio. si vel paululum attendat? Quando quidem quamlibet nequam homines fuerint. ex anima constet et corpore. Sed hinc alia quaestio est. superiore deiecti. hic caduca et subsiciva. 10. tanto peiores fiunt. quos inter nos et deos mediatores nobis philosophi providerunt. nullo inter se propinquo communicatu. cum diis habent corpus aeternum. qua volunt diis homines per daemones iungi. sicut animalium terrestrium. si mortale cum eis haberent corpus et cum diis animum beatum. si boni meriti sunt. Quaenam tandem istos mediatores falsos atque fallaces quasi capite deorsum nequitia vel poena suspendit.

numquam esset istorum aeterna miseria. Aeterna autem beatitudo medios eos esse non sinit. Omnia namque viventia aut in aeternum vivunt. cum sint animalia rationalia. hominum vero infimorum vel miseria mortalis vel mortalitas misera. 1. quando unum habent cum summis. Cum et habitacula. Iam vero iste tempore aeternos daemones dixit. Nam tria quae proposuit de diis laudabilia. 13.. quia multum cum diis comparat multumque ab hominibus separat. non eos medios. Quis ergo est locus bonorum daemonum. nihil autem horum cum hominibus et miseris et mortalibus: quo modo non potius remoti sunt ab hominibus diisque coniuncti. 2. ostendit. Cum enim utrumque habeant cum diis. de loco nulla est controversia. illic aeterna et indefecta sit. eadem repetivit. sicut promittebat. duo vero communia sint omnibus. Nam et ipse cum de diis et hominibus loqueretur: Habetis. ut eis tria contraria humanae condicionis opponeret.quae passionem sequitur. recte medii constituantur inter deos immortales ac beatos et homines mortales ac miseros. Daemon medius tantum immortalitate et miseria. illis ministerium? Si enim boni aeternique sunt. et unum proprium. quo modo daemones boni. aut finiunt morte quod vivunt. perfectio naturae. ut eis adversa alia tria ex hominibus redderet. bina animalia. quod est corpus aerium. nisi esset magna malitia. Non enim sicut dicimus locum medium nec summum esse nec infimum. Porro quia providentia summi Dei.. quia dixerat loci sublimitatem. et non solent isti deos nisi rationales mente perhibere 30. Quorum ergo ratio mentibus inest. quod tempore aeterna. neque in infima deprimatur. quod animo passiva sunt. et his contraria tria hominum. Nam et quinque illis. quae sunt sensus vel rationis expertia.summis atque infimis. Si igitur beati recte dicuntur eudaemones. qui supra homines. id est locus sublimis. sicut et illi de summis atque infimis singula propria. ut proportionali ratione librata medietas neque sustollatur in summa. Tria deorum haec sunt: loci sublimitas. aliis quidem verbis. ita daemones. unum hoc de summis habent. Tria igitur ab eo posita sunt deorum.. Item non possumus recte dicere nec mortales esse daemones nec aeternos. nisi eorum cultoribus erubuisset. tria cum infimis? Quis non videat relicta medietate quantum inclinentur et deprimantur ad infima? Sed plane etiam ibi medii possunt ita inveniri. ut unum habeant proprium. quod sunt animo passiva et tempore aeterna. non fortuita temeritate regitur mundus. quorum habent unum cum infimis. Unde frustra isti conabuntur ostendere. summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. recte possumus dicere. sicut demonstratum est. si et immortales sunt et beati. quam inter utrosque medii constituti? Tunc 143 . quia dixerat vitae perpetuitatem. hic caduca et subsiciva. id est locus infimus. inquit. quod corpore aeria. quod genere sunt animalia et mente rationalia.. 13. nec beatos esse nec miseros. acceptis ex utraque parte singulis mediabuntur. Ipsa est autem illa daemonum misera aeternitas vel aeterna miseria. ut medietas videtur exposcere.. cum summis alterum. nisi miseriam. Quo modo ergo medii. quod mente rationalia. Duo sunt residua. cum diis autem unum. quae ibi non est. inquit. Est itaque secundum Platonicos sublimium deorum vel beata aeternitas vel aeterna beatitudo 29. quod de infimis habeant. mortalitas. quae in definitione daemonum posuit. quibus cura attentior adhibenda est quem ad modum vel aliena esse a daemonibus ostendantur. vitae perpetuitas. profecto et beati sunt. infra deos istis praebeant adiutorium. quia dixerat naturae perfectionem. Quia ergo his binis. Ac per hoc quia de infimis habere non possunt aeternitatem. nisi ut hi medii de duobus summis unum habeant et de duobus infimis alterum? Nam si utraque de imis habebunt aut utraque de summis. sicut etiam ipsi fatentur. quos inter homines et deos isti in medio locaverunt.igitur non medius inter deos et homines. miseria. sed in alterutram partem vel resiliunt vel recumbunt. medii non erunt. Quid igitur restat. dii corpus aetherium hominesque terrenum. carere utrisque non possunt. aut miseros esse aut beatos necesse est. etiam misera dixisset. Et vivacitas. Qui enim ait animo passiva. Sed ab eis aliena esse non possunt.. haec ad miserias infimata. non sunt eudaemones daemones. quoniam tria dixit eos habere nobiscum quod genere animalia. daemonum autem mediorum vel misera aeternitas vel aeterna miseria. et ideo non est alterum ad complendam medietatem suam. sicuti sunt arbusta vel pecora. beatitudo. vel sic eis distribuantur.. 3.. Et ingenia illa. 13. . et beatitudinem scilicet et immortalitatem. Cetera bina restant. inter sublimem quippe et infimum medius locus aptissime habetur et dicitur. inquit. aeternitas. Haec aliis verbis ita repetivit. ad beatitudinem sublimata. inquit. . Inter haec terna deorum et hominum quoniam daemones medios posuit.

Et ideo multi sunt medii separatores. unde numquam ipse discessit. etiam ipsa multitudine obstrepit quodam modo. per quod immortalitati et beatitudini copuletur? Quod possit delectare in daemonum immortalitate. quia multitudo. quae non esse potuit sempiterna. quia Verbum. si haberent et ipsi duo quaedam sua. ut per id. et ad id. Proinde mediatorem inter nos et Deum et mortalitatem habere oportuit transeuntem et beatitudinem permanentem. et beatus in aeternitate persistere potuit. et hoc eo ipso. transferret ex mortuis. magna est inter homines quaestio. Ibi ergo cavenda est miseria sempiterna. cur non ipsi potius medii constituuntur inter mortales miseros et immortales beatos.. quamdiu mortaliter vivit.. mortalitatem cum mortalibus miseris? Profecto enim. sed cum singulis utrorumque communia. unius Dei participatione fit beata. 2. Homo itaque mortalis et miser longe seiunctus ab immortalibus et beatis quid eligat medium. rationem cum Angelis. quam resuscitavit a mortuis. quod posset offendere in Christi mortalitate. hoc invenire debemus. Angelus autem rationale et immortale. non cum binis alterutrorum. Ad hoc se quippe interponit medius immortalis et miser. 15. neque permanere mortalem. miseri cum istis. sed inter pecora et Angelos. Boni igitur Angeli inter miseros mortales et beatos immortales medii esse non possunt. Quidam vero extulerunt se et ausi sunt dicere sapientiae compotes beatos esse posse mortales. ut ad immortalitatem beatam transire non sinat. sed mediator. Homo mortalis beatus esse potest. propter quos liberandos mediator effectus est. Quidam enim condicionem suam humilius inspexerunt negaveruntque hominem capacem esse posse beatitudinis. ut. sicut homo medium quiddam est. quae se opponit potius ad impedimentum. invident nemini (nam quid miserius invidentia? ) et ideo mortalibus miseris. superior pecoribus. quoniam ipse est fructus mediationis eius.enim medii essent. medius homo est. et suae mortis humilitate et suae beatitudinis benignitate destruxit in eis. Nec tamen ob hoc mediator est.. qui non solum homo. aut immortale sit miserum. 1. Alius est ergo medius malus. animal rationale mortale. ut homines ex mortali miseria ad beatam immortalitatem huius medii beata mortalitas interveniendo perducat. 15. quoniam persistit quod impedit. quod aut mortale sit beatum. si beati sunt. His contrarius est mediator bonus. Quod si ita est. quia ipsi quoque et beati et immortales sunt. cuius participatione simus beati. ad consequendam beatitudinem consulunt. ut etiam immortales valeant esse post mortem et Angelis immortalibus beatisque coniungi. quaerendus est medius. quia immortales sunt cum illis. quod transit. quod multo credibilius et probabilius disputatur. ac sic eos et immortales superbos et miseros noxios. quem neque non fieri mortalem oportebat. non multis sed uno mediatore opus erat. sed carnis infirmitate suscepta. per quod homo 32. verum etiam beatificum bonum non oportere quaeri alios mediatores. etiam miseri sint necesse est. in perpetua vel carnis morte remanerent.. qui adversus eorum immortalitatem et miseriam et mortalis esse ad tempus voluit. verum etiam deus sit. eo ipso utique ostendens ad illud non solum beatum. quae beata est. qui reconciliat inimicos. ad hoc se autem interposuit mortalis et beatus. Mortalis quippe factus est non infirmata Verbi divinitate. quantum possunt. maxime quippe immortale et maxime beatum Verbum longe est a mortalibus miseris. quam interponit ad beatitudinis adiutorium. sed inferior angelis. hic mors timenda non est. cuius participationis privatione misera multitudo malorum angelorum. ne possit ad illud unum beatificum <bonum> perveniri.ad beatam immortalitatem hominem inducit. . 14. per quos arbitremur nobis perventionis gradus esse moliendos. ne immortalitatis iactantia seducerent ad miseriam. omnes homines. Si autem. habens cum pecoribus mortalitatem. quod in se resurgendo monstravit. Christus mediator quia homo et Deus. Utrum et beatus et mortalis homo esse possit. ut nec ipsi. per quod facta sunt omnia 31. qui separat amicos. quia pecus est animal irrationale atque mortale. Ita ergo cum quaerimus medium inter beatos immortales miserosque mortales. iam non est. congrueret morituris. quorum corda per suam fidem mundans ab illorum immundissima dominatione liberavit. miserum est. id est ipsa miseria. possunt autem medii esse angeli mali. quia beatus et beatificus Deus factus particeps humanitatis nostrae 144 . beatitudinem habentes cum immortalibus beatis. ad quod ut perduceremur. ut mortalitate transacta et ex mortuis faceret immortales. hoc est Verbo Dei non facto. alius bonus. et ex miseris beatos. quod permanet. non autem permansit in ipsa carne mortalis. et beatitudo amanda est sempiterna. quamdiu mortales sunt.

a quibus contaminantur 35. ut eorum participatione etiam nos immortales et beati simus. quod idem Platonicus ait Platonem dixisse: Nullus Deus miscetur homini. videntur ab hominibus dii. quanto fiunt homines eis velut tergentibus mundiores. sed ad illam Trinitatem. ut viderent et viderentur.. dii autem contaminarentur. diis profecto meliores sunt. illustratur. Aut si et contrectari miscerique hominibus. 16.. quia illi. ut eos mundos diis incontaminatis possint adiungere. sic a Platone praedicari asseverat. audirent et audirentur. Absurde quis docet contaminari deos. An forte vocibus humanis contaminarentur. qui in superioribus vita 34. cum deorum vel daemonum bonorum conspectu vel colloquio fruerentur. et si in tantum curiositas progrederetur. Nam licet ab eo potissimum sensu contrectatio dicta videatur. et ideo daemones medios habent. 2. si hominibus miscerentur. 16. vel cum adsunt daemones possunt vivorum corporum vaporibus humanorum. Deum quidem summum omnium creatorem. quos deos opinantur. et non contaminantur. clarissima mundi lumina 40 et cetera sidera. a quibus longe absunt. Ideo quando in forma servi 33. nisi quem fallacissimi daemones deceperunt? Quid quod. quos deos omnes visibiles dicit 38: nec daemones hominum contaminantur aspectu. quos contaminati mundare non possunt. sed simul vivant utrique contaminati ac per hoc neutri beati? Nisi forte quis dicat more spongiarum vel huiusce modi rerum mundare daemones amicos suos. quod nulla attrectatione hominum contaminantur. negent ab istis clarissimis mundi luminibus. qui. ut eos sublimiter separatos humana contrectatio contaminare non possit 36. Tactus vero in potestate est. quamvis de proximo videantur. si videri et videre contaminat. Porro si non contaminantur sidera. quid prodest hominibus daemonum amica mediatio? An ut post mortem non ad deos homines per daemones transeant. ut fame adacti cibos ab hominibus quaerant. qui acie non contaminantur oculorum. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans ad Angelos immortales beatosque ita perducit. si adessent. mundare non possunt omnesque immundi pariter fiunt. etiamsi esset necessarius in subveniendo contactus? Nam radiis solis et lunae terra contingitur. videri homines. et hoc praecipuum eorum sublimitatis ait esse specimen. id quoque interdum velut in altissimis tenebris rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicare 37. cum videntur. ut dixi. quorum luce terra. nec ab eis contaminari. infra Angelos esse voluit. Non enim verum est. etsi tamquam rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicans. quos visibiles dicit 39. nec ab eis contaminari potest: quid est quod isti dii propterea constituuntur longe in sublimi loco. ut incontaminatissimi perseverent? Quid iam de ceteris sensibus dicam? Non enim olfaciendo contaminari vel dii possent. nec tamen contaminari daemones possunt.et non contaminari daemones. cum radios suos terras usque pertendant. ne contaminarentur. inter quos et illos medii constituti sunt? Aut si hoc eis beneficii non conferunt. hominum propinquitatem contrectationemque vitarunt. idem in inferioribus via vitae. Hoc autem modo daemones si miscentur. et eo modo non possent et homines? Quis talia sentiat. Nam hoc deorum dicitur esse praecipuum. sed videre contaminat. si miscerentur. si vellent. Videndo igitur visibusque se praebendo et loquendo et audiendo dii corporaliter misceri hominibus possent. An forte dii possunt ab hominibus contaminatos mundare daemones. miscerentur hominibus. cuius et Angeli participatione beati sunt. cum se vigore animi quantum licuit a corpore removerunt. et daemones contrectatione hominum et homines cultu daemonum. tutioresque sunt daemones ab ista hominum contaminatione. cum se quantum licuit a corpore removerunt. ut mediator esset. etsi interdum. intellectum huius Dei. ne contrectatione contaminentur humana? Quasi vero aliud corpora illa aetheria quam videre sufficiat. nec istam contaminat lucem.. per quos eis voces hominum nuntientur. ut vellent: quonam pacto quispiam posset invitum tangere deum vel daemonem. qui non possunt videri. 145 . Quod si ita est. contaminatioribus dii miscentur daemonibus. Ergo daemones contaminari fatetur. si miscerentur: incontaminabiles dicunt daemones et contaminabiles deos. si tantis sacrificiorum cadaverinis non contaminantur nidoribus. Si autem contaminantur et daemones. nisi velint? Aut si non videri. et dii contaminarentur. contaminarentur. Si ergo supra omnia vere summus Deus intellegibili et ineffabili quadam praesentia. ut tanto ipsi sordidiores fiant. In gustandi autem sensu nulla necessitate reficiendae mortalitatis urgentur. quem nos verum Deum dicimus. qui nisi captum non potest passerem? .. hactenus tamen. quantum sufficit. et ideo eos. quod ipse sit solus qui non possit penuria sermonis humani quavis oratione vel modice comprehendi.compendium praebuit participandae divinitatis suae. 1. vix autem sapientibus viris. in forma Dei supra Angelos mansit. Tangendi autem quae necessitas? Nam neque homines id concupiscere auderent. quid conferunt hominibus ad vitam post mortem beatam. adest tamen sapientium mentibus. Qui tamen eorum radii per quaeque immunda diffusi non contaminantur.

Quis tam infelix est.Christus est mediator quia Deo et homini similis. Qui profecto incontaminabilis Deus absit ut contaminationem timeret ex homine quo indutus est. qui pagani appellantur et deos multos ac daemones colendos esse contendunt. quam maledicere voluisse. quoniam immortali puritati. sed per spiritalem. Miror autem plurimum tam doctos homines. ut ista via mundari se existimet. quod diximus cogamur exponere. qui cuncta corporalia et sensibilia prae incorporalibus et intellegibilibus postponenda iudicaverunt. aut ex hominibus inter quos in homine conversatus est. dii contaminabiles praedicantur. sed eos bonos daemones vocare quam Angelos malunt. Hic est. Et hanc loquendi consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti sunt. nullus fere sit tam litteratus et doctus. per corporalium tamen locorum intervalla et per aeriorum corporum levitatem a provectu animorum nos avocare atque avertere moliuntur. quos ipsi daemones nuncupant.. Quae igitur nos causa compellit. ut eorum etiam. et deos ipsos contaminari potuisse. et humanitate. quanto rerum temporalium mutabiliumque cupidior. quoniam nonnulli istorum. quae in summo est. secundum quam Christiani sumus. numquam vero bonos daemones legimus. Hoc ut sanetur.. ubi contaminantes magis daemones evitentur et ab incontaminabili Deo 44 ad ineundam societatem incontaminatorum Angelorum homines a contaminatione mundentur? Angeli non sunt boni daemones. animum autem morbidum similem infimis (quo morbo nobis invideat potius ne sanemur. quae hoc verbum nonnisi in malam partem audire consuerunt. non tamen tali. qui. sed tali. hoc est incorporalem. eosdem perhibent ab aliis angelos dici. ne via teneatur. sed. ut iam paene sint omnium. Ita daemones contaminari potius ab hominibus. in quibus et Labeo est. cum agitur de beata vita. opus est quidem mediatore. et ibi pater. ut post offensionem aurium tam multarum. nisi loci altitudine munirentur 43. tanto fit quisque propinquior: nulla est ab illo alia longinquitas quam eius dissimilitudo. 19. Non enim parva sunt haec interim duo. quam adiuvet ut sanemur). qua Patri est semper aequalis. et ibi omnia. homo Christus Iesus 42. Nos autem. partim malos. iam mihi de bonis Angelis aliquid video disserendum. non se aliter accipi. mundandis liberandisque nobis vere divinum praebeat adiutorium. nonnisi maligni significantur spiritus. qua nobis factus est similis. nec carne posse contaminari veram divinitatem. Ubi est illud Plotini.. sive daemones. cum possimus Angelorum nomine adhibito eamdem offensionem. 146 . sive daemonia dicantur. . quam daemonum amici per elementorum gradus ordinant inter aetherios deos et terrenos homines aeriis daemonibus mediis constitutis. ea quae in imo sunt mortalia et immunda convenire non possunt. quam homines mundari a daemonibus credunt. similitudinem ad Deum debemus ascendere) in ipsa tamen via corporali. Quae igitur. Incorporali vero illi aeterno et incommutabili tanto est anima hominis dissimilior. cum per spiritus immunditiam miseri ac maligni multis effectibus clareant. daemones contaminati. Angelos quidem partim bonos. quae nomine daemonum fieri poterat. 17. sed similitudinis excellentia mansit in summis. quae salubriter sua incarnatione monstravit. nec ideo putandos daemones nobis esse meliores. impediunt.. inquit. corporalium contrectationum facere mentionem. per quam non locorum distantia. sed ubicumque illarum Litterarum hoc nomen positum reperitur. Si ergo Deo quanto similior. Quando quidem et in ipsa via corporali (quae falsissima est et plenissima erroris. qui corpus quidem habeat immortale propinquum summis. ut propter hoc intervallum locorum contrectatione non contaminentur humana. sed cuilibet hoc dicere voluerit.et ipsa ad coelum via. daemonicolarum. quia non habent carnem. dubitare non possit. classis aut fuga? Similem Deo fieri 41. Falsi autem illi fallacesque mediatores daemones. Sed ne de verbis etiam nos certare videamur. de cuius et divinitate. Mediator Dei et hominum. qui audeat in laude vel servo suo dicere: Daemonem habes 45. qua non iter agit iustitia. ubi ait: Fugiendum est igitur ad carissimam patriam. 18. non hic locus est ut competenter pro nostra facultate dicamus. hoc deos opinantur habere praecipuum. evitare? Daemon est inflantis scientiae. et non potius eligat viam. ut ita dixerim. ubi homines contaminantes. quos isti esse non negant. sicut Scriptura loquitur. non viam praebent ad Deum. qui nobis infimis ex corporis mortalitate coaptatus immortali spiritus iustitia. quoniam non per corporalem altitudinem. sicut eum sancta Scriptura praedicat.

ex quorum tyrannica quodam modo potestate fuerat liberaturus praedestinatos in suum regnum et gloriam semper veracem et veraciter sempiternam. quae infra sunt et. perfruantur. sive omnium sive meliorum. si divinos intueamur libros. Dei humilitas. non scientia. omnia. hoc est tam superbi sunt. quae in eius Sapientia vivunt. ut eidem Domino infirmitate carnis induto dixerint: Quid nobis et tibi. sicut scriptum est. magis magisque innotescebat daemonibus quantus esset. Spiritus eius participatione cognoscere. daemones coniectant. aliquid affert cognitione dignissimum. 23. Angeli intellegunt. quantum oportuit. resistere nullus auderet. cuius sancto amore inardescunt. tantum autem voluit. Sed innotuit non sicut Angelis sanctis. cum caritas inest 48. et quantum possunt et apud quos possunt adhuc agant. Illius quippe indeclinabiliter participatione et contemplatione perfruuntur. boni utique et sancti ac per hoc spiritibus immundis metuendi et tremendi. quod in eis et tanta scientia erat. dispositiones quoque suas aliquando praenuntiant. ut honores divinos et religionis servitutem. Deus illis est. His igitur Angelis bonis omnis corporalium temporaliumque rerum scientia. quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius quam infirmitati hominum possent esse conspicua. Quamquam etiam ipsa origo huius nominis. sed per quaedam temporalia suae virtutis effecta et occultissimae signa praesentiae. adhaerendo beatos esse dicunt: hoc dicunt quod dicimus. cuncta ordinantur. qui eius. caritas vero aedificat 47. ex quo boni sunt. id est in superbiam inanissimae quasi ventositatis extollere. quantum se temptari ipse permisit. sed quod illis Dei. Christus daemonibus se ostendit. verum etiam incommutabili et ineffabili pulchritudine. eo bono. sine hac autem inflare. Hanc autem Platonicorum esse sententiam. quaedam reprobantur. caritas cara est. quae in illo est. Aliud est enim temporalibus temporalia et mutabilibus mutabilia coniectare eisque temporalem et mutabilem modum suae voluntatis et facultatis inserere. Bonum autem. Contra superbiam porro daemonum. quod daemonibus certa ratione permissum est. et caritas non erat. dubitavit de illo daemonum princeps eumque temptavit. et si non per se ipsos. Itaque non solum aeterni. quibus causis quaedam probantur. quam vero Deo deberi sciunt. sed sicut eis terrendis innotescendum fuit. non enim cum eis de verborum controversia laborandum est. Denique quando ea paululum supprimenda iudicavit et aliquanto altius latuit. ad nostrae imitationis temperaret exemplum. Nam et de ipso nomine. 22. qua sanctificantur. 21. quod recte aliter non intellegitur. ut hominem.. Tantum vero eis innotuit. an Christus esset explorans. non quod earum ignari sint. quae tam certissima quam potentissima est omnium. participata aeternitate perfruuntur 50. quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt. quos a summo Deo conditos deos scribit eorum auctor et magister Plato 52: dicant quod volunt. Apostolus autem Spiritu Sancto locutus ait: Scientia inflat. sibi satis egerint exhiberi. Iesu Nazarene? Venisti perdere nos? 49 Clarum est in his verbis. quantam virtutem habeat. Innotuit ergo daemonibus non per id.. vilis est. quod illud est. corda mundantur. quo beati sunt. quod est vita aeterna et lumen incommutabile. Et ideo certius etiam temporalia et mutabilia ista noverunt. animae hominum nesciunt immunditia elationis inflatae. Hos si Platonici malunt deos quam daemones dicere eisque annumerare. daemonibus similes superbia. Daemones autem non aeternas temporum causas et quodam modo cardinales in Dei Sapientia contemplantur. nisi scientiam tunc prodesse. Est ergo in daemonibus scientia sine caritate. 1. quae in Christo apparuit. per quod factus est mundus. Daemones enim [ ] dicuntur (quoniam vocabulum Graecum est) ab scientia nominati 46.20. sed ei. quem gerebat. quamvis in illo contemptibilis videretur carnis infirmitas. et ex toto. quod huius modi 147 . Post illam vero temptationem. sed quorundam signorum nobis occultorum maiore experientia multo plura quam homines futura prospiciunt. prae cuius non tantum incorporali. a quo creati sunt. Ipsi autem daemones etiam hoc ita sciunt. et ideo tam inflati. Si enim sic immortales. in eorum litteris inveniri potest. mutationes temporum praevidere Deique voluntatem. numquam illi omnino falluntur. qua inflantur daemones. cum Angeli. cui videndo per fidem. quantum voluit. secundum id quod Dei Verbum est. quolibet eos nomine appellent. Quod sit deorum nomen in Scripturis. ministrarent ei 51. quod boni sunt. non sunt seque ipsos inter illa contemnunt. aliud autem in aeternis atque incommutabilibus Dei legibus. Poenam suam quippe formidabant ab illo. non in illo iustitiam diligebant. quod illuminat pios. verum etiam beati sunt. Denique saepe isti. ut tamen a summo Deo factos. qua pro meritis possidebatur genus humanum. ut ei iubenti. a quo facti sunt. quod sanctis Angelis recta discretione donatum est.

Veram beatitudinem sive angelis sive hominibus per unum Deum tribui etiam Platonicos definisse. quam illos immortales et beatos. Illud vero.. et super hos deos Rex magnus. 2. esse quaerendum. et unus Dominus Iesus Christus. non tamen dicti sunt dii deorum. dii estis et filii Excelsi omnes 60. qui ea fruuntur beatitudine. 23. qui in caelis sunt. ideo terribilis. 23. non eos velle per tale religionis obsequium nisi unum Deum coli.immortalem beatamque creaturam deos appellant. sed gentium. sed utrum hi. et alibi: Confitemini Deo deorum 54. qualescumque illi sint et quolibet vocabulo digni sint. Super omnes ergo Deos dixit. quid respondebimus nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos. Potest itaque intellegi horum deorum Deus. quem per Angelos vel per homines alloquitur Deus. per quem omnia et nos per ipsum 61.sed neuter sacrificio honorandus. sed per daemones fieri credunt. quanto magis immortales eo nomine digni sunt. ut ab scrupulo dubitationis aliena sit. ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere deum infidelis auderet infirmitas? Quod in homine facile est evitare. Sequitur enim: Quoniam omnes dii gentium daemonia. 12 LIBER X BREVICULUS 1. non deos sublimiter collocatos et ab humana contrectatione semotos. medios non esse ad immortalem beatitudinem perducendis mortalibus miseris. ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum. quia hoc ministerium non per illos. id est quos gentes pro diis habent. Unde nihil habent amici daemonum quod dignum afferant. quamvis nominis controversia videatur. tamen ita detestabile est nomen daemonum. . qui tamen facti et creati sunt. quia et in nostris sacris Litteris legitur: Deus deorum Dominus locutus est 53. an etiam sibi sacrificari velint. uni tantum Deo. dixi. a quo creati et cuius participatione beati sunt. 148 .. Qui autem medii sunt communem habendo immortalitatem cum superioribus. non potest intellegi deus daemoniorum. quos potius ut deceptores vitare debemus. a quibus utraque differentia separantur.. cur eos tamquam adiutores colere debeamus. illis autem non placet. quod nos ex eorum immortalium beatorum numero missos Angelos esse dicimus. quos deos appellant. Verum tamen cum a nobis quaeritur: "Si homines dicti sunt dii. Dominus autem caelos fecit 56. qui dictus est Deus deorum 59. . qui dictus est Rex magnus super omnes deos. quoniam merito malitiae miseri sunt. Nunc ergo ita liber iste claudatur. quia etsi appellentur dii immortales illi et beati. 2. miseriam cum inferioribus. id est immortales et beatos. ideo inter nos et ipsos paene nulla dissensio est. quos ob hoc ipsum colendos putant. id est dii hominum in populo Dei constitutorum. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei. deinceps ostenditur. aut certe ita immortales et beatos. sive in caelo sive in terra. ad quam Deum colendo cupiunt homines pervenire?". quibus dictum est: Ego dixi. Hinc est quod ait Apostolus: Etsi sunt qui dicuntur dii. cum res ipsa ita clareat. adiuvante ipso in sequenti libro diligentius disseremus. quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur. ut hoc modis omnibus a sanctis Angelis nos removere debeamus. quae sunt daemonia. ut sciamus immortales et beatos. quos immortales tantum. quam non habent. quod in populo Dei sunt. qui dictus est: Deus deorum. ex quo omnia et nos in ipso.. et alibi: Rex magnus super omnes deos 55. sub quo terrore Domino dicebant: Venisti perdere nos? 57 Illud vero. Illud autem ubi scriptum est: Terribilis est super omnes deos. ubi dicitur: Deus deorum. qui Dei voluntatem hominibus annuntiarent. Ego. sicuti sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus Deus Pater. non etiam beatos audent dicere. beatitudinem. De superna illuminatione quid Plotinus Platonicus senserit. quodlibet vocentur. Sed homines quoque in populo Dei eadem Scriptura deos appellat.magis homini quam angelo convenit. Non multum ergo de nomine disceptandum est.. cur dictum sit. et Rex magnus super omnes deos absit ut dicatur rex magnus super omnia daemonia. invidere nobis <possunt> potius quam praebere.. ut tamen daemones bonos. Quos autem bonos et ideo non solum immortales. verum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter vitam beatam post mortem adipiscendam colendos putant. inquit. dii estis et filii Excelsi omnes 58. 3.

sed ad significationem eorum offerri voluit. 21. quae ad commendendam legis ac promissionis auctoritatem divinitus facta sunt. 18. sed uni Deo sancta praecipiunt religione serviri. 11. De epistula Porphyrii ad Anebontem Aegyptium. Omnes sanctos et sub legis tempore et sub prioribus saeculis in sacramento et fide Christi iustifica tos fuisse. 6. a quo Platonici. De vero perfectoque sacrificio. De arca Testamenti miraculisque signorum. non secundum quod est. quaedam quasi improbando versatur. De ministerio sanctorum Angelorum. An de promerenda beata vita his angelis sit credendum. quibus Dei populus eruditus est. qui se coli exigunt honore divino. quae falsam purgationem animis daemonum invocatione promittit. De uno Deo colendo non solum propter aeterna. quod ipse Dei et hominum Mediator effectus est. Contra eos. 7. deviarunt colendo angelos seu bonos seu malos honore divino. 13. De theurgia. qui aerios spiritus non placando ipsos. quo providentiae Dei serviunt. quod uni vero et invisibili Deo offerri docet vera religio. qui se visibile saepe praestiterit. Quae ratio sit visibilis sacrificii. De invisibili Deo. 22. Quod sanctorum angelorum ea sit in nos dilectio. De vero Dei cultu. quod solum naturam humanam purgat atque renovat. 23. quae per sanctorum angelorum ministerium Deus verus operatur. 24. 20.3. De principiis in quibus Platonici purgationem animae esse profitentur. sed unius veri Dei velint esse cultores. quae Deus non requirit. ut nos non suos. in quibus Porphyrius Platonicus quaedam probando. 19. 8. 10. quia universa in ipsius providentiae potestate consistunt. De illicitis artibus erga daemonum cultum. sed in Deo permanendo vicerunt. De summo veroque sacrificio. sed etiam propter temporalia beneficia. negant ecclesiasticis Libris esse credendum. an vero illis. qui de miraculis. 17. quae requirit. 149 . 15. De modo potestatis daemonibus datae ad glorificandos sanctos per tolerantiam passionum. De miraculis. De uno veroque principio. 5. De sacrificiis. sed secundum quod poterant ferre cernentes. in qua petit de diversitate daemonum se doceri. qui non sibi. Unde sit sanctis adversum daemones potestas et unde cordis vera purgatio. 16. quamvis creatorem universitatis intellexerint. 14. 25. 4. Quod uni vero Deo sacrificium debeatur. De miraculis. 12. quae Deus ad corroborandam fidem piorum etiam per angelorum ministerium promissis suis adhibere dignatus est. 9.

26. De inconstantia Porphyrii inter confessionem veri Dei et cultum daemonum fluctuantis. 27. De impietate Porphyrii, qua etiam Apulei transcendit errorem. 28. Quibus persuasionibus Porphyrius obcaecatus non potuerit veram sapientiam, quod est Christus, agnoscere. 29. De incarnatione Domini nostri Iesu Christi, quam confiteri Platonicorum erubescit impietas. 30. Quanta Platonici dogmatis Porphyrius refutaverit et dissentiendo correxerit. 31. Contra argumentum. Platonicorum, quo animam humanam Deo asserunt esse coaeternam. 32. De universali via animae liberandae, quam Porphyrius male quaerendo non repperit, et quam sola gratia Christiana reseravit. LIBER DECIMUS QUAE AETERNAE VITAE SIT RELIGIO Quae ad veram religionem attineant

Angelis placet ut uni Deo sacrificemus.
1. 1. Omnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines velle 1. Qui autem sint vel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controversiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriverunt, quas in medium adducere atque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octavo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata vita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo vero, qui etiam effector est deorum, an plurimis diis religione sacrisque serviendo pervenire possimus: non etiam hic eadem repeti exspectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculare memoriam 2. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet immortalem ac rationalem vel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines appetunt, id est vitam beatam, quemquam isti assecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit 3. Sed quia ipsi quoque sive cedentes vanitati errorique populorum sive, ut ait Apostolus, Evanescentes in cogitationibus suis 4 multos deos colendos ita putaverunt vel putari voluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus divinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parva ex parte respondimus: nunc videndum ac disserendum est, quantum Deus donat, immortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti 5, quos isti deos et ex quibus quosdam vel bonos daemones vel nobiscum Angelos nominant 6, quo modo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus.

Dei cultus servitus appellatur.
1. 2. Hic est enim divinitati vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit latinum, graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. quippe nostri, ubicumque sanctarum Scripturarum positum est, interpretati sunt "servitutem" 7. Sed ea servitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere 8, alio nomine Graece nuncupari solet 9; vero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum 10. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica vel recordatione vel praesentia frequentamus. Nec

150

solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc verbo et agricolae et coloni et incolae vocantur, et ipsos deos non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique venerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos 11; non sicut appellantur coloni, qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni 12. Ab incolendo enim colonos vocavit, non ab agricultura. Hinc et civitates a maioribus civitatibus velut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione verbi huius omnino verissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest.

An pietas sit tantum religionis officium.
1. 3. Nam et ipsa religio quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur (unde isto nomine interpretati sunt nostri eam, quae Graece dicitur 13): tamen quia latina loquendi consuetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio 14, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu deitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam videtur hoc verbum a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri 15. Pietas quoque proprie Dei cultus 16 intellegi solet, quam graeci vocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur 17; quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus eaque sibi vel pro sacrificiis vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius 18; quem sane Graeci nullo suo sermonis usu vocant, quamvis pro misericordia illorum etiam vulgus usurpet 19. Unde in quibusdam Scripturarum locis 20, ut distinctio certior appareret, non , quod ex bono cultu, sed , quod ex Dei cultu compositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno verbo enuntiare non possumus. Quae itaque graece nuncupatur et latine interpretatur "servitus", sed ea qua colimus Deum 21; vel quae graece, latine autem "religio" dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; vel quam illi , nos vero non uno verbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare 22: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui verus est Deus facitque suos cultores deos 23. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus immortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos volunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos volunt, profecto inde volunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde nos?

Participes nos esse Dei Plotinus et Ioannes docent.
2. Sed non est nobis ullus cum his excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandaverunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili, quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo illustrantur, ut clareant atque eius participatione perfecti beatique subsistant 24. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse universitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter illuminante intellegibiliter lucet 25. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis amplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna 26. Lunam quippe solis obiectu illuminari putant 27. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intellegit, quos in caelestibus sedibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi vitam beatam et lumen intellegentiae veritatis 28, quam unde praebetur et nobis, consonans Evangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes; hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 29. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem vel intellectualem, qualis erat in Ioanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Ioannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus 30.

151

Quid platonici de Deo et diis senserint.
3. 1. Quae cum ita sint, si Platonici vel quicumque alii ista senserunt cognoscentes Deum sicut Deum glorificarent et gratias agerent nec evanescerent in cogitationibus suis 31 nec populorum erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis immortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut immortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum.

Vera est religio Deum cognoscere ipsumque et alios amare.
3. 2. Huic nos servitutem, quae graece dicitur, sive in quibusque sacramentis sive in nobis ipsis debemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus 32, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, quoniam nec mole distenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, eius est altare cor nostrum; eius Unigenito eum sacerdote placamus; ei cruentas victimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius veritate certamus; eum suavissimo adolemus incenso 33, cum in eius conspectu pio sanctoque amore flagramus; ei dona eius in nobis nosque ipsos vovemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne volumine temporum ingrata subrepat oblivio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne fervidam caritatis 34. Ad hunc videndum, sicut videri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes vel potius religentes (amiseramus enim neglegentes) hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur 35, ad eum dilectione tendimus, ut perveniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu veris impletur fecundaturque virtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota virtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic complentur duo illa praecepta in quibus tota Lex pendet et Prophetae: Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota mente tua, et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 36. Ut enim homo se diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret, ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud vult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo 37. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec vera religio, haec recta pietas, haec tantum Deo debita servitus. Quaecumque igitur immortalis potestas quantalibet virtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei vult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia privatur Deo; si autem colit Deum, non vult se coli pro Deo. Illi enim potius divinae sententiae suffragatur et dilectionis viribus favet, qua scriptum est: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 38.

Alias Deus hominesque coluntur.
4. Nam, ut alia nunc taceam, quae pertinent ad religionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi Deo. Multa denique de cultu divino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, sive humilitate nimia sive adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et venerandi, si autem multum eis additur, <et> adorandi: quis vero sacrificandum censuit nisi ei, quem Deum aut scivit aut putavit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobavit sacrificium, minoris aspexit 39.

Vera religio in sacrificio consummatur quod...
5. Quis autem ita desipiat, ut existimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis divina Scriptura testetur, ne longum faciamus, breve illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Dominus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges 40. Non solum igitur pecore vel qualibet alia re corruptibili atque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si viderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in victimis pecorum 41, quae nunc Dei populus legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae

152

aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eumdem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo visibile invisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens apud Prophetam vel ipse Propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si voluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contritus; cor contritum et humiliatum Deus non spernet 42. Intueamur quem ad modum, ubi Deum dixit nolle sacrificium, ibi Deum ostendit velle sacrificium. Non vult ergo sacrificium trucidati pecoris, et vult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolle dixit, hoc significatur, quod eum velle subiecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quo modo ab stultis ea velle creditur, velut suae gratia voluptatis. Nam si ea sacrificia quae vult (quorum hoc unum est: cor contritum et humiliatum dolore paenitendi) nollet eis sacrificiis significari, quae velut sibi delectabilia desiderare putatus est: non utique de his offerendis in Lege vetere praecepisset 43. Et ideo mutanda erant opportuno certoque iam tempore, ne ipsi Deo desiderabilia vel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae et plenitudo eius. Numquid manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? 44 Tamquam diceret: utique si mihi essent necessaria, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subiungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua et invoca me in die tribulationis, et eximam te et glorificabis me 45. Item apud alium Prophetam: In quo, inquit, adprehendam Dominum, assumam Deum meum excelsum? Si apprehendam illum in holocaustis, in vitulis anniculis? Si acceptaverit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus hircorum pinguium? Si dedero primogenita mea impietatis, fructum ventris mei pro peccato animae meae? Si annuntiatum est tibi, homo, bonum? Aut quid Dominus exquirat a te nisi facere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? 46 Et in huius Prophetae verbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In Epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite oblivisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo 47. Ac per hoc ubi scriptum est: Misericordiam volo quam sacrificium 48 nihil aliud quam sacrificium sacrificio praelatum oportet intellegi; quoniam illud, quod ab omnibus appellatur sacrificium, signum est veri sacrificii. Porro autem misericordia verum sacrificium est; unde dictum est, quod paulo ante commemoravi: Talibus enim sacrificiis placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi sive templi multis modis de sacrificiis leguntur divinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut scriptum est, tota lex pendet et Prophetae 49.

...intus in animo exterius comunione exhibetur.
6. Proinde verum sacrificium est omne opus, quo agitur, ut sancta societate inhaereamus Deo, relatum scilicet ad illum finem boni, quo veraciter beati esse possimus. Unde et ipsa misericordia, qua homini subvenitur, si non propter Deum fit, non est sacrificium. Etsi enim ab homine fit vel offertur, tamen sacrificium res divina est, ita ut hoc quoque vocabulo id Latini veteres appellaverint 50. Unde ipse homo Dei nomine consecratus et Deo votus, in quantum mundo moritur ut Deo vivat, sacrificium est. Nam et hoc ad misericordiam pertinet, quam quisque in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo 51. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo 52, sacrificium est. Ad quod exhortans Apostolus ait: Obsecro itaque vos, fratres, per miserationem Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum 53. Si ergo corpus, quo inferiore tamquam famulo vel tamquam instrumento utitur anima, cum eius bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est: quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum, ut igne amoris eius accensa formam concupiscentiae saecularis amittat eique tamquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex eius pulchritudine acceperit, fit sacrificium! quod idem Apostolus consequenter adiungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo; sed reformamini in novitate mentis vestrae ad probandum vos quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum 54. Cum igitur vera sacrificia opera sint misericordiae sive in nos ipsos sive in proximos, quae referuntur ad Deum; opera vero misericordiae non ob aliud fiant, nisi ut a miseria liberemur ac per hoc ut beati simus (quod non fit nisi bono illo, de quo dictum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 55): profecto efficitur, ut tota ipsa redempta civitas, hoc est congregatio societasque sanctorum, universale sacrificium offeratur Deo per sacerdotem magnum, qui etiam se ipsum obtulit in passione pro nobis, ut tanti capitis corpus essemus, secundum formam servi 56. Hanc enim obtulit, in hac oblatus est, quia secundum hanc mediator est, in hac sacerdos, in hac sacrificium est. Cum itaque nos hortatus esset Apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium nostrum, et non

153

conformemur huic saeculo, sed reformemur in novitate mentis nostrae: ad probandum quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum, quod totum sacrificium nos ipsi sumus: Dico enim, inquit, per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus, qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam; sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent: ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra, habentes dona diversa secundum gratiam, quae data est nobis 57. Hoc est sacrificium Christianorum: Multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat Ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur.

Quos angelorum officium in civitate Dei sit.
7. Merito illi in caelestibus sedibus constituti immortales et beati, qui Creatoris sui participatione congaudent, cuius aeternitate firmi, cuius veritate certi, cuius munere sancti sunt, quoniam nos mortales et miseros, ut immortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificari, sed ei, cuius et ipsi nobiscum sacrificium se esse noverunt. Cum ipsis enim sumus una civitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, civitas Dei 58; cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. De illa quippe superna civitate, ubi Dei voluntas intellegibilis atque incommutabilis lex est, de illa superna quodam modo curia (geritur namque ibi cura de nobis) ad nos ministrata per Angelos sancta illa Scriptura descendit, ubi legitur: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 59. Huic Scripturae, huic legi, praeceptis talibus tanta sunt attestata miracula, ut satis appareat, cui nos sacrificari velint immortales ac beati, qui hoc nobis volunt esse quod sibi.

Miracula facta sunt attestantia promissa Dei...
8. Nam nimis vetera si commemorem, longius quam sat est revolvere videbor, quae miracula facta sint attestantia promissis Dei, quibus ante annorum milia praedixit Abrahae, quod in semine eius omnes gentes benedictionem fuerant habiturae 60. Quis enim non miretur eidem Abrahae filium peperisse coniugem sterilem eo tempore senectutis, quo parere nec fecunda iam posset 61, atque in eiusdem Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 62, eidemque Abrahae praedictum ab Angelis caeleste incendium Sodomorum, quos Angelos hominibus similes hospitio susceperat et per eos de prole ventura Dei promissa tenuerat 63, ipsoque imminente iam incendio miram de Sodomis per eosdem Angelos liberationem Loth filii fratris eius, cuius uxor in via retro respiciens atque in salem repente conversa 64 magno admonuit sacramento neminem in via liberationis suae praeterita desiderare debere? Illa vero quae et quanta sunt, quae iam per Moysen pro populo Dei de iugo servitutis eruendo in Aegypto mirabiliter gesta sunt, ubi magi Pharaonis, hoc est regis Aegypti, qui populum illum dominatione deprimebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut mirabilius vincerentur! Illi enim faciebant veneficiis et incantationibus magicis, quibus sunt mali angeli, hoc est daemones, dediti; Moyses autem tanto potentius, quanto iustius, nomine Dei, qui fecit caelum et terram, servientibus Angelis eos facile superavit 65. Denique in tertia plaga deficientibus magis decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione completae sunt, quibus ad Dei populum dimittendum Pharaonis et Aegyptiorum dura corda cesserunt. Moxque paenituit, et cum abscedentes Hebraeos consequi conarentur, illis diviso mari per siccum transeuntibus unda hinc atque hinc in sese redeunte cooperti et oppressi sunt 66. Quid de illis miraculis dicam, quae, cum in deserto idem populus ductaretur, stupenda divinitate crebuerunt: aquas, quae bibi non poterant misso in eas, sicut Deus praeceperat, ligno amaritudine caruisse sitientesque satiasse 67; manna esurientibus venisse de caelo et, cum esset colligentibus constituta mensura, quidquid amplius quisque collegerat, exortis vermibus putruisse, ante diem vero sabbati duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat, nulla putredine violatum 68; desiderantibus carne vesci, quae tanto populo nulla sufficere posse videbatur, volatilibus castra completa et cupiditatis ardorem fastidio satietatis exstinctum 69; obvios hostes transitumque prohibentes atque proeliantes orante Moyse manibusque eius in figuram crucis extentis nullo Hebraeorum cadente prostratos 70; seditiosos in populo Dei ac sese ab ordinata divinitus societate dividentes ad exemplum visibile invisibilis poenae vivos terra dehiscente submersos 71; virga percussam petram tantae multitudini abundantia fluenta fudisse 72; serpentum morsus mortiferos, poenam iustissimam peccatorum, in ligno exaltato atque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subveniretur afflicto, et mors morte destructa velut crucifixae mortis similitudine signaretur 73? Quem sane serpentem propter facti memoriam reservatum cum postea populus

154

errans tamquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo serviens cum magna pietatis laude contrivit 74.

...quibus cedit theurgia et magia.
9. 1. Haec et alia multa huiuscemodi, quae omnia commemorare nimis longum est, fiebant ad commendandum unius Dei veri cultum et multorum falsorumque prohibendum. Fiebant autem simplici fide atque fiducia pietatis, non incantationibus et carminibus nefariae curiositatis arte compositis, quam vel magian vel detestabiliore nomine goetian vel honorabiliore theurgian vocant 75, qui quasi conantur ista discernere et illicitis artibus deditos alios damnabiles, quos et maleficos vulgus appellat (hos enim ad goetian pertinere dicunt), alios autem laudabiles videri volunt, quibus theurgian deputant; cum sint utrique ritibus fallacibus daemonum obstricti sub nominibus angelorum.

Incerte loquitur Porphyrius de consecrationibus theurgicis.
9. 2. Nam et Porphyrius quamdam quasi purgationem animae per theurgian, cunctanter tamen et pudibunda quodam modo disputatione promittit; reversionem vero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat; ut videas eum inter vitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem sententiis alternantibus fluctuare. Nunc enim hanc artem tamquam fallacem et in ipsa actione periculosam et legibus prohibitam cavendam monet; nunc autem velut eius laudatoribus cedens utilem dicit esse mundandae parti animae, non quidem intellectuali, qua rerum intellegibilium percipitur veritas, nullas habentium similitudines corporum; sed spiritali, qua corporalium rerum capiuntur imagines 76. Hanc enim dicit per quasdam consecrationes theurgicas, quas teletas vocant, idoneam fieri atque aptam susceptioni spirituum et Angelorum et ad videndos deos. Ex quibus tamen theurgicis teletis fatetur intellectuali animae nihil purgationis accedere, quod eam faciat idoneam ad videndum Deum suum et perspicienda ea, quae vere sunt. Ex quo intellegi potest, qualium deorum vel qualem visionem fieri dicat theurgicis consecrationibus, in qua non ea videntur, quae vere sunt. Denique animam rationalem sive, quod magis amat dicere, intellectualem, in sua posse dicit evadere, etiamsi quod eius spiritale est nulla theurgica fuerit arte purgatum; porro autem a theurgo spiritalem purgari hactenus, ut non ex hoc ad immortalitatem aeternitatemque perveniat. Quamquam itaque discernat a daemonibus Angelos, aeria loca esse daemonum, aetheria vel empyria disserens Angelorum, et admoneat utendum alicuius daemonis amicitia, quo subvectante vel paululum a terra possit elevari quisque post mortem, aliam vero viam esse perhibeat ad Angelorum superna consortia: cavendam tamen daemonum societatem expressa quodam modo confessione testatur, ubi dicit animam post mortem luendo poenas cultum daemonum a quibus circumveniebatur horrescere; ipsamque theurgian, quam velut conciliatricem Angelorum deorumque commendat, apud tales agere potestates negare non potuit, quae vel ipsae invideant purgationi animae, vel artibus serviant invidorum, querelam de hac re Chaldaei nescio cuius expromens: Conqueritur, inquit, vir in Chaldaea bonus, purgandae animae magno in molimine frustratos sibi esse successus, cum vir ad eadem potens tactus invidia adiuratas sacris precibus potentias alligasset, ne postulata concederent. Ergo et ligavit ille, inquit, et iste non solvit. Quo indicio dixit apparere theurgian esse tam boni conficiendi quam mali et apud deos et apud homines disciplinam; pati etiam deos et ad illas perturbationes passionesque deduci, quas communiter daemonibus et hominibus Apuleius attribuit 77; deos tamen ab eis aetheriae sedis altitudine separans et Platonis asserens in illa discretione sententiam 78.

Theurgia dii compescuntur ne adsint.
10. Ecce nunc alius Platonicus, quem doctiorem ferunt, Porphyrius, per nescio quam theurgicam disciplinam etiam ipsos deos obstrictos passionibus et perturbationibus dicit, quoniam sacris precibus adiurari tenerique potuerunt, ne praestarent animae purgationem, et ita terreri ab eo, qui imperabat malum, ut ab alio, qui poscebat bonum, per eamdem artem theurgicam solvi illo timore non possent et ad dandum beneficium liberari. Quis non videat haec omnia fallacium daemonum esse commenta, nisi eorum miserrimus servus et a gratia veri liberatoris alienus? Nam si haec apud deos agerentur bonos, plus ibi utique valeret beneficus purgator animae quam malevolus impeditor. Aut si diis iustis homo, pro quo agebatur, purgatione videbatur indignus, non utique ab invido territi nec, sicut ipse dicit, per metum valentioris numinis impediti, sed iudicio libero id negare debuerunt. Mirum est autem, quod benignus ille Chaldaeus, qui theurgicis sacris animam purgare cupiebat, non invenit aliquem superiorem deum, qui vel plus terreret atque ad bene faciendum cogeret territos deos, vel ab eis terrentem compesceret, ut libere bene facerent; si

155

tamen theurgo bono sacra defuerunt, quibus ipsos deos, quos invocabat animae purgatores, prius ab illa timoris peste purgaret. Quid enim causae est, cur deus potentior adhiberi possit a quo terreantur, nec possit a quo purgentur? An invenitur deus qui exaudiat invidum et timorem diis incutiat ne bene faciant; nec invenitur Deus qui exaudiat benevolum et timorem diis auferat ut bene faciant? O theurgia praeclara, o animae praedicanda purgatio, ubi plus imperat immunda invidentia, quam impetrat pura beneficientia! immo vero malignorum spirituum cavenda et detestanda fallacia, et salutaris audienda doctrina. Quod enim qui has sordidas purgationes sacrilegis ritibus operantur quasdam mirabiliter pulchras, sicut iste commemorat, vel Angelorum imagines vel deorum tamquam purgato spiritu vident (si tamen vel tale aliquid vident), illud est, quod Apostolus dicit: Quoniam satanas transfigurat se velut angelum lucis 79. Eius enim sunt illa phantasmata, qui miseras animas multorum falsorumque deorum fallacibus sacris cupiens irretire et a vero veri Dei cultu, quo solo mundantur et sanantur, avertere, sicut de Proteo dictum est, formas se vertit in omnes 80, hostiliter insequens, fallaciter subveniens, utrobique nocens.

Anebonti Porphyrius quaedam ludibria magiae...
11. 1. Melius sapuit iste Porphyrius, cum ad Anebontem scripsit Aegyptium, ubi consulenti similis et quaerenti et prodit artes sacrilegas et evertit. Et ibi quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob imprudentiam trahere humidum vaporem et ideo non in aethere, sed in aere esse sub luna atque in ipso lunae globo; verum tamen non audet omnes fallacias et malitias et ineptias, quibus merito movetur, omnibus daemonibus dare. Quosdam namque benignos daemones more appellat aliorum, cum omnes generaliter imprudentes esse fateatur. Miratur autem quod non solum dii alliciantur victimis, sed etiam compellantur atque cogantur facere quod homines volunt; et si corpore et incorporalitate dii a daemonibus distinguuntur, quo modo deos esse existimandum sit solem et lunam et visibilia cetera in caelo, quae corpora esse non dubitat; et si dii sunt, quo modo alii benefici, alii malefici esse dicantur; et quo modo incorporalibus, cum sint corporei, coniungantur. Quaerit etiam veluti dubitans, utrum in divinantibus et quaedam mira facientibus animae sint passiones an aliqui spiritus extrinsecus veniant, per quos haec valeant; et potius venire extrinsecus conicit, eo quod lapidibus et herbis adhibitis et alligent quosdam, et aperiant clausa ostia, vel aliquid eius modi mirabiliter operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddam genus, cui exaudire sit proprium, natura fallax, omniforme, multimodum, simulans deos et daemones et animas defunctorum, et hoc esse quod efficiat haec omnia quae videntur bona esse vel prava; ceterum circa ea, quae vere bona sunt, nihil opitulari, immo vero ista nec nosse, sed et male conciliare et insimulare atque impedire nonnumquam virtutis sedulos sectatores, et plenum esse temeritatis et fastus, gaudere nidoribus, adulationibus capi, et cetera, quae de hoc genere fallacium malignorumque spirituum, qui extrinsecus in animam veniunt humanosque sensus sopitos vigilantesve deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed tam tenuiter suspicatur aut dubitat, ut haec alios asserat opinari 81. Difficile quippe fuit tanto philosopho cunctam diabolicam societatem vel nosse vel fidenter arguere, quam quaelibet anicula christiana nec cunctatur esse, et liberrime detestatur. Nisi forte iste et ipsum, ad quem scribit, Anebontem tamquam talium sacrorum praeclarissimum antistitem et alios talium operum tamquam divinorum et ad deos colendos pertinentium admiratores verecundatur offendere.

...et absurda edisserit.
11. 2. Sequitur tamen et ea velut inquirendo commemorat, quae sobrie considerata tribui non possunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quaerit enim cur tamquam melioribus invocatis quasi peioribus imperetur, ut iniusta praecepta hominis, exsequantur; cur attrectatum re Veneria non exaudiant imprecantem, cum ipsi ad incestos quosque concubitus quoslibet ducere non morentur; cur animantibus suos antistites oportere abstinere denuntient, ne vaporibus profecto corporeis polluantur, ipsi vero et aliis vaporibus illiciantur et nidoribus hostiarum, cumque a cadaveris contactu prohibeatur inspector, plerumque illa cadaveribus celebrentur; quid sit, quod non daemoni vel alicui animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque caelestium homo vitio cuilibet obnoxius intendit minas eosque territat falso, ut eis extorqueat veritatem. Nam et caelum se collidere comminatur et cetera similia homini impossibilia, ut illi dii tamquam insipientissimi pueri falsis et ridiculis comminationibus territi quod imperatur efficiant. Dicit etiam scripsisse Chaeremonem quemdam, talium sacrorum vel potius sacrilegiorum peritum, ea, quae apud Aegyptios sunt celebrata rumoribus vel de Iside vel de Osiri marito eius, maximam vim habere cogendi deos, ut faciant imperata, quando ille, qui carminibus cogit, ea se prodere vel evertere comminatur, ubi se etiam Osiridis membra dissipaturum terribiliter dicit, si facere iussa neglexerint 82. Haec atque huiusmodi vana et insana hominem diis minari, nec quibuslibet, sed ipsis

156

caelestibus et siderea luce fulgentibus, nec sine effectu, sed violenta potestate cogentem atque his terroribus ad facienda quae voluerit perducentem, merito Porphyrius admiratur; immo vero sub specie mirantis et causas rerum talium requirentis dat intellegi illos haec agere spiritus, quorum genus superius sub aliorum opinatione descripsit, non, ut ipse posuit, natura, sed vitio fallaces, qui simulant deos et animas defunctorum, daemones autem non, ut ait ipse, simulant, sed plane sunt. Et quod ei videtur herbis et lapidibus et animantibus et sonis certis quibusdam ac vocibus et figurationibus atque figmentis, quibusdam etiam observatis in caeli conversione motibus siderum fabricari in terra ab hominibus potestates idoneas variis effectibus exsequendis, totum hoc ad eosdem ipsos daemones pertinet ludificatores animarum sibimet subditarum et voluptaria sibi ludibria de hominum erroribus exhibentes. Aut ergo re vera dubitans et inquirens ista Porphyrius ea tamen commemorat, quibus convincantur et redarguantur, nec ad eas potestates, quae nobis ad beatam vitam capessendam favent, sed ad deceptores daemones pertinere monstrentur; aut, ut meliora de philosopho suspicemur, eo modo voluit hominem aegyptium talibus erroribus deditum et aliqua magna se scire opinantem non superba quasi auctoritate doctoris offendere, nec aperte adversantis altercatione turbare, sed quasi quaerentis et discere cupientis humilitate ad ea cogitanda convertere et quam sint contemnenda vel etiam devitanda monstrare. Denique prope ad epistulae finem petit se ab eo doceri, quae sit ad beatitudinem via ex aegyptia sapientia 83. Ceterum illos, quibus conversatio cum diis ad hoc esset, ut ob inveniendum fugitivum vel praedium comparandum, aut propter nuptias vel mercaturam vel quid huius modi mentem divinam inquietarent, frustra eos videri dicit coluisse sapientiam 84; illa etiam ipsa numina, cum quibus conversarentur, etsi de ceteris rebus vera praedicerent, tamen quoniam de beatitudine nihil cautum nec satis idoneum monerent, nec deos illos esse nec benignos daemones, sed aut illum, qui dicitur fallax, aut humanum omne commentum. Patrocinium suscipimus verae religionis (12-32)

Deus immutabilis visibilia signa facit in rerum natura...
12. Verum quia tanta et talia geruntur his artibus, ut universum modum humanae facultatis excedant: quid restat, nisi ut ea, quae mirifice tamquam divinitus praedici vel fieri videntur nec tamen ad unius Dei cultum referuntur, cui simpliciter inhaerere fatentibus quoque Platonicis et per multa testantibus solum beatificum bonum est, malignorum daemonum ludibria et seductoria impedimenta, quae vera pietate cavenda sunt, prudenter intellegantur? Porro autem quaecumque miracula sive per Angelos sive quocumque modo ita divinitus fiunt, ut Dei unius, in quo solo beata vita est, cultum religionemque commendent, ea vere ab eis vel per eos, qui nos secundum veritatem pietatemque diligunt, fieri ipso Deo in illis operante credendum est. Neque enim audiendi sunt, qui Deum invisibilem visibilia miracula operari negant, cum ipse etiam secundum ipsos fecerit mundum, quem certe visibilem negare non possunt. Quidquid igitur mirabile fit in hoc mundo, profecto minus est quam totus hic mundus, id est caelum et terra et omnia quae in eis sunt, quae certe Deus fecit. Sicut autem ipse, qui fecit, ita modus quo fecit occultus est et incomprehensibilis homini. Quamvis itaque miracula visibilium naturarum videndi assiduitate viluerint, tamen, cum ea sapienter intuemur, inusitatissimis rarissimisque maiora sunt. Nam et omni miraculo, quod fit per hominem, maius miraculum est homo. Quapropter Deus, qui fecit visibilia caelum et terram, non dedignatur facere visibilia miracula in caelo vel terra, quibus ad se invisibilem colendum excitet animam adhuc visibilibus deditam; ubi vero et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt quaecumque futura sunt. Nam temporalia movens temporaliter non movetur, nec aliter novit facienda quam facta, nec aliter invocantes exaudit quam invocaturos videt. Nam et cum exaudiunt Angeli eius, ipse in eis exaudit, tamquam in vero nec manu facto templo suo, sicut in hominibus sanctis suis, eiusque temporaliter fiunt iussa aeterna eius lege conspecta 85.

...et in hominum rebus gestis...
13. Nec movere debet, quod, cum sit invisibilis, saepe visibiliter patribus apparuisse memoratur 86. Sicut enim sonus, quo auditur sententia in silentio intellegentiae constituta, non est hoc quod ipsa: ita et species, qua visus est Deus in natura invisibili constitutus, non erat quod ipse. Verum tamen ipse in eadem specie corporali videbatur, sicut illa sententia ipsa in sono vocis auditur; nec illi ignorabant invisibilem Deum in specie corporali, quod ipse non erat, se videre. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temet ipsum, scienter ut videam te 87. Cum igitur oporteret Dei legem in edictis Angelorum terribiliter dari 88, non uni homini paucisve sapientibus, sed universae genti et populo ingenti: coram eodem populo

157

non unius de turba. incunctanter atque indifficulter efficiunt. quod hodie est et cras in clibanum mittitur. De providentia certe Plotinus Platonicus disputat eamque a summo Deo. Sic itaque divinae providentiae placuit ordinare temporum cursum. lex in edictis Angelorum daretur de unius veri Dei cultu. quidam vero ad se ipsos latria colendos signis mirabilibus excitent. . isti autem illum prohibere non audeant: quibus potius sit credendum. respondeant theurgi vel potius periurgi. quantum sufficere divina providentia iudicabat. quae praestare hominibus vel Angeli vel homines possunt. atque ut sint et bene se habeant.. . qui in sua natura non corporaliter. Quod si faenum agri. ubi ait: Considerate lilia agri. et hoc ita. modicae fidei? 93 Optime igitur anima humana adhuc terrenis desideriis infirma ea ipsa.. Ille enim fecit. aeternaliter nec incipit loqui nec desinit 95.ut suam providentiam nobis edoceat. hoc enim sunt omnes illae artes vocabulo digniores. quod ad Dei populum pertinet.. ut dictum est. 1. promissa terrena. unus tamen colendus commendaretur Deus. non temporaliter. mirabilibus rerum signis et motibus apparebat ad eamdem legem dandam Creatori servire creaturam. Non enim populus Israel sic Moysi credidit. ministri eius et nuntii. ut ab illius cultu etiam in istorum desiderio non recedat. quo visibilia promittebantur divinitus praemia. non quidem per suam substantiam.et suum verbum in Scripturis intellegamus. Cum ergo ad hunc unum quidam Angeli. a quo facta sunt. ut ita dicam. ne mens humana vel pro ipsis terrenis vitae transitoriae beneficiis cuiquam nisi vero animae Creatori et Domino subderetur. quas condidit. insanit. qui eius veritate incommutabili perfruuntur immortaliter beati. in unius esse Omnipotentis potestate quisquis diffitetur. Angeli ministri sunt salutis etiam miraculis. quae semper corruptibilibus oculis invisibilis permanet. ut a temporalibus ad aeterna capienda et a visibilibus ad invisibilia surgeretur 91. Omnia quippe. nisi inde formentur.magna facta sunt in monte.. 14.. usque ad haec terrena et ima pertingere flosculorum atque foliorum pulchritudine comprobat. respondeant Platonici. sed intellegibiliter. quae omnia quasi abiecta et velocissime pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat. si ullus 158 . Haec autem lex distributione temporum data est. cuius et ipsi contemplatione beati sunt et nos futuros esse promittunt? Illa namque visio Dei tantae pulchritudinis visio est et tanto amore dignissima. haec facta sunt. qui hunc omnem cultum uni Deo creatori omnium deberi dicunt eique reddendum vera pietate praecipiunt. Deus sic vestit: quanto magis vos. quae temporaliter exoptat bona infima atque terrena vitae huic transitoriae necessaria et prae illius vitae sempiternis beneficiis contemnenda. quia nec Salomon in tota gloria sua sic amictus est. quem ad modum dixi et in Actibus Apostolorum legitur 94. eius indigent. 15. an eis. et quod faciendum modis ineffabilibus audiunt et usque in ista visibilia atque sensibilia perducendum. Cum enim lex dabatur populo. conspiciente multitudine metuenda et tremenda quae fiebant. non sensibiliter. sed. quae visibilibus sacramentis celebrarent multi.. ut sine hac quibuslibet aliis bonis praeditum atque abundantem non dubitet Plotinus infelicissimum dicere 98. sed certis indiciis per subiectam Creatori creaturam visibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae vocibus loqueretur. quae prius haberet. cuius est intellegibilis atque ineffabilis pulchritudo. quem ad modum suo Lycurgo Lacedaemonii. recta eruditio per quosdam articulos temporum tamquam aetatum profecit accessibus. Sicut autem unius hominis. qua coli unus iubebatur Deus. sed mentis. Hoc Dominus Iesus ibi ostendit. quod a Iove seu Apolline leges. non tamen nisi ab uno Deo exspectare consuescit. qui se religionis ritibus coli volunt sibi sacra et sacrificia flagitantes a mortalibus exhiberi. 16. postremo respondeant homines. ubi forma intellegibilis et incommutabilis simul habens omnia perseverat 92. accepisset 90.. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et vocum et rerum omnium contestatione praecipitur. sicut unum ex eis. Dico autem vobis. ubi lex per unum dabatur 89. in quibus et persona ipsius Dei.. in conspectu ipsius populi. non laborant neque nent. sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum. ita humani generis. qui non est quod ipse 97. ut. ita sane ut etiam illo tempore. non corporis aure. quod apud illum sincerius audiunt. ut illi istos coli prohibeant. Quibus igitur angelis de beata et sempiterna vita credendum esse censemus? Utrum eis. sed spiritaliter. intellegerent pauci 96. respondeant quicumque philosophi. ad quem contemptu eorum et ab eis aversione perveniat. quibus tamen significarentur aeterna.

qui per illa omnia colebatur. alii vero quilibet prohibiti. quaedam vero etsi nonnullis piorum factis videantur opere coaequari. circumcludi solere vel contineri loco. quae intervallis temporum occultis ipsius mundi causis. in qua unus Deus deorum religione sacrorum iussus est coli. legibus iudicata sunt prohibenda atque plectenda. quod etiam ipsa lex erat in tabulis conscripta lapideis et in Arca. cui sacrificari sic iubent. nec boni nec bonorum deorum angeli sunt. quod cotem Tarquinius novacula secuit 100. sed tantum praeciperent. sive tantum terrens sive etiam nocens. sed voluntatis eius hinc testimonia perhiberi. non sibi. ut per istos immortales nuntios non sui fastum. de loco in locum migrasse referuntur 99. alii quidem ut sibi sacrificaretur. eisne sacrificandum sit diis vel angelis. quanto magis haec expetunt. his vero unus commendatur Deus. nequaquam ista visibilia miracula facere dignarentur: profecto non sensu corporis. ut non vera eligat quae sectetur. quae commendat historia (non ea dico. 2. ut ait Lucanus. sed maiestatem illius praedicantes faceret maiora. verum tamen sub divina providentia constitutis et ordinatis monstrosa contingunt. posita. quae in populo Dei facta legimus. propior despumet in herbas 104. falsam religionem facilius persuaderent. Plus etiam dicam: si tantum hi mirabilibus factis humanas animas permoverent. clariora. 17. Si autem angeli. quas de Troia Aeneas fugiens advexit. sed ratione mentis praeponenda eorum esset auctoritas. ut est quod effigies deorum Penatium. qui non unum solum ac summum Deum. Hinc enim ostendunt quam sincero amore nos diligant. qui hoc prohibent et uni tantum Deo sacrificari iubent. respondeant. Proinde lex Dei. quae nubes cum moveretur. qui sacrificia sibi expetunt. sed daemones mali. alii vero id vetarent. Illa quippe miracula deorum gentilium. sed ei nos subdere volunt. Illis enim multi tanto minus sacrificiis colendi sunt. quod similiter appellatum est tabernaculum testimonii 108. Nam cum terram promissionis intrantibus eadem Arca transiret. magica scilicet vel theurgica! quorum pleraque specie tenus mortalium sensus imaginaria ludificatione decipiunt. qui tales deos coluerunt. cuius nos ipsi sacrificium esse debemus? Quae miracula conscripta sint in Iudaeorum historia. quo discernuntur. quando per sacrificium non sibi. cui serviunt Angeli boni. eo quod sensibus eorum quaedam stupenda monstrarent: quem tandem ita desipere libeat. qui non uni sed plurimis sacrificia fieri volunt. ut dixi. quorum deorum angeli sunt: etiam sic eis praeponendi sunt illi. castra ponebantur 109.quae nulla sunt in religione gentium. cui uni isti sacrificari iubent. in Arca erat posita 107. de cuius corruptione quaestio vertebatur. ut alicui alteri vetent. sed illi iubent ut sacrificio serviamus. cuius et ipsi contemplatione beati sunt. qui sacrificia sibi expetunt. miracula ne infirmis piis illi.. quid de vera religione descenderet. sed ea dico. inquam. 159 . quam tempore peregrinationis in heremo cum tabernaculo. ubi et ampliora invenit quae miretur? . quae vi ac potestate eorum fieri satis evidenter apparet.. Cum vero Deus id egerit ad commendanda eloquia veritatis suae. 16.. quae dixi. quanto minus ea. an illi uni. quae Arca testimonii nuncupata est. incomparabiliter haec nostra ostendit excellere. et ad eum nos pervenire. sed uni tantum iuberent Deo: satis deberet pietas ipsa discernere. et ubi staret. quale est lunam deponere. qui unius Dei deorum angeli sunt. sed Deo creatori omnium. quae sicut ignis nocte fulgebat. quod rationales creati sunt. donec suppositas. finis ipse. quae ex illius Arcae loco edebantur. quae procurari atque mitigari daemonicis ritibus fallacissima eorum astutia perhibentur. quod virgo Vestalis. quod magis indicat eorum superba fallacia. cum debita sacerdotes veneratione portabant. cui serviunt. quod navim. et praeter voces. Quo nomine satis significatur non Deum. a quo ipsi non recesserunt. qui sibi sacrificari iubent. sed eis diis volunt.naturae suae sensus. sed se ipsos sacrificiis coli volunt: quod maius quam unius Dei contra eos eligendum est praesidium. qui non sibi. qui se nullis talibus indigere et Scripturarum suarum testificatione 105 et eorundem postea sacrificiorum remotione demonstrat. qui non sibi. qua simulacrum matris Phrygiae vehebatur. castra movebantur. praeponendi eis sunt. cum responsa eius et quaedam humanis sensibus darentur signa ex illius Arcae loco. tantis hominum boumque conatibus immobilem redditam una muliercula zona alligatam ad suae pudicitiae testimonium movit et traxit 102. Porro si. quae illorum quoque populorum. quod per diem nubes apparebat. signumque erat. quales sunt inusitati partus animalium et caelo terraque rerum insolita facies. certiora. cui iubent hi qui et sibi et istis prohibent? Si nec isti nec illi ulla miracula facerent. quod Epidaurius serpens Aesculapio naviganti Romam comes adhaesit 101. virtute ac magnitudine conferenda sunt. haec ergo atque huius modi nequaquam illis. quid horum de fastu superbiae. quae in edictis data est Angelorum 106. Si ergo Angeli sibi expetunt sacrificium. cum eorum nullus huic vetet. illi autem. ex aliqua parte vivit in eis.. Reddita sunt autem illi legi magni miraculi testimonia praeter ista. aqua impleto cribro de Tiberi neque perfluente abstulit controversiam 103.

cui res ipsas in corde quas significamus offerimus: ita sacrificantes non alteri visibile sacrificium offerendum esse noverimus quam illi. Eius enim Propheta veracissimus ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 114. cui uni soli sacrificandum esse praecipiunt? Etiam visibile sacrificium uni Deo offertur. inquit. non illi. honorifice collocarunt abeuntesque clauserunt. 18. 19. Porro autem si multorum deorum cultores (qualescumque deos suos esse arbitrentur) ab eis facta esse miracula vel civilium rerum historiae vel libris magicis sive. At illae sine duce homine atque rectore ad Hebraeos viam pertinaciter gradientes nec revocatae mugitibus esurientium filiorum magnum sacramentum suis cultoribus reportarunt 112. Putaverunt quidam deferendum Angelis 160 . infernis sacrificari vetat. non ut ipse his honoribus sublimetur. ad quod adipiscendum omnia officia referenda sunt 115. illi vero tamquam invisibili invisibilia et maiora maiori meliorique meliora. ut eorum praesentia sentiatur. qui vel ullam esse vim divinam negant vel humana non curare contendunt. qui nostro Deo conditori sanctae et gloriosissimae civitatis deos suos praeferunt. cuius igne intellegibili correptus ardebat. ubi ea religio commendatur. uni Deo tantum iubens. Qui autem putant haec visibilia sacrificia diis aliis congruere. Unde et ipse sacrificium eius factus erat. apertissime vetant. Deinde ipsi prodigiis acti deformiusque puniti Arcam divini testimonii populo. quod divinam providentiam haec quoque rerum infima atque terrena administrare docuerunt numerosarum testimonio pulchritudinum. terrestribus. Tunc nobis favent nobisque congaudent atque ad hoc ipsum nos pro suis viribus adiuvant Angeli quique Virtutesque superiores et ipsa bonitate ac pietate potentiores. cui supplicabant. Ipsa autem redditio qualis fuit! imposuerunt eam plaustro eique iuvencas. De fine boni namque inter philosophos quaeritur. sed per haec alia potiora significare testatur. Nec dixit iste: Mihi autem divitiis abundare bonum est. et in eius ineffabilem incorporeumque complexum sancto desiderio ferebatur. Sunt exempla in Litteris sanctis. reddiderunt. hi. sicut paulo ante commemoravi 113. non libenter accipiunt. quarum dii se ostentare mirabiles potius quam utiles ostendere potuerunt. cur illis Litteris nolint credere ista facta esse. apertoque postridie simulacrum. An dicet aliquis ista falsa esse miracula nec fuisse facta. subiunxerunt et eas quo vellent ire siverunt. aut insigniri purpura et sceptro vel diademate excellere. theurgicis credunt: quid causae est. quod honestius putant. Unde hoc opere nostro. adhaerere Deo bonum est. sicut verba sonantia signa sunt rerum. nullo ariete percussi 111. qui solus diligens et dilectus beatos facit eorumque sacrificiorum tempora imperata praefiniens eaque per meliorem sacerdotem in melius mutanda praedicens non ista se appetere. sed magna terrendis salubriter erudiendisque mortalibus. cuius in cordibus nostris invisibile sacrificium nos ipsi esse debemus. quae non solum in corporibus animalium. quorum et historia gentium testis est. quae ad horam praedicationis eius fiunt. quem prae ceteris colebant. sed mendaciter scripta? Quisquis hoc dicit.Iordanes fluvius ex parte superiore subsistens et ex inferiore decurrens et ipsi et populo siccum praebuit transeundi locum 110. Hoc eum docuerat. quibus tanto maior debetur fides. aut quod melius velut meliores dicere visi sunt: Mihi virtus animi mei bonum est 117. Deinde civitatis. Si autem illis haec exhibere voluerimus. quae omnibus caelestibus. in templo eam dei sui. unde ceperant. et cum ad homines ita mittuntur. Si enim philosophi praecipueque Platonici rectius ceteris sapuisse laudantur. quae condidit. nulla manu oppugnati. non eos suscepimus refellendos. quae prima hostilis occurrit more gentium deos plurimos colens. invenerunt collapsum deformiterque confractum. Non enim se aliter colendos esse persuaserunt nisi mirabilium operum effectibus.quae veritate et religione honestantur. verum in herbis etiam faenoque gignuntur: quanto evidentius haec attestantur divinitati. . Quocirca sicut orantes atque laudantes ad eum dirigimus significantes voces. a quibus vitulos sugentes abstraxerant. sed: Mihi. septiens eadem Arca circumacta muri repente ceciderunt. nescientes eum ipsum esse etiam mundi huius visibilis et mutabilis invisibilem et incommutabilem conditorem et vitae beatae non de his. quod nonnulli etiam philosophorum dicere non erubuerunt: Mihi voluptas corporis bonum est 116. Post haec etiam cum iam in terra promissionis essent et eadem Arca propter eorum peccata fuisset ab hostibus capta. sed ut nos ad eum colendum eique cohaerendum igne amoris eius accensi. sed de se ipso verissimum largitorem. cui uni tantummodo sacrificandum sancti quoque Angeli eius miraculorum etiam contestatione monuerunt 118. quod nobis. Haec atque huius modi Deo parva sunt. qui ceperant. excitemur. quanto super omnes est magnus. potest etiam dicere nec deos ullos curare mortalia. si de his rebus negat omnino ullis litteris esse credendum. sed eos. cuius hunc iam decimum librum habemus in manibus. aut. bonum est. qualia sunt purae mentis et bonae voluntatis officia 119: profecto nesciunt haec ita signa esse illorum. etiam hic vim divinam explorare cupientes...

sed virtutibus divinis Heram superant. omnesque temptationes adversitatis eius vincunt orando non ipsam. tamquam fortiora sint apud eos numina mala quam bona. usus ecclesiastici sermonis admitteret. quando quidem mala impediunt adiutoria bonorum. ut sine fastidio multum commendaretur 126. quod aer Iunoni deputetur. hoc videlicet veluti mysticum significante fabula. id est aerias vincerent potestates et in eis ipsam. nisi eis placata dent locum. sed quod eosdem daemones. quod virtute Africam vicerit. intercludentes iter ad Deum verum. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt. non quo eis esset cum daemonibus in aere societas. et si amplius vellent. Non omnino. Qui ergo divinitatem sibi arrogant spiritus. ut. ut ait Porphyrius et nonnulli putant. in quantum formam servi accipiens 123 mediator effectus est Dei et hominum. Per hoc et sacerdos est. Copiam vero nidorum magnam habent undique. quanto fortius adversus impietatis peccatum et usque ad sanguinem certant 128. eisque Lycaonii victimas immolare voluerunt. Non enim re vera. 22. Hos multo elegantius. malisque nolentibus bona prodesse non possunt. quamvis non ex sua sententia. non sibi valentibus resistere bonis. dominamque potentem Supplicibus supera donis 131. non solum perniciosa non est. quidquid putatur significare. ut hominibus quos possident excitatis inimicitias adversus Dei civitatem tyrannice exerceant sibique sacrificia non solum ab offerentibus sumant et a volentibus expetant. dicit bonum deum vel genium non venire in hominem. Hoc enim nomen a Iunone dicitur tractum.honorem vel adorando vel sacrificando. In Christo mediatore purgatio et vita aeterna sunt. ut parcerent. quos civitas Dei tanto clariores et honoratiores cives habet. nisi malus fuerit ante placatus 132. ne vel hac occasione quisquam existimaret cuilibet sacrificandum esse creaturae. ipsi sibi poterant exhibere. homo Christus Iesus 124. cui uni fas esse noverunt 120. cum in forma Dei sacrificium cum Patre sumat. Iunonem. Non est ista verae veraciterque sanctae religionis via. Nam Paulus et Barnabas in Lycaonia facto quodam miraculo sanitatis putati sunt dii. si. et ideo nescio quis filius eius secundum Graecorum fabulas Heros fuerit nuncupatus. hoc est aerias potestates piorum virtutibus invidentes. sed 161 . ipsum Aenean admoneat Helenus quasi consilio religioso et dicat: Iunoni cane vota libens. Martyres heroes sunt nostri. tamen in forma servi sacrificium maluit esse quam sumere. sed divinis honoribus gaudent 122. et eorum sunt admonitione prohibiti iussique hoc ei deferre. Vera pietate homines Dei aeriam potestatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt 133. quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum. sed etiam utilis invenitur Ecclesiae. Cuius rei sacramentum cotidianum esse voluit Ecclesiae sacrificium. quae non usquequaque inconvenienter a poetis inducitur inimica virtutibus et caelum petentibus viris fortibus invida. ut martyrum numerus impleatur 127. Huius veri sacrificii multiplicia variaque signa erant sacrificia prisca sanctorum. quod a se humili pietate removentes eis in quem crederent annuntiaverunt Deum 121. cum hoc unum per multa figuraretur. ubi volunt cum daemonibus heroas habitare 129. si ecclesiastica loquendi consuetudo pateretur. non cuiuslibet corporis fumo. heroes nostri supplicibus donis. verum etiam ab invitis persequendo violenter extorqueant. Sed a contrario martyres nostri heroes nuncuparentur. nostros heroas vocaremus. 20. quod Graece Iuno appellatur. Unde verus ille Mediator. nocere autem mala possunt. non placando. Imitati sunt Angelos sanctos etiam sancti homines Dei. Sed rursus ei succumbit infeliciter ceditque Vergilius. nisi quia vero Deo deberi sciunt. Huic summo veroque sacrificio cuncta sacrificia falsa cesserunt. qui debetur Deo. ne sit homo illius sacrificium. cum quo et unus Deus est. Ex qua opinione Porphyrius. ut dixi. quae cum ipsius capitis corpus sit. cui decepto subiectoque dominentur. Moderatis autem praefinitisque temporibus etiam potestas permissa daemonibus. tamquam verbis multis res una diceretur. quam si hostes donis placasset. non sic Iunonem. Commodius quippe Scipio Africanus est cognominatus. ipse offerens. ipse et oblatio. dum sacrificatur cuipiam praeter illum. nostri martyres vincunt. si dici usitate posset. 21. sed ex aliorum. sed supplicantis animo delectantur. cum apud eum illa dicat: Vincor ab Aenea 130. Homo Christus unum sacrificium etiam in figura. cadaverinis nidoribus. se ipsam per ipsum discit offerre 125.

sed Verbum per quod facta sunt omnia 143. Bonus itaque verusque Mediator ostendit peccatum esse malum. etiam singulum quemque Deum esse fateamur. de quibus et erubescebat. illius est nobis bonitate concessa. Nobis autem ad certam regulam loqui fas est. nec dicamus tamen quod haeretici Sabelliani. de Spiritu autem Sancto aut nihil aut non aperte aliquid dicit. Verum itaque dictum est non purgari hominem nisi principio. si facultas datur. Hac Dei gratia. 24. Non enim aliquem vincit aut subiugat nisi societate peccati. ut polluti carne peccati carnis peccati similitudine mundaremur 135. cum Verbum caro factum est et habitavit in nobis 144. et morte deponi et in melius resurrectione mutari 142. sed potius. vel de Patre vel de Filio vel de Spiritu Sancto. Ideo enim solvere potuit moriendo peccata. Hunc ille Platonicus non cognovit esse principium. Nos itaque ita non dicimus duo vel tria principia. in ea se ostendens mortalitate mortalibus. Eum quippe in ipsa carne contempsit. animae naturam etiam iste vellet intellegi. quamvis pluraliter apud eos sint dicta principia. nec Patris tantum nec Filii tantum. quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi. alicuius alterius dei de turba valere ad purgandum teletae crederentur. ne forte. et Patris et Filii Spiritum Sanctum nec Patrem esse nec Filium. sed Patrem esse Filii Patrem. quamvis quem alium dicat horum medium. noluit intellegere Dominum Christum esse principium. quia et ipsa quantulacumque virtus. In eius ergo nomine vincitur. et eas libere redarguere formidabat. quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius extulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium velut immortales mortalibus promiserunt. non utique diceret horum medium. Dicit enim Deum Patrem et Deum Filium. quae his significantur. qui est et Pater et Filius 140. Cuius enim teletae purgant. ut in ipso sacerdote ac sacrificio fieret remissio peccatorum. si lunae solisque non purgant. sed per Verbum a quo suscepta est. Si enim tertiam. sed divina miseratione purgatio. quorum in hac vita non fit nostra virtute. qui hominem assumpsit egitque sine peccato. et in hac vita per fidem regimur. Principium ergo suscepta anima et carne et animam credentium mundat et carnem. magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens. id est Patris et Filii medium. infirmi.Deum suum adversus ipsam. nec in rebus ad intellegendum difficillimis offensionem religiosarum aurium pertimescunt. impiam gignat opinionem. Nam de carne sua manducanda mystice loquens. nec ipsam mortem. non postponit. Liberis enim verbis loquuntur philosophi. novimus. ne verborum licentia etiam de rebus. non carnis substantiam vel naturam. Dicit etiam Porphyrius divinis oraculis fuisse responsum nos non purgari lunae teletis atque solis. Quod utique carnales. non per nostram potentiam. Quae autem dicat esse principia tamquam Platonicus. iste autem cum dicit medium. sed interponit. Non enim nisi peccatis homines separantur a Deo. Christi incarnatione atque humilitate purgamur. et non pro peccato. cum de Deo loquimur. nam cognosceret purgatorium. et eumdem Spiritum Sanctum. sicut nec duos deos vel tres nobis licitum est dicere. pro iustitia perferendam. quod nos Sanctum Spiritum. qua in nos ostendit magnam misericordiam suam 136. ubi de tribus principalibus substantiis disputat 138. Ideo quaerentibus Iudaeis quis esset respondit se esse principium 146. et Filium Patris Filium. quamvis de unoquoque loquentes. peccando esse vitandam. hominem Christum Iesum 134. qui est et Filius. per quem facta peccatorum purgatione reconciliamur Deo. non intellego. caro autem non prodest quicquam 145. quam propter sacrificium nostrae purgationis assumpsit 141. quem graece appellat paternum intellectum vel paternam mentem 137. sed utriusque Spiritum dicimus. Neque enim caro principium est aut anima humana. sicut Plotinus. quos inter caelestes deos praecipuos habent? Denique eodem dicit oraculo expressum principia posse purgare. Non ergo caro per se ipsa mundat. An doceat Porphyrius principiis nos purgari. cum hi qui non intellexerunt offensi recederent dicentes: Durus est hic sermo. et post hanc vitam per ipsam speciem incommutabilis veritatis ad perfectionem plenissimam perducemur. quam sua ille humilitate deiecit verus benignusque Mediator. quia et mortuus est. Multum autem nobis in hac carne tribueremus. Et nimirum hoc dixit. peccatis obnoxii et ignorantiae tenebris obvoluti nequaquam percipere possemus. Postponit quippe Plotinus animae naturam paterno intellectui 139. Propterea ergo nobis per Mediatorem praestita est gratia. id est per Mediatorem Dei et hominum. quis eum potest audire? Respondit manentibus ceteris: Spiritus est qui vivificat. cum dictum esset non purgare teletas solis et lunae. per indulgentiam illius. 23. cuius incarnatione purgamur. nisi ab eo mundaremur atque sanaremur per hoc quod eramus et 162 . ut potuit sive ut voluit. Sed subditus Porphyrius invidis potestatibus. quamvis esset poena peccati. quae dicitur nostra. ut hinc ostenderetur nullorum deorum teletis hominem posse purgari. quam tamen pro nobis sine peccato ipse persolvit. nisi usque ad eius depositionem sub venia viveremus. eumdem esse Patrem.

quam de illo exspectabat. omnes immortales beati. Adhaerere autem Deo tunc perfectum erit. Quid huic tamen utile fuerit etiam ipsa terrena non nisi ab uno vero Deo quaerere. quae intus sunt. essent beati). 163 . haec unum Deum novit et colit. quam manus lapsis iacentibusque porrecta est. Deus. cor meum et caro mea. sed iusti non eramus 147. contemptores eius florere perspiceret. quamvis in figuris rerum spiritalium habere videretur promissa carnalia. Quia ecce. seque in rei huius inquisitione laborasse. sed iusta. id est de corde et carne deficiente. cum ea felicitate. non peccatrix erat. quia. in cuius potestate sunt omnia. volentem cur ita esset apprehendere. id est nuntii eius. satis est declarata distinctio. quod inter multa. quae mihi cum impiis non possunt esse communia. Velut pecus dixit utique "non intellegens". qui nobis non invident (neque enim si inviderent. Nam et Prophetae tunc erant. in illius autem incarnatione natura humana erat. hoc est. quae ab hominibus eliguntur. ipse illi placuerit eligendus. Unde dicit Dominus: Mundate. in caelo. Per cor quippe caro mundatur. quam si eos ipsos per sacrificia coleremus. donec intraret in sanctuarium Dei et intellegeret in novissima eorum. inquit. Partem deinde suam dicit ipsum Deum. cordis mei. 25. Haec est gloriosissima civitas Dei. Quid enim mihi est. annuntiantes eius voluntatem et gloriam gratiamque laudantes. non subiecit: Deus cordis et carnis meae. Eramus enim homines. quando unum Deum cum illis colimus. Unde cum dixisset: Ponere in Deo spem meam. satis ostendit ubi ait: Velut pecus factus sum apud te. Defecit. inquit. sed cum eis et illorum et nostrum Deum. Propter carnales enim terrenasque promissiones. sed ipsius quoque legis temporibus. Tamen ego semper tecum. et ego semper tecum 153. sed Deus cordis mei. qui felices videbantur erranti. non per plurima fornicari. plus nobis favent. inquit. in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges 152. qui multorum deorum vult esse prostibulum. fuisse deiectos et defecisse ac perisse propter iniquitates suas 151. et pars mea Deus in saecula 160. Patrem et Filium et Spiritum Sanctum. qui se repente invenit suis quae somniabat fallacibus gaudiis destitutum. quid et sperat? Ait Apostolus. sicut dicit. qui nos ad eius societatem invitaverunt civesque suos in illa esse voluerunt. non longe ire. defectu utique bono ab inferioribus ad superna. et cum gloria assumpsisti me 154. in quorum edictis et lex dabatur. quae abundare apud impios cum vidisset paene collapsus est. qui haec deposita maligna obstinatione considerat. quod se extulerunt. Spes enim quae videtur. quando et illi haec haberent. cuius tam magnam divinamque sententiam de boni humani fine paulo ante commemoravi: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 150. et ex illorum numero erat. non est spes. qui longe se faciunt a te. quod liberandum est. inquit. putavi me incassum tibi servisse. quae dicuntur Vetus et Novum. quibus non placet ut eos colamus tamquam nostros deos. Quaedam vera sunt in Porphyrii doctrina de angelis. qui fornicatur abs te 161. sed potius nos diligunt. propter quod Vetus dicitur Testamentum 149. Unde sequitur illud. cum eas impiis abundare perspiceret. in voluntate tua deduxisti me. Haec est mediatio. An quandoque psalmista anceps sit inter utramque vitam. omnes laudes tuas in portis filiae Sion 164. quia etiam in talium rerum desiderio deos alios non quaesivi. totumque illud culmen temporalis felicitatis ita eis factum tamquam somnium evigilantis. quod sequitur: Ponere in Deo spem meam. unde in alio psalmo dicitur: Desiderat et deficit anima mea in atria Domini 157. Ac per hoc sequitur: Tenuisti manum dexterae meae. fuerit liberatum. qui tibi servire noluissent. et a te quid volui super terram? 155 Reprehendit se ipsum iusteque sibi displicuit. qua et unus Deus coli iubebatur et hic Mediator venturus promittebatur 148. nec eis sacrificemus. item in alio: Defecit in salutare tuum anima mea 158. et simus nos quoque pro modulo nostro angeli Dei. inquit. In quo plane psalmo duorum Testamentorum.non eramus. cum totum. non solum antequam lex populo Hebraeo daretur (neque enim eis praedicator Deus vel Angeli defuerunt). In hac autem spe nunc constituti agamus quod sequitur. Ea quippe a te desiderare debui. propter quod et cetera de eodem psalmo dicenda visa sunt: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 162. sed cum ipsis sacrificium simus Deo. sed ipsum. tamquam ad sinistram cuncta illa pertineant. Si autem quod non videmus speramus. quod enim videt quis. Deus cordis mei 156. fragilem et quodam modo luteam felicitatem a suo Deo quaesivit in terra. plus adiuvant. hanc Angeli sancti annuntiaverunt. Et quoniam in hac terra vel in civitate terrena magni sibi videbantur: Domine. ut annuntiem. non aliquid ab eo. dicit pedes suos paene fuisse commotos et effusos in lapsum propemodum gressus suos. per quos. quibus eos cum abundare cernerem. Nunc vero fit illud. per patientiam exspectamus 163. peribunt. hoc est semen dispositum per Angelos. Tamen cum de utroque dixisset. rem transitoriam. tamquam frustra Deo ipse servisset. sicut per Angelos. eadem promissio praedicata est. Nullo itaque dubitante. cum tam magnum bonum haberet in caelo (quod post intellexit). Tunc eos intellexit in eo. Huius sacramenti fide etiam iusti antiqui mundari pie vivendo potuerunt. ut et nos cum ipsis beati simus. inquit. et quae foris sunt munda erunt 159. perdidisti omnem.

ut dicas pronuntiare divina? Quae tandem divina pronuntiant. Ea quippe dixit. fragilis et infirma est. adversus potestates et veris virtutibus et veri Dei muneribus invidas habere liberam vocem? Iam distinxisti angelos. Irrita perpetua solvent formidine terras 170. et non dicam dominam. purgare cupiente ab illis vinculis solvi et suae potestati reddi potuerunt. si qua manent sceleris vestigia nostri. quod tu fateris. nec a bono. ut videlicet quicumque a philosophiae virtute remoti sunt. quia in alterius adumbrata persona. quae humana. veraciter tamen. dixit: Te duce. qui non voluntatem Patris annuntiant? Nempe illi sunt. unde hoc a Cumaea Sibylla dictum esse incunctanter apparet. inquirant. Quem tu quoque utinam cognovisses eique te potius quam vel tuae virtuti. Nam ista utcumque sapiebat sed contra multorum deorum cultum non libere defendebat 165. te auctore theurgos homines. Nescio quo modo. quos philosophari piget. sibi exhiberi volunt. oracula sanctum immortalemque confessa sunt. credendum est velle nos subdi nisi ei. vel ipsa quoque sidera his opprobriis infamare? Incongrue et mysterice Porphyrius dicit de theurgica purgatione. neque per ipsam rem. quos sacris precibus invidus alligavit. Num igitur hos angelos. qui in terris ea. Nam utique non hoc a se ipso se dixisse Vergilius in Eclogae ipsius quarto ferme versu indicat. quae non nisi ab illo Salvatore sanantur. vel perniciosissimae curiositati sanandum tutius commisisses. 27. ancillam potius invidorum isto aere transcenso levare in caelum et inter deos vestros etiam sidereos collocare. Non enim te decepisset. quae etiam multum proficientium in virtute iustitiae possunt propter huius vitae infirmitatem. quae sacramentis significatur. o philosophe. qui Patris annuntiant voluntatem. Daemonum est haec arrogantia superborum atque miserorum. Quid adhuc trepidas. etsi non scelera. propter quos a daemonum dominatu liberandos Christus advenit. qui ad theurgos homines nescio qua deducti arte descendunt. sed a Chaldaeis magistris. ab eis angelis. et altitudinem eius profunditatemque declarent. Quanto humanius et tolerabilius consectaneus tuus Platonicus Apuleius erravit 168. quantum mihi videtur. sive invisibiles. quo constat homo. ut dicis. quae tibi tamquam superiorum capaci esse inutilia confiteris. quem vestra. quae ardua nimis atque paucorum est. ne immortales et beatos uni Deo subditos non eis sacrificando offendamus. alios autem. ne praestarent animae purgationem. sed pestilentiam. sive visibiles. deos tamen caeli superiores ad aetheria spatia pertinentes. deos aetherios se esse fingentes. quam ad scholas Platonicas venire cogantur. quorum praedicator et angelus factus es. procul dubio neque per ullam significantem figuram. Non audit ista hominum multitudo. neque sibi arrogent quo eis subiciamur. ut hanc veluti mercedem reddas magistris tuis. Theurgi vero illi vel potius daemones deorum speciem figurasque fingentes inquinant potius quam purgant humanum spiritum falsitate 164 . Et angelos quippe alios esse dixit. a quibus longe diversa est pietas subditorum Deo nec aliunde quam illi cohaerendo beatorum. qui philosophari non possunt. quod eos. quod in anima spiritali theurgica arte purgati ad Patrem quidem non redeunt. ut tu ipse scribis. qui tantummodo daemones a luna et infra ordinatos agitari morbis passionum mentisque turbelis honorans eos quidem. ubi ait: Ultima Cumaei venit iam carminis aetas 171.26. Ad quod bonum percipiendum etiam nobis sincera benignitate oportet ut faveant. si ad ipsum referas. cui et ipsi adhaerendo beati sunt. sed aliis eas tamen importas. sed eum annuntient sub quo eis in pace sociemur. dum non vis theurgos offendere. de quo etiam poeta nobilissimus poetice quidem. quorum ministerium est declarare voluntatem Patris. incomparabiliter maior est multitudo. de quo iste versus expressus est. sed. sed volens nolensque confessus est. In illo enim habent misericordissimam purgationem et mentis et spiritus et corporis sui. quos putabat. ut in aetherias vel empyrias mundi sublimitates et firmamenta caelestia extolleres vitia humana. cuius nobis annuntiant voluntatem? Unde optime admonet etiam ipse Platonicus imitandos eos potius quam invocandos 166. Propterea quippe totum hominem sine peccato ille suscepit. verum saltem in anima spiritali purgentur. Adhuc dubitas haec maligna esse daemonia. a peccatorum peste sanaret. ut totum. ab omni labe istarum perturbationum quanta potuit disputatione secrevit! tu autem hoc didicisti non a Platone. Quid adhuc eos honoras. qui deorsum descendentes hominibus theurgicis divina pronuntient. plures ad secretos et illicitos magistros tuos. solem ac lunam et cetera ibidem lumina. ut tibi videlicet tamquam philosopho theurgicae artis purgationes nequaquam necessariae videantur. a quibus non quidem in anima intellectuali. quibus divinis te tamen per intellectualem vitam facis altiorem. sed super aerias plagas inter deos aetherios habitabunt 169. a quibus curiositate deceptus ista perniciosa et insana pro magno beneficio didicisti 167? Audes istam invidam non potentiam. Quod enim non nisi uni vero Deo deberi sciunt. quae Patris sunt. ut possent dii vestri theurgis pronuntiare divina. amicis suis theurgis erubescebat Porphyrius. promiserunt. Non itaque debemus metuere. vel te fingis fortasse nescire. et quoniam istorum. Hoc enim tibi immundissimi daemones. quos conspicuos lucere cernebat. ad ista seducis. scelerum tamen manere vestigia.

Unde commemorato isto prophetico testimonio sequitur et dicit Apostolus: Ubi sapiens? Ubi scriba? Ubi conquisitor huius saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi? Nam quoniam in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum. sed incarnationem incommutabilis filii Dei. Quid prodest quia negare non potuisti errare homines theurgica disciplina et quam plurimos fallere per caecam insipientemque sententiam atque esse certissimum errorem agendo et supplicando ad principes angelosque decurrere. Atque utinam hoc saltem abs te miseri audiant et inde. sed viam qua eundum est non tenetis. ut iam nec eidem ipsi. immortalem tamen aeternamque non posse hac arte fieri confiteris. mirantibus tamen stupentibusque concurrit 172.et ad gratiam quam platonici despiciunt. ubi Platonis sententiam 179 sequens nec ipse dubitas in hac vita hominem nullo modo ad perfectionem sapientiae pervenire. 1. patriam in qua manendum est. qui non secundum intellectualem animam vivunt? Christus omnes vocat ad salutem. venire possimus. dicis posse purgari. Itaque videtis utcumque. Non enim dicis: paucis placuit. ut per eos anima spiritalis purgetur illorum. Christum Dei virtutem et Dei sapientiam 173 cognovisses nec ab eius saluberrima humilitate tumore inflatus vanae scientiae resiluisses. id est paternam mentem sive intellectum. quam si vere ac fideliter amasses. Quoniam quidem Iudaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt. quod prophetae sancti de illo veraciter praedixerunt: Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo 175. inquit. quam tali arte purgari posse asseris. qua hominis animam corpusque suscepit. Non enim suam in eis perdit et reprobat. videtis tamen qualitercumque et quasi per quaedam tenuis imaginationis umbracula. Praedicas Patrem et eius Filium. et horum medium. et tamen versas haec multis modis et repetis. qui immundum habent proprium? Alioquin nullo modo carminibus invidi hominis ligarentur ipsumque inane beneficium. 28. posse continentiae virtute purgari.. ne illic absorbeantur. At ille implet. neque hoc tantum malum te pudet. ut ad illa. quae credimus vel ex quantulacumque parte intellegimus. sed quam sibi arrogant. Aliquando etiam dicis. aut metu premerent aut simili invidentia denegarent. nos autem. abscedant aut eo penitus non accedant. Mittis ergo homines in errorem certissimum. 165 . contemnis enim eum propter corpus ex femina acceptum et propter crucis opprobrium. quam ipse donavit. quod teletae non post mortem elevant animam. Iudaeis quidem scandalum. quae sanat infirmos. secundum intellectum tamen viventibus omne quod deest providentia Dei et gratia post hanc vitam posse compleri 180. vel ad eas facias ipse curiosos. id est nostrae animae partem mente inferiorem. quando quidem ad Deum per virtutem intellegentiae pervenire paucis dicis esse concessum. quo nitendum sit. et more vestro appellas tres deos 178. Ubi. non vultis agnoscere. quoniam stultum Dei sapientius est hominibus. aliquid post huius vitae finem prodesse videantur. nisi ut talium quoque rerum quasi peritus appareas et placeas illicitarum artium curiosis. Confiteris tamen etiam spiritalem animam sine theurgicis artibus et sine teletis. quasi ne operam perdidisse videaris ista discendo. cum virtutis et sapientiae profitearis amatorem. qui non habent ipsius.. qua salvamur. Sed quid faciam? Scio me frustra loqui mortuo. Ignorantiam certe et propter eam multa vitia per nullas teletas purgari dicis.. sed cum dicis esse concessum. Hunc autem Christum esse non credis. . quem vocas paternum intellectum seu mentem. quam spiritalem vocas. Sed bene.. non superbe iactantes falsam beatitudinem suam. unde ad eum mundus vobis quidem stomachantibus. vel: pauci voluerunt. et rursum. sed quantum ad te attinet. sed humiliter potius veram miseriam confitentes. etsi verbis indisciplinatis utimini. procul dubio Dei gratiam. Uteris etiam hoc verbo apertius. quod praestaturi videbantur. ipsis vero vocatis Iudaeis et Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. Hoc quasi stultum et infirmum tamquam sua virtute sapientes fortesque contemnunt. Quo modo enim purgent hominis spiritum. 29. quod metuendam dicis hanc artem vel legum periculis vel ipsius actionis. Sufficit quod purgatione theurgica neque intellectualem animam. gentibus autem stultitiam. O si cognovisses Dei gratiam per Iesum Christum Dominum nostrum ipsamque eius incarnationem. non hominis sufficientiam confiteris. quibus frustra discendis elaborasti.. mittis homines ad theurgos. hoc est mentem nostram. qui paternae est conscius voluntatis. et ipsam spiritalem. summum esse exemplum gratiae videre potuisses. excelsam videlicet sapientiam spretis atque abiectis infimis idoneus de superioribus carpere 174. sed per solum . praedicamus Christum crucifixum.. quem putamus te dicere Spiritum Sanctum 177. Sed haec est gratia. placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes. Confiteris tamen gratiam.phantasmatum et deceptoria vanarum ludificatione formarum. Christus autem vitam promittit aeternam. quantum existimo. et infirmum Dei fortius est hominibus 176. etsi acie caligante. ad nihil aliud. etsi de longinquo.

aureis litteris conscribendum et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat. quam corpus incorporeo cohaerere. 30. An vero quod ipsum corpus morte depositum et in melius resurrectione mutatum iam incorruptibile neque mortale in superna subvexit. Si post Platonem aliquid emendare existimatur indignum. ex quibus multa posui. ut beati immortalesque esse cupiamus. quos potius in tua compellatione alloquor. praesertim cum de anima mundi huius visibilis et tam ingentis corporeae molis cum illo tam incredibilia sapiatis. aut ut verbis utar. Pudet videlicet doctos homines ex discipulis Platonis fieri discipulos Christi. praesertim vobis qui talia sapitis. quod iterum dico: Christus est humilis. . Quo modo ergo nec umquam solvetur a corpore. perpetiendo docuit contemnere quod timemus. ut beata sit anima. manens beatus suscipiensque mortalem. et Verbum erat apud Deum. quod factum est. si aliqua una intellectualis anima modo quodam ineffabili et singulari pro multorum salute suscepta est? Corpus vero animae cohaerere. . Omnia per ipsum facta sunt. Hoc erat in principio apud Deum.. 2. sicut a sancto sene Simpliciano. quas non debuisti discere.. vobis incredibile dicitur. 29.. solebamus audire. Quid ergo est. cum vobis fides christiana suadetur. si. nisi quia Christus humiliter venit et vos superbi estis? Qualia sanctorum corpora in resurrectione futura sint.. et tenebrae eam non comprehenderunt 185. humilitate opus erat.quantum autem ad eos. quibus ad hoc credendum vos ipsos admonere debeatis. ut beati simus. etsi mutabile incommutabili. qui te magnipendunt et te vel qualicumque amore sapientiae vel curiositate artium. quem Dei Filium confitemini. quod vultis esse etiam sempiternum. aut ignorare vos fingitis. peritia haec esse animalia beatissima perhibetis et cum his corporibus sempiterna 183. incorporeum incorporeo.cum incarnationem et resurrectionem despiciant. Sed qualiacumque sint. potest aliquanto scrupulosius inter Christianarum Scripturarum doctissimos disputari 184. et sine ipso factum est nihil. ut parum sit miseris quod aegrotant. et talia futura. quod vobiscum omnes homines et conspicere non cunctantur et dicere. quae in usu habetis. quas vos ipsi oppugnatis. qua sanari poterant. qui piscatorem suo Spiritu docuit sapere ac dicere: In principio erat Verbum. Quid enim incredibile dicitur. Et quia naturaliter indidit nobis. tunc obliviscimini. et vita erat lux hominum. quidam Platonicus. etsi humanum divino. quale sua resurrectione Christus demonstravit exemplum. tam crebro praecipere omne corpus esse fugiendum. ut fidem christianam quasi rationabiliter fugere videamini. Quod initium sancti Evangelii. qua ad illum ab hominibus veniretur. Quid ergo incredibile est. nec umquam carebit beatitudine. et lux in tenebris lucet.. quid.etsi Plato doceat. quod. sed ut cadendo gravius affligantur. futura tamen sempiterna minime dubitamus. quae anima utique humana est. Gratia Dei non potuit gratius commendari. qua in Deo figitur. Non enim hoc faciunt ut erigantur. Sed huic veritati ut possetis adquiescere. iustus ab impiis beatus a miseris. obnitente quidem Porphyrio. vos superbi? An forte corrigi pudet? Et hoc vitium nonnisi superborum est.. erubescant. qui postea Mediolanensis Ecclesiae praesedit episcopus 186. impedientia praedicentur vosque etiam dicatis esse in caelestibus immortalia corpora immortaliter beatorum: quid est quod. quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis 187. fieri posse dicatis. tamen spiritum spiritui. quod mirabilis mirabiliter natus est. revolvi animas ad bestias. Platone quippe auctore 182 animal esse dicitis mundum et animal beatissimum. quae cervici vestrae difficillime persuaderi potest. corpus est omne fugiendum? Solem quoque istum et cetera sidera non solum in libris vestris corpora esse fatemini. immo potius ad pietatem suscipiendam debet adducere. inquam. cui nomen est secundum Iohannem. In ipso vita erat. quos De regressu animae scripsit. Christiani esse nolitis. facilius quippe in fidem recipiendum est. verum etiam altiore. et Deus erat Verbum. ut eam consubstantialem paternae illi menti. diligunt. nisi quia illud est. fortasse non frustra. natura ipsa nostra teste cognoscimus. Sed ideo viluit superbis Deus ille magister. ut anima possit beata permanere cum Deo? 181 Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit. hoc profecto esset incredibilius. ut putatis. qui tam longe erat immortalis a mortalibus incommutabilis a commutabilibus. An forte vos offendit inusitatus corporis partus ex virgine? Neque hoc debet offendere. nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina. cur ipse Porphyrius nonnulla et non parva emendavit? Nam Platonem animas hominum post mortem revolvi usque ad corpora 166 . ut nobis tribueret quod amamus. cum incorruptibilia prorsus et immortalia nihiloque animae contemplationem. quid disputare aut docere soleatis? Quid causae est. quam ut ipse unicus Dei Filius in se incommutabiliter manens indueretur hominem et Spiritum dilectionis suae daret hominibus homine medio. cur propter opiniones vestras. hoc fortasse credere recusatis intuentes Porphyrium in his ipsis libris. ut homo totus et plenus sit. omne corpus fugiendum esse opinamini. cum dicitur Deus assumpsisse humanam animam et corpus? Vos certe tantum tribuitis animae intellectuali. Quod nisi usitatissimum esset.

falso putabit semper se beatam fore. Dicit etiam ad hoc Deum animam mundo dedisse. ecce Platonicus in melius a Platone dissentit. 31. quid hoc scire prodesset. quae animam quoque ipsam non Deo coaeternam. finem tamen non habituros. ut bona faceret. qui animarum circulos alternante semper beatitate et miseria suspicati sunt. quod mundatam ab omnibus malis animam et cum Patre constitutam numquam iam mala mundi huius passuram esse confessus est 190. quamdiucumque erit. nisi forte inde se nobis auderent praeferre Platonici. Quanto creditur honestius. Porphyrii profecto est praeferenda sententia his. ut ipsa esset ex tempore quae antea non fuisset? Deinde beatitudo quoque eius post experimentum malorum firmior et sine fine mansura. et mundus atque in illo dii creati et semper fuerunt semper existente qui fecit. sempiternum deinceps esse non posset. quod ex aeterno non fuit. quod ipsi in alia meliore vita purgatissimi et sapientissimi fuerant nescituri et falsum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum et stultissimum est dicere. quod ipse quem venturum Salvatorem praemissi nuntii praedixerunt. non esse hoc videlicet temporis. inquiunt. ut beata sit. ex magna parte correctus est in hac opinione Porphyrius. Illa igitur omnis argumentatio dissoluta est. malorum autem oblivio facit corporum desiderium. hoc est ad oblivionem praeteritorum: Scilicet immemores supera ut connexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 192. Hanc sententiam Porphyrii doctor tenuit et Plotinus 189. ut inquinatio requiratur. ut saltem in solos homines humanas animas praecipitari posse sentiret. nisi quod semper ante fuisset. semper ei subesset vestigium. Nec veritate ibi beata erit anima. Qua sententia profecto abstulit. si non faceret). Numquid ergo. ne aliquando iam malorum polluta contagione teneatur. ut materiae cognoscens mala ad Patrem recurreret nec aliquando iam talium polluta contagione teneretur. ecce vidit. Non enim beata erit nisi secura. Merito displicuit hoc Porphyrio quoniam re vera credere stultum est 193 ex illa vita. quod ille non vidit. eisque beatis et immortalibus de vera religione credamus. inquiunt. non enim mala disceret. procul dubio coepit ex tempore. Cur ergo non potius divinitati credimus de his rebus. nec alterum altero prius esset. nec post talem ac tantum magistrum refugit correctionem. esse coepit ex tempore. Quod etiamsi verum esset. quae non erat? Ut enim hoc Platonici nollent credere. Quod si ita est. et tamen semper erit. qua putatur nihil esse posse sine fine temporis. inquam. qui 167 . cum ante non fuerit. In hominum sane non sua quae dimiserant. beluinos autem carceres evertere minime dubitaret. et non puduit hoc credere. etiam miseria eius semper fuisse dicenda est? Porro si aliquid in illa. ne mater fortasse filium in mulam revoluta vectaret.bestiarum scripsisse certissimum est 188. Puduit scilicet illud credere. quod platonice videtur dixisse Vergilius. quia id nos in hac vita iam nesciremus. ut autem secura sit. Absurde docet Plato animas ante fuisse. sed substitutionis initium. quos in mundo deos a Deo factos scribit Plato 195. quod missi Apostoli qui orbem terrarum Evangelio repleverunt. ubi oportet fallatur. Ubi etsi aliquid inconvenienter sapit (magis enim data est corpori. sed alia nova corpora redire humanas animas arbitratus est. quamquam et de mundo et de his. Cui ergo gaudendi causa falsitas erit. quas humano ingenio pervestigare non possumus. ubi rursus implicentur malis: profecto erit infelicitatis causa summa felicitas et stultitiae causa perfectio sapientiae et immunditiae causa summa mundatio. quoniam aliquando erit et misera. quod sancti et veraces Angeli docuerunt. quod Prophetae Dei Spiritu acti locuti sunt. quanto. Verum id quo modo intellegant invenerunt. quia. sed per Conditoris potentissimam voluntatem in aeternum mansuros esse perhibeat. in campos Elysios purgatas animas missas (quo nomine tamquam per fabulam videntur significari gaudia beatorum) ad fluvium Letheum evocari. sicut iste confitentur. quod tamen vestigium a calcante factum nemo dubitaret. Inventa est enim animae beatitudo. apertissime dicat eos esse coepisse et habere initium. ut dixi. sed homini praeposuit veritatem. Falso igitur a quibusdam est Platonicis creditus quasi necessarius orbis ille ab eisdem abeundi et ad eadem revertendi. quae cum initium temporis habuerit. sed creatam dicit esse. si anima semper fuit. et tamen facti sunt 196. hanc utique causam idoneam sibi videbantur afferre. ut mortuos ex vivis. quamvis alterum ab altero factum esset: sic. tamquam hoc agat summa purgatio. cur non fieri potuerit. Sicut enim. quod esse Platonicum maxime perhibetur. Quapropter divinae auctoritati humana cedat infirmitas. Porphyrio tamen iure displicuit. ita vivos ex mortuis semper fieri 191. finem temporis non habebit. falsumque esse ostendit. desiderare animas corruptibilium corporum labem et inde ad ista remeare. si pes ex aeternitate semper fuisset in pulvere. Si enim quod perfecte mundantur hoc efficit. ubi revoluta mater in puellam filio forsitan nuberet. in eo tamen aliorum Platonicorum opinionem et non in re parva emendavit. quo modo de veritate gaudebit? Vidit hoc Porphyrius 194 purgatamque animam ob hoc reverti dixit ad Patrem. honestius creditur reverti animas semel ad corpora propria quam reverti totiens ad diversa! Verum tamen. nisi quod initium non habet temporis. ut omnium obliviscantur malorum. quae beatissima esse non poterit nisi de sua fuerit aeternitate certissima.

nondumque in suam notitiam historiali cognitione perlatam? Quaenam ista est universalis via. ut saepe dixi et saepe dicendum est. manifestissima voce testatur neque illis quae ab Indis neque illis quae a Chaldaeis didicerat hanc universalem viam liberandae animae contineri. Quam vult ergo intellegi animae liberandae universalem viam nondum receptam vel ex aliqua verissima philosophia vel ex earum gentium doctrinis. liberandorum credentium universalis via. hoc est omnibus gentibus data. nec debuit nec debebit ei dici: quare modo? et: Quare sero? Quoniam mittentis consilium non est humano ingenio penetrabile. non esse verissimam. sacrificium esse debemus. ut sacrificium faciamus.sibi honorem non expetunt. Haec est universalis via. . sed ut talia promissa perciperet et ex illo propagaretur semen dispositum per Angelos in manu Mediatoris 200. vel ab inductione Chaldaeorum vel alia qualibet via 197. nondum receptum hoc donum Dei et nondum in suam notitiam fuisse perlatum. nisi qua universae animae liberantur ac per hoc sine illa nulla anima liberatur? Cum autem addit et dicit: Vel ab Indorum moribus ac disciplina. Cum autem dicit Porphyrius in primo iuxta finem De regressu animae libro nondum receptum in unam quamdam sectam. Haec est igitur animae liberandae universalis via. Providentiam quippe divinam sine ista universali via liberandae animae genus humanum relinquere potuisse non credit. illuminet vultum suum super nos. Sentiebat enim adhuc sibi deesse aliquam praestantissimam auctoritatem. secundum quem et sacerdos esse voluit. de qua in sancta prophetia dictum est: Deus misereatur nostri et benedicat nos. Haec est religio. Qui fuit quidem gente Chaldaeus. quem suscepit. tacere non potuit. cuius profecto notitia ad quoscumque iam venit et ad quoscumque ventura est. deberi sciunt. nec iubent. sed universis gentibus quae communis esset divinitus impertita est? Quam certe iste homo non mediocri ingenio praeditus esse non dubitat. Haec est enim quodam modo regalis via. quod universalem contineat viam animae liberandae. quae non est alia quam religio Christiana. 1. Et quo modo iam potest esse verissima. nec mirum. sed nondum in suam venisse notitiam. 32. Unde tanto post ex Abrahae semine carne suscepta de se ipso ait ipse 168 . sed hoc tantum bonum tantumque adiutorium nondum receptum. etiam usque ad mortem sacrificium pro nobis dignatus est fieri. vel a philosophia verissima aliqua vel ab Indorum moribus ac disciplina. ostendit vel eam philosophiam. propter asserendum et consecrandum martyrum numerum. hoc est testium veritatis. quae una ducit ad regnum. quantum arbitror. quia nondum in fidem suam receptum fuerat vel in notitiam nondum pervenerat. non intellegens hoc. cuius et nos cum illis. Neque enim ait non esse. sed aeternitatis firmitate securum. cum dixit. quia plus apud eas curiositas valuit quorumque angelorum cognoscendorum et colendorum. 2. quae universalem continet viam animae liberandae. quando ista liberandae animae universalis via. qui in homine. Quod sensit etiam iste. Videbat ergo ista Porphyrius et per huiusmodi persecutiones cito istam viam perituram et propterea non esse ipsam liberandae animae universalem putabat. de qua fidelis Abraham divinum accepit oraculum: In semine tuo benedicentur omnes gentes 199. qui etiam noster est. Neque enim propterea verum non esse iudicavit. nondum in suam notitiam esse perlatum. Cum autem dicit vel a philosophia verissima aliqua nondum in suam notitiam pervenisse sectam. nisi quae non suae cuique genti propria. quorum assiduam commemorationem facit 198. non temporali fastigio nutabundum. quoniam nulla nisi hac liberari potest. oppugnari permittebatur ab idolorum daemonumque cultoribus regibusque terrenis. iussus est discedere de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui 201. per eum sacerdotem offerendi. per quos ostenderetur omnia corporalia mala pro fide pietatis et commendatione veritatis esse toleranda. in qua ipse philosophatus est.. in quo esset ista liberandae animae universalis via. quem Deo suo. quae universalem contineat viam animae liberandae: satis. nisi ei tantum. quae magnae velut in divinis rebus habebantur. qua non continetur haec via? Nam quae alia via est universalis animae liberandae.quae Christi est religio signis et prophetiis adtestantibus. Tunc enim Porphyrius erat in rebus humanis. ad eius confirmationem robustioremque commendationem potius pertinere. cui haec promittenti fideliter credidit. quod eum movebat et quod in eius electione perpeti metuebat. in omnibus gentibus salutare tuum 203. inquam. 32. aut inductione Chaldaeorum aut alia qualibet via.. Haec est. Tunc ipse primitus a Chaldaeorum superstitionibus liberatus 202 unum verum Deum sequendo coluit. ut cognoscamus in terra viam tuam. id est universis gentibus divina miseratione concessa. quam de re tanta sequi oporteret. vel ea non contineri talem viam. nondumque in suam notitiam eamdem viam historiali cognitione perlatam: procul dubio confitetur esse aliquam. et utique se a Chaldaeis oracula divina sumpsisse. Auctore Porphyrio omnibus via est animae liberandae. Ita ei non sufficiebat quidquid de anima liberanda studiosissime didicerat sibique vel potius aliis nosse ac tenere videbatur.

quam sancti Angeli sanctique Prophetae prius in paucis hominibus ubi potuerunt Dei gratiam reperientibus et maxime in Hebraea gente. sicut arte medicinae quibusdam antecedentibus signis plurima eventura valetudini praevidentur. Non enim apparuerunt tantummodo visiones angelicae et caelestium ministrorum sola verba sonuerunt. ut se per universa diffunderet.Salvator: Ego sum via. maxime nativitatis et resurrectionis. Haec est igitur universalis animae liberandae via. Huius viae rectitudinem usque ad Deum videndum eique in aeternum cohaerendum in sanctarum Scripturarum qua praedicatur atque asseritur veritate quicumque non credunt et ob hoc nec intellegunt. ut intellegerent Scripturas. alia ei. proficientium purgatio et liberatio ab omni malo. et venient ad eum universae gentes et ingredientur nationes multae et dicent: venite ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob. paenitentia hominum et ad Deum conversio voluntatum. elementa. numquam generi humano defuit. quae quantum dabatur cognita Dei voluntate futura nuntiabant. ut futura etiam praedicantur. plerisque mysticis praedixerunt. aliaque ipsi corpori: propterea totum suscepit veracissimus potentissimusque Mundator atque Salvator. vel immundi daemones sua disposita facta praenuntiant. fera animalia terrarum et aquarum volatilia caeli. societatis impiorum aeterna damnatio regnumque aeternum gloriosissimae civitatis Dei conspectu eius immortaliter perfruentis in huius viae Scripturis praedicta atque promissa sunt. iudicii dies. oppugnare possunt. Ex Sion enim prodiet lex et verbum Domini ad Hierusalem 205. praesens autem in carne ipse Mediator et beati eius Apostoli iam Testamenti novi gratiam revelantes apertius indicarunt. quorum ius et in mentibus atque cupiditatibus iniquorum ad quaeque congruentia facta ducendis quodam modo sibi vindicant. Negant enim haec vel magnorum hominum vel magni esse pendenda. sed expugnare non possunt. et tabernaculo et templo et sacerdotio et sacrificiis significaverunt et eloquiis quibusdam manifestis. Tunc aperuit illis sensum. et lex verbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit. quod merito in aliis vaticinantibus et quorumlibet modorum vel artium divinationibus faciunt. contestantibus signis. et ingrediemur in ea. ex quibus ea quae restant sine dubio speremus implenda? Non enim potest Porphyrius vel quicumque Platonici etiam in hac via quasi terrenarum rerum et ad vitam istam mortalem pertinentium divinationem praedictionemque contemnere. Haec via totum hominem mundat et immortalitati mortalem ex omnibus quibus constat partibus praeparat. sed universarum gentium. gratia iustitiae. Praeter hanc viam. 3. sidera divina iussa fecerunt. Via ergo ista non est unius gentis. et in materia infima fragilitatis humanae. Sed alia erant vere magna atque divina. partim cum facta nuntiantur. 169 . exceptis ipsius Salvatoris propriis singularibusque miraculis. verum etiam hominibus Dei Verbo simplicis pietatis agentibus spiritus immundi de hominum corporibus ac sensibus pulsi sunt. quorum tam multa impleta conspicimus. ut recta pietate futura esse cetera confidamus. et annuntiabit nobis viam suam. et dixit eis. Christus quippe in carne venturus et quae in illo tam clara perfecta sunt atque in eius nomine impleta. quorum in uno maternae virginitatis tantummodo sacramentum. quam vocat intellectualem Porphyrius. mirabilium operum divinorum. quia oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem 206. Haec est universalis via. Alias se habent prophetiae et theurgicae coniectationes. Non talia sancti homines in ista universali animarum liberandarum via gradientes tamquam magna prophetare curarunt. vel fidelius. 32. quorum superius pauca iam posui. quamvis et ista eos non fugerint et ab eis saepe praedicta sint ad eorum fidem faciendam quae mortalium sensibus non poterant intimari nec ad experimentum celeri facilitate perduci. sicut eam Deo sapienti placuit ordinare. quae aliquanto occultius superioribus sunt significata temporibus. quae universum orbem tanto apice auctoritatis obtinuit. Nam vel inferiorum fiunt praesensione causarum. quae. Ut enim non alia purgatio ei parti quaereretur. quorum multa videmus impleta. fides piorum et per universum orbem in veram divinitatem multitudo credentium. in altero autem etiam eorum. de qua tanto ante prophetatum est: Erit in novissimis diebus manifestus mons Domini. sed inde processit. cuius erat ipsa quodam modo sacrata res publica in prophetationem et praenuntiationem civitatis Dei ex omnibus gentibus congregandae. pro aetatum generis humani distributione. veritas et vita 204. mortui revixerunt 207. qui in fine resurrecturi sunt demonstravit exemplum. resurrectio mortuorum. vitia corporis languoresque sanati. ligna. partim cum haec futura praenuntiantur. nemo liberatur. inferna cesserunt. remissio peccatorum. Unde ipse Mediator post resurrectionem suam discipulis trepidantibus ait: Oportebat impleri quae scripta sunt in lege et Prophetis et psalmis de me. et recte. nemo liberatus est. culturae simulacrorum daemonumque subversio et a temptationibus exercitatio. in qua ita narrantur praeterita. quam vocat spiritalem. paratus in cacumine montium et extolletur super colles. nemo liberabitur. Quod autem Porphyrius universalem viam animae liberandae nondum in suam notitiam historiali cognitione dicit esse perlatam: quid hac historia vel illustrius inveniri potest.

2. deos suos praeferunt. ut in primo libro polliciti sumus. quod dictum est: Ab initio diabolus peccat. 9. 16. De ea parte operis. quia. 32. unius Dei. Quae qualisque intellegenda sit Dei requies. exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror. Quo genere locutionis dictum sit de diabolo. 4. sicut nulla ante ipsum sunt tempora. 8. quod in veritate non steterit. De cognoscendo Deo. quam sancti angeli ab initio sui semper habuerunt. qui Conditori sanctae civitatis. nisi per mediatorem Dei et hominum. 12. qui propter bona vitae huius deos colendos putant. quinque autem posteriores adversus eos. quasi postea voluerit. Quorum decem librorum quinque superiores adversus eos conscripti sunt. ad cuius notitiam nemo hominum pervenit. Deinceps itaque. ita nulla extra ipsum sunt loca.Quae dicta et quae sint dicenda. 3. necdum obtinentium promissionis divinae praemium et primorum in paradiso hominum ante peccatum. 10. Quapropter in decem istis libris. participes fuisse credendum sit. hominem Iesum Christum. 13. satisfecimus refutando contradictiones impiorum. 6. aliter ordo rationis. quam nec de infinitis locorum spatiis extra mundum. qui etiam antequam sol fieret vesperam et mane traduntur habuisse. 7. De conditione mundi. cui non est aliud qualitas aliudque substantia. 5. Tam non esse cogitandum de infinitis temporum spatiis ante mundum. ut neque lapsuros se possent nosse qui lapsi sunt. de qua disputare instituimus. 11. 14. quae nec intemporalis sit. An eius beatitudinis. 4. initia et fines incipient demonstrari. quod ante noluerat. quantum verus Deus et Dominus adiuvare dignatus est. et post ruinam labentium perseverantiae suae praescientiam acceperint qui steterunt. etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat intentio. servandum existimant. id est caelestis atque terrenae. quia veritas non est in eo. nec novo Dei ordinata consilio. qui in veritate non steterunt. qua post opera sex dierum requievit in septimo. quas in hoc saeculo perplexas diximus invicemque permixtas. tamen quorundam studio. 170 . De gradibus et differentiis creaturarum. De simplici et incommutabili Trinitate Dei Patris et Dei Filii et Dei Spiritus sancti. An ita unius felicitatis omnes angeli sint creati. quantum divinitus adiuvabor expediam. quae post mortem futura est. qui cultum deorum propter vitam. Creationis mundi et temporum unum esse principium nec aliud alio praeveniri. De qualitate primorum dierum. qua duarum civitatum. De comparatione beatitudinis iustorum. De auctoritate canonicae Scripturae divino Spiritu conditae. 15. quas aliter pendit usus utilitatis. 13 LIBER XI BREVICULUS 1. Quid sentiendum sit de eo. de duarum civitatum. De angelorum conditione quid secundum divina testimonia sentiendum sit. etiam illos spiritus.

De eo quod post discretionem lucis atque tenebrarum dictum est: Et vidit Deus lucem. 33. 34. 21. LIBER UNDECIMUS MUNDUM ET ANGELOS DEUS IN TEMPORE CREAVIT De civitate Dei quid Scriptura dicat (1-3) Quae sit in secunda libri parte disputatio. diligere debeamus. quibus in universitate rerum a bono Creatore bene conditarum quaedam displicent. 32. 20. De eo quod quidam putant in conditione firmamenti aquarum discretarum nomine angelos significatos. 18. De essentia et scientia et utriusque amore. qua Trinitatem in ipsa eius deitate noverunt. De aeterna et incommutabili scientia Dei ac voluntate. quae per ordinationem Dei etiam ex contrariorum fit oppositione luculentior. in quo plenitudo et requies commendatur. De Trinitate divina. An etiam ipsum amorem. 19. 28.17. quemadmodum facta. sed plane summae dispositione providentiae super omnes omnium gentium litteras. quae secundum quemdam modum in natura etiam necdum beatificati hominis invenitur. 30. et putant nonnullam malam esse naturam. Civitatem Dei dicimus. quae non incongrue intelleguntur lucis et tenebrarum nominibus nuncupatae. qui primus partium suarum quantitate completur. 25. quia bona est. in quo Origenis doctrina culpatur. sed contra naturam. qua semper illi universa quae fecit sic placuerunt facienda. cuius ea Scriptura testis est. De duabus angelorum societatibus diversis atque disparibus. 31. et quod quidam aquas aestimant non creatas. 22. De die septimo. De imagine summae Trinitatis. cui ad peccandum non Conditor causa est. quae non fortuitis motibus animorum. quae per omnia opera sua significationis suae sparsit indicia. 29. 23. et qua operum causas prius in operantis arte. quo magis divinae Trinitatis imagini propinquemus. Vitium malitiae non naturam esse. 1. De opinione eorum. quam in ipsis operibus artificis intuentur. De senarii numeri perfectione. 26. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa 171 . De errore. 27. De his. De pulchritudine universitatis. omnia sibi genera ingeniorum humanorum divina excellens auctoritate subiecit. sed voluntas. qui angelorum creationem anteriorem volunt esse quam mundi. Quid sentiendum videatur de eo quod scriptum est:Divisit Deus inter lucem et tenebras. 24. De tripertita totius philosophiae disciplina. De sanctorum angelorum scientia. quo et esse et scire diligimus.

si autem desit. homo Christus Iesus 7. quantum potuimus. 3. quae corporum similitudinibus figuratur. item in alio: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem. neque per eius modi spiritalem. non Deo consumpto. quod cunctam naturam. multum enim similia sunt talia visa corporibus. ita et vidimus. Hic est enim mediator Dei et hominum. unde et sententia vocabulum accepit). de his alios testes requirimus eisque credimus. quae omnia commemorare nimis longum est. postea per Apostolos. quae non est quod ipse. aut ignoretur qua eundum sit. et paulo post in eodem Psalmo: Sicut audivimus. quae animo ac mente sentiuntur (quia et ipse rectissime dicitur sensus. quae remota sunt a sensibus nostris. non fecit nisi ipse. hoc est de invisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt. qui eius incommutabili omnibusque communi luce privati. His atque huiusmodi testimoniis. non solum ad inhaerendum fruendo. honoresque divinos a deceptis subditis quaerunt. adgrediar. quas etiam cum pecoribus communes habet. qua itur homo. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem. meique non immemor debiti. qua superat inferiores suas. donec de die in diem renovata atque sanata fiat tantae felicitatis capax. Nunc vero quid a me iam exspectetur agnoscens. primumque dicam. in civitate Domini virtutum. et illic discere ex ipso. atque ad incommutabilem Dei substantiam pervenire. exortu et excursu et debitis finibus. 2. eamdem constituit et fundavit fidem. Sicut ergo de visibilibus. Deus nobis locutus est. ut ad hominis Deum iter esset homini per hominem Deum. vitiis quibusdam tenebrosis et veteribus invalida est. spes est perveniendi. quem nobis illius conditor inspiravit. si hoc non potest. eius ipsius Domini et Regis nostri ubique opitulatione fretus. quantum satis esse iudicavit. homine adsumpto. didicimus esse quamdam civitatem Dei. terrenae scilicet et caelestis. Deus in medio eius non commovebitur 4. qui viderunt. sacra Scriptura teste. civitas Dei 1... via media est. nam et sic velut corporis auribus loquitur. sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. quia velut per corpus loquitur et velut interposito corporalium locorum intervallo. ut inter sonantem et audientem aeria spatia verberentur. corporalibus instrepens auribus. si quis sit idoneus ad audiendum mente. quantum valuero. qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt. per quod homo. potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. Nam si ea sciri possunt testibus nobis. cui ratio et intellegentia naturaliter inest. disputare. vel manentia contuentur. etiam Scripturam condidit. cui fidem habemus de his rebus. per hoc et via 8. sicut prae oculis quae praesto sunt oculis): profecto ea. quod ita ea dicimus esse prae sensibus. a quorum sensibus remota esse vel fuisse non credimus. et quo ipse Deus solus est melior. non deorum falsorum.dicta sunt de te.. de duarum civitatum. quod in homine ceteris. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit. qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi. quas ignorare non expedit. Huic conditori sanctae civitatis. Sed quia ipsa mens. cuius cives esse concupivimus illo amore. quoniam nostro testimonio scire non possumus. Cum enim homo rectissime intellegatur vel. et in alio Psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri. et ob hoc ad quamdam egenam potestatem redacti. est melius. nec per nos ipsos nosse idonei sumus. quibus homo constat. ignorantes eum esse Deum deorum 5. eis credimus. quae non vidimus. Sed huius sanctae civitatis inimicis decem superioribus libris. suas quodam modo privatas potentias consectantur. quae remota non sunt a sensibus nostris. saltem credatur factus ad imaginem Dei 6 : profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo. locutus. hoc est impiorum et superborum. sed deorum piorum atque sanctorum. Ad illud enim hominis ita loquitur. sive interioribus sive etiam exterioribus (unde et praesentia nuncupantur. Domino et Rege nostro adiuvante. quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus invicemque permixtas. Deus Dei Filius. ut idem ipse sit Deus et homo. his nos oportet credere. Hic prius per Prophetas. atque ita de ceteris. in civitate Dei nostri. quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem adversus omnes errores via munitissima. cives terrenae civitatis deos suos praeferunt. . dilatans exsultationes universae terrae 2. quem ad modum exordia duarum istarum civitatum in angelorum diversitate praecesserint. quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his. fide primum fuerat imbuenda atque purganda. ipsa veritas. Per hoc enim mediator. Magnum est et admodum rarum universam creaturam corpoream et incorpoream consideratam compertamque mutabilem intentione mentis excedere. quae canonica nominatur.. verum etiam ad perferendum incommutabile lumen. 172 . non corpore. in monte sancto eius. quo itur Deus. sed loquitur ipsa veritate. deinde per se ipsum. eminentissimae auctoritatis. Deus fundavit eam in aeternum 3. sicut in somnis vel quo alio tali modo. respondimus.

si autem dicent etiam ipsum novo consilio excogitasse. si ex tempore creatam. sed non habere finem fatentur. quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni asserit et resolvi. Deum esse credimus. quando fecit Deus caelum et terram 10 ? Non. et non nisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter magno et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. non tamen eum temporis volunt habere. nimis aversi sunt a veritate et letali morbo impietatis insaniunt. cur hic potius ubi est et non alibi. si mundum aeternum sine ullo initio. et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus. numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. sed nullo ulterius tempore perituram. ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et terram 9. Cuius novitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio. 2. unde illi acciderit nova miseria. et anima etiam. ulla causa posse dissolvi? Cum his enim agimus. quae in animas sanctas etiam se transfert. Numquidnam ibi fuit iste propheta. 173 . si eum per interminabilem immensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium vacare noluerint. ad miseriam non esse redituram. si autem non praevidet. si ab eis fuerit liberata. sed non video quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere. Ita enim quaeritur. nec se turpem ac miseram fore. nonne consequens erit. quod etiam de isto sentiunt. sed suae creationis initium. isti. et accidisse illi voluntatem novam. nec eosdem mundos. quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt. necesse est dicant etiam semper alternaturam. quam si Deo coaeternam esse contenderint. maximeque in anima. ne subito illi venisse credatur in mentem. et ideo semel expertam miserias. Exceptis enim propheticis vocibus. dicunt quidem aliquid. sed ibi fuit sapientia Dei. facere mundum. 1. unde sibi Deum videntur velut a fortuita temeritate defendere. sed nunc iam de cetero. falsa opinione sit beata. quae numquam antea per aeternum. quod nefandae impietatis est.Deus mundum creavit non in tempore existens (4-8) Deo creante mundus cum tempore incepit. Ubi eum audivimus? Nusquam interim nos melius quam in Scripturis sanctis. simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem. Visibilium omnium maximus mundus est. ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid novi. Loquuntur eis quoque angeli Dei. Deus non in loco et tempore creantur. per quam facta sunt omnia.. qui Deum conditorem mundi esse consentiunt. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant. nullo modo poterunt explicare. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant. quae illis quoque displicet.. tamquam numerum. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram. Ex his unus erat iste propheta. Deinde videndum est. 4. cur potius tunc et non antea factus sit. Qui tam idoneus testis est. unde illa eos sequetur absurditas. ut etiam cum beata dicitur. Sed mundum esse conspicimus. in quibus si quisquam dicat non potuisse vacare omnipotentem. qui semper vident faciem Patris 12. sed beatam semper existimat. invisibilium omnium maximus Deus est. cum in nullo sit omnino mutabilis. 4. sed deinceps esse incipere nova quadam nec fallaci beatitudine. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse. Qui autem a Deo quidem factum fatentur. Quod autem Deus fecerit mundum. . mutabilitate monstrabunt? Porro. per quem Deo credendum sit. quo dici stultius nihil potest. cum fuerit liberata. quo modo eum alienum ab ea. ut de cetero sit anima in aeternum beata. etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. voluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. quo haec sibi revelata cognovit. quam ipsi Deo. habere initium. quod numquam retro per aeternitatem accidisset. qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. quod numquam ante venisset. similiter cogitent extra mundum infinita spatia locorum... in hoc utique non sit beata. et hoc magnum atque praeclarum. si futuram suam miseriam et turpitudinem praevidet. nihilo minus convincuntur numquam eam fuisse vere beatam. quem ad modum quaeri potest. mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et visibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint. et ideo nec a Deo factum videri volunt. ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur. in quibus eis non videtur Deus ab opere cessare potuisse. amicos Dei et prophetas constituit 11 eisque opera sua sine strepitu intus enarrat. nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium voluntatemque mutasse. 5. quid ipsi respondeant de mundi loco. nulli tutius credimus. ut eodem spiritu Dei. isti autem opere Dei factos dicturi sunt. ea tantum differentia. ut modo quodam vix intellegibili semper sit factus.

si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore. 7. nec ita ut est. creatorem nobiscum sentiunt. cuius motibus tempora currerent. non video. Non enim ait alicubi: Facta est nox. sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei vacatio commendetur. et filii diei. nec distendunt loco. Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu. mundum constituerit. cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent. quamvis eamdem divinam rationem. isto modo inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei. in quibus et mane et vespera nominantur. nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. qui die quarto factus refertur. sed qualis illa sit lux. finitum tamen et loco suo determinatum. nec mane nisi de solis exortu. occupatam? Non opinor eos in haec vaniloquia progressuros. quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum. creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse. cuius motionis et mutationis cum aliud atque aliud. intellegi a nobis potest. ut dixi. in brevioribus vel productioribus morarum intervallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus. cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi. donec omnia. Ita dies secundus. nec in noctem vergitur. qua id factum est. sicut videtur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum. Denique Scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine. non ob aliud. ut fortuito potius quam ratione divina Deus. itemque lucescit et mane fit. Et sicut non est consequens. Tempus incepit cum mundo. . sicut de Deo sentire dignum est. 174 .qui et Deum incorporeum.. sed cum tempore. Quod enim fit in tempore. si tamen et vesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere valeamus. hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus. quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est. Cum tempore autem factus est mundus. cur in eis ab opere Deus cesset. et factum est mane dies unus 17. cedit atque succedit. quae simul esse non possunt. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est. ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum. et ante aliquod tempus. et quo alternante motu. quia hoc potius in principio fecisse diceretur. verumtamen reliquis propinquiores sunt veritati. in principio fecisse Deum caelum et terram 13. et mundus in tempore. quae tamen. fatentur incorporea praesentia ubique totam. ait quippe et alio loco: Omnes enim vos filii lucis estis. nec determinant. in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non videat.. quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur. cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris. cuius mutabilibus motibus ageretur. a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt. atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur. unde sol postmodum accensus est. Qui dies cuius modi sint. et post aliquod fit. non alio. remotum est a sensibus nostris. post id quod praeteritum est. velut in arte qua facta est. cum locus nullus sit praeter mundum: respondetur eis. tenebras autem noctem 14. quanto magis dicere. aut perdifficile nobis. 6. quod tempora non fuissent. cum tempus nullum sit ante mundum. sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris sive.. in quo mundus est. illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt. aut lucis nomine significata est sancta civitas. mater nostra aeterna in caelis 15. Ideo vespera quam nox congruentius dici potest. si in eius conditione factus est mutabilis motus. quam nec includunt. nisi quia longo quidem intervallo. Porro si Litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt. isti philosophos ceteros nobilitate atque auctoritate vicerunt. qualemque vesperam et mane fecerit. nullum autem posset esse praeteritum.. ut ita dicam. nulla possit humana comprehendere: ita non est consequens. et eamdem lucem vocasse diem. qui multis diis sacrorum obsequium deferendum putant. sed: Facta est vespera. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea. non sumus noctis neque tenebrarum 16. An forte substantiam Dei. cur in eis ab opere Deus cessaverit. et ceteri. quia nulla erat creatura. Aut enim aliqua lux corporea est. nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam. nisi creatura fieret. quae his diebus Deus fecit. maxime quod apud eos. in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio. aut etiam impossibile est cogitare. alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes quibus infinita imaginantur loca. Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus. de qua dicit Apostolus: Quae sursum est Ierusalem. Et primitus quidem lux verbo Dei facta. nusquam interposuit vocabulum noctis. in sanctis angelis et spiritibus beatis. quae aliquid aliqua motione mutaret. et uno tantum atque in comparatione illius infinitatis tam exiguo loco. et omnium naturarum. Quoniam scientia creaturae in comparatione scientiae Creatoris quodam modo vesperascit. ut nihil antea fecisse intellegatur. et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis. ante id quod futurum est. sed isto in quo est loco. quam cum in Dei sapientia cognoscitur. sed eam. quae non sunt quod ipse.

laudate eum sol et luna. quae sex diebus enumerata sunt. qui in illo requiescunt. dies tertius. qui laetantur in domo. cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum et terram. de qua loquor. quoniam de sanctae civitatis exortu dicere institui. Theatra plaudunt. quantum satis videbitur. Iam ergo erant angeli. angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit. ipse mandavit. Angeli boni creantur quidam lapsi sunt (9-21) Angeli quoque in tempore creantur. quos legentes efficit laetos. quo significatur per efficientem id quod efficitur. Quis porro audebit opinari. si ad illum prius in ista vita per fidem quodam modo accesserint. significati sunt. vel potius lucis huius. invisibilis et incomposita. non sonabili et temporali. ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse videatur. et propter quos utique conscripta est.cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem. laudate eum caeli caelorum. sed etiam illo. In promptu est enim. Ab aquis utique terra discreta est. et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putavi. infertur ad omnia: Ipse dixit. Tunc enim firmamentum factum est 175 . cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum. nequaquam est accipiendum pueriliter. quoniam ipse dixit. sicut laeta epistula dicitur. dies quintus. et creata sunt 23. laudent nomen Domini. quod etiam ipsi post bona opera. quibus loquitur. non tamen evidenter expressum est. etiamsi non eos domus ipsa. et aquae. deinde omnia creando disposita sint. sicut laetitia domus. quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est. cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium. id est super quamdam terrae et aquae indistinctam confusionem (ubi enim lux non est. Non autem esse praetermissos hinc existimo. quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est. ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur. hic quidem etsi non praetermissum. laudaverunt me voce magna omnes angeli mei 24. cum in illis homines plaudunt. quae huius civitatis et magna pars est. utique tenebrae fuerint super abyssum 21. in illo habebunt requiem sempiternam. et facta sunt. tenebrae sint necesse est). utrum vel quo ordine creati sint angeli. Cum vero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum. cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas. in his boves mugiunt. tamquam non essent in operibus Dei. in executione eorumdem operum. ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera. laudate eum omnes stellae et lumen. laetitiam significat eorum. et facta sunt. Facta sunt autem quarto die. cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium. dies sextus. promittente prophetia. quae radicibus continuata sunt terrae. quod numquam peregrinata. Nunc. et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. recurrit in mane. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem. qui dixit. quod scriptum est. significatur requies eorum. atque ipsa terra. sicut Scriptura consequenter eloquitur. quando facta sunt sidera. omnia opera Domini. laudate eum omnes angeli eius. 9. sed alia res aliqua laetos facit. sicut. vel caeli nomine. requievisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit 20. et distinctas sui generis species duo ista elementa sumpserunt. tamquam Deus laboraverit operando. Verbo intellegibili et sempiterno. quae hinc divina testimonia suppetant. cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis. unde suo loco diligentius arbitror disserendum. cum in cognitione firmamenti. et quos facit ipse requiescere. quam primitus fecit. explicare curabo. significans eorum laetitiam. dies quartus. et eo beatior. laudate eum omnes virtutes eius. Septimo die Deus requievit. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo. ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 19. cum eis inter cetera caelestia commemoratis. etiam angeli nominati sunt. nondumque luce facta. Convenientissime itaque. sed alibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur. laudate eum in excelsis. quid illo die factum sit. Nam et in hymno trium in camino virorum cum praedictum esset: Benedicite. 8. Ubi de mundi constitutione sacrae Litterae loquuntur. redarguit istam vanitatem illa Scriptura paris auctoritatis. dies secundus. sed si praetermissi non sunt. post omnia ista. hoc etiam hominibus. a quibus in die septimo requievit? Opus autem Dei esse angelos. et facta sunt 18. dies unus est. Dominum 22. quae super caelos sunt. Numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. quo significamus per id quod continet id quod continetur. Quanto magis. si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores. non evidenter dicitur. et in Psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis. Deo largiente. quae in eis et per eos operatur Deus. Cum ergo a caelo et terra coeperit. prata mugiunt. Hoc enim et sabbati vacatione ex praecepto legis in vetere Dei populo figuratum est. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius.

sed dies unus. fit immundus. et facta est lux 25. pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est. cuius unitas ut commendaretur. Deus unus est et trinus. et corpus decoloretur et aer tenebrescat sive frigescat et anima desipiat. Aliud est itaque corpus. nec tamen ipse est Filius. hoc illuminat et omnem angelum mundum. Sed etsi sit corpus incorruptibile. Mali enim nulla natura est. per quam facta sunt omnia. quas habent. quia Trinitas. . ut et vas evacuetur umore quo plenum est. sicut illuminatur aeris corpus luce corporea. aliud quod habet. Nam utique Pater habet Filium. 1. sicut Sabelliani haeretici putaverunt. etiamsi semper sit sapiens. Est itaque bonum solum simplex et ob hoc solum incommutabile. quod est Verbum Dei. non ad alterum. et eadem vita ipse est. Neque hoc ita dixerim. quale sanctis in resurrectione promittitur. qua corpus dicitur. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur. et cum alia pars est in eo amplior. sicut vas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem sive fervorem aut anima sapientiam. sed Alius dixi. quia digitus minor est quam tota manus. quasi aer sit anima. senariam scilicet operum. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi maior. Ita cum sint inaequales manus et digitus. sed non simplicia et ob hoc mutabilia. Nimirum ergo si ad istorum dierum opera Dei pertinent angeli. Et haec Trinitas unus est Deus. qui vocantur immundi spiritus. alibi minor. ut sit lux non in se ipso. participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit. sicut ad se ipsum dicitur vivus habendo utique vitam. et utrumque hoc cum Spiritu suo unus est Deus.. excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur. Creata sane. Neque enim verbi gratia. Propter hoc itaque natura dicitur simplex. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus. 10. id est facta. Alius est autem quam Pater et Filius. Ac per hoc quamvis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit.. non Aliud. et Filius habet Patrem. profecto facti sunt participes lucis aeternae. aliud qualitas eius. sed ideo simplex dicitur. aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subsistentia personarum. aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. qua creati. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem.. inquam. ipsi sunt illa lux. non ea quae amplior est incorruptior quam quae minor. Nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri. privati participatione lucis aeternae. sed idem ipse unus ad implendum senarium vel septenarium numerum repetitus est propter septenariam cognitionem. sed amissio boni mali nomen accepit. qua incorruptibile nuncupatur. Ab hoc bono creata sunt omnia bona. sed manente substantia corporali non hoc est. quae ubique eius tota est. 10. Cum enim dixit Deus Fiat lux. quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei. In quo ergo ad semetipsum dicitur. caelumque appellatum est. quem dicimus unigenitum Dei Filium. quod non ubique sui totum est. aliud est tamen substantia.inter aquas superiores et inferiores. sicut sunt omnes. hoc est quod habet. Anima quoque ipsa. sicut erit cum liberabitur in aeternum. ita tenebrescere animam sapientiae luce privatam. non genita. Nihil enim horum est id quod habet. quod putaverunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. nec iam lux in Domino. alia incorruptio. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. nam neque vas liquor est nec corpus color nec aer lux sive fervor neque anima sapientia est.. vel aliud sit habens. ideo incorruptibilior manus quam digitus. Quod enim de simplici bono genitum est.. ut ea luce illuminati. 176 . in quo firmamento quarto die facta sunt sidera. qui Spiritus Patris et Filii Spiritus Sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris Litteris nuncupatur.. ut non inconvenienter dicatur sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei. habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem. quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. per quod et ipsi et omnia facta sunt. quod est Deus. 2. quae duo Patrem et Filium dicimus. fierent lux et vocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei. corpus vero ipsum maius est in toto quam in parte. Lumen quippe verum. quod ipsa incorruptio. quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 26. a quo si avertitur angelus. et sicut aer tenebrescit ista luce desertus (nam nihil sunt aliud quae dicuntur locorum quorumque corporalium tenebrae quam aer carens luce). sed in Deo. ideo non aliud est ipse. Hinc est quod etiam privari possunt rebus. quoniam quod habet hoc est. quae diei nomen accepit. nec tamen ipse est Pater. alia minor. quae fecit Deus. et septimam quietis Dei. quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus Sanctus. quae non est quod ipsa. quod vel possit amittere. sed in se ipsis tenebrae. cui non sit aliquid habere. non est dictus dies primus. nec ideo non simplex. neque enim ulla pars est incorruptior quam altera. si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum. quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. et in alios habitus vel qualitates verti atque mutari. Cuius natura simplex est et immutabilis. aliud lux qua illuminatur. quia nec Pater est nec Filius.

sed etiam illuminati. in neutram partem firma assensione ferrentur. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit. non erat talis istorum. esse non posset. qui tamen vere ita beatus est. Qui licet de suae perseverantiae praemio certi sint. sed rationalem vitam licet insipientem sic habent. ut falsis incertisve non fiderent. Quis enim hominum se in actione provectuque iustitiae perseveraturum usque in finem sciat. quid aut quantum est? De beatitudine quae sit certitudo. cum hodie non impudenter beatos vocemus. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia. ut quoquo modo essent et quoquo modo viverent. etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati. nisi peccassent). sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni. quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. sed tamen verum. hoc est. in quibus sunt omnes invisibiles atque incommutabiles rationes rerum etiam visibilium et mutabilium. Quatenus autem. 12.... quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine. in qua sunt infiniti quidam eique finiti thesauri rerum intellegibilium. quod attinet ad rationalem vel intellectualem creaturam. ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae vitae plenitudinem. qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit. porro si sciens fecit omnia. sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum. haec et est. Ab hac illuminatione aversi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque vitae. continuo beatum sit (dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus). Nec ipsos tantum. quia pariter certi. Neque enim beatae vitae vocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias. ut eam non possint amittere. nec si velint. quod iste mundus nobis notus esse non posset. ut et bono incommutabili. Ceterum dictus est in Scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex 27. Deo autem nisi notus esset. quamvis non quidquid aeternum. Boni creati sunt angeli. quandoque desitura et propterea non aeterna. 13. quantum autem ad spem futuri. antequam peccassent. quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur. de ipsa tamen perseverantia sua reperiuntur incerti. quam in sanctis angelis esse credimus. 10. quamdiucumque fuerit. sive id scirent.. sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei. Ex quo occurrit animo quiddam mirum. quamvis sua beatitudo quam diuturna vel utrum aeterna esset incertos (esset autem aeterna. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa atque secura. illius sapientiae fuerint participes. definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis.. qui propterea vere pleneque beati sunt. ut solum Deum dicamus beatum. quod Deus est. quos videmus iuste ac pie cum spe futurae immortalitatis hanc vitam ducere sine crimine vastante conscientiam. Neque enim multae. 11. ut sapienter beateque viverent. et ea omnia unus est. beatos nuncupandos putamus. Poena secuta est lapsum diabuli. cui non opinione. nisi esset. Quocirca cuivis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem. eo quod multa in sese habeat. Quapropter. quia scientes timor. Si autem hoc ita nesciebant. beatior erat primus homo in paradiso. quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali. quos angelos dicimus. 3. quae principaliter vereque divina sunt. sive nescientes aliud putarent. non tamen tantum ita creati. non habebat. Neque enim sicut vita. sed certa veritate manifestum est. quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent. et in eo omnium rerum rationes. si quidem vita tantummodo vivendo. quanta esse in angelis potest. in cuius comparatione. nisi aliqua revelatione ab illo fiat certus. ut maior beatitudo esse non possit. facile impetrantes peccatis huius infirmitatis divinam misericordiam. nec aliorum participatione vel divina vel sapientia vel beata sunt. sed simul ut facti sunt. ea utique fecit quae noverat. ita aeterna vita veraciter dici poterit. aeterna vero finem non habendo nominata est. si finem habitura sit. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum. sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec 177 . sed una sapientia est. beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis. lux facti sunt. quod non aliud est in eis qualitas. quae per ipsam factae sunt. quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest. quam recto proposito intellectualis natura desiderat. nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae. Quae cum ita sint. nescientes error beatos esse utique non sinebat. tamen si vere perfecteque beata vita non nisi aeterna est. aliud substantia. sed quae habet.

donec isti. unde se clamasse monstraret. hoc est. ex quo utique homo factus est. quem decipiendo posset occidere. Ista locutio est et in Psalmo: Ego clamavi. eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneret. si natura talis est.. Huic sententiae quisquis acquiescit. et illud. 15. peccare putandus est. sic accipiamus. quod nos de illis per Scripturas sanctas nosse potuimus. cum verba ista evangelica in auctoritate nobiscum habeant. tamquam ab eo quaereretur. 14. qui nunc mali sunt. sic esse accipiendum. quod fecit ad illudendum ab angelis suis 38 (cui consonare videtur et Psalmus. sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt. restat. habuisse tamen aliquam. Nec illud. suo recusans esse subditus Creatori et sua per superbiam velut privata potestate laetatus. sive quod Ezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti. quia veritas non est in eo 32. quibus etiam promittitur. sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in evangelio sanctis fidelibusque promittit. ut non solum homicida fuerit ab initio. si pares fuerunt. ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum. verum etiam ab initio suae conditionis in veritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit. a quo est 178 . Cuius illi alii quia certi non fuerunt (non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent. Locutione autem dictum est minus usitata. quam nisi pia Deoque subdita voluntas habere non posset. ut existimemus talem ab initio creatum. tamquam diceret: Hinc ostendo clamasse me. et si quae aliae pestes ita sentiunt. in qua utique si stetisset. . unde ostendatur. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus. sed non permanserit. affectat per superbam elationem simulare quod non est. ubi a veritate lapsum intellegi voluit. omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. ut sic intellegatur etiam quod beatus Ioannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat 31. quam non ille constituit.ullo errore fallatur. sed ab initio peccati. Nisi forte quis dicat id. non ab initio. sed: In veritate non stetit. oportet etiam illud. non aequales eis erimus. qui mane oriebatur 35. id est initio humani generis. quod scriptum est in libro Iob. Sed quid respondetur propheticis testimoniis. quod dictum est: In veritate non stetit 37. illi vero certi non sunt: iam potiores. profecto credendi sunt. Initium ergo eius figmentum est Domini. non cum illis haereticis sapit. quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. beatitudinem. Subiecit autem indicium. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus. quod in eo veritas non sit. non intellegunt. quod suam quamdam propriam tamquam ex adverso quodam principio diabolus habeat naturam mali. Aut si durum videtur. tamquam ea sit causa. cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini. Quae si aliter convenientius intellegi nequeunt. ab illo bonitatis lumine sua voluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos. sic intellegendum est. hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores. ex quo creatus est. ut aut impares fuerint. non attendant non dixisse Dominum: A veritate alienus fuit. quod erunt aequales angelis Dei 28. id est Manichaeis. sive quod ait Isaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. et qui per piam subiectionem noluit tenere quod vere est.. cui ab angelis illuderetur. quod in veritate non stetit. ubi legitur: Draco hic. quando facti sunt angeli. atque ait: Quia non est veritas in eo. alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam vel perseverantiae vel casus sui. quoniam exaudisti me Deus 33. et ipsos de semetipsis ignorare. Quis enim catholicus christianus ignorat nullum novum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum. Sic enim videtur sonare: In veritate non stetit. quod ab initio diabolus peccat. cum potius ea sit causa. quod ibunt in vitam aeternam 29. etsi non praesciam. quem finxisti ad illudendum ei 39 ). post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. aut. et ita fuerunt. si in illa stetisset. quod ait de diabolo Ioannes: Ab initio diabolus peccat 34. quod in veritate fuerit. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa immortali felicitate casuros. cum dicendum fuisse videatur: Exaudisti me Deus. Nam expressius ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine vitio 36. ut in veritate non steterit. Illud etiam. Quae Scriptura dixerit de diabulo. quia veritas in eo non fuit. qui tanta vanitate desipiunt. alios autem ita ut veritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent. quod in veritate non steterit. quae finem fuerat habitura). iustitiam recusavit. quoniam exaudisti me. Sed cum dixisset: Ego clamavi. qui sua pravitate illa luce privati sunt. sed in hac poena post peccatum ordinatum. si vitam egerunt ante peccatum. consequenti ratione colligimus. ac per hoc falsus et fallax. quoniam clamavi. quasi quaesissemus. quia nec quisquam potestatem Omnipotentis evadit. profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. ut in eo veritas non sit. non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis. Esset autem in eo. ex quo creatus est. ut. nullo modo esse peccatum. quod Dominus ait de diabolo in evangelio: Ille homicida erat ab initio et in veritate non stetit 30.

ut tristes. cuius id vitium est. quae Deus condidit. et ista quid verum luci mentis appareat. quanto magis angelica creatura. quorum certe natura tantae est dignitatis. quae habent vim gignendi vel etiam appetendi. praeponuntur viventia non viventibus. semper autem gaudentes. quem finxisti ad illudendum ei 41. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est. 17. ut non possit nisi nocere naturae. Itaque fecit. per gloriam et ignobilitatem. 16. quem malum futurum esse praescisset. id est. et ecce vivimus. sicut ea. ubi est vitium malitiae. Vitium autem ita contra naturam est. quae sentiunt. sine quibus nihil rerum inveniri vel cogitari potest. Non itaque esset vitium recedere a Deo. In his enim. dictum recte intellegimus: Hoc est initium figmenti Domini 40. Quis enim non domi suae panem habere quam mures. et omnia possidentes 42. 179 . sicut egeni. cum illae male utuntur naturis bonis. et in his. sicut angeli hominibus. non dico angelorum. ut. Deo ordinante res antithetae sunt. cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo latinus utatur. quae intellegunt. quae quoquo modo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt. sicut homines pecoribus. omnis ordo. ipse bene utatur etiam voluntatibus malis. praeponuntur immortalia mortalibus. ut seductores et veraces. Quapropter etiam voluntas mala grande testimonium est naturae bonae. nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret atque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. non est apud nos huius vocabuli consuetudo. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima. multos autem ditantes. contraposita. ut. ut diabolus institutione illius bonus. Et quoniam Deus. vel. Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum. in tantum. futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praevidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea Psalmus ait: Draco hic. voluptas vero quid iucundum corporis sensibus blandiatur spectat. quo fit. quae vivunt. praeponuntur sentientia non sentientibus. quae omnia cetera. nummos quam pulices malit? Sed quid mirum. Inter bonos et malos angelos lux et tenebrae. et in his. sicut arboribus animalia. necessitas autem quid propter quid expetat cogitat. omnis species. in inferioribus ordinatus illuderetur ab angelis eius. natura non vitiata praecessit. gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu voluptate cupientis. quae isto motu carent. tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus. sive quem in ea locum habeant ignorantes. per infamiam et bonam famam. praeponuntur intellegentia non intellegentibus. iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur quo modo illo uteretur et malo. ut coherciti. Diabulus non obstat Deo ordinatori. cum in ipsorum etiam hominum aestimatione. quibus eas obesse desiderat. sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. ut qui ignoramur et cognoscimur. naturae dignitate praecedit! Quae naturae aliis praeponantur. ita malarum voluntatum iustissimus ordinator. nisi naturae. Propter naturam igitur. non propter malitiam diaboli. ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra. et in his. ut in eo ipso quod eum finxit. Quia sine dubio. bina bina. quae latine ut appellentur opposita. ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre vellemus. plerumque carius comparetur equus quam servus. et non mortificati. Sed ista praeponuntur naturae ordine. voluntate sua malus. ut prosint temptationes eius sanctis. immo linguae omnium gentium. Neque enim Deus ullum. tamquam nihil habentes. cum ordine naturae angeli hominibus. quod expressius dicitur. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem vitam. his. potius competeret esse cum Deo. sed vel hominum crearet. cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat. unum contra unum 43.omnis modus. sic contra pium peccator. Sed tantum valet in naturis rationalibus quoddam veluti pondus voluntatis et amoris. Et sic intuere in omnia opera Altissimi. sive etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. quasi morientes. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suaviter explicat. cum eum conderet. est autem alius atque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus. licet per suam bonitatem bonum. 18.

20. et ei contrarias tenebras. Quamvis itaque divini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis. sive id lateat. sed omnino incommutabiliter videt. aliud quae fuerunt. vulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut dividerent imperavit: Fiant. et facta est lux. non tamen fuerant approbandae. ipse dividere potuit. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt. quod in obscuro loco intellegitur. ad id quoque perveniatur. aliter mente. ita eius quoque scientia trium temporum. et postmodum infertur: Et separavit Deus inter lucem et tenebras. et facta est lux. inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli dividunt. inquit. Tenebrae fuerunt in mundo et in angelis. Et vidit Deus quia bonum est 47. Denique nec illud est praetereundum silentio. 21. Quid est enim aliud intellegendum in eo. non hoc loco additum est: Et vidit Deus quia bonum est. sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia. vitio proprio. vel attestatione rerum manifestarum vel aliis locis minime dubiis asseratur. etsi fuerant ordinandae. cui nihil ex eius operibus adderetur. alius sic intellegit. Et Plato quidem plus ausus est dicere. qui tam perfecte non operaretur. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit. quoniam non sicut nostra. quod placuerat in arte faciendum. dum alius eum sic. Ibi ergo vidit bonum esse quod fecit. vel quod praesens est aspicit. in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. id est malorum angelorum aversorum a luce iustitiae taeterrimas mentes. et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint. cum multa tractantur. quod. luminare maius in principia diei. non natura. non quod ullo modo Dei scientia varietur. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat. quod sensit ille qui scripsit. praesentis videlicet et praeteriti vel futuri. sive. nisi tam perfecta scientia. inquit. Deus duo luminaria magna. cum esset horum alterum malum. cum lux prima illa facta est. quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est 49. ut putaret Deum sui operis novitate factum beatiorem. quem ad modum temporalia movet nullis suis temporalibus motibus. ubi bonum esse vidit ut faceret. non discit. ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse videretur. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit 180 . Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem. id est inter hanc lucem et has tenebras. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux. ut luceant super terram et dividant inter diem et noctem. sed voluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit. Solus quippe ille ista discernere potuit. non postea quam separavit inter lucem et tenebras et vocavit lucem diem et tenebras noctem. qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et privatos lumine veritatis in tenebrosa superbia remansuros. tunc didicit bonum. nisi operis approbatio secundum artem facti. in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae novit. Dei opus aliud non est ab eius arte. et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et dividere inter lucem et tenebras 45. ut nihil eorum fieret. quoniam tempora ita novit nullis suis temporalibus notionibus. quae temporaliter fiunt. elatum esse scilicet Deum gaudio mundi universitate perfecta. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori: tenebrae autem angelicae. vel quod praeteritum est respicit. Dum ergo videt quia bonum est. ipse vero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia comprehendat. non enim more nostro ille vel quod futurum est prospicit. si ei fuisset incognitum. ubi dictum est: Et divisit Deus inter lucem et tenebras. apud quem non est immutatio nec momenti obumbratio 50. et paulo post: Et fecit. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata. non enim ex animo constat et corpore. ita tamen ut. quae Sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non cum factum est. quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiae producit. cui etiam futurum non naturae. quae sancta societas angelorum est illustratione veritatis intellegibiliter fulgens. nec aliter oculis. quod. sed post infertur: Et vidit Deus quia bonum est. si. non ante. aliud quae iam sunt. sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diverso. varietate mutatur. Posuit illa. nisi vidisset antequam fieret. et luminare minus in principia noctis. ubi dixit Deus: Fiat lux. inquit. ita ut illa quidem. ut aliud in ea faciant quae nondum sunt. non utique fieret: docet bonum esse. luminaria in firmamento caeli. Inter illam vero lucem. et stellas. angeli creati intelleguntur. Utrumque placuit. ne utrumque appellaretur bonum. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 44. nec aliter nunc et aliter antea et aliter postea. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 48. nec quia factum vidit scientiam duplicavit vel ex aliqua parte auxit. tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod videret. sed sic ostendere voluit artifici suo placuisse iam factum.19. Et vidit Deus lucem quia bona est. Quapropter. inter sanctos angelos et immundos fuisse discretum. continuo subiunctum est: Et vidit Deus lucem quia bona est 46. quia utrumque sine peccato est.

ita credere occultam. In libris enim. quam turpissime pollutam et crudelissime captivatam et oppressam labore magno vix mundet ac liberet. sicut cibus et potus et ista lux. commoditatis attribuant. ita ut venena ipsa. sive ista legerit. sive ab his qui legerant forte cognoverit. verum etiam per quid fecerit. per quid fecerit. credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis adversum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse. incommutabilem atque omnino incorruptibilem crederent. 181 . sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari. id est De principiis. Errat Origenes putans animas a Deo recessisse. si quare fecerit: Quia bona est. animam vero. Ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse. quam vel in suis locis naturisque vigeant pulchroque ordine disponantur. quae facta sunt. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit. sive ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit. Contra quosdam Dei creatio expenditur et Trinitas (22-34) Errant manichaei Deum omnia bona fecisse negantes. quantumque universitati rerum pro suis portionibusdecoris tamquam in communem rem publicam conferant vel nobis ipsis. Quia vero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari. primum quam hoc esset contrarium Scripturae huius tantae auctoritatis intentioni. id est ad bona creanda bonitatem Dei. sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid huiusmodi. fecit Deus lucem. quis fecerit: Deus est. convenienter adhibita in salubria medicamenta vertantur. quae per omnia opera Dei subiungens: Et vidit Deus. cui nocere nulla res possit. sicut in specie visibilis hominis. Sic autem Manichaei non desiperent vel potius insanirent. Hanc tamen causam. bona tamen. si Dei naturam. hanc. quae non est quod Deus est. quare fecerit: Dixit Deus. si unum radatur supercilium. inquit: Fiat lux.. quae per inconvenientiam perniciosa sunt. Hinc Origenes iure culpatur. sed ut mala cohiberentur. non quidem partes Dei. qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio. sed factas a Deo. nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. Sed a terrenis usque ad caelestia et a visibilibus usque ad invisibilia sunt aliis alia bona meliora. si per quid fecerit: Dixit: Fiat. et quam multum detrahitur pulchritudini. quae non faceret nisi bonus Deus.. sed animas dicunt. ut non tantum Deum. sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi privationis boni. sed ab illo conditam longe imparem Conditori christiana sanitate sentirent. Si ergo quaerimus. quia bonum est 53. noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere. immoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. sicuti est. et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi. si eis congruenter atque scienter utamur. Deus autem ita est artifex magnus in magnis. ut essent omnia. et facta est lux. quod etiam quidam. Unde nos admonet divina providentia non res insipienter vituperare. quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controversias quaerentium mundi originem terminat. qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium. 1. ad hoc inaequalia. satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux. sed utilitatem rerum diligenter inquirere. tegmen ac vinculum futurum hostis victi et inclusi. ut bonus Deus conderet bona. nec attendunt. 22. quae Dei est. quidam haeretici non viderunt. quibus delectantur. Nec auctor est excellentior Deo. et facta est lux. causam tam iustam atque idoneam. quam propemodum nihil corpori. ut a bono Deo bona opera fierent. et ubi nostrum ingenium vel infirmitas deficit. sive acerrimo ingenio invisibilia Dei per ea. sicut erant quaedam. sufficeret dicere. quae vix potuimus invenire. nisi ab illo conditore esse non posse. intellecta conspexerit 52. nolunt accipere istam causam creationis rerum. quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis attritio. quae parva non sua granditate (nam nulla est). quis eam fecerit. quae voluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit atque ita incommutabilis veritatis luce privari. et facta est. 23. ut minor non sit in parvis. quoniam non mole constat. non ut conderentur bona.lucem. Et vidit Deus lucem quia bona est 51. quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio venientem. quamque a contrario etiam haec. hoc sensit. Sed multo est mirandum amplius. dum ei non conveniunt. non tamen totam. hoc scripsit. non Dei partem nec eius naturae. quod hi. ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus. plurima offendunt. inquam. si autem non solum quis fecerit. ullamque naturam. peccasse a Conditore recedendo et diversis progressibus pro diversitate peccatorum a caelis usque ad terras diversa corpora quasi vincula meruisse. sed artificis sapientia metienda sunt. nec ars efficacior Dei Verbo. quos appellat . sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est.

quae sic se voluit praedicari. et certe ante peccatum. videt. universa nobis Trinitas in suis operibus intimatur. in bonitate Dei gaudet. et Pater sanctus et Filius sanctus. quam istum solem. ut respondeatur: Deus. Pater quippe intellegitur Verbi. per Verbum. Sed si nihil est aliud bonitas divina quam sanctitas. amat. Ubi si nemo peccasset. Haec ergo tria. sed sola bonitate fecisse quod factum est. an aliquid occurrat. sed unus Deus omnipotens. utrum altitudine mystica nobis ipsa Trinitas intimetur. ut non una. per quid fecerit. quare fecerit. cum in unaquaque creatura requirantur. si quis possit intueri. immo non duae. et meruisse corporibus includi. ita universitas rerum. tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas.completisque omnibus inferens: Et vidit Deus omnia. homo autem. inferiora vero et graviora quae amplius peccaverunt. quibus poenaliter includerentur. quia naturae ordinem servare noluit. quo nostra exerceatur intentio. satis significatur Deum nulla necessitate. Civitas Dei Trinitati comparatur. inhaerens iucundatur. quod ideo postea quam factum est dicitur. nec mala voluntas. etiam cum peccatoribus pulchra est. ut sola corpus tale mereretur. in eo vero quod dicitur: Vidit Deus. qui talia sapiunt. atque hoc totum et Trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem divinitatem. quod autem illo dicente factum est. est. non decori pulchritudinis vel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum. propter quid fecerit. non tres dii vel tres omnipotentes. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus Sanctus. in veritate Dei lucet. summe bonus aequaliter bonum. aerium pessimus daemon. corpora acciperent. nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia. ita tamen. non ideo cuncta sunt impleta peccatis. cum sit et Pater spiritus et Filius spiritus. quia bona est. et quia peccatum est. sed duae. non praesumptionis audacia. 2. Nunc vero. verumtamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero. Credimus et tenemus et fideliter praedicamus. tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus. nec omnia uno volumine ut explicemus urgendum est. unigenitum Filium. in aeternitate Dei viget. quia bonum est. quia communis ambobus est. quae in sanctis angelis sursum est. hoc est Sapientiam. quod. sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis. cum vero de omnibus simul. . ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda. sed hoc potius evenisse. sicut unus omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam. multi sermonis est quaestio. Quid autem stultius dici potest. si unde sit felix: Deo fruitur. ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam ergastula. sed ipsum quoque substantiam et tertiam in Trinitate personam. superiora et leviora quae minus. Quae bonitas si Spiritus Sanctus recte intellegitur. quis eam fecerit. recte bonitas dici possit amborum. multum longe a veritate et merito est cohercenda progressio. 182 . quibus deterius nihil est.. hoc est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. quia bonum est. Inde est civitatis sanctae. ut in uno mundo unus esset. aeternus coaeternum. indicetur. et nunc licet malus longe minoris mitiorisque malitiae. eadem nobis insinuata intellegatur Trinitas. de quibus nesciunt quid loquantur. et quod Spiritus Sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus. nisi ut bona fierent a bono Deo. nullam aliam causam faciendi mundi intellegi voluit. non opificis provisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est. si unde sit sapiens: a Deo illuminatur. profecto et illa diligentia rationis est. quia una anima sic peccaverat. quae superius commendavi. proprie tamen ipse vocatur Spiritus Sanctus tamquam sanctitas substantialis et consubstantialis amborum. qui dixit ut fiat. daemones.. Ad hoc enim me probabilius ducit. quae facta est. et origo et informatio et beatitudo. procul dubio per Verbum factum est. terrena corpora. mundum ideo factum. 24. per quam facta sunt omnia. ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit. unamquamque creaturam quis fecerit. potius quam homines etiam bonos habere debuisse. non audeo temerariam praecipitare sententiam. propter quam facta est. id est. quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo posito. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit. cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem servet. contemplans illustratur. quibus inferius et gravius nihil est. 23. quamvis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. quod Pater genuerit Verbum. Deinde videre debuit Origenes et quicumque ista sapiunt. et ecce bona valde 54. ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeatur. subsistens modificatur. sed decem vel centum similiter aequaliterque peccassent. tamen luteum corpus accepit 55. ut res. sed eorum ipsorum. non amborum quasi qualitatem. ut tali corpore mereretur includi? Ac per hoc si contigisset. ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo. si haec opinio vera esset. per quid fecerit. quod hoc loco Scripturarum id accipiendum esse prohibeat. centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret. quae fecit. Non plane animarum. congruere bonitati. unus unum.

Nulla in his veris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor. ullo sensu corporis tangimus. ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de Trinitate cogitaverint. quam propter aliud quaerimus (unde temporalibus magis utendum est. sonos audiendo. Illis etiam. eumdem quoque amorem quiddam tertium nec imparis aestimationis eis quas novi rebus adiungo. Eaque duo cum amo. atque hoc interesse videatur. quae dixi. cum amantur. 1. ita novi etiam hoc ipsum. 26. quo bene beateque vivitur. et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate vivendum sufficeret nec bono alio quo frueremur ullo indigeret. nunc vero quia natura nostra. naturalis propter naturam. nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum. hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse voluerunt. Hoc itaque moreusum dixerim in his tribus.Tripertita philosophia Trinitati comparatur. non se ipsos de rebus. altera logica. quibus utique omnes temporaliter utimur. cuius una pars appellaretur physica. Quia ergo sum si fallor. uti autem Deo. nulla nos falsitas veri similis turbat. immo tripertitam esse animadvertere potuerunt (neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. natura ingenio. ipsum etiam ut beati simus suavitatis intimae largitorem. quam fruendum. ut aliquid efficiat: natura. doctrina. rationalis propter doctrinam. cuius Deus est. Ex his propter obtinendam beatam vitam tripertita. usus. quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione versamus. ad quem cuncta quae agimus referre debemus. usus utentis sit. tertia ethica (quarum nomina latina iam multorum litteris frequentata sunt. immo valde longeque distantem. et ipse amor verus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit. quem plus obtinuit consuetudo. imaginem Dei. etiamsi fallerer. tametsi non aequalem. vitae summam nemo cunctatur. nosse et diligere in Deo et in nobis. In his autem tribus. dura et mollia contrectando sentimus. quod me novi nosse. sed ita esse potius invenerunt). hoc est illius summae Trinitatis. Deum habet auctorem. esse tamen aliquam naturae causam. ut frui mereamur aeternis. sed miseriam suam potius auferri velint. usus. memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur. doctrina scientia. tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius. 27. 25. ut sit etiam similitudine proxima. cum in his quae amo non fallar. moralis propter usum. Et nos quidem in nobis. quamvis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur. quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat. nosse me. Non enim ea sicut illa. Quantum intellegi datur. non eiusdem substantiae. Tria etiam sunt. si fallor? Quia igitur essem qui fallerer. Nam et sumus et nos esse novimus et id esse ac nosse diligimus. ut esset. quae foris sunt. a philosophis inventa est disciplina. Nec ignoro. ac per hoc sum. Neque enim fallor amare me. percipere curaremus. sapores gustando. quae in unoquoque homine artifice spectantur. non sicut perversi. ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et. quando certum est me esse. quam nemo est qui non esse beatus velit. verumtamen eo loquendi modo. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum. falsa me amare verum esset. non quo sit consequens. Nam qui non est. odores olfaciendo. quo brevius totum dicitur. utique nec falli potest. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum. Consequens est autem. doctrina. uti vero ea re. inspirator. cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus visus est neque intellegentiae dator neque amoris. quae sunt natura. velut colores videndo. quod proprie fructus fruentis. Sicut enim novi esse me. non fallor. quoniam non nummum propter Deum impendunt. ut dixi. si me illa amare falsum esset? Cum vero illa vera atque certa sint. Quo modo enim potest beatus esse. Esse. non fallar. scientiae formam. si nihil sit? Omnia esse volunt. qui frui volunt nummo. Si ergo natura nostra esset a nobis. adhuc reformatione perficiendam. quod ea re frui dicimur. agnoscimus. rationalis moralisque vocarentur. quamquam etsi illa falsa essent. neque coaeternam et. procul dubio ut vera sapiamus ipsum debemus habere doctorem. qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae veritatis et de boni fine. diversi diversa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum versatur intentio. quomodo esse me fallor. si fallor. profecto et nostram nos genuissemus sapientiam nec eam doctrina. quas etiam in octavo libro breviter strinximus. sum. 183 . quae in homine spectanda commonui. usus fructu diiudicandus est. procul dubio in eo. cum se miseros esse sentiant. ut etiam in eo. Ita vero vi quadam naturali ipsum esse iucundum est. et fructibus utimur et usibus fruimur. sed sine ulla phantasiarum vel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. sed Deum propter nummum colunt). ut naturalis. id est aliunde discendo. quod me novi esse. quis dubitet quod eorum.

profecto exsultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. nulli et nusquam essent futuri. proposito sibi quod. Possunt enim ambo esse in uno homine. ubi secundum naturam possunt esse. quo id amatur quod amandum est. vel hinc intellegi potest. sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt. donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod vivimus. non dictum est. Iam vero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura. sentiendas sensibus praebent. qui se beatos putant. sed quia sentiuntur. non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. essentia scilicet et notitia. quibus datum non est ista cogitare. et haec amo atque amare me similiter certus sum. Procul dubio ergo indicant. miseri iudicantur. quod nosse non possunt. quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor. non ullus corporeus tactus accedit. quo feracius essemus uberiusque fructuosae. ut de his omnibus recte iudicare possimus. sed formas suas. quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem vel appeterent vel tenerent. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est. et hinc probamus. Amatur autem. sed omni modo perituri. qua nec ipsa miseria moreretur. etsi differens. Amor qui amat et amatur ad Deum fertur. quaedam tamen similitudo. cetera autem rerum corporalium. Sed de duobus illis. sine ullo quidem sensu atque vita. Quoniam igitur homines sumus ad nostri Creatoris imaginem creati. custodiant. nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant. verum et ab his. aliud terrae radicis affigunt. satis diximus. ut pro eo. aeterna et vera caritas. Si essemus lapides aut fluctus aut ventus aut flamma vel quid huiusmodi.quoniam stulti. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. 27. si quis immortalitatem daret. quo alimentum trahant atque ita suum quodam modo esse conservent? Ipsa postremo corpora. Cur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus. aeterna veritas. pro magno beneficio sibi hanc impendi misericordiam desiderant. ab immensis draconibus usque ad exiguos vermiculos nonne se esse velle atque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices. quia pauperes atque mendici sunt. quae infra nos sunt. saltem talem quae non habeat finem mendicitatis. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem. quanta gratulatione susciperent. Si enim pecora essemus. quae infra sunt. in tantum id possumus. quod aluntur et gignunt. qui illum diligit. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus. ita tamen vel exiliunt in superna vel in ima descendunt vel librantur in mediis. Quid? animalia omnia etiam irrationalia. nisi ab illo facta essent. sed nec ulla saltem seminalis est vita. quasi innotescere velle videantur. eorum reperiatur. carnalem vitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc. ut aliquanto productius in eadem miseria vivant tardiusque moriantur. de amore autem. Omnia esse quodam modo noverunt. Quae vis magna atque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est. utrum et ipse amor ametur. immortalitatem. Ita enim corpus pondere. ut de his non sensu corporis iudicemus. quo iusta et iniusta sentimus. etsi scientia nullo modo. non gustus faucium. quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem. quibus non solum sensus. non quia sentiunt. licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum. iusta per intellegibilem speciem. quam eam morte finire. 2. cum esset nobis bene. ut essentiam suam. 28. qui rectius amantur. Sed nos ea sensu corporis ita capimus. at certe quaedam scientiae similitudo. sive deorsum gravitate sive sursum levitate nitantur. quo amatur et quod amandum non est. sensibilia nuncupata sunt. Verumtamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent. et istum amorem odit in se. cuius est vera aeternitas. nihil aliud quaereremus. Item si arbores essemus. quod lamentari quisque sana mente mavult quam laetari in amentia. estque ipse aeterna et vera et cara Trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna vivere. quod in hominibus. Ad huius sensus officium non acies pupulae. quocumque fertur. nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Atque ideo cum se noverint esse morituros. non foramen auriculae. Nam velut amores corporum momenta sunt ponderum. sicut animus amore fertur. sed qui diligit. qui summe 184 . Nam in quantum eam capimus. et hoc bonum est homini. nihil quidem sentiente motu amare possemus. quo amantur. non spiramenta narium. et quem ad modum etiam in ceteris rebus. verumtamen id quasi appetere videremur. quantum suscepti huius operis ratio visa est postulare. qua mens nostra quodam modo radiatur. si in eadem miseria semper esse nollent. quantum amentur in nobis. quibus mundi huius visibilis structura formosa est. ipse magis amatur. ut illo proficiente quo bene vivimus iste deficiat quo male vivimus. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum. Verumtamen inest in sensibus irrationalium animantium. iniusta per eius privationem.

currentes quasi quaedam eius alibi magis. quod est unum. Sic deinde cetera. et tamen omnes non tres deos esse. quod sunt duo. non quia Deo fuerit necessaria mora temporum. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. secundum quam factum est. qui summe sapiens est. volucrum scilicet atque piscium beluarumque natantium. quae non peregrinatur in huius vitae mortalitate. quae sunt sex. alios hinc testes vel quaerimus vel habemus. simul ductae non complent decem. sicut solis ac lunae stellarumque conditio. Numerus quippe senarius primus completur suis partibus. utrum in ea ratione cognoscatur aliquid. unum autem potest. quae deinceps congruis motibus peragerent tempora. et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum Sanctum. velut artis atque operum. quod sunt quinque. quasi qui non potuerit creare omnia simul. id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus. habet et dimidiam. Sed hae tres partes eius. decima et quinta et dimidia. quamdiu futura vel utrum numquam defutura et quo si male. id est sexta sui parte et tertia et dimidia. sed posterior erit diligentius disserendi locus. id est secundum quas facta sunt. non est iste. qui cunctis in terra rebus excelleret. hoc est Verbum eius unigenitum. sed unum Deum. quae sunt tria. Coniunctae vero istae duae partes eius. habet enim duodecimam. ideo dici potest quota eius sit. hac obscuriore cognitione. qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt. et aliter iustitia in veritate incommutabili. 30. ibi amare nostrum non habebit offensionem. et tria potest. id est sedecim. qui primus. sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio atque lignorum. sed nos ipsi praesentia sentiamus atque interiore veracissimo cernamus aspectu. sed per ipsam praesentiam immutabilis veritatis. nam nona eius est. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis. qui summe bonus est. ibi nosse nostrum non habebit errorem. quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque referuntur. quoniam per nos ipsos nosse non possumus. Ipsam quoque creaturam melius ibi. Multum enim differt. de quorum fide cur nulla debeat esse dubitatio. fiunt. quam in ea ipsa sciunt. cum intellecta conspicitur 57. quod caelum vocatum est. quae quotae sint dici potest. Nunc autem tria ista nostra quamvis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus. Deum primitus divisisse iam diximus. Ibi esse nostrum non habebit mortem. in quo perfecit Deus opera sua. illa clariore. in se ipsis autem tamquam in vespertina. quae fecit mirabili stabilitate. unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim. alibi minus impressa vestigia colligamus. sicut aliter scitur rectitudo linearum seu veritas figurarum. inter quos et illos. tamquam per omnia. aliter in se ipsis. longe sunt a tota summa eius. Illi quippe angeli sancti non per verba sonantia Deum discunt. quo autem si bene agantur perventura sint. habet quartam. Unde ratio numeri contemnenda non est. quod est novem.est. habet sextam. verumtamen et in se ipsis. Itemque in denario quaternarius est aliqua pars eius. Haec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur. Perfectus est senarius numerus. unum autem potest. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione. qua facta est. tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. sicut dimidia. quae in multis sanctarum Scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter 185 . Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt. an in se ipso. nona scilicet atque tertia. eamque esse inseparabilem Trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam. tamquam in arte. nam decima pars eius est. Habet et quintam. quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. tertia. sed amplius. illo adiuvante quod coepimus ut possumus explicemus. quae in summam ducta sex fiunt. habet et dimidiam. tamen. sed immortalis semper in caelis est. ubi habent causas rationesque suas. a quo peccando recesseramus. habet tertiam. id est unum et duo et quinque. ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis. sicut iam supra diximus. partibus suis in summam redactis ipse perficitur. sicut quorumque in terra gradientium atque repentium et ipsius hominis. ita noverunt. ut dixi. aliter cum in pulvere scribitur. hoc est in sapientia Dei. quae sunt unum et duo et tria. 29. qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores. Duodenarii vero numeri partes in summam ductae transeunt eum. quae sunt duo. ut eis magis ista. id est unum et tria. Angeli vident in Dei Verbo et in seipsis. sunt enim octo. In hoc autem libro de civitate Dei. in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille evangelicus filius 56 ad nosmetipsos reversi surgamus et ad illum redeamus. sicut ex aquis animalium. Neque enim exempli gratia quia in novenario numero quattuor pars aliqua eius est. quae sunt quattuor. sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores. incommutabiliter permanentes. sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. nam tertia eius est. aliter in anima iusti. quam nos ipsi nobis cogniti simus. sed quota sit dici non potest. Hoc breviter commemorandum putavi ad commemorandam senarii numeri perfectionem.

quod ita profundum est. ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias. inquit. ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua. ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. maxime quia hoc me delectat plurimum. angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum. id est in plena perfectione. Ne quis autem contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux. quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. In toto quippe. vel quam molem materiamve futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupaverit subiciendo et addendo: Terra autem erat invisibilis et incomposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut Trinitatis commemoratio compleretur: Et Spiritus. Hinc est quod etiam Scripturas istas cum labore rimamur. 32. atque illud. quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum. quod dictum est: In principio. aliter in se cognita faciat aliam velut diurnam. quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant. pro cuiusque rei universitate poni solet. verum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram. Ibi requies Dei. Inter hos ergo et illos Deum vel praescientia vel opere divisisse quis 186 . id est: Quotiescumque ceciderit. dico enim vobis. Ideo laboramus. Habenda est itaque ratio moderationis atque gravitatis. sed in requie sua. ut Pater fecisse intellegatur in Filio. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt. Dei superferebatur super aquam 69. in qua primum sanctificatio sonat. Sancti vero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus. ne forte. qua requiescitur in Deo. sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur aut doceat. mensuram et pondus neglegere iudicemur. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare. quod non de iniquitatibus. neque enim ulla creatura est.intuentibus. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus Sanctus. dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos. qualem terram Deus primitus fecerit. Hoc itaque satis sit admonere. cum ante fecerit angelos. sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi voluit. aliam velut vespertinam notitiam. ex quibus duobus septenarius constat. 31. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reservari 72. ne contemnatis unum ex pusillis istis. id est eodem die septiens repetito. requies. et: Septiens in die laudabo te 61. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 58. quae non habet vesperam. ut dixi. Boni et mali angeli luci et tenebris comparantur. sicut habent permanendi aeternitatem. Proinde ut volet quisque accipiat. quod ex parte est evacuabitur 64. Peccasse autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos. qui in caelis est 71. Deus requievit in perfecto septenario numero. sed et liber iste iam prolixus est. Ad quorum societatem pertinere parvulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei 70. In septimo autem die. quia angeli eorum in caelis semper vident faciem Patris mei. quamdiu ex parte scimus. et facta est lux 65. sed quia omnia in sapientia fecit. totus par quaternarius. quod est Verbum eius et ipsum Scriptura principium nominavit (sicut ipse in evangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium 67 ): non e contrario referam contentionem. ubi ait: Videte. Dei requies commendatur 59. Angeli facti sunt ante omnia. ut etiam ipsa aliter in Dei Verbo. quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. et vereor ne occasione comperta scientiolam nostram leviter magis quam utiliter iactare velle videamur. sicut attestatur Psalmus. Sine difficultate quippe nos adiuvant. cum de numero multum loquimur. qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est. de quo Dominus ait: Docebit vos omnem veritatem 63. sed tamen de sua sempiterna et vera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Domine! omnia in sapientia fecisti 68 : convenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus Sanctus. non peribit. sed cum venerit quod perfectum est. quod totus impar primus numerus ternarius est. quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo 62. 33. Cum enim dictum esset. Ideo pro universo saepe ponitur. in parte autem labor. sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 66. qui eis velut carcer est. et resurget 60. usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens. et multa huiusmodi in divinis auctoritatibus reperiuntur. in quibus septenarius numerus. non ita dictum tamquam primum hoc factum sit. sicuti est: Septiens cadet iustus.

non abhorruimus. et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est. et si auctoritati eiusdem Scripturae subditi essent. Dei bonitati ministram. ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux. istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam. ponderibus elementorum moventur et ideo non putant aquarum fluidam gravemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui. ut nolens prosit persecutionibus suis. quae super caelos sunt. illam in caelis caelorum habitantem 78. iuste ulciscentem. qui peiores esse hominibus infidelibus sive intellegunt sive credunt. non illic apparet ubi facti sint angeli. illam luminosa pietate tranquillam. non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae. Quod si ita est. Illic ergo et aqua intellegenda est. secundum istorum autem coniecturam tam absurde. sed voluntate perversam. Nam ipsius est mare. Sed quoniam. in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis civitatum. Istos vero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto advertunt. ut homo Dei tam eximiae divinaeque sapientiae. negent quidam factas a Deo. unam et natura bonam et voluntate rectam. vel magnae duae mundi partes. si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset. disputavimus: hunc quoque librum aliquando claudamus. et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Divisit Deus inter lucem et tenebras 74 : nos tamen has duas angelicas societates. alteram tumentem typho. ut supra firmamentum angeli intellegantur. scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram 80. Quapropter. unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius 75. si diligenter singula scrutemur atque tractemus. inquiunt. scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram 82. quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. humilibus autem dat gratiam 77. quae per alias eiusdem auctoritatis sacras Litteras satis fidelibus nota est. sicut in Psalmo legitur. uno enim nomine utrumque comprehensum est. unam Dei sancto amore flagrantem. quibus omnia quae creata sunt continentur. secundum Dei opus utique aptissime. quod est credibilius. 187 . aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Aberrant quidam angelos aquis comparantes. Dei potestate frenatam. Quamquam nonnulli putaverint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam 81. ad perfectiorem disputationis finem nostra pervenit intentio. quantum satis esse visum est. si prostratus adoraveris me 76. et aridam terram manus eius finxerunt 83. ut quantum vult consulat. cui nomen est Genesis. sive. quod convenientius intellegitur. immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei. illam huic illudentem. istam. non sumus noctis neque tenebrarum 79. 34. Quod possunt simili vanitate etiam de terra dicere. et facta est lux. quibus nominibus universalis est significata creatura. cum peregrinos colligit suos: nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares atque contrarias. non ei pituitam. lucis tenebrarumque vocabulis significatas existimavimus. illam Dei nutu clementer subvenientem. aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo. alteram propriae celsitudinis immundo amore fumantem. quod perversissimae atque impiae vanitatis est. illam. nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. isti trutinatores elementorum nequaquam crederent. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit. ne quantum vult noceat. sive in principio. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei. si ipsi hominem facere possent.dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide viventes et eorum aequalitatem adhuc sperantes. unam fruentem Deo. infra vero vel aquae istae visibiles vel malorum angelorum multitudo vel omnium hominum gentes. qui secundum rationes suas. habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium. istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem. inquit. quod graece dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum vicem obtinet. etsi voluntatem auctoris libri huius indagare nequivimus. quae in illo divino libro de constitutione mundi scripta sunt. in capite ponerent. nunc autem lux in Domino 73. iamque de duabus istis diversis inter se atque contrariis societatibus angelorum. quamvis et aquas. nullo modo angelos praetermisisse credatur. utique nondum tenentes iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim. vel spiritalis et corporalis. sed ubi discreti. aliis manifestioribus divinarum Scripturarum testimoniis declaratas quod etiam in hoc libro. quae omnia sexto die dicit esse perfecta. etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit. de quibus deinceps dicere institui. ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. quia. aliquando tenebrae. angelos intellegi volunt. aliam vero natura bonam. hanc illi invidentem. quod Deus umorem fluidum et frigidum ac per hoc gravem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit. et ipse fecit illud. Deus superbis resistit. istam inde deiectam in hoc infimo aerior caelo tumultuantem. Sed hi qui in nomine aquarum. et quoniam. secundum quam dicit Apostolus: Omnes enim vos filii lucis estis et filii diei. Ibi enim sedes est phlegmatis. etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est. Sed. sicut scriptum est. in principio. quia primo fecit. a regula tamen fidei. quia in Verbo unigenito fecit. ut.

credendum sit creaturam quoque numquam defuisse cui dominaretur. 12. 5. 21. quae infinita sunt. qui opera Dei ex aeternitate repetita per eosdem semper volunt saeculorum redire circuitus. hoc in totum videtur diversum esse quod non est. quia ab eo. 15. Quid de incommutabili consilio ac voluntate Dei fides sana defendat contra ratiocinationes eorum. Quid respondendum sit his. 18. qui hunc quidem mundum non sempiternum putant. De amore perverso. qui dicunt ea. 8. et quomodo dicatur semper creatum quod dici non potest coaeternum. 20. An ut Deus semper etiam Dominus fuisse intellegatur. De naturis irrationalium aut vita carentium. 13. De opinione eorum. De revolutione saeculorum. 6. Nullam essentiam Deo esse contrariam. 9. eumdem habeant bonae voluntatis auctorem per Spiritum Sanctum in eis caritate diffusa. 188 . bonae utique naturae nocet. Quomodo intellegenda sit promissa homini a Deo vita aeterna ante tempora aeterna. De saeculis saeculorum. 16. 2. quae cum ipsis nocet. quia vitium. quibus certo fine conclusis universa semper in eumdem ordinem eamdemque speciem reditura quidam philosophi crediderunt. 3. An sancti angeli. quae multa millia annorum praeteritis temporibus ascribit. 14. nec Dei posse scientia comprehendi. De una bonorum angelorum malorumque natura. 7. Causam efficientem malae voluntatis non esse quaerendam. 17. quae in suo genere atque ordine ab universitatis decore non discrepant. Quod in omnium naturarum specie ac modo laudabilis sit Creator. 11.14 LIBER XII BREVICULUS 1. quo voluntas ab incommutabili bono ad mutabile bonum deficit. sed aut innumerabiles aut eumdem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolvi opinantur. qui humanum genus sicut ipsum mundum semper fuisse existimant. 4. 19. sed per contrariam voluntatem. Quae causa sit beatitudinis angelorum bonorum et quae causa sit miseriae angelorum malorum. quem habent Creatorem naturae. qui primam conditionem hominis tardam esse causantur. si non nocet. 10. De temporali conditione generis humani. De his. Contra eos. quam Deus nec novo consilio instituerit nec mutabili voluntate. De impietate eorum. qui summe et semper est. De falsitate eius historiae. De inimicis Dei non per naturam. qui asserunt animas summae veraeque beatitudinis participes iterum atque iterum per circuitus temporum ad easdem miserias laboresque redituras. non est.

quantum ad rationalium mortalium genus attinet. Quamquam ergo summa non sint. quod non de illo. quia non se potest amittere. quem primum condidit. vanitatis astutiam pro certissima veritate. nisi Deus. quae pars honoranda esset praemio. ideo miser non potest esse. peccaturum simulque praeviderit. quod ab illo. Ita quamvis non omnis beata possit esse creatura (neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est). Ille vero qui non alio. alii sua potestate potius delectati. quo amisso misera est. De Platonicorum opinione. De conditione unius primi hominis atque in eo generis humani. quod est non adhaerere Deo. cum quaeritur. 1. quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda. Nec ideo cetera in hac creaturae universitate 189 . bona quidem esse. sed de nihilo facta sunt. verumtamen mutabilia. verum etiam hominibus constitutae. sicut superiore libro 1 apparuisse in angelis iam videtur: prius mihi quaedam de ipsis angelis video esse dicenda. quae damnanda supplicio. ut non quattuor (duae scilicet angelorum totidemque hominum). ut sine illo misera esse necesse sit. quare illi beati sint. quae adhaerere possunt. 1. sed ipsos esse humanorum corporum conditores. qua putaverunt angelos quidem a Deo conditos. atque in eius aeternitate veritate caritate persistunt. Hoc enim adepto beata. quod ipse illis Deus est. recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis vel intellectualis bonum.22. hoc est societates. ea tamen. An ullius vel minimae creaturae possint dici angeli creatores. 3. quibus demonstretur quantum a nobis potest. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo. De natura humanae animae creatae ad imaginem Dei. quam non inconveniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas. Dicimus itaque immutabile bonum non esse nisi unum verum beatum Deum. 23. LIBER DUODECIMUS DEUS BONOS ANGELOS ET SEMEL IN TEMPORE HOMINEM CREAVIT Quae sint bona et mala in angelis et in rebus (1-9) Societas est et civitas angelorum et hominum. in qua praeviderit Deus. Omnem naturam et omnem speciem universae creaturae nonnisi opere Dei fieri atque formari. quantum piorum populum ex eius genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus. Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis. cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit. una in bonis. et cum quaeritur. 2. cur isti sint miseri. 27. a superiore communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate. velut bonum suum sibi ipsi essent. quia ex nihilo creata est. sed ex illo. Quod praescierit Deus hominem. non ex se ipsa potest. dum alii constanter in communi omnibus bono. Naturae rationalis bonum est esse cum Deo. 1. Antequam de institutione hominis dicam. 24. immutabili bono. sed duae potius civitates. quod usque adeo bonum eorum est. studia partium pro individua caritate superbi fallaces invidi effecti sunt. recte respondetur: Quia Deo adhaerent. ut beata sint. quo beata sit. ea vero. sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse dubitare fas non est. 26. quae fecit. quae potest. altera in malis non solum angelis. sed se ipso bono beatus est. 1. Quam ob rem si. apparebit exortus. quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona. In primo homine exortam fuisse omnem plenitudinem generis humani. 28. ubi duarum civitatum. 25. In potestate est naturae rationalis Deo adhaerere uno vero bono. a quo creata est. merito esse dicantur.

vocatur sapientia. sed vitiis adversantur eius imperio. Ex principio est quaelibet natura ideoque bona. inde sapiat. ut ei vivat. quod per angelum Deus dixit. quae summe est. profecto non illi adhaerere vitium est. sic ab eo. Nam recta vitii vituperatio est. naturae vero. quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici. quae adhaeret Deo. Idcirco vitium. ne deesset etiam linguae nostrae. esse dedit. Ei quippe. cum vitium oculorum dicitur caecitas. Nam etiam quod vitium consuetudine nimiove progressu roboratum velut naturaliter inolevit. Et cum in poenis est natura vitiosa. sed non summe esse. contraria natura non est. De vitiis quippe nunc loquimur eius naturae. illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur. sed vitium quia malum est. huic naturae. novo quidem nomine. Omne autem vitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. sed Deo tantummodo tamquam bono malum. et ideo in eam non cadit miseria. Quod cum ita sit. Porro autem bonum est et natura quam vitiat. aliis minus. Inimici enim sunt resistendi voluntate. licet sit ipsa mutabilis. quo tamen etiam vitio valde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. quod est. Sicut ergo. quo non adhaerent Deo. quo usi veteres non sunt latini sermonis auctores. quod est esse. quia caeca esse non possunt. contrarium est bono.meliora sunt. ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita. Nam quid eis nocendo faciunt. cum vitium creaturae angelicae dicitur. a voluntate sumpsit exordium. atque ita naturas essentiarum gradibus ordinavit (sicut enim ab eo. id ostenditur. sicut est ipse. quod Graeci appellant . id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum. quia misera esse non possunt. et aliis dedit esse amplius. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo. Cum enim Deus summa essentia sit. quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam vitio malorum angelorum. tamquam malum bono. quod ad naturam oculorum pertinet visus. non tamen posse nocere nisi bono. hoc enim verbum e verbo expressum est. quae ex malae voluntatis initio vitiatae sunt. 190 . unde et huic bono utique contrarium est. sed sibi. quanto perspicacius intellegere potuerit. neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora. qui non natura. non potestate laedendi. hoc est summe sit. quia non inest. qui sum 2. non tantum malum. quoniam omne vitium naturae nocet. Ab illa igitur. eius naturae ut Deo adhaereat convenire. sed de voluntariis poenas luit. Hoc etiam isto modo dici potest. Unde colligitur. vocatur essentia. Cuius erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius. essentia nulla contraria est. sed ipsis malum. quod natura est. nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. non esse contrarium est. quamvis non possit vitium nocere incommutabili bono. qua faciente sunt quaecumque sunt. 3. eis vitia nocere non possent. quoniam naturae etiam illae. salutem virtutem et quidquid boni naturae per vitium detrahi sive minui consuevit? Quod si omnino desit. vitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. excepto eo. et cum vitium aurium dicitur surditas. Deus namque immutabilis est et omni modo incorruptibilis. Dicuntur autem in Scripturis inimici Dei 3. id est summo Deo. non est Deo. nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec vitium est. nihil ei valentes nocere. Si enim bonae non essent. beatitudinem consequatur nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit eique explendae non sufficiat nisi Deus. Nam esse vitium et non nocere non potest. quo non adhaeret Deo. Et propterea Deo. nisi ubi nocet. qua discernitur iustum ab iniusto. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo. neque hoc ob aliud. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. bonis tamen ipsorum quoque testimonio vitiorum. Haec dicta sint. procul dubio natura laudatur. quod impunita non est. quam vitiat. Non enim quisquam de vitiis naturalibus. cui mens inest capax intellegibilis lucis. ut. quas ex nihilo creavit. nisi quae non est. quod est sapere. sed etiam noxium. Cuius enim recte vituperatur vitium. hinc apertissime declaratur. Sola ergo bona alicubi esse possunt. nisi adimunt integritatem pulchritudinem. ne quisquam. in quantum vitiosae sunt. Vitium naturae contrarium est Deo. ac per hoc ei naturae. quae in tanta excellentia creata est. 2. non natura differt ista. inhaerendo tamen incommutabili bono. cui noxium sit non esse cum Deo. satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam. quod illo dehonestatur natura laudabilis. sola mala nusquam. malae sunt. cum de angelis apostaticis loquimur. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera. quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum. sed vitio. in quantum autem naturae sunt. etiam hoc ibi bonum est. nec eorum naturae auctorem Deum. ut diceretur essentia). sed iam nostris temporibus usitato. existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam. et ideo immutabilis sit: rebus. quam illa quae rationis vel sensus est expers. sed mutabilibus corruptibilibusque naturis. Nulla quippe mala Deo noxia. bonae sunt. Natura igitur contraria non est Deo.

quo absurdius putari nihil potest. in quibus eam contemplari minus idonei sumus. etiam eam quae fecerit res 191 . qui eis displicet. eadem ratione commendant. nonnulla animalia per convenientiam salubriter vivere. suum esse custodiunt. in melius deteriusve mutantur. sentire non possumus. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro. si habet. quod ab illo. Quoniam si res aliqua est. et qui magis essent. cui particulae. cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala voluntas efficiens est operis mali. a quo aversa non quidem nulla. cuius non sit auctor et conditor Deus. quae nos offendunt. Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium eius naturae. oculis infirmis per inconvenientiam nocere. qui summe est. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea verissima reperitur. Quae cum ita sint. ut cedendo ac succedendo 4 peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. bona voluntas causa peccati. aut bonam profecto habet aut malam. quoniam quidam peccantes vel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem. ubi esse per naturae ordinem debent. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda. sed utilitatem suam. et hoc vitium quid aliud quam superbia nuncupetur ? Initium quippe omnis peccati superbia 6. quis ita desipiat. speciem suam et quamdam secum pacem suam. nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent. Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam 7. Quid est enim quod facit voluntatem malam. videlicet non ex vi naturae. sed tamen minus esset atque ob hoc misera fieret. quae de nihilo facta esset. Nam eius in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt. profecto bonae sunt. si ei qui summe est adhaererent. ubi esse talia competebat. quibus Creatoris lege subduntur. ardere nolunt. pro usu motuque rerum. Unde nobis. quoniam sunt illa meliora. ut dicat quod bona voluntas faciat voluntatem malam? Erit enim. 5. Ceterum vitia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium atque mortalium vel intellectu vel sensu vel vita omnino carentium. ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. Si autem res ista. Sed isto modo possunt et solem vituperare. quae putatur facere voluntatem malam. aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus atque in qualitates superantium superata vertuntur. non eas considerantibus. damnabilia putare ridiculum est. 6. Miseria naturae rationalis fuit ex aversione a Deo. Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus. Naturae igitur omnes. qui summe est atque ob hoc ab illo facta est omnis essentia. quod ei adhaerent qui summe est. quantum acceperunt. et cum ibi sunt. ita ut nec tanta corruptio. Cum ergo in his locis. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis. satis apte decenterque conveniunt. Deus. quod in natura placet. quae ita creata est. Cum vero causa miseriae malorum angelorum quaeritur. Huius porro malae voluntatis causa efficiens si quaeratur. ut nec summe esset. si bonam. quarum nulla omnino est. frui posset. quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur. ardorem autem vituperant. se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. ea merito occurrit. Quid enim est igne flammante vigente lucente pulchrius? quid calefaciente curante coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. ipsa quoque habet voluntatem malam. quamvis damnatis impiis futura poenalis. aut habet aut non habet aliquam voluntatem. sic faciat non esse quod erat. neque ullo modo esse posset. quae certe et illis placet. quae non summe est (quia neque illi aequalis esse deberet. 4. quia et in eis hoc nobis per vitium tolli displicet. et in illo ardore. quorum abundantia Aegyptiorum superbia vapulavit 5. qui summe est. cum eis fiunt noxiae. nihil invenitur. rerum est ordo transeuntium. sed ex suo commodo vel incommodo. cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint. sicut illa animalia. et tamen ad beatitudinem habendam eo. qui laudant in igne lucem. aut ideo universitati deesse ista debuerunt. et quae semper esse non acceperunt. rectissime credenda praecipitur providentia Conditoris. quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit. quem ratio gubernandae universitatis includit. qui non summe sunt. si ita est. aversi ad se ipsos conversi sunt. in eum divina providentia tendentes exitum. qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. si ab illo facta non esset).Cuilibet naturae conveniens bonum fuit. si prudenter attendamus. malae autem voluntatis efficiens nihil est. quoniam sunt et ideo habent modum suum. Sed parum attendunt eam ipsam lucem. nec ullorum vitiorum offensione vituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. Est ratio gubernandae universitatis. quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti universum. sed per se ipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. Quamquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria neque poenalia naturas ipsas. Videre enim volunt. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat.

Et ideo in mala natura voluntas mala esse non poterat. quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. procul dubio bona est. Nemo igitur quaerat efficientem causam malae voluntatis. quod me nescire scio. Nam si natura causa est voluntatis malae. quia nec illa effectio sed defectio. Porro si nocuit. sed in bona. quoniam natura et essentia est. qui consensit temptanti atque suadenti. non sane in specie. Quo modo ergo res bona efficiens est voluntatis malae? Quo modo. Non igitur esse potuit sempiterna voluntas mala in ea re. alter in voluntate pudica stabilis perseveret. inquam. ut in illo fiat. Si ergo non erat sempiterna. ut dixi. non enim est efficiens. quod summe est. si bene intueantur. nisi forte ut nescire discat. ut natura bona. An caro intuentis in causa est? cur non et illius? An vero animus? cur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. nisi a bono fieri malum et bonum esse causam mali? si quidem a natura bona fit voluntas mala. sed deficientes. sed ex eo quod de nihilo facta natura est. quam nulla fecit. sed ad solas aures pertinet sentire silentium. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione temptatum. voluntatem malam. sed deficiens. Nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur. quod minus est. antequam habeat voluntatem malam. propriam igitur in uno eorum voluntatem malam res quae fecerit scire volentibus. hanc malam quam male suadenti adhibuit voluntatem quae in eo res fecerit. habens modum et speciem suam in genere atque ordine suo. quam fecit voluntas mala. quo modo ergo nullius. omnino non fuit. sed illa prima est. in illo non fiat voluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis. Si enim in nulla fuit. neque hoc nisi per aures. nihil occurrit. quid erat ipse ante voluntatem malam nisi natura bona. bonum est causa mali? Cum enim se voluntas relicto superiore ad inferiora convertit. hoc est incipere habere voluntatem malam.consequenter interrogo. quamvis mutabilis. non facit alter in altero voluntatem malam. Sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit. an quia ex nihilo facta est. hoc est ipsam voluntatem malam? Quaedam non in specie sed in eius privatione sciuntur. in qua bonum naturale praecesserat. quod videndum ambobus pariter adfuit. et unus ei cedat atque consentiat. qui est immutabile bonum? Qui ergo dicit eum. sed in eius privatione sciuntur. Si enim non nocuit. sed ubi deficiunt. nisi unum noluisse. quid putamus esse causae. si autem in aliqua. Nemo ergo ex me scire quaerat. non utique vitium fuit. atque ita. nesciendo condiscit. qui utique bonus ante voluntatem malam fuerit: quaerat cur eam fecerit. Nam si praecessit a qua fieret. quodam modo nesciendo sciuntur. quis eam fecerit quaero. requiro. ac per hoc nec mala voluntas fuisse dicenda est. sed rem inferiorem prave atque inordinate. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem. Deficere namque ab eo. nusquam tenebras videt. si dici aut intellegi potest. illa prior est. qua visa unus eorum ad illicite fruendum moveatur. an aequalis. quod ea res fecerit malam voluntatem. ipsa quia facta est. sed in speciei privatione. Idcirco non res inferior voluntatem malam fecit. Ita etiam non ad aliquem alium sensum. quod tamen utrumque nobis notum est. 7. ac si quisquam velit videre tenebras vel audire silentium. ambobus pariter institit occulta temptatio. vitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono privabat. an inferior. causam primae malae voluntatis inquiro. ut sciendo nesciantur. cum ante illam visionem ac temptationem similes ambo animo et corpore fuerint. Non est enim prima voluntas mala. in qua nulla voluntas fuit. cui vitium hoc posset nocere. neque illud nisi per oculos. cui non consensit alius. Causas porro defectionum istarum. appetivit. quaerimus. Si enim dixerimus quod ipse eam fecerit. quod sciri non posse sciendum est. ad illicite utendum pulchro corpore. et inveniet voluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. cuius auctor Deus. quod mala voluntas nocendo posset adimere. non quia malum est. quae alteram fecit. si eadem temptatione ambo temptentur. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum oculis pariter visa est eadem pulchritudo. quo se convertit. Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales. quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria voluntate consenserit? Hanc igitur consensionem. alterum voluisse a castitate deficere? Unde. alter idem qui fuerat perseveret: quid aliud apparet. fecerit angelicae naturae. Relinquitur ut inferior res. Duo quippe quamdiu sunt pariter voluntatis bonae. Sed superior utique melior. Quod unde fieri potest. sed quia perversa est ipsa conversio. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram. nam eam non fecit in ambobus. efficitur mala. ad id. Haec utrum superior sit. velle invenire tale est. ut sit aliquis inquirendi modus. Restat ut dicatur. faciat aliquid mali. quid aliud cogimur dicere. cum efficientes non sint. quae prima peccavit. Ea quippe quae non in specie. mutabili tamen. quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. bonum auferendo vel minuendo utique nocuit. ipsum sibi fecisse voluntatem malam. cui nulla voluntas est. nisi propria voluntate. nisi ubi coeperit non videre. ac non potius bonae voluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. Delicta enim quis intellegit? 8 192 . utrum quia natura est.

nondum tam boni quam esse cum bona voluntate coeperunt. a quo et ipsi. quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum Sanctum. Cum ergo malae voluntatis efficiens naturalis vel. adhaeserunt. Quid enim erant sine bona voluntate nisi mali? Aut si propterea non mali. istis mala voluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem. qui in eadem perstiterunt. unde se numquam casuros certissimi fierent. naturam Dei numquam. sed ad illum. aut minorem acceperunt divini amoris gratiam quam illi. quo modo esse potuit mala voluntas bonae voluntatis effectrix? Si bona. sed male. ut mali causa non sit bonum. si dici potest. hoc est Dei amore. 1. quam eos ille fecerat. utrum aliqua eam an nulla voluntate fecerunt. in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt (quid enim tunc faciunt nisi vana?). id est non ad malas naturas. qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat. quae ex nihilo facta sunt. ne voluntas bona bonorum angelorum non facta. nisi cum a bono sponte defecit. ex se ipso faceret implendo meliorem. quam nondum coeperant habere. habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una 193 . quod si nollet non fieret. ipse fit in bono malus et miser meliore privatus. causas habent deficientes. sicut iam etiam in libro. nec talem voluntatem facit nisi defectio. Et cum id egit eorum voluntas bona. nulla ex parte posse deficere. nec luxuria vitium est pulchrorum suaviumque corporum. qui minus erant. quo nemo melius quicquam facit: profecto et bonam voluntatem. Ac per hoc qui perverse amat cuiuslibet naturae bonum.. sed defectus a bono). nusquam. mala scilicet voluntate hoc ipso quod a bona defecerunt. simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona voluntate. cum boni creati essent. At si non potuerunt se ipsos facere meliores. sed primitus praecipueque angelorum bonum esse. quam bona natura non fecit. defecerant). id in eo fieri. ut non ad se ipsos. 9. verum etiam de sanctis angelis posse dici. sed voluntarios defectus iusta poena consequitur. essentialis nulla sit causa (ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum.Malum est a bono defectio. Et istam quis fecerat nisi ille. Quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt). amore. et ideo non necessarios. qua poterant adhaerere vel deficere. pervenerunt. nec tantum hominum. certe nondum tales. iam ergo habebant. Hoc scio. nec iactantia vitium est laudis humanae. 9. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 11. quod illi in eadem bona voluntate manserunt. quae incomparabiliter auro debuit anteponi. Isti autem. numquam sanctos angelos fuisse credendum est. isti ab ea deficiendo mutati sunt. cum quo facti sunt. sed animae perverse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae. eoque sunt isti ab illorum societate discreti. 2. qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suavioribus coaptamur. causas habent efficientes. si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam voluntatem. simulque ut facti sunt. nisi operante adiutorio Creatoris habere non possent. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona voluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt: ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt? Absit. in quo fit mala voluntas. 8. quia nec mala voluntas eis inerat (neque enim ab ea. nisi ille. creavit. qui eos cum bona voluntate. Deus in angelis bonam creavit voluntatem. tractavimus 9. utrum mala an bona? Si mala. Hoc bonum quibus commune est. aut si utrique boni aequaliter creati sunt. Neque enim auri vitium est avaritia. qui summe est. a quo facti sunt. Deficitur enim non ad mala. an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis. sed hominis perverse amantis aurum iustitia derelicta. converterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque viverent: quid aliud ostenditur nisi voluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram. qua meliores essent. sed animae perverse amantis potestatem suam potentioris iustiore contempta. etiamsi adipiscatur. quo modo illa non esse facta dicetur? Porro quia facta est. prius faciens excitando avidiorem? . non dubium quod ab illo facta sit. id est cum amore casto. qui datus est eis 10.. ei. quo minuitur atque depravatur naturae bonum. Si nulla. cuius defectionis etiam causa utique deficit): si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam voluntatis bonae. quem sequitur iste. qua deseritur Deus. Itemque scio. a qua non defecissent. et ea posse deficere. nec superbia vitium est dantis potestatem vel ipsius etiam potestatis. utrum cum ipsis facta est. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere.. sed Deo coaeterna esse credatur. Si aliqua. sed animae perversae amantis corporeas voluptates neglecta temperantia. qui. quo illi adhaererent.. cavendum est. tamen mali sunt (mala propria voluntate. Nam et hoc discutiendum est. quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. si utique noluissent. sed ideo male. Cum ergo ipsi facti sint. utique nec fecerunt.

quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo. ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur. sed innumerabiles opinentur. ac sic identidem reperiri et institui quasi prima. quae maxime innotuit. non quod sciunt. Et cum illis dictum fuerit. sed certis saeculorum intervallis innumerabiliter oriri et occidere. continentur. quae dixit. necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus exstitisse. cum hoc animantium genus describeret: Singillatim mortales. quem primum Deus condidit. semper remanere contendunt. quas plenas fabulosis velut antiquitatibus proferre voluerint contra auctoritatem notissimorum divinorumque Librorum. Et ideo Graecae potius fides habenda est. Dicunt autem quod putant. si semper fuit humanum genus. quas perhibent in historia temporum multa annorum milia continere. sed plurima terrarum ita vastari 14. humanum genus sumpsit exordium secundum sanctae Scripturae fidem. ostendit. ducenti et triginta tres computentur. quonam modo verum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inventores. Neque enim ut alluvionibus incendiisque terrarum. Omittamus igitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura vel institutione generis humani. Porro si haec epistula Alexandri. sive non eum solum. vanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam. unde annus plenior et verior. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae. eodem Deo creante quem ad modum exorta sit.civitas Dei eademque vivum sacrificium eius vivumque templum eius. nec eis. in quibus longe plura annorum milia referuntur. donec ipsius Alexandri victoria finiretur. quae futura praenuntiavit. quae mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarum atque in omnibus gentibus. quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio 15. et ideo paucos homines. respondent diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia. aequarent. Cuius pars. quas sibi esse credituras inter cetera vera. cum restituantur potius. Unde ait et Apuleius. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum. quae Graeca quoque novit historia. Alii namque. in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum. 1. ita et hi possunt putare. sive solum quidem esse. iam video esse dicendum. etiamsi ter tantum computarentur. cui loquebatur. Persarum vero. cuncti tamen universo genere perpetui 13. quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breves annos habuisse. Quid de temporibus in institutione humani generis dicendum (10-14) Quid multi opinentur de institutione humani generis. sicut ab ea praedictum est 16. Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia. sicut de ipso mundo crediderunt. tres eorum annos complectebatur antiquos. vera divinitate praedixit 12. credidit. 10. continet etiam regna. illa atque illa insula incoli coeperit. 10. qualis nunc et nobis et illis est. sicut de angelis dictum est. qui Litteris nostris. ex quibus multitudo pristina reparetur. quia veritatem non excedit annorum. ut dixi. quae coniungenda immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mutabiliter peregrinatur in terris vel in eis. plus quam octo annorum milia ille constituit. cum tanta veritate implentur. quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta. quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans. secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. ut redigantur homines ad exiguam paucitatem. Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum. vel a quibus primum illa vel illa regio parsque terrarum. Quot annis humani generis historia computetur. 2. in Graeca vero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu. 194 . quas illi non putant toto prorsus orbe contingere. 11. Ex uno quippe homine. multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris. Sed ne sic quidem. quam protulit ex litteris quae sacrae apud illos haberentur. ut quaternis mensibus finirentur. qui mortem obierunt. cum ex Litteris sacris ab institutione hominis nondum completa annorum sex milia computemus. Quidam ex elementis putant hominem renasci. semper fuisse homines opinantur. quae vera se narrasse praeterita ex his. Alii vero. cum apud Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadringenti octoginta quinque reperiantur. quae vere sacrae sunt. qui mundum istum non existimant sempiternum. et cui totus orbis. qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. ceterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse.

si ei conferatur quamlibet magna et ineffabilis numerositas temporum. 13. ut vocabulum non inveniat. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur. quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. sicut aliorum animalium 17. nec saltem tanta videri debeat. nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. aut sexagiens aut sescentiens. ut. quanta si umoris brevissimam guttam universo mari. Quod autem respondimus. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putaverunt posse vel debere dissolvere. alterum incomparabiliter magnum. Ipse denique primus homo vel postridie vel eodem die postea quam factus est potuit inquirere. in quo nunc vivit. euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad veram miseriam sine cessatione redeuntem. Quidam circuitus temporum inducunt. quae transacta et ventura sunt. eis. comparatum illi. non exigua existimanda esse. quod initium non habet. non dico singillatim minuta momenta vel horarum aut dierum aut mensum aut annorum etiam quantitates. Ecclesiastes non de his circuitibus loquitur. qui nolunt credere non eum semper fuisse. aut sescentiens miliens dicerentur annorum. non vires tunc alias et alias nunc vel etiam postea ista de initio rerum temporalium controversia reperiret. ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset. et non est omne recens 195 . exhiberet. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et imperita perseveraret infirmitas. in quo natus est. cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatus non sit tamque sero sit creatus. quamvis a nonnullis contra quam loquitur sensisse credatur: hoc etiam de prima hominis conditione responderim. Quo modo enim vera beatitudo est. Si enim brevitas eos offendit temporis.sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant. et omnia saeculorum spatia definita. cur non ante sit factus. quid agitur. Nam quidam et illud. quod legitur in libro Salomonis. qui similiter moventur. retrorsum redeundo (tamquam si hominis dies ab illo. illud vero temporis spatium. magnitudine quantacumque tendatur. sicut etiam Plato apertissime confitetur. Hinc enim si a fine vel brevissima singillatim momenta detrahantur. ubi iam nullum numeri nomen haberemus. 13. quibus eadem semper fuisse renovata atque repetita in rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseverarent volumina venientium et praetereuntium saeculorum. usque ad illum. Non sero homo creatus si aeternitati comparetur. 12. quando numquam ad initium. sed utrumque finitum. Si autem detrahantur retrorsus in spatio. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est. Cur non ergo et mundus? cur non et homo factus in mundo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque comperti in doctrina sana tramite recti itineris evitentur. nisi ut circuitus temporum inducerent. si aeternitati interminae comparentur. sed semper: quid fit. comparemus. dum anima venturam miseriam aut imperitissime in veritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid novi in tempore. ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur: considerent nihil esse diuturnum. sive certis intervallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi nova. quod tam pauci eis videntur anni. Et quid est quod factum est? Ipsum quod fiet. quod finem non habet temporis. etiam quantum oceanus circumfluit. sed esse coepisse. cur ante non fecerit. sive in mundo permanente isti circuitus fierent. et quandocumque antea factus esset. A quo ludibrio prorsus immortalem animam. decrescente numero licet tam ingenti. quod omnino nullum est. sed nulla. sed tam magna spatia. de cuius numquam aeternitate confiditur. 1. etiam cum sapientiam perceperit. verum etiam sexaginta milia sive sescenta. 2. quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est. aut itidem per totidem totiens multiplicaretur haec summa. propter eos. ex quo esse coepisse in sacris Litteris invenitur. qui vocatur Ecclesiastes: Quid est quod fuit? Ipsum quod erit. ut minus quam sex milia sint annorum. liberare non possunt. et detrahantur haec tanta spatia non semel atque iterum saepiusque. quod a nullo coepit exordio. cum de mundi origine quaestio verteretur. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam movere quaestionem. Ac per hoc si non quinque vel sex. quae tamen fine conclusa certi spatii terminatur. quae iam dici a quibuslibet computatoribus non potest. detrahas) quandoque ad initium illa detractio perducetur. in quo est aliquid extremum. ita in illo ex elementis eius genus humanum ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium. quanta illa summa comprehendit annorum. pervenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum.

Sed cum cogito cuius rei dominus semper fuerit. cum ipse sit aeternus et sine initio. de solis anfractibus. Monstra quoque ipsa. quod sacer admonet Psalmus: Tu. decedentem aliam. utique et fuerunt et erunt. ut nos ista credamus. si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inveniunt? quia genus humanum atque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt. ac deinde repercussisset eos. quem numquam fecerat. quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum volumina repeti. Sentiant. quod generaliter miracula et monstra sunt. 1. quae in hac terrena inhabitatione multa cogito (ideo utique multa. Absit autem a recta fide. quod ille aut de his rebus dixit. sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola. nec consilium voluntatemque mutasse. et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem 24. cuius dominus esset. multiplicasti filios hominum. ante quem nemo umquam hominum fuit. invenire non possum). hoc est de generationibus aliis euntibus. homines quod putant. secundum quam Deus hominem temporalem. aut quis poterit cogitare quid velit Dominus? Cogitationes enim mortalium timidae et incertae adinventiones nostrae. erunt et post nos. qui semper est dominus nec dominus umquam non fuit. 14. et ideo nihil recens esse sub sole. ne sit absurdum et a luce veritatis alienum mortalem quidem per vices temporum semper fuisse creaturam. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. non quia per circulos. quem numquam antea fecerat. sentis. de quibus superius loquebatur. Satis autem istis existimo convenire quod sequitur: In circuitu impii ambulabunt 22. in quo mutabile aliquid non est? continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum 23. quae Academia dicta est. Domine. Absit. aliis venientibus. de torrentium lapsibus. ne aliquam Creatori coaeternam esse dicamus. quia unum. ut monstrum sub sole nascatur. tamen secundum id. quando quidem altitudinem Dei penetrare non possunt. non mutabili voluntate in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicavit? Quando quidem Psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset: Tu.sub sole. Qui loquetur et dicet &ba : Ecce hoc novum est: iam fuit saeculis quae fuerunt ante nos 18. immortalem vero non esse 196 . nunc aliam per alia atque alia temporum spatia. inquit. sunt et nobiscum. quia et me ipsum intueor et scriptum esse recolo: Quis hominum potest scire consilium Dei. eorum vita est recursura. discipulos docuit. Contra circuitus unitas et originaria bonitas hominis proponitur (15. ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis intervallis. Fuerunt enim homines ante nos. Semel enim Christus mortuus est pro peccatis nostris 19. ita quaeque animantia vel arbusta. cui modo dicimus. sed nunc illam. Deus semper est Dominus. quod ex illis vel praeter illa. tamquam in praedestinatione Dei iam facta fuisse omnia sapiens ille voluisset intellegi. Ex his igitur. aliam succedentem. Corruptibile enim corpus aggravat animam. et mors ei ultra non dominabitur 20. ita hominem numquam antea fuisse et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non debeo. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. Ego quidem sicut Dominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo. si semper creatura non fuit. in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas. quem numquam antea infinita retro aeternitate fecisset. id est falsa doctrina. nec quo fine claudatur. sed immutabili aeternoque consilio. affirmare aliquid pertimesco. Domine. surgens autem a mortuis iam non moritur. Quamvis haec verba quidam sic intellexerint.28) Altitudinem Dei investigare non possumus. 15. si dixero semper fuisse creaturam. fecit in tempore. intellegis? numquidnam existimandum est subito Deo placuisse hominem facere. et hominem. quos opinantur. ex aliquo tempore primum facere voluisse. ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem. cui nihil novi accidere potest. propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta revocantes dictum intellegi volunt. et idem Plato et eadem civitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint. quae oriuntur atque occidunt. Quis hanc valeat altitudinem investigabilem vestigare et inscrutabilem perscrutari. ut verbi gratia. sed tamen certis. nec recens et novum est. sed quia modo talis est erroris eorum via. quam nullus potest nosse hominum. Valde quippe altum est et semper fuisse. quod forte non cogito. aut certe de omnium rerum generibus. Quid autem mirum est. ut his Salomonis verbis illos circuitus significatos esse credamus. quamvis inter se diversa sint et quaedam eorum semel facta narrentur. et nos post resurrectionem semper cum Domino erimus 21. quae inusitata nascuntur. qua. quod fides ratioque sana condemnat: cavendum est. non tamen novo et repentino. inquam. verum est. continuo subiciens: In circuitu impii ambulant: tamquam ei diceretur: Quid ergo tu credis. et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam.

et illi iam erant ante caelum. si semper ille. quamvis nullo tempore sine illa. quando nullum erat tempus. quorum Deus dominus esset. ut propterea semper fuisse dicantur. si tamen a caelo coepta sunt tempora. non plus sapere quam oportet sapere. Deo coaeterni esse credantur. quando iste non erat mundus. illa vero. aut cum quibus facta sunt tempora. quibus tempora peraguntur. possumus dicere: Erat tempus. Redeo igitur ad id. Hic respondendum forte videatur: Quo modo non semper. quamvis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. semper dominus fuit. quod est omni tempore. si semper fuisse dicuntur. Ac per hoc etiamsi immortalitas angelorum non transit in tempore. Sed ideo putavi sine affirmatione tractanda. ac si quisquam dicat: Erat homo. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus. in cuius motu dicendum non est vel fuisse quod iam non sit. temporaliter movebantur: etiam sic omni tempore fuerunt. At si tempus non a caelo. ideo Creatori coaeterni sunt. non eam spatio trascurrente. 15. nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus. aeternitati immutabili non potest esse coaeternum. Sed hoc si respondero eis qui requirunt. cum id. et ideo Creatori. Sed si hoc respondero. sed ante omnia tempora et ipsos fuisse. Si enim de alio atque alio intellegatur. ut etiam ante omnia tempora facti sint. Si autem dixero non in tempore creatos angelos. 15. ne immortales. hoc est: Erat alius homo. erat ergo tempus. quando non erat mundus. quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens. erat tempus. dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos 26 ). Quapropter si Deus semper dominus fuit. quando et angeli creati sunt. sed ideo semper fuisse dicuntur. ac per hoc etsi semper fuerunt.coepisse. antequam fierent. cum ideo semper fuisse dicatur. Ubi enim nulla creatura est. non inconvenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt. eo quod simul esse non possunt. sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt. quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. ut. qui numquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam. si semper fuit: vereor ne facilius iudicer affirmare quod nescio. 3. cum haec institueret. quando non erat Ierusalem. quando non erat hoc tempus. sed manente perpetuitate praecedens. postremo si non cum initio temporis. verum et ante caelum fuit. quando non erat iste homo. quando nullus erat homo. quae vel sapientioribus in hac vita scire permisit vel omnino perfectis in alia vita scienda servavit. at vero: Erat tempus. nec praeterita est quasi iam non sit. cuius mutabilibus motibus tempora peragantur. verumtamen non de ipso genitam. dicetur mihi: Quomodo ergo non coaeterni Creatori. erat quippe ante illam. Nam si non omni tempore fuit tempus. semper habuit creaturam suo dominatui servientem. erat tempus. quando nullum erat tempus. quia omni tempore fuerunt. sed post aliquod tempus factus est mundus. ex quo facti sunt. at vero: Erat tempus. et si quid huiusmodi. Ratio nescit tempora aeternitati coaequare. si creatura serviens non semper fuit. 2. ex futuro in praeteritum transeunt. quam docere quod scio. Ille enim semper fuit aeternitate immutabili. aliud posterius praeterit. creati sunt. manifestum est quod a motu siderum coeperint. si semper fuerunt angeli. isti autem facti sunt. et propterea omni tempore fuerunt. semper illi fuerunt? Quomodo etiam creati dicendi sunt. quia omni tempore fuerunt. unde et Deus. si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est et semper eos fuisse. si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit atque angeli. aut: Erat iste mundus. sic ergo: Erat aliud tempus. cuius aliud prius. sed in aliquo mutabili motu. et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus. quando non erat homo. nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit Apostolo obtemperandum praecipienti salubriter. nisi cum ad nostrum saeculum ventum est. quae usitate ac proprie dicuntur tempora. si ante omnia tempora facti sunt. si eos recte lux illa primum facta significat aut illud potius caelum. quod Creator noster scire nos voluit. quando non erat Abraham. quomodo semper creator. erat tempus. ubi ait: Dico autem per gratiam Dei quae data est mihi omnibus qui sunt in vobis. ideo non sint creati. tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit. ultra vires meas esse confiteor. non quidem in horis et diebus et mensibus et annis (nam istae dimensiones temporalium spatiorum. aut quomodo creata est et non potius creatori coaeterna est. utrum semper potuerint esse qui facti sunt. sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam. quando nullum erat tempus. coaeterni esse non possunt. cum tamen non fuerint. quando non erat Roma. qui cum tempore facti sunt. quis vel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tempus. de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 25. potest dici aliquo modo. 197 . ut qui haec legunt videant a quibus quaestionum periculis debeant temperare. recte possumus dicere. vel futurum esse quod nondum sit. quoniam omni tempore fuerunt. quando quidem cum illis facta sunt tempora. quod omni tempore fuit? Semper Domino angeli servierunt sed in tempore. nec si semper fuerunt. Quis autem dicat: Non semper fuit. tempora omnino esse non possunt. tam inconvenienter dicimus.

vel manente mundo mutabiliter. Hinc enim maxime isti errant. in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit. aliter affici Deum cum vacat. quod ante non fuerit. et ideo necesse est. quia nec affici dicendus est. fortuita quadam inconstantia videatur fecisse quae fecit. priorem suam sine initio vacationem tamquam inertem ac desidiosam et ideo sibi displicentem damnasse quodam modo atque ob hoc mutasse credatur. ratio manifesta confringit. 2. et fit illis quod ait Apostolus: Comparantes enim semetipsos sibimetipsis non intellegunt 30. Quae saecula praeterierint antequam genus institueretur humanum. aliter cum operatur. Si enim pro viribus suis alatur infans. non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum. et mutabile est omne quod aliquid patitur. non possunt infinita diversitate variata ulla eius scientia vel praescientia comprehendi. de via recta conantur avertere. Sed et si prius cessavit et posterius operatus est (quod nescio quemadmodum ab homine possit intellegi): hoc procul dubio. sicut veniebat in mentem. inquiunt. cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem. quod suo tempore futurum erat? Circuitus redeuntium temporum. refutantur quia immutabilis est mens divina. ne videlicet. quem numquam antea fecerat. si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat. Patitur quippe qui afficitur. coepit facere quod non fecerat. me fateor ignorare. qui nondum erant ante tempora aeterna. verum etiam promisit vitam aeternam. id est congruis. antequam homo primus creatus esset. quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim vita aeterna. nec paenitendo. numquam quemquam fuisse hominem. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent. si autem semper quidem temporalia. Novit quiescens agere et agens quiescere. 17. vel eius quoque ortu et occasu semper illis circuitibus repetito semperque repetendo. quasi paenituerit eum prioris sine initio vacationis ac propterea sit operis aggressus initium. Sic enim ait: In spem vitae aeternae. Potest ad opus novum non novum. deficiet antequam crescat.. nec ignavum otium. cuius retro fuerit aeterna cessatio. praesertim tam longae sine initio diuturnitatis. inquiunt. nec eumdem ipsum nescio quibus circuitibus nescio quotiens revolutum. rerum quas facit omnium finitarum omnes finitas apud se rationes habet. ut crescendo plus capiat. quos opinio confingit. quod in adiutorio Domini Dei nostri hos volubiles circulos. Non itaque in eius vacatione cogitetur ignavia desidia inertia. qua putant non posse quaecumque infinita comprehendi. nec alium aliquem natura similem. de sua humana mutabili angustaque metiuntur. sed quasi ad horam. sed.. quoniam si non eadem repetantur. quam manifestavit temporibus suis. nec ea futura. nisi quia in eius aeternitate atque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam praedestinatione fixum erat. quod dicitur prius et posterius. eadem semper repeti eademque semper repetenda transcurrere. Deo tribuitur. nec improvida temeritas operum suorum. si aliquando primum Dei opera coepta dicuntur. ut in circuitu falso ambulare quam vero et recto itinere malint. quem cogitare non possunt. inquiunt.sed sapere ad temperantiam. Illud quoque non dubito. fides irridere deberet. quia prius cessaverat. . ut cum illis in circuitu ambulemus 29. quibus vel manente mundo vel ipso quoque revolubiles ortus suos et occasus eisdem circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur. si ratio refutare non posset. sed sibi comparant. sed sempiternum adhibere consilium. non scientia. sed semetipsos pro illo cogitantes. cum hominibus utique promiserit. quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna. quod dicunt nulla infinita ulla scientia posse comprehendi. Dicit etiam Apostolus tempora aeterna. unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei 27. quorum acutissimum illud putatur. sicut nec in eius opere labor conatus industria. 16. quod mentem divinam omnino immutabilem. ac per hoc Deus. nec illi. Porro si illi circuitus admittantur. Nihil creaturae Creatori est coaeternum. si autem vires suae capacitatis excedat. quibus impii nostram simplicem pietatem. quae tamen non fuerint Deo coaeterna. non illum. tamquam in eius natura fiat aliquid. in illo autem non alteram praecedentem 198 . sed alia atque alia perhibetur operatus ac sic aliquando etiam ad hominem faciendum.. 17. 1. Quomodo autem promisit. fiet. manifestavit autem temporibus suis verbum suum 28. qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est. Has argumentationes. bonitas autem eius numquam vacua fuisse credenda est. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna. novo consilio faciunt (mutabiles quippe mentes gerunt): profecto non Deum. quod magis est mirandum. ne sit temporalis eius operatio. praeterita. pervenisse. Nam quia illis quidquid novi faciendum venit in mentem. Huc accedit. Nobis autem fas non est credere.. sed se ipsos.

quae cum tempore transeunt. quae super caelos sunt. cuius intellegentiae non est numerus. qui ex miseria liberantur. laudent nomen Domini 39. qui eius scientiae limites figere praesumamus. quaelibet autem illarum sententiarum de saeculis saeculorum vera sit. Quid ergo istorum duorum sit. 199 . Quare si infinitas numerorum scientiae Dei. et usque ad quamdam summam numerorum scientia Dei pervenit. scientis comprehensione finitur: profecto et omnis infinitas quodam ineffabili modo Deo finita est. an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi. hinc eis. 18. non dico uno addito augeri. Quod utrum ita faciat. Deus non agit aut scit in circuitibus. Absit itaque ut dubitemus. tamquam efficientia saeculorum. ut. quia scientiae ipsius incomprehensibilis non est. sed una eademque sempiterna et immutabili voluntate res. quamdiu non fuerunt. et ut posterius essent. inquit. quos maxime refellit aeterna vita sanctorum 40. 19. Illud autem aliud quod dicunt. quod non omnes numeros Deus noverit. de quo et propheta dicit: Qui profert numerose saeculum 33. sed eas gratuita bonitate condiderit. alia tamen atque alia ordinata dissimilitudine procurrentia. sive saecula saeculorum aeterna sint temporalium tamquam dominantia subditorum. qua comprehenditur. quoniam sive saecula saeculorum sint non eadem repetita. et omnes infiniti sunt. circuitus illi eadem revolventes locum non habent. Eos quippe infinitos esse. quae sunt saecula. quam non eis indiguerit. Saecula saeculorum non sunt circuitus. inquit. Omnis infinitas Deo finita est. sicut nihil aliud dicitur caelum caeli 37 quam caeli caelorum. quibus semper eadem per intervalla temporum necesse esse repeti existimantur. esse non potest infinita: qui tandem nos sumus homunculi. non est numerus 35. sed alterum ex altero connexione ordinatissima procurrentia. ne in tanta obscuritate rerum affirmare temere aliquid audeamus. Nam caelum Deus vocavit firmamentum super quod sunt aquae 38. vestri omnes numerati sunt 34. ad hos circuitus nihil pertinet. sed quamlibet sit magnus et quamlibet ingentem multitudinem continens. in ipsa ratione atque scientia numerorum non solum duplicari. Et apud nos Deo dictum legitur: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 32. certissimum est. sive aliquid in ea definire valeamus. in sua beata immortalitate sine fine manentibus. Ergo et dispares inter se atque diversi sunt. mirabiliter fortassis ostendens. quando esse coeperunt. si indiscussa interim differatur. et singuli quique finiti sunt. an ita dicantur saecula saeculorum. qua illi circuitus asseruntur. Itane numeros propter infinitatem nescit omnes Deus. Infinitas itaque numeri. ut intellegantur saecula in sapientia Dei inconcussa stabilitate manentia istorum. sed aeterna praescientia contineret. sive nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio. ut nihil aliud perhibeatur saeculum saeculi quam saecula saeculorum. et continuata sibi connexione copulentur quae appellantur saecula saeculorum 36. nec Dei scientia quae infinita sunt posse comprehendi: restat eis. quidquid scientia comprehenditur. cuius intellegentiae. verum etiam multiplicari potest. Ita vero suis quisque numerus proprietatibus terminatur. Fortassis enim possit dici saeculum. non potest Deus cuncta quae facit vel praescire ut faciat. quaecumque nova et dissimilia consequentia praecedentibus si semper facere vellet. ut nullus eorum par esse cuicumque alteri possit. Quapropter si. apud quos Plato Deum magna auctoritate commendat mundum numeris fabricantem 31. quas condidit. sicut in Psalmo canitur. vel scire cum fecerit? cuius sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis tam incomprehensibili comprehensione omnia incomprehensibilia comprehendit. cum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit. neque hoc quod nunc agimus impedit. dicentes quod. inordinata et improvisa habere non posset. liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima permanente. definire non audeo.altera subsequens mutavit aut abstulit voluntatem. Nunc enim contra opinionem disputamus. nisi eisdem circuitibus temporum eadem temporalia repetantur. quamvis infinitorum numerorum nullus sit numerus. profundissima quaestio est. ut dicere audeant atque huic se voragini profundae impietatis immergant. quoniam in quocumque numero finem faciendum putaveris. et tamen Psalmus: Et aquae. non est tamen incomprehensibilis ei. et Salvator in Evangelio: Capilli. idem ipse. nec ea provideret ex proximo tempore. quod ei notus sit omnis numerus. ceteros ignorat? Quis hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isti contemnere numeros et eos dicere ad Dei scientiam non pertinere. qui talia videre possunt. eis dumtaxat. et ut prius non essent egit.

quia per nescio quos circuitus nihil sit in rebus novi. quoniam ad eam revertitur. sed interpositionibus falsae beatitudinis saepe ac sine fine rumpendam. Si autem dicunt neminem posse ad illam beatitudinem pervenire. Nam si haec illic in memoria non habebimus et ideo beati erimus. Quid enim illa beatitudine falsius atque fallacius. ut ab eis liberata atque purgata. et. quandoque amittenda cognoscitur. ubi Deus amittatur. quibus amor ipse torpescat? Nam quis non remissius et tepidius amet eum. Atque ita spes nostrae infelicitatis est felix et felicitatis infelix. turpi stultitiae. ibi metuimus imminentia. nullo repetenda circuitu: cur in rebus mortalibus fieri non posse contenditur? Si dicunt non fieri in anima beatitudinis novitatem. quem se cogitat necessario deserturum et contra eius veritatem sapientiamque sensurum. cui se futurum novit inimicum. sed casu potius evenit. Si enim de istis circuitibus et sine cessatione alternantibus itionibus et reditionibus animarum Porphyrius Platonicus suorum opinionem sequi noluit. eo duce ac salvatore a vano et inepto impiorum circuitu iter fidei mentemque avertamus. verum etiam (ut quomodo valeo dicam quod volo) doctius nescirentur. 20. sed revolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua. et ipsa miseriae novitas in ea facta est quae numquam fuit. 3. miseriis exsecrabilibus implicari. ubi sunt illi determinati dimensique circuitus. cum de miseria liberatur in qua numquam fuit.. nihil ulterius tale patiatur: quanto magis nos istam inimicam Christianae fidei falsitatem detestari ac devitare debemus! His autem circuitibus evacuatis atque frustratis nulla necessitas nos compellit ideo putare non habere initium temporis ex quo esse coeperit genus humanum. in qua semper fuit. ubi per immundas nequitias beatitudo quaeratur. cuius adipiscendae amore flagramus. nisi hos circuitus. quae divina providentia gubernantur. Homo in circuitibus numquam attingit beatitudinem. beatius tempora transigit anima misera. quae infinita sunt. sive ipsius rei vanitate permotus sive iam tempora Christiana reveritus. 20. quanto plus quisque amaverit Deum. Si autem in natura immortali fit tanta novitas nullo repetita. dicere maluit animam propter cognoscenda mala traditam mundo. sed non aeterna. ordinem venit. post tam magna mala tamque multa et horrenda tandem aliquando per veram religionem atque sapientiam expiata atque finita ita pervenire ad conspectum Dei atque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem immutabilis immortalitatis eius. ut eam quandoque necesse sit deseri et eos. ab illa aeternitate veritate felicitate deiectos tartareae mortalitati. id est quae numquam desinat aeterna felicitas. quando hic aeterna vita consequenda exspectatur. ubi beatitudo et miseria vicissim alternant. ubi nos futuros miseros aut in tanta veritatis luce nesciamus aut in summa felicitatis arce timeamus? Si enim venturam calamitatem ignoraturi sumus. quae potius mors est. sed repetuntur eadem quae fuerunt? Si autem et haec novitas ab ordinatione providentiae non 200 . ut hic felicior sit exspectatio quam illic adeptio summi boni. quibus transactis in miseriam revolvatur. Sed quoniam haec falsa sunt clamante pietate. et hoc propterea. verius semper miseri quam beati aliquando esse possimus. et hoc quidem valde magnum. sicut numquam antea liberata est: fit in illa aliquid. ubi venturam beatitudinem novimus. Quorum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus vitam (si tamen vita ista dicenda est. qui ea docent.. si autem nos illic clades imminens non latebit. peritior est hic nostra miseria. quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea. qui deserunt. quod non et antea certis intervallis temporum fuerit et postea sit futurum. indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si vera essent.20. et hoc cum ad eius plenam pro sua capacitate notitiam beatitudinis perfectione pervenerit? quando nec hominem amicum possit quisque amare fideliter. quod antea numquam factum est. mortis huius amore timeatur). ut. quibus transactis ad beatitudinem sublevetur. hic saltem nesciamus. ubi odio veritas habeatur. et hoc itidem atque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis intervallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum. cum ad Patrem redierit. ita gravis. convincente veritate (illa enim nobis veraciter promittitur vera felicitas. quam beata. quod in libro decimo commemoravi 42. cur hic per eorum scientiam gravatur amplius nostra miseria? Si autem ibi ea necessario scituri sumus. 1. quae nobis minantur veram miseriam numquam finiendam. ut possint Deo circuitibus definitis euntibus semper atque redeuntibus per nostras falsas beatitudines et veras miserias alternatim quidem. Sed absit ut vera sint. Absurdum est non esse novitatem. quia hic mala praesentia patimur. ibi autem beata. ipsa certe liberatio nova fit. 2. tanto eum facilius ad beatitudinem perventurum. Si enim liberatur anima non reditura ad miserias. non solum tacerentur prudentius. Haec autem novitas si non in rerum. Unde fit. quod nobis est Christus 41. in quibus nulla nova fiunt. ut mors. quae ab hac liberat. in huius vitae eruditione cognoverit: quomodo ergo fatentur. cuius erit semper retinenda et nulla infelicitate rumpenda certa securitas): viam rectam sequentes.

quae neque antea facta sint nec tamen a rerum ordine aliena sint. Quapropter quoniam circuitus illi iam explosi sunt. Unus creatur homo ad unitatem societatis. ut. de quorum corporibus. novas animas fieri. si sapienter vixerint. ut ex illo semper homines fierent. Hac igitur quaestione difficillima propter aeternitatem Dei nova creantis sine novitate aliqua voluntatis. cervi damulae et cetera huiusmodi: utrumque tamen genus non ex singulis propagavit. si liberatarum animarum numerus.. quam homines. Nam cum animantes alias solitarias et quodammodo solivagas. Quantuslibet namque finitus numerus fuisset animarum. ipsi viderint. quarum ex aquis et terris plurium pullulavit exordium. quid causae est. quas. ita liberentur. quibus sit et nova miseria et nova liberatio. Nam si antiquas eas esse dicunt et retrorsum sempiternas. quantum potuimus. sicuti sunt aquilae milvi. in consortium transiret angelicum. cui populo esset huius rei consideratio profutura. 4. nos vero ratiocinationem nostram ex utroque latere terminamus. sed ut eo modo vehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas vinculumque concordiae. Et si potuit anima per imprudentiam facere sibi novam miseriam. quorum essent animae ab ista semper mortalitate liberandae. quam si id incohasset a pluribus. finitas volunt. Hominem vero. 20. quando ne ipsam quidem feminam copulandam viro sicut ipsum creare illi placuit. Sed praevidebat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem vocandum remissisque peccatis iustificatum Spiritu Sancto sanctis angelis in aeterna pace sociandum. aut initium et incrementum.. . verum etiam cognationis affectu homines necterentur. quod initium eo modo antea numquam fuit.excluditur. qualia homines. sed mundo novas. Hoc ergo ut esset. sed cum hoc fit in rebus nihil novi fieri. quae non esset improvisa divinae providentiae. quibus ad easdem miserias necessario putabatur anima reditura: quid restat convenientius pietati quam credere non esse impossibile Deo et ea. neque iste numerus ulterius augeatur: etiam ipse sine dubio. quod ex uno homine Deus ad 201 . quae ad miseriam numquam redeant.. . quoniam semper aliae atque aliae liberatae sunt et liberantur et liberabuntur: hoc certe concedunt. quicumque erit. Nec ignorabat Deus hominem peccaturum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi immanitate mortales. infinitus sit numerus animarum. morti addictus bestialiter viveret. si autem Dominum Deum suum libera voluntate superbe atque inoboedienter usus offenderet. 21. quae congregatae atque in gregibus malint vivere. Nec ullo modo explicabunt. sed plura simul iussit existere. infinitis retro saeculis sufficere non valeret. ex quibus cotidie novi fiant homines. qui profecto crescere et ad suae quantitatis terminum pervenire sine aliquo non posset initio. nova facere et ineffabili praescientia voluntatem mutabilem non habere? Porro autem utrum animarum liberatarum nec ulterius ad miserias rediturarum numerus possit semper augeri. ut ex uno homine.. si non tantum inter se naturae similitudine. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones. alias congreges instituerit. bella gesserunt. cuius naturam quodammodo mediam inter angelos bestiasque condebat. non solum factus est semel. ut Deo notae esse possint. si ita est. quas neque antea fecerit nec umquam habuerit improvisas? Si autem dicunt liberatas quidem animas ad miseriam non reversuras. qui de rerum infinitate cohibenda tam subtiliter disputant. ante quem nullus fuit. sed ex ipso. numquam ad eam deinceps rediturae. ut sunt columbi sturni. ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanum. ante utique numquam fuit. 22. id est. et ad vinculum concordiae quae naturalis est in bestiis. novissima inimica morte destructa 43. ut numquam ad miserias revolvantur.. multiplicaret genus humanum. sed fieri numquam desinet? Si autem oportet ut certus sit liberatarum aliquis numerus animarum. ut tutius atque pacatius inter se rationalis voluntatis expertes bestiae sui generis viverent. ut negetur creari potuisse quod numquam antea creatum esset. non sibi. libidinis servus aeternoque post mortem supplicio destinatus.. sive data sit anima sive lapsa sit: possunt fieri nova. non utique solum sine humana societate deserendum. quae numquam fecerit. leones lupi et quaecumque ita sunt. sine morte media beatam immortalitatem absque ullo termine consecutus. quem primum condidit. Si enim potest. quomodo in rebus. consequenter dicturi sunt infinitas. creatus est homo. quae solitudinem magis appetant. quorum genus ex uno est ad commendandam concordiam propagatum. qui numquam antea fuit. ut hanc quoque in rerum ordine includeret et ab hac eam non improvide liberaret: qua tandem temeritate humanae vanitatis audemus negare divinitatem facere posse res. unum ac singulum creavit. si Creatori suo tamquam vero domino subditus praeceptum eius pia oboedientia custodiret. explicata non est arduum videre multo fuisse melius quod factum est.

quamvis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis quam operibus divinae mentis assignent. quae primitus instituta sunt. qui virtutem ac sapientiam Dei. Omnia facit Deus in quantum sunt. dum non fit. sed intima Creatoris potentia. Talem quippe illi animam creavit. ea vero. creatori et conditori Deo. qui etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus animalium. sicut operantur homines figuli et fabri atque id genus opifices.commendandum hominibus. verum etiam ipsas animantium animas. infideliter cogitant. sed potius illum qui cuidam famulo suo dixit: Priusquam te formarem in utero. Unus Deus creare potest. quae attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter 49. cum mundus fieret. Ita nec feminam sui puerperii creatricem appellare debemus. accepit speciem rutunditas oculi et rutunditas pomi et ceterae figurae naturales. 25. quasi non haec ipsa. haec autem altera non nisi uni artifici. qua novit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina. in quibus homo praecipuum diisque ipsis cognatum teneret locum. si inexpertis narrarentur. Manus Dei potentia Dei est. quamvis mater omnium fecunda videatur. permissu sive iussu eius animalia facta esse cuncta mortalia. fabricantes. eis quoque faventibus illi Deo tribuo. quae fieri nescit. rutunditas caeli et rutunditas solis: eadem vi divina et effectiva. genus instituisset humanum. Non solum igitur agricolas non dicimus fructuum quorumque creatores. Sed haec fabulosa potius quam vera esse arbitrantur. alia vero. ut videre solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. Et quamvis anima sic vel sic affecta praegnantis valeat aliquibus velut induere qualitatibus fetum. quae fieri nescit. tam non eos dicimus creatores animalium. sed facere. qua fit ut omnino naturae sint. quae gignitur. cui se etiam ipsi debere quod sunt cum gratiarum actione noverunt. quem sufflando fecit (nam quid est aliud sufflare quam flatum facere?). quae intrinsecus efficientes causas habet de secreto et occulto naturae viventis atque intellegentis arbitrio. cum legamus: Neque qui plantat est aliquid neque qui rigat. effectiva. Et cum virum terreno formasset ex pulvere eique animam qualem dixi sive quam iam fecerat sufflando indidisset 45 sive potius sufflando fecisset eumque flatum. Creationem tamen conditionemque omnium naturarum. animam hominis esse voluisset. quae mentem huiusmodi non haberent. sed facere. sed ne ipsam quidem terram. etiamsi adhibent vel iussi vel permissi operationem suam rebus quae gignuntur in mundo. sed ab aliis minoribus 47. qua quaerunt unde iuste videantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis. Cum enim alia sit species. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere. qui mundum ipsum et angelos sine ullo mundo et sine ullis angelis fecit. si superstitione careant. quam nec agricolas frugum atque arborum. ut pecora colore varia gignerentur 53 : naturam tamen illam. qua per rationem atque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et volatilibus. ex his usitatis et cotidianis metiuntur operibus. sed qui incrementum dat Deus 50. 24. 23 Fecit ergo Deus hominem ad imaginem suam 44. quae noverunt de humanis conceptibus atque partubus. quae adhibetur extrinsecus cuicumque materiae corporali. cum itidem legamus: Deus illi dat corpus quomodo voluerit et unicuique seminum proprium corpus 51. quos quidem ipse creaverit. qui dixit: Caelum et terram ego impleo 48. quae non solum naturales corporum species. qui etiam visibilia invisibiliter operatur. Angeli autem. Qua enim vi divina et. quos illi deos libentius appellant. quas videmus in rebus quibusque nascentibus non extrinsecus adhiberi. Proinde facti primitus angeli cuiusmodi ministerium praebuerint Creatori cetera facienti nescio. tam ipsa non 202 . facit: supra dicta illa species artificibus quibusque tribuatur. ut Deus. novi te 52. quod artis industria potuerint. nec debeo derogare quod possunt. incredibiliora viderentur. accepit speciem. sicut de virgis variatis fecit Iacob. Homo creatus est ut Deo serviat. etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto fecit 46. quam ei grata sit etiam in pluribus unitas. qui fabricatus est mundum. quoniam non noverunt. facile carebunt etiam huius opinionis errore. et cuius sapientia est. ut ita dicam. Illi autem qui Platoni suo credunt non ab illo summo Deo. et antequam possit intellegi. nec tribuere illis audeo quod forte non possunt. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt. Sed cum his nullum nobis est in his libris negotium. quae germinibus erumpentia promovet et fixa radicibus continet. qui divinam mentem facere vel curare ista non credunt.

generibus impleretur 56 ? Si autem nostra institutio. quam forinsecus corporalibus opifices rebus imponunt. natura loqueretur humana. 1. cum ad istam vitam denuo revolvuntur. sed reges. quorum motibus currerent tempora? Quid de mundo Platonici sentiant. quem propterea Deus creare voluit unum. et omnium viventium sive in caelo sive in terra nullus est conditor. hortantur. quam recordationem illius parentis. ut quantum possumus fugiamus et evadamus. Unde quoniam Porphyrius propter animae purgationem dicit corpus omne fugiendum simulque cum suo Platone aliisque Platonicis sentit eos. nisi a quo facta sunt caelum et terra. fabricatoriam rebus subtrahat. quia nisi faciente illo non tale vel tale esset. sicut ante quam fierent non fuerunt.fecit. id est ad divina beneficia. Nihil enim est quam hoc genus tam discordiosum vitio. Sed ante dico aeternitate. nec operarios habet. Quid autem sub tanta gubernatione divinae providentiae. cuius occulta potentia cuncta penetrans incontaminabili praesentia facit esse quidquid aliquo modo est. quamvis eius causa lateat. quae posuit prodigia super terram 60. Cur ergo ex latere viri femina facta sit. ut ita dicam. Ex primo homine duae civitates exortae sunt. nihil esse aliud quam fabros compedum carcerumve nostrorum. conditorem agnoscit et praedicat. remeare? Et si Deus. qui immoderate atque inhoneste vixerint. quia prima. vel sanandum cum exstitisset. si usitato naturae curriculo gignerentur. quorum voluntate consilio imperio fabricatae sunt. eum animalium quoque universorum. factus est unus. cum tamen sit utrumque falsissimum. ita omnium animalium species aeterna intellegentia continebat: quomodo non ipse cuncta condebat? An aliquorum esse artifex nollet. quod assidue Plato commemorat 57. sed prorsus esse non posset. ut dicant deos istos. et si qua forte alia maior latet. de quo multitudo propagaretur 59. quos a nobis volunt quasi parentes et conditores nostros coli. sive operationibus angelorum aut hominum aut quorumque animalium sive marium feminarumque mixtionibus. Proinde animarum nostrarum eos creatores noluit esse. tam sociale natura. qui neque ex ea materia facit aliquid. urbem Romam et urbem Alexandriam non fabros et architectos. Nam si nulla causa est vivendi in hoc corpore nisi propter pendenda supplicia: quomodo dicit idem Plato aliter mundum fieri non potuisse pulcherrimum atque optimum. nisi quos ipse creaverit. sed corporum 54. Nam neque ita luunt poenas animae. In quibus terrenis praecipuus ab illo ad eius imaginem homo propter eam causam. id est et immortalium et mortalium. Neque commodius contra vitium discordiae vel cavendum ne existeret. quam ipse non fecerit. non facit nisi summus Deus. Ita sane Plato minores et a summo Deo factos deos effectores esse voluit animalium ceterorum. quem mundi universi. etiam hic satis significatum est quam cara mariti et uxoris debeat esse coniunctio. Quod vero femina illi ex eius latere facta est. ut hac admonitione etiam in multis concors unitas servaretur. sicut mundi universi. divinum munus est: quomodo poena est ad ista corpora. illam Romulum. qua vel mortales conditi sumus. frustra gignitur? Ait quidam Psalmus sacer: Venite et videte opera Domini. propter luendas poenas ad corpora redire mortalia. nec institutores. dicetur alio loco. nisi qui fecit ea. Qui autem ista non credunt. Merito igitur vera religio. quantum me Deus adiuverit. quorum efficiendorum artem ineffabilis eius et ineffabiliter laudabilis mens haberet 58 ? Unum creavit Deus hominem ut concors esset genus humanum. quam nec ipsa se fecit. illam Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius non nisi Deum debemus conditorem dicere naturarum. sed inclusores alligatoresque nostros ergastulis aerumnosis et gravissimis vinculis. Quaelibet igitur corporales vel seminales causae gignendis rebus adhibeantur. Quis enim alius creator est temporum. 203 . non tempore. 27. nisi omnium animalium. ut immortalem partem ab ipso sumerent. prodigia dicerentur. aut eos nobis deos colendos non praedicent. Haec opera Dei propterea sunt utique inusitata. et si potentiam suam. ipsi vero mortalem attexerent. nulla facta prodigia debent credere. quaelibet etiam desideria motusve animae matris valeant aliquid liniamentorum aut colorum aspergere teneris mollibusque conceptibus: ipsas omnino naturas. quae sic vel sic in suo genere afficiantur. sed non relictus est solus. et hoc primum quodammodo prodigium quid praefiguraverit. Plato quidem etiam bestiarum. in quantumcumque est. ita non erunt. Aut ergo desinant Platonici poenas animarum ex istis corporibus comminari. neque enim et ipsa. quam dixi. quorum in nobis operationem. Quapropter si in illa specie. hoc est et animarum et corporum. 26. Porphyrius tantummodo ad hominum 55 : sequitur eos.

si mandatum eius transgrederentur. si non peccassent. Contra eos. in hoc primo homine. immortales futuros fuisse non credunt. 2. quod terrenum est. etiam in sanctis poena peccati sit. per quem est contracta mortalitas. et ea cui corpus obnoxium est. qui per gratiam regenerationis absoluti sunt a peccato. De lapsu primorum hominum. Cum enim scriptum sit: Universae viae Domini misericordia et veritas 61 : nec iniusta eius gratia nec crudelis potest esse iustitia. 5. 14. iam tamen secundum Dei praescientiam exortas fuisse existimemus in genere humano societates tamquam civitates duas. De philosophis. 12. qui asserunt corpora terrena incorruptibilia fieri et aeterna non posse. 7. naturali pondere revocetur ad terram. quae philosophi affirmant in caelestibus esse non posse. quae animae semper utcumque victurae accidere potest. 10. quo animae et corporis societas separatur. 19. quae mala est. 8. Ex illo enim futuri erant homines. 18. qui primitus factus est.27. Qualis homo sit factus a Deo et in quam sortem deciderit suae voluntatis arbitrio. Contra eorum dogmata. An quisquam simul et vivens esse possit et mortuus. 4. non auferatur mors. Tempus mortis. Quod in sanctis primae mortis pro veritate susceptio secundae sit mortis abolitio. quae bona est. alii malis angelis in supplicio. nondum quidem secundum evidentiam. 16. 204 . qui animae separationem a corpore non putant esse poenalem. De morte. sed tamen iusto. An vita mortalium mors potius quam vita dicenda sit. Quam mortem primis hominibus Deus. qui primos homines. quo vitae sensus aufertur. et primam fuisse animae mortem a Deo recessisse. Praevaricatio primorum hominum quam primam senserit poenam. 15. quam quidam non regenerati pro Christi confessione suscipiunt. 2. Nunc quoniam liber iste claudendus est. alii bonis in praemio sociandi. 15 LIBER XIII BREVICULUS 1. in morientibus an in mortuis esse dicendum sit. 13. 3. De ea morte. aeternitatem animarum volunt carere corporibus. Utrum mors. 9. Quod sicut iniqui male utuntur lege. De terrenis corporibus. quamvis occulto Dei iudicio. 17. ita iusti bene utuntur morte. quae per peccatum primorum hominum in omnes homines pertransiit. quia. cum Plato inducat summum Deum diis minoribus promittentem. 11. Cur ab his. fuerit comminatus. De generali mortis malo. 6. Quod Adam peccaturus prius ipse reliquerit Deum. quod numquam sint corporibus exuendi. quam relinqueretur a Deo. id est poena peccati.

cum id deserit anima. Mors corporis et animae est. inoboedientes autem mors plecteret damnatione iustissima. Non enim eo modo. sentire tormenta. Verum in damnatione novissima quamvis homo sentire non desinat. qua non anima deseritur. 24. Ideo autem secunda. dolor autem malum. non desistente. sed corporum vita est. quia post illam primam est. cum eam deserit Deus. qua fit cohaerentium diremptio naturarum. quoniam deseri omni vita potest nec per se ipsum aliquatenus vivit. Ergo utriusque rei. hoc est Deo desertae. Quod caro sanctorum. cum vivat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia. condiderat Deus homines.20. cum anima vivit in corpore. sed animatum sentiensque cruciatur. quae nunc requiescit in spe. quia modo quodam quantulocumque non desinit vivere atque sentire. salva veritate narrationis historicae de corporali loco. quantulacumque propria vita. Huiusmodi autem totius hominis mortem illa sequitur. ideo nec vivere corpus dicendum est. Sed de ipso genere mortis video mihi paulo diligentius disserendum. quod etiam in libro superiore iam diximus 2. sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interventu mortis angelica immortalitas et beata aeternitas sequeretur. Expeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis. Quod cum ante non fiat. ut non in spiritum caro vertatur. Quid intellegendum sit de corpore animali et de corpore spiritali. sed dolendi? Vivit itaque anima ex Deo. sicut corporis. et qui moriantur in Adam. de qua suo loco diligentius disserendum est 5. quae sic spiritalia erunt. recte mors animae dicitur. De prima 205 . Qualiter accipienda sit vel illa insufflatio Dei. qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam 4. non enim potest bene vivere nisi Deo in se operante quod bonum est. ut nulla diremptione separentur: mirum videri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi. quae post resurrectionem futura sunt. Ita enim nec ex Deo vivit ipsa nec corpus ex ipsa. Quamvis enim anima humana veraciter immortalis perhibeatur. mors est. seu vivat ipsa seu non vivat ex Deo. in meliorem reparanda sit qualitatem. sive Dei et animae sive animae et corporis. id est totius hominis. quam secundam mortem divinorum eloquiorum appellat auctoritas 3. qua primus homo factus est in animam viventem. Hanc Salvator significavit. cum vivit bene. et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. habet tamen quamdam etiam ipsa mortem suam. 2. conferre. 1. 21. cum anima Deo deserta deserit corpus. Mors igitur animae fit. Impiorum namque in corporibus vita non animarum. 22. vivit autem corpus ex anima. LIBER DECIMUS TERTIUS REDEMPTUS HOMO IN VITAM AETERNAM RESTITUITUR Qui de morte sit modus (1-11) Ex peccato mors orta est. Nam ideo dicitur immortalis. quia sensus ipse nec voluptate suavis nec quiete salubris. De corporibus sanctorum post resurrectionem. immo primorum hominum. corpus autem ideo mortale. quam Dominus fecit dicens discipulis suis: Accipite Spiritum Sanctum. 23. quia non vivit ex Deo. quo angelos. quam possunt eis animae etiam mortuae. sed dolore poenalis est. qui vero vivificentur in Christo. non immerito mors est potius appellata quam vita. An quia vita qualiscumque aliquod bonum est. mors autem corporis quonam modo. Nam in illa ultima poena ac sempiterna. De paradiso. ex qua et immortales sunt. ut etiam si peccassent mori omnino non possent 1. quod recte per significationem eius spiritale aliquid intellegatur. in quo primi homines fuerunt. quam fuit primorum hominum ante peccatum. vel illa. ubi ait: Eum timete. in quo anima non vivendi causa est. tamen. quam cum anima corpori sic fuerit copulata.

Non enim ad infantilem hebetudinem et infirmitatem animi et corporis. quae accidere non posset nisi malis 7 ? Sed rursus si non nisi malis posset accidere. quod vitio poenaque factus est. secunda vero sine dubio sicut nullorum bonorum est. nunc suscipiendum est. ut veniretur in poenam. si peccaveris 12. Tunc enim mors est acquisita peccando. comparatus est pecoribus non intellegentibus et similis factus est eis 8.igitur corporis morte dici potest. si non peccassent. quamvis ablato iam criminis nexu. ipsa fides enervaretur. Proinde quod est terra. sed iam nec fides esset. in maioribus dumtaxat aetatibus. peccato vel poena ille redactus est (quae Deus voluit esse tamquam primordia catulorum. Pulvis namque homini faciendo materies fuit. quorum per gratiam reatus aboletur: iam ista quaestio in alio nostro opere. Cur enim esset ulla poena in quibus non essent ulla punienda? Quapropter fatendum est primos quidem homines ita fuisse institutos. perpessi utique non fuissent. Ex peccato etiam progenies experitur mortem. nisi moriantur. Non autem dissimulanda nascitur quaestio. id est obnoxios peccato mortique generaret. A quo peccati vinculo si per Mediatoris Christi gratiam solvuntur infantes. non ergo ad ista infantilia rudimenta praesumptione illicita et damnatione iusta prolapsus vel impulsus est primus homo 9. confestim sui operis quaerendo et sumendo mercedem. Iusti enim malunt credendo perpeti. quantum quidem attinet ad peccati et mortis originem. quod poenaliter praecessit in peccantibus hominibus primis. ne a corpore solveretur? Atque ita non invisibili praemio probaretur fides. nisi peccavissent. nunc dicitur martyri: Morere. Quo pacto igitur bona esse possit bonis. ut repugnantem pateretur in membris inoboedientiam concupiscendi et obstringeretur necessitate moriendi. quam videmus in parvulis. quamvis ex terra facta sit caro. non intellexit. bonis sit bona. mandatum transgrediemini. fit per 206 . quando illa coniugum copula divinam sententiam suae damnationis excepit. quod etiam ipsa sit poena peccati? Hanc enim primi hominis. et fit iusti meritum etiam supplicium peccatoris. quorum parentes in bestialem vitam mortemque deiecerat. Quod tunc timendum fuerat. sed hactenus in eo natura humana vitiata atque mutata est. quod in re nondum videtur 10. Sic per ineffabilem Dei misericordiam et ipsa poena vitiorum transit in arma virtutis. quia si ita est. utrum re vera mors. si post lavacrum regenerationis 11 iam sancti non possent mortem perpeti corporalem. non deberet bonis bona esse. peccabunt autem isti. Quae sit mors parvulorum et martyrum. ut. malis mala. Non enim aliud ex eis. Pro magnitudine quippe culpae illius naturam damnatio mutavit in peius. cur vel ipsam patiantur. et quod homo factus est. In primo igitur homine per feminam in progeniem transiturum universum genus humanum fuit. quod in sanctis martyribus maxime eminuit. quam sunt aliorum tenerrimi fetus animalium. ut. quae tunc est fides. quia moriuntur. sicut enim scriptum est: Homo in honore cum esset. quibus alterutrum a persecutore proponitur. quando exspectatur in spe. si regenerationis sacramentum continuo sequeretur immortalitas corporis. Cum parvulis autem baptizandis quis non ad Christi gratiam propterea potius curreret. Mortui sunt ergo illi. nunc dicitur: Si mortem recusaveritis. tamquam se tanto attollat excellentius supra cetera animantia vis humana. qua separantur anima et corpus. cuius profecto certaminis esset nulla victoria. non morerentur. non hoc est caro. ita nulli bona 6. nisi quod infantes infirmiores etiam cernimus in usu motuque membrorum et sensu appetendi atque vitandi. ubi dictum est ad hoc relinqui animae experimentum separationis a corpore. sed nulla. in secundam vero illam sine fine poenalem liberati a peccati obligatione non transeunt. tractata ac soluta est. Nisi enim peccassent illi. Verum hoc in sanctis martyribus. hanc solam mortem perpeti possunt. quod est autem parens homo. Factum est per illorum culpam. quod sunt primi iniqui non credendo perpessi. quomodo poterit obtineri. quae animam seiungit a corpore. hoc genuit. sed eosdem primos peccatores ita fuisse morte multatos. ut non peccaretur. Fidei autem robore atque certamine. quod scripsimus de baptismo parvulorum. morte moriemini. nunc impletur iustitia moriendo. hoc est et proles homo. non peccant isti. Neque enim ita homo ex homine. quod bonis bona sit. homo autem homini gignendo parens. Tunc dictum est: Si mandatum transgressi fueritis. quia peccaverunt. ne pecces. etiam mortis fuerat superandus timor. nulla gloria (quia nec ipsum omnino posset esse certamen). Si quem vero movet. nullum mortis experirentur genus. ut aut deserant fidem aut sufferant mortem. quanto magis impetum suum. nasceretur. ut etiam quidquid de eorum stirpe esset exortum eadem poena teneretur obnoxium. etiam naturaliter sequeretur in nascentibus ceteris. 4. atque ita id. quam quod ipsi fuerant. ne peccetur. Nunc vero maiore et mirabiliore gratia Salvatoris in usus iustitiae peccati poena conversa est. quoniam. velut sagitta cum arcus extenditur. sicut homo ex pulvere. sed cum peccaret et puniretur. Tunc enim dictum est homini: Morieris. 3. non cum crearetur. si et ipsa peccati poena est. retrorsum reducta distulerit).

quantum peccatum gratia non subveniente ad nocendum valeret. etiam ipsam legem. Quod utique si fecissent. quod timore mortis negaverant Christum. qui ubi vult spirat 21. verum etiam bonis: ita iustitia bene non tantum bonis. mihi factum est mors? Absit. 7. Pie potest mors tolerari. qua prohibetur peccatum. instrumentum fieret. ubi non minus generaliter ait: Qui me confessus fuerit coram hominibus. per bonum mihi operatum est mortem. cum peccandi aucta libidine etiam lex ipsa contemnitur. Qui enim dixit: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu. quia stipendium est peccati 15. cum vel illa pro iniquitate deseritur et efficit praevaricatores. ita nec mors bonum est. et alio loco: Qui perdiderit animam suam propter me. baptizati sunt deletisque omnibus peccatis ex hac vita emigrarunt. donec omnis adimatur sensus. et cum sit mors peccati retributio. quamvis sit mors malum. 207 . quia prohibitio est peccati. non dubitavit dicere virtutem esse peccati. quamvis sit lex bonum. Remittitur peccatum lavacro et martyrio. sed quemadmodum iniustitia male utitur non tantum malis. quod ad poenam peccati fuerat antea constitutum. mortis est peccatum. tamen si pro pietate iustitiaque pendatur. Quae virtus peccati sit lex. quia maluerunt Christum confitendo finire vitam quam eum negando ad eius baptismum pervenire. Ita cum ex hominis primi perpetuata propagine procul dubio sit mors poena nascentis. ne veniatur in culpam. Hinc est quod scriptum est: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 20. qui morientes appellantur. non nisi divina subvenit gratia. ut eum in tanto vitae discrimine sub tanta spe veniae negare non possent? Mors igitur pretiosa sanctorum. inquit. Quid enim pretiosius quam mors. 6. quia etiam praevaricatio additur. quod fuerat in vivente coniunctum atque consertum. Cur hoc commemorandum putavimus? Quia scilicet. Sed ne propterea lex putaretur malum. Quapropter quod attinet ad corporis mortem. cum possent. quando auget peccantium concupiscentiam. quamdiu moratur. Auget enim prohibitio desiderium operis illiciti. ut peccandi cupiditas eius delectatione vincatur. ut inde iustitiae fructus uberior nasceretur. Mors ergo non ideo bonum videri debet. per quod transiretur ad vitam. inveniet eam 19. non intrabit in regnum caelorum 17.istorum poenam. qui mortem. ut fiat super modum peccator aut peccatum per mandatum 14. Ac per hoc lex quidem bona est. quam vitae constat esse contrariam. per quam fit ut et delicta omnia dimittantur et merita cumulatius augeantur? Neque enim tanti sunt meriti. quae antea malum fuit. ut appareat peccatum. ut mors. quando iustitia non sic diligitur. ut et mali male lege utantur. quoniam virtus est dicta peccati: ideo ipse alio loco versans huiusmodi quaestionem: Itaque. cum eam patiuntur. Sed peccatum. qui occiderant Christum. Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lavacro pro Christi confessione moriuntur. Ut autem diligatur et delectet vera iustitia. pie fideliterque tolerando auget meritum patientiae. non aufert vocabulum poenae. quae tunc metuenda proposita est. tantum Christum amare possent. non quia mors bonum aliquod facta est. qui ex ipso inerat animae carnisque complexu. confitebor et ego eum coram Patre meo qui in caelis est 18. quanti sunt hi. qui. etiam hoc eis in illo lavacro dimitteretur. Hinc fit. Apostolus cum vellet ostendere. ut nihil retribuatur peccato. lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. Quidquid tamen illud est in morientibus. mors autem mala. et boni bene moriantur. ut ad eum acquirendum suam non cunctarentur impendere. qua utrumque divellitur. aliquando impetrat. sicut lex non est malum. in eos usus redactum esse monstravit. cum mortem differre non possent. tantum eis valet ad dimittenda peccata. Aculeus. quia in tantam utilitatem non vi sua. quod cum gravi sensu adimit sensum. alia sententia istos fecit exceptos. quibus cum tanta gratia est praemissa et praerogata mors Christi. sed etiam malis. id est separationem animae a corpore. sed divina opitulatione conversa est. virtus autem peccati lex 13. Sed quando sine abundantia gratiae Spiritus illius. Quam totam molestiam nonnumquam unus ictus corporis vel animae raptus intercipit nec eam sentiri praeveniente celeritate permittit. Habet enim asperum sensum et contra naturam vis ipsa. nulli bona est 16. 5. quando auget patientium gloriam. Super modum dixit. Quod ergo bonum est. ut. in quo lavacro et illis facinus tam immane dimissum est. inquit. ideo non distulerunt. quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. fit gloria renascentis. vel ista pro veritate suscipitur et efficit martyres. inquit. sed tantam Deus fidei praestitit gratiam. Verissime omnino.

etiam cum quisque pro veritate fideliter et laudabiliter moritur. et paulo post quam nunc. quo animae a corpore separatae aut in bonis sunt aut in malis. iam non ipsa mors. Ac per hoc quomodo morientes dicamus eos. de spatio vivendi demitur. sed post eam vita praesens animae bona seu mala est. nec simul quisquam potest esse vivens et moriens: nescio quando sit vivens. ut dixi 22. Hoc enim agit eius mutabilitas toto tempore vitae huius (si tamen vita dicenda est). Qui ergo usque ad mortem productiora spatia temporis agit. cum vita detraheretur. in qua vivit. quia inest anima corpori. erat in morte? Numquam igitur in vita homo est. An potius et in vita et in morte simul est. Si enim diligentius consideremus. ex quo in illo agi coeperit ipsa mors. 8. qui nondum mortui sunt. Quocirca mors quidem. quae iam non est? Porro si adhuc diligentius attendamus. Idem ipse igitur simul et moriens est et vivens. celerius diem duxit quam ille. non possumus negare viventem. quae numquam finiatur. ne Deo ab anima separato etiam ipsa separetur a corpore. in morte autem. qui ea propinquante molestus est. adhuc utique vivunt. profecto qui nondum anima caruit adhuc vivit. ne tota contingat et secunda insuper. qui non ei post annum sit. quo malo bene utuntur boni. hoc est esse in morte. quia illa. cum vita detrahitur? Si enim non est in vita. Sed si. Porro si ex illo quisque incipit mori. Aut si moriens potius dicendus est. Mors autem tunc eis mala erat. non absurde dicitur et malis mala et bonis bona. et hodie quam heri. et si adhuc vivunt. quidquid temporis vivitur. explicare difficile est. Quid enim aliud diebus horis momentisque singulis agitur.ne peccatum committeretur. ut peccatum non committatur commissumque deleatur magnaeque victoriae debita iustitiae palma reddatur. cui longior. Vita ad mortem agitur. sed plus itineris conficit. hoc est quando eam patiebantur. nondum autem in morte. et incipiat iam tempus esse post mortem. cum morerentur. et cras quam hodie. quae agebatur. quae secunda dicitur. Nullus est ergo moriens nisi vivens. Bona mors si pie toleratur. cum eam morientes patiuntur cumque in eis ut moriantur facit. corpora revivescant. ante mortem quam in morte potius esse dicendi sunt. aliud tardius ambulasse. post mortem iam erit. in quo nemo vel paululum stare vel aliquanto tardius ire permittitur. Quamdiu enim sentiunt. etiamsi recte isti appellantur morientes. Sed id tempus. quid est quod detrahitur. impleatur. donec istarum ad aeternam vitam. quia nondum abscessit a corpore. ex quo est in isto corpore moriente potius quam vivente. cum mors quae iam impendet advenerit. in morte est 23. Ideo quippe aliquid eius suscipitur. nunc suscipienda proponatur. cum venerit. cum vero in ea sunt. Nemo quippe est. vita cedens. Nemo moriens non vivit. in quanta sunt quos agere animam dicimus. quae transacta atque praeterita est. quid est vitae 208 . et nunc quam paulo ante propinquior. In requie sunt enim animae piorum a corpore separatae. sed urgentur omnes pari motu nec diverso impelluntur accessu. Peracta autem mors quonam modo vel bona vel mala est. nec illa mors esse apparebit. non morientes. quia. impiorum autem poenas luunt. sed post mortem potius erit: quando sit in morte quis dixerit? Nam neque ullus moriens erit. accedat. cuius gravem ac molestum in morientibus diximus sensum. aufert omnem corporis sensum. sed morti accedens. si et in vita et in morte simul non potest esse. quando erat. quam cursus ad mortem. sed laudabiliter toleratur pro tenendo vel adipiscendo bono. quam ante annum fuit. Neque enim. 9. quoniam gravis et molestus eius inerat sensus. in vita scilicet. mors cavetur. qui iam mortui nuncupantur. ut omnino nihil sit aliud tempus vitae huius. Aliud est autem amplius viae peregisse. alter remotius. sed mortui nuncupantur. si moriens et vivens simul esse nullus potest. illarum vero ad aeternam mortem. cum abscesserit. donec eius fiat perfecta consumptio? Si autem non est in morte. adhuc tamen in vita. cum detrahendo finita fuerit. quoniam. ac sic totius hominis prima morte completa secunda excipiat sempiterna. quia iam moritur. cui vita brevior fuit. in cuius iam corpore agitur ut moriatur. 10. non in morte): profecto. quod. nec tunc in morte. sed cum aequaliter et aequalia momenta raperentur ambobus. non lentius pergit. nemini bona est. ut veniatur in mortem. donec tota detrahatur. alter habuit propius. sed imminente morte iam extrema et mortifera afflictione iactantur. quo non impari velocitate ambo currebant. numquam in eo non agitur ut mors veniat. id est vitae detractio (quia. cum in tanta est extremitate vitae. et cotidie fit minus minusque quod restat. Quamdiu quippe anima in corpore est. donec ea consumpta mors. utrum post mortem potius an in morte dicendum est? Si enim post mortem est. Ex quo enim quisque in isto corpore morituro esse coeperit. ex quo esse incipit in hoc corpore. quoniam. Suscipitur enim animae a corpore separatio.

sed semper in morte. ne ista ratione mors corporis nulla esse dicatur? Si enim est. Ibi e contrario non erunt homines ante mortem atque post mortem. viventes. non in morte esse dicendus est. cum vero anima abscesserit omnemque abstulerit corporis sensum. quia sine ullo spatio est. cum detraheretur. Atque utinam in paradiso bene vivendo egissemus. iam non est. quemadmodum tria sunt cum dicimus: Ante mortem. Donec enim revivescant. mortuus est. adhuc non est. quia et hoc post mortem est. . nec tamen eo modo possumus dicere eos. Sed hoc est. Sic enim dicitur mortuus. sicut in somno esse quisque. maxime quia nimis est insolens. Ab eo vero. qui constat ex anima et corpore. etsi non humana industria. quo moriens vel in morte sit. quae non fit separatione animae et corporis. et qui in dolore. antequam ad mortem perveniat. at vero mortui. non in morte. qui. et si qua similia sunt. u littera geminata. erit in morte? Mortuus in morte est. non moriens. ante mortem est. Quando itaque sit moriens. mortuus erit. ut hoc verbum. Numquam ergo moriens. Dicamus et de praesenti tempore ut possumus. qui in somno sunt. quemadmodum id quod significat non potest agendo. quod declinari non potest. Loquamur ergo secundum consuetudinem (non enim aliter debemus) et dicamus: Ante mortem. quae mortuos quoque non post mortem. moriens mortuusque. quantum attinet ad corporis mortem. sed in morte esse non dubitat dicere. iam post mortem mortuusque perhibetur. 1. in morte. sed vivens. si autem vivere iam cessatum est. ut. ita ipsum verbum non posset loquendo declinari. Illud autem. ut nec ulla explicari locutione possit nec ulla ratione vitari. post mortem iam dicitur. ita tria singulis singula. de qua nunc disserimus. maxime si etiam sensus adsit. responderi assolet. velut cum ita loquimur: Moriens ille testatus est. Ita etiam in transcursu temporum quaeritur praesens. quod dixi explicari aliqua locutione non posse. quonam modo vel morientes dicantur vivere vel iam mortui etiam post mortem adhuc esse dicantur in morte. cum vita fuerit corpori tota detracta. ut hominem. et: Illis atque illis illud atque illud moriens dereliquit... sed post mortem: quando. et qui in vita. ac per hoc adhuc ante mortem. Namque ab eo quod est oritur. quia hoc ante mortem. quid est quod dicitur ante mortem sive post mortem? Nam et hoc inaniter dicitur. Unde non importune neque incongrue arbitror accidisse. pro participio praeteriti temporis ponitur nomen. non in morte. esse comprehenditur. nisi cum detrahitur. Etenim antequam mors veniat. qui memor sit tui 26. fit verbum praeteriti temporis.. Perit igitur inter utrumque. post mortem. recte esse dicuntur in morte. ac per hoc numquam viventes. sed quoniam nomina sunt. ut. quando est. id est in morte. 11. sicut scriptum est: Ante mortem ne laudes hominem quemquam 25. reddantur. in latina lingua nec grammatici declinare potuerint. 2. 11. per quod transitur ex futuro in praeteritum 24. per temporis praeteriti participia declinantur. ut simul et vivens esse dicatur et moriens. Sed rursus si nulla mors est ante quid vel post. id est in morte. et qui in languore. ubi neque sit vivens. esse dicuntur in morte. morientes.. utique dolentes. quod est post mortem. dicimus dormientes. quoniam si adhuc vivit. Loquamur etiam sicut loquitur Scriptura divina. quomodo fatuus. quamvis hoc nisi vivens omnino facere non posset et potius hoc ante mortem fecerit. Quamdiu quippe est anima in corpore. Illud ergo est adhuc ante mortem. nec invenitur. ortus est. Illa est enim gravior et omnium malorum pessima. Hinc enim est illud: Quoniam non est in morte. Nam si ea detracta non est homo in morte. nec tamen possunt appellari morientes. si iam in illa est?). si mors nulla est. sicuti eos. quod est moritur. ut re vera nulla mors esset. languentes. hoc iam post mortem. iam post mortem est. arduus. quae non sunt praeteriti temporis. non est moriens. iam sunt a corporibus separati. quod est moritur. id est in morte. Quando ergo in morte? Tunc enim est moriens. quae in ullo et in qua ullus esse non potest? Quando quidem si vivitur. si quaeramus praeteriti temporis verbum. Convenienter itaque factum est. cum vero mors venerit. Vivens. quasi ut declinetur. procul dubio vivit homo. non in morte. donec evigilet. Quomodo enim post mortem. cum vigilans et dormiens simul esse non possit: quaerendum est quando erit moriens. Agi tamen potest in adiutorio gratiae Redemptoris nostri. priusquam resurgant. neque mortuus. sed moriens. verum etiam tam molesta est. Nonne ergo videndum est. Nunc autem non solum est. iudicio fortasse divino. sine tempore declinantur. Dicamus etiam cum acciderit: Post mortem illius vel illius factum est illud aut illud. sed moriens in vita. nisi quia mors erat. Non enim adhuc moriuntur. priusquam mors accidat. dicitur. qui iam sunt mortui. iam esse dicamus in morte (cui enim propinquat peragendo vitae suae tempora. ut saltem secundam mortem declinare possimus. Si autem absurdum est. ea regula qua cetera talia declinantur. si adhuc in morte? praesertim cum eos nec morientes dicamus. quamvis in somno positos dicamus dormientes. si vivere destitit. quod est ante mortem. sed in aeternam poenam potius utriusque complexu. conspicuus et si qua similia. 209 . difficillime definitur.ipsa detractio? Non enim frustra.

etiamsi ergo hanc intellegamus Deum denuntiasse mortem in eo quod ait: Qua die ederitis ex illo. sed sponte depravatus iusteque damnatus depravatos damnatosque generavit. quoniam non est dictum: Mortibus. ubi es? 31 non utique ignorando quaerens. Cum ergo requiritur. Ea significata est verbis eius. sed ut desereretur deseruit. sensa est mors una. non utique vitiorum. ut sit prima totius hominis mors. solis eis exceptis qui per Dei gratiam liberantur. Nam postea quam praecepti facta trasgressio est. Prima enim constat ex duabus. quae procul dubio fuerant secuturae. quando timore dementi sese abscondenti homini dixit: Adam. nec omni modo habebat subditam carnem. Quoniam prima constat ex duabus. cum qua controversia nati sumus. quam ubi erit mors ipsa sine morte. 15. quae non habet finem. secunda ex omnibus tota. comminatio illa complexa est. si ab eo mandatum transgrederentur acceptum nec oboedientiam custodirent. Sicut enim universa terra ex multis terris et universa ecclesia ex multis constat ecclesiis: sic universa mors ex omnibus. 13. secunda vero. qui per feminam lapsus est in peccatum. ut attenderet ubi esset. quando omnes fuimus ille unus. miseriarum connexione perducit. Tunc ergo coepit caro concupiscere adversus spiritum 29. ad bonum vero eius prior est voluntas Creatoris eius. nec tantum posteriorem. Omnes enim fuimus in illo uno. quae prius eadem membra erant. Deus enim creavit hominem rectum. Deo deserente secunda facta est mors. in qua deseruit animam Deus. Ac per hoc a liberi arbitrii malo usu series calamitatis huius exorta est. Numquam enim erit homini peius in morte. altera corporis. tamquam reciprocam poenam inoboedientiae suae. Nondum erat nobis singillatim creata et distributa forma. Iam quippe anima libertate in perversum propria delectata et Deo dedignata servire pristino corporis servitio destituebatur. Quando ergo dixit Deus primo illi homini. nec solam ipsam totam primam. quae nulla erat. una animae. ubi anima privatur Deo. deseram vos per iustitiam: profecto in ea morte etiam ceterae denuntiatae sunt. quae forte a perturbatis prima comperta sunt. ad malum quippe eius prior est voluntas eius. de cibo vetito: Quacumque die ederitis ex illo. 14. Senserunt ergo novum motum inoboedientis carnis suae. Quamobrem etiamsi in eo quod dictum est: Morte moriemini. confestim gratia deserente divina de corporum suorum nuditate confusi sunt 28. sive ut reficiat. quae secunda dicitur. quia lapsa perierat). 12. ubi corpus privatur anima. Unde etiam foliis ficulneis. utrum animae an corporis an totius hominis an illam quae appellatur secunda: respondendum est: Omnes. pudenda texerunt. quae humanum genus origine depravata. naturarum auctor. sicut semper habere potuisset. in qua singuli viveremus. quod illi Deus est (non enim deserta est ut desereret. sed sine fine morientes. Hominis ex primo homine vitiata natura est. ex qua propagaremur. si Deo subdita ipsa mansisset. Cum vero corpus anima ipsa deseruit aetate 210 . cum anima sine Deo et sine corpore ad tempus poenas luit. propter quem pudenda texerunt. quae de illo facta est ante peccatum. Ex peccato praevaricatio fuit. ubi anima et a Deo et a corpore separata punitur. sed pudenda non erant. in quo Deus non esset. quod inoboediens motus in carne animae inoboedientis exortus est. quam mortem Deus primis hominibus fuerit comminatus. usque ad secundae mortis exitium.numquam mortui. quem in paradiso constituerat. ubi anima sine Deo cum corpore poenas aeternas luit. sed iam erat natura seminalis. sed quidquid mortis est usque ad novissimam. secunda animae. quae fit cum anima deseritur sua vita. Nam in eo. morte moriemini 27 : non tantum primae mortis partem priorem. velut radice corrupta. morte moriemini 30. sed increpando admonens. et quia superiorem dominum suo arbitrio deseruerat. qua est nulla posterior. inferiorem famulum ad suum arbitrium non tenebat. eam solam intellegamus. tamquam diceret: Qua die me deserueritis per inoboedientiam. sive ut eam faceret. trahentes originem mortis et in membris nostris vitiataque natura contentionem eius sive victoriam de prima praevaricatione gestantes. qua scilicet propter peccatum vitiata et vinculo mortis obstricta iusteque damnata non alterius condicionis homo ex homine nasceretur. Mors ex peccato est (12-18) Prima mors corporis.

in eorum litteris invenirem. qui deorum satu orti estis. sed propter suam invictissimam voluntatem. Sed haec. Ubi si nihil.. quo ista refelleretur opinio. in quo tunc omnes eramus: Terra es et in terram ibis. Et hoc quidem utrum Plato verum de sideribus dicat. sed incorruptibiliter perseverent? . quae illi accidit. quanto magis exiguam paucitatem. alia quaestio est. Si ergo animae poena est in qualicumque corpore colligari. quia videlicet eius perfectam beatitudinem tunc illi fieri existimant. attendite: quorum operum ego parens effectorque sum. dum nobis non desinant contradicere? Nempe Platonis haec verba sunt. id est totius huius mundi. Quid de anima senserit Plato. velut aerumnoso vinculo colligatam. ut et beatitudinem quaeramus animae et eam semper esse velimus in corpore.. Hoc tantum contra istos commemorandum putavi. et de non terrestri corpore. quod dicimus animae a corpore separationem inter poenas eius esse deputandam. ut ex his duabus mors illa prima. cum ipsam universam terram dei sui. et quaerentes. qui se Platonicos vocari vel esse gloriantur. Unde constat inter Christianos veraciter catholicam tenentes fidem etiam ipsam nobis corporis mortem non lege naturae. Sed quoniam estis orti. 2. sed tamen magni. quibus eos connexuit. quid in doctrina Christiana reprehendant. compleretur. ceteris diis. quod de terra est. inducat pro magno beneficio pollicentem. quoniam peccatum vindicans Deus dixit homini. praeferendum. id est istum mundum. quod etiam de ipso universo mundo. Cum ergo Deus ille summus fecerit eis alterum quem putant deum. Sed cum apertissime Plato deos a summo Deo factos habere immortalia corpora praedicet eisque ipsum Deum. hoc est eius ecclesiam. ne aliquando moriantur. colligati 35. animam perhibuit aggravari. Contendunt etiam isti terrestria corpora sempiterna esse non posse. non quidem summi. id est dissolvantur a corpore. cum eorum auctor et magister Plato donum a Deo summo diis ab illo factis dicat esse concessum. quo demonstrarem non corpus esse animae. non simplex. id est anima. tamquam uno animali maximo. Ecce deos Plato dicit et corporis animaeque colligatione mortales. 17. sicut ea Cicero in Latinum vertit. de qua Deus peccatum adhuc puniens homini dixerat: Terra es et in terram ibis 32. 16.. immortales vos quidem esse et indissolubiles non potestis. quae sit compacta. et tamen immortales Dei a quo facti sunt voluntate atque consilio. ne forte moriantur. sapienter sibi videntur irridere. Neque enim corpus. membrum in medio positum et sempiternum esse non dubitent. ne utiquam tamen dissolvemini. separentur. instanter affirmat. de sua facit immortalitate securos. qua potens est facere. alia quaestio est. 211 . qui infra eum sunt.corruptum et senectute confectum. quod in aeternum cum suis corporibus permanebunt nec ab eis ulla morte solventur: quid est quod isti ad exagitandam Christianam fidem fingunt se nescire quod sciunt. sed merito inflictam esse peccati. operosius mihi disputandum esset. Addendo utique corruptibile non qualicumque corpore. cuius superbia nominis erubescunt esse Christiani. cum omni prorsus corpore exuta ad Deum simplex et sola et quodammodo nuda redierit. nec erunt valentiora quam consilium meum. sed quale factum est ex peccato consequente vindicta. Quod etiamsi non addidisset. nihil aliud intellegere deberemus. contra quorum calumnias defendimus civitatem Dei. quamquam omne colligatum solvi potest. aut etiam sibi repugnantes adversum se ipsos malunt dicere. quae totius est hominis. 16. Neque enim ei continuo concedendum est globos istos luminum sive orbiculos luce corporea super terras seu die seu nocte fulgentes suis quibusdam propriis animis vivere eisque intellectualibus et beatis. qua nullam mortem homini Deus fecit. cum gignebamini. quod maius est vinculum ad perpetuitatem vestram. ne commune illis cum vulgo vocabulum vilem faciat palliatorum tanto magis inflatam. Sed philosophi. quibus inducit summum Deum deos quos fecit alloquentem ac dicentem: Vos. non propter eorum naturam. sed haudquaquam bonum est ratione vinctum velle dissolvere. exagitant aeternitatem corporum. Decipiuntur philosophi de anima. tamquam haec sint inter se contraria. id est a corporibus. quam nunc discutiendam non suscepimus. venit in experimentum mors altera. 1. neque vos ulla mortis fata periment. nisi homo per gratiam liberetur. cum deseritur sua vita. 1.. quam secunda in ultimo sequitur.. ut nec orta occidant nec connexa solvantur. rediret in terram nisi sua morte. a quo facti sunt. ut dixi.. sed corruptibile corpus onerosum. haec sunt indissolubilia me invito. quid est quod eos alloquens Deus tamquam sollicitos. quam illa quibus estis tum. Unde illud est quod de Scripturis nostris in superiore libro commemoravimus 33 : Corpus enim corruptibile aggravat animam 34. quo cuncta cetera continerentur animalia.

Hanc enim animam Plato ab intimo terrae medio. in quibus animae nulla ab eis morte separatae. nullis eorum oneribus aggravatae sempiterne ac feliciter vivant. tamquam violentia disputationis huius intercidet? An ibi propterea non fit. restitui. rationali vel intellectuali in tam magna mole corporis eius inclusa. ut hoc etiam de terrestribus corporibus Deus possit efficere. ut ex metallis. gravia moribunda. ex quo fit. 18. ut sit iste mundus animal maximum beatissimum sempiternum. tamen incorruptibilia iam corpora ubi volunt ponant et quo volunt agant. velut Deo summo loquente. sed quia et ad hoc respondendum est vel propter Christi corpus cum quo ascendit in caelum vel propter sanctorum qualia in resurrectione futura sunt. quod deos suos posse asserunt in corporibus igneis Iovemque ipsum eorum regem in omnibus corporeis elementis? Nam si animae.. ne umquam deus eorum tam magnus moriatur. et deos rursus dicentes habere beatissimas animas et tamen aeternis corporibus illigatas. inclusam. cuius voluntatem. ipsisque animis perfectissime beatis. ut beata sit. caelestes quidem igneis. ut beata esse possit. Iovis autem ipsius animam.. quantum dignatus est. 2. aut si non possunt. aeterna esse non possint? Sed terrae. corpus est omne fugiendum. ut in corpore maioris animantis tamquam medium membrum aeterna sit terra. cuius omnipotentissima voluntate Plato dicit nec orta interire nec colligata posse dissolvi. ut quamvis terrena. promisit Plato. sed corruptibilia molesta. posse Deum facere confitetur Plato? Cur ergo non possit. et aliorum animantium terrestrium corpora. ut nullo in ima pondere deprimantur. Corpus divino munere immortale. Non ergo ad beatitudinem consequendam omnia fugienda sunt corpora. quia Deus non vult. fugiant dii eorum de globis siderum. inquiunt. situ motuque facillimo! An vero si hoc angeli faciant et quaelibet animalia terrestria rapiant unde libet constituantque ubi libet. cuius anima et perfectam sapientiae felicitatem teneret et corpus proprium non relinqueret. nulla vis vincit? Quid ergo prohibet. Verum non usque adeo decipi debuerunt. nec beatitudinis privationem. quibusdam modis vasa fabricata etiam natare possint: quanto credibilius et efficacius occultus aliquis modus operationis Dei. quam talibus diis. unde animalium terrestria sumpta sunt corpora. ne infelices eos esse fateantur. ut nec terrestria moriantur? An Deus non est potens quousque Christiani credunt. ut caelestia fierent animalia: nonne immortalitas. ut ait Plato. quae in aquis posita continuo submerguntur.eumdemque esse existiment animantem. cum potius e contrario Dei prophetas ad enuntiandam eius. Si enim ars humana efficit. voluntatem Spiritus eius docuerit. . ne illos mortales colere videantur. ipsiusque corporis tamquam membra locis suis posita atque digesta quattuor constituerit elementa. nec potuerunt nosse prophetae. Si quis hoc etiam de igne similiter affirmet et dicat reddenda esse universo igni corpora. sed quousque Platonici volunt? Nimirum quippe consilium Dei et potestatem potuerunt philosophi. Cum igitur suspicionibus suis ista permittant. quae paradisi nomen obtinuit. sicut asserunt. quae inde sumpta sunt. quod geometrae centrum vocant. verum etiam pervicacia. per omnes partes eius usque ad caeli summa et extrema diffundi et extendi per numeros musicos opinatur. unde fuerant sumpta. aut eos non posse aut onera sentire credendum est? Cur ergo sanctorum perfectos et beatos divino munere spiritus sine ulla difficultate posse ferre quo voluerint et sistere ubi voluerint sua corpora non credamus? Nam cum terrenorum corporum. sed tot corporibus tantisque compactum hebetare atque tardare non posset. si Deus sicut illud velit. non terrenum tantum. Primi quidem illi homines in terra erant nemorosa atque fructuosa. ut ea sit necesse dissolvi et emori et eo modo terrae stabili ac sempiternae. 17. cuiusque corpus et in aeternum ex illa viveret et eam quamvis non simplex. ut terrena corpora naturale pondus vel in terra teneat vel cogat ad terram et ideo in caelo esse non possint. ut nec ea quae orta sunt occidant nec ea quae sunt vincta solvantur nec ea quae sunt ex elementis sumpta reddantur atque ut animae in corporibus constitutae nec umquam ea deserant et cum eis immortalitate ac sempiterna beatitudine perfruantur. non solum ignorantia. inquiunt. philosophos autem in ea cognoscenda coniectura humana deceperit. et de corpore immortali loquentes. Sed necesse est. fugiat Iuppiter de caelo et terra. divina voluntate atque potentia immortalia corpora fieri posse terrena. anima scilicet. sicut onera in gestando 212 . ut et sibi apertissime refragentur magnis disputationum viribus asserentes animae. quem mundum istum volunt. cur nolunt credere. omnibus omnino corporeis elementis. miseri iudicentur. terra reddenda est. quorum iuncturam. non qualia fecit primis hominibus bonitas Dei. quandoquidem. cum multo mirabilius incorporea corporeis quam quaecumque corpora quibuscumque corporibus copulentur. qui neque a corporibus separationem audent dare diis suis. sed omne corpus esse fugiendum 36. Sed neutrum isti volunt. potest molibus praestare terrenis. insolubilem ac sempiternam velint: quid causae est. inquiunt. quibus haec tota moles a terra in caelum surgit. intueantur paulo attentius pondera ipsa terrena. sed qualia esse compulit poena peccati.

ut neque in corporibus permanere neque sine his possint in aeterna puritate durare. In hac itaque durissima condicione constituit etiam bonas atque sapientes animas. et tam diversa. Licet enim iustorum ac piorum animae defunctorum quod in requie vivant dubitare fas non sit. Gratia homo a peccato et morte redimitur (19-24) Errat Plato animas transmigrare affirmans. et talia 213 . resurrectionem incorruptibilium corporum negans non solum sine terrenis. tam dissimilia. quae bona perhibetur bonis nec tantum paucis intellegentibus sive credentibus. pollicetur. qui sua corpora numquam deserunt. ne moriantur quae orta sint. Scilicet immemores supera ut convexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 39. quod evidenter vivebat. id est aut carentes corporibus aut corpora relicturos. qua certe corpus animantis. quamvis adhuc corruptibilibus atque mortalibus. quibus non talia corpora distributa sunt. sed temperationis modus. ut a suis corporibus separati in ipsorum deorum. etiam ipse purgatas animas sine ullo ad miserias pristinas reditu in aeterna felicitate constituit. sicut eos ausuros esse non arbitror. id est aeternum cum suis corporibus consortium. indissolubilem scilicet vitam. eis potuisset accidere. sive morituros sive iam mortuos. quoniam nec mors ista. si non audebunt isti. naturam relinquat. ab igne removere urendi qualitatem. sed pro meritis oboedientiae custoditae immortalitate donati cum eis viverent in aeternum. Illud dico: Si dii minores. Nolo enim quaerere. tanto sit maior et gravitas. sed omnibus nota est.sentire consuevimus. cum terra universa libretur in nihilo. hanc opinionem suam sententia repugnante convincant. evidenter emoritur. ut. Tantum valet in habendis etiam terrenis corporibus. quibus inter animalia terrestria cetera etiam hominem faciendum commisit Plato. non quantitatis pondus. usque adeo tamen eis melius esset cum suis corporibus bene valentibus vivere 38. diis beatissimis et tamen in aeternis corporibus constitutis humanas animas anteponere: cur eis videtur absurdum. cur non credant terrenum esse posse corpus in caelo. quod post mortem feruntur ad sidera. cum in bona valetudine plus habet molis. 19. Fortassis enim de ipso medio mundi loco. ad corpora suis meritis debita sive hominum sive bestiarum de proximo revolvantur 40. nulla morte a suis corporibus solverentur. verum etiam sapientium animas ita voluisse de corporeis nexibus liberari. illi vero. ut aliquanto diutius in astro sibi congruo quisque requiescat atque inde rursus miseriae pristinae oblitus et cupiditate habendi corporis victus redeat ad labores aerumnasque mortalium. cui donat immortalitatem. quod fides Christiana praedicat. quanto maior est quantitas. recipiantur sinum. quamvis nulli corpori sociatas. si non peccassent. ut a ceteris hominibus hoc videantur differre sapientes. ita ut plura pondo quam pauciora plus premant: membra tamen suae carnis leviora portat anima cum in sanitate robusta sunt quam in languore cum macra sunt. quantum distet inter praesentem quam dicimus sanitatem et immortalitatem futuram? Non itaque nostram fidem redarguunt philosophi de ponderibus corporum. lucendi relinquere quae per oculos emicaret: itane Deo summo concedere dubitabimus. quod Virgilius ex Platonico dogmate dixisse laudatur (ita quippe animas mortalium nec in suis corporibus semper esse posse existimat. ut corpus omne fugientes beatae apud Patrem sine fine teneantur. ut de carne hominis. qui stultam duxerint vitam. nisi peccati meritum sequeretur. id est corporea et incorporea. qua fit animae a corpore separatio. sed alternantibus vicibus indesinenter vivos ex mortuis et ex vivis mortuos fieri putat). sicut dicit. cuius ille voluntati potestatique concessit. nisi quia eas. si tamen hanc vitam pie iusteque peregerint. Et cum aliis gestantibus onerosior sit salvus et validus quam exilis et morbidus. potuerunt. Nec tamen ista qualicumque opinione praecepit saltem ne diis corporatis religionis obsequio subderentur. sibimet connexa nulla possint dissolutione seiungi. ipse tamen ad suum corpus movendum atque portandum agilior est. et primos homines ita fuisse conditos. sed sine ullis omnino corporibus eas adseruit in sempiternum esse victuras 42. corruptionem auferat. De quo Platonico dogmate iam in libris superioribus diximus 41 Christiano tempori erubuisse Porphyrium et non solum ab animis humanis removisse corpora bestiarum. et ut Christo adversaretur. detrahat ponderis tarditatem? Sed de fide resurrectionis mortuorum et de corporibus eorum immortalibus diligentius. Optime autem cum hominibus agi arbitratur idem Plato. Itaque ne a Christo vinci videretur vitam sanctis pollicente perpetuam. si Deus voluerit. cum quibus semper atque immortaliter viverent. eo quod in eum coeant quaeque graviora. etiam argumentatio veri similior habeatur. Neque enim quisquam audebit illorum sapientes homines. qui omni modo esse sine corpore beatissimum existimant. diis immortalibus anteponere. Quid ita. congruentiam figurae membrorumque detineat. ut etiam illi. Et quis verbis explicat. Nunc de corporibus primorum hominum quod instituimus explicemus. quam cum in peste vel fame minimum roboris. nec sine corporibus durare perpetuo. non credidit illis esse meliores? Quapropter. sed mortis necessitate dissolvi. in fine huius operis disserendum est 37. quibus Deus summus apud Platonem munus ingens.

ut inde timoribus maeroribusque completus cantet in Psalmo. quae magna virtus est rationalis creaturae sub Creatore Domino constitutae. sed potius. qui licet morituri non essent. et ligna eius omnes utiles disciplinas et lignorum fructus mores piorum et lignum vitae ipsam bonorum omnium matrem sapientiam et lignum scientiae boni et mali transgressi mandati experimentum. quid intersit. Non solum enim non erit tale. sed propter commendandum purae et simplicis oboedientiae bonum.sanctos in resurrectione habituros ea ipsa. 20. Quidam ad intellegibilia paradisum referunt. sed adhuc animalia corpora terrena gestantes. non quia ipsa erat malum. in quibus hic laboraverunt. quattuor autem paradisi flumina quattuor Evangelia. 21. quia meminerunt quid sibi ab eo sit promissum. Poenam enim peccatoribus bene utique. ubi primi homines parentes generis umani sanctae Scripturae veritate fuisse narrantur. Agar et Sarra. quia potest etiam spiritalis intellegi. si tamen mala sua sentit: Ad me ipsum turbata est anima mea 52. corpora oblivione desiderant. eodem Apostolo dicente: Petra autem erat Christus 50. quia duo Testamenta in eis figurata dicit Apostolus 48. constituit Deus. prudentiam. ut ea melius accipiamus tamquam prophetica indicia praecedentia futurorum. de ligno autem vitae propterea gustabatur. quale fuit in primis hominibus ante peccatum. Haec et si qua alia commodius dici possunt de intellegendo spiritaliter paradiso nemine prohibente dicantur. sed nec tale quidem. fructus autem eorum opera eorum. surget corpus spiritale 46. quod in medio paradiso cum arbore vetita simul erat. sicut de illa legitur in Cantico canticorum 51. Unde nonnulli totum ipsum paradisum. 214 . resurrectionem corporum. tamquam ideo non fuerint duae mulieres. Quae licet senio non veterescerent. nisi peccassent. tamquam visibilia et corporalia illa non fuerint. sola inoboedientia peccabatur. tamen et alios sumebant cibos praeter unam arborem. Nam ubi nullum malum tangebatur. qua separatae sunt a corporibus suis. tamquam cetera essent alimento. sicut in spiritali. qui eis etiam de capillorum suorum integritate securitatem dedit 44. ad intellegibilia referunt arboresque illas et ligna fructifera in virtutes vitae moresque convertunt. de qua scriptum est: Lignum vitae est amplectentibus eam 47. quoniam iuste. lignum scientiae boni et mali proprium voluntatis arbitrium. dum tamen et illius historiae veritas fidelissima rerum gestarum narratione commendata credatur. quia caro eorum requiescit in spe 43. fortitudinem. Se quippe amans donatur sibi. utrum inhaereat communi omnibus bono an proprio delectetur. paradisum scilicet ipsam ecclesiam. Possunt haec etiam in ecclesia intellegi. ita caro spiritui serviens recte appellabitur spiritalis. ne mors eis undecumque subreperet vel senectute confecta decursis temporum spatiis interirent. Quasi propterea non potuerit esse paradisus corporalis. sed intellegibilium significandorum causa eo modo dicta vel scripta sint. profecto. si prohibitum tangeretur. sicut nonnulli putant ex eo quod scriptum est: Seminatur corpus animale. alius de libera. et ex eis duo filii Abrahae. Proinde nunc sanctorum animae defunctorum ideo non habent gravem mortem. in quibus multa dura perpessi sunt. Si enim carnem suam non oderant 45. ne animalia corpora molestiae aliquid esuriendo ac sitiendo sentirent. omni molestiae sensu. quale nunc est in quavis optima valetudine. qui neminem fallit. sicut Platoni visum est. quanto magis eam diligunt etiam ipsam spirital