DE CIVITATE DEI CONTRA PAGANOS LIBRI XXII

S. Aurelii Augustini OPERA OMNIA - editio latina > PL 41 > De Civitate Dei contra Paganos libri XXII

1 INDEX
Praefatio - [Libri II Retractationum cap. 43] Epistula 212/A Liber primus
An temporum calamitates Dei providentia regantur

Liber secundus
Plurimum deorum cultus mores pravos efficit

Liber tertius
Romanorum res gestae iudicio percurruntur

Liber quartus
Nihil multi dii potuerunt ad augendum imperium

Liber quintus
Utrum rerum gestarum ratio sit an non

Liber sextus
Nihil dii possunt ad veram felicitatem

Liber septimus
Physicorum ratione de diis selectis nihil quod ad veram felicitatem pertineat continetur

Liber octavus
Christi et romanorum religio ad philosophorum sapientia conferuntur

Liber nonus
In Christi et philosophorum doctrina opus mediatoris disseritur

Liber decimus
Quae aeternae vitae sit religio

Liber undecimus
Mundum et angelos Deus in tempore creavit

Liber duodecimus
Deus bonos angelos et semel in tempore hominem creavit

Liber decimus tertius
Redemptus homo in vitam aeternam restituitur

Liber decimus quartus
Ex moribus hominis post peccatum duae civitates

1

Liber decimus quintus
Duarum civitatum a Cain et Abel ad diluvium qui fuerit excursus

Liber decimus sextus
Civitatis Dei quae fuerint primordia historica a Noe ad David

Liber decimus septimus
Quae fuerit civitas Dei tempore Prophetaru

Liber decimus octavus
Duae civitates comparantur in procursu rerum gestarum

Liber decimus nonus
Bonorum finis est pax in Deo

Liber vigesimus
Quae ventura sint in iudicio novissimo

Liber vigesimus primus
Quod erit novissimum supplicium

Liber vigesimus secundus
Quae sit carnis resurrectio et vita aeterna

2 PRAEFATIO
[LIBRI II. RETRACTATIONVM CAP. 43, 1-2] Interea Roma Gothorum irruptione agentium sub rege Alarico atque impetu magnae cladis eversa est, cuius eversionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos vocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius Deum verum blasphemare coeperunt. Unde ego exardescens zelo domus Dei 1 adversus eorum blasphemias vel errores libros De civitate Dei scribere institui. Quod opus per aliquot annos me tenuit, eo quod alia multa intercurrebant, quae differre non oporteret et me prius ad solvendum occupabant. Hoc autem De civitate Dei grande opus tandem viginti duobus libris est terminatum. Quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur, et quia prohibetur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. Sequentes autem quinque adversus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus, et ea nunc magna, nunc parva locis temporibus personisque variari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter vitam post mortem futuram esse utilem disputant. His ergo decem libris duae istae vanae opiniones Christianae religioni adversariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus est, et in prioribus decem quae nostra sunt asseramus, et in duodecim posterioribus redarguamus adversa. Duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum civitatum, quarum est una Dei, altera huius mundi; secundi quattuor excursum earum sive procursum; tertii vero, qui et postremi, debitos fines. Ita omnes viginti et duo libri, cum sint de utraque civitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut De civitate Dei potius vocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 2, quoniam hoc illi in visione monstratum est. In septimo decimo <libro> quod dictum est de Samuele: Non erat de filiis Aaron 3, dicendum potius fuit: Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit. Nam in filiis Aaron reperitur pater Samuelis, sed sacerdos non fuit, nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israel. Hoc opus sic incipit: Gloriosissimam civitatem Dei etc. [EPISTOLA 212/A]

2

Aug. Firmo ei transmittens libros De Civitate Dei cum breviculo totius operis simul docens quomodo dividendi sint quibusque ad describendos dari oporteat. DOMINO EXIMIO MERITOQUE HONORABILI AC SUSCIPIENDO FILIO FIRMO, AUGVSTINUS IN DOMINO SALUTEM Libros De civitate Dei quos a me studiosissime flagitasti etiam mihi relectos sicut promiseram misi, quod ut fieret, adiuvante quidem Deo, filius meus germanus tuus Cyprianus vere sic institit quemadmodum mihi ut instaretur volebam. Quaterniones sunt XXII quos in unum corpus redigere multum est. Et si duos vis codices fieri, ita dividendi sunt ut decem libros habeat unus, alius duodecim. Decem quippe illis vanitates refutatae sunt impiorum, reliquis autem demonstrata atque defensa est nostra religio, quamvis et in illis hoc factum sit ubi opportunius fuit, et in istis illud. Si autem corpora malueris esse plura quam duo, iam quinque oportet codices facias, quorum primus contineat quinque libros priores quibus adversus eos est disputatum qui felicitati vitae huius non plane deorum sed daemoniorum cultum prodesse contendunt, secundus sequentes alios quinque qui vel tales vel qualescumque plurimos deos propter vitam quae post mortem futura est per sacra et sacrificia colendos putant. Iam tres alii codices qui sequuntur quaternos libros habere debebunt. Sic enim a nobis pars eadem distributa est ut quattuor ostenderent exortum illius civitatis totidemque procursum sive dicere maluimus excursum, quattuor vero ultimi debitos fines. Si ut fuisti diligens ad habendos hos libros ita fueris ad legendos, quantum adiuvent experimento potius tuo quam mea promissione cognosces. Quos tamen nostri fratres ibi apud Carthaginem ad hoc opus pertinentes quod est De civitate Dei nondum habent, rogo ut petentibus ad describendum dignanter libenterque concedas. Non enim multis dabis sed vix uni vel duobus et ipsi iam ceteris dabunt. Amicis vero tuis sive in populo Christiano se desiderent instrui, sive qualibet superstitione teneantur unde videbuntur posse per hunc nostrum laborem Dei gratia liberari, quomodo impertias ipse videris. Ego scriptis meis, si Dominus voluerit, crebro curabo requirere quantum accesseris in legendo. Non te autem latet ut eruditum virum quantum adiuvet ad cognoscendum quod legitur repetitio lectionis. Aut enim nulla aut certe minima est intellegendi difficultas ubi est legendi facilitas, quae tanto maior fit quanto magis iteratur, ut assiduitate [maturescat quod indiligentia] fuerat immaturum. Domine eximie meritoque honorabilis ac suscipiende fili Firme, ad eos sane libros quos De Academicis recenti nostra conversione conscripsi, quoniam eximietati tuae prioribus ad me litteris innotuisse monstrasti, quomodo perveneris quaeso rescribas. Quantum autem collegerit viginti duorum librorum conscriptio missus breviculus indicabit.

3 LIBER I
BREVICULUS Praefatio. De suscepti operis consilio et argumento. 1. De adversariis nominis Christi, quibus in vastatione Urbis propter Christum barbari pepercerunt. 2. Quod nulla umquam bella ita gesta sint, ut victores propter deos eorum, quos vicerunt, parcerent victis. 3. Quam imprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. 4. De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberavit a Graecis, et basilicis Apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt. 5. De generali consuetudine hostium victas civitates evertentium quid Cato senserit. 6. Quod ne Romani quidem ita ullas ceperint civitates, ut in templis earum parcerent victis. 7. Quod in eversione Urbis, quae aspere gesta sunt, de consuetudine acciderint belli; quae vero clementer, de potentia provenerint nominis Christi. 8. De commodis atque incommodis, quae bonis ac malis plerumque communia sunt.

3

9. De causis correptionum, propter quas et boni et mali pariter flagellantur. 10. Quod sanctis in amissione rerum temporalium nihil pereat. 11. De fine temporalis vitae sive longioris sive brevioris. 12. De sepultura humanorum corporum, quae Christianis etiamsi fuerit negata nil adimit. 13. Quae sit ratio sanctorum corpora sepeliendi. 14. De captivitate sanctorum, quibus numquam divina solacia defuerunt. 15. De Regulo, in quo captivitatis ob religionem etiam sponte tolerandae exstat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit. 16. An stupris, quae etiam sacrarum forte virginum est passa captivitatis, contaminari potuerit virtus animi sine voluntatis assensu. 17. De morte voluntaria ob metum poenae sive dedecoris. 18. De aliena violentia et libidine, quam in oppresso corpore mens invita perpetitur. 19. De Lucretia, quae se ob illatum sibi stuprum peremit. 20. Nullam esse auctoritatem, quae Christianis in qualibet causa ius voluntariae necis tribuat. 21. De interfectionibus hominum, quae ab homicidii crimine excipiuntur. 22. An umquam possit mors voluntaria ad magnitudinem animi pertinere. 23. Quale exemplum sit Catonis, qui se victoriam Caesaris non ferens interemit. 24. Quod in ea virtute, qua Regulus Catone praestantior fuit, multo magis emineant Christiani. 25. Quod peccatum non per peccatum debeat declinari. 26. De his, quae fieri non licent, cum a sanctis facta noscuntur, qua ratione facta credenda sint. 27. An propter declinationem peccati mors spontanea appetenda sit. 28. Quo iudicio Dei in corpora continentium libido hostilis permissa sit. 29. Quid familia Christi respondere debeat infidelibus, cum exprobrant, quod eam, a furore hostium non liberavit Christus. 30. Quam pudendis prosperitatibus affluere velint, qui de Christianis temporibus conqueruntur. 31. Quibus vitiorum gradibus aucta sit in Romanis cupido regnandi. 32. De scaenicorum institutione ludorum. 33. De vitiis Romanorum, quos patriae non correxit eversio. 34. De clementia Dei, quae Urbis excidium temperavit. 35. De latentibus inter impios Ecclesiae filiis et de falsis intra Ecclesiam Christianis.

4

36. De quibus causis sequenti disputatione sit disserendum. LIBER PRIMUS AN TEMPORUM CALAMITATES DEI PROVIDENTIA REGANTUR

PRAEFATIO.
Gloriosissimam civitatem Dei sive in hoc temporum cursu, cum inter impios peregrinatur ex fide vivens 1, sive in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc exspectat per patientiam 2, quoadusque iustitia convertatur in iudicium 3, deinceps adeptura per excellentiam victoria ultima et pace perfecta, hoc opere instituto 4 et mea ad te promissione debito defendere adversus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est 5. Nam scio quibus viribus opus sit, ut persuadeatur superbis quanta sit virtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia, non humano usurpata fastu, sed divina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor civitatis huius, de qua loqui instituimus, in Scriptura populi sui sententiam divinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam 6. Hoc vero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos 7. Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat si facultas datur. Quoddam ius belli in honore Christi intermittitur (1-7)

Victi in loca Christianorum confugiunt.
1. Ex hac namque exsistunt inimici, adversus quos defendenda est Dei civitas, quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis Redemptoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non moverent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis vitam, de qua superbiunt, invenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae Apostolorum, quae in illa vastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt 8. Huc usque cruentus saeviebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces atque hostili more saevientes posteaquam ad loca illa veniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, et tota feriendi refrenabatur immanitas et captivandi cupiditas frangebatur. Sic evaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa civitas pertulit, Christo imputant; bona vero, quae in eos ut viverent propter Christi honorem facta sunt, non imputant Christo nostro, sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi providentiae divinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare atque conterere itemque vitam mortalium iustam atque laudabilem talibus afflictionibus exercere probatamque vel in meliora transferre vel in his adhuc terris propter usus alios detinere; illud vero, quod eis vel ubicumque propter Christi nomen vel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen veraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos vides petulanter et procaciter insultare servis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non evasissent, nisi servos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia atque impiissima insania eius nomini resistunt corde perverso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore vel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur.

Victis in templa deorum confugientibus numquam victores pepercerunt.
2. Tot bella gesta conscripta sunt vel ante conditam Romam vel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic aut ab alienigenis aliquam captam esse civitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem

5

barbarorum praecepisse, ut irrupto oppido nullus feriretur, qui in illo vel illo templo fuisset inventus. Nonne vidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes 9? nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi divae contingere vittas? Nec tamen quod sequitur verum est: Ex illo fluere ac retro sublapsa referri Spes Danaum 10. Postea quippe vicerunt, postea Troiam ferro ignibusque delerunt, postea confugientem ad aras Priamum obtruncaverunt 11. Nec ideo Troia periit, quia Minervam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerva perdiderat, ut periret? An forte custodes suos? Hoc sane verum est; illis quippe interemptis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus servabatur. Quo modo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire custodes?

Nec dii iram victoris effugiunt.
3. Ecce qualibus diis Urbem Romani servandam se commisisse gaudebant! O nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de diis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent, mercedem dederunt; doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe apud Vergilium, quem propterea parvuli legunt, ut videlicet poeta magnus omniumque praeclarissimus atque optimus teneris ebibitus animis non facile oblivione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens servabit odorem Testa diu 12; apud hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo ventorum regi adversus eos irritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor Ilium in Italiam portans victosque penates 13. Itane istis penatibus victis Romam, ne vinceretur, prudenter commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat velut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu victosque deos parvumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit 14? Nonne deos ipsos, quos victos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosque tibi commendat Troia penates 15? si igitur Vergilius tales deos et victos dicit et, ut vel victi quoquo modo evaderent, homini commendatos; quae dementia est existimare his tutoribus Romam sapienter fuisse commissam et nisi eos amisisset non potuisse vastari? Immo vero victos deos tamquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed nomina mala? Quanto enim sapientius creditur, non Romam ad istam cladem non fuisse venturam, nisi prius illi perissent, sed illos potius olim fuisse perituros, nisi eos quantum potuisset Roma servasset! Nam quis non, cum adverterit, videat quanta sit vanitate praesumptum non posse vinci sub defensoribus victis et ideo perisse, quia custodes perdidit deos, cum vel sola esse potuerit causa pereundi custodes habere voluisse perituros? Non itaque, cum de diis victis illa conscriberentur atque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat veritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc, quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper expediam ut possum, qui ea mala, quae pro suorum morum perversitate merito patiuntur, blasphemantes Christo imputant; quod autem illis etiam talibus propter Christum parcitur, nec dignantur attendere et eas linguas adversus eius nomen dementia sacrilegae perversitatis exercent, quibus linguis usurpaverunt mendaciter ipsum nomen, ut viverent, vel quas linguas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut illic tuti atque muniti, ubi propter eum illaesi ab hostibus fuerant, inde in eum maledictis hostilibus prosilirent.

Quid victis parcendis Christus tribuat atque Iuno.

6

4. Ipsa, ut dixi, Troia, mater populi Romani, sacratis in locis deorum suorum munire non potuit cives suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam, Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam asservabant; huc undique Troia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum, Crateresque auro solidi captivaque vestis Congeritur. Pueri et pavidae longo ordine matres Stant circum 16. Electus est videlicet locus tantae deae sacratus, non unde captivos non liceret educere, sed ubi captivos liberet includere. Compara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis vel de turba plebis, sed Iovis ipsius sororis et coniugis et reginae omnium deorum cum memoriis nostrorum Apostolorum. Illuc incensis templis et diis erepta spolia portabantur, non donanda victis, sed dividenda victoribus; huc autem et quod alibi ad ea loca pertinere compertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic servata libertas; ibi clausa, hic interdicta captivitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a miserantibus ducebantur: postremo illud Iunonis templum sibi elegerat avaritia et superbia levium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam immanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua victoria templis deorum communium pepercerunt atque illo confugientes miseros victosque Troianos ferire vel captivare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo vero morem hostium civitates evertentium ille descripsit.

Quae sit immanitas bellorum civilium.
5. Quem morem etiam Cato, sicut scribit Sallustius, nobilitatae veritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, commemorare non praetermittit: Rapi virgines pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati quae victoribus collibuisset, fana atque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaveribus cruore atque luctu omnia compleri 17. Hic si fana tacuisset, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis civibus, Romana templa metuebant. Sed hi videlicet perditi et patriae parricidae.

Nec Romanorum pietas templis hostium pepercit.
6. Quid ergo per multas gentes, quae inter se bella gesserunt et nusquam victis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos videamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: Parcere subiectis et debellare superbos 18, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant 19: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque everterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earundem rerum gestarum ista reticebant? Ita vero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani nominis Marcus Marcellus, qui Syracusas urbem ornatissimam cepit, refertur eam prius flevisse ruituram et ante eius sanguinem suas illi lacrimas effudisse. Gessit et curam pudicitiae etiam in hoste servandae. Nam priusquam oppidum victor iussisset invadi, constituit edicto, ne quis corpus liberum violaret 20. Eversa est tamen civitas more bellorum, nec uspiam legitur ab imperatore tam casto atque clementi fuisse praeceptum, ut quisquis ad illud vel illud templum fugisset haberetur illaesus 21. Quod utique nullo modo praeteriretur, quando nec eius fletus nec quod edixerat pro pudicitia minime violanda potuit taceri. Fabius, Tarentinae urbis eversor, a simulacrorum depraedatione se abstinuisse laudatur. Nam cum ei scriba suggessisset quid de signis deorum, quae multa capta fuerant, fieri iuberet, continentiam suam etiam iocando condivit. Quaesivit enim cuius modi essent, et cum ei non solum multa grandia, verum etiam renuntiarentur armata: Relinquamus, inquit, Tarentinis deos iratos 22. Cum igitur nec illius fletum nec huius risum, nec illius castam misericordiam nec huius facetam continentiam Romanarum rerum gestarum scriptores tacere potuerint: quando praetermitteretur, si aliquibus hominibus in honorem cuiuspiam deorum suorum sic pepercissent, ut in quoquam templo caedem vel captivitatem fieri prohiberent?

In templis christianorum iure belli barbari non sunt usi.

7

7. Quidquid ergo vastationis, trucidationis, depraedationis, concremationis, afflictionis in ista recentissima Romana clade commissum est, fecit hoc consuetudo bellorum; quod autem novo more factum est, quod inusitata rerum facie immanitas barbara tam mitis apparuit, ut amplissimae basilicae implendae populo cui parceretur eligerentur et decernerentur, ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, quo liberandi multi a miserantibus hostibus ducerentur, unde captivandi ulli nec a crudelibus hostibus abducerentur; hoc Christi nomini, hoc Christiano tempori tribuendum quisquis non videt, caecus; quisquis videt nec laudat, ingratus; quisquis laudanti reluctatur, insanus est. Absit, ut prudens quisquam hoc feritati imputet barbarorum. Truculentissimas et saevissimas mentes ille terruit, ille frenavit, ille mirabiliter temperavit, qui per Prophetam tanto ante dixit: visitabo in virga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eis 23. Quae aestimatio habenda sit de vitae atque temporum malis (8-28)

Calamitatibus mali corripiuntur boni erudiuntur...
8. 1. Dicet aliquis: "Cur ergo ista divina misericordia etiam ad impios ingratosque pervenit?". Cur putamus, nisi quia eam ille praebuit, qui cotidie facit oriri solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 24? Quamvis enim quidam eorum ista cogitantes paenitendo ab impietate se corrigant, quidam vero, sicut Apostolus dicit: divitias bonitatis et longanimitatis Dei contemnentes, secundum duritiam cordis sui et cor impaenitens thesaurizent sibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius 25: tamen patientia Dei ad paenitentiam invitat malos, sicut flagellum Dei ad patientiam erudit bonos; itemque misericordia Dei fovendos amplectitur bonos, sicut severitas Dei puniendos corripit malos. Placuit quippe divinae providentiae praeparare in posterum bona iustis, quibus non fruentur iniusti, et mala impiis, quibus non excruciabuntur boni. Ista vero temporalia bona et mala utrisque voluit esse communia, ut nec bona cupidius appetantur, quae mali quoque habere cernuntur; nec mala turpiter evitentur, quibus et boni plerumque afficiuntur.

... iustissima Dei ordinatione.
8. 2. Interest autem plurimum, qualis sit usus vel earum rerum, quae prosperae, vel earum, quae dicuntur adversae. Nam bonus temporalibus nec bonis extollitur nec malis frangitur; malus autem ideo huiusce modi infelicitate punitur, quia felicitate corrumpitur. Ostendit tamen Deus saepe etiam in his distribuendis evidentius operationem suam. Nam si nunc omne peccatum manifesta plecteret poena, nihil ultimo iudicio servari putaretur; rursus si nullum nunc peccatum puniret aperta divinitas, nulla esse divina providentia crederetur. Similiter in rebus secundis, si non eas Deus quibusdam petentibus evidentissima largitate concederet, non ad eum ista pertinere diceremus; itemque si omnibus eas petentibus daret, non nisi propter talia praemia serviendum illi esse arbitraremur, nec pios nos faceret talis servitus, sed potius cupidos et avaros. Haec cum ita sint, quicumque boni et mali pariter afflicti sunt, non ideo ipsi distincti non sunt, quia distinctum non est quod utrique perpessi sunt. Manet enim dissimilitudo passorum etiam in similitudine passionum, et licet sub eodem tormento non est idem virtus et vitium. Nam sicut sub uno igne aurum rutilat, palea fumat, et sub eadem tribula stipulae comminuuntur, frumenta purgantur; nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia eodem praeli pondere exprimitur: ita una eademque vis irruens bonos probat, purificat, eliquat; malos damnat, vastat, exterminat. Unde in eadem afflictione mali Deum detestantur atque blasphemant, boni autem precantur et laudant. Tantum interest, non qualia, sed qualis quisque patiatur. Nam pari motu exagitatum et exhalat horribiliter caenum et suaviter fragrat unguentum.

Etiam quod christiani passi sint in vastitate hostili...
9. 1. Quid igitur in illa rerum vastitate Christiani passi sunt, quod non eis magis fideliter ista considerantibus ad provectum valeret? Primum quod ipsa peccata, quibus Deus indignatus implevit tantis calamitatibus mundum, humiliter cogitantes, quamvis longe absint a facinorosis, flagitiosis atque impiis, tamen non usque adeo se a delictis deputant alienos, ut nec temporalia pro eis mala perpeti se iudicent dignos. Excepto enim quod unusquisque, quamlibet laudabiliter vivens, cedit in quibusdam carnali concupiscentiae, etsi non ad facinorum immanitatem et gurgitem flagitiorum atque impietatis abominationem, ad aliqua tamen peccata vel rara vel tanto crebriora, quanto minora; hoc ergo excepto quis tandem facile reperitur, qui eosdem ipsos, propter quorum horrendam superbiam, luxuriamque et avaritiam atque execrabiles iniquitates et impietates, Deus,

8

sed ea potius infirmitate. qui in hoc mundo peregrinantur et spem supernae patriae prae se gerunt. quae dedocere aut obiurgare deberent.. quibus per Prophetam dicitur: Ille quidem in suo peccato morietur. Amiserunt omnia quae habebant. sed tamen simul. quae post hanc vitam talibus praeparatur. quare cum malis flagellentur et boni. multa terrena libenter adipiscuntur et moleste amittunt. qui dissimiliter vivunt et a malorum factis abhorrent.quia etiam boni correctione indigent. sed cupidius. constituti sunt in Ecclesiis. 1. tamen. ne impediant et noceant in istis temporalibus rebus. . quia propterea peccatis eorum damnabilibus parcunt. sed quia simul amant temporalem vitam. sua salus ac fama in periculum exitiumque perveniat. quia opportunius tempus inquirit vel eisdem ipsis metuit. Quibus recte consideratis atque perspectis attende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis. sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram 29. qui. quorum sibi vita contaminatissima et consceleratissima displicet. docens et monens quem ad modum vivere debeant et uxores cum maritis et mariti cum uxoribus. (quos Apostolus in Ecclesiis alloquitur. si non potuerint. hoc est populorum praepositi. aliquando etiam obiurgandis et corripiendis male dissimulatur. Nec ideo tamen ab huius modi culpa penitus alienus est. quam boni contemnere deberent. qui superiorem vitae gradum tenent nec coniugalibus vinculis irretiti sunt et victu parvo ac tegimento utuntur.. Fidelibus atque piis quaeque calamitas in bonum vertitur. iure istam vitam.Dei providentiam non effugit.. ut illi correpti atque correcti consequerentur aeternam. 9. amaram sentiunt. quae cum eis non perpetrant. ut ad similia perpetranda quibuslibet eorum terroribus atque improbitatibus cedant. quando Deo placet perditos mores etiam temporalium poenarum afflictione punire. vel cum laboris piget. Non mihi itaque videtur haec parva esse causa. sed consilium caritatis. vel ad bonam vitam et piam erudiendos impediant alios infirmos et premant atque avertant a fide: non videtur esse cupiditatis occasio.. sive quas adipisci adhuc adpetit nostra cupiditas. quare temporalibus affligantur malis. Ad hoc enim speculatores. non quidem aequaliter. Qua in re non utique parem. nisi forte putandum est apostolicam illam vacare sententiam. vel cum os eorum verecundamur offendere. ubi ait: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum 30. ad quam consequendam si nollent esse socii. non quia simul agunt malam vitam. 10. Deinde habent aliam causam boni. domos ac familias possidentes. Illud est culpabile. Flagellantur enim simul. 3. et filii cum parentibus et parentes cum filiis. plerumque. qui 9 .. verum etiam hi. dum eorum offensiones cavent. quia donec vivunt semper incertum est utrum voluntatem sint in melius mutaturi. quanta virtute pietatis gratis Deum diligat. licet praepositus non sit... hoc est. sive quas amittere formidat infirmitas. et quamvis non in tantum eos metuant. quibus vitae huius necessitate coniungitur. 9. sed plus quam debuit delectatur. ne sibi noceant in his rebus. qua delectat lingua blandiens et humanus dies 28 et reformidatur vulgi iudicium et carnis excruciatio vel peremptio. ne. quamvis in aeternum minime puniantur. conterit terras 26. ab eorum reprehensione sese abstinent. Nam si propterea quisque obiurgandis et corripiendis male agentibus parcit. ferrentur et diligerentur inimici. quibus licite boni atque innocenter utuntur. ut non parcant obiurgando peccata. 2. non propter officia caritatis. vitam ducentes coniugalem. iure cum eis temporaliter flagellantur. filios habentes vel habere quaerentes. in eis tamen. Non solum quippe infirmiores. parcunt tamen peccatis alienis. propter quae non audent offendere homines. ita ut. multa monenda vel arguenda novit et neglegit. ne deteriores ex hoc efficiantur. quod eis non in bonum verteretur. cuius amando dulcedinem peccantibus eis amari esse noluerunt. propter quaedam cupiditatis vincula. quod hi.sicut minando praedixit. devitans eorum offensiones propter illa quibus in hac vita non indebitis utitur. sed longe graviorem habent causam. quamvis bonis malorum vita displiceat et ideo cum eis non incidant in illam damnationem. nec ea consideratione. ut cum talibus est vivendum? Plerumque enim ab eis docendis ac monendis. qualem habuit Iob: ut sibi ipse humanus animus sit probatus et cognitus. vel cum inimicitias devitamus. et servi cum dominis et domini cum servis 27) multa temporalia. dum eos in suis licet levibus et venialibus metuunt. ut habendi sunt? sic cum eis vivat.. nolunt plerumque corripere. suae famae ac saluti dum insidias atque impetus malorum timent. Numquid fidem? Numquid pietatem? Numquid interioris hominis bona. quando divinitus affliguntur cum eis. cum fortasse possint aliquos corripiendo corrigere. . ea ipsa tamen. sic habeat. qua suam famam ac salutem vident esse necessariam utilitati erudiendorum hominum. quam oportebat eos.

Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt. quanta essent sustinenda pro Christo. sive amissio divitiarum. qui tanta patiebantur pro auro. si non praecedente sapientia. quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt. quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster. si mundo utebantur tamquam non utentes 33. quid de talibus rebus faciendum esset. quantum se doloribus inseruerant.. Nihil enim intulimus in hunc mundum. sed in Deo vivo. Nam si multi gavisi sunt ibi se habuisse divitias suas. quae facile tribuendo tutius servaverunt. 10. communicent. Namque inter tormenta nemo Christum confitendo amisit. Sed quidam etiam non habentes quod proderent. quas cito fuerat moriens relicturus.est ante Deum dives 31? Hae sunt opes Christianorum. divites sint in operibus bonis. a quibus tam diu fuerat neglecta verborum. 10. ubi eum condere et thesaurizare ille monstraverat.. si eas sic habebant. 3. Tantum quippe doluerunt.sive tormenta atque. ubi enim est thesaurus tuus. nec ipsas terrenas divitias barbaris incursantibus amiserunt. Illi autem infirmiores. quo fur non accedit neque tinea corrumpit. 4. quando et ipsam Nolam barbari vastaverunt. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentorum disciplina. nudus revertar in terram. quam contristati ex his. tu scis. certe consequente experientia didicerunt. quantum haec amando peccaverint. quod ille graviter temptatus et minime superatus: Nudus exivi de utero matris meae. . ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur. non excrucier propter aurum et argentum. sit nomen Domini benedictum 34. sicut Apostolum dixisse supra commemoravi. sed thesaurizate vobis thesaurum in caelo. incidunt in temptationem et cetera. quae timide retinendo facilius amiserunt. qui terrenis his bonis. quae mergunt homines in interitum et perditionem. Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite vobis condere thesauros in terra. ut ab eo postea cognovimus. quibus demonstrandum fuit non facultates. quo ipsi boni erant.. facile tribuant. ut apprehendant veram vitam 35. nemo aurum nisi negando servavit. illic erit et cor tuum 36. Habentes autem victum et tegumentum his contenti simus. qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum: bene faciant. ita factum est.. At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt. cruciatus et. ubi et quo modo thesaurizare deberent. sic in corde suo. Illi vero nec prodere nec perdere potuerunt bonum.. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant. potuerunt dicere. incidunt in temptationem et laqueum et desideria multa [stulta] et noxia. thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum. ut eum potius diligere discerent. Radix enim est omnium malorum avaritia. tribulationis tempore probaverunt quam recte sapuerint non contemnendo veracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum invictissimumque custodem. Nolensis episcopus. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta. qui pro se passos aeterna felicitate ditaret. torti sunt. Dominus abstulit. sed nec auferre aliquid possumus. ut bonus servus magnas facultates haberet ipsam sui Domini voluntatem. nec contristaretur eis rebus vivens relictus.. Si vero vitae melioris proposito reconditum 10 . seu verum dicendo proderetur.. boni non erant. dum non creduntur. Ibi enim habebat omnia sua. profecto in divitiis cupiditatem reprehendit. ex opulentissimo divite voluntate pauperrimus et copiosissime sanctus. precabatur: Domine. quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. Dominus dedit. non facultatem. intus divite audierant. cum ab eis teneretur. Quos autem non oboedisse paenituit. non aurum et argentum. 10. quemadmodum ab isto foris paupere. Nam cum dixit Apostolus: Qui volunt divites fieri. quod piguit inde transferre. qui haec mala mundo ventura praedixerat. Admonendi autem fuerant. Quibus ergo terrenae divitiae in illa vastatione perierunt. aliquantula tamen cupiditate cohaerebant. 2. cui pedisequus mente ditesceret.. Nam qui volunt divites fieri. Hoc enim potuit in terra perire. sicut Domino placuit. quae bonum incorruptibile amandum docebant. quamvis ea non praeponerent Christo. quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe divitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto divitiarum.. quam illa bona. Haec qui de suis divitiis faciebant. qui monitu Dei sui illuc migraverunt.. . . seu mentiendo occultaretur. quam quidam appetentes a fide pererraverunt et inseruerunt se doloribus multis 32. sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. perdendo senserunt.. quibus opulentus dicebat Apostolus: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. ubi enim sint omnia mea. magnis sunt lucris levia damna solati plusque laetati ex his. ut bona sua hostibus proderent. id est. pro quo pati miserrimum fuit.. Et hi forte habere cupiebant nec sancta voluntate pauperes erant.

sicut corporis morbus. qui corpus occidunt. aut caruerunt sepultura. 1. Mala mors putanda non est. magis sunt vivorum solacia. Quos enim fames necavit. et timeri debere post mortem. quorum capillus capitis non peribit 39. Neque istuc pia fides nimium reformidat. ut dum habere creditur torqueretur. utique commune est. Sed enim multi etiam Christiani interfecti sunt. Multos. quidquid inimici de corporibus occisorum facere voluissent. ne corpus occidant. Multa itaque corpora Christianorum terra non texit. effuderunt sanguinem eorum sicut aquam in circuitu Hierusalem. quam subsidia mortuorum 44. et non erat qui sepeliret 42. malis vitae huius. Et saepe universi exercitus.. <id est> curatio funeris.. aliud quod mentis ratio diligenter enucleata convincit. animam autem non possunt occidere 40. sed multo clariores in conspectu Domini ulceroso illi pauperi ministerium praebuit angelorum. docuit parcius vivere. Dicitur quidem in psalmo: Posuerunt mortalia servorum tuorum escam volatilibus caeli. Dictum est enim aliquid eos facere cum occidunt. et postea non habent quid faciant 41. ... Neque enim facit malam mortem. 12. neminem fuisse mortuum. Absit. Finis autem vitae tam longam quam brevem vitam hoc idem facit. non debere timeri ante mortem. Nullo modo diceret Veritas: Nolite timere eos. sed pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 43. multi multarum mortium foeda varietate consumpti. 2. Falsum est ergo quod ait <Christus>: Qui corpus occidunt. quia nullus sensus est in corpore occiso. sed moriendo quo ire cogantur.. etiam Christianos fames diuturna vastavit. Nec ignoro quam citius eligatur diu vivere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. qui in hanc vitam procreati sunt. quo mortis genere vita ista finiatur. ut contendat eos. qui non fuerat aliquando moriturus. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando verterunt. qui bene vixerunt? . Christum confitebatur. qui corpus occidunt. dum pro terrena patria morerentur. Verum tamen sepulturae curam etiam eorum philosophi contempserunt 46. ubi postea iacerent vel quibus bestiis esca fierent. 5. Quamvis enim haec in conspectu hominum dura et dira videantur. oberit pio vilis aut nulla. 11 . quamdiu incertum est quaenam earum ventura sit: quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere vivendo. Praeclaras exsequias in conspectu hominum exhibuit purpurato illi diviti turba famulorum. quod iam pariter non est. quia in corpore sensus est occidendo. Neque enim aliud melius et aliud deterius. Hoc scio. qui necessario morituri sunt. Hoc si aegre ferendum est. quam etiam philosophi spreverunt. 11. tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas. profecto. Quapropter etsi non meruit ab hostibus credi.. Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pavidus refugit. pompa exsequiarum.. qui ista perpessi sunt. Quid autem interest.aurum argentumque non habebant. Si aliquid prodest impio sepultura pretiosa. sed magis ad exaggerandam crudelitatem eorum. non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. ut falsum sit quod Veritas dixit. Non itaque multum curandum est eis.. Non formidandum quod pii necati sunt. cui finitur. ne corpus occisum sepeliri non sinant. sed in Abrahae gremium sustulerunt 45 . carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. postea vero nihil habere quod faciant. sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separavit. Cum igitur Christiani noverint longe meliorem fuisse religiosi pauperis mortem inter lingentium canum linguas quam impii divitis in purpura et bysso 37. horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt. Nisi forte quispiam sic absurdus est. fames. iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cotidianis vitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur. docuit productius ieiunare. qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confitebatur. conditio sepulturae. quae de cadaveribus faciant. inquiunt. si habent tanta. omnibus. si quicquam obesset futurae vitae. qui eum non extulerunt in marmoreum tumulum. quando ille. quam bona vita praecesserit. nisi quod sequitur mortem. eripuit: quos autem non necavit. At enim in tanta strage cadaverum nec sepeliri potuerunt 38. 12. quid accidat ut moriantur. non ad eorum infelicitatem. Rident haec illi. verumtamen etiamsi accidit. qui novit unde resuscitet quod creavit. qui ista fecerunt. non curarunt... quam totam implet praesentia sui. aut aliud maius et aliud brevius est. Proinde ista omnia. nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit. 10. contra quos defendendam suscepimus civitatem Dei.

cum quibus agimus. Haec enim non ad ornamentum vel adiutorium. nec Deus defuit consolator. ubi stare cogeretur. 13. quod insit ullus cadaveribus sensus. quibus et ipsius carnis membrorumque omnium reformatio non solum ex terra. sicut victus et amictus. Si enim paterna vestis et anulus.licuitque de hac re poetis plausibiliter dicere: Caelo tegitur. Verum istae auctoritates non hoc admonent. et Tobias sepeliendo mortuos Deum promeruisse. sed ad Dei providentiam. quamvis cum gravi afflictione desint. quae sancti Patriarchae de corporibus suis vel condendis vel transferendis prophetico spiritu dicta intellegi voluerunt 53. clavisque acutissimis undique confixo. Plane incredibilius quia mirabilius. quae diximus. Quanto minus debent de corporibus insepultis insultare Christianis. cum esset deiectus e navi. rediturum esse Carthaginem. quo dilapsa cadavera recesserunt. tanto carius est posteris. inquiunt. Reguli invicta fortitudo. Fuerunt in captivitate tres pueri. licet barbarae. Nec post hanc persuasionem a suis ad hostes redire compulsus est. sed ad ipsam naturam hominis pertinent. quanta possit esse remuneratio pro eleemosynis. Habent tamen isti de captivitate religionis causa etiam sponte toleranda et in suis praeclaris viris nobilissimum exemplum. Haec quoque illi. cui placent etiam talia pietatis officia. Qui cum sibi mallent a Romanis suos reddi quam eorum tenere captivos. nec vivorum culpa est. non efficiunt miseros in occultis piorum sedibus iam quietos! Ac per hoc quanto ista cadaveribus Christianorum in illa magnae urbis vel etiam aliorum oppidorum vastatione defuerunt. fuerunt alii prophetae 54. qui non habet urnam 47. quae sustentandis viventibus sunt necessaria.. fuit Daniel. si neque hoc apud Deum perit. Marcus Regulus. cum sufficiant ista. Et laudabiliter commemorantur in Evangelio qui corpus eius de cruce acceptum diligenter atque honorifice tegendum sepeliendumque curarunt 52. non autem hic locus est. si quod volebant minime peregisset. Unde et antiquorum iustorum funera officiosa pietate curata sunt et exsequiae celebratae et sepultura provisa. qui prophetam non deseruit nec in visceribus beluae 55. Sed multi. quod unguentum pretiosum super membra eius effuderit atque hoc ad eum sepeliendum fecerit 51.. ubi Deum suum non invenerunt. sed quia iuraverat. in temporis puncto 48 reddenda et redintegranda promittitur. quanto erga parentes maior affectus: nullo modo ipsa spernenda sunt corpora. ipsique cum viverent de sepeliendis vel etiam transferendis suis corporibus filiis mandaverunt 49. quas viventibus et sentientibus exhibemus. Inclusum quippe angusto ligno. quibus tamquam organis et vasis ad omnia bona opera sancte usus est Spiritus. 15. Sic ergo non deseruit fideles suos sub dominatione gentis. ad hoc impetrandum etiam istum praecipue Regulum cum legatis suis Romam miserunt. Ubi et illud salubriter discitur. prius iuratione constrictum. quod adhibetur extrinsecus. Etiam captivitas non caret bono. quae curandis funeribus condendisque corporibus defunctorum adhiberi solent. nobilissimum citharistam. qui non possunt ista sentire. Sunt in Scripturis sanctis huius etiam cladis magna solacia. et mirabilius quia potentius. ut ea pertractemus. Officium pietatis est non abicere corpora. ut se in 12 . Christiani etiam captivi ducti sunt. quae utique multo familiarius atque coniunctius quam quaelibet indumenta gestamus. Perrexit ille atque in senatu contraria persuasit. quod exanimis hominum membris officii diligentiaeque persolvitur. 14. id sponte complevit. Nec ideo tamen contemnenda et abicienda sunt corpora defunctorum maximeque iustorum atque fidelium. qui non potuerunt ista praebere. ac si quid huiusmodi. 1. commendatur 50. si aliquo duci potuerunt. malunt irridere quam credere. imperator populi Romani. nec eradicant ex animo pietatem. quoniam non arbitrabatur utile esse Romanae rei publicae mutare captivos. captivus apud Carthaginienses fuit 57. Verum illud nostrum de Iona propheta incredibilius est. tamen humanae. corpora quoque mortuorum pertinere significant propter fidem resurrectionis astruendam. nec poena mortuorum. qui tamen suis litteris credunt Arionem Methymnaeum. verum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu. Hoc sane miserrimum est. Ipse quoque Dominus die tertio resurrecturus religiosae mulieris bonum opus praedicat praedicandumque commendat. Sunt quidem et alia. sed exercitatam faciunt fecundiorem: quanto magis. At illi eum excogitatis atque horrendis cruciatibus necaverunt. exceptum delphini dorso et ad terras esse pervectum 56. Sed si ea. non frangunt in bonis perferendi tolerandique virtutem. cum desunt ea. teste angelo.

etiam in suis sedibus peregrinos se esse noverunt 59. quam ille Regulus fuit? Nisi forte contra clarissimam veritatem tanta quisquam dementia mirae caecitatis obnititur. non ipsa virtus. qua se occidendum putavit. hoc intueantur et taceant. qui etiam captivati sunt. si verum iuranti has irrogari poenas seu voluerunt seu permiserunt. Quam ob rem nondum interim disputo. colendos deos. Hoc si huic vitae utile existimabat. quidquid alius de corpore vel in corpore fecerit. ut contendere audeat universam civitatem deos colentem infelicem esse non posse. Merito certe laudant virtutem tam magna infelicitate maiorem 58. quod sine peccato proprio non valeat evitari. ne quicquam huius modi paterentur. si diis eorum probro non fuit. Qui ergo propterea colebantur. quia. ne credatur factum cum mentis etiam voluntate. Sed quia non solum quod ad dolorem. quando quidem ille carere his omnibus maluit quam deos per quos iuravit offendere. Nec tantum hic curamus alienis responsionem reddere. in corpore alieno perpetrari potest: quidquid tale factum fuerit. cur calumniantur temporibus Christianis. aliunde homo. quale accidit Regulo. 2. ne suo facinore alienum flagitium devitarent. dum eis iuris iurandi fidem servaret. nec inde quolibet ire. quis humanus affectus eis nolit ignosci? Et quae se occidere noluerunt. etsi retentam constantissimo animo pudicitiam non excutit. non solum in aliena matrimonia virginesque nupturas. unum vero hominem posse. quae extrinsecus homini accidunt. cum eorum exaggerantes captivitatem addunt etiam stupra commissa. Nam si Iudae factum merito detestamur 13 . sufficit nunc. sed ad suos acerrimos inimicos redire minime dubitaret. 17. Si autem dicunt M. sed nostra potius disputatio inter pudorem atque rationem quibusdam coartatur angustiis. Sed quid faciamus hominibus. qui saluberrimae religioni hinc impudenter atque imprudenter illudunt. monet ad veram libertatem 15. Nulla re excusandi qui se occiderunt. verum etiam quod ad libidinem pertinet. captivusque apud hostes per longam mortem supplicio novae crudelitatis occisus est.nullam eius partem sine poenis atrocissimis inclinaret. praeter culpam esse patientis. quorum cultu prohibito has generi humano clades isti opinantur infligi. Suo quippe docuit exemplo nihil deos ad istam temporalem felicitatem suis prodesse cultoribus. ut istam vitam prosperam redderent. Neque enim aliunde beata civitas. cum potuerit etiam illos diligentissime colens tam infelix fieri. non pietas. Ac per hoc et quae se occiderunt. profecto etiam qui se ipsum occidit homicida est. qualem timent habere civitatem? Quod si non timent. Magnum sane crimen se putant obicere Christianis. cuius tam horrendum exitum meruit. virtus potius vera quaeratur. quid periuro gravius irati facere potuerunt? Sed cur non ratiocinationem meam potius ad utrumque concludam? Deos certe ille sic coluit. cum se occiderit. quod fieri fortasse sine carnis aliqua voluptate non potuit. etiam civitati tam diligenter quam ille deos colenti accidere potuisse fateantur et Christianis temporibus non calumnientur. et tanto fit nocentior. procul dubio fallebatur. cuius occidendi licentiam lex nulla concedit. Si autem deorum cultus post hanc vitam velut mercedem reddit felicitatem. 16. tamen pudorem incutit. quae castitas dicitur. . novo ac prius inaudito nimiumque horribili supplicii genere cruciatus exstinctus est. quisquis <eis> hoc crimini dederit. multo minus nomen criminandum est Christianum in captivitate sacratorum suorum.. quod videlicet potentia deorum suorum multos potius sit idonea conservare quam singulos. ideo dicentes Urbi accidisse illam calamitatem. cum aliud civitas non sit quam concors hominum multitudo. qui supernam patriam veraci fide exspectantes. qui gloriantur se talem habuisse civem. quando quidem ille eorum deditus cultui et victus et captivus abductus et. ipse crimen insipientiae non cavebit. quantum ipsis nostris consolationem. Nam utique si non licet privata potestate hominem occidere vel nocentem. cum aliam non haberet. Regulum etiam in illa captivitate illisque cruciatibus corporis animi virtute beatum esse potuisse. Vera pudicitia non patitur stuprum. qualis in Regulo virtus fuerit. tale ergo aliquid. Sit igitur in primis positum atque firmatum virtutem. qua recte vivitur. quia noluit aliter quam per eos iuraverat facere. Hic vero non fides. qua beata esse possit et civitas. quanto innocentior in ea causa fuit. cum multitudo constet ex singulis. patria caruit. ut propter iuris iurandi fidem nec maneret in patria.. quod isto nobilissimo exemplo coguntur fateri non propter corporis bona vel earum rerum. qua inconcussa ac stabili permanente. ab animi sede membris corporis imperare sanctumque corpus usu fieri sanctae voluntatis. etiam vigilando peremerunt. quia deos suos colere destitit. sed etiam in quasdam sanctimoniales. Verum quia de illis Christianis orta quaestio est. Et per deos ille iuraverat. quod attentissimus cultor illorum.

. ne amittatur. aliena non erit. Quin etiam sanctae continentiae bonum cum immunditiae carnalium concupiscentiarum non cedit. quid de sua carne fiat. amissa atque destructa? Absit hic error et hinc potius admoneamur ita non amitti corporis sanctitatem manente animi sanctitate etiam corpore oppresso. et ipsum corpus sanctificatur. pergat vitianda ad deceptorem suum. ne in eo perpetretur alienum? Pollutio in oppressa carne. quae bona. qua dicimus corpore oppresso nequaquam proposito castitatis ulla in malum consensione mutato illius tantum esse flagitium. quae oppressa concumbenti nulla voluntate consenserit. matronam nobilem veteremque Romanam. et ideo. 19. quanto minus antequam hoc fiat! ne admittatur homicidium certum.. quod eius membra sunt integra. quae horret aspectus. At enim. Intuens enim in duorum corporum commixtione unius inquinatissimam cupiditatem. indicavit eosque ad vindictam constrinxit.. et adulterium unus admisit. Cur autem homo. qui tali supplicio quod in se puniat non habet! Iudas enim cum se occidit. quod nullo contrectantur attactu. cum ipsum flagitium. fuerunt. dum inspicit. quam servat perseverantia continentiae suae. alterius castissimam voluntatem. per quod etiam corpus sanctificari meruit. quamvis alienum. sceleratum hominem occidit. quoniam Dei misericordiam desperando exitiabiliter paenitens nullum sibi salubris paenitentiae locum reliquit: quanto magis a sua nece se abstinere debet. ut quid pro illa. viris clarissimis et fortissimis. Quam ob rem non habet quod in se morte spontanea puniat femina sine ulla sua consensione violenter oppressa et alieno compressa peccato. sed in bonis corporis numerabitur. cum eis non cedere inconcussa intentione persistit. 18. sana valetudo. qua licet propter suum scelus alio suo scelere occisus est. et tamen non solum Christi. sed quid animorum diversitate ageretur attendens: Duo. Obstetrix virginis cuiusdam integritatem manu velut explorans sive malevolentia sive inscitia sive casu. pudicitiae magnis efferunt laudibus.. qua potius quaelibet mala tolerare quam malo consentire decernit. ne alium patiatur nocentem. aut eo. sceleratae illius traditionis 60 auxisse potius quam expiasse commissum. inquit. non minuit animi sanctitatem. sicut amittitur et corporis sanctitas violata animi sanctitate etiam corpore intacto. ea sanctitate animi. 1. verum etiam corpora sancta defendimus? Lucretiam certe. illa scelus improbissimi iuvenis marito Collatino et propinquo Bruto. Lucretia quae invita oppressa fuit. Non polluet. ne vel aliena polluat libido. 18. qui opprimens concubuerit. bonam iustamque vitam omnino non minuunt. nec ipsi corpori aufert sanctitatem violentia libidinis alienae. adhuc pendet incertum. Deinde foedi in se commissi aegra atque impatiens se peremit 61. sed tantum quid adnuat mente vel renuat: quis eadem sana mente putaverit perdere se pudicitiam. perdidit. metuitur. non illius. contradicere audebunt hi. Splendide atque verissime. . 14 . Quid dicemus? Adultera haec an casta iudicanda est? Quis in hac controversia laborandum putaverit? Egregie quidam ex hoc veraciterque declamans ait: Mirabile dictu. et non quid coniunctione membrorum. Huius corpore cum violenter oppresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset. 2. ac si quid huius modi est. etiam oppresso corpore non amittitur. quantum est in ipso. qualia sunt vires. verum etiam suae mortis reus finivit hanc vitam.eumque veritas iudicat. quibus bene vivitur. duo fuerunt et adulterium unus admisit 62. sibi male faciat et se ipsum interficiendo hominem interficiat innocentem. nec de ipso corpore perit sanctitas. etiam <cum> periculo corporis laboratur? Si autem animi bonum est. quod Deo voverat. profecto pudicitia virtus animi non erit. etiamsi minuantur. et medici aliquando saluti opitulantes haec ibi faciant. pulchritudo. quia eo sancte utendi perseverat voluntas et. Neque enim eo corpus sanctum est. ad hoc eam pergentem sanctam vel corpore dicimus. nec pertinebit ad ea bona. cum possint diversis casibus etiam vulnerata vim perpeti. cum se laqueo suspendit. si autem polluet. contra quos feminarum Christianarum in captivitate oppressarum non tantum mentes. qui mali nihil fecit. etiam facultas. quamvis membri illius integritate iam perdita. ut huic perisse aliquid existimet etiam de ipsius corporis sanctitate. Sed cum pudicitia virtus sit animi comitemque habeat fortitudinem. An vero si aliqua femina mente corrupta violatoque proposito.. per quam corpus sanctificabatur. Quocirca proposito animi permanente. 1.. atque in se perpetret peccatum proprium. nullus autem magnanimus et pudicus in potestate habeat. si forte in adprehensa et oppressa carne sua exerceatur et expleatur libido non sua? Si enim hoc modo pudicitia perit. si aliena erit. Non opinor quemquam tam stulte sapere. Quod si tale aliquid est pudicitia. An forte huic perspicuae rationi.

unus manifesta invasione. quia non adstat quam punire possitis. cum male devitant offensionem suspicionis humanae. quoniam regulam diligendi proximum a semetipso dilector accepit. ferret ipsa patienter. non est haec iustitia qua casta punitur. 19. illae in se ipsis homicidia erubescendo committerent. etiamsi non secum. Puduit enim eam turpitudinis alienae in se commissae. si purgatur adulterium... inquit. illa. 2. nec omnino invenitur exitus. adversus proximum prohibeatur possitque non recte intellegentibus videri 15 . quod alius in ea fecerat turpiter. cum in eo praecepto. Vos appello. laudis avida nimium. quibus conscientiam demonstrare non potuit. sed pudoris infirmitas. Nam et prohibitos nos esse intellegendum est. si tamen casta fuit. quae se nullo adulterino potuerit maculare consensu. 19. sed male sibi consciam se peremit? Quid si enim (quod ipsa tantummodo nosse poterat) quamvis iuveni violenter irruenti etiam sua libidine illecta consensit idque in se puniens ita doluit. cur occisa?". sed potius ambo adulterium commiserunt. qui id fecisset. Si non est illa impudicitia qua invita opprimitur. nulla ratione defenditis. leges iudicesque Romani.. qui sibi letum insontes peperere manu. quod duo fuerunt et adulterium unus admisit. si pudica. severitate congrua plecteretis? Hoc fecit illa Lucretia. ut morte putaret expiandum? Quamquam ne sic quidem se occidere debuit. Habent quippe intus gloriam castitatis. si fructuosam posset apud deos falsos agere paenitentiam. nonne eum. habent autem coram oculis Dei sui nec requirunt amplius. et ideo potest a litteratis eius defensoribus dici non esse apud inferos inter illos. etiam non adultera occidit. homicidium cumuletur. verita est ne putaretur. Sed quid est hoc. si extenuatur homicidium. Nec ideo tamen si adversus se ipsum quisquam falsum testimonium dixerit. si. Sed ita haec causa ex utroque latere coartatur. Verum tamen si forte ita est falsumque est illud. quia non insontem. quae adulterium non admisit? Nam ille patria cum patre pulsus est. inique se interemit. libenter passa si viveret. quod in eam gravius vindicatur. verum etiam castam et innocentem interfectam esse mulierem. cur interfectricem innocentis et castae tanta praedicatione laudatis? Quam certe apud infernos iudices etiam tales. Nobis tamen in hoc tam nobili feminae huius exemplo ad istos refutandos. non est pudicitiae caritas.. illa sic praedicata Lucretia innocentem. et Romana mulier. An forte ideo ibi non est. quoniam hostes in eis concupiscendo stupra commiserant. quales poetarum vestrorum carminibus cantitantur. cur laudata. Non hoc fecerunt feminae Christianae. haec summo est mactata supplicio. Porro si falsi testimonii non minus reus est qui de se ipso falsum fatetur. qui Christianis feminis in captivitate compressis alieni ab omni cogitatione sanctitatis insultant. Si ergo ad vestrum iudicium quisquam deferret hoc crimen vobisque probaretur non solum indemnatam. ut. quando quidem scriptum est: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 65.. Nempe post perpetrata facinora nec quemquam scelestum indemnatum impune voluistis occidi. ne aliorum sceleribus adderent sua. ut vel ipsius adipiscendae immortalitatis vel ullius cavendi carendive mali causa nobismet ipsis necem inferamus. adulterium confirmetur. . quod violenter est passa cum viveret.. 20. Sociam quippe facti se credi erubuit. Proferte sententiam... Talis enim ab eis Lucretia magis credita est. Unde ad oculos hominum testem mentis suae illam poenam adhibendam putavit. quo falsum testimonium prohibetur. ubi Lex ait: Non occides. qui sibi letum Insontes peperere manu lucemque perosi Proiecere animas. quoniam adulterum pertulit.. ne devient ab auctoritate legis divinae. ubi quid recte faciant non habent amplius. sicut falsum testimonium cum vetaret: Falsum. tristisque palus inamabilis undae Alligat 63. constitutam scilicet inter illos. Quod si propterea non potestis. quae passae similia vivunt tamen nec in se ultae sunt crimen alienum. vim perpessam Lucretiam insuper interemit. ubi dicitur: "si adulterata. 3. cui ad superna redire cupienti Fas obstat. testimonium non dices adversus proximum tuum 64. quam si adversus proximum hoc faceret. Neque enim frustra in sanctis canonicis Libris nusquam nobis divinitus praeceptum permissumve reperiri potest. ab hoc crimine se putaverit alienum. testimonium conscientiae. Qui se occidit reus est homicidii lege divina. castam. altera latente consensione: non se occidit insontem. praesertim quia non addidit: "proximum tuum". si. sufficit quod in praeclaris eius laudibus dictum est: Duo fuerunt et adulterium unus admisit. Quod ergo se ipsam.

non esse prohibitum, ut adversus se ipsum quisque falsus testis adsistat: quanto magis intellegendum est non licere homini se ipsum occidere, cum in eo, quod scriptum est: Non occides, nihilo deinde addito, nullus, nec ipse utique, cui praecipitur, intellegatur exceptus! Unde quidam hoc praeceptum etiam in bestias ac pecora conantur extendere, ut ex hoc nullum etiam illorum liceat occidere 66. Cur non ergo et herbas et quidquid humo radicitus alitur ac figitur? Nam et hoc genus rerum, quamvis non sentiat, dicitur vivere ac per hoc potest et mori, proinde etiam, cum vis adhibetur, occidi. Unde et Apostolus, cum de huius modi seminibus loqueretur: Tu, inquit, quod seminas non vivificatur, nisi moriatur 67; et in psalmo scriptum est: Occidit vites eorum in grandine 68. Num igitur ob hoc, cum audimus: Non occides, virgultum vellere nefas ducimus et Manichaeorum errori insanissime acquiescimus? His igitur deliramentis remotis cum legimus: Non occides, si propterea non accipimus hoc dictum de frutectis esse, quia nullus eis sensus est, nec de irrationalibus animantibus, volatilibus, natatilibus, ambulatilibus, reptilibus, quia nulla nobis ratione sociantur, quam non eis datum est nobiscum habere communem (unde iustissima ordinatione Creatoris et vita et mors eorum nostris usibus subditur): restat ut de homine intellegamus, quod dictum est: Non occides, nec alterum ergo nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem occidit.

... quae tamen quasdam facit exceptiones.
21. Quasdam vero exceptiones eadem ipsa divina fecit auctoritas, ut non liceat hominem occidi. Sed his exceptis, quos Deus occidi iubet sive data lege sive ad personam pro tempore expressa iussione, (non autem ipse occidit, qui ministerium debet iubenti, sicut adminiculum gladius utenti; et ideo nequaquam contra hoc praeceptum fecerunt, quo dictum est: Non occides, qui Deo auctore bella gesserunt aut personam gerentes publicae potestatis secundum eius leges, hoc est iustissimae rationis imperium, sceleratos morte punierunt; et Abraham non solum non est culpatus crudelitatis crimine, verum etiam laudatus est nomine pietatis, quod voluit filium nequaquam scelerate, sed oboedienter occidere 69; et merito quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum, quod Iephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum id se vovisset immolaturum Deo, quod ei redeunti de proelio victori primitus occurrisset 70; nec Samson aliter excusatur, quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit 71, nisi quia Spiritus latenter hoc iusserat, qui per illum miracula faciebat. His igitur exceptis, quos vel lex iusta generaliter vel ipse fons iustitiae Deus specialiter occidi iubet, quisquis hominem vel se ipsum vel quemlibet occiderit, homicidii crimine innectitur.

Animi magnitudo non excusat qui se occiderit...
22. 1. Et quicumque hoc in se ipsis perpetraverunt, animi magnitudine fortasse mirandi, non sapientiae sanitate laudandi sunt. Quamquam si rationem diligentius consulas, ne ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur, ubi quisque non valendo tolerare vel quaeque aspera vel aliena peccata se ipse interemerit. Magis enim mens infirma deprehenditur, quae ferre non potest vel duram sui corporis servitutem vel stultam vulgi opinionem, maiorque animus merito dicendus est, qui vitam aerumnosam magis potest ferre quam fugere et humanum iudicium maximeque vulgare, quod plerumque caligine erroris involvitur, prae conscientiae luce ac puritate contemnere. Quam ob rem si magno animo fieri putandum est, cum sibi homo ingerit mortem, ille potius Theombrotus 72 in hac animi magnitudine reperitur, quem ferunt lecto Platonis libro, ubi de immortalitate animae disputavit, se praecipitem dedisse de muro atque ita ex hac vita emigrasse ad eam, quam credidit esse meliorem. Nihil enim urguebat aut calamitatis aut criminis seu verum seu falsum, quod non valendo ferre se auferret; sed ad capessendam mortem atque <ad> huius vitae suavia vincula rumpenda sola adfuit animi magnitudo. Quod tamen magne potius factum esse quam bene testis ei esse potuit Plato ipse 73, quem legerat, qui profecto id praecipue potissimumque fecisset vel etiam praecepisset, nisi ea mente, qua immortalitatem animae vidit, nequaquam faciendum, quin etiam prohibendum esse iudicasset.

... maxime si christianus.
22. 2. At enim multi se interemerunt, ne in manus hostium pervenirent. Non modo quaerimus utrum sit factum, sed utrum fuerit faciendum. Sana quippe ratio etiam exemplis anteponenda est, cui quidem et exempla concordant, sed illa, quae tanto digniora sunt imitatione, quanto excellentiora pietate. Non fecerunt Patriarchae, non prophetae, non Apostoli, quia et ipse Dominus Christus, quando eos, si persecutionem paterentur, fugere admonuit de civitate in civitatem 74, potuit admonere ut sibi manus inferrent, ne in manus persequentium pervenirent. Porro si hoc ille

16

non iussit aut monuit, ut eo modo sui ex hac vita emigrarent, quibus migrantibus mansiones aeternas praeparaturum esse se promisit 75, quaelibet exempla proponant gentes, quae ignorant Deum, manifestum est hoc non licere colentibus unum verum Deum.

Cato minor insipienter se occidit.
23. Sed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua supra satis quod videbatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit 76; non quia solus id fecit, sed quia vir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse vel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam viri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, imbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecavens, sed infirmitas adversa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicavit. Nam si turpe erat sub victoria Caesaris vivere, cur auctor huius turpitudinis filio fuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit 77? Cur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnaverat, etiam victorem laudabiliter Torquatus occidit 78, cur victus victo filio pepercit Cato, qui non pepercit sibi? An turpius erat contra imperium esse victorem, quam contra decus ferre victorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudicavit sub victore Caesare vivere; alioquin ab hac turpitudine paterno ferro filium liberaret. Quid ergo, nisi quod filium quantum amavit, cui parci a Caesare et speravit et voluit, tantum gloriae ipsius Caesaris, ne ab illo etiam sibi parceretur, ut ipse Caesar dixisse fertur 79, invidit, aut ut aliquid nos mitius dicamus, erubuit?

Regulum Catoni praeferimus.
24. Nolunt autem isti, contra quos agimus, ut sanctum virum Iob, qui tam horrenda mala in sua carne perpeti maluit quam illata sibi morte omnibus carere cruciatibus, vel alios sanctos ex Litteris nostris summa auctoritate celsissimis fideque dignissimis, qui captivitatem dominationemque hostium ferre quam sibi necem inferre maluerunt, Catoni praeferamus; sed ex litteris eorum eundem illum Marco Catoni Marcum Regulum praeferam. Cato enim numquam Caesarem vicerat, cui victus dedignatus est subici et, ne subiceretur, a se ipso elegit occidi: Regulus autem Poenos iam vicerat imperioque Romano Romanus imperator non ex civibus dolendam, sed ex hostibus laudandam victoriam reportaverat; ab eis tamen postea victus maluit eos ferre serviendo quam eis se auferre moriendo. Proinde servavit et sub Carthaginiensium dominatione patientiam et in Romanorum dilectione constantiam, nec victum auferens corpus ab hostibus nec invictum animum a civibus. Nec quod se occidere noluit, vitae huius amore fecit. Hoc probavit, cum causa promissi iurisque iurandi ad eosdem hostes, quos gravius in senatu verbis quam <in> bello armis offenderat, sine ulla dubitatione remeavit. Tantus itaque vitae huius contemptor, cum saevientibus hostibus per quaslibet poenas eam finire quam se ipse perimere maluit, magnum scelus esse, si se homo interimat, procul dubio iudicavit. Inter omnes suos laudabiles et virtutis insignibus illustres viros non proferunt Romani meliorem, quem neque felicitas corruperit, nam in tanta victoria mansit pauperrimus 80; nec infelicitas fregerit, nam ad tanta exitia revertit intrepidus. Porro si fortissimi et praeclarissimi viri terrenae patriae defensores deorumque licet falsorum, non tamen fallaces cultores, sed veracissimi etiam iuratores, qui hostes victos more ac iure belli ferire potuerunt, hi ab hostibus victi se ipsos ferire noluerunt et, cum mortem minime formidarent, victores tamen dominos ferre quam eam sibi inferre maluerunt: quanto magis Christiani, verum Deum colentes et supernae patriae suspirantes, ab hoc facinore temperabunt, si eos divina dispositio vel probandos vel emendandos ad tempus hostibus subiugaverit, quos in illa humilitate non deserit, qui propter eos tam humiliter Altissimus venit, praesertim quos nullius militaris potestatis vel talis militiae iura constringunt ipsum hostem ferire superatum. Quis ergo tam malus error obrepit, ut homo se occidat, vel quia in eum peccavit, vel ne in eum peccet inimicus, cum vel peccatorem vel peccaturum ipsum occidere non audeat inimicum?

Timor peccandi non excusat qui se occiderit...
25. At enim timendum est et cavendum, ne libidini hostili subditum corpus illecebrosissima voluptate animum alliciat consentire peccato. Proinde, inquiunt, non iam propter alienum, sed propter suum peccatum, antequam hoc quisque committat, se debet occidere. Nullo modo quidem hoc faciet animus, ut consentiat libidini carnis suae aliena libidine concitatae, qui Deo potius eiusque sapientiae quam corpori eiusque concupiscentiae subiectus est. Verum tamen si detestabile facinus et damnabile scelus est etiam se ipsum hominem occidere, sicut veritas manifesta proclamat, quis ita desipiat, ut dicat: "iam nunc peccemus, ne postea forte peccemus; iam nunc

17

perpetremus homicidium, ne postea forte incidamus in adulterium"? Nonne si tantum dominatur iniquitas, ut non innocentia, sed peccata potius eligantur, satius est incertum de futuro adulterium quam certum de praesenti homicidium? Nonne satius est flagitium committere, quod paenitendo sanetur, quam tale facinus, ubi locus salubris paenitentiae non relinquitur? Haec dixi propter eos vel eas, quae non alieni, sed proprii peccati devitandi causa, ne sub alterius libidine etiam excitatae suae forte consentiant, vim sibi, qua moriantur, inferendam putant. Ceterum absit a mente Christiana, quae Deo suo fidit in eoque spe posita eius adiutorio nititur, absit, inquam, ut mens talis quibuslibet carnis voluptatibus ad consensum turpitudinis cedat. Quod si illa concupiscentialis inoboedientia, quae adhuc in membris moribundis habitat, praeter nostrae voluntatis legem quasi lege sua movetur, quanto magis absque culpa est in corpore non consentientis, si absque culpa est in corpore dormientis!

... si excipiuntur quae Deus vel lex iussissent.
26. Sed quaedam, inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae devitarent, in rapturum atque necaturum se fluvium proiecerunt eoque modo defunctae sunt earumque martyria in catholica Ecclesia veneratione celeberrima frequentantur. De his nihil temere audeo iudicare. Utrum enim Ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus 81, ut earum memoriam sic honoret, divina persuaserit auctoritas, nescio; et fieri potest ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae, sed divinitus iussae, nec errantes, sed oboedientes? Sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat, quis oboedientiam in crimen vocet? Quis obsequium pietatis accuset? Sed non ideo sine scelere facit, quisquis Deo filium immolare decreverit, quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. Nam et miles cum oboediens potestati, sub qualibet legitime constitutus est, hominem occidit, nulla civitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti atque contempti; quod si sua sponte atque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus, inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente Creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo videat utrum divina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam convenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid agatur in homine nisi spiritus hominis, qui in ipso est 82. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus approbamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere velut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipso incipiat habere gravissimum proprium, quem non polluebat alienum; neminem propter sua peccata praeterita, propter quae magis hac vita opus est, ut possint paenitendo sanari; neminem velut desiderio vitae melioris, quae post mortem speratur, quia reos suae mortis melior post mortem vita non suscipit.

Bonum vitae semper anteponendum.
27. Restat una causa, de qua dicere coeperam, qua utile putatur, ut se quisque interficiat, scilicet ne in peccatum irruat vel blandiente voluptate vel dolore saeviente. Quam causam si voluerimus admittere, eo usque progressa perveniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lavacro sanctae regenerationis abluti universorum remissionem acceperint peccatorum. Tunc enim tempus est cavendi omnia futura peccata, cum sunt omnia deleta praeterita. Quod si morte spontanea recte fit, cur non tunc potissimum fit? Cur baptizatus sibi quisque parcit? Cur liberatum caput tot rursus vitae huius periculis inserit, cum sit facillimae potestatis illata sibi nece omnia devitare scriptumque sit: Qui amat periculum, incidet in illud 83? Cur ergo amantur tot et tanta pericula vel certe, etiamsi non amantur, suscipiuntur, cum manet in hac vita, cui abscedere licitum est? An vero tam insulsa perversitas cor evertit et a consideratione veritatis avertit, ut, si se quisque interimere debet, ne unius captivantis dominatu corruat in peccatum, vivendum sibi existimet, ut ipsum perferat mundum per omnes horas temptationibus plenum, et talibus, qualis sub uno domino formidatur, et innumerabilibus ceteris, sine quibus haec vita non ducitur? Quid igitur causae est, cur in eis exhortationibus tempora consumamus, quibus baptizatos alloquendo studemus accendere sive ad virginalem integritatem sive ad continentiam vidualem sive ad ipsam tori coniugalis fidem 84, cum habeamus meliora et ab omnibus peccandi periculis remota compendia ut, quibuscumque post remissionem recentissimam peccatorum arripiendam mortem sibique ingerendam persuadere potuerimus, eos ad Dominum saniores purioresque mittamus? Porro si, quisquis hoc aggrediendum et suadendum putat, non dico desipit, sed insanit: qua tandem fronte homini dicit: "interfice te, ne parvis tuis peccatis adicias gravius, dum vivis sub domino barbaris moribus impudico," qui non potest nisi sceleratissime dicere: "interfice te peccatis tuis omnibus absolutis, ne rursus talia vel etiam peiora committas, dum vivis in mundo tot impuris voluptatibus

18

illecebroso, tot nefandis crudelitatibus furioso, tot erroribus et terroribus inimico"? Hoc quia nefas est dicere, nefas est profecto se occidere. Nam si hoc sponte faciendi ulla causa iusta esse posset, procul dubio iustior quam ista non esset. Quia vero nec ista est, ergo nulla est.

Quod invitus quis passus sit humilem monet esse...
28. 1. Non itaque vobis, o fideles Christi, sit taedio vita vestra, si ludibrio fuit hostibus castitas vestra. Habetis magnam veramque consolationem, si fidam conscientiam retinetis non vos consensisse peccatis eorum, qui in vos peccare permissi sunt. Quod si forte, cur permissi sint, quaeritis, alta quidem est providentia Creatoris mundi atque Rectoris, et inscrutabilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius 85; verum tamen interrogate fideliter animas vestras, ne forte de isto integritatis et continentiae vel pudicitiae bono vos inflatius extulistis et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus invidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod vobis interrogata vestra corda respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite admirari hoc vos amisisse, unde hominibus placere gestistis, illud vobis remansisse, quod ostendi hominibus non potest. Si peccantibus non consensistis, divinae gratiae, ne amitteretur, divinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit opprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum vero corda interrogata respondent numquam se de bono virginitatis vel viduitatis vel coniugalis pudicitiae superbisse, sed humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse 86, nec invidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius, quod exigit laudem, optasse potius ut amplior earum numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido compressit, permissum hoc esse causentur, nec ideo Deum credant ista neglegere, quia permittit quod nemo impune committit. Quaedam enim veluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens divinum iudicium relaxantur et manifesto ultimo reservantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen vim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset in superbiae fastum, si hanc humilitatem in vastatione illa evasissent, extolli. Sicut ergo quidam morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum 87, ita quiddam ab istis vi raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, vel iam superbiebant vel superbire, si nec hostium violentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est immanenti, istarum occursum est imminenti.

... atque intentum qua conscientia Deo servierit.
28. 2. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit videri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus attrectaretur; non autem esse positum in solo adiuto divinitus robore voluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod invito animo non possit auferri; qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant, qua conscientia Deo servierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt, quod ita sibi servientes eumque invocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, vident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et diligit in eis.

Deus suam civitatem non deserit.
29. Habet itaque omnis familia summi et veri Dei consolationem suam, non fallacem nec in spe rerum nutantium vel labentium constitutam, vitamque etiam ipsam temporalem minime paenitendam, in qua eruditur ad aeternam, bonisque terrenis tamquam peregrina utitur nec capitur, malis autem aut probatur aut emendatur. Illi vero, qui probitati eius insultant eique dicunt, cum forte in aliqua temporalia mala devenerit: Ubi est Deus tuus? 88 ipsi dicant, ubi sint dii eorum, cum talia patiuntur, pro quibus evitandis eos vel colunt vel colendos esse contendunt. Nam ista respondet: Deus meus ubique praesens est, ubique totus, nusquam inclusus, qui possit adesse secretus, abesse non motus; ille cum me adversis rebus exagitat, aut merita examinat aut peccata castigat mercedemque mihi aeternam pro toleratis pie malis temporalibus servat; vos autem qui estis, cum quibus loqui dignum sit saltem de diis vestris, quanto minus de Deo meo, qui terribilis est super omnes deos, quoniam <omnes> dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit 89.

19

Quae mala sequantur copiarum abundantiam.
30. Si Nasica ille Scipio vester quondam pontifex viveret, quem sub terrore belli Punici in suscipiendis Phrygiis sacris, cum vir optimus quaereretur, universus senatus elegit 90, cuius os fortasse non auderetis aspicere, ipse vos ab hac impudentia cohiberet. Cur enim afflicti rebus adversis de temporibus querimini Christianis, nisi quia vestram luxuriam cupitis habere securam et perditissimis moribus remota omni molestiarum asperitate diffluere? Neque enim propterea cupitis habere pacem et omni genere copiarum abundare, ut his bonis honeste utamini, hoc est modeste, sobrie, temperanter, pie, sed ut infinita varietas voluptatum insanis effusionibus exquiratur, secundisque rebus ea mala oriantur in moribus, quae saevientibus peiora sunt hostibus. At ille Scipio pontifex maximus vester, ille iudicio totius senatus vir optimus, istam vobis metuens calamitatem nolebat aemulam tunc imperii Romani Carthaginem dirui et decernenti ut dirueretur contradicebat Catoni 91, timens infirmis animis hostem securitatem et tamquam pupillis civibus idoneum tutorem necessarium videns esse terrorem. Nec eum sententia fefellit: re ipsa probatum est quam verum diceret. Deleta quippe Carthagine magno scilicet terrore Romanae rei publicae depulso et exstincto tanta de rebus prosperis orta mala continuo subsecuta sunt, ut corrupta diruptaque concordia prius saevis cruentisque seditionibus, deinde mox malarum conexione causarum bellis etiam civilibus tantae strages ederentur, tantus sanguis effunderetur, tanta cupiditate proscriptionum ac rapinarum ferveret immanitas, ut Romani illi, qui vita integriore mala metuebant ab hostibus, perdita integritate vitae crudeliora paterentur a civibus; eaque ipsa libido dominandi, quae inter alia vitia generis humani meracior inerat universo populo Romano, postea quam in paucis potentioribus vicit, obtritos fatigatosque ceteros etiam iugo servitutis oppressit.

Dominandi voluptas corrumpit mores.
31. Nam quando illa quiesceret in superbissimis mentibus, donec continuatis honoribus ad potestatem regiam perveniret? Honorum porro continuandorum facultas non esset, nisi ambitio praevaleret. Minime autem praevaleret ambitio, nisi in populo avaritia luxuriaque corrupto. Avarus vero luxuriosusque populus secundis rebus effectus est, quas Nasica ille providentissime cavendas esse censebat, quando civitatem hostium maximam, fortissimam opulentissimam nolebat auferri, ut timore libido premeretur, libido pressa non luxuriaretur luxuriaque cohibita nec avaritia grassaretur; quibus vitiis obseratis civitati utilis virtus floreret et cresceret eique virtuti libertas congrua permaneret. Hinc etiam erat et ex hac providentissima patriae caritate veniebat, quod idem ipse vester pontifex maximus, a senatu illius temporis (quod saepe dicendum est) electus sine ulla sententiarum discrepantia vir optimus, caveam theatri senatum construere molientem ab hac dispositione et cupiditate compescuit persuasitque oratione gravissima, ne Graecam luxuriam virilibus patriae moribus paterentur obrepere et ad virtutem labefactandam enervandamque Romanam peregrinae consentire nequitiae, tantumque auctoritate valuit, ut verbis eius commota senatoria providentia etiam subsellia, quibus ad horam congestis in ludorum spectaculo iam uti civitas coeperat, deinceps prohiberet adponi 92. Quanto studio iste ab urbe Roma ludos ipsos scaenicos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putabat, resistere auderet, quos esse noxios daemones non intellegebat aut, si intellegebat, placandos etiam ipse potius quam contemnendos existimabat! Nondum enim fuerat declarata gentibus superna doctrina, quae fide cor mundans ad caelestia vel supercaelestia capessenda humili pietate humanum mutaret affectum et a dominatu superborum daemonum liberaret.

Dii ludos scaenicos sibi exhiberi iusserunt.
32. Verum tamen scitote, qui ista nescitis et qui vos scire dissimulatis, advertite, qui adversus liberatorem a talibus dominis murmuratis: ludi scaenici, spectacula turpitudinum et licentia vanitatum, non hominum vitiis, sed deorum vestrorum iussis Romae instituti sunt. Tolerabilius divinos honores deferretis illi Scipioni quam deos huius modi coleretis. Neque enim erant illi dii suo pontifice meliores. Ecce attendite, si mens tam diu potatis erroribus ebria vos aliquid sanum cogitare permittit! Dii propter sedandam corporum pestilentiam ludos sibi scaenicos exhiberi iubebant 93; pontifex autem propter animorum cavendam pestilentiam ipsam scaenam constitui prohibebat. Si aliqua luce mentis animum corpori praeponitis, eligite quem colatis! Neque enim et illa corporum pestilentia ideo comquievit, quia populo bellicoso et solis antea ludis circensibus adsueto ludorum scaenicorum delicata subintravit insania; sed astutia spirituum nefandorum praevidens illam pestilentiam iam fine debito cessaturam aliam longe graviorem, qua plurimum gaudet, ex <hac> occasione non corporibus, sed moribus curavit immittere, quae animos miserorum tantis obcaecavit tenebris, tanta deformitate foedavit, ut etiam modo (quod incredibile

20

forsitan erit, si a nostris posteris audietur) Romana Urbe vastata, quos pestilentia ista possedit atque inde fugientes Carthaginem pervenire potuerunt, in theatris cotidie certatim pro histrionibus insanirent.

Calamitates Romanorum mores non emendant.
33. O mentes amentes! quis est hic tantus non error, sed furor, ut exitium vestrum, sicut audivimus, plangentibus orientalibus populis et maximis civitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus vos theatra quaereretis intraretis impleretis et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis eversionem vobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis vos facile corrumpi atque everti posse cernebat, quando vos securos esse ab hostili terrore nolebat. Neque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in vobis plus valuit quod daemones impii seduxerunt, quam quod homines providi praecaverunt. Hinc est quod mala, quae facitis, vobis imputari non vultis, mala vero, quae patimini, Christianis temporibus imputatis. Neque enim in vestra securitate pacatam rem publicam, sed luxuriam quaeritis impunitam, qui depravati rebus prosperis nec corrigi potuistis adversis. Volebat vos ille Scipio terreri ab hoste, ne in luxuriam flueretis: nec contriti ab hoste luxuriam repressistis, perdidistis utilitatem calamitatis, et miserrimi facti estis et pessimi permansistis.

Loca sanctorum inusitatum effugium fuerunt.
34. Et tamen quod vivitis Dei est, qui vobis parcendo admonet, ut corrigamini paenitendo; qui vobis etiam ingratis praestitit, ut vel sub nomine servorum eius vel in locis martyrum eius hostiles manus evaderetis. Romulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem civitatis. Mirandum in honorem Christi praecessit exemplum. Hoc constituerunt eversores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut civium suorum numerus suppleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas servaretur?

In utraque civitate electi reprobis commiscentur.
35. Haec et alia, si qua uberius et commodius potuerit, respondeat inimicis suis redempta familia Domini Christi et peregrina civitas regis Christi. Meminerit sane in ipsis inimicis latere cives futuros, ne infructuosum vel apud ipsos putet, quod, donec perveniat ad confessos, portat infensos; sicut ex illorum numero etiam Dei civitas habet secum, quamdiu peregrinatur in mundo, conexos communione sacramentorum, nec secum futuros in aeterna sorte sanctorum, qui partim in occulto, partim in aperto sunt, qui etiam cum ipsis inimicis adversus Deum, cuius sacramentum gerunt, murmurare non dubitant, modo cum illis theatra, modo Ecclesias nobiscum replentes. De correctione autem quorundam etiam talium multo minus est desperandum, si apud apertissimos adversarios praedestinati amici latitant, adhuc ignoti etiam sibi. Perplexae quippe sunt istae duae civitates in hoc saeculo invicemque permixtae, donec ultimo iudicio dirimantur; de quarum exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum divinitus adiuvabor, expediam propter gloriam civitatis Dei, quae alienis a contrario comparatis clarius eminebit.

Quae ultro dicenda sint.
36. Sed adhuc mihi quaedam dicenda sunt adversus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua diis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerunt vel satis esse videbuntur mala, quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes, antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia procul dubio nobis tribuerent, si iam vel illis clareret nostra religio, vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Deinde monstrandum est, quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est, in cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuverint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint. Postremo adversus eos dicetur, qui manifestissimis documentis confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior et subtiliore disputatione dignior, ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui apud illos excellentissima gloria clari sunt et nobiscum multa sentiunt, et de animae immortalitate et quod Deus verus mundum condiderit et de providentia eius, qua universum quod condidit regit. Sed quoniam et ipsi in illis, quae contra nos

21

sentiunt, refellendi sunt, deesse huic officio non debemus, ut refutatis impiis contradictionibus pro viribus, quas Deus impertiet, asseramus civitatem Dei veramque pietatem et Dei cultum, in quo uno veraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius voluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.

4 LIBER II
BREVICULUS 1. De modo, qui necessitati disputationis adhibendus est. 2. De his, quae primo volumine expedita sunt. 3. De assumenda historia, qua ostendatur, quae mala acciderint Romanis, cum deos colerent, antequam religio Christiana obcresceret. 4. Quod cultores deorum nulla umquam a diis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque celebraverint. 5. De obscenitatibus, quibus mater Deum a cultoribus suis honorabatur. 6. Deos paganorum numquam bene vivendi sanxisse doctrinam. 7. Inutilia esse inventa philosophica sine auctoritate divina, ubi quemque ad vitia pronum magis movet quid dii fecerint, quam quid homines disputarint. 8. De ludis scaenicis, in quibus dii non offenduntur editione suarum turpitudinum, sed placantur. 9. Quid Romani veteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse voluerunt. 10. Qua nocendi arte daemones velint vel falsa de se crimina vel vera narrari. 11. De scaenicis apud Graecos in rei publicae administrationem receptis, eo quod placatores deorum, iniuste ab hominibus spernerentur. 12. Quod Romani auferendo libertatem poetis in homines, quam dederunt in deos, melius de se quam de diis suis senserint. 13. Debuisse intellegere Romanos, quod dii eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honore divino. 14. Meliorem fuisse Platonem, qui poetis locum in bene morata urbe non dederit, quam hos deos, qui se ludis scaenicis voluerint honorari. 15. Quod Romani quosdam sibi deos non ratione, sed adulatione instituerint. 16. Quod, si diis ulla esset cura iustitiae, ab eis Romani accipere debuerint praecepta vivendi potius quam leges ab aliis hominibus mutuari. 17. De raptu Sabinarum aliisque iniquitatibus, quae in civitate Romana etiam laudatis viguere temporibus. 18. Quae de moribus Romanorum aut metu compressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia. 19. De corruptione Romanae rei publicae, priusquam cultum deorum Christus auferret.

22

20. Quali velint felicitate gaudere et quibus moribus vivere, qui tempora Christianae religionis incusant. 21. Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica. 22. Quod diis Romanorum nulla umquam cura fuerit, ne malis moribus res publica deperiret. 23. Varietates rerum temporalium non ex favore aut impugnatione daemonum, sed ex veri Dei pendere iudicio. 24. De Sullanis actibus, quorum se daemones ostentaverint adiutores. 25. Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi divinam exempli sui interponunt auctoritatem. 26. De secretis daemonum monitis, quae pertinebant ad bonos mores, cum palam in sacris eorum omnis nequitia disceretur. 27. Quanta eversione publicae disciplinae Romani diis suis placandis sacraverint obscena ludorum. 28. De Christianae religionis salubritate. 29. De abiciendo cultu deorum cohortatio ad Romanos. LIBER SECUNDUS PLURIMUM DEORUM CULTUS MORES PRAVOS EFFICIT

Quae sit pervicacia adversariorum.
1. Si rationi perspicuae veritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec divino adiutorio fide pietatis impetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad convincendum quemlibet vanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa verbis sufficientibus explicant. Nunc vero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo irrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, sive nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, sive obstinatissima pervicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem veritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, velut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniventibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper existimemus? Nam qui vel non possunt intellegere quod dicitur, vel tam duri sunt adversitate mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem 1 atque infatigabiliter vani sunt. Quorum dicta contraria si totiens velimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum vides. Quam ob rem nec te ipsum, <mi> fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter servit, tales meorum scriptorum velim iudices, qui responsionem semper desiderent, cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat Apostolus semper discentes et numquam ad veritatis scientiam pervenientes 2.

Quae in primo libro sint dicta.
2. Superiore itaque libro, cum de civitate Dei dicere instituissem, unde hoc universum opus illo adiuvante in manus sumptum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae Urbis recentem a barbaris vastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis servire daemonibus, cum potius hoc deberent tribuere Christo, quod propter eius nomen contra institutum moremque bellorum eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca barbari libera praebuerunt, atque in multis

23

si possunt. si iam tunc evangelica doctrina adversus falsos et fallaces deos eorum testificatione liberrima personaret. et cur illa itidem dura. quorum si quid nunc passi fuerint. nobis imputanda esse contendunt. ut. 4. utrum omnino sint ulli immundi spiritus deorum nomine decipientes. Romam quippe partam veterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem. qualia. vel talem agens vitam. illicitum sibi esse iudicarent. quo modo isti illorum sacra. ne paeniteat eas vitae. ante cuius lecticam die sollemni lavationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis. quam per publicum agebant coram deum matre spectante atque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. dii autem illi. immo vero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. causa accidere nominis Christiani. in istorum autem vita omnia non murorum. sed morum munimenta atque ornamenta ceciderunt. cum sint nequissimi et irreverentissimi. Recolant ergo nobis/cum antequam Christus venisset in carne. quibus per certa intervalla locorum et temporum genus humanum oportet affligi. causa Christiani sunt 3. gloria populis innotesceret. oblectabamur. Illam proinde turpitudinem obscenorum dictorum atque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet. ne ista mala patiantur cultores eorum. ut. nisi vel nesciens. quorum utraque bene ac male viventibus permixte atque indiscrete saepe accidunt. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti voce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum. ex quorum imperitia illud quoque ortum est vulgare proverbium: pluvia defit. 3. se nosse dissimulant atque hoc apud vulgus confirmare nituntur. Cur enim ea. quibus calamitatibus res Romanae multipliciter varieque contritae sint. si propterea coluntur. Deinde pauca dixi in eos. aliquantum immoratus sum: maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas. in qua istos potius quam Deum verum et optet propitios et formidet iratos? 24 . ita illi istorum facta curarent. cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent.famulatum deditum Christo non solum verum. a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur. qui diis deabusque exhibebantur. etsi non abstulit pudicitiae firmitatem. longe ab eis ipsis Romanis degeneres. qui Christianos adversis illis rebus affectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamvis castarum atque sanctarum protervitate impudentissima exagitant. et in his defendant. quas non est unde possit paenitere nequitiae. non dico matrem deorum. sed clara praedicatione praebere. cui frustra invident. quae hostiliter facta sunt. facillime ista noverunt. Docti et indocti simul nobis obsistunt. Quae sunt sacrilegia. quae mala civitas illa perpessa sit ab origine sua sive apud se ipsam sive in provinciis sibi iam subditis. si illa lavatio? Et haec fercula appellabantur. quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur. Habet enim quiddam erga parentes humana verecundia. per vates etiam convenire atque arguere peccantes. antequam eos declaratum Christi nomen offenderet eorumque sacrificia prohiberet? Inhonesta deae Caelesti mysteria Carthagine celebrantur. cultores suos ad bene vivendum quare nullis legibus adiuverunt? Utique dignum erat. Deinceps itaque dicere institui. Caelesti virgini et Berecynthiae matri omnium 4. quod in eos belli iure fieri licuisset. ludis turpissimis. Inde incidit quaestio. pios cum impiis pariter afflixerint? Quam quaestionem per multa diffusam (in omnibus enim cotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibus. Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam. si illa sunt sacra? Aut quae inquinatio. Memento autem me ista commemorantem adhuc contra imperitos agere. quo velut suis epulis immunda daemonia pascerentur. Primo ipsos mores ne pessimos haberent. quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. quare dii eorum curare noluerunt? Deus enim verus eos. saltem offensa castitate debuit abire confusa. sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant. Quibus dictis primum terminavi librum. quae omnia Christianae religioni tribuerent. audiebamus symphoniacos. clades. praemia recte viventibus polliceri. cur haec divina beneficia et ad impios ingratosque pervenerint. sed etiam timore confictum sic honoraverunt. immo illorum gloriae vehementer adversi. quasi celebraretur convivium. quod nec ipsa nequitia possit auferre. quod voluntate propria quisque malus est. palam minari poenas male agentibus. merito neglexit. antequam eius nomen ea. Quis hoc negaverit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos vitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis. solet multos movere) ut pro suscepti operis necessitate dissolverem. Quae si illecta curiositate adesse potuit circumfusa. quod intulit verecundiae dolorem. a quibus non colebatur. permiserunt accidere cultoribus suis. deos suos. sed matrem qualiumcumque senatorum vel quorumlibet honestorum virorum. in quibus ab hoste aliquid perpetratum est. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur. quae dicturus sum. quando quidem in ruina eius lapides et ligna. Sed respondetur. spectabamus arrepticios.

in ipso rectore carnis animo. qualibus conviciis in quempiam iaculatis. Dicatur in quibus locis haec docentium deorum solebant praecepta recitari et a cultoribus eorum populis frequenter audiri. qua theatrum aedificari in urbe fortium virorum prohibuit. quid sumus et quidnam victuri gignimur. quis modus argenti. hoc probetur. ut talibus dea sacris propitiaretur. habere de hac re iudicem vellem 5. sed demonstrentur vel commemorentur loca talibus aliquando conventiculis consecrata. maxime cum eorum superbiae iuste providentia divina resisteret. Hinc est quod de vita et moribus civitatum atque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt. qualibus matrona verbis offenderetur. quid in moribus appetendum esset atque fugiendum. Et quidam eorum quaedam magna. aut si propterea iam Romana. quibus vitae probitas castitasque discatur 8. quorum erga se beneficia magnipenderant. quaqua versum religio Christiana diffunditur. Quo modo igitur nisi insidiose quaereret dea illa optimum virum. sed illum ipsum Nasicam Scipionem. sicut nos ostendimus ad hoc ecclesias institutas. luxuria refrenanda. Porro si ab illo deinde quaereremus. ei similis de qua scriptum est: Mulier autem virorum pretiosas animas captat 7. sed pudoris et honestatis). Nec ullo modo crederet verecundiam laudabilis feminae ita in contrarium divinitate mutari. qualia viri optimi abhorrent suis adhibere conviviis? Dii nihil honestum hominibus praeceperunt. eosque immortales factos atque in deorum numerum receptos esse crediderant 6. cum talia quaerat in suis sacris. quod menti subditur. cum inter homines viveret. et causas cognoscite rerum. nec ubi Fugalia celebrarentur effusa omni licentia turpitudinum (et vere Fugalia. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana velut religione traditos iactent. quid fas optare. ambitione frangenda. ut illa libenter audiret? Absit. si fieri posset. aut quid non esset consequens vel etiam repugnaret. qui flagitiosissimae consuetudinis vitiis oblectari magis quam obluctari student. sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decrevisse mortalibus. ut ei divini honores decernerentur. ut viam pietatis ab humilitate in superna surgentem etiam istorum comparatione monstraret. quid in ipsis ratiocinandi regulis certa connexione traheretur. qui utcumque conati sunt ingeniis acutissimis praediti ratiocinando vestigare. ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret. eos impleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. ubi discerent miseri. sed hominum inventa. hoc ostendatur potius. quid asper utile nummus habet. ut ille magnae indolis animus hoc velut divino testimonio sublimatus et vere se optimum existimans veram pietatem religionemque non quaereret. o miseri. nisi aures clauderet seseque subtraheret. quem te Deus esse iussit et humana qua parte locatus es in re 9. Nequaquam istos. quod agendae bonae 25 .Simulacrum Cybeles a Nasica Romam illatum. Romanas occupatura mentes quaesivit optimum virum. sed ubi populi audirent quid dii praeciperent de cohibenda avaritia. Proinde talis mater deum. patriae carisque propinquis quantum largiri deceat. erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. quia et Graecia facta est Romana provincia. sed Graeca sunt. qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum virum. sic vellet coli matrem suam. utrum matrem suam tam optime de re publica vellet mereri. ut honoribus eam talibus advocarent cultores sui. Philosophi non dii invenerunt praecepta bonae vitae agendae. unde postea nobis erit in Dei veri Domini voluntate disquirendi ac disserendi locus. non denique in ipso corpore. erraverunt. ut senator populi Romani ea mente praeditus. 7. Aut si prohibebant. Diceret nobis. Profecto ille tantam felicitatem suae matri. ordo quis datus aut metae qua mollis flexus et unde. utrum inter eius divinos honores vellet illa turpia celebrari: nonne se malle clamaret. non deorum praecepta sunt. quantum autem humanitus impediti sunt. 5. quantum divinitus adiuti sunt. ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et vitibus. An forte nobis philosophorum scholas disputationesque memorabunt? Primo haec non Romana. quam ad hoc dea viveret. non quem monendo et adiuvando faceret. qui vir optimus a senatu electus est. quid in rerum natura latitaret. quod discendum Persius increpat dicens: Discite. non ubi ludi agerentur obscenis vocibus et motibus histrionum. invenerunt. 6. Verum tamen si philosophi aliquid invenerunt. non in domo atque pecunia. sed in ipsa mente. sine qua omne quamvis laudabile ingenium superbia vanescit et decidit. sed quem fallendo deciperet. optaret. cuius manibus eiusdem daemonis simulacrum susceptum est in Urbemque pervectum.

hoc Graeci quamquam inverecundius. ubi Scipio disputans ait: Numquam comoediae. quod negantes convincit historia. noster voluisset aut Naevius Publio et Gn. ut sibi sollemniter ederentur et honori suo consecrarentur. dii utique casti. Cleonem. violari versibus et eos agi in scaena non plus decuit. hoc dico. Sed Periclen. sicut in eisdem libris loquitur Africanus. quam si Plautus. atque ab hac tanta auctoritate adhibet patrocinium turpitudini suae. Et Graeci quidem antiquiores vitiosae suae opinionis quamdam convenientiam servarunt. Turpia sunt mystica deorum atque theatrica. verborum obscenitate compositae. 26 . ut quod vellet comoedia. Qui templa caeli summo sonitu concutit. quia tantum nefas per humanos ludos confictum est. cum in ea se iactat imitari deum. vel turpiter crudele vel crudeliter turpe in sacris talium deorum celebrari solet! quanto satius erat ad erudiendum iustitiam iuventutem publice recitari leges deorum quam laudari inaniter leges atque instituta maiorum! omnes enim cultores talium deorum. verum et ipsorum deorum in scaenicis fabulis. Ego homuncio id non facerem? Ego vero illud feci ac libens 12. tincta veneno 10. ut ostendat veteribus displicuisse Romanis vel laudari quemquam in scaena vivum hominem vel vituperari. Iudiciis enim magistratuum. non quia neglectum. sed fabulis poetarum. Cicero testatur in Libris. Hinc apud Terentium flagitiosus adulescens spectat tabulam quandam pictam in pariete. Nam ingravescente pestilentia ludi scaenici auctoritate pontificum Romae primitus instituti sunt 14. inquit. Praeclare. Dicit deinde alia et sic concludit hunc locum. insani secarentur. Ubi inerat pictura haec. nec probrum audire nisi ea lege. quae honesta ac liberalia vocantur. At enim non traduntur ista sacris deorum. sive a poetis essent illa conficta. quae actitantur ludis auctoritate divina institutis. si quis occentavisset sive carnem condidisset. 9. quam ea. Quid autem hinc senserint Romani veteres. quod infamiam faceret flagitiumve alteri. pueri legere et discere coguntur a senibus. Multum enim ad rem pertinet. quos De re publica scripsit. cum iam suae civitati maxima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset. inquit. Quis igitur in agenda vita non ea sibi potius sectanda arbitretur. cum viderent diis suis accepta et grata esse opprobria non tantum hominum. Patiamur. quam quid docuerit Plato vel censuerit Cato. tamen convenientius licere voluerunt. comoediae scilicet et tragoediae. quam in templis daemonum Galli absciderentur. Sed. At quem deum! inquit. Graecis licuit infamiam facere alteri in theatro. Scipioni aut Caecilius Marco Catoni maledicere". sed ipsos deos. Iovem quo pacto Danaae misisse aiunt quondam in gremium imbrem aureum 11. ubi suae famae parci numina noluerunt. hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine. quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iovem si poetae fallaciter prodiderunt. Quem illa non attigit. inquit. sive flagitia eorum vera commemorarentur et agerentur in theatris atque ab eorum cultoribus utinam solo risu. nonnullis propter faciliorem intellectum vel praetermissis vel paululum commutatis. vel potius quem non vexavit. ut ait Persius. nominatim diceret. magis intuentur quid Iuppiter fecerit. probare sua theatris flagitia potuissent 15. sicut alia multa. sed nulla saltem. quas etiam inter studia. nisi consuetudo vitae pateretur. Cleophontem. quam molior explicare. non per imperitum obsequium sacris deorum suorum intulisse Romanos. Dein paulo post: "nostrae. apud quos fuit etiam lege concessum. Nolo dicere illa mystica quam ista theatrica esse turpiora. etsi eius modi cives a censore melius est quam a poeta notari. quod in primo libro brevi commemoratione perstrinxi 13. irasci ac vindicare debuerunt. et quidquid aliud vel crudele vel turpe. mox ut eos libido perpulerit ferventi. in his hanc quoque sanciendam putaverunt. Hyperbolum laesit.vitae beataeque adipiscendae satis esse possit: quanto iustius talibus divini honores decernerentur! quanto melius et honestius in Platonis templo libri eius legerentur. Itaque. 8. contra duodecim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent. Et haec sunt scaenicorum tolerabiliora ludorum. non poetarum ingeniis habere debemus. si potero. Haec ex Ciceronis quarto De re publica libro ad verbum excerpenda arbitratus sum. Nimis enim superbum fuit famae parcere principum civitatis et civium. molles consecrarentur. cui pepercit? Esto. in quibus regnant figmenta poetarum. ut respondere liceat et iudicio defendere 16. in re publica seditiosos. populares homines improbos. de quo vellet. acerbe imperando et quodam modo extorquendo fecisse. disceptationibus legitimis propositam vitam. ac non etiam imitatione digna viderentur. ut dixi. eosdem illos ludos.

infamium loco ac numero deputare. quanto a veritate remotius et a vita illius alienius? Quae igitur supplicia sufficiunt. sed sane diis suis omnino congruenter.. per quos ludi exhibentur. his. nullo principe nullo pontifice prohibente iacularentur? Indignum videlicet fuit. sive omnibus omnia tamquam bonis permixte tribuantur (neque enim esse decet deos malos. cum adulescens tragoedias actitavisset. Itane tandem. ludi convivia lectisternia. At Romani. illos. omnes sint mali). vel diis suis etiam sic consimilari appetentes. si autem malitiam daemonum cogites. Nam quod affertur pro defensione. Indigne Romani theatricam infamiam proscripserunt. sicut in illa De re publica disputatione Scipio gloriatur. pro quibus se etiam colendos mille nocendi fallendique artibus interponunt 17. ut malos deos propitiari caedibus et tristibus supplicationibus asserat. rem publicam capessivit et Aristodemum. nonne tanto est indignius. se potius quam illos huiuscemodi iniuriis indignos esse duxerunt seque ab eis etiam lege munierunt. quae non admiserunt. qui humanis erroribus gaudent. verum etiam maxime honorandos putarunt. si Deus iuverit. nisi fieret. . ut ad scelesta ac turpia perpetranda velut ab ipso caelo traduci in terras satis idonea videatur auctoritas. ne honestiorem famam ipsi requirendo et eis se hoc modo praeferendo illos ad iracundiam provocarent. sicut Labeoni visum est. Scipio. Scipioni aut Caecilius M. inter tot et tanta eorum theatrica opprobria parcendum sibi a poetis nullo modo putaverunt. cum potius isti. per quos victimae ministrantur. quia immundi sunt spiritus. et sacerdotes. per quos agerentur. vel. non illa vera in deos dici. 12. et ipsos homines. quid astutius ad decipiendum atque callidius? Cum enim probrum iacitur in principem patriae bonum atque utilem. Nunc ad rem praesentem quod attinet. etiam flagitia. maximus de rebus pacis ac belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt 18. de se dici volunt. ut ipse ait. cum videas eos nulli deorum pepercisse vestrorum? Itane pluris tibi habenda visa est existimatio curiae vestrae quam Capitolii. si ludi ab eis solis amantur. qui nec vitam civium lacerandam linguis poetarum et histrionum subtrahere ausi sunt. quos cum scirent non solum patienter. Cum igitur Graeci talium numinum servos se esse sentirent. quod in eo quoque De re publica libro commemoratur. numina bona a numinibus malis ista etiam cultus diversitate distinguat. a quibus cernebant deorum vitam eisdem ipsis diis volentibus et libentibus carpi. ut Plautus aut Naevius Publio et Gn. Haec Graeci turpiter quidem. 10. cum easdem artes eosdemque scaenicos ludos etiam diis suis acceptos viderent. ut linguam maledicam in cives tuos exercere poetae etiam lege prohiberentur.. non solum minime spernendos in civitate.Flagitia de se dici dii voluerunt. competentissime Graeci utrosque honori ducunt. Quid enim causae reperire possent. cur sacerdotes honorarent. 27 . id ipsum est scelestius. laudas hanc poetis Romanis negatam esse licentiam. quem huiuscemodi rerum peritissimum praedicant 19. per quos illam voluptatem sive honorem diis exhiberi petentibus et. immo Romae unius quam caeli totius. per quos ista in theatris agebantur. istis ista distribuantur obsequia. tragicum item actorem. vel metuentes. vir eloquentissimus. si et ludi omnibus grati sunt. capite etiam sancientes. cum Deo fit ista tam nefaria. quae tamen de numinibus fingi libenter accipiunt fallacissimi spiritus. bonos autem obsequiis laetis atque iucundis... irascentibus eorum admonitione didicerant? Cum praesertim Labeo. quos deos haberi gaudent. et scaenicos. ne vel omnibus diis suis. 11. dum tamen humanas mentes his opinionibus velut retibus induant et ad praedestinatum supplicium secum trahant. quod etiam scaenicos actores earundem fabularum non parvo civitatis honore dignos existimarunt. diligentius disseremus 20. quae numinibus quibus subditi erant grata esse cognoverant. sive etiam non ullorum hominum illa crimina vera sint. quia per eos victimas diis acceptabiles offerebant. illorum autem ista etiam sacris sollemnitatibus miscuerunt.. qualia sunt. Quod erga se quidem satis honeste constituerunt. et in deos tuos securi tanta convicia nullo senatore nullo censore. et scaenicos probrosos haberent. sed erga deos suos superbe et irreligiose. sive homines ista commiserint. illis illa.. quos bonos putant. tam insignis iniuria? Sed maligni spiritus. sed falsa atque conficta. Quod totum quale sit. si pietatem consulas religionis. ut cuiquam opprobrium infligerent Romanorum. tale carmen condere si quis auderet. probris et iniuriis poetarum subiectam vitam famamque habere noluerunt. postea. verum etiam libenter poetarum probris maledictisque lacerari. Ad hanc convenientiam pertinet. quos isti deos putant. et Aeschines Atheniensis. Non enim consentaneum putabatur. facere convincantur iniuriam. quod est indignius. sive certa discretione. si quidem.quia lex iusta fuit sed impia.

sed.eius praecepta Romanorum legi propinquant. si ludos expeterent agendos conviciis Romanorum. Romani vero hominibus scaenicis nec plebeiam tribum. quibus ille vera persuadere non potuit? .. Verum tamen istum. ut illos deos colerent. sed sibi dicari. vitio morum irreperent humanorum. se imitaretur.. ne talia vel scriberentur. cum ludos scaenicos.. an daemonibus hac hominum deceptione gaudentibus. etsi non persuasit disputando.. quo modo non detestandi spiritus intellecti. ille poetas ab urbis ipsius habitatione. honorentur auctores? An forte Graeco Platoni potius palma danda est. Semideos autem heroibus anteponit. tam probrosa in deos convicia iaculantes cur non ut scaenici habeantur inhonesti. ut talia etiam agerentur. non solum ei nullus ad honorem dabatur locus. per quem colitur Deus? Et theatricae illius turpitudinis qua fronte notatur actor. tamen suasit levitati lasciviaeque Graecorum. 2.. Graeci putant recte se honorare homines scaenicos. quisquis civium Romanorum esse scaenicus elegisset. profecto etiam tales homines honorandi. ut poeticorum figmentorum et ignominiosorum deorum infamentur actores. 13. ut Terentius vester flagitio Iovis optimi maximi adulescentium nequitiam concitaret? . qui duodecim tabularum lege prohibentur famam laedere civium. 1. quem appellat semideum. Dii eas sibi exhiberi petierunt: quo modo ergo abicitur scaenicus. Confer nunc Platonis humanitatem a civibus decipiendis poetas urbe pellentem cum deorum divinitate honori suo ludos scaenicos expetente. et Romanis moribus invexerunt et suis honoribus dicari exhiberique iusserunt? Cur non ergo hinc magis ipsi intellecti sunt non esse dii veri nec omnino digni. Concludunt Christiani: nullo modo igitur dii tales colendi sunt. isti saltem actores poeticarum fabularum removent a societate civitatis. iubendo extorserunt gravitati et modestiae Romanorum. qui cupiditate fallendi inter suos honores sua celebrari crimina poposcerunt? Itemque Romani. quae si ad oblectamentum voluptatis humanae quaererentur. sibi sollemniter exhiberi. Illi enim honori suo deposcunt ludos scaenicos. isti autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi licentiam. sed etiam diis ipsis praeferendum esse non dubito. 14. 14. quo modo quaeso colendi putati sunt. et dignum fuit. genus id hominum non modo honore civium reliquorum carere. quamvis iam superstitione noxia premerentur. Propinquant autem Romanorum leges disputationibus Platonis. sicut apud Ciceronem idem Scipio loquitur: Cum artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent. sicut Romulum. Ille. suae tamen dignitatis memores ac pudoris actores talium fabularum nequaquam honoraverunt more Graecorum.. quibus divinos honores deferret illa res publica? Quos enim coli minime deceret minimeque oporteret. In hac disceptatione huiuscemodi ratiocinatio summam quaestionis absolvit. sed utrosque inter numina collocat. quos legibus suis vincunt atque convincunt. si adoratur exactor? In hac controversia Graeci Romanique concertent.Catoni malediceret.deos honorans cum dedecore hominis scaenici. quia colunt ludorum scaenicorum flagitatores deos. non heroibus tantum. sed etiam tribu moveri notatione censoria voluerunt 21. quae ipsi dii sacra esse voluerunt. Ecce enim recte. et si contra deos ludorum scaenicorum expetitores aliquid auderent. qui cum ratione formaret. sed vellem se ipsa sequeretur. si viveret: quo modo nos ista impunita esse nollemus. tamquam adversarios veritatis poetas censuit urbe pellendos? Iste vero et deorum iniurias indigne tulit et fucari corrumpique figmentis animos civium noluit 22. Nequaquam igitur leges ad instituendos bonos aut corrigendos malos mores a diis suis possent accipere seu sperare Romani. Praeclara sane et Romanis laudibus annumeranda prudentia. ipsi poetae talium fabularum compositores. Adsumunt Romani: sed nullo modo tales homines honorandi sunt. quanto minus senatoriam curiam dehonestari sinunt. Cui tandem honestius divinos honores decerneret civitas? Utrum Platoni haec turpia et nefanda prohibenti. verum etiam censoris nota tribum tenere propriam minime sinebatur. quos videbant sibi voluisse scaenicas turpitudines consecrari. Proponunt Graeci: si dii tales colendi sunt. isti ab honoribus omnibus repellunt homines scaenicos. qualis esse civitas debeat. illi celebrari 28 . Plato theatrica poetarum reicit. sibi sacrari. forte undique removerent. Qua ratione rectum est. isti. O animum civitatis laudis avidum germaneque Romanum! sed respondeatur mihi: qua consentanea ratione homines scaenici ab omni honore repelluntur. Deinde quaerimus. et ludi scaenici deorum honoribus admiscentur? Illas theatricas artes diu virtus Romana non noverat. quando ille cuncta poetica figmenta condemnat. ubi talia celebrantur dictitantur actitantur. Sed responderet mihi fortasse. sicut Herculem. Hunc Platonem Labeo inter semideos commemorandum putavit. Nec tantum haec agi voluerunt.

condidisse fertur. et eo modo ad feminas. sed meliores et emendatiores facere conati sunt. quae ita magna sunt. ut quisque poterat. cuius nostrae sententiae ratio Deo prosperante suo loco explicabitur 23. isto Romulus honore praelatus est. Aliquo enim fortasse iure belli iniuste negatas iuste victor auferret. Iniusti Romani fuerunt Sabinis Collatino Camillo. omni modo curaverunt. quae praecipue cavenda sunt. quando quidem ipsi volunt fuisse semideum. quas inflammant cupiditates! 24 Romolo deo Quirino sacra instituta. nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum vel poetarum dixit aut finxit). ibi Mars filium suum pugnantem iuvaret. qui Romulo successit in regnum. ut tres solos flamines haberent tribus numinibus institutos 26. quae Romani numina partim peregrina receperunt. qui poetas ipsos vel pro arbitrio mentientes vel hominibus miseris quasi deorum facta pessima imitanda proponentes omnino in civitate bene instituta vivere noluit. Semideus autem ille Plato et talium deorum libidini restitit. Mala igitur animi. Si autem a diis suis Romani vivendi leges accipere potuissent. Nam etiam flaminem illi instituerunt. quas tamen non ut acceperunt <tenuerunt>. non aliquot annos post Romam conditam ab Atheniensibus mutuarentur leges Solonis 27. Quid enim iustius et melius quam filias alienas fraude spectaculi inductas non a parentibus accipi. qui etiam seminanda et augenda flagitia curaverunt. postremo vel Febri. quos invehunt metus. vel insita exstirpanda curarent dii tales. isti ab opprobriis hominum deterrent impudentiam poetarum. quae filias suas ad matrimonium conregionalibus et confinalibus suis negasset petitas. Non a suis diis Romani leges acceperunt. clamor et approbatio populi quasi cuiusdam magni et sapientis magistri. quas voluerat. quod sacerdotii genus adeo in Romanis sacris testante apice excelluit. 17. Dialem Iovi. et Romulum suum diis multis praetulerunt. Quirinalem Romulo. immo vero ut augerentur. ut post illam iniquitatem deum sibi Romulum consecrarent. quas illi obducunt tenebras. Sed eum tamen. quem semideum volunt. auferri? Nam si inique facerent Sabini negare postulatas. partim sua propria sacraverunt. perveniret. quod. sed vi. fratribus Iovis. quam ut in feminis 29 . non tamen perhibetur easdem leges a numinibus accepisse. inquit. quod prudenter Romani credere noluerunt. mores corrumperentur humani. etsi ad memoriam fraudis illius circensium spectaculum mansit. An forte populo Romano propterea leges non sunt a numinibus constitutae. si non Romulo et Herculi (quamvis istum nec fratrem occidisse. tantis disputationibus laborantem. talia vel sua vel quasi sua facta per theatricas celebritates populis innotescere cupientes. ut pro magno sacerdotium. mala morum. nec ulli sancto angelo summi Dei nec veridico prophetae nec Apostolo alicui nec cuilibet Christi martyri nec cuiquam Christiano homini comparamus. qui eis multa etiam sacra constituit. Martialem Marti. qui cum de poetis ageret: Ad quos cum accessit. ne animi malis. quam cum ea. Hoc sane utilius feliciusque successit. Quae autem illic eligendorum deorum etiam ipsorum falsorum ratio ac non potius adulatio est? Quando istum Platonem. Nos quidem Platonem nec deum nec semideum perhibemus. patri eorum. 15. Illud ergo potius fieret. nullo autem iure pacis non datas rapuit et iniustum bellum cum earum parentibus iuste suscensentibus gessit. dii eorum. quanto fuit iniquius rapere non datas! iustius autem bellum cum ea gente geri potuit. hoc etiam huic tribuerent. ut tamquam auctoritate divina sua sponte nequissima libido accenderetur humana. faciliusque Romani in hoc erraverunt. sicut supra disputatum est. Ac per hoc et Neptuno et Plutoni. ut coniugiorum negatorum armis ulcisceretur iniuriam. Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus vel imminentia prohiberent. ne suis cultoribus acciderent. mala vitae. quasdam leges.sibi iubent figmentis poeticis opprobria deorum. et ab indole Romanorum quid perficiendum esset ostendit. Numa Pompilius. 16. minime curaverunt. nulla sacra aedicula dignum putarunt. propterea non inde acceperunt. quamvis et ipsum semideum potius quam deum velut secretior eorum doctrina commendet 25. ut his doctissimi eorum viri etiam stantibus urbibus res publicas perire confirment. quia. et Marti tamquam patri eius forsitan propter ipsum. et ipsi Saturno. praeferendum esse censemus. Nam benevolentia civium velut receptus in caelum Quirinus est postea nominatus. quod Iovi tribuerant. quae quidem regendae civitati nequaquam sufficerent 29. quamvis Lycurgus Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritate 28 se instituisse confinxerit. facinoris tamen in illa civitate et imperio non placuit exemplum. frustra hoc exclamante Cicerone. certe vel Priapo vel alicui Cynocephalo. sicut Sallustius ait: ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 30? Ex hoc iure ac bono credo raptas Sabinas. quae repetebat ablatas.

cum ad consules a regibus esset translata res publica. ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est 35.. post parvum intervallum iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque in Urbe dissensiones fuisse. Unde subnectens cur hoc dixerit: Nam iniuriae. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta. Ex hoc iure ac bono post expulsum cum liberis suis regem Tarquinium. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. . quod expulsis regibus incredibiliter civitas brevi aetatis spatio plurimum crevit. id est parvo intervallo post reges exactos. qui Veientes.. Ex quo tempore. metum dixit fuisse causam. de quibus ait: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 34. quibus pulcherrima atque optima fuisse praedicatur Romana res publica. ut de sua damnatione certissimus in exilium sponte discederet et decem milia aeris absens etiam damnaretur. ut ait. ut eiusdem historici verbis utar. bonum atque innocentem virum. quid iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur. Carthaginem nolebat everti): continuo subiecit idem Sallustius et ait: At Discordia et avaritia atque ambitio et cetera secundis rebus oriri sueta mala post Carthaginis excidium maxime aucta sunt 32. Attende itaque quid deinde contexat: Dein. Haec enim gesta 30 . unde nobis iste sermo ortus est: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 31. quam aequum et bonum quidquam cogitarent. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. qui neque ipsi habere possent res familiares neque alios pati 36. Maiorum mores non paulatim ut antea.. sed stante Carthagine metum pacis infidae fuisse dixisset (unde et Nasica ille ad reprimendam nequitiam servandosque istos mores optimos. aliquantum aequo et modesto iure ageretur. 2. mox iterum a Gallis vindex patriae futurus ingratae. 3..quia defuit agendae vitae ratio. Itaque habebo modum et ipsum Sallustium testem potius adhibebo. ut commemoravit. Vides quem ad modum etiam illo tempore brevi. inquit. gravissimos hostes populi Romani.. Sallustius testis est post deletam Carthaginem.pravos fuisse mores. quo Romanus exercitus totiens male pugnando graviter afflictus est. excidium? Quae tempora ipse Sallustius quem ad modum breviter recolat et describat. et quisquis adverterit. ut merito dicatur genitos esse. quamvis eloquio multum impari. 1. in eius Historia legi potest. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est.. 18. Cernis ex quo tempore. ut intellegeremus etiam ante oriri solere et augeri. quae secundis rebus exorta sunt. quoniam metuebatur bellum. facillime perspicit. cum potentes plebem sibi subdere conarentur plebsque illis subdi recusaret. idem tamen in primo historiae suae libro atque ipso eius exordio fatetur etiam tunc. iam ipsa Roma de salute dubitante atque trepidante facillime superavit eorumque urbem opulentissimam cepit. illius temporis vir egregius. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. 18. quod rex Tarquinius regno atque Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat. cum paulatim mutata. qui cum in laude Romanorum dixisset. Porro si illa tempora talia reperiuntur. . quantis malis morum. usque ad bella civilia demonstret esse perventum. id est eiectis. inquit. Ex hoc iure ac bono Marcus Camillus. Dicit deinde plura Sallustius de Sullae vitiis ceteraque foeditate rei publicae. invidia obtrectatorum virtutis suae et insolentia tribunorum plebis reus factus est tamque ingratam sensit quam liberaverat civitatem. de vita atque tergo regio more consulere. aequo et modesto iure agitatum 33.rapiendis factum eius imitandum lege ulla vel more permitterent. propter nomen et propinquitatem Tarquiniorum coegit magistratu se abdicare nec vivere in civitate permisit. collegam suum. Quod scelus favente vel patiente populo fecit. sed torrentis modo praecipitati. ut regibus exactis.. a quo populo consulatum idem Collatinus sicut etiam ipse Brutus acceperat. ut opinor. post decennale bellum. colluvie morum pessimorum quo illa civitas prolapsa fuerit ante nostri superni Regis adventum. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum. cuius filius Lucretiam stupro violenter oppresserat. Cernis tamen. quibus agitabatur illa civitas. neque amplius quam regibus exactis. quales Romani fuerint. maritum eiusdem Lucretiae. Validiorum et ob eas discessio plebis a patribus aliaeque dissensiones domi fuere iam inde a principio. Nam cum optimis moribus et maxima concordia populum Romanum inter secundum et postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque huius boni non amorem iustitiae. Multa commemorare iam piget foeda et iniusta.. 18. praedicans illud tempus. et alii scriptores in haec consentiunt. Iunius Brutus consul Lucium Tarquinium Collatinum. post Carthaginis videlicet. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. ut metu vitia cohiberentur. et utriusque partis defensores magis studiis agerent amore vincendi. servili imperio patres plebem exercere.

Et quid ad nos? Immo id ad nos magis pertinet. qui hanc adipiscendam populis procuraverint adeptamque servaverint. eosque non sinceriter honorent. quae cotidianis effusionibus suppetant. Legant nostra et per Prophetas et per sanctum Evangelium. Saltationes undique concrepent. sed iudicio veritatis gloriosissimam civitatem? Christus vera dedit agendae vitae praecepta. et per apostolicos Actus et per Epistulas tam multa contra avaritiam atque luxuriam ubique populis ad hoc congregatis quam excellenter. exactores ipsi atque milites 39: et terras vitae praesentis ornaret sua felicitate res publica. Populi plaudant non consultoribus utilitatum suarum. utriuslibet sexus. Cuius praecepta de iustis probisque moribus si simul audirent atque curarent reges terrae et omnes populi. Non dura iubeantur. non dicam Romano imperio. theatra inhonestae laetitiae vocibus atque omni genere sive crudelissimae sive turpissimae voluptatis exaestuent. Abundent publica scorta vel propter omnes. Ille sit publicus inimicus. sed auctores eorum. Colantur ut voluerint. quos cum suis vel de suis possint habere cultoribus: tantum efficiant. pluresque vitiis male blandientibus quam utili virtutum asperitati sunt amiciores: tolerare Christi famuli iubentur. quisquis eam mutare vel auferre temptaverit. "tantum floreat copiis referta. ut antea. sed <nequiter ac> serviliter timeant. Ecce ante Christi adventum. legibus advertatur. auferat a viventibus. sed largitoribus voluptatum. seniores cum iunioribus 38. flagitiosissimamque rem publicam et in illa Angelorum quadam sanctissima atque augustissima curia caelestique re publica. die noctuque ludatur bibatur. Sed quia iste audit. evertat a sedibus. nihil ab ulla clade timeatur". cui haec felicitas displicet. sed tamquam ex oraculis et Dei nubibus intonare. sive sint reges sive principes sive iudices. eum libera multitudo avertat ab auribus. Quandoque turpissima est vitae agendae ratio. si divitias quisque augeat semper. principes et omnes iudices terrae. vomatur diffluatur. victoriis gloriosa. ubi cuique libuerit et potuerit. nisi qui alienae rei domui saluti vel cuiquam invito fuerit importunus aut noxius. Exstruantur amplissimae atque ornatissimae domus. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta est 37. sive liberi sive servi. religioni increpitant Christianae. etiam pessimam. nullo modo curant pessimam ac flagitiosissimam esse rem publicam. vel post eversam Carthaginem intoleranda et horrenda diis suis imputare non audeant. et vitae aeternae culmen beatissime regnatura conscenderet. divites pauperibus ad clientelas et ad ministerium sui fastus abutantur. qui habere privata non possunt. per quas sibi etiam infirmiores subdat quisque potentior. opipara convivia frequententur. vel propter eos maxime. astutia maligna inserentibus: cur mala praesentia Christo imputant. sed quam subditis regnent. quam divine non tamquam ex philosophorum concertationibus strepere. iuvenes et virgines. Nullus ducatur ad iudices. sive milites sive provinciales. Reges non curent quam bonis. Ecce Romana res publica (quod non ego primus dico. 20. ceterum de suis vel cum suis vel cum quibusque volentibus faciat quisque quod libet. nihil a peste. vel. Verum tales cultores et dilectores deorum istorum. sed tamquam rerum dominatoribus et deliciarum suarum provisoribus serviant. "Tantum stet". si ita necesse est. Obsequantur divitibus pauperes causa saturitatis atque ut eorum patrociniis quieta inertia perfruantur. quibus frui placuerit. Quis hanc rem publicam sanus. ac non etiam ab illo probrosa et ignominiosa deposcerent. quamcumque isto tempore superbia deliciaeque eorum perpessae fuerint. clarissimum sibi locum etiam ista tolerantia comparare. et quos baptista Iohannes alloquitur.sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere coepisset. quod est felicius. unde haec mercede didicimus. Et tamen luxu atque avaritia saevisque ac turpibus moribus ante adventum Christi rem publicam pessimam ac flagitiosissimam factam non imputant diis suis. cui utinam tantum casta et modesta reticerent. Cum igitur tot et tanta mala temporum illorum vel tolerabiliora superius. adflictionem vero eius. sed torrentis modo praecipitati. post deletam Carthaginem Maiorum mores non paulatim. Quid alienae vineae potius quam quid suae vitae quisque noceat. inquiunt. opiniones humanis mentibus. sed domui 31 . qua condat aeternam et non plausu vanitatis. ille contemnit. qui doctrina saluberrima et falsos ac fallaces deos coli vetat et istas hominum noxias flagitiosasque cupiditates divina auctoritate detestans atque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo ubique familiam suam sensim subtrahit. 19. ut tali felicitati nihil ab hoste. ludos exposcant quales voluerint. sive divites sive pauperes. unde talia vitia silvescerent. aetas omnis capax et uterque sexus. quibus per falsam divinitatem perniciosam conciliarent auctoritatem. tanto ante dixerunt ante Christi adventum) paulatim mutata ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est. ubi Dei voluntas lex est. verum etiam antequam de Virgine natus esset. Legant nobis contra luxum et avaritiam praecepta deorum suorum populo Romano data. quorum etiam imitatores in sceleribus et flagitiis se esse laetantur. Illi habeantur dii veri. pace secura sit. Provinciae regibus non tamquam rectoribus morum. non prohibeantur impura.

Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam ac flagitiosissimam dixit. 21. 21. 1. ut in sepulcro suo scribi fecerit ea sola se habere mortuum. cum bene ac iuste geritur sive ab uno rege sive a paucis optimatibus sive ab universo populo. omnino nullam esse rem publicam. ne hoc ipse sentire crederetur. nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud. qua dixerat eam esse rem populi 45. ut Sallustius narrat. aut iniusti optimates... unus eorum qui disputationi aderant. quo possent longius progredi. quae libido eius.. atque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam. ut hanc esse utilem rei publicae. quantum satis visum est. sed tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non. et quae harmonia a musicis dicitur in cantu. qualem illam describit Sallustius. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset: Ut in fidibus aut tibiis atque cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis. isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus. a quo scribit seditiones graves coepisse Sallustius 41. Inducit enim Scipionem. Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum. quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata. si afuisset. Quem regem si isti haberent sibi in talibus indulgentem nec in eis cuiquam ulla severitate adversantem. Qua quaestione. . egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam. sicut ipse ait. propter illud. sed omnino nulla erat secundum istam rationem. illam vero inutilem. sicut ratio ex illis definitionibus conexa docuisset. quod adhuc de re publica dictum putaret. sed hoc verissimum esse. quo iam unus Gracchorum occisus fuit. ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset. pessimam ac flagitiosissimam factam.. nihil tam inimicum quam iniustitiam civitati nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare posse rem publicam 44. quem tyrannum more Graeco appellavit. Quando ergo res publica Romana talis erat.. sicut pridie fuerat disputatum. et poposcit. de re publica disputantem. ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur. qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam. cum tyrannus eam factione capesseret. nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosorum labe ac dedecore impleatur. quod iam vulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse.. eam esse in civitate concordiam. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse assensus est Scipio responditque Nihil esse.. Eo quippe tempore disputatur. quando praesentiebatur ea corruptione. moderata ratione civitatem consensu dissimillimorum concinere.Sardanapali comparaverit? Qui quondam rex ita fuit voluptatibus deditus. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis utilitas. aut iniustus ipse populus. si esset iniustus. sed. quam describit Sallustius.. quem immutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt. id est rem populi. 21. Populum autem non omnem coetum multitudinis. Tum Laelius rogantibus omnibus iustitiam defendere aggressus est asseruitque quantum potuit. verisimilibus rationibus et exemplis velut conaretur ostendere. suscepit deinde Philus.nec iure sociata aut res populi. iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. purgans praecipue. sine summa iustitia rem publicam regi non posse 43. sed coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse determinat. 3. Cum vero iniustus est rex. sicut populus fuerat definitus 46. pertractata Scipio ad intermissa revertitur recolitque suam atque commendat brevem rei publicae definitionem. nisi ut etiam ipsum tyrannum vocaret: non iam vitiosam. cui nomen usitatum non repperit. etiam cum viveret. sed. Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset. arctissimum atque optimum omni in re publica vinculum incolumitatis. quorum consensum dixit esse factionem. in tertio libro magna conflictione res acta est. sicut Cicero disputat.. iam iamque peritura. sine iniuria non posse. eamque sine iustitia nullo pacto esse posse 42. quoniam non esset res populi. quantum prodesset iustitia civitati quantumque obesset. ut sonis. . nec ipse populus iam populus esset. eum ipsum qui Carthaginem exstinxerat. Nam mortis eius fit in eisdem libris commemoratio. Cultus deorum non profuit reipublicae iustitiae (21-29) Tullio teste Romanorum res publica non fuit iusta. huic libentius quam Romani veteres Romulo templum et flaminem consecrarent. quam 32 .a maiorum moribus recessit. 2.. hauriendo consumpserat 40. non iam pessima ac flagitiosissima.

inquit. tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur. et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est. cum eam praeferret. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes viros adhibebat. sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est. 2. nisi hi viri praefuissent. quas denique Sulla ipse 52. cuius conditor rectorque Christus est. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius. quas Marius et Cinna et Carbo. non habent cur querantur de religione Christiana. quoniam eam rem populi esse negare non possumus. tot festis sollemnitatibus. quibus imperium hoc steterat 53? Primum si ita est. secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi adventum pessima ac flagitiosissima facta erat.. 21. Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem. ut in bella etiam progrederentur civilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita 51.igitur mala non imputanda nomini Christi. antequam Christus in carne venisset. non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renovare neglexit. Quem quidem ille versum. quo dixerat: Moribus antiquis res stat Romana virisque 47. ut formam saltem eius et extrema tamquam lineamenta servaret. Sed alias. quod hac offensi eos dii sui 33 . si Deus voluerit. ut non modo non colantur. Quid enim manet ex antiquis moribus. nisi ita morata civitas fuisset. a quo tot templis. Aut si dederunt. numquam illam fuisse rem publicam. Nostra vero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam.. quas deorum leges illi civitati datas contempserint Gracchi. . quia numquam in ea fuerit vera iustitia. cuius vitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? Quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? . immo curantes ut etiam perdite viverent. Reipublicae flagitia monent. quam Cicero longe. sed evanescentem vetustate.deos minime Romae subvenisse. neque mores. Si autem hoc nomen. rem publicam verbo retinemus. Haec Cicero fatebatur. Vel brevitate vel veritate tamquam ex oraculo quodam mihi esse effatus videtur. sed picta coloribus. non curantes quem ad modum illi viverent. ab usu nostrae locutionis est forte remotius. tot sacerdotibus et sacrificiorum generibus. longe quidem post mortem Africani. An forte propter huiuscemodi civium mores Vergilianam illam sententiam. quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breviter posuit (attestantibus etiam multis sive ipsius sive eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis). in ea certe civitate est vera iustitia de qua Scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de te. utrum in ea viguerit vera iustitia an forte nec tunc fuerit viva moribus. sicut solent. aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam vaste lateque imperantem rem publicam. 22. si et ipsam rem publicam placet dicere. re ipsa vero iam pridem amisimus 48. quod alibi aliterque vulgatum est. pro defensione deorum suorum opponere audebunt: Discessere omnes adytis arisque relictis dii... civitas Dei 50. ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit. Nostris enim vitiis. expressit. tam multiplicibus variisque sacris. vera autem iustitia non est nisi in ea re publica. quos ita oblivione obsoletos videmus. quamlibet laudabilem dicant istam fuisse vel esse rem publicam. quod et ipse Cicero nesciens. cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis.. sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Enni poetae versu. ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt. sed iam ignorentur? Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria. 1. ne tunc periret atque amitteretur illa res publica.disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit. quibus ille dixit rem stare Romanam. proferatur ostendatur legatur. adhuc tamen ante adventum Christi. dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. Enitar enim suo loco. quae si diffamata et praevalescente religione Christiana sentirentur atque dicerentur. quis non istorum ea Christianis imputanda esse censeret? Quam ob rem cur non curarunt dii eorum. 4. tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis viris et moribus qualis fuerit. hoc videbimus 49. Nam neque viri. immo vero nulla erat atque omnino perierat perditissimis moribus. dii custodes eius populo cultori suo dare praecipue vitae ac morum praecepta debuerunt. quem in suis libris fecit de re publica disputare.. 22. sed ne id quidem curavit. Ut ergo non periret. non casu aliquo. ut seditionibus cuncta turbarent. et veterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes viri.

quae sicut Mario malis etiam plerumque conceditur. ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. Nam si virtutibus animi et probitati vitae. et ostenduntur non praefuisse <re>frenandis. omnes adytis arisque relictis di. sicut fuit Regulus. nec Maricae nescio cui tribuo Marii sanguineam felicitatem. magis contraria ut populus disceret institerunt. et verissima atque certissima felicitate praepollent boni Deum colentes. et ex summa desperatione reversus incolumis in Urbem duxit crudelem crudelis exercitum. Verum de his adventiciis et corporis potius quam animi malis. . murmuratur et propter eos Christiana religio conviciis indignissimis laeditur? Si autem habent in his rebus vel beneficii vel maleficii potestatem. non parum est quod fatentur etiam non propitiis diis suis posse accidere homini istam temporalem. Sed hoc. ut septiens consul fieret adiuverunt atque ut in septimo suo consulatu moreretur. immo depravandis et corrumpendis addiderunt moribus. quod velut offensi civium iniquitate discesserint. qui enim Marium novum hominem et ignobilem. Quid quod etiam videntur eorum affuisse cupiditatibus implendis. qui habuit quinque filios consulares. Metellus enim Romanorum laudatissimus. eos qui scripserunt legant qui volunt. ubi quam cruenta. convincuntur. Nec ideo vita pessima eligenda videatur. quam nimis diligunt. ut amitteretur. nec eosdem immundissimos spiritus vel propter haec ipsa bona malave terrena propitiandos aut timendos existimemus. Si enim ad haec eum dii eorum non iuverunt. nec eam rursus quasi malam arbitremur. cur in eis adfuerunt pessimo viro Mario. cum longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc enim tota Urbe in hostium potestatem redacta solus collis Capitolinus remanserat. captivitate servitute inopia. sic etiam illi non omnia quae volunt facere possunt. vigiliis doloribus excruciari et emori diis amicis.. nisi saltem anseres diis dormientibus vigilarent 54. cruentissimum auctorem bellorum civilium atque gestorem. ne periret. nisi quantum illius ordinatione sinitur. a quo solo conferri potest. 23. 2. ut quid coluntur. ne magnipendamus terrenam felicitatem. Illa igitur res publica malis moribus cum periret. ut quid tanto studio colendi requiruntur? Cur laboriosis tristibusque temporibus. Quod si ita esse concedunt. tantam felicitatem et posse homines. senex ne in manus Sullae futuri mox victoris irrueret 55. quantum secreto Omnipotentis arbitrio permittuntur. quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas abegerunt. quae vel ab hostibus vel alia clade accidunt. etsi aliquid in his rebus daemones possunt. nihil dii eorum pro dirigendis vel pro corrigendis egerunt moribus. nec subvenire praecipiendo nec latere tacendo potuerunt. quia. sicut ipsi mali homines in terra. quibus primum paulatim decoloratis.. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias avesque colentium Roma deciderat. Sullae secundae res admonent. Recte autem abscesserant. tamquam offensi abscesserint. cuius praemia post mortem speranda sunt. quia.non a daemonibus sed a Deo sunt. posse etiam homines. quaeso. dii fuerunt. si eorum de bona vita atque iustitia civitas praecepta contempserat. nondum interim disputo: nunc ago de labe morum. vel eis quos diligunt prosunt. opibus honoribus. quia magis Mario quam Regulo dii favisse existimantur. ut dixi. et Catilina pessimus oppressus inopia et in bello sui sceleris prostratus infelix. sed haec prudenter advertunt. cum anseri sollemnia celebrabant. neque enim minus eos invenitur Regulus coluisse quam Marius. quamvis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae. ut ei omnia prosperaret 56. sed occultae potius providentiae Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore liberandos. omitto. Prorsus ibi erant. si noluerunt cum populo cultore suo vivere. ut periret. dignitate longaevitate cumulari et perfrui diis iratis.. qui etiam ipse caperetur. produntur. quem male viventem non docuerant bene vivere? Res temporum prosperae aut adversae. et optimo Regulo defuerunt? An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod si propterea magis timendi et colendi putantur: neque hoc putentur. Nunc vero quales. iuste nemo reprehendit. cum ea multos etiam pios ac bonos unius veri Dei cultores invitis daemonibus praepolluisse videamus.. Nec se bonos fingant. 1. qui non studiis agunt. 23. cuius plene iudicia nemo comprehendit. si nihil etiam in his transeuntibus et temporalibus bonis vel eis quos oderunt nocent. tantum possunt. deinde torrentis modo praecipitatis tanta. salute viribus. compendio nihil eos prodesse et coli superfluo confitentur. 34 . quam incivilis hostilique immanior eius victoria fuerit... etiam rerum temporalium felix fuit. sicut fuit Marius. Sed tamen haec numinum turba ubi erat.deseruerint. Omitto quod Marius a miserantibus Minturnensibus Maricae deae in luco eius commendatus est.

sicut saepe dixi notumque nobis est in Litteris sacris resque ipsae satis indicant. prius se de Mithridate praenuntiasse victoriam. noxii daemones. Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. non tamen clamavit: "ab sceleribus parce. quod miles quidam. ubi non multo post civiles acies nefario proelio conflixerunt. sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret. illorum comparatione quaererentur. cum primum ad Urbem contra Marium castra movisset. cum ille indicasset. et tunc promittere daturum se potestatem. Hac astutia maligni spiritus etiam ludos. sed potius humanum scelus divino excusaretur exemplo. Quid hic responderi potest. quod esset Mithridatem superaturus. Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias civili sanguine ulcisci. fratrem nudato cadavere agnovit ac detestatus bella civilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit 59. Sulla certe ipse. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne vinceretur. adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Livius 57. Quod quidem daemoni et praevidere facile fuit et celerrime nuntiare. inter se pugnantes hominibus apparere voluerunt.daemones ad flagitia excitare. ut victor civium gloriosus victus atque captivus nefandis vitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subderetur. et factum est. Illud sane intende. qualia non foedarent. nisi qui tales deos imitari magis elegit quam divina gratia ab eorum societate separari. Neque enim eius dignitati tantum profuit illa victoria. profecto illis extis nefaria potius atque ipsi Sullae graviter noxia mala futura monstrarent. Ut ergo huius tanti mali minime taederet. Deinde cum venisset Tarentum Sulla atque ibi sacrificasset. vidit in capite vitulini iecoris similitudinem coronae aureae. Iam multos moverat. diis iuvantibus implevisset. Illinc vero quis non intellegat. et nullus eorum curaverit Sullam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis civilibus.. 2.. quae forma militi visa fuerit. Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens. Dii ad crudelitatem atque scelus propellunt. quam inimicos in corporibus perderet. Quae pugna ubi destitit. 1." atque ut id divino spiritu clamare crederetur. qualia signa si dii iusti dare solerent ac non daemones impii. Sulla". consideretur tamen quae sit talium deorum vel malitia vel miseria: si autem se pugnasse finxerunt. ut immoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupiditatem minando frangebant. quanta de illa conflictatione exprimi poterant. unde longe aberat per quem ille spiritus loquebatur. Hoc cum dixisset. per Lucium Titium ei mandatum est a Iove. qua factum est.24. quantum nocuit cupiditati. unde multa iam dixi. Tunc postumius haruspex ille respondit praeclaram ei significare victoriam iussitque ut extis illis solus vesceretur. iterum mandatum est ab eodem Iove per militem quendam legionis sextae. quorum vindex esse videbatur. Tum percontatus Sulla. . non auguriis. ne imitari tales pugnas civica trepidaret affectio. et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones. quando de rerum eventu praedicebant nihilque de ipsius Sullae correctione curabant. ut pro diis habeantur et colantur. invenerunt 58. cuius tempora talia fuerunt. qui de Mithridatica victoria ab eodem mandata pertulerat. nisi ea. eam recordatus est. 25. quam prius ab illo audierat. sub qualibus diis esse cupiant. vestigia quoque velut hominum et equorum. Si ergo veraciter inter se numina pugnaverunt. Ecce non discesserant adytis atque aris relictis di. quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo velut divinam auctoritatem praebere sceleribus? Quod etiam in quadam Campaniae lata planitie. continuo egressus e castris postero die concitatior reversus est et Capitolium arsisse clamavit. ipsi inter se prius pugnare visi sunt. 1. Sulla. quare dii curaverint velut felicia ista nuntiare.. quis non videat. iam bella civilia excusantur humana.. Arserat autem re vera Capitolium. moxque multi se vidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. dum occiso spolia detraheret. cui corona aurea ipsius victoriae illustrissimum signum in vitulino iecore apparuit. Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores. non cuiusquam somnio vel vaticinio praenuntiabant. quae in animo Sulla haberet. ut superiora. quos illi deos putantes colendos et venerandos arbitrabantur. Immo satis agebant. Haec illi dii vere tristia vereque lugenda non exstis. victoria tua est. ut custodiri se postumius haruspex voluerit capitis supplicium subiturus. qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine. Clamavit homo vaticinando: "victoria tua est. quid aliud egerunt. nisi ut sibi Romani bellando civiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere viderentur? Iam enim coeperant bella civilia. negotium suum agere. quae illic victor tam horrenda commisit. scaenicos sibi 35 . qui blasphemant Salvatorem voluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. nuntiavit etiam aliquid et prope futurum et mox factum. quod ad causam maxime pertinet. Postea parvo intervallo servus cuiusdam Lucii Pontii vaticinando clamavit: "a Bellona nuntius venio. ut ea illis exhibeantur. quibus hi qui exhibent sociati unam pessimam causam cum eis habeant in iudicio Dei. 24. Sulla".

illam suppliciter adorari. hoc autem. Christo nostro imputant: cum Christus noster tanta frequentet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores. seu vivant seu moriantur. quia Discessere omnes adytis arisque relictis Dii 60 velut amici virtutibus. ut totum sensum honestatis amiserit. capiantur. si ullus ibi erat.sicut in sacris deae Caelestis. hoc ipso callidior advertenda est et convincenda malitia spirituum noxiorum. quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum iactare et commendare gestiebant. ipsi ad decipiendos homines poetarum carmina firmaverunt. nisi in daemonum templis? Ubi. ubi tanta deorum flagitia theatricis canticis atque fabularum actionibus celebrata et quisquis eos fecisse crederet et quisquis non crederet. 26. ut imitanda proponerentur. corrigantur. non implet negotium deceptionis. Quam non ideo tunc perisse quisquam. qui pauci sunt. pudore mortalium. securus imitaretur. convincuntur fuisse praesentes... universi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissime spectabamus. nisi alicubi se. Sciebatur virginali numini quid placeret. ut honestiores. 1. sive indicatis sive simulatis. transfiguret in angelos lucis 62. Ubi et quando sacrati Caelestis 63 audiebant castitatis praecepta. ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statutis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint atque ad omnium oculos. quod humana flagitia non libere homines committerent. verum etiam per se ipsos in campo humanis oculis exhibentes. nisi etiam exhibere curarent. Sed ubi hoc. qui suis flagitiis et facinoribus. . ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus. 25. spectanda processerint: quid est. quae apud deos etiam religiose discerent iratos habituri. intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam. et intus paucis castitas simulata vix sonat. Proinde malignitas daemonum. Tanta enim vis est probitatis et castitatis. ut arbitror. Ne quis itaque existimaret in deos convicia potius quam eis dignum aliquid scriptitasse. quam venerabantur. sive prodita sive conficta. mitius Romani in bella civilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent. dii vero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica. ut omnis vel paene omnis eius laude moveatur humana natura. decus latet et dedecus patet. quoniam pessimis moribus civium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse nullamque remansisse ante adventum Christi Iesu Domini nostri auctores eorum dicere et scribere minime dubitarunt. eorumque sibi celebratione petita ab impudentibus. 2. Foris itaque populis celeberrimo strepitu impietas impura circumsonat. ne auderent impudicos gestus ore libero cernere. ne periret. illinc virginem deam. iam dicere audebit. Dii ad turpia incitant. perire non possunt. quia tot signis extorum auguriorum vaticiniorum. Quae cum ita sint. cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae. nisi in fallaciae diversoriis? Illud enim fit. nec usque adeo sit turpitudine vitiosa. Hoc tamen palam discendum praebebatur in templo. opprobria numinum et crimina. qui se huiuscemodi voluptatibus immundos esse spiritus confitentur. sed tamen illos libentissime sibi talia exhiberi cerneret.. perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus quibusdam velut electis sacratis suis 61? Quod si ita est. . pugnas videlicet suas non solum per scaenicos in theatro. Quis enim alius spiritus occulto instinctu nequissimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis. sed multo minus audebant sacra eius. Haec dicere compulsi sumus. qui sunt turpissimi..Christus ad optimos mores. nescimus. quod idem ipsi daemones. quod malum geritur omnes convocat spectatores. Hominibus namque verecundabantur. extorta a pudentibus auctores se vitae scelestae immundaeque testantur. tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. praebentur propatula pudendis et secreta laudandis.dicari sacrarique iusserunt. casto corde damnare. ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt. et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. quod bonum dicitur vix aliquos invenit auditores. ante ipsum tamen delubrum. immo eosdem mores velut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius. ne plures. qui mala transitoria.. ut periret. cum vitiis hominum offenderentur. 26.. Quam perditionem diis suis non imputant. cuncta obscenitatis implebantur officia. quibus boni. ad quod perpetrandum saltem secretum quaerebatur in domo. non ibi pudibundos mimos. Nonnullae pudentiores avertebant faciem ab impuris motibus scaenicorum et artem flagitii furtiva intentione discebant. qui si vere abscessissent. mirante nimium. 2. nisi qui 36 . quem ad modum scriptum in nostris Litteris novimus. nullam verecundiorem scaenicam vidimus. ante illam turpia celebrari.

Illic enim tibi non Vestalis focus. qui ludi tanto devotius. haec commissa numinibus placere cernebat. cum vitiositate foedissima placarentur. ut post hanc vitam beate semperque vivere mereantur. ut non in te. non lapis Capitolinus 68. Vir gravis et philosophaster Tullius aedilis futurus clamat in auribus civitatis. Haec potius concupisce. sed potius secura nequitia. quia populi confluunt ad ecclesiam casta celebritate. Si quid in te laudabile naturaliter eminet. eo modo dii conciliabantur. nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. amans in ludis simulacra vitiorum. quanto turpius celebrari solent. et in ea veraciter semperque regnabis. quam ne non fieret. pudendam veraeque religioni aversandam et detestandam talium numinum placationem. de quorum virtute perfecta et pro fide vera etiam passionibus gloriamur. 29.etiam sacris talibus oblectatur. 37 . sed sibi quoque imitanda credebat. omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur. Mysteria cristiana sunt saluberrimae pietatis. constituens in templis simulacra daemonum. 27. propter quos placabantur. Quo etsi veniunt quidam talium praeceptorum irrisores. inquam. honesta utriusque sexus discretione. sicut experrecta es in quibusdam. 1. susurrans in occulto verba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos. o progenies Regulorum Scaevolarum. Ab istarum immundissimarum potestatum tartareo iugo et societate poenali erui per Christi nomen homines et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae impietatis nocte transferri queruntur et murmurant iniqui et ingrati et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi.. Imperium sine fine dabit 69. Nunc iam caelestem arripe. Hanc talium numinum placationem petulantissimam impurissimam impudentissimam nequissimam immundissimam. Nunc iam elige quid sequaris. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. aut timore vel pudore comprimitur. timeretur 66. ut magis ne innotesceret. Scipionum Fabriciorum. o indoles Romana laudabilis. cuius actores laudanda Romanae virtutis indoles honore privavit. pro qua minimum laborabis. dies est. ubi audiant quam bene hic ad tempus vivere debeant. et qui non faciunt audiant ad iudicium. fabulas in deos illecebrosas atque criminosas.. Ad Christum Romani invitantur. non illud nescio quid velut bonum et honestum. non nisi vera pietate purgatur atque perficitur. quibus non sit quieta vita. Neque enim gravius fuerant quamlibet crudelissima immanitate nocituri homines. quo virtus debellaretur in mentibus. agnovit turpes fecit infames. ut eius adiciaris numero civium. Dicit alio loco iam consul in extremis periculis civitatis. haec ab illa turpissima vanitate et fallacissima daemonum malignitate discerne. cum quaerant tempora. Quando quidem ut averteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur. haec potius concupisce. frequentans in aperto invitamenta nequitiae ad possidendos innumerabiles malos? Dii turpibus sacris et ludis placantur. et ludos per decem dies factos. inter cetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam 64. Expergiscere. qui usquequaque adversus potestates inimicissimas confligentes easque fortiter moriendo vincentes "sanguine nobis hanc patriam peperere suo 67". Ad quam patriam te invitamus et exhortamur. et ideo non solum illis exhibenda. et eos honestate etiam ad inimicitias provocare quam tanta deformitate lenire. tribu movit. impietate autem disperditur et punitur. cuius quodam modo asylum est vera remissio peccatorum. ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium. quam nocebant ipsi. hanc. Non audias degeneres tuos Christo Christianisve detrahentes et accusantes velut tempora mala. sed in Deo vero sine ullo errore lauderis. 28. quasi non satius erat tales deos irritare temperantia quam placare luxuria. sed occulto iudicio divinae providentiae vera religio quam eligeres defuit. Tunc enim tibi gloria popularis adfuit. aut dona laudantur aut beneficia postulantur. sed Deus unus et verus Nec metas rerum nec tempora ponit. ubi veri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur. quod tam paucis et tam occulte dicebatur (si tamen dicebatur). qui non opponerentur defensores oppugnatoribus moenium. haec ignominiosa deorum vel scelerate turpiterque facta vel sceleratius turpiusque conficta oculis et auribus publicis civitas tota discebat. neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret praetermissam 65.

quae nobis invident. Non sunt dii. 4. De adversitatibus. Non tam Iuno Troianis. 9. ubi pax felicitas. 38 . quod inter ipsos traditur frequentatum. cum homines. quibus humana dignitas inquinatur. quod dux Marii Fimbria excidit. quo sub Numa actum est. Patere asseri libertatem tuam adversus immundos spiritus. qui talibus delectantur obsequiis. Noli deos falsos fallacesque requirere. causas habuerint. cum eo studio. seu falsis. quando ludis eos placasti. qua utile esse dixit. De simulacro Cumani Apollinis. si tu in tua tales homines habere erubuisti. An debuerit diis Iliacis Roma committi. per quos eadem aguntur obsequia. ut se homines diis genitos mentiantur. non putasti habendos in numero qualiumcumque civium Romanorum? Incomparabiliter superna est civitas clarior. seu veris. 6. 3. cuius fletus creditus est cladem Graecorum. deos praestitisse credendum sit. qui per turpes placantur. abice potius atque contemne in veram emicans libertatem. qui propter haec eos coli oportere contendunt. 10. quod neque in his habeant quam putantur habere isti daemones potestatem (quamquam si haberent. 29. Non probari quod dii adulterium Paridis punierint. 5 LIBER III BREVICULUS 1. Multo minus habet in sua societate tales deos. An illam pacem. quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa. pervenire non posse). quibus opitulari non poterat.. quo modo illi a tua dignitate remoti sunt notatione censoria. Indigne ab honestis coluntur. Actores criminum divinorum removisti ab honoribus tuis: supplica Deo vero. et quietum esse potuisset et tutum. De parricidio Romuli. ut a te removeat illos deos.. qui et a Romanis et a Graecis similiter colebantur. 2. De sententia Varronis. ubi vita aeternitas. Bene. An optandum fuerit. ubi victoria veritas. maligni sunt spiritus. 8. deberemus potius etiam ista contemnere. quod tua sponte histrionibus et scaenicis societatem civitatis patere noluisti.ut respuant falsos deos. quorum eos numerositas nihil iuverit. Quo igitur pacto deos. devita daemonum societatem. 7. ut tanta bellorum rabie Romanum augeretur imperium. infames esse voluisti. tamen nec in istis eos hoc valere. et per quos homines eosdem ludos fecisti. quae sola perpeti nolunt. 12. a quibus carnalem originem ducis. omni generi hominum sedes invident sempiternas 70. Quantos sibi deos Romani praeter constitutionem Numae adiecerint. ut hic sit huius voluminis modus. 11. qui tuis cervicibus imposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam. quos adhuc deos putas. quas solas mali metuunt et quas semper passus est mundus. indicasse. cum deos coleret. quae sub Numae regno fuit. De eversione Ilii. 5. 2.. arces videtur invidisse Romanas. haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum. quibus aeterna tua felicitas poena est. quod hi putant. De bonis autem carnalibus. An dii. quod malitiosissimum <est>. qui delectantur criminibus suis. quod dii non vindicarunt. Et tu ipsa non parva ex parte de talibus spiritibus iudicasti. ubi dignitas sanctitas. deinceps videbimus. evigila plenius! nullo modo his artibus placatur divina maiestas. quam isti daemones. quod in Romuli matre non ulti sunt. Proinde si ad beatam pervenire desideras civitatem. et de malis carnalibus. quod ignominiosissimum est. Sic isti a tua pietate removeantur purgatione Christiana. quibus solis mali perfrui volunt. Non potuisse offendi deos Paridis adulterio. quibus Ilium paterentur exscindi.

De aede Concordiae ex senatus consulto in loco seditionum et caedium condita. qui intra Asiam invenirentur. 19. quae hominibus serviunt. De afflictione belli Punici secundi. Qualis fuerit Sullana victoria. et si qua similia iam in 39 . quod in rabie omnium animalium. qua vires utriusque partis consumptae sunt. 31. quibus Romana res publica exagitata est. sed potius. 20. 29. Qualis Romanorum regum vita atque exitus fuerit. De bello civili Mariano atque Sullano. De primis apud Romanos consulibus. 16. 28. Iam satis dictum arbitror de morum malis et animorum. quae praecipue cavenda sunt. 15. quo omnes cives Romanos. vindex Marianae crudelitatis. De discordia civili. De connexione bellorum. LIBER TERTIUS ROMANORUM RES GESTAE IUDICIO PERCURRUNTUR Quae rationes sint res gestas iudicandi (1-12) Quae sit vera rerum gestarum descriptio. Nunc de illis malis video dicendum. egisse. subvenire curasse. 23. diis non opitulantibus. Quam ingrata fuerit Romana civitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit. Quam impudenter praesentia incommoda Christo imputent. quod Albanis Romani intulerunt. 21. quando eam Sallustius optimam fuisse describit. qualia sunt fames morbus. quam Gracchiae seditiones excitaverunt. De Mithridatis edicto. quae adventum Christi plurima et gravissima praecesserunt. 30. quibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus dii Romani auxilium non tulerunt. quae sola isti perpeti nolunt. ut maxime premeretur. praecedente prodigio. 1. Post initia consularis imperii quibus malis vexata fuerit Romana res publica. 27.13. De comparatione Gothicae irruptionis cum eis cladibus. nihil deos falsos populo cultori suo. captivitas trucidatio. De exitu Saguntinorum. Quantae clades Romanos sub bellis Punicis triverint frustra deorum praesidiis expetitis. quo foedere Romani obtinuerint prima coniugia. qui deos colere non sinuntur. 18. quo minus eorum malorum aggere premeretur. De interioribus malis. quas Romani vel a Gallis vel a bellorum civilium auctoribus acceperunt. 25. 14. 26. De impietate belli. 22. quos colebat. De diversis generibus belli. bellum exspoliatio. quorum alter alterum patria pepulit moxque ipse post atrocissima parricidia a vulnerato hoste vulneratus interiit. Quo iure. fuit. et de victoria dominandi libidine adepta. 17. cum tantae clades eo tempore quo colebantur exstiterint. quae post conditam aedem Concordiae sunt secuta. iussit occidi. 24.

cur non et illud? An deos <fas est> hominibus feminis. Ergo verum est. Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit. Varro fabulas utiles dicit esse civitatibus. captum atque deletum est? "Priamo. Nulla itaque causa est. Haec enim sola mali deputant mala. condidere atque habuere initio Troiani. Si autem illud. quae laudant. ut dicunt. si villam malam habeant. Non ergo credamus. nec erubescunt inter bona. Sed neque talia mala. cum iam ad eius quasi corpus rei publicae pertinerent. hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. regem maris. Laomedontem sibi negaturum esse mercedem structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. (quod apud Vergilium confitetur). qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur 8. si fabulis non credunt. si placet. quae non faciunt malos. Quamquam nec ipsum Neptunum. 3.primo libro commemoravimus. a cuius posteris Roma est. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta civitate habuit etiam eorum grandem copiam. Primum ipsa Troia vel Ilium. steterat illud imperium 7. suscensuerunt. patruum eius. Deorum fabulae agendae vitae rationi repugnant. sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentur. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit. quae isti sola formidant. quando ab eis libere colebantur. Neque enim minus credidit recentior Caesar aviam Venerem 9 quam patrem antiquior Romulus Martem. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae. aut mirentur deos periuria punisse Troiana. inquiunt. id est ad ipsam proprie civitatem et quaecumque illi terrarum vel societate coniunctae vel condicione subiectae sunt. dii eorum. illud autem concedente Vulcano? Dii enim. (neque enim praetereundum aut dissimulandum est. sunt reddita Laomedontea paterna periuria 2". quae sint perpessae ante adventum Christi. Videant ne gravius si tales deos credere quam diis talibus peierare. ut dicit. ne ab Achille occideretur. Multi dii Troiae non profuerunt. magisque stomachantur. ut Troiam desererent. quibus. ut rursus a quibusdam defenduntur. tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar. si nec Romulum Martis. Nescientes igitur tanti dii. Aenean esse Veneris filium: ecce concedo. Si ergo adulterium Paridis vindicandum numina censuerunt. credo. qui Neptunum quidem contra Troianos. ne illis acciderent obstiterunt. Auctores enim doctoresque peccatorum esse assolent. nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi servabatur antiquus. Nec adulterio Paridis. habere bona omnia praeter se ipsum. non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur. inquit Sallustius. 40 . inducit magnum aliquid divinantem 4. 2. decuit ignarum esse futurorum. Sicuti ego accepi. Miror Apollinem nominatum divinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. quae apud eum contionibus agebantur. Cuperet cum vertere ab imo. ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao. erubescant talia colere numina. ubicumque gratia divina digni occultissimo atque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam. cum illo periurio ambos fabula narret offensos. quod et in primo libro attigi 1) eosdem habens deos et colens cur a Graecis victum. quos alios quam istos deos mundus colebat. amasse Romana. Si igitur fabulis credunt. Structa suis manibus periurae moenia Troiae 5. aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit. usque adeo ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum. unde origo est populi Romani. cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur. Troianis peierantibus fingantur irati. quos manus atque lingua periurio aut sanguine civili alebat 6? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis. quare dii. quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit. quasi hoc sit hominis maximum bonum. fratrem Iovis. quam si vitam. quia Aeneae mater hoc fecit. ipsi mali esse qui laudant. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. mares autem homines deabus misceri nefas? Dura vel potius non credenda condicio. Neptunus et Apollo. Urbem Romam. cum a Graecis praevalentibus probentur victi. Irridere fabulas fortassis existimor nec graviter agere tanti ponderis causam. non zelant coniuges suas. totiens populus in suffragiis vel in quibusque causis. quod Apollo atque Neptunus eidem Laomedonti mercenariis operibus servierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur 3. Cum enim variis per diversa temporibus ante adventum Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum. non ultores. quem etiam nube rapuit. non obtendant Troiana periuria. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant qui in sua socia Venere non oderant (ut alia omittam) quod cum Anchise commiserat.

utrum praevaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint. Huc accedit. Dixerit aliquis: Itane tu ista credis? Ego vero ista non credo. Sed utrum potuerit Venus ex concubitu anchisae Aenean parere vel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua irritaverat iniquitate. quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt. magis irritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium civitatis. nulla tamen morte plectebant: usque adeo gravius quae putabant adyta divina quam humana cubilia vindicabant. multo ferocius atque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captivati saltem in servitute vixerunt. hinc eos iratus incendit vel potius penitus exstinxit. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Dî 12. 5. etiamsi falsum sit. ubi putata sunt civibus etiam de ipsis diis prodesse mendacia. hoc est nimium grandibus ac fortibus viris. ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent. et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati sunt. quo posset augeri. unde natis gigantibus. ut eam dii inhabitarent. Uterque enim fuit conditor. ut eo modo animus humanus velut divinae stirpis fiduciam gerens res magnas aggrediendas praesumat audacius. Sed utile esse civitatibus dicit. qua quaeritur. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant. occidit. ut hoc quoque de Venere non credatur. multi dolore dissimulant. utrum hoc fieri Romulus iusserit aut Romulus fecerit. atque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremavit. quod est peius. 6. adulteras autem feminas. paene tamen fatetur. nihil valentibus. Indigne Troia deleta est. quam nunc agimus. Proinde ad utrumque interim <modo> nostra disputatio referatur. multi pudore dubitant. tota hoc illa civitas fecit. nisi quod victi inde fugerunt et se ad istos. diis genitos esse credant. Nam et vir doctissimus eorum Varro falsa haec esse. nec sic quidem possunt irasci veris adulteriis humanis. non ab alienis. Marianarum partium homine pessimo. Nec ad causam. et ideo dii magis in Romanos sacrilegum illud flagitium quam in Troianos Paridis adulterium vindicare debuerunt. ut eam dii desererent. quamvis non audacter neque fidenter. non ab hostibus. et non iam fratrem. si peccata hominum illis numinibus displicerent. quod tota contempsit. everteretur. in medio relinquamus. agat vehementius et ob hoc impleat ipsa securitate felicius 10. ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. Fuit autem sacerdos illa Vestalis. ne cui parceretur. tunc terra completa est 11. quia. Si aut perpetravit aut imperavit hoc Romulus. Non est. Certe enim civilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium. tanto deteriorem deorum. qui rursus easdem terras habitarent. diis illis communibus ad haec repellenda nihil iuvantibus seu. sed patrem. si illud de Marte non creditur. Quae Varronis sententia expressa. cur igitur Troianis iram deorum provocavit ille alienae coniugis raptor. qui etiam falsis delectantur suis. meis verbis cernis quam latum locum aperiat falsitati. quae apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur. immo vero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos. et quid boni Roma. quod verum est. interest. quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant. Dii inepti sunt humanis rebus iudicandis. sed a Romanis quos sua calamitate propagaverat. ut arbitror. ut a Fimbria. contulerunt. quoniam. quo modo possunt diis adulteria displicere hominum. et oppidanorum quidem quanto invenio meliorem. ut potui. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro detectas Vestae sacerdotes vivas etiam defodiebant. quod dicatur quid mali Troia meruerit.4. magis ipse fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput. porro autem Fimbria prius edictum proposuit. causam requiro. et eorundem deorum tutelam Romanis invitavit iste sui fratris exstinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique vindicari. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur. quamvis aliqua damnatione. Si enim vera sunt. Par meritum impar sors Romae et Troiae. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum. Adhuc autem meliorum partium civilium Sulla dux 41 . Aliud adicio. magis eos contra Romanos moveret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus illusus. ut ibi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi. quo posset exstingui. 7. ut se viri fortes. ut Sullae servarent integram civitatem. nullo divini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur. quos pariter deciperent. quod multi impudentia negant.

fortasse apud Ilium erant. postea vero iam erant. quia Romanis multa sacra constituit 15. nec cum perveneris requiescere. quod potuerunt. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax. quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. quando Fimbria delevit Ilium. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt. tuerentur. Deum verum vera pietate perquirere. 42 . si apud Romam erant. cur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra. integrum stetisse perhibetur. quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum civitatem servare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium verterit. Varro prodit 16. si otiosum minime repperissent. quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant. eo merito scilicet. eversum est. tanto magis ipsi occupaverunt. Eversis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Minervae sub tanta ruina templi illius. Quid ergo melius cives urbis illius facere potuerunt. qui eisdem sacris fuerant invitati. quae bellis patere assolent. ut saltem Capitolinum collem. qui remanserat. triginta et novem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa 18. Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuvisse creduntur. non rebellantem adversus Romam nobilem filiam. ad eorum defensionem. Quae sacra et pax Numa rege fuerint. quod illi quadraginta tres vel. quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea vero causa! ut magnum esset imperium. sed ut essent addebantur. iam praesidibus atque tutoribus vix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum. non unde probarentur potentes. Dii nihil agendis rebus valent. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit. adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur: horum bonorum initiorum nondum malos eventus habuit. si ea tempora perdurarent. Nam daemones ad decipiendum semper vigilantissimi. non ut <diceretur>: Dî patrii. cui servantes urbem miseri portas clauserant: cur eidem Sullae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc. quod. sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi. sed viro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium Sullanarum. sed eum minus fortasse decepissent. sed quanto grandioribus membris. ac non potius plurimum boni. si modo id rebus salubribus scisset impendere et perniciosissima curiositate neglecta. sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque servantem. quid fidelius. sicut pluvia vitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. ut alii volunt. sed unde praesentes convincerentur. 9. tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset. Quid ergo est. sed ne diceretur: Excessere omnes adytis arisque relictis Dî. An respondent. eamque delendam reliquerunt non Graecorum viris fortibus. cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi vel illi civitati consociare potuerit. ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniti. quo belli portas Romani claudere potuerunt? Romani bellis usi sunt imperio augendo. 8. sed Dei veri beneficium est. quae ut prodessent custodiebantur. ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: cur et postea deseruerunt eamdem civitatem Romanis cognatam. ad vocem anseris cito redierunt. Diis itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est. ut scribit Livius 13. quorum semper sub numine Troia est 14. clauderet. plerumque etiam sicut sol. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium. et postea sacris institutis diisque ipsis. quid honestius. ab eis cum desereretur. si Domino placuerit. attendant defensores deorum. Unde ergo stetit Minervae simulacrum? Deinde. ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas. Sed si hoc tam magnum bonum dii illi Romae vel Pompilio contulerunt.fuit. suo diligentius disseretur loco 17. 10. Illud enim posse permissi sunt. ad eorum laudem. fecerunt. Deseruerint dii adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint. cum instituerentur.

vel tamquam fugitivis custodes adhiberet vel tamquam invalidis adiutores. viderit Aesculapius pronepos eius. nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. ubi ait: Igitur initio reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit) diversi pars ingenium. quibusnam diis tuendam Romanam salutem regnumque committeret. alius alium hortari. Peregrini dii mala non leniunt. utrum irruebant improbi belloque temptabant. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare. sicut pleraque mortalium habentur. tamen veritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. indignum enim erat. cum eius filius iam colli Capitolino praesideret. quae tam multa illic Pompilius constituerat. non ergo Roma pacem habuit. hostibus obviam ire. sua cuique satis placebant 19. Quae tamen si omnium deorum mater est. ut nulla pugna superati. Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus. legibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens videbatur. quos illis prioribus. ut tam longa pax esset. cum adversus Achivos regemque Aristonicum bellaretur. sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant 21. pauci ex amicis auxilio esse. nullo Martio impetu territi sedarentur inimici. qui eam nullo bello provocaverunt. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans. Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta. sive quandoque Alba eversa fuerant transituri. adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. non. 12. Cumani senes intercesserunt atque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento. invidia ex opulentia orta est. qui longe postea venit ex Aegypto. Nam Camillam Diana doluit apud Vergilium et Pallantem moriturum Hercules flevit 23. qui sive cum Romulo iam Romam transierant. An ut tam multum augeretur imperium. quas tamen plerumque contra eorum fieri voluntatem non solae fabulae multa mentientes et vix veri aliquid vel indicantes vel significantes. ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. Post ubi pericula virtute propulerant. nisi forte dii tales etiam id homini vendere audebunt. Deinde mox regem Aristonicum victum et captum esse nuntiatum est. dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi 20? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est. sed quo donante nesciens nec requirens. debuit fieri quod Vergilius detestatur. Ita sit plane. Decenter his artibus Roma crevit. quamdiu dii eorum. id est ipsi Graeciae. quos Aeneas advexerat. Aesculapius autem ab Epidauro ambivit ad Romam 25. ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret. Interest quidem. nec verum illum atque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit. quatriduo flevisse nuntiatus est 22. ut. ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obvia ferebantur: quibus modis agebatur. Miror sane. Nam postquam res eorum. mater etiam deum nescio unde a Pessinunte 26. Dii passionibus subsunt. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iovis. rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricavit 24. 11. Unde non usquequaque incongrue quamvis fabulosis. etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur. an nihil eorum fiebat. quem vinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. neque Troianum neque Laviniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conservare potuisse: alios providendos existimavit. et quia Romanis feliciter provenisset. si ipsa peperit Cynocephalum. cum cogitaret otiosus. atque recoleret Troianos deos. opinor. libertatem patriam parentesque armis tegere. sed quamdiu homines finitimi circumquaque voluerunt.quae perstrinxit Sallustius. quod irruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat non aviditas adipiscendae laudis humanae. sed undecumque nata sit. verum et alios praecessit etiam secuturos. his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. semper in potestate haberent paces bellicasque victorias. quoniam Cumana colonia Graeca esset. suisque terris. quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putavissent esse proiciendum. quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt. iam vitio proprio. audebunt eam dicere ignobilem 43 . quod alius homo voluit sive noluit. sed etiam ipsa Romana confitetur historia. Sed regnante Numa. sicut scribit ipse Sallustius. alii corpus exercebant. Igitur reges populique finitimi bello temptare. Quod si in potestate non fuit. non solum secuta est Romam quosdam filios suos. unde accitus esset. Tunc velut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis. malas mentes quatenus sinantur isti daemones vel terrere vel excitare. sed si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur. sed necessitas tuendae salutis et libertatis.

de quo iam supra locutus sum. quam cum eius precibus contra Aeneam fuerat excitata 31. sacrificia sacerdotes instituendo atque praebendo summum verum deum. Licet serviles. Quo modo nec Iuno. quod. fratrum parentum aut pie cruciabantur. 14. mares et feminas 27? ) Sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus. Huc accedebat. Quae sunt ista iura nuptiarum. regnum solus obtinuit. desperans pauciores illos. ut sunt alterna bellorum. indigenas et alienigenas. 13. societatis divinitatis? Quae postremo sub tot diis tutoribus vita civitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa possent. Nam propter interitum civium propinquorum. sub quibus in comparatione peioris vitae melius vixerat. ut maior deus esset. atque ille hac occasione nomen Statoris invenit 33. quantum malum discordiosi certaminis fuit. sed quanto maior facta est. quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent vota nesciebant. redeuntibus dolebant. Neque enim et apud Romanos parva fuerunt illa discrimina. quorum iam filias amplexabantur in thalamis. quamvis et ipsas pudendas lugendasque victorias. caelites terrestres. credo. nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia festinaret. aut fortassis Alecto illa inferna furia iam eis favente Iunone plus in illos habuit licentiae. sed etiam Romanorum in bellum Albani provocati sunt. offenderet. sicut navis nautas. quam illa coniugia Romana nupserunt. Primo enim sub ipsis regibus. certos atque incertos. Flagitia albani belli percurruntur. germani consortis impatiens: sed quando et istum diu toleraret. 1. Deinde Titum Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus ferre compulsus est. Vicerunt ergo Romani. quae cum Iove suo iam fovebat Romanos rerum dominos gentemque togatam 28. qui fratrem geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto. nec timorem habentes liberum nec dolorem. illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus viris timebant. Sub hoc tot deorum praesidio (quos numerare quis potest. non sufficere ad opitulandum granditati suae. cui uni haec rite gesta debentur. Romani autem soceros interficiebant in praeliis. quae irritamenta bellorum. nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuvare. sed Bellona donavit. ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent.dii peregrini deam civem Romanam. agitari affligique debuit. Andromacha felicius captivata est. nec illae auderent flere patres occisos. tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit. ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur 29? At enim vicerunt in hac conflictione Romani vicinos suos. tanto plures adhibendos putavit. quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam civilia campos Iusque datum sceleri canimus 30. et. Et felicior quidem cum paucioribus vixit. aliquae parentum ferro amiserunt viros. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus. ut bono et aequo more coniugia mererentur. infernos marinos. excepto Numa Pompilio. sed supplici pietate sedarent 34. in omnibusque generibus deorum. quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna commissa est. non timere 32. uxore Pompei. fontanos fluviales. quae foedera germanitatis affinitatis. Quantis et quam multis utrimque vulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae victoriae constiterunt! propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia. aliquae utrorumque ferro et parentes et viros. quia videlicet pax Numae tam longa viluerat! quam 44 . quibus templa altaria. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad tuitionem congregaverat. nec finis esset tanti mali. Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo non solum suo. aut crudeliter laetabantur victoriis maritorum. cladesque tanta irruit huius inopiae. sicut in animalibus. Hic tamen Romulus de suorum iam virtute desperans Iovem oravit ut starent. et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas gravius foedabant pristinas. quales ex multis paucas commemorabo. ut ea dolo raperent moxque compellerentur pugnare cum soceris. Illa victori subdita dolere tantum suorum mortem potuit. nisi raptae illae laceratis crinibus emicarent et provolutae parentibus iram eorum iustissimam non armis victricibus. ne offenderent victores maritos. ut Varro dicit. si quidem ad obsidionem quoque perventum est civitatis clausisque portis se tuebantur. quod fratrem Romuli coegit occidi! A Sabinis mulieribus raptis ad bella punica res pensantur (13-20) Immane facinus fuit raptus virginum Sabinarum.

et cetera quae ipse instituerat dicere. et post Lavinium. si viri hostes a se victos etiam cum laude fleverunt. et latiores campi non duorum gladiatorum. ubi post Ilium. sed universo orbi. libidinem dominandi causam belli habere. ab uno autem Horatio tres Curiatii superati et exstincti sunt. ideo deleta est. uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum soror. a Tullo Hostilio rege provocata conflixit. qui eum occiderat cui sororem promiserat 35. Nulla talis. ab Albanis autem tres Curiatii processerunt. ut sincero inspiciantur examine. inquit. Bellum ex libidine dominandi oritur. Hac libidine Roma tunc victa Albam se vicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat: Quoniam laudatur. ubi Amulius expulso fratre. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox atque horrendum malum. quod harena illa non fuit. quando filia civitas cum civitate matre pugnavit. tale spectaculum quis ferret? Quis non auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius matris. vincunt et ipsi. sed in duobus populis multorum funeribus implebantur. Deinde ad fructum victoriae Alba subversa est. haec postea quam sponsi spolia in victore fratre conspexit. Illa quem virum iam fide media retinebat. ne minus haberet mortium etiam Roma quae vicerat. ubi Romulus occiso fratre 45 . Discesserant sane ecce iam tertio. puto quod non culpabiliter fleverit. Nam ut erant ambo populi prius amici (vicini quippe atque cognati). nulla similis invenitur. et Roma placuerat. Ita Roma exstitit victrix ea clade etiam in certamine extremo. confligens autem et afflicta est et afflixit. Causa dicatur Albae. occisa est. ubi Aeneas regnum peregrinum atque fugitivum constituerat. tantum ut resides moveret Tullus in arma viros et iam desueta triumphis Agmina 38. quoniam flevit. Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani et talium certaminum tamquam theatrici spectatores. maximam gloriam in maximo imperio putare 39. nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii posteris. Pugnant etiam gladiatores. quia cum illo et illo pugnavit et vicit. ab eodem fratre. sicut Troiae adulterium dicebatur. ut de sex unus rediret domum. Displicuerat enim et Alba. Ergo sponso a fratre illatam mortem quando femina illa flebat. Illo itaque vitio tantum scelus perpetratum est socialis belli atque cognati. quando vita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: Postea vero. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fratribus adderetur. ut femina sponsum suum a fratre suo peremptum sine crimine fleverit. Humanior huius unius feminae quam universi populi Romani mihi fuisse videtur affectus. 14. nuda iudicentur. quod vitium Sallustius magnum transeunter attingit. cui luctus.crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio civitatis! Alba namque illa. aut forte etiam ipsum fratrem dolens. quibus imperium illud steterat 41. Nemo mihi dicat: magnus ille atque ille. quo usque ista fama porrigitur. sed puto esse satius cuiuslibet inertiae poenas luere quam illorum armorum quaerere gloriam. Mihi huc usque satis sit eius verba posuisse. Fallacia igitur tegmina et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus. tertio loco habitaverant numina illa Troiana. quod Graeci everterunt. nuda pensentur. Et tamen si in harenam procederent pugnaturi inter se gladiatores. Discesserant videlicet omnes adytis arisque relictis di. 14. Romae mater propior ipsa quam Troia. alter esset pater. Cum enim laudans breviter antiquiora commemorasset tempora. alterius filiae civitatis inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diversum fuit. 3. in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes atque nationes subigere. Quid mihi obtenditur nomen laudis nomemque victoriae? Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur. tunc se contra matrem civitatem tanta strage bellasse et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione vicisse Roma gaudebat. donec multorum taederet pari defectione certaminum. habet praemia laudis et illa crudelitas. Quam in Asia Cyrus. quorum alter filius. Sed more suo etiam inde iam fortasse migraverant. a Curiatiis tribus Horatii duo. Cui damnum in utrisque. et tunc vivis et posteris. inquit scriptura nostra. impium spectaculum praebebatur? Bellum semper in fratres geritur. quam filius Aeneae creavit Ascanius. Tunc eventum belli de tergeminis hinc atque inde fratribus placuit experiri: a Romanis tres Horatii. 2. nisi proli Veneris nisi nepotibus Iovis? Nam et hoc plus quam civile bellum fuit. peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit benedicitur 40. Unde enim apud Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua peremptum manu 36? Unde Marcellus Syracusanam civitatem recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est 37? Quaeso ab humano impetremus affectu. nec amphitheatro cingebantur illa certamina. ut eis quarta Roma providentissime crederetur.

quos dicunt. et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto exercitu. ut autem belli reliquiae ex duobus populis unum facerent. inquiunt 42. 46 . sed etiam absente commissum 55. deorum in numero collocatus putaretur. quia fortasse quod erat in Romulo probatum. regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. Sed antequam Alba dirueretur. Quam solis obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit. qui tertius a Romulo rex fuit. 2. quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia virtutis gloria 45. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios interemptus est 52. excepto Numa Pompilio et Anco Marcio. At ille post bella gravissima. consecutus. nefario scelere occisus est 53. qua perhibetur receptus in caelum. Ardeam civitatem tunc oppugnabat. viderint quidam scriptores eorum. ut. profecto ibi intellegitur aut violentia tempestatis aut caedis facinorisque secretum. inquit. Flagitia et calamitates ceterorum regum pensantur. sibi praesidere atque regnare perpessi sunt. Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum deorum. propterea et istum non creditum in deos receptum tali morte. Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat esse quam factam. sicut re vera factum est. iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non parvum indicium calamitatis huius fuit. dicit in eisdem libris idem Cicero 47. nescimus quid faceret. Romani vulgare noluerunt. ut inter numina coleretur 43. cum Dominus crucifixus est crudelitate atque impietate Iudaeorum 44. id est persuasum. quod portas belli nullus clausit illorum. a quo deseri iussus est. Neque enim adhuc innocens Capitolium struxit et postea malis meritis urbe pulsus est. qui contra senatum intumescere coeperat. hoc est in opere parricidae. ita factum sit. ut ex utraque una civitas fieret. id est vile facere. Quasi vero si luctus ille solis fuisset. De Tullo quippe etiam Hostilio. Nec Discessere adytis arisque relictis di tanto in optimum illius populi regem parricidio perpetrato. Acciderat enim et solis defectio. cum subito sole obscurato non comparuisset. sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse successit. ut non vere factum. cum tota domo sua fulmine. populus eius in Romam. transfusus est. 1. clausis deinde portis non sivit intrare redeuntem. Quod vero eum Romani regno postea depulerunt ac secluserunt moenibus civitatis. quas efficit <in> interitu Romuli. qui morbo interierunt 50. concrematus est 51. 15. quae profecto aut occasionem sceleri praebuit aut Romulum ipsa consumpsit 46). sed filii peccatum fuit illo non solum nesciente. ut fertur. Ceteri autem reges populi Romani. quibus eosdem Romanos concitatis finitimis attrivit. repressum atque sedatum. non magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus aversione etiam diurni luminis indicatum. ab urbe filia mater eversa est. sed ad ipsum regnum. Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo viderit adulatio fabulosa. sed praesentes manentesque viderunt et regem suum Iovem in illo altissimo templo. qui obscuratione solis est factus 49. nam et alii scriptores eorum defectioni solis addunt etiam subitam tempestatem. Esto. si hoc et alteri facile tribueretur. postea quam desertus ab eis quorum fidebat auxilio regnum recipere non evaluit. ut dixi. Hostilius. victor et eversor Albae. Quid iam singillatim dicam sub ceteris regibus totiens eadem bella renovata. Nullus ergo illorum sub tot diis praesidibus in pace regnavit. urbs tamen illa. Dicit etiam aperte in invectivis: Illum. immanissimi sceleris perpetratione pervenit. quam horrendos exitus habuerunt! tullus. qui ei successit in regnum. quia disputator magis quam laudator fuit. miserabile coagulum multus ante fusus utriusque sanguis fuit. insuper multis bellis victoriisque gloriantem et de manubiis Capitolium fabricantem 54 non abscedentes. (Quod autem dicit eum subito non comparuisse. In Hortensio vero dialogo cum de solis canonicis defectionibus loqueretur: Ut easdem. tenebras efficiat. nam plena luna sollemniter agitur. Romulum ad deos immortales benivolentia famaque sustulimus 48. Indigne historia et fabula Romulum extollunt. ut hoc miserae Troiae facerent eamque Graecis diruendam exurendamque relimquerent. pro populo Romano bellum gerebat. non ipsius de Lucretiae stupro. qui eum sibi apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano. qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum. et tantis stragibus iterum iterumque confecta. adulterio Paridis fuisse commotos. si ad eius notitiam flagitium filii deferretur. quam certa ratione sui cursus effectam imperita nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. qui hanc urbem condidit. quod tunc erat pascha Iudaeorum. 15. Servius Tullius generi sui Tarquinii Superbi. in quo Capitolium fabricaret. quae victoriis finita videbantur. quando et laudans eum in libris De re publica Scipionisque sermone: Tantum est. Certe hic minime timuit hominis interitum dicere. sed propter merita virtutis eius benivole iactatum diffamatumque monstraret. Hunc illi dii nefarium parricidam soceri interfectione regnantem.regnaverat. in oppido Tuscolo Romae vicino quattuordecim. inquit. eoque modo populum. qui et ipse fulmine absumptus est.

L. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. Nonne in hoc Bruto. deinde mox ipse in bello cecidit mutuis cum hoste vulneribus. Multa fuerunt mala reipublicae ante bella punica. quantum spatium absit ut saltem alicuius Getulae civitatis nunc territorio comparetur. nomine tantum privare. utcumque ferent ea facta minores. sed quia non tam gravi pondere urgebant. Quam iuste populus mores in cive. quando in illa re publica aequo et modesto iure agitatum est. haec adversa acciderunt. et patria privavit et honore! haec mala facta sunt. antequam idem annus terminaretur. ubi miror. Nec Discessere adytis arisque relictis dî. Nec tamen istum Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum. quod eos pro restituendo Tarquinio coniurasse cognoverat 61. si non scelere graviore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt. quod tyrannus ipse Tarquinius? Nam et idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur 63. Collatini collegae videtur innocentia vindicata. gravi bello Roma concussa est. qui pro defuncto Lucretio suffectus fuerat. quo aequo iure ac modesto agitatum est. ut eum regem suum facerent. Lucretius quoque. qui et filios occidit et a se percusso hosti filio Tarquini mutuo percussus supervivere non potuit eique potius ipse Tarquinius supervixit.. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. qui filios occidit. infelix est. sed superbum appellaverunt. Ita P. Nam scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque adeo contempserunt. quia etiam Tarquinius vocabatur. quem posset. continuo clementer exhorruit. generi sui facinore nec ignorante filia. inquit. Tunc iam deminuto paululum metu. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est 59. qui consules quinque habuit 64. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. mox deinde exclamavit et ait: Infelix. Etiamne ista est gloria. de vita atque tergo regio more consulere. seducentes eos vanis victoriis et bellis gravissimis conterentes. 1. Huic tempori adiciamus etiam tempus illud. quo primi consules creati sunt expulsa regia potestate! Annum quippe suum non compleverunt. ut et honore primus consul et civitate bonus civis carere iuberetur. secuta sunt quae idem Sallustius breviter explicat: Dein servili imperio patres plebem exercere. Quid itaque ego tantas 47 . fortasse regios eius fastus alia superbia non ferentes. quo usque dicit Sallustius aequo et modesto iure agitatum. ut dicat eos ideo mansisse Romae. si hoc offendebatur. ea facta posteri ferant. quo possent magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis adiuvare. Quod factum Vergilius postea quam laudabiliter commemoravit. postremo in eius nomine hoc vocabulum minus esset. Collatinus tantummodo vocaretur. compleverunt. sed Collatinum videlicet similitudo nominis pressit. Nisi forte quispiam sic defendat istos deos. occisis a se <ipso> primitus filiis suis et uxoris suae fratribus. cum illae omnes victoriae tam multo sanguine et tantis emptae calamitatibus vix illud imperium intra viginti ab Urbe milia dilataverint 58. Iunii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam Vincit amor patriae laudumque immensa cupido? Iam expulso utique Tarquinio tyranno consul cum Bruto creatus est maritus Lucretiae L. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes. qui successerat Collatino. qui in locum Bruti fuerat subrogatus. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum 65. id est praeferant et extollant. 17. Quamdiu enim Etrusci Tarquinio in regnum redire conanti opitulati sunt. Sed ideo non amisit quod sine ullo detrimento posset amittere. non patriam cogeretur. optabiliore fortassis exitu quam socer eius. non nomen attendit! Quam impie Brutus collegam primae ac novae illius potestatis. Mutare ergo nomen. Ideo dicit aequo et modesto iure gestam rem publicam metu premente. absumptus est. exstinctus 57. Nam Iunius Brutus exhonoratum eiecit Urbe collegam Lucium Tarquinium Collatinum 60. Horatius. Cum enim dixisset: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit.annos privatam vitam quietus habuit et cum uxore consenuit 56. Valerius. Quomodolibet. finito scilicet tempore. non persuadente iustitia. annum illum funereum atque tartareum. In quo brevissimo tempore quam funestus ille annus fuit. cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. Haec fuit Romanorum vita sub regibus laudabili tempore illius rei publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi per ducentos ferme et quadraginta et tres annos. et M. Et tamquam ad consolandum infelicem subiunxit: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 62. qui bonus civis hoc Tarquinio pulso passus est. Non fuit gloria Bruti iniquitas. non quia bella comquieverant.. morbo. sicut perhibetur. quo anno consulatus ipsius novum honorem ac potestatem auspicata est Romana res publica. Tarquinius Collatinus. 16.

quam multis locis magno praeconio laudare compulsi sunt. quod Sallustius ait? Plurimae turbae. quia esurienti multitudini frumenta largitus est. regni affectati crimen incurrit et eiusdem praefecti instantia per dictatorem L. exhibenda arbitratus est 70? Lecti autem sternebantur in honorem deorum. tantis calamitatibus vexarentur? Ubi erant. sed uti quisque locupletissimus et iniuria validior. moribus intulerunt 73. quos legunt et praedicant. dum pauci potentes.. quando alia pestilentia gravis de venenis matronarum exorta credita est. omnibus pariter corruptis. cum legatos Athenas missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur. quam eorum identidem auctores. 2. quando Valerius consul ab exulibus et servis incensum Capitolium cum defensaret occisus est 67 faciliusque ipse prodesse potuit aedi Iovis. cuius templum liberaverat. sub honesto patrum aut plebis nomine dominationes affectabant. qua et ille Furius Camillus exstinctus est. Quintium aetate decrepitum a Quinto Servilio magistro equitum cum maximo et periculosissimo tumultu civitatis occisus est 69? Ubi erant. 17. quem postea civitas ingrata damnavit 71? Ubi erant. qui iam diu in Capitolio sedebat. quoniam regem omnium Iovem. atque illa fame invalescente Spurius Maelius. bonique et mali cives appellati. quod nulli dictatori ante contigerat et quod illis diis iam praesente Aesculapio gravius crimen fuit? 48 . quo cives aeterni legendi sunt. non haberent: quid nos facere convenit. et nullo modo dicere vel talia vel cuncta sufficimus. quorum spes quanto in Deo melior et certior. gravi fame pestilentiaque vastata est 68? Ubi erant. si ego dicerem. sed inania solacia miserorum et ad alia atque alia sterilia mala subeunda illecebrosa incitamenta minime quietorum. Nec nobis. pro bono ducebatur 66. quia hoc dicimus. tam longa aetate per tot annos usque ad secundum bellum Punicum bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus discordiis seditionibusque civilibus. Proinde victoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt. incenderunt caedibus impleverunt 72? Ubi erant. Bruttiis. Ubi ergo erant illi dii. multa stupra. huius mali tam dira calamitas erat. quando rursus populus. cum aliam veriorem. vel lecturis afferam? Quam misera fuerit illa res publica. quando pestilentia maxima exorta diis inutilibus populus diu multumque fatigatus nova lectisternia. deinde cum praetore oppressus exercitus septem tribunis cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus 78? Vel quando post longas et graves Romae seditiones. praefectum annonae primum creavit. qui rem publicam ingratam et a Veientibus ante defendit et de Gallis postea vindicavit? In hac pestilentia scaenicos ludos aliam novam pestem non corporibus Romanorum.domi militiaeque. quando densissimis fatigata civitas seditionum malis. quibus adulescens vacaverat. quod in extremis periculis fieri solebat. quando eos minime suscensuros esse certissimum est. ut infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea civitate. quibus ad ultimum plebs in Ianiculum hostili diremptione secesserat. a Sallustio breviter intimatum est. Neque enim gravius vel graviora dicimus auctoribus eorum et stilo et otio multum impares. ita ut equitibus Romanis sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis aliisque spoliati privatique tegminibus sub iugum hostium in vestimentis singulis mitterentur 75? Vel quando gravi pestilentia ceteris laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt 76? Vel quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab Epidauro quasi medicum deum Roma advocare atque adhibere compulsa est 77.moras vel scribens patiar. quando quidem et ex ipsis quae diceremus accepimus. cum Romani. tanto maior debet esse libertas. ut eius rei causa. . quibus se colendos mendacissima astutia venditabant. Samnitibus. quando per decem continuos annos male pugnando crebras et magnas clades apud Veios exercitus Romanus acceperat. Ubi erant. unde hoc sacrum vel potius sacrilegium nomen accepit. quando Galli Romam ceperunt spoliaverunt. quia praesentia defendebat. Porro si illi scriptores historiae ad honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala civitatis propriae non tacere. Ubi erant. qui propter exiguam fallacemque mundi huius felicitatem colendi existimantur. sed. non permiserant fortasse discere medicinam? Vel cum conspirantibus uno tempore hostibus Lucanis. quod est multo perniciosius. seditiones et ad postremum bella civilia orta sunt. quam illi turba tot numinum cum suo maximo atque optimo rege. Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati perempti sunt. boni Romani prudentesque suscenseant: quamquam de hac re nec petendi sint nec monendi. dictator crearetur Hortensius. cum illa insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit. in qua sola iugiter feliciterque vivendum est? Nec in deos eorum horribiliora nos dicimus. qui plebe revocata in eodem magistratu exspiravit 79. subvenire? Ubi erant. cum fame laboraret. quarum supra fidem multarum atque nobilium mores deprehensi sunt omni pestilentia graviores 74? Vel quando in Caudinas furculas a Samnitibus obsessi ambo cum exercitu consules foedus cum eis foedum facere coacti sunt. Qui autem suscensent. quorum in gratiam plerique concesserant. quibus tamen ediscendis et ipsi elaboraverunt et filios suos elaborare compellunt. quod numquam antea fecerat. quando me ferrent. cum mala praesentia Christo nostro imputant. nisi per Furium Camillum tandem subveniretur.. non ob merita in rem publicam.

Pecudes quoque similiter interibant. cum inter utrumque imperium victoria diu anceps atque incerta penderet populique duo praevalidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent. ipse divinus haberetur (ait enim: Dico te. Atque in tanta strage bellorum etiam pestilentia gravis exorta est mulierum. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus. 1. qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset. quam quod ita Romani victi sunt. nisi proxime alio proelio Romani abscederent superiores. Nimirum enim. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit. nisi aviditate nimia laudis et gloriae duriores condiciones. cuius in primo et in altero libro mentionem fecimus. ob egestatem militare non valentes hoc nomen acceperant. Tunc ergo dictum est eam esse causam pestilentiae. quae isti et quanta dixissent! quid? Illa itidem ingens pestilentia. Tum vero tam multa bella ubique crebruerunt. quot perditae civitates! quam longe lateque tot regiones terraeque vastatae sunt! Quotiens victi hinc atque inde victores! quid hominum consumptum est vel pugnantium militum vel ab armis vacantium populorum! quanta vis navium marinis etiam proeliis oppressa et diversarum tempestatum varietate submersa est! si enarrare vel commemorare conemur. militiae conscriberentur. . 3. quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae. quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat 84. securus fatidicus utrumlibet exspectaret eventum. tunc ingenti gloria celebratus. aliis impetu quasi torrentis impulsis. Aesculapius excusabat. quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae 85. quam multos peremit! quae cum in annum alium multo gravius tenderetur frustra praesente Aesculapio.. Quid? Hiems illa memorabilis tam incredibili immanitate saeviens. nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat supplicatum. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares. 18. Incertae res primi belli punici fuerunt. sive Pyrrhus a Romanis sive Romani a Pyrrho vincerentur. quamdiu saeviit. fessis Carthaginiensibus imperasset. ubi ei veluti vitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non 49 . quando renovati sunt. rex Graeciae. 18. Nihil sane miserabilius primo Punico bello accidit. Renovarunt etiam pontifices ludos sacros inferis et ipsos abolitos annis retrorsum melioribus.. quot afflictae. sed deorum excusatio procurata est. tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat. qui eo. e duobus quidquid accidisset. verum est quod aerii sunt et non habent sanguinem. non utique magnae peritiae Varronis tribueretur. Ubi se. non obstetricem profitebatur. ut nivibus horrenda altitudine etiam in foro per dies quadraginta manentibus Tiberis quoque glacie duraretur. Illius viri et captivitas inopinatissima et servitus indignissima. ita ut etiam defecturum genus animalium crederetur 81.. atque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus. 17. si nostris temporibus accidisset. gravidae moriebantur. aditum est ad libros Sibyllinos 82. Romanorum hostis effectus est. Iam vero Punicis bellis.. Nam exundante nimis ultra morem fluvio Tiberino paene omnia urbis plana subversa sunt. vir plane magnus et victor antea domitorque Poenorum. quod plurimas aedes sacras multi occupatas privatim tenerent: sic interim a magno imperitiae vel desidiae crimine Aesculapius liberatus est. quod proli gignendae vacabant. aliis velut stagno diuturno madefactis atque sublapsis. credo. quam ferre possent. Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio. Nec mala illo tempore gravissima intra moenia defuerunt. quod archiatrum. sicut Cicero in libris De divinatione commemorat. cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc atque inde victorias magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum. Tunc magno metu perturbata Romana civitas ad remedia vana et ridenda currebat.multaeque extiterunt calamitates. Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine prohibente.Graves post Pyrrhum pestilentiae fuerunt. Cui sane de rerum futuro eventu consulenti satis urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit. Nam priusquam maturos partus ederent. vincere posse Romanos) atque ita. Pyrrhe. ut tamquam vacua sine ullius offensione possent humanis saltem usibus vindicari? Namque tunc velut ad sedandam pestilentiam diligenter repetita atque reparata nisi postea eodem modo neglecta atque usurpata latitarent. Quae tunc et quam horrenda utriusque exercitus clades 80! In qua tamen superior Pyrrhus exstitit. In quo genere oraculorum. ut. ut inopia militum proletarii illi. ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare divinum. ut etiam Regulus ille caperetur. magis interpretibus ut possunt seu volunt dubia coniectantibus credi solet 83. 2. et iuratio fidelissima et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere.

Servis itaque. adeo unoquoque id quod habuit conferente. iam libertis. nihil his rebus minui. quod ubi Romae auditum est. presserant civitates. cum esset crudelissimus. civitati populi Romani amicissimae subvenirent. fieri potuisse existimant. sed significandis aeternis. in usus publicos opes venere privatae.. erubescunt. perire contingeret. Haec quippe Hispaniae civitas amicissima populi Romani. iuratione constrinxerat. ut salus terrena et temporalis felicitas civitatis perire non posset. quando pro superflua voluptate plura donantur histrionibus. Tunc vero illic ignis non tantum vivebat. civitatem. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesivit. Si autem a se ipsis ignem non repellebant. dum eidem populo fidem servat. conicienda potius quam nuntianda putaretur. Gallia transcursa Alpibusque disruptis.tam honoratae quam damnatae virgines donare consuerant. quanto infimioris. Haec istis nequaquam obicerentur a nobis. Proinde cum illis etiam manentibus sacris vel salutis contritio vel infelicitas irruisse monstratur. fugisset. aut vero erat ibi numen.. si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. unde nostra numina facere non potuistis. quae iam tres. quam multa capta et oppressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! de Cannensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam. quam defendere nequeunt. immo. quid contra illas aquas flammasque poterant adiuvare? Sicut etiam res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. tamquam Romani diis suis dicerent: ponite quae tam diu inaniter habuistis. cum ea. eversa est. cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. et posse ad eosdem usus denuo reparari. sed etiam saeviebat. quibus eos irritaret ad bellum. ubi Hannibal. pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. Deinde omnium fessa rerum.. ut Romani reos facinorum proposita impunitate colligerent.. propter quas fuerant instituta. quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt. tamen tanta inimicorum atrocissimorum caede satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit. in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. ne faciamus iniuriam. si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus instituta. miserabilia dignitatis insignia. suae rei publicae Romanaeque carissima. et ideo. Detracta sunt templis. similior victo fuerit ille qui vicit 87. horroris est. Denique tanta militum inopia secuta est. servitia libertate donarent atque illis pudendus non tam suppleretur quam institueretur exercitus. quae sine anulis iacebat. cuius salutem tueri putabantur. sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium divinationum caligine decipientes. Saguntum ergo ferociter obsidebat. Hic aliquid agerent dii helluones atque nebulones. mutare sententiam. qui non tam narrare bella Romana quam Romanum imperium laudare instituerunt. 20. quod corporalia visibiliaque essent. Neque enim vel ipsum ignis agnovit. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. quam tunc legionibus pro extrema salute collata sunt? . Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis. Cuius impetu exterritae virgines sacra illa fatalia. Ipsi utique medii praefuerunt. Nunc vero caecitate mirabili eis sacris. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium. Si ipsi dii tempestate atque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc 50 . nihil sibi auri senatus ipse. Contempti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. quod ipsis praesidibus placito iunxerat. a perfido obsessa oppressa consumpta est. Primo fame contabuit. Gravissimae factae sunt clades secundi belli punici. 19. quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent 89. Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus irruens ea semiustus abripuit 86. quod non etiam. quanto magis scribere. nam etiam suorum cadaveribus a nonnullis pasta perhibetur. misera illa civitas opulentissima. missi legati ad Hannibalem. ne saltem captiva in manus Hannibalis perveniret. Secundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. in quibus fuerant. atque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris. fide vinxerat. Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. tam longo circuitu auctis viribus cuncta vastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus irruente. ut praeter singulos anulos singulasque bullas. quae perire possent. Breviter tamen eum commemorabo. quo intellegerent tantam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam. hic aliquid agerent. ut facilius eam caperet mensura quam numerus 88. cum ab illo incendio liberare non possent. Quis ferret istos. ingentem rogum publice struxit. si fuisset. quam cruenta proelia gesta sunt. Dum hae morae aguntur. ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia. ad rem quippe quae agitur multum pertinet. Cuius interitum legere. fidei conservatione pereuntem perire non sinerent. ita ut his quoque fatentibus. ut ab eius obsidione discederet. octavo vel nono a Poenis mense deleta est. Custodiens itaque fideliter. cum eos modo vix feramus.inter quae excidium Saguntinorum.

eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi. cuius ab adulescentia vita describitur 91 diis dedita templisque nutrita. eligant. tunc inductae in convivia psaltriae et alia licentiosa nequitia. qui Saguntinae urbi non potuerunt. quam liberavit. nullo fructu felicitatis huius coluntur. Propter hanc enim ad hostes et redire ille voluit. Deinde tunc primum per Gneum Mallium proconsulem de Gallo graecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior irrepsit. quibus temporibus peiores utique in gravissimis discordiis mores fuerunt. augurium malum fecerant 95. Si enim fidei servatae irascuntur illi dii. quod cedens inimicis extra patriam. quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. ne pro eius periret amicitia. propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putavi. Conservata ergo provocat deorum iram fides? An possunt et diis propitiis perire non solum quique homines. quam prius nocuerat tam diu adversa Carthago. dicere institui. quasi per tot annos. qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen invenit. sicut alias. aemula imperii Romani ab stirpe deleta est. ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret 92. ut harum labentium atque transeuntium rerum felicitas tuta sit. a quorum templis avertit Hannibalem. subvenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide evangelica pateretur. post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio. 51 . A bellis civilibus ad Augustum res describuntur (21-31) Ingrati animi et lascivi crimina enumerantur. verum etiam faventibus non sicut modo de miseria murmurare. domi autem nullae. Pro istis autem diis. nisi quod de illo Regulo exstincto? Hoc quippe interest. a quibus colantur. ne quis heredem feminam faceret. et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis. Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. potuisse tempestate saevire. et noluit ista transire. diis illis defensoribus Romam victore Hannibale non perisse. ignoro. nec unicam filiam 94. quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset. ut intellegatur etiam illud a Sallustio in comparationem aliorum temporum dictum. quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos 90 (multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans). alii contra eam alio augurio processerunt. quod ille unus homo. verum etiam integrae civitates? Utrum volunt. toto ergo isto tempore omitto ex aliis atque aliis causis etiam atque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum. qui propterea coli perhibentur. plus nocuisse monstretur tam cito eversa. quae intolerabiliter homines patiuntur. non reddiderunt vicem. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus. quod de Scipione commemoravi. haec tota civitas. ut aiunt. utriusque tamen interitus causa conservatio fidei fuit. ut prosperitate ac securitate rerum. qui videtur non adhuc vel ipsorum opinione gloriosam. id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula visa perhibentur 93. sed tamen si pro fide evangelica excidium pateretur: ea spe pateretur. quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt. tam grave ab ea crimen Saguntinae calamitatis averterent. nunc vero quam stulte creditur. ita ut iussisse perhibeatur. 21. tam exitiosi. qua in Christum crediderat. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae. volaverant enim pulli de cavea et mancino consuli. tam periculosi praeclarus mirabilisque confector. Possent enim illis non solum manentibus. in oppido Linternensi egit reliquam complevitque vitam. si autem etiam illis propitiis multis gravibusque cruciatibus afflicti interire homines civitatesque possunt. quae libenter faciunt. quod ei Romana numina. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum. sed victoriis consolabatur. qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis. ad praesentem pertinet disputationem. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit. quam sua virtute salvam et liberam reddidit. quibus illa exigua civitas Romanum circumsessa exercitum afflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam coeperat. lata est etiam lex illa Voconia. quaerant perfidos.primum tale aliquid facerent. qui pro se pugnabant atque adversus Hannibalem opulenti erant. non de his. sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interire. Sed nunc de his malis. discordiae saeviebant. Desinant igitur suscensere. Nam tunc. victor Hannibalis domitorque Carthaginis. unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse. ac deinde tantis malorum aggeribus oppressa Romana res publica. Verum tamen toto illo intervallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. mortuus est. inimicorum accusationibus cessit carensque patria. propterea colendi requiruntur. non mercede brevissimi temporis. ne Romanis frangerent fidem. Unde illud magis. sed aeternitatis interminae. sed contentiosam et exitiosam et plane iam enervem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta revocasse et quasi morbida vetustate collapsam veluti instaurasse ac renovasse rem publicam.

quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibente licuerunt.Mithridate imperante Romani necantur. Percussor Gracchi ipsius caput. 23. in convivio inopinate atque impie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium. qui adversus eum intra Urbem arma commoverat eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat. meruit in illa aede tamquam in carcere includi. fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum videndi nefarias illas caedes domi suae. quamvis illud nequaquam tacuerim. Sed haec. 24. quantam Italiae vastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se adversus Romam sociale Latium commoveret. ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista. inquam. cum prior Gracchus occisus est! quae etiam. quae quanto interiora. asini boves. Si autem consuluerunt. bella civilia quantum Romanum cruorem fuderunt. Sed hoc quid aliud fuit quam irrisio deorum. Quid utilitati fuerit dea Concordia. Sed iam illa mala breviter. et Discordia dea non sit. Volebant enim agros populo dividere. cur Concordia dea sit. templum constitutum. ubicumque fuisset inventus. ut Gracchorum poenae testis contionantum oculos feriret memoriamque compungeret. quae si esset in civitate. si rebus gestis congruere voluerunt. quod tantum malum fuit. si etiam signum non fuit! hoc si nostris temporibus accidisset. Quam illa miserabilis rerum facies erat. haec enim pactio caedem praecesserat. quos nobilitas perperam possidebat. Eo modo igitur non solum Concordiae. ut res ipsa docuit. quando tantam habuit iudiciorum velut examinata cognitio. in domo in vico. ubi tot cives ordinis cuiusque ceciderunt. in agro in via in oppido. cum de sedibus suis ad illam irremeabilem peregrinationem profecti sunt. non habent cur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur. in templo in lecto. cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et ordine potestatum. Quae mala fuerint bellorum civilium. Quanti mali signum fuit. perniciosissimum fuit. quae lacrimae spectantium. 25. Quae funera facta sunt. quia deseruerat animos civium. sed plane iam ferro armisque saeviebant. non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur. cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contempserant? Num deos et domesticos et publicos. omitto. quantum grave erat. quantum possumus. quos consulerent. Gracchorum seditio initium fuit bellorum civilium. et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt. In qua etiam occisus est cum liberis Marcus Fulvius consularis. non habebant? Hoc si ita est. olim Romani haec vana contemnunt. illa vero mala? Nec ipse aliud secutus videtur quam quod advertit Romae etiam Febri. ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis vultibus ad hostile negotium in pace peragendum. bella socialia. commemoremus. Sed iam vetustam iniquitatem audere convellere periculosissimum. verum etiam perpetrandi. immo vero. tanto auri pondere consuli vendidit. sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. ubi tantus sanguis effusus est. si hoc signum fuit. verum etiam Discordiae constitui debuit. Post Gracchi alterius interfectionem Lucius Opimius consul. si quis de proximo urgeret 97. ubi partium studia non contionum dissensionibus variisque vocibus in alterutrum. Ex quo intellegi potest. in foro. cum quaestionem haberet iam iudiciaria inquisitione ceteros persequens. rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur. et factum est 96. quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes cives Romanos atque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit. 22. Cur enim. bella servilia. sicut Saluti. illi deae templum construere. sed etiam ipsa bella urbana. subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera vagabantur et omnem non solum aliorum. Eleganti sane senatus consulto eo ipso loco. tanto miseriora exstiterunt: discordiae civiles vel potius inciviles. ubi funereus tumultus ille commissus est. Initium autem civilium malorum fuit seditiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. subito quemque. tria milia hominum occidisse perhibetur 98. mutuis dicam omnino vulneribus. quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum. non tantis dissensionibus dilacerata corrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia. aedes Concordiae facta est. non sine exitio vel periculo audentis. cuncta animalia humanis usibus subdita. verum etiam dominorum aversabantur accessum. respondeatur. canes equi. Periculose itaque Romani tam mala dea irata vivere voluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione 52 . nec iam seditiones. quid ista profuerunt.

cum in loco illius caedis. si forte indignata. ad quantum numerum et quam acrem ferocemque pervenerit. Baebius et Numitorius unco tracti sparsis visceribus interirent. ignemque illum. trium dearum litem aurei mali suppositione commenta est. quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset. quibus Italia vehementer afflicta et ad vastitatem mirabilem desertionemque perducta est. adversariae suae constitutam aedem videret! Haec vana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur. Quapropter. in ipsa quoque Urbe cadaveribus vici plateae fora theatra. Iam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae graviores a Mario iuvene atque Carbone earundem partium Marianarum. quibus Romanum maxime praepollebat imperium. utrum prius ut vincerent. Qua morbi duxere manum. qui Sulla imminente non solum victoriam. quoniam nihil apud Romanos templo Vestae sanctius habebatur. quibus antiqua fana fecerunt. qui foris in acie ceciderunt. Quantum ex hoc profecerint. quando de exsilio se ipse restituit. Bellum deinde servile successit et bella civilia. .. contionantibus opponendam putarunt. an postea quia vicissent. Merula flamen Dialis. templa completa sunt. tamquam saeva barbaries domarentur! Iam ex paucissimis.. quam si scelera quae puniebantur impunita relinquerentur. 28. hoc est in loco sui operis. et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque non exeunt. Neque id solum fuit servile bellum. In ipsius autem Marii oculis continuo feriebantur. sed cum iam soli possent superesse nocentes. et rapta Helena et Troia deleta. Praeclarum vero seditionis obstaculum aedem Concordiae. De hac enim vindicta. aram ipsam amplexus occisus est. sed superare propositum.. gladiatoribus quem ad modum bellum servile contractum sit. verum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus impleverunt. quos ille numerus imperatores populi Romani superaverit. Tunc data libertas odiis. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum devitare Gracchorum. quas et quo modo civitates regionesque vastaverit. sed et Macedoniam provinciam prius servitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam. Lucius Saturninus tribunus plebis et Gaius Servilius praetor et multo post Marcus Drusus. quanto atrocius potuit irritari. huius videlicet vindex crudelitatis. praecisis venis Iovi etiam suo sanguine litaret. quae perniciosior fuit. 27. quid sanguinis fusum. 26. vix paululum respirante civitate.et sullanum. sive praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint. Quae proelia commissa sunt. quo fuso fuerat comparata. tamquam de carcere. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat invitata.. ut verbis Tullianis utar: Superavit postea Cinna cum Mario. ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est. indicant secuta peiora. exceptis passim quaqua versum caedibus factis caput Octavii consulis poneretur in rostris. Periere nocentes. post tantum sanguinem civium. quod inter deos in Urbe nullum templum habere meruit. duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur. Sullana vero victoria secuta. Nam praeter stragem late per diversa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia. vix qui historiam conscripserunt satis explicare potuerunt 99. Mucius Scaevola pontifex. Cum vero Marius civili sanguine iam cruentus multis adversarum sibi partium peremptis victus Urbe profugisset. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia..sumpsisse.in primis civile marianum. cum primum victoria Mariana. sive et istas coluerint. ideo iam turbabat tantis tumultibus civitatem.. deinde socialia bella exarserunt. Illo bello Mariano atque Sullano exceptis his.. producebantur ad gladium. quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc gravissimae. Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis.. ut difficile iudicaretur. Ultus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla. deinde valida bella piratarum. testem caedis suppliciique Gracchorum. ut omnes fere Italae gentes. resolutaque legum Frenis ira ruit 101. qui perpetua virginum cura 53 . unde rixa numinum et Venus victrix. Fera fuerunt bella civilia socialia et servilia. cum sic eos discedente Concordia Discordia saeviens usque ad civilia bella perduxerit. Tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. finito iam bello inimicitiis viventibus crudelius in pace grassata est. ne dici quidem opus est quanta deminutione civium et quanta calamitate rei publicae 100. Catulus hausto veneno se manibus inimicorum subtraheret. quando victores plus funerum ediderint. hoc est minus quam septuaginta. quis pro magnitudine rerum valeat eloqui? .

Tunc emerserat mirabilis indolis adulescens ille alius Caesar. omnibus bellis hostilibus. sic tota iussa est trucidari. tamquam villae. quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam. Pax cum bello de crudelitate certavit et vicit. sed iubendo prostraverat. quo imperante natus est Christus. 30. ut dixi. quantum laetitiae quia ceteri non timebant. pontifici aram ipsam. quibus illa res publica nec afflicta. Bellum erat. miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Sullana porro tabula illa postrema. quod a Gallis tutum fuit. et sceleratarum concatenatione causarum a bello Mariano atque Sullano ad bella Sertorii et Catilinae (quorum a Sulla fuerat ille proscriptus. sed consolabatur modus. At vero Sulla vivo adhuc Mario ipsum Capitolium. etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. Haec facta sunt in pace post bellum. Huic adulescenti Caesari. qui. Pompei quippe victorem Gaium Caesarem. sed quia non habebat. auctoribus etiam eorum fatentibus. quam Gothi vel spoliare potuerunt. non ut qui evaserat viveret. ad decernendas caedes victor insedit. illius Gai Caesaris filius adoptivus. Sed in quibusdam eorum. ut ille ipse iuvenis. Qua igitur fronte quo corde. inde ad Lepidi et Catuli bellum (quorum alter gesta Sullana rescindere. quae hominum ex utroque ordine splendido. non ut acceleraretur obtinenda victoria. qui in villa publica non iam bello. si posset. et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae. sed ipsa pace saeviente septem milia deditorum (unde utique inermia) non pugnando. suo paene sanguine exstinxit. pervenerunt. Quae rabies exterarum gentium. donec Sullae suggereretur sinendos esse aliquos vivere. alter defendere cupiebat). Illud enim prostravit armatos. cui vehementer pro eadem illa velut patriae libertate Cicero resistebat. 54 . dicioni propriae subiugaret. inter quos et Cicero. sed ne contemneretur obtenta. ut omittamus alias innumerabiles mortes. sed ut moriens non repugnaret. pro qua multum ille clamaverat. quam etsi ferro rapere non possent. utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum irruptionem an Marii et Sullae aliorumque in eorum partibus virorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidaverunt senatum. longe ante adventum Christi exorta sunt. tamquam regni appetitorem quorundam nobilium coniuratio senatorum velut pro rei publicae libertate in ipsa curia trucidavit. immanius homines hominem vivum. Tunc iam cohibita quae hac atque illac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi.semper ardebat. amariora. pax autem. ille nutritus). Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu vivere vel potius diu mori coactus est. ista nudatos. ut essent quibus possent imperare qui vicerant. quam tamen illo victo interfectoque transcendit). qui mori iussi erant. quando Mucio civi. sperans eum depulsa et oppressa Antonii dominatione instauraturum rei publicae libertatem. ut eius potentia contra Antonium nutriretur. postea est appellatus Augustus. Huius deinde potentiam multum moribus dispar vitiisque omnibus inquinatus atque corruptus affectare videbatur Antonius. feriret. Subhastatae sunt etiam. Cicero favebat. ut qui feriebatur. In Urbe autem tota quem vellet Sullanus quisque feriebat. tabula illa cum magna gratulatione proposita est. quae saevitia barbarorum huic de civibus victoriae civium comparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque vidit. equestri scilicet atque senatorio. sed omnino perdita iudicata est. sed in illo colle constitutis auro vitam saltem vendiderunt. cuius dignitatem ac potestatem fovebat. occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. hinc ad alium Caesarem. et cum fuga Marius lapsus esset ferocior cruentiorque rediturus. Extremorum bellorum civilium etiam Tullius victima fuit. quae sola utcumque defensa est. inde ad Pompeii et Caesaris (quorum Pompeius sectator Sullae fuerat eiusque potentiam vel aequaverat vel iam etiam superaverat. et haec nostro imputant Christo? Crudelia bella civilia. Civilia cum externis bellis conferuntur. Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella civilia. ubi erant ut aiunt fata Romana. qua impudentia qua insipientia vel potius amentia illa diis suis non imputant. plures iugulavit senatores. Quendam enim sine ferro laniantium manus diripuerunt. Caesar autem Pompeii potentiam non ferebat. velut unus reus duci iuberetur. possent tamen obsidione consumere: Gothi vero tam multis senatoribus pepercerunt. Contristabat numerus. 29. quaedam nobiles civitates. reperire potuerunt. senatori. qui victoriam civilem clementer exercuit suisque adversariis vitam dignitatemque donavit. unde tot funera numerari omnino non poterant. una vero. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos vita rebusque privavit: Marianis autem partibus Sulla absente quid sanctum cui parcerent fuit. qui post Augustus appellatus est. nec quia tot cadebant tantum erat maeroris. et in eis etiam multi clarissimi viri perierunt. disertus ille artifex regendae rei publicae. Urbem deinde Sulla victor intravit. quam bestiae solent discerpere cadaver abiectum. usque adeo caecus atque improvidus futurorum.

quorum potentia similis fuerit regiae dignitati. An latitudo imperii. bella illa civilia sequerentur. quae usque adeo incredibiliter acciderunt. clarebant sacerdotia. ut rupes urerentur. ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis 107. Multo autem minus eorum voces tolerarentur. quanta illis bellis Europam Africamque contrivit. Deos suos accusent de tantis malis. nullus talium. boves locutos. si Christianae religionis receptionem et diffamationem vel irruptio <illa> Gallorum vel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio vel. 5. De his. De cupiditate Nini regis. 2. 4. Non elegit templum. verum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. 6 LIBER IV BREVICULUS 1. qui ut latius dominaretur primus intulit bella finitimis. fana renidebant. quae in eorum libris non fabulosis. cum singulis vix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderint. qui Christo nostro ingrati sunt de tantis bonis. cum pluit lapidibus (non ut grando appellari solet hoc nomine. facillime agnoscit (ut omittam cetera quae multa commemoravi et alia multo plura quae commemorare longum putavi): si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta vastatio. qualem ferimus eique respondere compellimur. quia frustra elegerat Mucius. quamvis incredibiliter mirum. cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur. quae non nisi bellis adquiritur. in bonis sive sapientium habenda sit sive felicium. si temporibus Christianis videret? Et tamen diis suis ista non tribuunt. ut inter prodigia numerarentur. Illud scio et hoc me cum quisquis sine studio partium iudicat. An regna terrena inter profectus suos atque defectus deorum iuventur vel deserantur auxilio. cum iam esset populi Romani provincia. De his. cum pluit creta. Locustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse. 3. calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant 102. quae libro secundo et tertio continentur. Talis itaque vanitas. 7. 6. quantum attinet ad Romanos. Legimus apud eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis vertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse. ne ista vel minora patiantur. quae ibi erant. Quam similia sint latrociniis regna absque iustitia. quorum cultum ideo requirunt. quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa. Mala etiam alia. ut pices navium solverentur 105. quo confugeret Tullius. sacrificabatur ludebatur furebatur in templis. Eodem rursus aestu ignium tanta vi favillae scripserunt oppletam esse Siciliam. quae magis fuerunt mira quam noxia. aut illuc eos ut viverent etiam ipsi barbari deduxerunt. nisi Christianae religioni mala illa tribuisset. Tunc Uticae ex triginta milibus iuniorum. quid horum non Christianae religioni tribueret. sed omnino lapidibus) 104. haec profecto etiam graviter laedere potuerunt.Ante Christum etiam ex elementis mala fuerunt. 31. sed historicis 103. Sed cum pluit terra. qua mortua redditaque litoribus atque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam. infantes nondum natos de uteris matrum quaedam verba clamasse. si Christianis temporibus accidissent. seu vera seu falsa sint. De fugitivis gladiatoribus. 8. Hoc utique non leviter noxium fuit. consumptis enim fructibus foliisque lignorum ingenti atque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam. aut ad loca Christo dicatissima confugerunt. non inferunt hominibus perniciem. 55 . Hi vero qui multo indignius insultant temporibus Christianis. quae primo volumine disputata sunt. Certe quando illa mala fiebant. feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conversas et cetera huius modi. quod cuncta mala praecedit. qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxavere Romani 106. quando passim tantus civium sanguis a civibus non modo in ceteris locis. litteris mandaverunt. quales nunc patimur. decem milia remansisse confirmant. Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum atque servatum. ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret. volasse serpentes. sed stuporem.

quas pagani templis et sacris honoraverunt praetermittentes alia bona. De Virtute et Fide. quem summum deum cultores ipsius opinantur. 26. si Iovis summa potestas est. An. Quod iudicio et potestate Dei veri omnium regum atque regnorum ordinata sint tempora. quos sibi dii celebrari a suis cultoribus exegerunt. De scientia colendorum deorum. quo Romani regni fortitudo et stabilitas visa est indicari. De his. qui diversos deos diversis mundi partibus praefecerunt. Ob quam speciem utilitatis principes gentium apud subiectos sibi populos falsas religiones voluerunt permanere. De tribus generibus deorum. 19. qui Deum animam mundi et mundum corpus Dei esse putaverunt. De ludis scaenicis. De falsitate auspicii. quae similiter colenda fuerunt. 32. quam a se Varro gloriatur collatam esse Romanis. An ad obtinendum dilatandumque regnum profuerit Romanis cultus deorum. De Fortuna muliebri. An imperii Romani amplitudo et diuturnitas Iovi fuerit adscribenda. cum. 56 . 27. si recte illis divinitas tribuebatur. 28. quam Romani. etiam Victoria dea debuerit aestimari. ipsa huic negotio sola sufficeret. Quid fuerit quod Romani omnibus rebus et omnibus motibus deos singulos deputantes aedem Quietis extra portas esse voluerunt. 25. De Felicitate. 33. cum pro omnibus sola sufficeret. qua ratione secernunt. tamen felicitatis dator esse sentitur. 10. De opinionibus Varronis. 11. 20. De multis diis. 12. Augmenta regnorum Iovi incongruenter adscribi. 29. diu non coluerunt honore divino. quod inter deos colant ipsa dona divina. 14. De uno tantum colendo Deo.9. 15. Felicitatem et Fortunam qui deas putant. Qualia de diis gentium etiam cultores se sentire fateantur. multorum veneratores deorum. unum tamen Deum colendum esse censuerit. qui sola rationalia animantia partes esse unius Dei asserunt. 22. 21. qui reprobata persuasione populari. 13. qui licet nomine ignoretur. 16. An congruat bonis latius velle regnare. De opinione eorum. de quibus Scaevola pontifex disputavit. 30. 23. 17. 24. si Victoria ut volunt dea est. Quas opiniones secuti sint. Qua ratione defendant pagani. licet ad notitiam veri Dei non pervenerit. 18. quos doctiores paganorum unum eumdemque Iovem esse defendunt. Quod unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti. 31.

eos esse immundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones. sed quoniam eos Romae natus et educatus in divinis rebus invenit. qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes.. exspectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus. quae suis temporibus insolite acciderint. ita ut vir doctissimus apud eos Varro et gravissimae auctoritatis. quae deinceps dicenda essent. De civitate Dei dicere exorsus prius respondendum putavi eius inimicis. quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes. Si haec atque huius modi. alios divinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis. quae omnia procul dubio nobis tribuerent. cum rerum humanarum atque divinarum dispertitos faceret libros. Et quoniam in fine primi libri. quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis severitate patiuntur. longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos. quia et ipsi vidimus talia ac talibus numinibus exhiberi. sed partim ex recenti memoria. Haec non ex nostra coniectura probavimus. Et quam pauca dixi de sola ipsa civitate atque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. si iam vel illis clareret nostra religio vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. existimantibus imperitis ea. torrentis vice flammarum flumina cucurrisse) 2. hospitibus atque advenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu pervias factas. cum sit in eis etiam vulgus indoctum. quos vel palam colebant vel occulte adhuc colunt. ut verbis eius utar. eorumque opinionem etiam his. antequam eorum sacrificia prohibita fuissent. cum utique. suis tamen criminibus delectentur. terrena omnia dicens mutationes. per alia retro tempora accidere non solere. sed in rebus divinis ludos scaenicos poneret 1. Haec in secundo et tertio libro satis. dum ad haec imitanda velut divina praebetur auctoritas. Quid. partim ex litteris eorum.et de temporum atque naturae calamitatibus. religioni increpitant Christianae. ut aut veris aut fictis etiam. in secundo agentes de malis morum. . quantum existimo. colligere voluissem. Quod profecto non auctoritate sua fecit. et in Occidentis plagis scaturigines quasdam ac proluviones easdem strages dedisse. conversiones et interitus habere. quae una est salubris et vera religio. sic ex Aetnae verticibus quondam effusis crateribus divino incendio per declivia. illas etiam. suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris.. dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit. namque immodicis tremoribus terrarum. 57 . sed libenter habent. alios humanis. corporis videlicet externarumque rerum. 2. et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent vel satis esse viderentur mala. sicut sunt vastationes eversionesque bellantium. illa vero mala non dico patienter. ventis ac procellis eversas esse civitates. quando finissem? Quae illis temporibus evenerunt. 1. si tantummodo boni et honesti homines in civitate essent. ut adversus nos iusta murmura habere videantur. antequam Christi nomen ulla istorum vana et verae saluti perniciosa comprimeret.. nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent. Promiseram etiam me demonstraturum. qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt. usque adeo. quae plerumque patiuntur et boni. De regno Iudaeorum. LIBER QUARTUS NIHIL MULTI DII POTUERUNT AD AUGENDUM IMPERIUM Dominandi libido historice disseritur (1-7) Quid de diis et moribus dixerimus. quae mala vel sola vel maxima deputanda sunt. qui non tamquam in contumeliam. quae stulti sola perpeti exhorrent. donec in vera religione manserunt.. quae non sibi invicem homines faciunt. quae sibi celebrari per sua festa voluerunt. ut a perpetrandis damnabilibus factis humana revocari non possit infirmitas. Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos adversus eos. quae prius fuerant continentes. quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandaverunt. quod uno et vero Deo institutum atque servatum est. in tertio autem de his malis. sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt. sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus (quae uno loco Apuleius breviter stringit in eo libello quem De mundo scripsit. Et quoniam.34. abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones. quibus Orientis regiones conflagratae perierunt. quibus ipsi fiunt mali. breviter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus. qui eam falsam esse noverunt. absolvimus. unde possem. quae habet historia. velut doctorum auctoritate in odium nostrum gravius irritantur. si commemorare voluissem et exaggerare illa mala. incendia de nubibus emicasse.

sed divitem timoribus anxium. commendavimus. liber est. ut orbem terrarum. servus est.quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. his autem. Iam itaque videamus. non est poena criminis. ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis. utile est ut boni longe lateque diu regnent. cum cognatis vicinis amicis dulcissima pace gaudentem. quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 3. ita quasi elementum est civitatis et regni. quos velut deos colebant. qui suos animos vastant scelerum maiore licentia. cupiditate flagrantem. civitates occupet populos subiuget. quorum duorum hominum unum pauperem vel potius mediocrem. quamque nihil eos adiuverint hi. quantum malorum invexerit moribus eorum. latro vocor. quia tu magna classe. alium praedivitem cogitemus. quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis diis audent tribuere. ut ex illa vita dato sibi consortio civitatis poenas debitas cogitare desisterent. sed duos constituamus homines (nam singulus quisque homo. qua vigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur. non nocet nisi propria iniquitas. ut mare haberet infestum. Ut ergo in his duobus hominibus. cum hominum felicitatem non possis ostendere. semper in bellicis cladibus et in sanguine civili vel hostili. ut audeat dubitare quem praeferat. Nam cum idem rex hominem interrogaret. maeroribus tabescentem. inquit. neque hoc tam ipsis quam illis utile est. in secundo maxime libro non pauca iam dicta sunt. malorum vero regnum magis regnantibus nocet. quod ei iam in manifesto confert non adempta cupiditas. benignum mente. quarum metus eos in maiora facinora propellebat. ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. Proinde bonus etiamsi serviat. sufficit eis ad veram felicitatem. numquam securum. de imperii latitudine ac magnitudine velle gloriari. ita in duobus populis. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit. perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem. Modus sit vitae agendae et reipublicae regendae. Latrocinia sunt regna et piratarum infestatio. quod ipsum 58 . imperator 5. quoniam multum eis consultum est. qua et ista vita bene agatur et postea percipiatur aeterna. quantalibet terrarum occupatione latissimi). ille libera contumacia: Quod tibi. cum audimus populos regna provincias. non vanescamus inani ventositate iactati atque obtundamus intentionis aciem altisonis vocabulis rerum. semper inquietum. tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate versantium. pietate religiosum. Proinde omitto quaerere quales Romulus congregaverit. in cuius potestate sunt regna omnia. Nescio utrum quisquam ita desipiat. 4. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis. quos deos putant. facillime videbimus ubi habitet vanitas et ubi felicitas. imperio principis regitur. huic et servus addictus est 4. 3. quae sit ratio. conscientia securum. quot vitiorum. ut in sermone una littera. quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. carissimum suis. pietas et probitas eorum. Gladiatores Italiam vastaverunt. quae magna Dei dona sunt. qui eis serviendo subduntur. Eleganter enim et veraciter Alexandro illi Magno quidam comprehensus pirata respondit. Devictus est. etiam in ipsis bellicis malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen. ut vitrea laetitia comparetur fragiliter splendida. ita in duabus familiis. inquit. et magis de incrementis imperii Romani. Nam quantum ad ipsos pertinet. quibus regnant. 5. Hoc dico. sed addita impunitas. Nam iustis quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur. Per omnes autem absolutos tres libros. ut et loca teneat sedes constituat. ubi opportunum visum est. quid ei videretur. sanum corpore. augentem sane his miseriis patrimonium suum in immensum modum atque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem. placiti lege praeda dividitur. Quapropter si verus Deus colatur eique sacris veracibus et bonis moribus serviatur. tot dominorum. vita parcum. Remota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parva regna? Manus et ipsa hominum est. Quamquam vellem prius paululum inquirere. cui timeatur horribilius ne repente frangatur. bonis malisque contulerit. Hoc ut facilius diiudicetur. et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum. quod est gravius. quae prudentia. mediocrem vero illum re familiari parva atque succincta sibi sufficientem. pacto societatis astringitur. nec unius hominis. sed virtutis examen. sed. moribus castum. evidentius regni nomen assumit. malus autem etiamsi regnet. sed quia <id> ego exiguo navigio facio. cui tantum honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem. De quibus vitiis cum ageret scriptura divina: A quo enim quis. Nam de noxia fallacia daemonum.

quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque translata sunt. qui Graecam vel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum. qui suos deserunt et ad hostes transeunt (quod nec homo fecit Camillus. quasi peritiores fabros imperii construendi atque servandi. ut deos esse fortes decet. donec transferretur ad Medos 9. Populi nullis legibus tenebantur. cum inter se belligerant. quo Ninus regnare coepit. quando et ipsi imperium perdiderunt. constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum 8. quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa. quam tamen postea oblitus iniuriae. non parum adiuti sunt illi gladiatores: servilis condicionis vincula ruperunt. nondum illis temporibus atque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere. quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum compararunt. ut Romanum nondum sit eius aetatis. qui per ipsum imperium (quamvis decedentibus succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur) paucis diebus vitae suae cursim raptimque transierunt. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit. atque inde rursus ad Persas. quod difficillime factum est. Tam diu autem perseveravit. quas pro sua quisque parte suscipiunt. Non enim aliae gentes. memor patriae a Gallis iterum liberavit). magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmavit. mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo. numquidnam mortui sunt. eadem est etiam ista. qui sunt quarumque proprii civitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias. 6. exercitum magnum et fortissimum collegerunt. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste vel transitus vel fuga. Primus omnium Ninus rex Assyriorum veterem et quasi avitum gentibus morem nova imperii cupiditate mutavit. non parvo negotio devitandae ingentis cladis oppressit. sensit ingratam. quaero quorum. nec beneficium deputandum est. cui vicerat. Dicant. fines imperii tueri magis quam proferre mos erat. Domitis igitur proximis cum accessione virium fortior ad alios transiret et proxima quaeque victoria instrumentum sequentis esset. qui chronicam historiam persecuti sunt. aut non ita fortes sunt. An quia non diu fuerunt. sed brevissimum tempore in suo regno adhuc usque perdurat. totius Orientis populos subegit 7. quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus vice vaporis evanescit. ut ex parvo et contemptibili latrocinio pervenirent ad regnum tantis iam Romanis viribus arcibusque metuendum. opus librorum suorum sic incipit: Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat. Qualibet autem fide rerum vel iste vel Trogus scripserit (nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt). quis istos Deus adiuverit. Trogus et Iustinus testes sunt Ninum finitimos primum subdidisse. inquit. fugerunt. Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt. Isto ergo pacto neminem dii adiuvant ad regnandum. Nam si post mille ducentos et 59 . quando victor et expugnator adversissimae civitatis Romam. quoniam singuli quique cito moriuntur. alios tunc colebant deos. quod suggessit libido fecerunt. quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis. vel migratio vel in pugna defectio. aut infideles dii sunt. Non itaque deos suos debuit colere civitas magis quam alios. Nam sicut scribunt. quas Ninus domuit et subegit. Italiam latissime et crudelissime vastaverunt 6. usi voluptatibus quibus voluerunt. Et paulo post: Ninus. graviter timuit. actuum suorum sarcinas baiulantes. sed dii ab aliis diis forte vincuntur. permansit hoc regnum. postremo donec vincerentur. 7. oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt. aut si. verum etiam breviter scripsit historiam. sed spectata inter bonos moderatio provehebat. ideo divinitus negabuntur adiuti? Quasi vero ipsa cuiuslibet hominis vita diuturna est. aut mercede non sibi reddita vel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt. Cyro invitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis. sublimes regnantesque vixerunt. Aut si proprios habuerunt Assyrii. ad rem praesentem non pertinet. Hoc si ita est. qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui. cum illi apud inferos causas suas agant? Utrum bonas an malas. a quibus adiuvarentur sui. Si nullo deorum adiutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit. tres duces habuerunt. non dii ab hominibus. Sed ad maiora veniamus. Hoc autem de omnibus intellegendum est.Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit. evaserunt. Sin vero etiam ipsa brevissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt. Iustinus. intra suam cuique patriam regna finiebantur. Quid enim interest eorum. potiti sunt victoriis plurimis. quod post eorum mortem Romanum tantum crevit imperium. quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? Dii nihil potuerunt ad imperia augenda. sicut ille. qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci.

nisi regnum. ut tuto servarentur. 60 . lactescentibus deum Lacturnum. aut Cuninae. geniculis nodisque culmorum deum Nodutum. sicut quidem et in ceteris gentibus. nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua voce vanitatis. ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet. et metum dempserunt et errorem addiderunt 14. cui semel segetes commendarent. Deinde quaeramus. Physica ratio pensatur de Iove et diis locorum. Haec autem paucissima ideo dixi. praepositam voluerunt habere deam Seiam. ut spica exeat. ut nihil universum uni alicui crederetur. hunc Varro credit etiam ab his coli. cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret. quia me piget quod illos non pudet. quia veteres aequare hostire dixerunt. Limentinum limini 11. cui nomen est a libidine. cum runcantur. deam Runcinam 10. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limemque servare. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem invenire. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus. nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret. quam Romani colebant. ut. cur tam male tractatus est Romae. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem volunt: hoc eius indicat sceptrum. quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est afflictione recreatum. ex tanta deorum turba. deam Tutilinam praeposuerunt. Nimirum ergo Iovis hoc opus est. aut Vaticano. Quando ergo Segetia curaret imperium. quod hi. 9. Cardeam cardini. quod tam diu conservatum est. erubescant. hoc in alto colle Capitolium. iuga montium deo Iugatino. sed rura deae Rusinae. florentibus frumentis deam Floram. ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conservasse Romanum. et similia conqueri. deam Hostilinam. Omissa igitur ista turba minutorum deorum vel aliquantum intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere. Quod si ita est. aut Lubentinae. Cui non sufficere videretur illa Segetia. et quia homo est. De isto deo quamvis a poeta dictum convenientissime praedicant: Iovis omnia plena 12. qui populis instituerunt simulacra. quem potissimum vel quos deos credant illud imperium dilatasse atque servasse. Quamquam Romanum imperium afflictum est potius quam mutatum.. sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cloacinae tribuere aut Volupiae. cum tantae civitatis perversa consuetudine premeretur. involumentis folliculorum deam Volutinam. 8. sed sata frumenta. collibus deam Collatinam. maturescentibus deam Matutam. omnino sufficit: tres deos isti posuerunt. quae illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt. quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perveniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus. Forculum foribus. cuius praepositura parvulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuvaret in bello. qui nec ad folliculum spicae. unius Dei veri castum dedignata complexum. quamdiu sub terra essent. deam Patelanam. si ullus in eis pudor est. Quid de Iove dicendum. cum segetes novis aristis aequantur. si placet. frumentis vero collectis atque reconditis. Nec omnia commemoro. quae poterat esse. deam Segetiam. id est a terra auferuntur.. cum folliculi patescunt. qui infantum vagitibus praesidet. si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis vani homines dicerent. ut tam diu tot gentibus imperaret. quando regnum Assyriis ablatum est. quae a voluptate appellata est. isti attendant speculum suum. vallibus Valloniam praefecerunt. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum. quae ita suis quaeque adhibebantur officiis. quae cunas eorum administrat. ut anima misera daemoniorum turbae prostitueretur.quod excurrit annos. cum vero iam essent super terram et segetem facerent. qui unum Deum solum sine simulacro colunt. quod nec istis temporibus desperandum est. Quis enim de hac re novit voluntatem Dei? An plures dii an unus qui et mundus sit (8-13) Quot sint dii rerum naturae servandarum. quo Roma tam magna facta est. sed alio nomine nuncupari 13.

terra Plutoni? Et ne ipsi quoque sine coniugibus remanerent. altera mulier? An potius tres. sed etiam mater est Iovis. sed sacrorum libros non solum Iuno. etsi non sublimior. temporis longitudo est. qui Saturnum colunt. eamdem etiam Vestam volunt 25. Tempus ergo colunt. modo sit aether. Eamdem Terram Cererem. Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas. quae dicatur Soror et coniux 15? Quia Iovem.de Iove et diis addictis colendis moribus atque pueris. et sibi non suscensere. Quis enim ferat. aliud aerem. non quattuor 17. sine quibus civitas esse non potest. Aqua vero sive superior sive inferior utique aqua est. nobis suscensere. quae etiam Vesta est. una virginum. ad fabulas redis. in aethere accipimus. quod talia dicimus de diis eorum. si caelum est ille et illa terra.10. et ambo isti coniuges et in duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Cur ergo aether datur Iovi. et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos. Aut si aetheris partem superiorem Minervam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iovis capite nata sit 18: cur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur. Neque de figmentis poeticis. Eamdem Terram etiam matrem deum vocant 24. alterum superius. si secundum istorum non poeticos. cum ista filia non sit amborum. Quodlibet igitur physicis rationibus et disputationibus asserant 26: modo sit Iuppiter corporei huius mundi animus. inquiunt. cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore. quod. ut aerem Iunonem subterfusam desuper amplectatur. ut vanescat in ancillis eius honorata virginitas? Si enim Vesta Venus est. Plutoni Proserpina. qui universam istam molem ex quattuor vel quot eis placet elementis constructam atque compactam implet et movet. Cur illi etiam Iuno uxor adiungitur. et ideo illi virgines solere servire. sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit 22. inquiunt 19. antequam eas iungerent viris. modo totum simul cum aere sit ipse caelum. suis aris sacrisque veneratos 23. qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et (quod esset incredibile. quod sit Iove superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Cur non de Iove ipso erga Saturnum iustitia ista servata est? An quia victus est? Ergo pugnarunt? Absit. inquiunt 20. Rursus. aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus. modo autem (ne sit necesse per cuncta discurrere) deus unus. Quae ista iustitia est. soror et coniux. alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum. Nam sicut inferiorem caeli partem. cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos. una virgo. nisi contestatissime probaretur) haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem instituta sunt eorundem deorum. alterum inferius. quia et hic aliquas differentias volunt esse atque in ipsa terra aliud Terram. inquiunt. Quam totam vanitatem aboleri et exstingui utique ab illo oportuit. additur Neptuno Salacia. fabularum est ista garrulitas. 11. quod sicut ex virgine. id est in gremium telluris aut terrae. terram vero tamquam coniugem eamdemque matrem (quia hoc in divinis turpe non est) fecundis imbribus et seminibus fetet. in aere Iunonem. alia coniugatarum. nec inveniunt. qui est natus ex virgine. aliud Tellumonem putant. de quo multi a poeta nobilissimo dictum putant: Deum namque ire per omnes 61 . Non est ergo ille. Si enim haec ita essent. An uterque utrumque implet.. Ecce fabulis non credatur et de diis meliora sentiantur: cur ergo non data est patri Iovis. et haec duo elementa coniuncta sunt. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique virgo. ita nihil ex igne nascatur. inquiunt 16. quo modo ei rite virgines a Veneris operibus abstinendo servierunt? An Veneres duae sunt. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. aliud Tellurem. modo inde suas partes sorori et fratribus cedat. cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint. si aliquam partem implet et Iuno. de quo dictum est Iovis omnia plena.. suis officiis distinctos. aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent: quid est quod mare Neptuno tribuitur. et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. ut singula deorum coniugia dividerentur singulis elementis. ne filio Iunonis et cooperario Minervae facere videamur iniuriam. ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina. Iuno tenet. Quid enim indignum dicitur. aliquando Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere. tria potius elementa mundi esse. ut iam poetae tolerabiliora confingant. . puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esse quam terra quantalibet diversitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor vel tribus elementis corporeus completus est mundus: Minerva ubi erit? Quid tenebit? Quid implebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est. Nunc vero omni modo affirmaverunt aliud esse aetherem. quoniam habet maritum. id est aerem. eorum veteres proderent. cum facta sint utique caelum et terra? Nam hoc quoque in libris suis habent eorum docti atque sapientes 21. Absit autem ut meretrix.

si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est. qui est apud Graecos Priapus 29: si non pudet. Nulla quippe illarum praetermitteretur. Nam ut alia omittam. quis non videat quanta impietas et irreligiositas consequatur. Minerva in ingeniis 28. ne praetermissae sive neglectae partes eius irascerentur: non ergo. stulte dicitur. Liber in vineis. nihil omnino remanere. ipse in mari Neptunus. cum in illo uno nemo contemneretur) potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis. quia in Iove sunt quem colunt. ipse Lucina. qui partum perducat ad diem. ut sit unum animal constans ex animo et corpore. quam praefecerunt menstruis feminarum. in Termino terminator. ut quidam volunt 30.. et alia placari. de voluptate Volupia. quae fata nascentibus canunt et vocantur Carmentes. sicut a nodis Nodutum. isto compendio possent in illo uno omnibus supplicare (sic enim nemo irasceretur. ipse in vagitu os aperiat et vocetur deus Vaticanus. Saturnus in tempore.. sed ipse in illis deabus. Mars et Bellona in bellis. quae adultos barba induat (quos honorare noluerunt. atque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia.. quid perderent. potuisse offendi. in Iano initiator. praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur Priapus. vel certe non Fortunam. ipse sit Diespater. quae a parturientibus invocetur. quae post praetextam excipiat iuvenalis aetatis exordia. . quibus eum placet esse mundi animum 31. Ceres in frumentis. si unum Deum colerent prudentiore compendio? Quid enim eius contemneretur. id est homine. ipse sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sententias inspirando.vel ipsa ratio rerum humanarum sit. ipse sit Mutunus vel Tutunus. Si autem sola animalia rationalia. in divinantibus Apollo. et cum virgini uxori zona solvitur. qui haberet omnia. ipse dea Iuventas. dici autem sine verecundia non possunt. vitae atque animae cunctorum viventium pro cuiusque nascendi sorte sumantur. ipse in aere Iuno. hi omnes dii deaeque sit unus Iuppiter. cum dicunt omnia sidera partes Iovis esse et omnia vivere atque rationales animas habere. et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere. in focis domesticis Vesta. 13. ipse sit et Fortuna barbata. quae omnes continet deos. quae venit. quam Dei partem 62 . ipse sit dea Mena. quod calcaverit quisque. velut unius animantis haec tota vita est. sicut sunt homines. Strenia dea sit strenuum faciendo. de pavore infantum Paventia nuncupetur. in diva Educa escam praebeat. partem Dei calcet. nondum interim quaero). sed quia barbas habet Fortunium nominarent). omnia ista partes eius sive virtutes eius. qua vivificatur tota ista moles. ipse praesit nomine Liberi virorum seminibus et nomine Liberae feminarum. praesit fortuitis voceturque Fortuna. sive sint. Numeria. ipse in aethere sit Iuppiter.. 12. ut hoc qualecumque numen saltem masculum deum vel a barba Barbatum. si totus mundus est Deus. quo modo bestias ab eius partibus separent. quae canere. Diana in silvis. Camena. quae numerare doceat. cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit. qui non singillatim coluntur. si praeter alteram irasci altera potest. in sideribus sol et luna et stellae. dea Stimula nominetur. Haec si ita sunt (quod quale sit. ipse invocetur et dea Virginensis vocetur. in inferioribus etiam maris ipse Salacia. Si igitur irascuntur. id est totum ipsum Iovem. et ideo sine controversia deos esse 32. quae possunt occurrere cogitantibus. haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi (non enim omnia dicenda arbitratus sum). ipse levet de terra et vocetur dea Levana. ipse sit postremo etiam in illa turba quasi plebeiorum deorum. ut ex ipsius anima. quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putaverunt et singillatim sacrificandum. ipse opem ferat nascentibus excipiendo eos sinu terrae et vocetur Opis. cum ipse unus. de stimulis. in diva Rumina mammam parvulo immulgeat.Terrasque tractusque maris caelumque profundum 27. Si autem dicitur omnes simul. Venilia. quae sententia velut magnorum multumque doctorum est. ipse cunas tueatur et vocetur <dea> Cunina. An Iuppiter ipse mundus vel eius animus. quibus ad nimium actum homo impellitur. ut volunt. non sit alius. in diva Potina potionem ministret. partes Dei esse contendunt: non video quidem. quia rumam dixerunt veteres mammam. alia concitari. de actu Agenoria. quasi suas virtutes vel membra vel partes. non metuunt paucis placatis toto caelo irato vivere? Si autem stellas omnes ideo colunt. aras non statuant. sed suam quaeque pars habet vitam a ceteris separatam. sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante. in terra inferiore Proserpina. qui praetermissi essent. sicut eis videtur. Quid? Illud nonne debet movere acutos homines vel qualescumque homines (non enim ad hoc ingenii opus est excellentia). si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur. in fabrorum fornace Vulcanus. de spe. quod non sit pars Dei. quae sunt innumerabilia. Quod si ita est. multo numerosioribus praeberetur. ut. non vident quam multos non colant. in merce Mercurius. quid infelicius credi potest. quam multis aedes non construant. in terra Pluto. coleretur. ipse in Iugatino deo coniuges iungat. ut deposito studio contentionis attendant.

nullum eorum esse partem cuiusquam. vocaverunt deam Agenoriam. 14. quod utique parvum esset. dum bellorum causas iniquitas excitat. quae praeter modum non moveret ac faceret hominem. id est nimis desidiosum et inactuosum. quae faciebat iniuriosos. dii habentur. si Victoria faveat sitque propitia et semper eat ad illos. Victoria eadem bella feliciter terminat. ipsum credo ab eis putari regnum constituisse vel auxisse Romanum. 15. et invenietis requiem animabus vestris 36. etiam feriato Iove crevit imperium. ut sunt in urbe domus plurimae civium. ut iniuriosi iustioribus dominarentur. quae faceret quietum. Quid de dea Quiete sit dicendum. Nam si hoc ipse non fecit. Cur autem et iniquitas dea non sit vel externarum gentium. iniquas. quae faceret strenuum. a quibus non colitur. an potius ita significatum est. quae gentes non subditae remanerent? Quae regna non cederent? An forte displicet bonis iniquissima improbitate pugnare et finitimos quietos nullamque iniuriam facientes ad dilatandum regnum bello spontaneo provocare? Plane si ita sentiunt approbo et laudo. murcidum. Hic primum quaero. quoniam mitis sum et humilis corde. cum aedem haberet extra portam Collinam 35. quia tam multi sunt. deam Stimulam. non impia. quae ad agendum excitaret. Videant ergo ne forte non pertineat ad viros bonos gaudere de regni latitudine. Romani imperium tam magnum adquirere potuerunt. deam Streniam. bonis necessitas. cur non et victoria munus eius habeatur? Quod profecto haberetur. cur non etiam ipsum regnum aliquis deus est? Cur enim non ita sit. Aut si regnum munus est Iovis. impias atque omnino damnabiles quis ferre possit. quos vult esse victores? Hac dea favente et propitia. An dii Romanorum imperio augendo faverint (14-34) Cur augendo imperio plures dii si Victoria faverit. cum ea. si non lapis in Capitolio. Miror autem plurimum. quod. si Regnum etiam ipse appellaretur. Iniquitas enim eorum. Quorum Iuppiter quia rex praesidet. cum puer vapulat? Iam vero partes Dei fieri lascivas. quae possent beneficia eius putari. his omnibus diis et deabus publica sacra facere susceperunt. deam Murciam. Si ergo iusta gerendo bella. dii vocantur. si Victoria dea est? Aut quid ipso Iove in hac causa opus est. cum omnes occupati sint officiis et operibus propriis. Sed procul dubio felicitas maior est vicinum bonum habere concordem quam vicinum malum subiugare bellantem. ideo non incongrue dicitur etiam ista felicitas.vapulare. sibi quemque vivere. si quies et iustitia finitimorum contra se bellum geri nulla provocaret iniuria ac sic felicioribus rebus humanis omnia regna parva essent concordi vicinitate laetantia et ita essent in mundo regna plurima gentium. sed daemoniorum. 16. sed omnes colendos. Proinde belligerare et perdomitis gentibus dilatare regnum malis videtur felicitas. ut possit esse quem vincas. publice illam suscipere noluerunt. Utrum indicium fuit animi inquieti. qui cognosci et coli possunt. cum quibus iusta bella gesta sunt. numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam cooperatam videmus. nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis. sicut appellatur illa Victoria. id est aliena iniquitate et dea Victoria. 63 . quem alium deum opus tam magnum potuisse aggredi credant. si Pavor et Pallor et Febris dii Romani esse meruerunt? His igitur duabus. regnum adiuvit ut cresceret. Augendo imperio bellum est iniustum et si Victoria terminetur. ut omnes non possint. etiam Iove vacante vel aliud agente. nec alter irruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augeri. cum deos singulos singulis rebus et paene singulis motibus attribuerent. cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant omnes deos suas habere vitas. qui illam turbam colere perseveraret non plane deorum. non iniqua. Quas enim hic partes Iuppiter haberet. eum quietem habere non posse? Ad quam vocat verus Medicus dicens: Discite a me. sed verus Rex regum et Dominus dominantium 33 cognosceretur atque coleretur. Sed quia peius esset. "Quietem" vero appellantes. Mala vota sunt optare habere quem oderis vel quem timeas. An Victoria ipse sit Iuppiter. ut essent cum quibus iusta bella gererentur et augeretur imperium. dii coluntur. quae ad agendum ultra modum stimularet. ut ait Pomponius 34. ipsi pro suis partibus invocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem.

Certe omnes deos utriusque sexus (si et sexum habent) non nisi bonos existimare debemus. si dea est et sub illo rege est. Non enim. Hoc Plato dicit 37. felicitas autem si mala fuerit. et quoniam et istae singulae species suas habent. aram meruit. fortuna vero. ut prosit. Quid diversae aedes. habitaculum illi se ipsum facit. quam boni habent praecedentibus meritis. si ipsa esset. Aut certe istam mali colant. hoc est uno tempore. sacra congrua persoluta sunt. quod illa dea locuta est. hoc excellentes rei publicae populorumque rectores. Sed illos miror appetitores 64 . aliud fortuna? Quia fortuna potest esse et mala. semper est bona? Ipsa est ergo Felicitas: cur adhibentur diversa nomina? Sed hoc ferendum est. sed in malignum daemonem repente convertitur? Quot sunt ergo deae istae? Profecto quotquot homines fortunati. 20. quod deam victoriam Iuppiter mittat atque illa tamquam regi deorum obtemperans ad quos iusserit veniat et in eorum parte considat? Hoc vere dicitur non de illo Iove. ut simulacrum eius. diversa sacra? Est causa. in partibus iustitiae fides est maximumque locum apud nos habet. hoc alii philosophi. Quid. posset ei audere resistere et suam potius facere voluntatem. An forte dicunt. mirari nos non oportet. Iuppiter mittit? Colatur ergo ipse solus. Tantum sane huic velut numini tribuunt. ut ab illa videantur et amentur. et tamen se ipsi non ridebant. qualia si poetae fingerent atque a nobis exagitarentur. et victoriae iungitur vel maritus vel frater vel filius? Talia quippe isti de diis opinati sunt. malae fortunae. non quae meritis venit. cum talia deliramenta non apud poetas legebant. illis aliud? An illa. quae quidem si dea esset. cuius consilium occultum esse potest. quem deorum regem pro sua opinione confingunt. et omnis falsorum deorum turba vanescet. a quo solo dari potest. Virtutem quoque deam fecerunt. Unde autem sciunt illi quid sit fides. simul et bona esset et mala. quae sine ullo iudicio venit et ad bonos et ad malos? Ut quid autem colitur. felicitas non erit. Sed cur et Fides dea credita est et accepit etiam ipsa templum et altare? Quam quisquis prudenter agnoscit. sed virilis potius loqueretur. ut suos cultores plerumque praetereat et suis contemptoribus haereat? Aut si aliquid proficiunt cultores eius. quorum artes atque versutias hinc potius isti advertere debuerunt. quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si Fortuna loquitur. Ubi est definitio illa Fortunae? Ubi est quod a fortuitis etiam nomen accepit? Nihil enim prodest eam colere. quae ita caeca est passim in quoslibet incurrens. 18. Insaniunt mulieres Fortunae muliebris. iustitiam. multis fuerat praeferenda. numquid. sine ullo examine meritorum fortuito accidit hominibus et bonis et malis. Nam cum sint et alii plurimi simul. non fortuito venit. quid boni non esset? Sed quid sibi vult. Non enim malignis daemonibus etiam sic difficile est fallere. An et ipsam. Ubi enim ipsa esset. ut non ipsae. ei uni tantummodo supplicarent. quia felicitas illa est. non veris attribuenda numinibus. hoc est bonae fortunae. Si autem suos cultores discernit. sed Angelum suum et faciat vincere quem voluerit. Nam si victoria dea est. responderent isti ridenda esse figmenta poetarum. diversae arae. Quod quidem si verum sit. temperantiam 40. si fortuna est. Ipsa ergo sola coleretur. quod et Felicitas dea est? Aedem accepit. cur non deus est et triumphus. Iovem igitur de omnibus rogarent. iam merita sequitur. Et nunc quia dea non est. putarentur tantum miraculum muliebri loquacitate finxisse. iniquum non potest. quae simulacrum dedicaverunt. quae dicitur bona. Fuit enim Fortuna loquax et muta Felicitas. quam Fortunam vocant. quae fortuito accidit. sed in templis colebant. ut quid aliud. quicumque scimus quid sit. unde etiam Fortuna nominatur. fortuna non est. aliquando mala? An forte quando mala est. sed iterum. qui nolunt habere merita. sed de illo vero Rege saeculorum. quo voluerit.17. etiam locutum esse memoriae commendaverint atque dixisse non semel. Quae deae sint Virtus et Fides. his aliud. quibus dea possit Felicitas invitari. quod a matronis dedicatum est et appellata est Fortuna muliebris. 19. solet enim et una res duobus nominibus appellari. An Felicitas et Fortuna deae sint. non saltem muliebris. prudentiam. sed donum Dei est. ipsa ab illo impetretur. quod iustus ex fide vivit 41. quod eam rite matronae dedicaverint 39. quod et Fortuna dea putatur et colitur? An aliud est felicitas. Quo modo ergo dea Fortuna aliquando bona est. ut in verum credatur Deum? Sed cur non sufficerat Virtus? Nonne ibi est et Fides? Quando quidem virtutem in quattuor species distribuendam esse viderunt. cuius primum et maximum officium est. quae nulla substantia est. Quo modo ergo bona est. dea non est. quo misisset Victoriam. fortitudinem. non enim potest ei iubenti et eam quo voluerit mittenti Fortuna resistere. quae dea est. nisi ut homines recte vivere non curarent conciliata sibi Fortuna. inquiunt 38. quod mittat non Victoriam.

non ipsae sunt deae. quem doctorem. ut non accederet. quid opus erat deo Catio patre. rogaretur: una Felicitate praesente et tuente vel nulla mala exorirentur. quos coli oporteat a Romanis. inquit. quis tector. quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit. cum virtus omnia se cum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque vivendi virtus a veteribus definita est 43. quae adfuit Mucio. Unde ab eo. quando esset grande periculum? Nec deus Spiniensis. non deas? Si autem putatae sunt deae. verum etiam dicit quid ad quemque pertineat? Quoniam nihil prodest. si bonum aliquid est latitudo regni atque diuturnitas. conferret hoc parentibus eius cultoribus suis. cum pro exercitu se voverunt? Si tamen his omnibus vera inerat fortitudo 42. quando quidem etiam virtutem consequi felicitas magna est? Varro testis est cuique deo aliquid spectare. Hoc etiam alia similitudine affirmat dicens. ut hoc ei conciliata donaret. Verum tamen ubi est virtus et felicitas. si autem dea est. etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas. unde modo non agitur. scire quem cuiusque causa deum advocare atque invocare debeamus. Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium. Has deas non veritas. quia et aurea subsecuta est. sed neque ad depellenda mala quaereretur? Cur enim esset invocanda propter fessos diva Fessona. cuius partes ceteri dii putantur. ad eamdem pertinet felicitatem: cur non intellectum est dona Dei esse. si sciatur quam quisque Deus vim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. deae Victoriae. sicut Saturno Iovem. Quid doctrinae vel a Mercurio. vel a Minerva petendum esset. vel facillime pellerentur. omnia optanda felicitas. quae adfuit Decio patri et Decio filio. sed Dei donum est. saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. inveniant si possunt aliquid. cum. ut eis ingeniosi filii nascerentur. quod Argentinus non genuit Aurinum. nomen artis Latinos traduxisse putaverunt 44. 21. et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium. Marti et Bellonae. si ignoret quisnam sit faber. deae Adeonae adeuntes. quae sicut voluerunt pro sua opinatione finxerunt. a quo quid utensile petere possit. si adesset Felicitas. deae Pecuniae. sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes. si nescias eum valetudini opitulari atque ita ignores cur ei debeas supplicare. cum dexteram porrexit in flammas. Abeonae abeuntes. deae Menti. non dea.multitudinis deorum. hominis alicuius medici nomen formamque nosse. Quid opus erat parturientibus invocare Lucinam. deae Ruminae sugentes. quis pistor. unde. cur non dicatur et virtutem ipsa conferre. deo Aesculano et filio eius Argentino. quod Graece dicitur virtus. quia prius aerea pecunia in usu coepit esse. non solum bene parerent. diis agrestibus. ut bene belligerarent. 22. quae tamen extra in aedibus propriis altaria meruerunt. id est acutos faceret. Sed in illa una virtute et fides est et pudicitia. ut pecuniosi essent. Si Iuppiter. cum posset magno facilique compendio una dea Felicitas cuncta conferre. ita et patri Argentino et avo Aesculano Aurinum praeponerent. nec solum ad bona capienda quisquam alius. cui virtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda complectitur virtus. haec enim veri Dei munera sunt. quod pro ingenti beneficio Varro iactat praestare se civibus suis. ne faciamus. cum se pro patria in abruptam terram praecipitem dedit. ut bonam haberent mentem. deo Honori. eo modo nulli dubium esse asserens ita esse utilem cognitionem deorum. quare sapientia nulla numinum loca meruerunt? An quia in nomine generali ipsius virtutis omnes coluntur? Sic ergo posset et unus Deus coli. Quid ergo erat necesse propter haec bona vel animi vel corporis vel externa tantam deorum turbam colere et invocare (quos neque omnes commemoravi. deo Statilino stantes. deo Volumno et deae Volumnae. propter hostes depellendos diva Pellonia. ut bona vellent. Quare prudentia. ut spinas ex agris eradicaret. ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute et Felicitate tractamus: si felicitas virtutis est praemium. deae Cuninae iacentes. propter aegros medicus vel Apollo vel Aesculapius vel ambo simul. cum eius nomine nonnulli Romani principes non parvam gloriam compararint? Cur denique fortitudo dea non est. non modo bene vivere. sed vivere omnino neminem posse. Quid est ergo. quare aliis tam multis deabus iniuriam fecerint praetermittendo eas. nec dea Robigo. si fides dea est. ut fructus uberrimos caperent. habenti felicitatem. sed vanitas facit. ut mimi 65 . quem adiutorem assumere. deo Vaticano vagientes. diis nuptialibus. quia non solum commemorat deos. inquit. ut honorarentur. quae adfuit Curtio. Ex eo enim poterimus. cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est. nec ipsi potuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos providere). ut haec daret. quia. quem ducem. ideo colebatur. Quem deum isti si haberent. Sed si virtus non nisi ad ingeniosum posset venire. ut vincerent. et maxime ipsi divae Fructeseae. quibus similiter aedes et aras dedicare potuerunt? Cur temperantia dea esse non meruit. Felicitas maxime invocanda quia ab ipso Deo est. quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti virtutem. ut bene coniugarentur. qui catos. post argentea. Miror autem.

quia una esset divinitas. qui se nolit esse felicem. ut ipsum verticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda visa est. et adhuc nemo felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset vera felicitas. per augurium quaesivit. faceret Iuppiter. 3.. 23. Quis non huic gratias ageret. si forte aliorum aedibus vel altaribus iam fuisset locus occupatus. Sed ipsi etiam. Ipsi ergo dii si per auguria vel quolibet modo eos posse consuli putant. non cultus falsorum tot deorum. Martem. profecto cederent Felicitati. Praesente quippe Felicitate omnis pavor et pallor non propitiatus abscederet. qui se timeat fieri regem. ut hoc vix homines doctissimi scirent. nullus autem invenitur. non id contemptu eius facerent. Mars.. 23. qui maiori et regi suo nullo modo cedere loco voluerunt. inter quos etiam deam Cloacinam. Martem. quia multi erant illic. sicut a Termino. postea deus fieret. a Lymphis vinum 45. 2. atque ideo Capitolium ita constructum est. 1. utrum vellent Felicitati loco cedere. Sed (unde nunc agitur) si libri et sacra eorum vera sunt et Felicitas dea est. ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua 66 . Opem. 23. utrum concedere locum vellent Iovi. . ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pavor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum. sed crimina colentium? . sed pulsus aufugeret. Marte. quae illis regem fecerat Iovem. unde omnis boni voti petendum esset auxilium. Cur enim non aliquid melius quam ipsi Iovi? Nam quae etiam Iovi regnum nisi Felicitas dedit? Si tamen cum regnaret felix fuit. Iovem. quos dicunt in consilium Iovis adhiberi 46. Magna sane utilitas. 4. . de hac re consulerentur. Non enim quispiam resisteret Felicitati. nec ut putant.. quae posset universa conferre et compendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Cur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Cur ipse Romulus felicem cupiens condere civitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid diis ceteris supplicavit. 23. si deam istam nosset aut coleret. hominibus colendum doceret? Felicitas recens dea. Picum. Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum. Et potior est felicitas regno. quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat. sed ad contumeliam potius invitata est. Iuventate contemptus est. et optemus a Libero aquam. qui ei dignior aptiorque videbatur. Terminus et Iuventas 48. si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex.. Deinde quid est hoc.solent. ab diis aliis cerneret praeoccupatum. sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere.non tribuit Romanorum reipublicae felicitatem. ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis. quando nihil deesset. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret.. An forte iuste est indignata Felicitas. cur non ipsa una quae coleretur constituta est. Nullo modo omnino. Nam sicut habent eorum litterae.. cum rex Tarquinius Capitolium fabricari vellet eumque locum. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum. Lucem et quoscumque alios addidit. Nemo enim dubitat facile inveniri hominem. Tiberinum. quot daemoniorum. quos Selectos vocant 47. nisi. Faunum.. Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba videre non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse novos Pavorem atque Pallorem propitiandos non introduceret.. si consuleretur. et si unum verum Deum. Felicitas constituta est? Templum aliquod ei fieret. ubi aedes maior atque sublimior Felicitati construeretur. Lunam. a quo essent omnia bona. ubi vera non erat pietas? Pietas est enim verax veri Dei cultus. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum civilium infelicitas subsecuta est. qui esse vellet infelix. Solem.. si vera monstraret. quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. ubi Capitolium constitutum est. nec inter deos. quod neque inter deos Consentes.. Aut si non cederent. Terminum.cui omnes auxilium peterent. etiam ipse Iuppiter cederet. Vulcanum. non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi voluntate cessuros. qui non cesserant Iovi. si hanc deam propitiam non haberet... atque ipsi inde cedere omnes voluerunt praeter illos quos commemoravi. quod et tam sero et non ad honorem. quod fieri non potest. quod ei fecerunt tres dii. Iuventatem. cur non vel illustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent cives.

Dii sibi tribui flagitant ludos scaenicos. quam possis a se ipsa impetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam loci dignitate debuerunt.. Sicut enim apud ipsos legitur 49. et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur.multitudine derelicta coleretur una Felicitas. Merito displicuit viro gravi divinorum criminum poeta confictor. qui verum habet. quae dat virtutem. non Pomum. Libet autem eorum considerare rationes. neque ipsum Iovem cum tantis iniuriis colendum putarent. non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis. cui nocturna fulmina tribuebant. non Bovem: aut certe nulla vocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur. quorum esset nemo qui nollet. placatos se esse monstrarunt. quae ab omnibus petebatur. Romani veteres nescio quem Summanum. 25. severissime vindicarunt. non Segetem. ignorabant. ipse colatur. se saltem legisse meminerit. eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur. Cui autem sufficit (non enim habet homo quid amplius optare debeat). sicut a cunis Cuninam. non omnino pecunia dea ipsa putata est. sicut a bello Bellonam nuncupaverunt. cum felicitas dea dicitur. ad quem diurna fulmina pertinerent. ubi haec dictitantur cantitantur actitantur. Non est ipse. qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit. et sufficit. ait Tullius. qui eam dare possit. eum appellare voluerunt. Ita. et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos 51. sed contra instituta maiorum. quam stultorum hominum multitudo vana sectatur. non deos 50? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi. non ipsa quae datur. iste pueri pulchri impudicus amator et raptor. ideo ipsius rei nomine. an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi dii ista suis honoribus exhibenda flagitaverunt. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent. sicut carere non potest fame. inter res divinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum. sed numen illud attenditur a quo felicitas datur. sicut a segetibus Segetiam. ita Virtus. numinibus videlicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. Cum ergo ille qui somnio commonitus 67 . ut vix inveniatur qui Summani nomen. in senatum nuntiaret. in quibus et ipsum eorum regem Iovem: quia nomen eius. Si autem felicitas dea non est. coluerunt magis quam Iovem. satis ergo indicarunt nec ab ipso Iove dari posse felicitatem. quod verum est. serviat uni Deo datori felicitatis. illi non sufficiat hic deus. quod primo eorum die in quodam scelerato. non petit. Physica ratio disseritur deos unius dei esse munera. qui panem pictum lingit et ab homine. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum. quia id quod neglectum fuerat factum est. a qua daretur felicitas. quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. qui honorem. obstinatione superbae voluntatis offendens.. maiores nostros insipientes fuisse credendum est. Usque adeone. quae dat victoriam. quam credebant ab illo dari. cui non sufficit munus eius. sicut a bubus Bubonam. quem nesciebant. a quo daretur felicitas. quem iam colebant. Confirmo prorsus a quodam deo. quem nominant Iovem. inquiunt.ipsamque felicitatem unius dei esse donum. quae concordiam. quod audire iam non potest. et hoc senserunt homines. unius templum frequentaretur a civibus qui felices esse vellent. Sic enim carere non potest infelicitate. uni supplicaretur. Illi. . atrociter imperarunt. 24. deorum honoribus exhibentur. qui tam multos colebant deos. quorum cor non nimis obduruit. cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas. atque ita ipsa a se ipsa peteretur. <sicut> a pomis Pomonam. persuadebimus fortasse quod volumus. non utique alium vel aliam. cladem nisi fieret praenuntiarunt. quas ab eis sentiebant dari. ut Pecunia dicta est dea. Dei dona deos sibi faciens et ipsum. qui populo spectante ad supplicium duci iussus est. Victoria. non Bellum. inquam. Honor. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem velit accipere vel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit (habet autem. non Cunam. Ista nobis reddita ratione multo facilius eis. aliqua vocabula inde flectentes. 26. quoniam. Concordia. quorum deorum nomina non inveniebant. inquiunt. Iste alienarum dicitur adulter uxorum. si dea est): quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere. ut ludi Romani instaurarentur. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis.. nomine ipsius Felicitatis inquirerent. munus est Dei: ille Deus quaeratur. quae dat pecuniam. Cur ergo ludi scaenici. cuius ea dona sunt.. ut haec nescirent munera divina esse. earum rerum nominibus appellabant deos. quia neglectum est aliquid. Sed Fingebat haec Homerus. propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit. sed utique ab illo. Sed postquam Iovi templum insigne ac sublime constructum est. Inter eorum commemoratur virtutes et miranda facta quod dicam. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem.

Praeclara religio. quibus instigantibus ista iussistis. quibus deos dilacerari videbant. Castorem. credatur ei expedire quod fallitur. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iovem turpissimi histriones cantabant. proditur enim ab doctis. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari 52. tertium a principibus civitatis. a quo regitur totus atque administratur hic mundus. secunda nocte hoc idem rursus severius imperatum est: amisit filium. Saturnum liberos devorare: nihil denique posse confingi miraculorum atque vitiorum. qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. inquit. Sed non te audiunt. sic item aliquid aliter turpiter atque inepte dicere ac facere. quando coleretur. de quibus impune finguntur. Primum genus nugatorium dicit esse. Haec pontifex nosse populos non vult. Quid aliud? "Quod eorum qui sint dii non habeant civitates vera simulacra. et ipsos scaenicos non turpes iudicaverunt. si de illis ista fingantur. conservaret imperium. vel potius accusantur honoribus. quod verus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra 55. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani. ut nec bonis hominibus comparentur. Cum etiam sic non auderet. solet enim et a iuris peritis dici: superflua non nocent 54. ne tales honores diis immortalibus deferant. si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis importastis ista pontifices: deos ipsos roga. quod non ibi reperiatur atque ab deorum natura longe absit. quae prolata in multitudinem nocent? "haec. tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis. nam falsa esse non putat. homine abiectior? Iste daret felicitatem. et cum veritatem qua liberetur inquirat. Graecis potius donum tam grande conferrent. non esse deos Herculem. Iovem ipsum converti in bovem aut cycnum. diis vero istis falsis et multis ignoratis sive contemptis atque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum 68 . maxime ob eam causam. immineret. eisdem litteris non tacetur: quia sic videlicet deos deformant. qui eos in huiusce modi rebus divinis. vi compulsos esse exhibere talibus diis. infelicius irascebatur? Scaevola simulacra reiciens tria esse deorum genera dicit. et sic omnia quae retexere piget. si per eorum sollemnia non agantur. deam homini nubere. pedibus suis sanus abscessit. Si illud fingebatur. Quod dicere etiam in libris Rerum divinarum Varro ipse non dubitat 56. ille irasceretur. quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? Dii augere imperium non potuerunt. honorabilius digniusque coluerunt. De supervacuis non magna causa est. quovis Romano. quo confugiat liberandus infirmus. secundum non congruere civitatibus. subditos homines malignis daemonibus. qui sanum sapit. recepta. cum alium faciant furari. praecipe populis. qui tam infeliciter colebatur. alium adulterare. quamvis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream. qui talibus placantur. ut cum aliqua concumbat.erat postero die iussa facere non ausus esset. sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt 57. in morbum incidit acrem et horribilem. si non faceret. Iam vero si adversus eos Iovem interpelles. hoc est ludis scaenicis. maior est deorum iniuria. 28. daemones sunt. sed eam potius iniuriam ferre non possunt. se non subtraxerunt. quia non fecit. Poeticum sane deorum genus cur Scaevola respuat. quando et a morsibus poetarum. Romanum imperium augere et conservare potuissent. ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur. Sic ergo et regnum invito quidem Deo vero nullo modo habere possent. ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. Expedire igitur existimat falli in religione civitates. Tertia nocte dictum est homini. Nullo igitur modo dii tales. Relatum est in litteras doctissimum pontificem Scaevolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis. Tum vero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit atque in lectica allatus est in senatum: expositoque somnio. agebant. 27. nisi diabolo serviretur? Itane iste Romanum conderet dilataret. si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum. quod multa de diis fingantur indigna. quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iovem nuncupatis. quod maior ei poena. quae recto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur. alterum a philosophis. aliqua etiam quae obsit populis nosse. dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda. si potes. prava docent. quam si de illis vera dicerentur. victas duas a Venere Troiam evertisse. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum 53. Quis non videat. ludos tolle. Pollucem. Quae sunt autem illa. et nisi ita coleretur. continuo valetudine. placebant. cui talia displicebant. Hoc enim si possent. O Scaevola pontifex maxime. turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam. quod homines fuerint et humana condicione defecerint". Aesculapium. quod habeat aliqua supervacua. ne talia sibi iubeant exhiberi. eo illi fit a vobis maxima iniuria.

qua exercitus destitutus mox etiam ipso hostili vulnere exstincto in tantam est redactus inopiam. ubi hodieque persistunt. Et formae enim nobis deorum et aetates et vestitus ornatusque noti sunt. nisi placito pacis illic imperii fines constituerentur. Armeniam. creaturae potius quam Creatori. genera praeterea. nam qui totos dies precabantur. quibus alimonia portabatur. id est Romanam. coniugia. Sed antequam Christus venisset in carne. antequam denique ista scriberentur. significatum est. etiamsi illa vana esse sentiebant. quantumcumque haberent. Vano igitur augurio deus Terminus non cessit Iovi. omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. a quo mitterentur sancti viri et veraciter pii. superstitiosi sunt appellati 63. aliud unde cesseras redisse. ut sibi sui liberi superstites essent. et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem civitatibus in angustum fuerant coartati. sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium. ut deus ille Terminus. quod paulo ante commemoravi. quo Inventas illa non cesserat Iovi. sed etiam (ut cum Titanis aut cum Gigantibus) sua propria bella gesserunt. Nam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt. sed daemoniorum. ut eum auspicia ista pro adversario ponerent. non quidem tanto detrimento. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt vanitatis. et gens Martia superantibus atque irrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est. non habent omnino quid timeant. Assyriam. plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse videatur. Sed iste Academicus. 30. inquit. inquit. Cicero augur irridet auguria et irridet homines corvi et corniculae vocibus vitae consilia moderantes 61. quae de libris eorum proferimus. ut fabulae ferunt. qui est benedictus in saecula 60. sive hic haberent sive non haberent. ut falsae a viventibus tollerentur. aliquotiens Romanus exercitus fusus est. 29. nemini locum quem teneret daturam. sed contra consuetudinem civitatis. Ita evacuata est pulchritudo auspiciorum. cognationes. hoc est versus in fugam. Martiam gentem. verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt. quia et ipsi. et post haec acciperent sempiternum. quando Iulianus deorum illorum oraculis deditus immoderato ausu naves iussit incendi. qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Iovi. non deorum. qui omnia esse contendit incerta. cessit etiam Iuliani temeritati et Ioviani necessitati 59. Receptis quoque alio tempore provinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit. indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem. Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum. Quis non intellegat eum conari. iuventutem etiam Romanam propter deam Iuventatem nemini esse cessuram. qui Iovi cedere noluerunt. Falso auspicia vaticinata Romanos numquam cessisse. et cum ipse superstitiones ex natura rerum velut physicas et philosophicas inserat. qui Deo debetur. ut inde nullus evaderet undique hostibus incursantibus militem imperatoris morte turbatum. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat. parum valebant. indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis ita loquens: Videtisne igitur. Martem et Terminum et Iuventatem nec Iovi regi deorum loco cedere voluisse? Sic enim. remansit contra Iovem contumacia. accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias. Disputat apud eum Quintus Lucilius Balbus in secundo De deorum natura libro. quantum concesserat Hadrianus. Persarum concessit imperio 58. qui cessit Hadriani voluntati. et immolabant. ut apud Homerum. quae daemonicis ritibus fuerat obligata. Huius Dei veri erat auxilium necessarium. naturae tamen rerum sub unius veri Dei regimine atque imperio constitutae religiosum cultum. ut ait Apostolus. Viderunt haec intellegentiores gravioresque Romani. sed quo modo id possit non invenire? Si enim a 69 . quod dii cesserint Christo.haberent. Mesopotamiam. ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis ratio sit tracta ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. Quamquam haec si vera sunt. Tullius fabulis et simulacris indignatur. Ille namque tres provincias nobiles. sed media tamen compositione defixi. dii bellis proeliisque caruerunt. cui non cedere pulchrum esset. dum consuetudinem civitatis timet. summaeque levitatis 62. exhibendum putabant: Servientes. Nec vero. Nam et perturbatis animis inducuntur. Aliud est enim non cessisse. quae ipse secundum Stoicos videtur docere: Non enim philosophi solum. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui. Non enim confessuri sunt. cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parte defenderent. salvis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. nec solum. inquiunt. qui pro vera religione morerentur. falsumque ostendit auspicium. ad religionem vero. religionem laudare maiorum eamque a superstitione velle seiungere. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani voluntate mutati sunt termini imperii Romani.

motu ac ratione mundum gubernantem. qui instituerunt (quod iste reprehendit) deorum simulacra diversa aetate et veste distincta. Quod utique non aliam ob causam factum videtur. 31. castiusque existimat sine simulacris observari religionem. Haec cum ita sint. atque in tam proximo inventus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur. eos civitatibus suis et metum dempsisse et errorem addidisse. id est veteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. Deum verum esse sentiret. Dicit etiam de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. nec dubitat eum locum ita concludere. Quid ipse Varro. qui et deceptores et deceptos pariter possident. ut potius eos magis colere quam despicere vulgus velit. a quo mundum crederet gubernari. Varro vulgi consuetudinem suscipit. tametsi falsa sunt. quod eum diceret esse animam. implicat et ipsum. necesse habebat ista venerari. Quod vero non ait "errorem tradiderunt". nisi evidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse vera. qui totos dies precabantur et immolabant. quis non videat quantum propinquaverit veritati? Si enim aliquid contra vetustatem tanti posset erroris. quae civitatem Romanam instituisse commemorat. mansisset. prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. si eam civitatem novam constitueret. Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. per altissimam Christi humilitatem. castius dii observarentur 64. qui primi simulacra deorum populis posuerunt. debere si dicit. Agamus itaque Christiani Domino Deo nostro gratias. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam. et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. verum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum servitute subvertit. nisi tacerentur. ut tradita est. qui. ad eos redarguendos proferuntur. nec quod in hac disputatione disertus insonat. Dicit etiam idem auctor acutissimus atque doctissimus. sed etiam. quem dolemus in rebus divinis ludos scaenicos. implicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores atque cultores. posuisse. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. quae non modo vulgo scire non sit utile. ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret. nisi 70 . deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur. qui nolunt advertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum Spiritus impertiti. etsi nondum tenebat quod veritas habet (Deus enim verus non anima. acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere. sed etiam ipsi vulgo despicienda viderentur. sed animae quoque est effector et conditor). confiteri ea potius occulta Dei voluntate compulsi sunt quam persuadere conati. Veteres regendae reipublicae plures deos invenerunt. quae non sibi tantum contemptui essent. ut naturam potius incommutabilem. per fidem martyrum pro veritate morientium et cum veritate viventium non solum in cordibus religiosis. non caelo et terrae sicut iste disputat. unum Deum colendum fateretur atque suaderet. 31. tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset. Ego ista conicere putari debui. inquit. non potius et animae Creatorem. quas iste Balbus velut balbutiens vix reprehendit. ut. qui eum crederent animam mundum gubernantem. per quos civitates et populi regerentur. quae ipsam quoque animam condidisset.etsi uni Deo cultus exhibendum intellegat. quaecumque tales viri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt. ut dicat. qui has superstitiones. cum ad deos colendos multis locis velut religiosus hortetur. ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam in vetere populo esset. et sine simulacro colendum esse censeret. 1. 32. per Apostolorum praedicationem. profecto et unum deum. Quibus verbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia. Hic certe totum consilium prodidit velut sapientium. nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi. Quod si adhuc. Quapropter cum solos dicit animadvertisse quid esset Deus. sed "addiderunt:" iam utique fuisse etiam sine simulacris vult intellegi errorem. sed ei qui fecit caelum et terram. numquid et illi.. aliter existimare populum expediat. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos. quantolibet eloquio se in libertatem nitatur evolvere. mutire auderet in populi contione. et ad eum finem illa scribere ac perscrutari. ac per hoc. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur. . Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur. 2.. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. quamvis non iudicio proprio. quod hi soli ei videantur animadvertisse quid esset Deus.maioribus illi sunt appellati superstitiosi.

Hanc enim possunt et non habere et habere servientes. quibus solis inhiant qui meliora cogitare non possunt. sine diis coniugalibus coniugati. quando de caelo manna sumpserunt. quod ex rota figuli Nigidius mathematicus adsumpsit in quaestione geminorum. De geminorum simili dissimilique valetudine. Causam Romani imperii omniumque regnorum nec fortuitam esse nec in stellarum positione consistere. sed Dei sui munus habuerunt. non eam tamen deam. a nobis putaretur esse confictum. quae tamen plena in ea vita erit. ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare volentium manibus ipse servavit. Et hoc est sacramentum veteris Testamenti.quia hominum velut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere et in eo ipso non solum colere. 2. quae vana esse noverant. neque hoc temere et quasi fortuito. sed daemonum similes. De Esau et Iacob geminis multum inter se morum et actionum qualitate disparibus. de codicibus eorum probetur. et hic dandus huius prolixitati modus. 4. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis. ubi occultum erat novum. pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplicandum putarunt. et sine victoria quidem non vicerunt. Iam quod sequitur in volumine sequenti videndum est. 34. possidere non possunt. Unus Iudaeorum populus uni Deo servivit. quos colendos Romani antea crediderunt. quo similiter subditos possiderent. Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt. 71 . 33. De argumento. ut. nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit. quod deorum falsorum usquequaque simulacra arae. Deus igitur ille felicitatis auctor et dator. ipse dat regna terrena et bonis et malis. sine invocatione Neptuni mare transeuntibus divisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. possunt et non habere et habere regnantes. mella sine Mellona poma sine Pomona. Sine Segetia segetes. tamen feliciore mansissent. quando earum partus. sine tot diis puerilibus educati sunt. cui tamen ordini temporum non subditus servit. sine Educa et Potina escam potumque sumpserunt. sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis. ubi nemo iam serviet. Nec Lucinam mulieres illae invocaverunt. quos fallendo deceperint. Nec consecraverunt aliquam deam Manniam. cum legeretur in nostris. luci templa evertuntur et sacrificia prohibentur. Quis autem infirmus et indoctus evaderet simul fallaces et principes civitatis et daemones? Summus Deus vera felicitas. ea. quia solus est verus Deus. Sicut enim daemones nisi eos. non in multorum falsorum. et prorsus omnia. 7 LIBER V BREVICULUS 1. notissimo sibi. ne eius cultores adhuc in provectu animi parvuli haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. sed imitari etiam daemones. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt. quia Deus est. quibus maxima est fallendi cupiditas. quod illic promissa et dona terrena sunt. sine cultu Priapi coniugibus mixti. intellegentibus et tunc spiritalibus. 3. impia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo. non fortuna. in ipsius unius Dei esse posita potestate. hoc modo eos civili societati velut aptius alligantes. Et si non in eum peccassent. sic et homines principes. Nymphas Lymphasque coluerunt. quamvis nondum in manifestatione praedicantibus. quem ad modum hoc fuerit tanto ante prophetatum. sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit: felicitatem vero non dat nisi bonis. ab uno vero Deo multo felicius acceperunt. sine Cunina in cunis fuerunt. Itaque ut cognosceretur etiam illa terrena bona. populum suum in Aegypto de paucissimis multiplicavit et inde signis mirabilibus liberavit. ne forte. religionis nomine populis tamquam vera suadebant. ut miris modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret. illius unius veri Dei providentia est. Sine dea Rumina suxerunt. et quae illis temporalibus rebus significaretur aeternitas. et in quibus Dei donis esset vera felicitas. sine Bubona boves. et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore. non sane iusti.

16. 26. Quam alieni a iactantia esse debeant Christiani. 19. sed connexionem causarum ex Dei voluntate pendentem fati nomine appellant. De universali providentia Dei. Quo fructu Romani bella gesserint et quantum his quos vicere contulerint. An voluntatibus hominum aliqua dominetur necessitas. 25. Quibus modis convincantur mathematici vanam scientiam profiteri. eorum augeret imperium. cum sit vitium. quia per ipsum vitia maiora cohibentur. cuius legibus omnia continentur. ob hoc virtus putatur. 20. quam Deus reddidit bonis moribus Romanorum. De resecando amore laudis humanae. De fide ac pietate Theodosii Augusti. ut Deus verus. 21. qui non astrorum positionem.5. Tam turpiter servire virtutes humanae gloriae quam corporis voluptati. De his. 23. 8. quas Constantino imperatori Christiano Deus contulit. Quo inter se differant cupiditas gloriae et cupiditas dominationis. Quae sit Christianorum imperatorum et quam vera felicitas. 10. uno die cum ingentibus copiis suis victus est. De geminis disparis sexus. 15. quibus utilia sunt Romanorum exempla virtutum. 7. qui. De praescientia Dei et libera hominis voluntate contra Ciceronis definitionem. De amore laudis. a quo est omnis potestas et cuius providentia reguntur universa. 18. 17. Tempora exitusque bellorum ex Dei pendere iudicio. De prosperitatibus. 22. quo uxor ducitur quove in agro aliquid plantatur aut seritur. 11. 12. LIBER QUINTUS UTRUM RERUM GESTARUM RATIO SIT AN NON Quae de fato aut ratione praemittantur in rebus humanis pensandis (1-11) 72 . De mercede temporali. . De mercede sanctorum civium civitatis aeternae. 6. De bello. quoniam iustorum gloria omnis in Deo sit. si aliquid fecerint pro dilectione patriae aeternae. in quo Radagaisus rex Gothorum. 9. cum tanta Romani gesserint pro humana gloria et civitate terrena. 14. Romanum regnum a Deo vero esse dispositum. quamvis non eum colerent. Quibus moribus antiqui Romani meruerint. daemonum cultor. 24. 13. De electione diei.

qui positionem stellarum quodam modo decernentium qualis quisque sit et quid ei proveniat boni quidve mali accidat ex Dei voluntate suspendunt. Causa ergo magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam sive opinionem. non agens (non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia 4): non quidem ita solent loqui mathematici. quos deos putant. et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus.. quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fati nomine appellat. sed donum Dei. in conceptu autem per unum concubitum uno etiam momento seminati? . volunt esse cultores. eodem levaretur 6. ab auribus omnium repellendi sunt. quod nihil umquam dicere potuerunt. arbitrio suo ista decernere. sed in talibus necessitatibus ingerendis illius omnino iussa complere: itane de ipso Deo sentiendum est. ut verbi gratia dicant: "Mars ita positus homicidam significat". cur in vita geminorum. quosdam fratres.de horoscopo et valetudine. quae non est dea. In hac causa multo est acceptabilior et de proximo credibilior coniectura medicinalis. Cicero dicit Hippocratem. eisdem etiam exercitationibus assuefacti tam similia corpora gererent. honoribus ceterisque rebus ad humanam vitam pertinentibus atque in ipsa morte sit plerumque tanta diversitas. qui potest et illa bona dare. cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam. ut consecutis ex materno corpore prioribus incrementis paris valetudinis nascerentur. cum Dominus ille sit et siderum et hominum? Aut si non dicunt stellas. Cur enim non hoc primum dicit. Sed illi. artibus. ita primordia conceptorum affici potuerunt. licet falsorum. eadem constitutione astrorum natos eademque conceptos solebat asserere 7.. Christianae religioni adversantur. qualia si aliqua terrena civitas decrevisset. in cuius velut clarissimo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera facienda decerni. quod aliqui alienant a Dei voluntate 2. Quae de fato et sideribus quidam opinentur. ut volentes ista decernant: magnam caelo faciunt iniuriam. quantum ad haec attinet. quod indignissimum visum est de stellarum voluntate sentire? Quod si dicuntur stellae significare potius ista quam facere. genere humano decernente fuerat evertenda. Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. quae vel nullas causas habent vel non ex aliquo rationabili ordine venientes. quibus caelestis necessitas adhibetur. hoc philosophus astrologus ad vim constitutionemque siderum. Quae si propterea quisquam fato tribuit. cum simul aegrotare coepissent et eorum morbus eodem tempore ingravesceret. quoniam parentes ut erant corpore affecti. aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant 3. in actionibus. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi vim positionis siderum. et ubi visum fuerit opportunum esse dicemus. qui sine Dei voluntate decernere opinantur sidera quid agamus vel quid bonorum habeamus malorumve patiamur. qualis est quando quis nascitur sive concipitur. geminos suspicatum. id homines quando audiunt. quae praeter Dei et hominum voluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt 1. Quia enim hoc deorum falsorum illa quam colebant multitudo non fecit. ubi aerem et loci positionem et vim aquarum plurimum valere ad corpus vel bene vel male accipiendum medicina testatur. quos Posidonius Stoicus. Illi vero. in eventis.PRAEFATIO. multi extranei quam ipsi inter se gemini perexiguo temporis intervallo in nascendo separati. Prorsus divina providentia regna constituuntur humana. si easdem stellas putant habere hanc potestatem traditam sibi a summa illius potestate. in professionibus. Haec enim opinio quid agit aliud. nobilissimum medicum. ut quasi locutio quaedam sit illa positio praedicens futura. Constitutionem vero caeli ac 73 . Quale deinde iudicium de hominum factis Deo relinquitur. sed contra hos qui pro defensione eorum. sententiam teneat. linguam corrigat. Ita quod medicus pertinere credebat ad simillimam temperiem valetudinis. sed: "homicidam facit" 5. et multa iam diximus. 2. scriptum reliquisse. verumtamen ut concedamus non eos ut debent loqui et a philosophis accipere oportere sermonis regulam ad ea praenuntianda. accepta quidem potestate a summo deo. deinde in una domo eisdem alimentis nutriti. et ea fatalia. dum concumberent. 1. sola colenda merito diceretur): iam consequenter videamus. quae in siderum positione reperire se putant: quid fit. non solum eorum qui veram religionem tenent sed <et> qui deorum qualiumcumque. Quoniam constat omnium rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem. nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra quos modo nobis disputatio non est instituta. quod postea dicturus est. quae fuerat quo tempore concepti natique sunt. qui ea dicunt esse fortuita. multum astrologiae deditus.. ut similiores eis sint. quae habere possunt etiam non boni ac per hoc etiam non felices. nisi qui potest eos facere felices (unde si illa dea esset.. qua causa Deus. ut etiam ad aegrotandum uno tempore eisdemque causis similiter moverentur.

deinde inventa sunt signa.. quod respondisse ferunt Nigidium hac quaestione turbatum. verum etiam dispares aegritudines perpeti. quando deambulet. quae fixerat. quos gemini habere non possunt. nonne satis istos redarguunt. rebus minimis tribuuntur. quantum mihi videtur. alteri non obveniat: cur audent ceteris. Frustra itaque affertur nobile illud commentum de figuli rota. in tanta rapacitate caeli. quod eodem tempore gravior leviorque apparebat amborum. quod inter se gemini dum nascerentur habuerunt. quia haec ad productiora spatia temporum pertinent. desistente motu. ponunt 8. scribunt. quem horoscopum vocant: aut non tantum valet. Dum enim rotam figuli vi quanta potuit intorsisset 9. nisi ut homines luteum cor habentes in gyrum mittantur.siderum. quia utique simul nasci ambo non poterant? Aut si nihil momenti attulit. qua quisque nascitur. ut eadem pars horoscopi maneat. Hoc figmentum fragilius est quam vasa. Fictum commentum est Nigidii de geminis. non alter prior. 3.. quae non possunt ab eis comprehendi. unus honorem. Quid idem ipsi. tanta in parentum amore dissimilitudo. De qua re facillimam. medicinaliter inspiciens Hippocrates geminos suspicatus est. alter indeptus est. quae fuit quando concepti sive nati sunt. alius non servivit. alius non diligebatur. 5. inquit. ut posterior plantam prioris teneret 11. cum inspexerint eorum constellationes. Tanta in eorum vita fuerunt moribusque diversa. quod constellationibus comprehendi non potest. quod nemo potest comprehendere et momentis annotare nascentium? Si autem propterea talia dicunt in aliorum genituris. Sic. rationem redderet Hippocrates. et alio dormiente alius vigilabat. in caeli spatio plurimum est: hinc sunt. sed ad temporum spatia pertinent. unde et Figulus appellatus est. quid de rebus. quae ad illud secretum pertinent. si autem sequentis tarditas horoscopum mutat. Ac per hoc si tam celeriter alter post alterum nascitur. 4. quanta invenitur in geminorum voluntatibus actibus moribus casibusque diversitas. unde mathematici consulantur? Unus duxit mercenariam servitutem. qui gemini non sunt. quando in moribus operibus casibusque geminorum plurima plurimumque diversa monstramus? Moribus diversa vita fuit geminorum Esau et Iacob. ne mathematicorum vaniloquia convincantur? Quid de horoscopo conceptus et nativitatis geminorum sentiendum. quia non ad minuta incomprehensibilia. currente illa bis numero de atramento tamquam uno eius loco summa celeritate percussit. cuius maximam diversitatem non nisi in hora. 74 . velle trahere ad istam aegrotandi parilitatem. et alio loquente tacebat alius. quae inter se gemini possunt habere nascentes. Quod enim conantur efficere de intervallo exiguo temporis. paria cuncta quaero. quae inter se habent gemini. de qualibus mathematici non solent consuli (quis enim consulat quando sedeat. Nos autem novimus geminos non solum actus et peregrinationes habere diversas. propter caeli particulam. Nam si tam multum in caelo interest. dissimiles eis accidere potuisse valetudines. qui magnus apud eos habebatur. sed de animi voluntate veniunt. nescio cuius sit insolentiae. quanta rotam bis ipse percussi. quae in nullis possunt geminis inveniri. aut plus etiam valet. Nati sunt duo gemini antiqua patrum memoria (ut de insignibus loquar) sic alter post alterum. qua quisque nascitur. quae pertinent ad illas minutias. quae observari notarique possunt: quid hic agit rota illa figuli. quaecumque dissimillima perhibentur in moribus casibusque geminorum 10. ut etiam inimicos eos inter se faceret ipsa distantia. etiamsi alter post alterum tanta celeritate nascatur. si nolit imperitorum mentibus in eis quas nesciunt rebus illudere. Quid de uxoribus. momenta vero illa partium minutarum. parentes diversos quaero. unus a matre diligebatur. talia pronuntiare. quae illa rotatione finguntur. quae non de corporis temperatione. quando vel quid prandeat?): numquid ista dicimus. et constellationibus non adscribuntur: quare aliorum constellationibus inspectis ista dicuntur? Si autem ideo dicuntur. Porro autem Posidonius vel quilibet fatalium siderum assertor mirum si potest hic invenire quid dicat. alter posterior aegrotabant. ut alteri geminorum hereditas obveniat. tanta in actibus disparilitas. quanta diversitas! si ergo haec ad illas pertinent minutias temporum. quid de filiis. diversis alimentis et exercitationibus. quam est geminorum vel humilitas generis eadem vel nobilitas. ubi ponitur horae notatio. quod de corporum simili temperatione veniebat? Cur enim similiter eodemque tempore. non parvo intervallo in rotae illius extremitate distantia. ut diversis temporibus aegrotarent. qui volunt sideribus dare. qui constitutionem siderum. cum tam multa diversissimi generis diversissimorum effectuum et eventorum eodem tempore in unius regionis terra eidem caelo subdita potuerint concipi et nasci. quia uno ambulante alius sedebat. amisit. quorum morbum. Numquid hoc dicitur. inquit. sicut nati fuerant.

quae nisi nascantur habere non poterunt? Quid est ergo quod dicunt.quod diversis temporibus nati sunt: quare tempus in nascendo diversum ad aliarum rerum diversitates valere contendunt? Cur potuerunt diversis temporibus peregrinari diversis temporibus ducere uxores. quorum cum sint inter se similes corporum species. quo ambo concepti sunt. cur non et duorum uno momento temporis natorum possint esse ad vivendum atque moriendum fata disparia? Nam si unum momentum. ut praeter actus. illa nec nupsit. instituto tamen et proposito vitae ita sunt dispares. 6. ac sic omnis huius artis vel potius vanitatis commenta tollantur? Quid est hoc. Sed qualecumque sit. quod eodem tempore fuissent nati eodemque concepti. iam satis disserui. Quamquam et in ipsis geminorum conceptibus. Aut si propterea mutantur fata geminorum quia temporibus diversis nascuntur. dum nascerentur. in ortu valere dicunt. altera femina? Novimus geminos diversi sexus. facere non potuisse. quod similiter simulque aegrotabant. aut ille in masculum. ut hoc. quae illos perducant ad diversarum horarum nativitatem. quae ad horam conceptionis eadem ambobus fuit. quando eis inspicienda conceptionalis hora non datur. propterea quia diversis temporibus nati sunt. An forte quia diverso horoscopo nati sunt. non deberent inspectis natalium constellationibus de valetudine aliquid dicere. quae illos perducant ad diversam vivendi vel moriendi necessitatem? An concepti nondum habent fata. Si igitur in conceptu tanta vis est ad aequalitatem fatorum. ut. non impedivit. ut hinc etiam diversa sint fata: unde hoc accidere potuit. quantum in diverso sexu potest. alter posterior moriatur? Si conceptio momenti unius diversos casus in utero geminos habere permittit. ille numerosam prolem genuit.. uno momento si duo nascantur. numquid et in conceptu? Ubi et unum concubitum esse manifestum est. cur non potius intellegamus iam fuisse mutata. sicut in solaribus accessibus et decessibus videmus etiam ipsius anni tempora variari et lunaribus incrementis atque detrimentis augeri et minui quaedam genera rerum. sicut echinos et conchas et mirabiles aestus oceani. unde fit ut sub eadem constellatione fatali alter concipiatur masculus. quando aegrotaturus esset. cum conceperit femina. ut alter prior. si astralia fata credantur. cum mutet fata conceptionis ordo nascentium? . quod de illis pariter aegrotantibus geminis Posidonius magnus astrologus idemque philosophus respondebat. unde ne in ipsis quidem corporibus eis possit ratio ista constare. impedit aliquid. non autem mirum. sed eamdem quoque valetudinis parilitatem sidereis nexibus alligaret. Unde quid insipientius dici aut credi potest. deinde alterum concipere omnino non possit. ut per hanc oporteat eis constellationes fieri diversas propter diversum horoscopum et ob hoc diversos omnes cardines 12. Quid enim tam ad corpus pertinens quam corporis sexus? Et tamen sub eadem positione siderum diversi sexus gemini concipi potuerunt. ut alter prior. quos necesse est a virilibus distare femineos (quod ille in officio comitis militat et a sua domo paene semper peregrinatur. ideo fieri. At enim plurimum vis horoscopi valet. unde filium mirabilem gigneret. unde necesse est eadem esse in geminis momenta conceptus. 75 . diversis temporibus filios procreare et multa alia. quod habebat in temporis aequalitate conceptus? Aut si fata valetudinis in conceptu sunt. si voluntates hominum et Dei munera cogitentur) ille coniugatus. cum et alter. qui non habebat eamdem horam nativitatis. Unde postremo et hoc est. non debuerunt nascendo eadem fata mutari. cur uno tempore. sub una eademque caeli positione concepti diversa habent fata. et uno momento temporis sub una eademque caeli positione de duabus matribus duo pariter nati diversa fata habere non possint. Nam utique propter hoc addebat conceptionem. quos constabat omnino eodem tempore fuisse conceptos. non daret de proximo pari corporis temperamento. et tanta naturae vis est.praecipue si diversi sint sexus. ambo adhuc vivunt. si hora conceptionalis inveniatur. Hoc quam nihil sit. ubi tanta vis ponitur. cum etiam nostros actus inde religare conantur. non autem et animi voluntates positionibus siderum subdi: nunc isti. quam siderum positionem. insuper (quod est incredibilius. quia indicant eas momenta nascentium: quo modo dicerent cuilibet eorum geminorum ex nativitatis hora. ut. cum eorum conceptus diversum tempus habere non possit? Aut si duorum uno momento temporis conceptorum potuerunt esse ad nascendum fata disparia. Si autem ideo praenuntiant aegritudines non inspecto conceptionis horoscopo. ambo aetate adhuc vigent. admonent ut quaeramus. multa ab istis dici posse divinius? Unde etiam illud a nonnullis praedicatur. necesse haberet pariter aegrotare? Deinde quaero: si tanta distantia est temporis in nativitate geminorum. momento uno. cur nativitas momenti unius non etiam quoslibet duos in terra diversos casus habere permittat. alter posterior nasceretur: cur. et non potuerunt eadem causa diversis etiam temporibus aegrotare? Si enim dispar nascendi mora mutavit horoscopum et disparilitatem intulit ceteris rebus: cur illud in aegritudinibus mansit. qua cum uxore concumberet. ut diversis temporibus nascerentur? Itane non mutat fata nativitatis voluntas viventium. aut illa in feminam commutata est? Cum igitur non usquequaque absurde dici posset ad solas corporum differentias afflatus quosdam valere sidereos. quod quidam sapiens horam elegit. illa virgo sacra est. ubi certe amborum eadem momenta sunt temporum. ne diceretur ei non ad liquidum eodem tempore potuisse nasci.. illa de solo patrio et de rure proprio non recedit). aliarum vero rerum in ortu esse dicuntur.

quibus equarum vel boum fetentur armenta. ut volens ducatur. exorta segete simul herbescunt pubescunt flavescunt. credo propterea. ut audeat dicere omnes arbores. 8. facere potuisse. Stoici auctores sunt fatum esse connexionem causarum. qui optime et veracissime creditur et cuncta scire antequam fiant et nihil inordinatum relinquere. Quocumque placuit. ceteros rerum ortus ita inhiberi. quae nulla est. an aratro. serpentes. quamvis ab illo non sint omnium voluntates. et quod ipse in eligendo die constituerit. an custodiae domus. eos appellare fatum sic probatur. Quo modo istis alias constellationes fuisse dicturi sunt. Assum impiger: fac nolle. ut ita dixerim. ne nolens trahatur. Annaei Senecae sunt. facere quod licuit bono. non autem omnia quae sub caelo sunt. ut cum illo sub eadem caeli plaga nec musca nascatur. cuius potestas insuperabiliter per cuncta porrigitur. occulto instinctu fieri spirituum non bonorum. quando quidem ipsum causarum ordinem et quandam connexionem Dei summi tribuunt voluntati et potestati. quae fuit ad horam nascentium. simul germinant. hi versus: Duc. eosque mathematicos praeferunt ceteris. nisi eligatur. incurri et infeliciter duci. quia potest in diem non bonum. omnes herbas. cui paratum se oboedire dicit. et tam diversos exitus habeant. non horoscopi notati et inspecti aliqua arte. sed ita potius. utrum aptum lanitio. quod electo ad seminandum agrum die tam multa grana in terram simul veniunt. 76 . sicuti est cum quidque concipitur vel nascitur vel inchoatur. quorum cura est has falsas et noxias opiniones de astralibus fatis inserere humanis mentibus atque firmare. et cetera huius modi? Si autem propterea valent ad has res dies electi. alios dies pecoribus vel donandis vel admittendis maribus. quod non habebat. quod in eius nativitate non fuerat. O stultitiam singularem! eligitur dies ut ducatur uxor. an vectationi. qui constellationibus inspectis dicunt non esse hominem natum. quali pater ipse Iuppiter auctiferas lustravit lumine terras 14. cur aliter eligunt dies accommodatos ponendis vitibus vel arboribus vel segetibus. quia terrenis omnibus corporibus sive animantibus secundum diversitates temporalium momentorum siderum positio dominatur: consideret quam innumerabilia sub uno temporis puncto vel nascantur vel oriantur vel inchoentur. et solos sideribus subdent homines. et ideo vir doctus elegit horam qua misceretur uxori. et tamen inde spicas ceteris coaevas atque. non poterit ab alia potestate mutari? Deinde si soli homines. nolentem trahunt. cum astrologi mirabiliter multa vera respondent. diei electione mutare. Nec illud volunt advertere. Audent etiam dicere quale pecus. et positionem siderum. constellationibus subiacent. cum homo nascitur. Qui vero non astrorum constitutionem. nolentem trahunt 13. procedit ratiocinatio. Iam illud quis ferat. alias homines avellunt. quod in eligendis diebus nova quaedam suis actibus fata moliuntur? Non erat videlicet ille ita natus. nisi fallor. Quis enim est tam excors. ut istas observationes cuivis puero ridendas esse persuadeant. Fecit ergo fatum. nulla parendi mora est. omnes bestias. ut contemptibilem gigneret. Ipsam itaque praecipue Dei summi voluntatem.cum quo habebat eamdem constellationem. sed omnium connexionem seriemque causarum. alias aves depopulantur. quas tam diversos exitus habere conspiciunt? An eos paenitebit his rebus dies eligere easque ad caeleste negabunt pertinere decretum. ut haberet admirabilem filium. quam supra dixerat summi patris voluntatem. et ex ipsius facto coepit esse fatale. sed pecus. Ducunt volentem fata. quos Cicero in Latinum vertit: Tales sunt hominum mentes. sexum diversum a fratre non haberet. comitabor gemens Malusque patiar. quae gradatim accessibus modicis eos a muscis ad camelos elephantosque perducat. Illi quoque versus Homerici huic sententiae suffragantur. a quo sunt omnes potestates. pisces. 7. quoniam scilicet Ducunt volentem fata. Sic desipiunt homines. summe pater altique dominator poli. fati nomine appellant: non multum cum eis de verbi controversia laborandum atque certandum est. qua fit omne quod fit. Nam si hanc admiserint. Nempe evidentissime hoc ultimo versu ea fata appellavit. ut ab eo tam multum virginali sanctitate distaret? Nulla ratio cur eligantur dies rebus agendis. vermiculos momenta nascendi singillatim habere diversa? Solent tamen homines ad temptandam peritiam mathematicorum afferre ad eos constellationes mutorum animalium. Ubi est ergo quod nascenti iam sidera decreverunt? An potest homo. Nam et ad canina fata temptantur et cum magnis admirantium clamoribus ista respondent. ut existiment. quorum ortus propter hanc explorationem domi suae diligenter observant. congerminales alias robigo interimit. aves. quod ei iam constitutum est. quibus solis in terra Deus dedit liberas voluntates? His omnibus consideratis non immerito creditur.

fiunt omnia quae fiunt.. sed si alterum confirmabitur. inquit. Quid est ergo. Quod si ita est. quae fieri non possunt. cui Stoicorum partes defendendas dedit. Multo sunt autem tolerabiliores. porro si non omnia sic veniunt. si non omnia fato fiunt. qui vel siderea fata constituunt. Quo modo? inquit. et si hoc ordine venient. ut oppugnaret praescientiam. atque in has angustias coartat animum religiosum. ideoque Cottam fecit disputantem de hac re adversus Stoicos in libris De deorum natura et pro Lucilio Balbo. nullamque rerum praedictionem. tolli voluntatis arbitrium. Religiosus autem animus utrumque eligit. nos ut confitemur summum et verum deum. inquit. cuius praescientia falli non potest. si elegerimus praescientiam futurorum. donec eo perveniatur. ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia. quod Cicero timuit. si elegerimus voluntatis arbitrium. vituperationes exhortationes adhibentur. non est omnium certus ordo causarum. ut se ipsae destruant et refellant. nisi praecedentibus et efficientibus causis.. neque ulla iustitia bonis praemia et malis supplicia constituta sunt. Nam per illa omnia sic recurritur: si est voluntatis arbitrium. eamque omnibus viribus nullam esse omnino contendat. 2. 77 . certus est ordo rerum praescienti deo. cum per istos versus. si rerum ordo praescienti Deo certus non est. quid sentiant esse fatum apertissime declaratur. et Stoici. quod ut confirmaretur. sequentur illa omnia. quia vere tales sunt. non vult esse praescientiam futurorum. dum vult facere liberos. quam iste qui tollit praescientiam futurorum. . qui nullam divinam naturam esse contendit 16. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum. frustra leges dantur. etiam illud temptavit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: non est Deus 15.. sed de istorum philosophorum opinione tractatur. aut esse aliquid in nostra voluntate. ut ab illo ventura praescita sunt. Nam et confiteri esse deum et negare praescium futurorum apertissima insania est. omnis humana vita subvertitur. Hoc autem totum facere videtur. nec rerum certus est ordo praescienti Deo. ut non existimet aliquid se adversus eos valere. ut negari omnino non possit. hoc ordine venient. nec timemus ne ideo non voluntate faciamus.Nec in hac quaestione auctoritatem haberet poetica sententia. ut non sit praescientia futurorum. in Deo praescientia omnium futurorum 19. quos disputationi adhibent quam de fato habent. non est. In libris vero De divinatione ex se ipso apertissime oppugnat praescientiam futurorum 17. Hos Cicero ita redarguere nititur. quod voluntate facimus. quod non aliqua efficiens causa praecesserit. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio. frustra obiurgationes laudes. quia id nos facturos ille praescivit. 9. quae facile possunt refelli. alterum tolli. quoniam utrumque arbitratur esse non posse. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur evertere vanis argumentationibus et opponendo sibi quaedam oracula. Quam sic conatur auferre. a quo connexionem dicunt pendere fatorum. si autem certus est ordo causarum. fato. Porro si est aliquid in nostra voluntate. non omnia fato fiunt. utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. nam si est praescientia futurorum. quod si concedimus. ut nihil sit in nostra voluntate. quod Cicero timuit in praescientia futurorum.negat et Deum futura nescire. certus est ordo causarum. ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis.. sed quoniam Stoicos dicit vim fati asserentes istos ex Homero versus solere usurpare. non de illius poetae. quamvis omnia fato fieri contenderent. Ipse itaque ut vir magnus et doctus et vitae humanae plurimum ac peritissime consulens ex his duobus elegit liberum voluntatis arbitrium. nisi auferat divinationem. nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium voluntatis. non omnia sic veniunt. quae tamen nec ipsa convincit. quem summum deum putant. quoniam Iovem appellant. eisdem recursis gradibus eo pervenitur. Quae fides de libertate et praescientia. ut non omnia necessitate fieri dicerent. sed non ex sua persona. tolli praescientiam futurorum. vel in homine vel in Deo. quo ventura esse praescita sunt. Vidit enim quam esset invidiosum et molestum. negavit praescientiam futurorum atque ita. fecit sacrilegos. ut unum eligat e duobus. Cicero pro libera voluntate contra fatum. quae connexa sunt. si certus causarum ordo non est. Quod et ipse cum videret. 9. ut neget esse scientiam futurorum. ut ea ventura praescivit. maluit ferre sententiam quam pro Cotta. quo fit omne quod fit. aut esse praescientiam futurorum. et si certus est ordo rerum. non enim fieri aliquid potest. 1. inquit 18. ne fatum esse consentiat et perdat liberam voluntatem. si praescita sunt omnia futura.

quod idem Cicero concedit. maxime rationales. quaedam nostris. et bonorum scilicet et malorum.. quibusdam non tribuit. ipse est Deus. quam illo causarum ordine. si tamen voluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi. Angelorum autem voluntates dico seu bonorum. cum quid vel appetunt vel evitant. satis est ad eum in hac quaestione redarguendum 22. aliae vero causae et faciunt et fiunt. 78 . nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi. Nos enim eas causas. non nisi causa praecedente fieri confitetur. cuius praescientia falli non potest. sed latentes. quo corda hominum nolumus inclinari. 3. Quod vero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum. qui certus est Deo eiusque praescientia continetur. plus eum quam Stoici detestamur. Domine. quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni. misericordia. hoc est incommutabiliter. Omnia vero fato fieri non dicimus. quod fit. Simul esse possunt necessitas et voluntas libera. est naturalis. nihil fieri si causa efficiens non praecedat. ita omnium potestatum dator. cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae voluntates? Contendat ergo Cicero cum eis. Et ipsae quippe nostrae voluntates in causarum ordine sunt. quibus aliqua faciunt secundum naturam suam. et quod facturae sunt. Nam et aer iste seu ventus dicitur spiritus. quos angelos diaboli vel etiam daemones appellamus: sic et hominum. Quid enim eum adiuvat. neque fati vocabulo nuncupamus. quem negat praescium futurorum. intellegitur "immobiliter". qui praescienti certus est deo. id efficit. Aut enim esse Deum negat. Ordinem autem causarum. id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum. Quo modo igitur ordo causarum. quae spiritus vitae est. Corporales autem causae.. illius naturae scilicet. neque negamus. id est a loquendo 20. qui vivificat omnia creatorque est omnis corporis et omnis creati spiritus. non est utique Deus. quae ab illo est. quem non usitato. Qui enim non est praescius omnium futurorum. quod nos abhorremus praecipue propter vocabulum. quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus 23. easque tribuimus vel Dei veri vel quorumlibet spirituum voluntati. qui est auctor omnis conditorque naturae. spiritus utique non creatus. sed omnia maxime Dei voluntati subdita sunt. sed quoniam corpus est. ut nihil sit in nostra voluntate. ipsae omnino facturae sunt. qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem vel potius ipsum fati nomine appellant. est voluntaria? Sufficit. non enim abnuere possumus esse scriptum in Litteris sanctis: Semel locutus est Deus. quoniam res ipsa inaniter asseritur. profecto in eis causis etiam nostras voluntates ignorare non potuit. Corpora igitur magis subiacent voluntatibus. unde etiam fortuna nomen accepit. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi voluntarias. Iam vero causae voluntariae aut Dei sunt aut Angelorum aut hominum aut quorumque animalium. Deus praescit manente libera voluntate. ideo nihil sit in nostrae voluntatis arbitrio. nihil valere monstramus. ipsasque naturales nequaquam ab illius voluntate seiungimus. cui etiam voluntates omnes subiciuntur. et tibi. certissime valent. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare. sed non omnem causam esse fatalem. et ideo quidquid valent. Spiritus ergo vitae.9. Sicut enim omnium naturarum creator est. seu malorum. ut. "est locutus". si Deo certus est omnium ordo causarum. quoniam hoc possunt. magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris voluntatem. Quapropter et voluntates nostrae tantum valent. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios et Deum dicimus omnia scire antequam fiant. quia valituras atque facturas ille praescivit. quod quidem inducta alterius persona in libris De deorum natura facere molitus est. quae creatorum spirituum bonas voluntates adiuvat. sicut novit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. quoniam et humanae voluntates humanorum operum causae sunt. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret. quos Angelos Dei dicimus. quae dicuntur fortuitae. quas nostrorum operum causas esse praescivit. Malae quippe voluntates ab illo non sunt. non sunt inter causas efficientes annumerandae. duo haec audivi. non voluntatum. 4. immo nulla fieri fato dicimus. quoniam contra naturam sunt. quantum Deus eas valere voluit atque praescivit. id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut natus est. ubi voluntas Dei plurimum potest. quaedam vero angelorum. qui omnes rerum causas praescivit. sed suo more Stoici fatum appellant. qui reddis unicuique secundum opera eius 21. quia omne. aut si esse confitetur deum. sicut sunt omnes creati spiritus. quae magis fiunt quam faciunt. Causa itaque rerum. et voluntate nos facere. In eius voluntate summa potestas est. quod dicit nihil quidem fieri sine causa. Nam et illud. Quod enim dictum est: Semel locutus est. quae facit nec fit. quod non in re vera consuevit intellegi. quia est causa fortuita. omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates. quidquid a nobis non nisi volentibus fieri sentimus et novimus. non est spiritus vitae. quod ex ipsis faciunt spirituum voluntates. arbitrium nostrae voluntatis auferri. Non est autem consequens. quoniam potestas Dei est. qui eum habet in potestate. atque ita. Deus est. malas iudicat. quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus. etiam sic nihil dicit aliud. non esse dicimus nullas. 9.

non fortunam. non utique nihil. sed etiamsi nolimus efficit quod potest. immo ideo non dubitatur ipsum peccare. Unde absit a nobis eius negare praescientiam. nescio cur eam timeamus.. ut libere velimus. qui hoc praescivit. nec sic tamen voluntas nisi voluntas esset. etsi non posset implere quod vellet). Quo primitus pertinet ipsum velle. utique non peccat. 11. Multa enim facimus. quia omnipotens est. etiam sic voluntas valet. qui dedit et carni originem pulchritudinem valetudinem. tamen hominis voluntas. qui praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. a quo est omnis modus omnis species omnis ordo. Dicitur enim omnipotens faciendo quod vult. etiam hoc ille praescivit. atque in his. nihil praescivit. ut. et valent plurimum. nequaquam esset omnipotens.. quidquid volendo facimus. et preces valent ad ea impetranda. Sic etiam cum dicimus necesse esse. si nollemus. cum peccat. libero velimus arbitrio: et verum procul dubio dicimus. nec solum angelum et hominem. salutem concordiae. quasdam subderent. quia Deus praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera nec avis pinnulam. non utique faceremus. creator et factor omnis animae atque omnis corporis. ne videlicet non essent liberae. Unde quidquid praeter suam voluntatem patitur homo. Unde propterea quaedam non potest. quo adiuvante sumus liberi vel erimus. ut potius. quae non est in nostra potestate. etsi non illius. voluntatem. non vanitate felices. non enim vellemus. cum volumus. quia ille. sub tali necessitate non esse. 79 . nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium convenientia et quadam veluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et servitutes a suae providentiae legibus alienas esse voluisse. membrorum dispositionem. sed ipsum peccaturum esse praescivit. Neque enim et vitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus. Porro si ille. propagationis fecunditatem. . sed si peccare noluerit. Unde nec illa necessitas formidanda est. quod ei si accideret. 1. Qui si nolit. intellegentiam. ut bene vivamus. Non ergo propterea nihil est in nostra voluntate. nam si volumus. sed utrumque amplectimur. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et vituperationes. si posset. qui eum peccantem nec impunitum esse permisit nec sine misericordia dereliquit. a quo est quidquid naturaliter est. Recte quippe omnipotens dicitur. sed eius potius. minoris esset utique potestatis. qui tamen mori et falli non potest. illud. (nam si voluntas tantum esset nec posset quod vellet.et Deum praescire. si dicamus necesse esse Deum semper vivere et cuncta praescire. Deus unus omnipotens. Deus itaque summus et verus cum Verbo suo et Spiritu Sancto.10. et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. quod non fieret. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere voluntatis arbitrium aut retento voluntatis arbitrio Deum (quod nefas est) negare praescium futurorum. qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus. si nolumus. sed potestas Dei. si subderentur necessitati. potentiore voluntate impediretur. non est. vitam intellectualem cum solis Angelis dedit. quae se precantibus concessurum esse praescivit. cuius praescientia falli non potest. qui dat potestatem volentibus. quibus recte vel perperam vivitur. 2. qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore. posuerunt etiam nostras voluntates. quas esse sub necessitate noluerunt. qui non solum caelum et terram. cuius sunt participatione felices. nec alterius. sicut est necessitas mortis: manifestum est voluntates nostras. Sunt igitur nostrae voluntates et ipsae faciunt. ne nobis libertatem auferat voluntatis. non fatum. Neque enim ideo <non> peccat homo. Si enim necessitas nostra illa dicenda est. vitam seminalem etiam cum arboribus. non aliquid aliud. quicumque sunt veritate. cuiuscumque generis est. secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid vel ita fiat. est. quae tria unum sunt. si nollemus. sed eius esset qui vellet. Quidquid autem aliorum hominum voluntate nolens quisque patitur. sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. ut quasdam subtraherent necessitati. et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus. Si autem illa definitur esse necessitas. qui et animae irrationali dedit memoriam sensum appetitum. 10. Male autem vivitur. cuiuslibet aestimationis est. quia et ipsas futuras esse praescivit. utrumque fideliter et veraciter confitemur. ut bene credamus. quia Deus illum peccaturum esse praescivit. quae si nollemus. a quo est mensura numerus pondus. rationali autem insuper mentem. cum dicitur mori fallique non posse. hoc. quantum eas valituras esse praescivit. si de Deo non bene creditur. a quo sunt semina formarum formae seminum motus seminum atque formarum. quae adimit libertatem. sicut nec potestas eius minuitur. non patiendo quod non vult. Deus omnia disponit. vitam sensualem etiam cum pecoribus. quam formidando Stoici laboraverunt causas rerum ita distinguere. Non enim. non debet tribuere humanis vel angelicis vel cuiusquam creati spiritus voluntatibus. Sic enim hoc non potest.

Cedo equidem. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt 25. quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum. ut parum esset sola libertas. tanta cupido gloriae incesserat 27. a regendo. tanta cupido gloriae incesserat. gloriam ingentem. Hoc illa profecto laudis aviditas et gloriae cupido faciebat. ait: Excudent alii spirantia mollius aera. reges autem. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros viros. ne quisquam. Ipsam denique patriam suam. cum et reges utique a regendo dicti melius videantur. diversis moribus. sed daemoniis immolarent. 12. sed superbia dominantis. Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Servitio premet ac victis dominabitur Argis 29. verum propterea commemorare illa volui. quos Romanorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. sed sua memoria fuisse illos duos ingenti virtute. inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique Urbem obsidione premebat. Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est. ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter <e>mori aut liberos vivere. Ista ergo laudis aviditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit. Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat. memento 80 . dum pro magno habetur. Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant 28.. quoniam servire videbatur inglorium. prius omni studio liberam. Romane. Quae quidem Vergilius Iovem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia. Veniet lustris labentibus aetas. pro hac emori non dubitaverunt. quamvis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo victimas. quod sibi magnum imperium. Proinde videamus. quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit.. 2. ut in eorum magnis laudibus poneretur. 12. Ita fiebat in votis virorum virtute magnorum. Amore itaque primitus libertatis. et praesentis voluminis partes superiores. non reges aut domini a regnando atque dominando 26. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum. exercitum. dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam virtute magnum. Veteres igitur primique Romani. tamen laudis avidi. pecuniae liberales erant. Consilia in melius referet mecumque fovebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt. de fati quaestione tollenda. qui consules appellati sunt a consulendo. propter hanc vivere voluerunt. Sed cum esset adepta libertas. Quod ut absolutius disserere possemus. Marcum Catonem et Gaium Caesarem. dominari vero atque imperare gloriosum.Utrum fato aut ordine res agantur rationes conferuntur (12-26) Romanorum ingens fuit amor libertatis. quod velut loquente Iove idem poeta dicit: Quin aspera Iuno. vivos ducent de marmore vultus. cui iam persuasum esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum atque servatum. deinde dominam esse concupiverunt. quod civitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum brevi creverit. Alia dominandi libido in Caesare. nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae voluntati. hanc ardentissime dilexerunt. divitias honestas volebant 24. Sic placitum. nisi et dominatio quaereretur. cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi atque imperandi et subiugandi ac debellandi populos anteponeret. quod. post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. In laudibus autem Caesaris posuit. sed fastus regius non disciplina putata est regentis vel benivolentia consulentis. quantum eorum docet et commendat historia. bellum novum exoptabat. laudabilia scilicet atque gloriosa secundum hominum existimationem. ut regnum a regibus. ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos. in cuius potestate sunt etiam regna terrena. quas huc usque perduximus. ut dictum est. 1. Hinc est et illud eiusdem poetae. ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo. ubi virtus enitescere posset. ut esset ubi virtus eorum enitesceret. ad hoc pertinentem et superiorem librum conscripsimus.

Quae libido dominandi fuerit in Catone.. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat.. praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis est. Sed cum illa memoria duo Romani essent virtute magni. sed dolis atque fallaciis ambiebant. Virtutis et Honoris 32. largiendo scaenicis turpibus. Melius laudatus est Cato. Qui audit haec Catonis verba sive Sallustii. ea quae commemoravi in secundo libro huius operis 37. Parcere subiectis et debellare superbos 30. eo illum magis sequebatur 33. vera via nititur.. quos petivit Cato. De illo quippe ait: Quo minus petebat gloriam. foris iustum imperium. 12. et ideo melior est virtus. quo melius non est. quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius. Unde et honores. quanto minus se voluptatibus dabant et enervationi animi et corporis in concupiscendis et augendis divitiis et per illas moribus corrumpendis. Quippe sociorum atque civium. iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio. quae ipse item scribit. sed ille. Hae sunt illae bonae artes. Existimare maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse. Paucorum est virtus atque honestas. sed ipsa virtutem. dolis atque fallaciis contendit 31.. Unde qui tales iam morum labe superabant atque abundabant. actum quam expulsis regibus. sed ille. 81 . 6.(Hae tibi erunt artes) pacique imponere mores. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum apud illos aedes indicant.atque virtutis ad gloriam aestimatio. rapiendo miseris civibus. quae tamen bonus et ignavus aeque sibi exoptant. 3. inquit. inter bonos et malos discrimen nullum. id est ad gloriam honorem imperium. Neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis. quales laudantur Romani veteres. sed eos civitas ob eius virtutem non petenti dare. multo pulcherrimam eam nos haberemus. nam mali nec habebant eam. laudamus divitias. 4. Si ita esset. qua nititur tamquam ad possessionis finem. quae sibi exoptabant et quo bonis artibus pervenire nitebantur boni. quae nobis nulla sunt: domi industria. id est dolis atque fallaciis. ubi domi voluptatibus. neque delicto neque libidini obnoxius. privatim opulentiam. ubi est bonum hominis. omnia virtutis praemia ambitio possidet. quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae suae. omnes eos tales tunc fuisse vel plures. ubi dicit. 12. videamus in ipsa sententia Catonis: Nolite. regio more verberasse. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt. Has artes illi tanto peritius exercebant. illi servire nollent. non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium pervenire. 5. et alio loco: Opus autem suum probet unusquisque. Nam gloriam honorem imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant. Unde intellegi potest quem finem volebant esse virtutis et quo eam referebant qui boni erant. ..et in hominibus ignavis. et tunc in semetipso tantum gloriam habebit et non in altero 35. pro diis habentes quae dantur a deo. non illis artibus ad honores et gloriam. alioquin vera non essent. Quando quidem gloria est. Gloriam ergo et honorem et imperium. Non ita est. Proinde qualis esset illo tempore civitas et antea qualis fuisset. 12. quem malis artibus conabantur adipisci. quarum discordiarum. finiretur. quamdiu metus a Tarquinio fuit. id est bonus. longe virtus Catonis veritati videtur propinquior fuisse quam Caesaris. quia rursus gravis metus coepit urgere atque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et ad concordiam revocare civilem.. Via virtus est. putat. postea vero servili imperio patres exercuisse plebem. vera via nititur. neque amplius aequo et modesto iure. donec bellum grave. nisi quae ad eum finem tendit. Caesar et Cato. eo fit ut impetus fiat in vacuam rem publicam 36. quamvis honorem habere cuperent. sequimur inertiam. publice egestatem. cuius illi cupiditate flagrabant. hic pecuniae aut gratiae servitis. quod tamen vitium propius virtutem erat. . quas coniunctissimas constituerunt. animus in consulendo liber. inquit. huic quia bonae artes desunt. non debet sequi virtus. dum illi dominari vellent. Pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam. per virtutem scilicet. quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat. iudicium hominum bene de hominibus opinantium. ad honorem scilicet. petere non debuit. 12. Unde dicit Apostolus: Nam gloria nostra haec est: testimonium conscientiae nostrae 34. Neque enim est vera virtus. finem fuisse bello Punico secundo. agro pepulisse et ceteris expertibus solos egisse in imperio 38.

etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori veritatis. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes avidum domando Spiritum. Cum enim de studiis talibus loqueretur. magna administrabantur atque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum providentia res illa crescebat. quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Serviat uni 43. voluit Deus et occidentale fieri. imperium vera via. pecuniae cupiditatem et multa alia vitia comprimentes. idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda gravia mala multarum gentium. ut aerarium esset opulentum. qui et amorem laudis vitium esse cognoscit. sibique multa agitanti constare dixit. si bona. Huic igitur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. Tam enim est hoc vitium inimicum piae fidei. qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae. si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor vel amor. vel coram Angelis Dei 48. Unde corruptis moribus vitium e contrario posuit. inter maledicta et opprobria. cognoverat parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus. non ventositate laudis humanae. quae apud quosque improbantur). quae apud quosque improbantur 45. qui in eum crediderant et verebantur palam confiteri. libuisse attendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset 39. quoniam sciebat saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse Romanos. salutemque eius saluti suae praeponere non dubitaverunt. honorem. id est amore laudis. Verum tamen qui libidines turpiores fide pietatis impetrato Spiritu Sancto et amore intellegibilis pulchritudinis non refrenant. ubi loquitur de instituendo principe civitatis. inquit. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet. verum etiam id excitandum et accendendum esse censebant. quam commemoravit Cato. quanto est ab hac immunditia mundior. id est ipsa virtute. publice egestatem. Gentium heros sibi gloriam requirit. si recta sunt. Tanto enim quisque est Deo similior.Sed per quosdam paucos. qui cum in his locis praedicarent Christi nomen. Paucorum igitur virtus ad gloriam. Sed postquam luxu atque desidia. qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula. civitas corrupta est. pro isto uno vitio. ubi eam luce clarius confitetur. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos De re publica scripsit. et consequenter commemorat maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse 44. inter gravissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. eoque factum ut divitias paupertas. Huic igitur vitio non solum non resistebant. in qua ipsam gloriam requirebant. putantes hoc utile esse rei publicae. quem dicit alendum esse gloria. quod tempore esset posterius. Quod sancti Apostoli non fecerunt. ubi non solum improbabatur (sicut ille ait: Iacentque ea semper. Et quod eos divina facientes atque dicentes divineque viventes debellatis quodam modo cordibus duris atque introducta pace iustitiae ingens in Ecclesia Christi gloria consecuta est: non in ea tamquam in suae 82 . qui pro suo modo boni erant. hanc intulit universalem generalemque sententiam: Honos alit artes. quae populus Romanus domi militiaeque mari atque terra praeclara facinora fecerit. multitudinem paucitas superaret. qui in caelis est. Hinc erat domi industria. omnesque accenduntur ad studia gloria iacentque ea semper. sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti. nitentium etiam a Catone laudata est. ut Dominus diceret: Quo modo potestis credere gloriam ab invicem exspectantes et gloriam quae a solo Deo est non quaerentes? 46 Item de quibusdam. privatim opulentiam 41. si alicubi iacent quae apud quosque improbantur. 13. tenues res privatae. quia etiam bene proficientes animos temptare non cessat: saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae. quod nec poetam fugit Horatium. Quae in hac vita etsi non funditus eradicatur ex corde. ut. tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negaverit coram hominibus. melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti. Gloriam heros christianorum Deo tribuit. paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse. ait evangelista: Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei 47. sed imperii latitudine et magnitudine illustrius. verum etiam summae detestationis habebatur. quae utique sectanda sunt fine veri boni. Quam ob rem cum diu fuissent regna Orientis illustria. sed minus turpes sunt. rursus res publica magnitudine sui imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat 40. quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello 42. 14. negabo eum coram Patre meo. Nam sanius videt.

honorati sunt in omnibus fere gentibus. id ipsum fieret meliore successu. id est virtutibus. ad amorem illius. et pro eius aerario contempserunt. quia non per vos aliquid estis. Namque ne propter humanam gloriam boni essent. sed eam quoque ipsam ad Dei gloriam referentes. isto quoque fomite eos. 15. qui Scaevolas et Curtios et Decios non sibi inferendo poenas. qui in caelis est. ut videant bona facta vestra et glorificent Patrem vestrum. hodieque litteris et historia gloriosi sunt paene in omnibus gentibus: non est quod de summi et veri Dei iustitia conquerantur. quas ceteris imponebant. ibi non oritur sol super bonos et malos 52. ut glorificentur ab hominibus. Merces sanctorum in aeterna civitate. consuluerunt patriae consilio libero. qui in caelis est 49. ut eos ad vos converti velitis. ut omnes ad Romanum imperium pertinentes societatem acciperent civitatis et Romani cives essent. imperium. sed Ut glorificent Patrem vestrum. quae mundi huius dilectoribus odiosa est. perceperunt mercedem suam. sed illatas ferendo et virtute vera. quae non exhibet servitutem religionis. qui propter hoc boni aliquid facere videntur. imperii sui leges imposuerunt multis gentibus. neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxii. quam Graeci vocant. cuius gratia tales erant. sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam. non dea. quod erat ante paucorum. inde fidei pignus accepimus. his omnibus artibus tamquam vera via nisi sunt ad honores. Quibus ergo non erat daturus Deus vitam aeternam cum sanctis Angelis suis in sua civitate caelesti. Neque enim et Romani non vivebant sub legibus suis. Praeter gloriam unum iuris vinculum sociat victos et victores. quod postea gratissime atque humanissime factum est. sed sol iustitiae solos protegit bonos. opera vestra coram hominibus. accendebant. avaritiae restiterunt. ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium privatis rebus angustis. etiam Dominus ait: Amen dico vobis. quod boni sunt. 83 . si illi qui imperant ad impia et iniqua non cogant? Aut vero aliquid nocuerunt Romani gentibus. tantum quod plebs illa. nisi uni vero Deo. ac sic esset omnium. quoniam vera pietate. qui in caelis est 50. demonstrans quo fine innotescere deberent: Luceant. inquit. nisi quia id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer fieret. Hos secuti sunt martyres. quibus subiugatis imposuerunt leges suas. de publico viveret. non in vita aeterna. quae suos agros non haberet. docuerat eos Magister illorum dicens: Cavete facere iustitiam vestram coram hominibus. Proinde non solum ut talis merces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est. Merces autem sanctorum longe alia est etiam hic opprobria sustinentium pro veritate Dei. a quo et ipsi tales fierent. nemine vincente ubi nemo pugnaverat: nonne Romanis et ceteris gentibus una esset eademque condicio? praesertim si mox fieret. perceperunt mercedem suam 51. alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum. verum etiam ut cives aeternae illius civitatis. quia nullus moritur. 16. gloriam. ad quem conversi fiant quod estis. ibi nullus oritur. quibus ad tantam gloriam pervenire nitebantur. ut videamini ab eis. si neque hanc eis terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet: non redderetur merces bonis artibus eorum. Sed rursus ne hoc perverse intellegentes hominibus placere metuerent minusque prodessent latendo. ut nec Victoria locum haberet. Illa civitas sempiterna est. qua volebant etiam post mortem tamquam vivere in ore laudantium? Deus mercedem gloriam tribuit Romanorum virtuti. quid interest sub cuius imperio vivat homo moriturus. qui pastus eius per bonos administratores rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam victis extorqueretur. diligenter et sobrie illa intueantur exempla et videant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter vitam aeternam. quibus consulebant. ad cuius societatem pietas vera perducit. Hoc si fieret sine Marte et Bellona. quamdiu hic peregrinantur. 17. et innumerabili multitudine superarunt. quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus. quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo. ubi thesaurus communis est veritatis. Sed cum illi essent in civitate terrena. Quantum enim pertinet ad hanc vitam mortalium. sed nulla esset gloria triumphantium. 1. Non ergo ut videamini ab eis. quae paucis diebus ducitur et finitur. sed in terra. sed donum Dei. ibi est vera et plena felicitas. id est hac intentione. Sic et isti privatas res suas pro re communi.virtutis fine quieverunt. hoc est re publica. De talibus enim. si tantum a suis civibus terrena dilecta est propter hominum gloriam.

quia Porsennam ipsum occidere non potuit et pro eo alterum deceptus occidit. 2. ea. ipsas certe hominum dignitates. nihil sibi magnum fecisse videantur tantae patriae cives. si pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid vel mala aliqua sustinuerint. cuius ille fortitudinem et coniurationem 84 . tantum ab hac distet. sed ubi vita adquiratur aeterna? Si Mucius. Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores. nec cupiditate humanarum laudum. Quid ergo magnum est pro illa aeterna caelestique patria cuncta saeculi huius quamlibet iucunda blandimenta contemnere. Sed versu sequenti consolatus est infelicem: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 54. praeter illum gloriae humanae inanissimum fastum. qui eam tamquam mercedem talium virtutum accipere meruerunt. 1. id est contra quod imperaverat pater imperator. ab inanibus laudibus solida gloria. Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum. sed eam potius quantum valuit ab haereticorum perniciosissima pravitate defendit. in eius exitium coniurasse. cum illi pro hac terrena iam adepta tanta fecerint. quam quod pro ista faciendum est. a societate mortalium societas Angelorum. si pro vera libertate. a cuius cervicibus acerrimorum hostium Veientium iugum depulerat damnatusque ab aemulis fuerat. quas cupiditates subegerint pro humana gloria. 17. Haec sunt duo illa. libertas et cupiditas laudis humanae. cum alia non sit. ubi posset vivere gloriosius 56: cur extollatur. qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam. si existat temptatio. velut grande aliquid fecerit. in quo perceperunt mercedem suam. non filii occiduntur. ab hoste provocatus iuvenali ardore pugnaverat.. infelicitatis perhibet testimonium etiam poeta laudator. ut cum Porsenna rege pax fieret. qui est mentium vera opulentia. quae multo minus quam filii diliguntur. ne plus mali esset in exemplo imperii contempti quam boni in gloria hostis occisi: ut quid se iactent. qui gravissimo bello Romanos premebat. quae ad facta compulit miranda Romanos.nobilibus rebus gestis. Numquid enim illorum agri tributa non solvunt? Numquid eis licet discere. tamen quia contra imperium suum. sed a daemonibus et daemonum principe. quo multitudinem. qualem illum videret. bona terrena contemnunt? Si Furius Camillus etiam ingratam patriam. cognomine Torquatus. dicens multos se tales. 18. tanta perpessi sint. cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum. Bruto autem. quod alii vicerunt. quae pertulerint. quia non habebat potiorem. qui pro immortalis patriae legibus omnia. Si alius etiam Romanus princeps. quod aliis non licet? Numquid non multi senatores sunt in aliis terris. occidit 55. Duae civitates conferuntur contemptu temporalium. in qua nobis regnare promissum est. habet aliquid. a lumine solis et lunae lumen eius qui solem fecit et lunam. licet vicisset..Romanorum virtus christianos extimulat. sed Christi pauperes inter filios computantur? . Ait enim: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit Infelix. 18. 2. praesertim quia remissio peccatorum. quae nos ab iniquitatis et mortis et diaboli dominatu liberos facit. ut honoratiores essent quique meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus.. et valeat nobis etiam hoc ad opprimendam superbiam. filium. quae id pro fide atque iustitia fieri compellat. sed Deus felices facit. non quia contra patriam.. qua illa civitas conderetur. quia nullius est ponderis fumus. ut. amittere. omnino non video. et omnes homines quid sunt nisi homines? Quod si perversitas saeculi admitteret. quae a mortalibus expetuntur. a Gallis iterum liberavit. quantum distat caelum a terra. qui forte in Ecclesia ab inimicis carnalibus gravissimam exhonorationis passus iniuriam non se ad eius hostes haereticos transtulit aut aliquam contra illam ipse haeresim condidit. quae filiis congreganda videbantur atque servanda. alii victi sunt. quorumlibet delictorum congregavit impunitas. a temporali laetitia vita aeterna. quia filios occidit. consideramus quanta contempserint. cum illa civitas. utcumque ferent ea facta minores. sed etiam pro patria. Felices enim vel nos vel filios nostros non divitiae terrenae faciunt aut nobis viventibus amittendae aut nobis mortuis a quibus nescimus vel forte a quibus nolumus possidendae. in ardentem aram ante eius oculos dexteram extendit. non a Tarquinio rege. qui eius ingenti cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. Sed utamur etiam in his rebus beneficio Domini Dei nostri.. occidi filii a patre potuerunt: quid magnum est. quae cives ad aeternam colligit patriam. non ubi vivatur in hominum gloria. vel donare pauperibus vel.. sed caritate liberandorum hominum. quod illa facere neminem cogit? Sed certe difficilius est filios interimere. si pro hac temporali atque terrena filios Brutus potuit et occidere 53.

si tenuerimus. quod decem pondo argenti in vasis habere compertus est 68. tamquam dignum aliquid pro illius patriae participatione fecerint. si usque ad sui sanguinis effusionem non solum suos fratres. Regulus. Iunonis. quoniam. id est rem populi. nisi Romanum imperium longe lateque porrectum magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum virorumque tantorum virtutibus praeclarum atque gloriosum et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita. et nemo dicat aliquid proprium. rem communem. quae perducit ad patriam. et nobis proposita necessariae commonitionis exempla.talium perhorrescens sine ulla dubitatione se ab illo bello facta pace compescuit 57: quis regno caelorum imputaturus est merita sua. cum audiat vel legat L. Unde etiam Iudaei. qua cives supernae patriae de diversis liberantur et colliguntur erroribus. si qua huius modi reperiuntur in litteris eorum. quae divina providentia permixte bonis malisque concedit.. ad cuius beatitudinem fides ipsa perducit? Aut quid retribuetur Domino pro omnibus quae retribuit 64. Haec et alia. ut illo nuntio perturbatus abscederet atque ita dedicationis gloriam collega eius consequeretur. sed sint illis omnia communia. sed ab illo missus obierit. ex illo senatu hominum pauperum pelleretur notatione censoria. quas isti pro civitatis terrenae gloria tenuerunt. cum quattuor iugera possideret et ea suis manibus coleret. id faciendo pro obtinenda societate Angelorum. sic ipsi in suis domibus pauperes erant. ut illis cadentibus et iram deorum sanguine suo placantibus Romanus liberaretur exercitus 60: nullo modo superbient sancti martyres. pro quibus fundebatur. quando quidem a Domino suo eodemque rege patriae suae certius oraculum accepit: Nolite timere eos. maior utique honore quam consul. Valerium. sed persequente aliquo patiens totum flammis corpus impenderit? Si Curtius armatus equo concito in abruptum hiatum terrae se praecipitem dedit. quam viris armisque se excellere. usque adeo fuisse pauperem. qui excellentiore proposito divitias suas communes faciunt secundum id quod scriptum est in Actibus Apostolorum 69. sicut eis praeceptum est. ita idem ipsi pauperes erant. qui aliquem fidei suae passus inimicum non se ultro in talem mortem mittens. ut nummis a populo collatis eius sepultura curaretur 65? Audiat vel legat Quintium Cincinnatum. regis Epirotarum.. ut in huius vitae peregrinatione expeditior ambulet viam. diligentes caritatis fide et fidei caritate certarunt? Si Marcus Pulvillus dedicans aedem Iovis. fecisse dicturus est. superbia non extollamur. Ad humanam vero gloriam praesentisque temporis satis digna vita aestimabatur illorum. quorum triumphis publicum ditabatur aerarium: nonne omnes Christiani. ad eos ab ipsa Roma reversus est. ut distribuatur unicuique. ne crudelissimos hostes iurando falleret. animam autem non possunt occidere 59? Si se occidendos certis verbis quodam modo consecrantes Decii devoverunt.tamen diversa reddita mercede. victisque hostibus ingentem gloriam consecutum in eadem paupertate mansisse 66? Aut quid se magnum fecisse praedicabit. sicut cuique opus est. qualia pro fide quam perniciosissimis inimicis debebat passus est Regulus? Quo modo se audebit extollere de voluntaria paupertate Christianus. postea quam Afris servierat. sicut dicit Apostolus. rem patriae. qui iam bis consul fuisset. intellegunt se nulla ob hoc ventilari oportere iactantia. ab aratro esse adductum. revelante Testamento Novo quod in vetere velatum fuit. indignae sunt passiones huius temporis ad futuram gloriam. promissa etiam quarta parte regni a Romana civitate non potuisse develli ibique in sua paupertate privatum manere maluisse 67? Nam illud quod rem publicam. Minervae falso sibi ab invidis morte filii nuntiata. unde videlicet oportebat. quoniam iusserant. pudore pungamur. pro Dei gloriosissima civitate non tenuerimus. verum et ipsos inimicos. quoniam contra eos in Romano senatu egerat. eumque Carthaginienses. quando sic innotescerent. cui Dominus de sepultura patris sui sollicito ait: Sequere me et sine mortuos sepelire mortuos suos 62? Si M. ut deorum iussis in illum interitum vir praecipitaretur armatus: quid se magnum pro aeterna patria fecisse dicturus est. si virtutes. qui in suo defunctus est consulatu. ut dictator fieret. si pro illo non unam manum neque hoc sibi ultro faciens. gravissimis suppliciis necaverunt 63: qui cruciatus non sunt pro fide illius patriae contemnendi. ut illic id quod Romani haberent optimum mitteretur 58. a quibus fundebatur. quando tanta fama praedicarentur. dignitatem illic honesti civis habere non posset. nec aliud intellegere potuerunt. quarum istae utcumque sunt similes. ut quidam eorum. ita contempsit. qui nullo praemio mundi huius fuerit ab aeternae illius patriae societate seductus. si pro fide quae illi debetur talia fuerit homo passus. qui corpus occidunt. cum Fabricium didicerit tantis muneribus Pyrrhi. quae revelabitur in nobis 70. cum haberent opulentissimam atque ditissimam. sed pro aeterna vita muneribusque perpetuis et ipsius supernae civitatis 85 . qui Christum occiderunt. deorum suorum oraculis serviens. sicut Romanis eum tenere volentibus respondisse fertur. 3. ut. quoniam. ubi aeterna est et vera felicitas. ubi verae divitiae Deus ipse est. 18. ut eum etiam proici insepultum iuberet (sic in eius corde orbitatis dolorem gloriae cupiditas vicerat) 61: quid magnum se pro Evangelii sancti praedicatione. ut non pro terrenis et temporalibus beneficiis. cum paene tale aliquid illi fecerint pro conservanda gloria Romanorum? .

et ita diligat. veram posse habere virtutem. ad ingerendum pudorem quibusdam philosophis. nulli faciat iniuriam. dum illud constet inter omnes veraciter pios. Illi autem. ut nihil molle habere crederetur. si habent scientiam regendi populos. qua veretur homo bene iudicantibus displicere. Deo magis nota quam nobis. quando res humanas iudicat talibus dominis dignas. quam suspicantur. iudicio autem non aperitur humano. Et ideo virtutes habenti magna virtus est contemnere gloriam. quo modo voluptas regnet et salva sit. ubi voluptas in sella regali quasi delicata quaedam regina considat. quando habent virtutem vel ipsam. quam si Deo miserante habeant potestatem. quia contemptus eius in conspectu Dei est. hoc est ad maiorem gloriam. quoniam tantae iustitiae est qui de Spiritu Dei virtutes habet. qui virtutes quidem probant 77. ne decipiat diligentes. Sed ne tyranni non pessimi atque improbi reges. quae in sacris Litteris nostris dicitur civitas Dei 76. ut. Quidquid enim fecerit ad oculos hominum. non est unde se suspicantium sensibus aliter esse. ideoque instat ardenter. sed huius vitii summitatem et quasi arcem quandam Nero Caesar primus obtinuit. ad maiorem laudem. contemnit etiam suspicantium temeritatem. Sed qui contemnit iudicia laudantium. 19. quod eas volentibus credentibus petentibus dederit. ut vigilanter inquirat. Solent philosophi. ut suos osores vel detractores velit correctos habere consortes non in terrena patria. simulque intellegunt. Qui autem gloriae contemptor dominationis est avidus. qui cives non sint civitatis aeternae. quam si nec ipsam. rectissime istorum gloriae donati sunt. nihil est felicius rebus humanis. sed superna. quo gloriae contemptor appareat. non tribuunt nisi gratiae Dei. quod amant. quorum tamen. qui finem boni humani in ipsa virtute constituunt. si vere bonus est. bestias superat sive crudelitatis vitiis sive luxuriae. quando gloriae servit humanae. 20. ut praestet beneficia quae potest ad comparandas amicitias corporalibus commodis necessarias. unde ait Vergilius: Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni 74: apertissime alio loco de Deo dictum est: Quia regnare facit hominem hypocritam propter perversitatem populi 75. tabulam quandam verbis pingere. qui magnis vitiis datorem verae gloriae et civitatis aeternae occiderunt atque respuerunt. per ea bona morum nituntur ad gloriam et imperium vel dominationem. Interest sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem dominationis. tamen qui veram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt. Multos tales fuisse prodit historia. Virtus est quae voluptati et gloriae servit. qui vera pietate praediti bene vivunt. Sunt enim multa in moribus bona. Tales quidam Romani fuerunt. Tales autem homines virtutes suas. utiliores esse terrenae civitati. sed eas voluptatis corporalis fine metiuntur et illam per se ipsam putant appetendam 78. quamvis parvipendat quod eum laudant. quantum sibi desit ad perfectionem iustitiae. sed vetere nomine fortes dicti existimentur. non contemnit salutem. ut hi. dant operam bene iudicantibus non displicere. Proinde qui gloriam concupiscit. Quam ob rem. aut vera via nititur aut certe. cuius fuit tanta luxuries. quantascumque in hac vita possunt habere. quamvis ea multi non habeant. nec eos vult fallere laudantes. istas propter ipsam. quamvis ut potui satis exposuerim. etiam per apertissima scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. nequaquam sanctorum exiguis initiis comparanda est. qui qualibuscumque virtutibus terrenam gloriam quaesiverunt et adquisiverunt. Etiam talibus tamen dominandi potestas non datur nisi summi Dei providentia. quae prudentiae iubeat. cui se nituntur aptare. vincerent eos. Aperta de hac re vox divina est loquente Dei sapientia: Per me reges regnant et tyramni per me tenent terram 73. volens bonus videri esse. si nesciretur 72. qui humana gloria nimium delectatur. iustitiae iubeat. observantes eius nutum 79. nec eam veram esse. Quisquis autem sine cupiditate gloriae. quorum spes posita est in gratia et misericordia veri Dei. non tamen parvipendit. eique virtutes famulae subiciantur. Nam licet proclive sit. ostendat. a quo habet homo quidquid in eo iure laudatur. ut faciant quod illa imperaverit. id est veri Dei vero cultu. quae sine vera pietate servit hominum gloriae. ne 86 . dominari atque imperare desiderat. neminem sine vera pietate. dolis atque fallaciis contendit. ut potius ille laudetur. ut nihil ab eo putaretur virile metuendum. Quae civium et quae sanctorum sit virtus. de quibus ait Sallustius: Sed ille vera via nititur 71. in laudatoribus autem suis. quod non est. etiam dominari ardenter affectet.societate colatur Deus unus et verus. qualis est in illorum sanctorum Angelorum societate. eos tamen. facere si credatur. ut etiam ipsos diligat inimicos. Non enim cura existimationis amissa dominationis cupiditate caruerunt. qua causa Deus unus verus et iustus Romanos secundum quandam formam terrenae civitatis bonos adiuverit ad tanti imperii gloriam consequendam: potest tamen et alia causa esse latentior propter diversa merita generis humani. de quibus multi bene iudicant. tanta crudelitas. Quantumlibet autem laudetur atque praedicetur virtus.

si tamen ulla est. quando fretus securitate victoriae naves. incendit. sicut in eius arbitrio est iustoque iudicio et misericordia vel atterere vel consolari genus humanum.offensis legibus voluptas vivere secura non possit. temperantiae iubeat. Sed non existimo satis debiti decoris esse picturam. deinde fervide instans immodicis ausibus et mox merito temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum. inflata est et multum inanitatis habet. suavissimis imperatoribus. credit et sperat. Sic etiam tempora ipsa bellorum. ut per pristinarum deliciarum suarum recordationem mitiget praesentis doloris aculeos. 22. Deus dat dominatum in serie temporum. iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine. Qui autem vera pietate in Deum. sed Italicae. Quamvis enim aliquid dixerimus. tertio tamen anno post multa consumpta consumptum est. 21. a quibus solos duos deos coli.et tempora ipsa bellorum. ne per immoderationem noxium aliquid valetudinem turbet et voluptas.. qui Constantino christiano. nisi unde placeatur hominibus et ventosae gloriae serviatur. Ita virtutes cum tota suae gloriae dignitate tamquam imperiosae cuidam et inhonestae mulierculae servient voluptati. quibus victus necessarius portabatur. nisi eius misericordiae. qui dat felicitatem in regno caelorum solis piis. gentes non exterae. et verum dicunt. numquid iniustis? . vel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum. Bellum Punicum primum per viginti et tres annos peractum est. qui Augusto. ut. ut placet. <in> quibus sibi displicet. quod apertum nobis esse voluit: tamen multum est ad nos et valde superat vires nostras hominum occulta discutere et liquido examine merita diiudicare regnorum. et si occultis causis. Romani imperii termini moverentur 83. teneat dominam suam. quem diligit.. superioribus temporibus multum in omni virtute laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta. unum bonum. qui sibi placet. non tribuamus dandi regni atque imperii potestatem nisi Deo vero. nihil distribuat iustitia. qui nec iudicio nec adiutorio deserit genus humanum. non diuturno tamen tempore tractum est hoc malum. et ne per singulos ire necesse sit. fortitudini iubeat. homo non est. Nec illi se ab ista foeditate defenderint. de his sanatis gratias agens. quos isti rebus singulis singulos. duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. ut taceam de populo Hebraeo. qui. si qua in illo sunt. ipse et Domitiano crudelissimo. Bellum piratarum a Pompeio. ut sub iugum etiam mitterentur. in quo bello ita Romani victi sunt. nihil temperantia moderetur. nisi contra illud auspicium dei Termini. neque id tribuit.. cui metuit displicere. qui praeter unum Deum non coluit et quando regnavit. de quo superiore libro diximus. regnum vero terrenum et piis et impiis. quam in ea. vel etiam Persis. quamvis multis Romanis ducibus et duobus consulibus victis Italiaque horribiliter contrita atque vastata. neque enim ipse. ut tantum capiat alimentorum et si qua delectant. cuius vanis deditus oraculis erat. quam etiam in corporis sanitate Epicurei maximam ponunt. si etiam talis fingatur. graviter offendatur 80. ipse et Neroni. qui dedit Assyriis. quae non tam ipsi quam veritati placent.. per quorum cultum se isti regnasse crediderunt. Quae cum ita sint. qui Vespasianis. Ac ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius peragenda. qui non compellat in mortem. Nam eorum virtus. cum aliena spernant iudicia velut gloriae contemptores. qui non cesserat Iovi. ut alia citius. cui nihil iniuste placet. continent litterae istorum. 87 . qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum. si dolor corpori acciderit. alio modo quodam humanae subditur laudi. unde iam potest placere. quantum satis visum est 82. fortiter in animi cogitatione. post diuturnam et devotissimam sub Romano iugo servitutem in libertatem caput erigere temptaverunt. in quo bello Italico Romanis saepissime victis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores. Marsi et Peligni. nihil toleret fortitudo. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae. ut nihil provideat prudentia. bellum Punicum tertium ab Scipione incredibili celeritate et temporis brevitate confecta sunt. ipse Gaio Caesari. Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas vires extenuavit et paene consumpsit. Sic etiam hominibus: qui Mario. plus intendit in ea. Licet enim ipsa gloria delicata mulier non sit. Unde non ei digne servit soliditas quaedam firmitasque virtutum. de quo iam dixi. Picentes. ubi virtutes humanae gloriae serviunt. ut aliter inde non posset evadi. ipse apostatae Iuliano. sibi sapientes videntur et sibi placent. Bellum quoque fugitivorum gladiatorum. bellum Mithridaticum quadraginta annis. de illis sanandis preces fundens. Ille igitur unus verus Deus. Nihil hac pictura dicunt esse ignominiosius et deformius et quod minus ferre bonorum possit aspectus. nam quintus ei annus finem dedit. cuius egregiam indolem decepit amore dominandi sacrilega et detestanda curiositas. sicut ei placet. alterum malum 81. alia tardius finiantur. quando voluit et quantum voluit Romanis regnum dedit. Haec plane Deus unus et verus regit et gubernat. Cessit enim Terminus deus necessitati. id est voluptatem. vel patri vel filio.

sed. uno die tanta celeritate sic victus est. quod ille ideo vicisset. quam luctuosis cladibus a veteribus sint gesta Romanis. sed ad spem correctionis indulgent. si malunt cupiditatibus pravis quam quibuslibet gentibus imperare et si haec omnia faciunt non propter ardorem inanis gloriae. quanto posset esse liberior. omnium si fieri potest hominum oblivione sepelire conantur. qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes christianae religionis reverentia tuerentur ipsisque daemonibus atque impiorum sacrificiorum ritibus. cum eius fama ubique crebresceret. ut ne uno quidem non dicam exstincto. si plus amant illud regnum. si tardius vindicant. sicut solet orbis terrarum velut procellosissimum pelagus varia talium malorum tempestate iactari. Haec et alia vitae huius aerumnosae vel munera vel solacia quidam etiam cultores daemonum accipere meruerunt. sed iustitiam propter gloriam diligere videbantur.Sed quia non diligebant gloriam propter iustitiam. Tales christianos imperatores dicimus esse felices interim spe. similiter erimus ingrati. quantum in ipsis est. ne ad infirmorum animos evertendos gloria daretur daemonibus. rex Gothorum. 24. si iuste imperant. Recolant igitur qui legerunt. ut ab his qui non pervicaciter contendunt. quibus eum supplicare constabat. quoniam multi praeteritarum rerum ignari. ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere viderentur. Cum Radagaisus. id quoque celerrime finiretur. Et non agunt miseri gratias tantae misericordiae Dei. nec insanis adversus Deum linguis se interimant et decipiant imperitos. Neque enim nos Christianos quosdam imperatores ideo felices dicimus. quia cotidianis sacrificiis placabat atque invitabat deos. ubi non timent habere consortes. ubi nutu summae maiestatis oppressus est. et hoc ipsius misericordia factum est. si Deum timent diligunt colunt. Sed felices eos dicimus. Quod tamen nostra memoria recentissimo tempore Deus mirabiliter et misericorditer fecit. 88 . quo pertinent isti. ita verus Dominus gubernatorque rerum et Romanos cum misericordia flagellavit. sic adversarentur nomine christiano. quod ille diis amicis protegentibus et opitulantibus. vel hostes rei publicae domuerunt vel inimicos cives adversus se insurgentes et cavere et opprimere potuerunt. cuius pudicitiam vellet intactam? Quas autem isti pro diis suis voces haberent. ut illum primo faceret mirabiliter vinci. non cum gratiarum actione commemorant. quibus immolare cotidie ferebatur. sed prudenter attendunt. si temporibus christianis aliquod bellum paulo diutius trahi vident. quae adiuvante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit. facile ignoscunt. ideo tanta potuisset. quanta insultatione iactarent. quod a nobis si tacebitur. et tam incredibiliter victis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstravit. qui talia diis Romanis sacra non facerent nec fieri a quoquam permitterent. ne ab illo ista qui in eum crederent velut summa bona desiderarent. pacem factam foedusque ruperunt. ilico in nostram religionem protervissime insiliunt. et magis aeternae vitae fidelissima exspectatione teneatur. nec propter praesentes necessitates vera religio deseratur. hoc credere spargere iactare paganos. sed vulnerato Romanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus atque ipse mox captus poena debita necaretur. agmine ingenti et immani iam in Urbis vicina constitutus Romanis cervicibus immineret. quod. si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur. indignationem suam tanta mansuetudine temperavit. si eamdem vindictam pro necessitate regendae tuendaeque rei publicae. qui cum statuisset irruptione barbarica graviora <pati> dignos mores hominum castigare. exclamantes. quia vel diutius imperarunt vel imperantes filios morte placida reliquerunt. 23. nobis apud Carthaginem dicebatur. si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum maiestati eius famulam faciunt. si ipsa non esset et vetere ritu numina colerentur. cui pepercisset? Quibus honorem locis martyrum detulisset? In qua persona Deum timeret? Cuius non sanguinem fusum. de quibus ille praesumpserat. Quid ex optimo principe expetendum sit. cum id quod exspectamus advenerit. si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non neglegunt. iam Romana illa virtute. sed propter caritatem felicitatis aeternae. et quod nolunt aliquando fateantur. Haec ideo commemoro. Radagaisus mirabiliter victus est. quod aspere coguntur plerumque decernere. et se homines esse meminerunt. si luxuria tanto eis est castigatior. quam diuturna bella. quam variis eventis. vinci omnino non posset ab eis. misericordiae lenitate et beneficiorum largitate compensant. Nam si ille tam impius cum tantis et tam impiis copiis Romam fuisset ingressus. quod Romanos facere christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis. quidam etiam dissimulatores suae scientiae. si eamdem veniam non ad impunitatem iniquitatis. postea re ipsa futuros. qui non pertinent ad regnum Dei. si. non pro saturandis inimicitiarum odiis exserunt. deinde ab his barbaris Roma caperetur.

iocantibus (quod illa laetitia permittebat) cursoribus et se ab eis fulminari velle dicentibus hilariter benigneque donavit. cui etiam condere civitatem Romano imperio sociam. quos. terras. Clarus fuit Theodosius virtute et fide. Diu imperavit. quod aurea fuissent. velut ipsius Romae filiam. iste autem. Christianos hac occasione fieri voluit et christiana caritate dilexit. quae adversus eum fuerant nescio quibus ritibus velut.Constantinus et successores Deum coluerunt. si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret. qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus. nisi daemonibus supplicet. quem Dei servum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat. cum misericordissima veneratione restituit. accepto rursus prophetico responso fide certus oppressit. Nam ille vindicari a Catone non potuit. quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre. quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia. misit atque ab eo nuntium victoriae certissimum accepit. Sed rursus ne imperator quisquam ideo Christianus esset. fructus ipsiusque hominis animam corpus. aquas. paterno custodivit affectu. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur. deposuit. in tyramnis opprimendis per omnia prosperatus est. verum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. nec privavit rebus et auxit honoribus. cum propter vitam aeternam quisque debeat esse Christianus: Iovianum multo citius quam Iulianum abstulit. unde potius eum servata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. ut felicitatem Constantini mereretur. vindicare compulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam. longe quidem mitius quam Magnum Pompeium colentem velut romanos deos. belli abstulerat impetus. Cetera vero vitae huius vel fastigia vel subsidia. Inter haec omnia ex ipso initio imperii sui non quievit iustissimis et misericordissimis legibus adversus impios laboranti Ecclesiae subvenire. quamvis a Christi nomine alienus. vitam. Bella civilia non sicut Cinna et Marius et Sulla et alii tales nec finita finire voluerunt. sed in Dei veri esse posita potestate. ut imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret videndo prostratam. cuius Ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. quorum operum merces est aeterna felicitas. lucem. 26. Gratianum ferro tyrannico permisit interimi. tumultu quorundam. sensus. in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit. cuius dator est Deus solis veraciter piis. quae commemorare longum est. filios imperantes reliquit. Unde et ille non solum vivo servavit quam debebat fidem. militat aether. eorumque fulmina. Unde et poeta Claudianus. sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere voluit terminata. Iovis simulacra. quod hi spiritus in talibus multum valerent. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius. sicut crediderat et praedixerat. bona opera tulit ex isto temporali vapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae. eoque sive per insidias sive quo alio pacto vel casu proxime exstincto alium tyrannum Eugenium. Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus. cum a Theodosii partibus in adversarios vehemens ventus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet. bonis malisque 89 . sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. 25. 1. quando in Thessalonicensium gravissimum scelus. consecrata et in Alpibus constituta. ne homines. sicut ipsum mundum. cui iam episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam. sed ipsum verum Deum colentem tantis terrenis implevit muneribus. has sublimitates et regna terrena existimarent posse neminem consequi. mentem. contra cuius robustissimum exercitum magis orando quam feriendo pugnavit. quanta optare nullus auderet. satis intellegens nec terrena munera in daemoniorum. in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte deo. quamvis piae animae solacia talia non requirant. unde fugatus fuerat. quem civilis belli quodam modo heredem reliquerat. hic in angustiis curarum suarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas atque illicitas. non ipsius iussu. grandaevus aegritudine et senectute defunctus est. cum parvulum haberet fratrem avidior fidae societatis quam nimiae potestatis 84. verum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius parvulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum. cui fundit ab antris Aeolus armatas hiemes. Mox tyranni Maximi exstinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus. universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit. In neminem post victoriam privatas inimicitias valere permisit. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus. quem regni participem fecerat. a Theodosio vindicatus est. qui eum crederent propter aeternam vitam colendum. Nam bonus Deus. Inimicorum suorum filios. etiam nondum Christianos ad Ecclesiam confugientes. auras. qui ei cohaerebant. sed ad Iohannem in Aegypti heremo constitutum. quam Valens haereticus favens Arianis vehementer afflixerat. Simulacra gentilium ubique evertenda praecepit. Et coniurati veniunt ad classica venti! 85 Victor autem.

multo erit felicior. De libertate Senecae. 90 . sed ad licentiam maledicendi tempus exspectant. Proinde iam etiam illis respondendum esse video. quas doctores pagani pro diis suis conantur ostendere. De officiis singulorum. De his. 8. in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo. De fabulosae et civilis theologiae similitudine atque concordia. et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint. Quae sit partitio Varronis librorum suorum. Facile est enim cuiquam videri respondisse. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent. 8 LIBER VI BREVICULUS 1. quos de antiquitatibus rerum humanarum divinarumquae composuit. quod iam scripserint. si hoc illi omnino non liceat. quae post mortem futura est. qui vehementius civilem theologian reprehendit quam Varro fabulosam. honeste. qui peccandi licentia felix appellabatur: O miserum. 4. quorum talis et genera et sacra detexit. Aut quid est loquacius vanitate? Quae non ideo potest quod veritas. 3. Nam si non ad libertatem vera dicendi. Quos admoneo. altero naturali tertioque civili. 9. 11. id est fabulosa. Quid de Iudaeis Seneca senserit. non optent quod eis non expedit. etiam plus potest clamare quam veritas. si voluerit. Quae dicta quaeque dicenda sint adversariis. Sed considerent omnia diligenter. 10. De theologia mythica. 26. Deorum. cui peccare licebat 86! unde quisquis est. ut reverentius cum eis ageret. quibus ostenditur. qui maledicendi licentia felicem se putat. confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem.largitur. quae sola stulti habere concupiscunt. 5. quae potius exagitari quam convelli possint garrulitate impudentissima et quasi satyrica vel mimica levitate. qui manifestissimis documentis. cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab impudentibus eligant. 2. nihil deorum falsorum numerositas prosit. 2. Quod ex disputatione Varronis apud cultores deorum antiquiores res humanae quam divinae reperiantur. libere quod oportet audire. his quinque libris satis arbitror esse responsum. Quid Varronem de diis gentium sensisse credendum sit. quantum possunt. sed tempus quaerant. et de civili contra Varronem. 6. qui tacere noluerit. quod ad ista temporalia. absit ut eis eveniat quod ait Tullius de quodam. graviter. quam pro temporum gubernatione dispensat. quo sine periculo possint edere. id est uno fabuloso. De interpretationibus naturalium rationum. qui propter amicitias mundi huius volunt vana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur. si de illis omnino reticeret. audivi quosdam nescio quam adversus eos responsionem scribendo praeparare. 7. qui dicunt deos a se non propter praesentem vitam coli. ab eis quos consulit amica disputatione. Deinde ad me perlatum est. sed propter eam. Nam istis. quia. sed propter aeternam. cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid voluerit contradicere et. colendos deos. De tribus generibus theologiae secundum Varronem.

1. si non affectent fallere ut daemones. quam christianae religioni de huius vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur. 1. Quod gentilium deorum vanitate detecta nequeat dubitari aeternam eos vitam nemini posse praestare. sed contra suam conscientiam etiam faventibus doctis. Nunc ergo quoniam deinceps. etiam hi refellendi et docendi sunt. cum a Lymphis petierit vinum eique responderint: nos aquam habemus. quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt 2. cui vitium tam immane dominatur. quorum in quarto libro quosdam commemoravi 3. non solum dissimulantibus. 2. Ceterum quis ferat dici atque contendi deos illos. quid a quoque esset petendum. sed aegroti insanabilis morbus invictus est. qui. hoc a Libero pete. Cum philosophis verae felicitatis tractanda quaestio. Verum tamen in omnibus vanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt. 1. Cum his hominibus. falsa atque indigna sive finxerunt sive ficta crediderunt et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. quos impietas vesana possedit. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his. propter vitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac servitute. peteretur a Libero aqua. ut. etsi non libere praedicando. qui non propter istam vitam. Indigne se gerunt cultores deorum. quos deos immortales vocant. in perniciem utique eius. talia se improbare testati sunt. omnino esse inanem rectae cogitationis atque rationis plenamque levissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt. A diis non speratur vita aeterna. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici. quos christiana religio destruit. quam quaestionis ipsius necessitas postulabat. Hi vero. quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est vitam aeternam a talibus diis 91 . ut promissus ordo expetit. vitam aeternam cuique praestare? An vero peritissimi illi et acutissimi viri. quae Graece dicitur et uni vero Deo debetur. qualis ioculariter in mimo fieri solet. qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur. LIBER SEXTUS NIHIL DII POSSUNT AD VERAM FELICITATEM Dii nec terram nec caelestia curant (praef. Quinque superioribus libris satis mihi adversus eos videor disputasse. non usque adeo inconvenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum deum. supplici respondebunt: o homo. quibus rerum exiguarum singulis singula distribuuntur officia. quam minus disseruisse iudicabunt. venerandos et colendos putant.12. a Lymphis vinum 4. quae post mortem futura est. coli oporteat. non Creatorem veritas Christiana convincit. saltem date mihi vitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes (solent enim esse ad risum faciles) 5. qui nec ipsam adiuvent temporalem. -1) PRAEFATIO. nullis cedere viribus veritatis. saltem utcumque in disputationibus mussitando. Et nimiae quidem stultitiae vel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? Quando ea putatur gloria vanitatis. quos esse inutilia simulacra vel immundos spiritus et perniciosa daemonia vel certe creaturas. propter vitam. cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in vanitates et insanias mendaces 1. sed multos deos. colendos esse contendunt: placet a veridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus. facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus. sed propter illam. qui ea quae legunt vel sine ulla vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt. possit recte dicere: si vinum non habetis. ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset. qui multos deos et falsos. totamque invidiam. ne absurditate turpissima. putasne in potestate nos habere vitam. quae post mortem futura est. qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam. deos gentium. quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. auctores erunt cuipiam hominum diis immortalibus supplicanti.

ut eamdem saltem aetatem. ac per hoc nec a Iuventate oportere peti vitam aeternam. qui colerent deam Iuventatem. doctrina tamen atque sententiis ita refertus est. ut indignissimi viderentur. ne quisquam eorum sederet otiosus. petatur ab altero. dignius irridentur in mundo. sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat. Denique et ipse <Tullius> huic tale testimonium perhibet. suis officiis quodam modo limitatas. quam nos saecularem. si cuiquam istorum pro vita supplicetur aeterna! Nec terrena regna dii conferunt. quid a Libero. ut mimicae scurrilitati videatur esse simillimum. quid a Vulcano ac sic a ceteris. 4. si id. Ac per hoc. illi autem liberalem vocant. qui non propter istam. cum de regno terreno quaereremus. ut ab insipientibus populis colerentur. propter vitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt. quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione veritatis. quibus singulis singuli praeesse perhibentur. qui eis. qui vitae huius aerumnosissimae atque brevissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam atque fulciendam ita singulas particulas tueri asseruntur. ut. Porro si a Cerere vinum a Libero panem. illi dii tales apparuerunt. quantum ad illos deos attinet quos instituerunt civitates. quod non dignarentur in tanta sublimitate curare. quae barba induitur. homine. omnino colendi sunt. iam nec propter illa saltem. inquit. quos partim commemoravi in quarto libro. quantum studiosum verborum Cicero delectat. qui cultum eorum vitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt. Cui ergo deo vel deae propter quid supplicaretur. Quis Marco Varrone curiosius ista quaesivit? Quis invenit doctius? Quis consideravit attentius? Quis distinxit acutius? Quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suavis eloquio. ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea dii tales vel terrenum regnum dare non posse visi sunt. quod sub alterius tutela ac potestate est. quid a Lymphis. si malas cultorum suorum speciosius et festivius Fortuna barbata vestiret. quantum potui. sed propter vitam quae post mortem futura est existimant colendos deos. quibus danda atque servanda deberent vel ista committi. a doctis sollerter inventum memoriaeque mandatum est. contra quos iam quinque praecedentibus voluminibus satis. Quid Varro disserat de theologia et rebus divinis (2-9) Qua ratione Varro de rebus divinis disserat. hoc quiddam parvum et abiectum. et multi non eam colentes gaudent robore iuventutis. Quod cum fit ab scientibus mimis. glabros aut male barbatos videremus 7: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse. sit necessarius. 2. sicut credunt hi. a Vulcano aquam a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet. 3. quoniam nimis multos putarunt. digne ridentur in theatro. tam sit inconveniens et absurdum. quae non daret barbam. inanem ludibriosumque cognoscit. quosnam illud deos vel deas hominibus credendum esset posse conferre.petere vel sperare. Quam ob rem si. ipsa praestaret. cuius in hac vita potestas nulla esset. discussis omnibus longe alienum a veritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum atque falsorum 6 saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae impietatis est. Huc accedit. quia et multi colentes Iuventatem deam minime in illa aetate viguerunt. verbi gratia. Quae cum ita sint. si iam cum illis agimus. quae putant eis subdita. 1. quae ibi versatur. si aeterna vita. si (ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt) nullus Deus ex illa turba vel quasi plebeiorum vel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare. ut in omni eruditione. minutatim divisa tribuerunt. disputationem se habuisse cum Marco Varrone. sed vanitatis opinione tribuuntur. ut. vel in ea tamquam senili torpore frigescerent. quanto minus potest immortales ex mortalibus facere! Dii nec colendi pro his rebus quae illis commissa sunt. quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera. quia illi magni et excelsi sunt. aetas ipsa floreret insignius contemptores autem eius vel intra annos occumberent iuventutis. ista opera temporalia. itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam vel deformem barbam pervenire potuerunt. si eorum. nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc vitam esse sperandum. quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione vel comparatione praeferenda est. a quibus autem sperneretur. quia. partim praetereundos putavi. disputavi. 92 . studiosum rerum tantum iste doceat. 1. a barbatis eius contemptoribus irridentur: itane desipit cor humanum. ut in libris Academicis dicat eam. cum vero a nescientibus stultis. Nunc vero cum earum cultus nec propter ista ipsa. et si qui eam pro barba impetranda venerantur.

In sex itaque primis de hominibus scripsit. ultimo publica. addidit sine ulla dubitatione doctissimo. sed omnium. 4. etiam hic.omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo 8. Facile acutissimo. Iste igitur vir tam insignis excellentisque peritiae et. qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus. altero de sacris aedibus diceret. qui tam multa legit. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est. ut primus sit de pontificibus. quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt. si rerum velut divinarum. tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant. Quater autem seni viginti et quattuor fiunt. et tamen ea quibus movebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse? Quid disserant libri Antiquitatum. sed ut loquar apertius. qui exhibeant. tertios de temporibus. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. rebus humanis viginti quinque. causas aperuisti 9. quoniam re vera in hac facultate multum impar est. Non ait eloquentissimo vel facundissimo. et in eis libris. sex tertios de temporibus. quibus anima humana magis magisque vanescat et incommutabili aeternaeque veritati coaptari atque inhaerere non possit. Profecto de hac re sic erat certus. ut in uno eorum de sacellis. secundos tres ad loca pertinentes ita. inquit. Quadraginta et unum libros scripsit Antiquitatum. cuivis hominum. qui istos sequuntur et ad tempora pertinent. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes. Cum vero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit. facillime apparet. dii ipsi sequuntur extremi. detestanda conscriberet. non tamen Sancto Spiritu liberum. tam multa scripsit. genera. Nequaquam dii colendi propter vitam aeternam. qui restant. quando exhibeant. tu domesticam. tu publicam disciplinam. quid exhibeant. de qua illos velut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi atque servari utiliore cura. quartos de sacris. 3. oppressum fuisse suae civitatis consuetudine ac legibus. ubi agant. quibus exhibeant. invidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus impiorum et aperte 93 . libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit. sed civium neglegentia. Sed quia oportebat dicere et maxime id exspectabatur. 1. in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt. ut unum eorum faceret de feriis. in capite posuit. ubi cuncta dubitanda esse contendit. qui noxias opiniones. in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina. de quibus scripsit. tu sacrorum iura. hos in res humanas divinasque divisit. inquam. secundus de auguribus. ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. Haec quattuor. Vel hominum enim sunt ista instituta vel daemonum. alteri sacra privata. Sunt autem omnes. qui ad homines pertinent. oppugnator esset atque destructor easque non ad religionem. inquit. officia. in secundo incerti. contemnenda. id est ad dies festos. vir tantus ingenio tantusque doctrina. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: Nos. quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo breviter ait: Vir doctissimus undecumque Varro 10. ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. sex quartos eosdemque postremos de rebus absolvit. quam solet in omnibus adhibere. non incursu hostili. Tu aetatem patriae. tres porro. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus. et tamen ea legenda saeculis prodit. tu sacerdotum. ita. quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et veritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum. qui communiter prius de omnibus loqueretur. quae dixi. ita subdivisit. In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari. tertius de quindecimviris sacrorum. sed ad superstitionem diceret pertinere. Intendit enim qui agant. ut diximus. ut auferret dubitationem. tu sedem regionum locorum. quam Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur 11. Sed unum singularem. divinis sedecim tribuit. nescio utrum tam multa in eis ridenda. ex his. sequentes de locis. ut aliquid ei scribere vacuisse miremur. quam multa vix quemquam legere potuisse credamus: iste. subtilissima distinctione commendans. quantum attinet ad ea. quae diis exhibenda sunt. immundorum spirituum et sine controversia malignorum. tertio de locis religiosis. sedecim. quid agant. alterum de ludis circensibus. in secundis sex de locis. quando agant. qui prius de omnibus loqueretur. apposuit. quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes. ut quinquies terni quindecim fierent. de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos. ubi exhibeant. quia et istorum exordio unum singularem. quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi. tu descriptiones temporum. id est Academicis. de scaenicis tertium. non quales vocant illi daemones bonos. istam secutus in ea partitione rationem.

inquit. cur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam universae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est. iam et consuetudo locutionis admittit. non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. quae non modo in hominem. si novam ipse conderet civitatem.. sed potest intellegi et "nulla". 94 . id est rationis quae de diis explicatur. 4. quod civile appellatur. ut dii furati sint. in hoc. Varro fatetur deos ab hominibus inventos. de divinis autem postea scripsisse testatur. sed de fabulosa. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur. sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est.. alius ex guttis sanguinis natus. Ubi enim dicitur "non omnis". Vera autem religio non a terrena aliqua civitate instituta est. quia vero iam veterem invenerat. sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt 13. sed intellegentibus reliquisse. licet non omnis.naturalis seu physica vel philosophorum. non naturam hominum naturae deorum. ergo nulla est. ut servierint homini. deorum natura non prior debeat esse quam hominum. prior faber quam aedificium: ita priores sunt civitates quam ea. quia divinae istae ab hominibus institutae sunt. ab hominibus institutae sint. ut Deus alius ex capite. quam humana attigissemus? Aut enim de omni natura deorum scribit. Hic certe ubi potuit.. ubi impunitum putavit. . neque hoc aperte dicere voluisse. non solum scribens de his posterius quam de illis. sicut structura. pictor quam tabula picta. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse. saltem digna est vel Romanis. ut adulterarint. 1. sed etiam rationem reddens cur id fecerit. ut aliqua pars divina praeponatur universis rebus humanis. praeponenda esset certe rebus romanis. aut omnino de nulla. Non itaque rebus divinis anteferre voluit res humanas. Eam vero inspirat et docet verus Deus. quae scripsit de rebus humanis. deinde ab eis haec instituta sint. sine caligine ullius ambiguitatis expressit. etiamsi non omnis. sicut pictura. scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset. scripsit. civile. non quantum ad orbem terrarum. quo philosophi. sicut fabrum aedificio. quo maxime utuntur poetae. Tertium etiam ipse latine enuntiavit. 2. ubi ausus est. aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. tertium civile? Latine si usus admitteret. alius ex femore sit. quod dixi. si omnis esset natura deorum.. Quae fabulosa sit theologia sive poetarum. apertissime confitens. Rerum quippe humanarum libros. a fabulis enim mythicon dictum est. physicon. Nam. quo populi. quam reddidit. ex naturae formula se scripturum fuisse. quid nisi opiniones rerum vanarum? Hoc est nimirum. 5. haec ratio est: Sicut prior est. eorumque unum mythicon appellari. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis. nec aliis quicquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probavit homines se praeposuisse institutis hominum. aut vero etiam aliqua. In ea vero ipsa ratione. veris cultoribus suis.. alterum physicon. ut ipse dicit. dator vitae aeternae. sed quantum ad solam Romam pertinet. sicut in quarto libro commemoravi. quae autem de his. Loquebatur enim non de naturali theologia. fabulare appellaremus. in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. quoniam Graece fabula dicitur. quod etiam istae res divinae. aut de aliqua. sed rebus veris noluit anteferre res falsas. sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur. praeponenda est utique rebus humanis. postea de hominibus. sicut pictorem tabulae pictae. prius divina absolvissemus. genus. Deinde illud quale est. postea de divinis.aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci attestatione confirmant. non de civili. ut autem et ipso tacente veritas clamat. denique in hoc omnia diis attribuuntur. sed fabulosum dicamus. sed plane caelestem ipsa instituit civitatem. quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus. quos tamen rerum divinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse. In his enim. quod voluit subtili significatione monstrare. usitate quidem intellegitur aliqua. quas divinas vocat. Deinde ait: Mythicon appellant. quam libere a se putavit esse culpandam. de qua scriberet. Si de omni.. si de aliqua. si de omni natura deorum scriberet. Secundum autem ut naturale dicatur. quasi hic de aliqua scribat et non de omni. inquit. Primum. quod primum posuit. Quid quod in illis tribus novissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere videtur? Quid est ergo. quod tria genera theologiae dicit esse. quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria. Ita se libros rerum divinarum non de veritate quae pertinet ad naturam. Quam si tacuisset. secutus est historiam rerum gestarum. In hoc enim est. Dicit autem prius se scripturum fuisse de diis. quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. Quod apertius alibi posuit. quae a civitatibus instituta sunt 12. quod prius exstiterint civitates.

nec spiritu Dei ad videnda et annuntianda divina in veritatem libertatemque subvectus. maxime sacerdotes. quam naturalem vocant. Tertium genus est. Video quidem. de qua postea disserendum est. urbes vero et theatra opera sint hominum. quibus doctrina inimica est veritatis! Turpis est theologia fabulosa et civilis. secunda ad mundum. 2. quamvis urbes esse videamus in mundo. civiles cogeris. Videamus quid de altera dicat. quia non modo in hominem. scaenicis? Absit. et sentis ipse. 2. Quis non videat. ut ait Epicurus. quod physicon vocant et ad philosophos pertinet. fieri enim potest. quod vero poetae canunt et histriones agunt. quare prius scripserit de rebus humanis. distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo. cum mundus opus sit divinum. unde et istos civiles velis nolisve perfundas. theologia maxime accommodata est ad theatrum. sed etiam libenter audiunt. placetne tandem vitam aeternam peti aut sperari ab diis poeticis. de quo multos libros philosophi reliquerunt.. quae contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt. 6. dicens alios esse deos naturales.. ex igni sint. cur debet discerni fabulosum: quia falsum. Dicis quippe fabulosos accommodatos esse ad theatrum. quod est urbis. quam supra dixit esse philosophorum. tertia ad urbem. unde illa et ipse discrevit. theatri scilicet atque urbis. et omnis vestra litteratura circumsonat. ut excludatur? Si autem hoc quod civile dicitur naturale non est. 6. quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas. primam et tertiam. quam quibus victimas immolatis. scholis vero et parietibus clausit. quod demonstravi. cui palmam dederit? Utique secundae. aliud sacerdotum. id est a populis. Hanc enim pertinere testatur ad mundum. O Marce Varro. cum eas usquequaque consideras. dii qui sint. quale est: a quodam tempore an a sempiterno fuerint dii. Adhuc quod sequitur attendamus. de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? De Romanorum theologia Varro sibi discrepat. ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur. sed hominum instituta secutus est. discernamus ab hoc civili. quas a deorum natura abhorrere vel talium. nec aliis ludos exhibeatis. quorum in mundo vel extra mundum natura sit nusquam: theatrum vero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi civitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus divinis. Quid hic agit humanum quamvis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis. non Deus. Invenisti alios fabulosos. in quibus est. inquit. pertinere posse et ad mundum. ludicris. quia indignum est. Naturale autem a civili velle discernere quid est aliud quam etiam ipsum civile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est. naturales ad mundum. civiles ad urbem. . quod in urbibus cives. 1. ut Pythagoras. id est fabulosum atque naturale. iamque ipsum civile videamus qualiter explicet. quam qui adorantur in templis. sed diis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. de quo nunc agitur. quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. Intueamur sane et civilem theologian. ubi. In quo est. [quae] sacra ac sacrificia facere quemque par sit. nec alii dii rideantur in theatris. utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis. quod genus. per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. O religiosas aures populares atque in his etiam romanas! quod de diis immortalibus philosophi disputant. cernis quidem quam sint res divinae ab humanis nugis atque mendaciis dirimendae. an ex atomis. Prima. Dixerit aliquis: haec duo genera mythicon et physicon. ferre non possunt. Removit tamen hoc genus a foro. 5. nosse atque administrare debent. Sic alia. Illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. Secundum genus est. quia turpe. 3.civilis vel civitatum. quibus 95 . quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures 14. an ex numeris. immo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. quid habet reprehensionis. ut admittatur? Haec nempe illa causa est. Duas vero illas theologias. sed de institutis aliud habere litteras poetarum. Neque id tantum. cum sis homo omnium acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus. Sequestrata igitur paululum theologia. Quanto liberius subtiliusque ista divideres. sed vitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis vereris offendere. non solum ferunt. theatricis.. alios ab hominibus institutos. in quos liberius quod sentis evomas. inquit. Nihil in hoc genere culpavit.. ut credit heraclitus. Quid? ab eis diis.5. ut gratae sint utraeque daemonibus. posterius de divinis. quos deos publice colere. quoniam in divinis rebus non naturam. quid habet meriti. inquit. tantum quod eorum inter se controversias commemoravit. sed tamen homo. sed etiam in contemptissimum hominem cadere possunt.

quae merito culpanda et respuenda iudicatur. sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos. Indigna sunt simulacra et fabulae. ita eos delectari humanis voluptatibus credidisse 17. Quid de Hercule et Larentina fabula dixerit. indignitatis et turpitudinis plena. Hincine vita aeterna sperabitur. qui foribus praeest. Quid de ipso Iove senserunt. parasitos Iovis. imberbem Mercurium poetae habent. sicut forma humana deos fecerunt. quae dii expetant. quae tamen delectant et populos et deos. videri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de diis talibus maiestati indigna divinae et ridicula detestabilia celebrari. Ait enim ea. quia similia geruntur in templis. ut tamen ex utroque genere ad civiles rationes assumpta sint non pauca. 7. 6. habitus deorum? Numquid barbatum Iovem. sed sacerdotes agunt. illa res divinas falsis criminibus insectatur. ut non sint statuae delubrorum? Cur Forculus. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra. Varro dixit! non cum irrideret deos. Denique talibus vincitur et fatetur. unde ista brevis temporalisque polluitur? An vero vitam polluit consortium nefariorum hominum. Illa enim de diis turpia fingendo seminat. numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret. Nec fabulosa igitur nec civili theologia sempiternam quisquam adipiscitur vitam. Non ergo nulla cum poetis. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris. formae. et vitam non polluit societas daemonum. haec amat. cum eorum illic crimina frequententur. non sane pars incongrua. quae colenda et observanda censetur. quae scribunt poetae. scribunt poetae. ibi quid fiat. minus esse quam ut populi sequi debeant. plus quam ut ea vulgus scrutari expediat. Ac per hoc ea. 96 . vita aeterna poscenda est? Nemo. utique risum quaesisse videretur. crimina sunt deorum. Haec cum dicimus. Hic enim dixit quid fieri debeat. et haec tota. sed cum commendaret hoc dixit. Et tamen alio loco 16 dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex. sicut dicit. Quare quae erunt communia cum propriis. non utilitatis. sacra vero illa. divinarum. poetas delectationis. Apollo ephebus ita personae sunt histrionum. quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur. non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris. Delectationis enim causa. sexus. illa prodit aut fingit.haec placent et quos haec placant. quae graves poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter virgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus vacat? Sed haec honestiora sunt in comparatione turpiorum. quam mali! si falsis. 1. Ambae turpes ambaeque damnabiles. quam male! . publicam turpitudinem profitetur. ea tamen scribunt. Denique cum memoratus auctor civilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quamdam sui generis distinguere conaretur. ad eius mensam qui constituerunt. facinora et flagitia numinum illa cantat. qui limini. Quae sic abhorrent. nec ubi ludos scaenicos exponebat. aetates. magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi voluit. et Limentinus. quae a poetis conscripta populi sequi non debent.. populi exhibeant.in theatris et in templis. qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate. si se inserant affectionibus et assensionibus nostris. non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur. quae autem philosophi. qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne attestati sunt Euhemero. inquit. sed illa. qui coluntur criminibus suis? Si veris. haec autem aut attestatur veris aut oblectatur et falsis. haec ea deorum ipsorum festivitatibus consecrat. haec colligit. quae theatrica est. haec favendo metit. quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur. atque inter hos Cardea femina est. illius turpitudine ornatur. una cum civilibus scribemus. illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse.. quae urbana est. dii sunt masculi. Revocatur igitur ad theologian civilem theologia fabulosa theatrica scaenica. quid aliud quam mimica sacra esse voluerunt? Nam parasitos Iovis ad convivium eius adhibitos si mimus dixisset. quae non histriones. pontifices non habent? Numquid Priapo mimi. ab omni esse dedecore purgata et aliena. pars huius est. Hoc si ita esset. sed ubi Capitolina iura pandebat. usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum convenientissime copulata. 3. sicut ostendere institui. e quibus maior societas debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis 15. numquam eas ipsi dii praeciperent sibimet exhiberi. et quae ab universo corpore aliena importune illi conexa atque suspensa sit. illa mendacia spargit. ut arbitror. haec eorum criminum ludos in divinis rebus amplectitur. ista.

quod in vitiosis hominum moribus vix habet inter tormenta confessionem.7. sacra sunt Cereris. de qua oriuntur 20. ut. sacra sunt Veneris. quod longinquitas temporis 19. sed templorum. Quid de sacris eorum boni sentiendum est. quod Herculis aedituus otiosus atque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante. quibus ostendantur rerum significare naturam: cur non etiam poetica similiter excusentur atque purgentur? Multi enim et ipsa ad eumdem modum interpretati sunt. Obscaena sunt sacra mysteriorum. in una constituens Herculem. quibus agendis tales elegit sanctitas. sed sacrorum. de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret. sic eis mater est terra. Quasi vero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian. sicut aiunt. quam pertinere ad urbem volunt. Itemque alii alio modo et similiter cetera. In vera autem theologia opus Dei est terra. usque adeo ut. Sacra sunt Iunonis. debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam Deo Herculi dedit. quod acceptissimum putavit esse numinibus. id est rationem non naturae. ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a civilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. hoc idem de pecunia sua voluptati Herculis exhiberet. sed plane frustra sacerdotes velut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. vel. deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule victus esset. si mimi agerent. caput est certe quod Mater deum terra est: quid ultra quaerimus. quae scaenicis turpitudinibus convincuntur esse foediora. quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. Deinde si ista sacra. quid est quod fabulosa de diis figmenta poetarum ad theatrum videlicet pertinentia velut secernere nituntur a civili theologia. quod pertineat Saturnus ad semina. Quae sunt ergo illa sacra. sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est. Unde etiam illud est. Nescimus quid agant. qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae. 3. 2. Ac sic abeunti cum primus iuvenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset. in altera se ipsum. id est naturalium rationum interpretationes. At enim habent ista physiologicas quasdam. sub ea condicione. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt. quid cetera perscrutamur 18? Quid evidentius suffragatur eis. quod habent interpretationes suas. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines. ita nonnulli interpretentur. quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. sed Dei. quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse divinos. quando agitur de sacris Matris deum. neque enim ab honestis agi debuerunt. Si autem interpretationis huius. quorum nihil est Deus. si ipse vicisset. quae in terram. si autem victoria Herculis fieret. cui primum iuveni obvia fieret. quos inter sua sancta numerari atque versari negare non possunt. infelicitate deploratur. 97 . vidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse. illa herede defunctus est. quo numquam vel in choro meretricum abscisus aut mollis intravit. qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudaverunt. 8. Hic morbus. ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. ipsi viderint. eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter enervatos atque corruptos occultare minime potuerunt. quae tenebris operiuntur. Quamvis enim qui verus Deus est non opinione. 1. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate. sed populorum. iterum recidunt. quod inde discedens. populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem. quia et hominis et pecoris. Quae amplissimam adepta pecuniam ne divinae mercedi videretur ingrata. non mater. a tanto doctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem. hoc dedecus habet inter illa sacra professionem. et arboris et lapidis utique natura est. sacra sunt Matris deum. quales nec thymelica in se admisit obscenitas? Quid physica ratio dicat de matre deorum et Saturno. quos Gallos vocant. non mimorum. ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum. ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur. ubi nuptum data est Iovi. quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles. At illa cum dormisset in templo. apud illum esset inventura mercedem. cum tam sint detestabilia. et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur. id est non fabulosae. et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt. ubi amatus eius Adon aprino dente exstinctus iuvenis formosissimus plangitur. sed civilis theologiae. Cum vero haec dedecora non poetarum. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: viros muliebria pati non est secundum naturam. hinc excusantur atque purgantur. quidquid gignit ipsa consumat. Saturnum suos filios devorasse. quae Saturni nomine significatur. 7. sed scimus per quales agant. atque illa non comparente inventum est testamentum. hoc crimen. quod ab eis immanissimum et infandissimum dicitur. Haec si poetae fingerent. non theatrorum. sed contra naturam. quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus. sicut idem opinatur Varro. Novimus autem quae agantur in scaena.

Quid? Ipsa numinum officia tam viliter minutatimque concisa. atque ita sine periculo eorum. Deverram ab scopis. ut. Pilumnum a pilo. illam culpandam proposuerunt. sexu habitu. quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro. hanc eius similem comparandam exposuerunt. eo quod de diis indigna confinxerit. dum pro diis habentur. verum etiam ab ista civili. quae philosophorum est. eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu circuire limina domus et primo limen securi ferire. adhibetur deus Iugatinus. a religioso autem tantum vereri ut parentes. quod et ipsam perhibeant semina emittere. Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae verecundiae.et de ritibus contra Silvanum... 3. ut a superstitioso dicat timeri deos. altera nihil nisi potum daret. Itane ista est innocentia deorum. ne Silvanus deus per noctem ingrediatur et vexet. unde non quidem omnia 21.. utraque contempta ea.. nisi plures essent adversus unum eique aspero horrendo inculto. nec solum a naturali. Educam et Potinam: nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo agere videretur. sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas. postea pilo. et illam scilicet fabulosam et istam civilem. quarum una nihil nisi escam. aut certe ex qualibet occasione immundissimi spiritus fallendis humanis mentibus irrepsisse? Absurda sunt quae de Libero dictitantur. ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia fieri non potuisse nisi mente commota.Eiusdem turpitudinis sunt theatrica et civilis. sed ut cum illa respuenda intellegeretur. Ad haec addunt mulieres attributas Libero et vinum propter libidinem concitandam. propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio munere supplicari oportere. Liberum a liberamento appellatum volunt.. Sic Bacchanalia summa celebrabantur insania 22.. utpote silvestri. neque far conficitur sine pilo. quae ad urbes populosque asseritur pertinere. sed multa iam diximus. ut maneat cum viro. non furiunt. ludunt quippe ibi. eo nimirum consilio. sit hoc ferendum. coniugiis. Haec certe non fierent in theatris. ambas inveniet fabulosas. adhibetur deus Domitius. adhibetur et deus Domiducus. 9. femineam Liberae. 9. qui vanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit. aetatibus. signis culturae tamquam contrariis repugnarent. simile sit furoris. hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus. neque fruges coacervantur sine scopis. ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem 24. additur dea Manturna. 1. 2. ambas civiles. quos sua simulacra et sacra convincunt diis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis. quod mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus liberentur. ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos. magis ridenda quam ludibria theatrorum? . et ea iussit auferri 23. quod cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat.. hoc idem in feminis agere Liberam. Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori.. Intercidonam a securis intercisione.et de diis primae noctis nuptiarum. quam naturalem vocant. Quale autem illud est. quibus diis custodibus contra vim dei Silvani feta conservaretur 25? Ita contra dei nocentis saevitiam non valeret custodia bonorum. quam etiam Venerem putant. Cum mas et femina coniunguntur. Sed domum est ducenda quae nubit. Quo modo igitur vitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur. ambas improbandas intellegebant. 8. quoniam acutissimi homines atque doctissimi. ut his datis culturae signis deus Silvanus prohibeatur intrare. generationibus. nonne scurrilitati mimicae quam divinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti. 9. in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque vita vel morte sacra eis et sollemnia constituta. 98 . tertio deverrere scopis. et ob haec Libero eamdem virilem corporis partem in templo poni. 2. in hominum mentibus possint. Nam et civilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque civiles. ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid immundi spiritus. ritibus. quamvis deos habere. a quibus ista conscripta sunt. non ut hostes timeri. ut in domo sit. illam vero audebant improbare hanc non audebant. merito repudianda discernitur. apud meliores animos inveniret locum. qui etiam ludis talibus delectentur. atque omnes ita bonos dicat. qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum civilium festivitatibus et in urbium divinis rebus adverterit. qui civilem theologian reprehendere metuebant. de qua agimus.non ut haec prae illa tenenda eligeretur. tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi. Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur improbatur. . .

Nam si masculus crederetur et Pertundus vocaretur. atque ita et se ipsos immundissimos spiritus manifestius esse docuerunt. quam tamen dii ipsi tamquam in eodem speculo se intuentes ita diligunt. ut viro subigatur. Quis ergo usque adeo tardus sit. Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis compulerunt. quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari. velut res honestas a turpibus. et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam. ut fabulosam reprehendat. indignae atque probrosae. atque ita utraque iudicio recte intellegentium reprobata sola naturalis remaneat eligenda? De qua suo loco in adiutorio Dei veri diligentius disserendum est 28. indignitatis falsitatis. cum credunt coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic operi instantes. quia dea dicitur esse. eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem.. civilem vero reprehendere quidem non audeat. super cuius immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta iubebatur. ut opinor. quae sunt hominis.. ostendens in omnibus. maius contra pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra Silvanum. detestentur. Sed forte ideo toleratur. et huius urbanae theologiae velut electae et probatae illam theatricam abiectam atque reprobatam membrum partemque fecerunt. si adest deus Subigus. non deus. eat foras. quia sunt ambae similis turpitudinis absurditatis. Sed quid hoc dicam. . quod sine vi femina virgo esse non desinat 26? Si est ulla frons in hominibus. quam damnare non audent. Adest enim dea Virginensis et deus pater Subigus. qua possunt quasi conentur subtilitate discernere. si adest dea Prema. illam theatricam et fabulosam theologian ab ista civili pendere noverunt et ei de carminibus poetarum tamquam de speculo resultare. sed prodendo reprehensibilem ostendat. 5. quae in funeribus senum cantatur. sicuti est victus atque vestitus et quaecumque alia huic vitae sunt necessaria 27. 9. et dea mater Prema et dea Pertunda. non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid Venus sola parum esset. ostendi. Quid de diis Seneca senserit (10-12) Seneca evirationem dedignatur.. urbes a theatris. Quid est hoc? Si omnino laborantem in illo opere virum ab diis adiuvari oportebat. veraces a fallacibus. serias a ludicris. 9. qui agnoscunt quid velint. ita pudore afficiuntur. ut. ut et ille minus moveatur et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginensis dea. quae non est in numinibus. ut immunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent. ut sive ab hac sive ab illa vita speretur aeterna. ut virgini zona solvatur. agat aliquid et maritus. non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae. ut qui qualesque sint in utraque melius videantur. impleat quisquam nisi ille. comprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat. similem demonstrando atque ipsam fabulosam partem esse huius satis evidenter docendo non nisi illi naturali. appetendas a respuendis. in rebus divinis haberent. et Venus et Priapus. ne se commoveat. in suis sollemnitatibus ponerent. 99 . quorum numerum est exorsus a Iano. alia quaestio est: nunc propter divisionem Varronis et urbanam et theatricam theologian ad unam civilem pertinere satis. quod vocatur illa. Valde inhonestum est. nonne. cuius illa imago est. quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc impletur. Intellegimus quid agant.. propter quam unam proprie nos Christiani sumus. Utrum habeat et alias partes.peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato secreto pudoris. Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos coepit a conceptione hominis. Quid impletur cubiculum turba numinum. more honestissimo et religiosissimo matronarum? Sapientes dedignantur theologian theatricam et civilem. novitate pavidae illis cooperantibus sine ulla difficultate virginitas auferatur. sacra pontificum a carminibus poetarum.. templa ab scaenis. cum ibi sit et Priapus nimius masculus. ut subacta. absit a veris religiosis. in animis hominum moliri locum. et ideo ista exposita. cum sit universa turpis et fallax atque in se contineat commenticios deos.sicut etiam Varro. qui pertinerent non ad ipsum hominem. sed ad ea. et hanc ipsam faciem. quae ob hoc etiam dicitur nuncupata. altera in carminibus poetarum. ut. 4. illam eius imaginem liberius arguunt et reprehendunt. una pars eius sit in litteris sacerdotum.. sed ut feminae sexu infirmae. ut. in qua universa diligentia nullos demonstravit vel nominavit deos. Eant adhuc et theologian civilem a theologia fabulosa. Unde. deinde coepit deos alios ostendere. ut non intellegat istum hominem civilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae. quam dicit ad philosophos pertinere. graves a levibus. a quibus vita aeterna poscenda sit. ea subtilitate.

deteriora sunt templa ubi haec aguntur. vulneribus suis ac sanguine supplicant. sunt qui libellos offerant et illos causam suam doceant. inquit. Neptuno Salaciam. si cum paucioribus furerent. Cum enim de simulacris ageret: Sacros. Alius nomina Deo subicit. quibus non miror petitorem defuisse. sunt qui ad vadimonia sua deos advocent. alter sine animo? Et ad hoc respondens: Quid ergo tandem.. quia illustris populi Romani senator erat. sed propter leges civium moresque hominum non quidem ageret fingentem 100 . Se ipsi in templis contrucidant. 2. ille lacertos secat. quae se a Iove amari putant: ne Iunonis quidem. agebat quod arguebat. dolor tamen ille atque laetitia ab eis. ne vir esset. ut nemo fuerit dubitaturus furere eos. non quidem ex toto. Si cui intueri vacet. inviolabiles in materia vilissima atque immobili dedicant. non tamquam diis grata. non tantum a simulacro stantes digitos movent ornantium modo). neminem sua lacerare iusserunt. 3. ut eas in animi religione non habeat. ut Populonia vel Fulgora et diva Rumina.10. praesertim cum quaedam viduae sint. quam theatra ubi finguntur. quem contra superstitiones condidit. Omne illic artificum genus operatum diis immortalibus desidet. quorum alter fecit deum sine corpore..sed legum iussioni cessit. inquit. monstra haberentur. quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat et intrepide omnino coarguit. Iam illa.. tam indigna liberis. Et paulo post: Hi tamen. quidam vero mixto sexu.. diversis corporibus induunt. Deinde aliquanto post. quod sibi vanus furor attribuit officii. et ne pie quidem. numina vocant. quasi condicio defecerit. cum perditio eius inventioque fingatur. quae si spiritu accepto subito occurrerent. qui vano motu bracchiorum imitatur unguentem. quem ad modum ne quidem homines saeviunt taeterrimi et in fabulas traditae crudelitatis. quam iste concidit. colebat quod reprehendebat. quasi dii libenter spectarent. fratrum ac sororum! Bellonam Marti collocamus. viventi defuit. Picum Tiberinumque Romulus. Hostilius Pavorem atque Pallorem taeterrimos hominum affectus. nunc sanitatis patrocinium est insanientium turba. inquit. Adfuit enim scribenti. furori certum tempus est. infra alios? Ego feram aut Platonem aut Peripateticum Stratonem. Quosdam tamen caelibes relinquimus. si et hoc volunt. . non turpem nec infamem deo promittunt. iubente domino manus attulit. inquit. pudebit publicatae dementiae. alius horas Iovi nuntiat: alius lictor est. Nam in eo libro. sed in actibus fingat. quem nonnullis indiciis invenimus Apostolorum nostrorum claruisse temporibus.et superstitionum mores. etiamsi supervacuum usum. quod diis gratum esset vel ad rem pertineret. viriles sibi partes amputat. veriora tibi videntur Titi Tatii aut Romuli aut Tulli Hostilii somnia? Cluacinam Tatius dedicavit deam. inveniet tam indecora honestis. senex iam decrepitus. Ubi iratos deos timent. Sed si verum attendamus. Deorum iungimus. Annaeo Senecae. Et paulo post: Quid quod et matrimonia. Doctus archimimus. Sedent quaedam in Capitolio. ne istam urbanam theologian theatricae simillimam aperte sicut illam reprehendere auderet.. adorabimus. Omnem istam ignobilem deorum turbam. multo copiosius atque vehementius reprehendit ipse civilem istam et urbanam theologian quam Varro theatricam atque fabulosam 29. verum ex aliqua parte non defuit. immortales. Haec numina potius credes et caelo recipies? De ipsis vero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit! Ille. ne superstitiosus esset in mundo. veraciter exprimatur: Hunc tamen. quae huic defuit. ut sic dii placentur. quem philosophi quasi liberum fecerunt. Sed iste. Ait enim: Quae omnia sapiens servabit tamquam legibus iussa. quem illi homines desierant. sed nemo sibi. opposuit sibi quaestionem et ait: Hoc loco dicit aliquis: credam ego caelum et terram deos esse et supra lunam alios. Nec leges ergo illae nec mos in civili theologia id instituerunt. Sunt quae speculum teneant. tamen.. quae faciunt quaeque patiuntur. qui sic propitios merentur? Dii autem nullo debent coli genere. sed color. qui nihil perdiderunt nihilque invenerunt. Vulcano Venerem. Unde in his sacris civilis theologiae has partes potius elegit Seneca sapienti. quod culpabat adorabat. sic. alter corporis ne morbus quidem. Tantus est perturbatae mentis et sedibus suis pulsae furor. mox autem inventum magno esse gaudio derisisset. civilem non ausus est. In Capitolium perveni. habitus illis hominum ferarumque et piscium. inquit. inquit. . si credere poetis velis. quorum alter mentis territae motus est. Tolerabile est semel anno insanire. Libertas sane. alius unctor. tantum modo poeticam theologian reprehendere ausus est. iracundissimae respectu terrentur. cum theologian naturalem praedicans quorundam philosophorum sententias digessisset. quia videlicet magnum aliquid eum philosophia docuerat. 10. quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum. In regiae libidinis voluptatem castrati sunt quidam. ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere. quam longo aevo longa superstitio congessit. Sunt quae Iunoni ac Minervae capillos disponant (longe a templo. 10. cotidie in Capitolio mimum agebat. Tyramni laceraverunt aliquorum membra. tam dissimilia sanis. inquit. Hanc libertatem Varro non habuit. 1.

ut per omnes iam terras recepta sit. Quam nulla sit ratio. si cui satis non sunt quae in hoc volumine dicta sunt. victi victoribus leges dederunt. Ait enim: Illi tamen causas ritus sui noverunt. eo damnabilius. quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen. cuius illa pars esse convincitur eiusque et ista simillima vel etiam deterior invenitur. si cui de ista civili theologia respuenda atque vitanda parum videor disputasse. Qui sint dii selecti. quae de selectione quorundam deorum possit ostendi. Sed quod animae natura. nisi ita colantur. qui tanta turpitudine coluntur et. in aliud volumen. in selectis diis eam inveniri posse credendum sit. sed imitaretur in templo. mors est illa potius aeterna quam vita. ut eum populus veraciter agere existimaret. qui dat veram felicitatem. scaenicus autem ludendo potius delectaret. si dea felicitas esset? Quia vero non dea. qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. quibus et ipsi spiritus cruciabuntur immundi. ac post modum a populo Dei. sic ageret. quod huic opitulante Deo coniungendum est. speranda est aeterna vita. quod per illos singulos septenis interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant vacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. An cum in theologia civili deitatem non esse constiterit. quod superioribus quinque libris ostendimus. et in hoc opere loco opportuniore dicendum est 31. cum multis inferioribus excellentior administratio deputetur. quos colit theologia ista civilis. ubi est sine fine felicitas.scaenicum in theatro. quod neque de fabulosa. Nunc propter tres theologias. Nulla quippe maior et peior est mors. pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum. 3. vel reprehenderet contra propriam forsitan voluntatem. sed munus est Dei: cui Deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus. 11. animum intendat. De illis sane Iudaeis cum loqueretur. 101 . ne vel laudaret contra suae patriae veterem consuetudinem. civilis. quae dicta sunt. quo illa. quam ubi non moritur mors. solus ille dat. 12. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam vitam consecrandi homines essent. Quam quoniam illi. naturalis. neque de civili. Hic inter alias civilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est. tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint. Sed de sacramentis Iudaeorum. vel cur vel quatenus instituta sint auctoritate divina. et an ab officiis viliorum deorum habeantur excepti. Vitam igitur aeternam. neminem dubitare oportere. 2. cui vitae aeternae mysterium revelatum est. multo turpius irascuntur atque ob hoc se spiritus immundissimos confitentur. quae post mortem futura est. Plurium deorum cultus nihil ad vitam aeternam confert. Nam si anima in poenis vivit aeternis. maxime cum adversus Manichaeos ageremus 30. latine autem dici possunt fabulosa. quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt 32. ubi vera est et plena felicitas. quam fallendo deciperet. Quid sentiat Seneca de Iudaeorum cultu. per id quod immortalis creata est. qui aeternam vitam. inutiliter eos facere affirmans. sine qualicumque vita esse non potest. sed multo magis propter vitam aeternam. quod cur faciat ignorat. colendi non sunt. 9 LIBER VII BREVICULUS 1. maior pars populi facit. et alias diximus. adiungat etiam illa. quae mendaciter agebat. quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus. summa mors eius est alienatio a vita Dei in aeternitate supplicii. Porro qui non dat felicitatem. id est sine ullo fine felicem. dare non posse convicti sunt: non solum propter ista temporalia atque terrena. vitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe vitam aeternam dicimus. Mirabatur haec dicens et quid divinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam. ait: Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo convaluit. puto ex his. Sed quoniam veternosae consuetudinis vis nimis in alto radices habet. quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt.

sed ad unum eumdemque referuntur. 102 . 24. De Apolline et Diana ceterisque selectis diis. Quae credibilior causa sit. 23. 20. quibus colendi Saturni ratio concinnatur. 18. 26. qua error paganitatis inoleverit. qui nec veram divinitatem colunt. De cognominibus Iovis. De paganorum secretiore doctrina physicisque rationibus. 27. quas pagani deorum suorum nominibus nuncuparunt. 9.4. 22. qua arbitratus est Deum animam esse mundi. dum exponitur quid Saturnus quidve sit Genius. De opinione Varronis. De figmentis physiologorum. An Iani et Iovis recta discretio sit. 11. 14. quam tamen etiam quadrifrontem videri volunt. etiam hanc corporis sui infimam partem permeet eique vim divinam impertiat. quorum tantae turpitudines celebrentur. 25. 12. Ob quam causam cultores Iani bifrontem imaginem ipsius finxerint. 21. quos partes mundi esse voluerunt. De Iovis potestate atque eiusdem cum Iano comparatione. 10. quem opinatur deum. 6. quae etiamsi erant multarum rerum iudices. 7. quam cum selectis. De Mercurii et Martis officiis. 8. quae non ad multos deos. Matris Magnae. uterque unus Iuppiter esse doceatur. eo quod ille animus mundi. Quam interpretationem de abscisione Attidis Graecorum sapientium doctrina repererit. nec eo cultu quo colenda est vera divinitas. De turpitudine sacrorum. 13. 5. De interpretationibus. De turpitudine sacrorum. 15. 19. Melius actum cum diis inferioribus. qui nullis infamentur opprobriis. Quod. 17. De sacris Cereris Eleusinae. An rationabile fuerit Ianum et Terminum in duo numina separari. quae Libero celebrabantur. 28. Quod Iuppiter etiam Pecunia nuncupetur. De Telluris cognominibus eorumque significationibus. Quod etiam ipse Varro opiniones suas de diis pronuntiarit ambiguas. De Neptuno et Salacia ac Venilia. quam Varro deam esse confirmat. De stellis quibusdam. non debuerunt multorum deorum firmare opiniones. 16. De Terra. qui tamen in partibus suis habeat animas multas. quarum divina natura sit. Quod doctrina Varronis de theologia in nulla sibi parte concordet.

ad unum. De hydromantia.29. cum res in aperto sit. 1. pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora atque meliora. Eliguntur uvae ad vescendum. de quibus parum diximus. ut de Graeco expressius transferant quod illi appellant) hanc ergo divinitatem sive deitatem non esse in ea theologia. sed advertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti videantur. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam verius: Si dii eliguntur ut bulbi. quas relinquimus ad bibendum. ne pro uno tot dii colantur. Hanc divinitatem vel. quem proxime absolvimus. quot sunt opera unius auctoris. per quam Numa visis quibusdam daemonum imaginibus ludificabatur. quisquam colendos propter vitam beatam. Eliguntur in aedificio lapides angulares 2. cum tirones electi fuerint. Quod omnia. non habebit. 4) PRAEFATIO. cum vera et vere sancta divinitas. quam civilem vocant. quae a Marco Varrone sedecim voluminibus explicata est. sicut in militia. quos senatus. Quibus proprie beneficiis Dei excepta generali largitate sectatores veritatis utantur. De libris Numae Pompilii. ut saltem deos selectos atque praecipuos. Qua pietate discernatur a creaturis Creator. quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit. qui fiant praepositi. Verum Deum referre debuerint. 103 . fragilitati necessaria subsidia praebeantur. quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt. quaerenda et colenda praedicatur. 35. Quae requirantur ut quisque seligatur. quod dii ex multis quidam selecti sunt. sed propter vitam beatam. quod iam sibi sentiunt non necessarium. quales a civitatibus qualiterque colendi instituti sunt. quales in eis habebantur. non utique ceteri reprobantur. quae non nisi aeterna est. quam nunc gerimus. LIBER SEPTIMUS PHYSICORUM RATIONE DE DIIS SELECTIS NIHIL QUOD AD VERAM FELICITATEM PERTINEAT CONTINETUR Qua ratione dii seligantur (praef. non reprobatis ceteris. opinetur. nec reprobantur aliae. Non opus est multa percurrere. ut sic dixerim. cum istum forsitan legerit. Diligentius me pravas et veteres opiniones veritati pietatis inimicas. innotescerent. Non hoc dico: video enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliquid maius atque praestantius. iussit incendi. Fieri enim potest. non tamen propter mortalis vitae transitorium vaporem. Quod sacramentum redemptionis Christi nullis retro temporibus defuerit semperque sit diversis significationibus praedicatum. 31. cui nondum persuasit sextus liber. Quam ob rem non ex hoc. 30. utique ceteri reprobi iudicantur 1. id est non perveniri ad aeternae vitae felicitatem talium deorum cultu. quae physiologi ad mundum partesque ipsius rettulerunt. Quod per solam Christianam religionem manifestari potuerit fallacia spirituum malignorum de hominum errore gaudentium. cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. evellere atque exstirpare conantem et illius gratiae. et cum eliguntur in Ecclesia. qui structurae partibus aliis deputantur. Multum magna res agitur. 32. vel is qui scripsit vel eorum cultores vel dii ipsi vituperandi sunt. 34. 33. quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret. quae non nisi aeterna est. quamvis ab ea nobis etiam huic. ne sacrorum causae. quos Varro volumine complexus est ultimo. qui hoc ut verus Deus potest. deitatem (nam et hoc verbo uti iam nostros non piget. patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum. ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum.

et hoc non sola. quae ratiocinantur et intellegunt.. quanto et ipsa intellectu ac ratione vincuntur. ibi Libera. Omnes hi ex illis sunt. incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis vitam. quos fama obscura recondit 7. 2. feminis. quod muliebri utero geritur. quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt. quae vita sensuque sunt praedita. non eos invenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam. confert selecta Iuno. Nam ipse primum Ianus. Et nimirum multo plus praestant. ut non invenirent quibus etiam ipsi ista committerent. Solem. opus facere cum ignobilibus cogerentur? Iuno selecta et regina Iovisque et soror et coniux 8. Mercurium. omnium purgandorum et pariendorum Iunonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum: quaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi.. Mentem autem deam turba vilis 104 . octo sunt feminae 3. quasi quicquam maius praestari homini possit. quorum alter vitam. Quae munera selecta non dantur a diis selectis. alter sensus puerperio largiuntur 6.. Et tamen Minerva est inter selectos deos. utrum et ipsos velint habere omnium quae vivunt et sentiunt potestatem. quidam vero pessimi memoria sunt mirabili. Vitumnus et Sentinus. quae in diis selectis etiam regina est et hic tamquam Iuno Lucina cum eadem Mena privigna sua eidem cruori praesidet 5. quae in carne vivescunt et sensibus adminiculantur: cur non deus ille. sed cum tota sua nobilitate. quae hoc idem beneficium conferat feminae. quia Iterduca est et Domiduca. aditum aperit recipiendo semini. Lunam. quam et Venerem volunt.. Sicut enim. quid est illud totum. Saturnum. ubi a Vitumno et Sentino. Inter selectos itaque deos Vitumnus vivificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator vel sator et Liber et Libera seminum commotores vel emissores. 1. confert hoc idem Libera. Quod si concedunt. cum puerperium concipitur. quae Ceres seu Venus est. Liberum patrem. confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem viris. Iunonem. Quae profecto et Minervae fuerat praeferenda. et inter selectos ista non ponitur. quam illi tot proceres et selecti. profecto potiora sunt his. nisi nescio quid abiectissimum limo ac pulveri comparandum? . in quibus omnibus ferme viginti duodecim mares. Minervam. Quae igitur causa tot selectos deos ad haec opera minima compulit. ut etiam ipsa emisso semine liberetur 4. Neptunum. an quod populis magis innotuerunt maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea. Tellurem. Iovem. Martem. Si autem dicunt Vitumno atque Sentino haec sola attributa. quae faciat pueris bonam mentem. Vestam. quasi quicquam prosit iter carpere et domum duci. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non immerito attribui.. etiam carni vitam praebet et sensum. attendant quam eos sublimius locaturi sint. qua visi sunt seligendi. Cererem. Apollinem. qui marem effuso semine liberat. haec tamen Iterduca est pueris et opus facit cum deabus ignobilissimis Abeona et Adeona. universali opere hoc munus etiam partubus tribuens? Et quid opus est Vitumno atque Sentino? Quod si ab illo. nisi ad vitam sensumque pervenerint. Nam seminibus nasci in terra et ex terra est. si mens non est bona 9. cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. Genium. unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus.. in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem quam memoriam quantumlibet ingentem? Nemo enim malus est. quae menstruis fluoribus praeest. omnium seminum emittendorum Liberum et Liberam et ideo his etiam praeesse.quia selecti non sunt Vitumnus Sentinus et Mens. quae sine intellectu atque ratione ut pecora vivunt et sentiunt: ita et illa. filia Iovis. Orcum. quae ad substituendos homines pertinent.Nihil ad selectionem confert deorum officium. qui selecti appellantur. Haec numina utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur. quod conceptum est. fluores menstruos ad eius. et omnium seminum Saturnum et ideo seminationem quoque hominis non posse ab eius operatione seiungi. quae semina cogitare indignum est. Sed ibi est et dea Mena. cuius muneris deam selectores isti inter selecta numina minime posuerunt. Et hanc provinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor assignat. ibi Liber. tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant oblivisci. ponitur autem Iuno. qui facit omnia vivere atque sentire. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen. Nam profecto sine vita et sensu. Vulcanum. his quae nec vivunt nec sentiunt. quia opera maiora ab his administrantur in mundo. sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. sed cum Mena. Venerem. his quasi famulis ista carnalia velut extrema et ima commissa sunt: itane sunt illi selecti destituti familia. confert selectus Saturnus semen ipsum. 3. Dianam. vivere autem atque sentire etiam deos sidereos opinantur. cum sint ignobilissimi. confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum. qui bonam habet mentem. Hos certe deos selectos Varro unius libri contextione commendat: Ianum. tamen ignobilis. merito praeferuntur. quamvis Iovis filia. qui vitae ac sensibus universaliter praesidet. Ibi posuerunt et Mentem deam.

nunc eum bifrontem. ne obrueretur opprobriis. Sed isti in cultu deorum omnis dedecoris appetitores. cum ambarum ab istis consecrata sint numina nec comparanda sint merita. innocentius vixerit et a facinoribus flagitiisque remotius. ut. quoniam plurimi dii selecti erubescenda perpetrando amiserant frontem. sicut putant qui ei plurimum tribuunt 13. qui non habeat artem suam pecuniaria mercede venalem. qui nequaquam seligendi putati sunt. cur non praelata est Veneri Virtus. ut dixi. tamquam minuscularios vectigalium conductores vel tamquam opifices in vico argentario.. Nam et vir disertissimus Sallustius etiam ipsos deos fortassis attendit. Gratularetur autem diis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis appetitor et eos diceret fortunatos. Si ergo Felicitas ideo fortasse inter selectos deos esse non debuit. in quibus maxime quid posset ostendit. iste Ianiculum. sed ut temere acciderit. ubi dederunt Marti et Orco. nihil aliud etiam ipsa Fortuna nisi adversam putanda est habuisse fortunam? Sibi ergo adversata est. quam dicunt deam non rationabili dispositione. 4. quas cum deas haberent. quando eos videmus non praecipua virtute. An forte voluerunt. nunc etiam quadrifrontem. uni effectori mortium alteri receptori. quae minutatim diis pluribus distributa sunt. multo maiora atque meliora administrari quam ab illis. cum propter pecuniam sint artifices multi? Si autem paucorum sapientium est ista distinctio. quae in ipsos quoque deos tam praecipuae est potestatis. Cum igitur in his minutis operibus. quod plures appetunt. etiam ipsos selectos videamus tamquam senatum cum plebe pariter operari. sed fortuito pervenerunt: saltem inter illos vel potius prae illis Fortuna poneretur. eum simulacri monstrosa deformitate turparunt. cum eam longe praeferat ratio? Saltem certe. cur celebrata sit Venus et obscurata sit Virtus. qui selecti vocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in mundo administrationes. An ut illic esse non posset. sicut eorum cultores de illa sentiunt. Verum tamen vix quisquam reperitur deorum non selectorum. cur dea Pecunia Minervae praelata non est. cum hospite partitus est regnum. Aut si hoc nobilitari meruit. ut etiam civitates singulas conderent. ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque 12.nec potentissima Fortuna. et in eis ipsis. Non enim possunt invenire causam. Et fortasse talis fuerit. quod ad istam nobilitatem non merito. praecipuum locum haberet in selectis. isti in illorum sublimia crimina non venerunt. ipsa Fortuna. quam id quod propter aliud fit. plurisque pendatur semper propter quod aliquid fit. sed quia provenit eis. tamquam geminum. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit. quae. cum diceret: Sed profecto Fortuna in omni re dominatur. ut perfectum exeat. Diis electis ludibrium fabularum adiectum. quod diis quibusdam patribus et deabus matribus. De Iano quidem non mihi facile quicquam occurrit. ille Saturniam. per multos artifices transit.. et inveniamus a quibusdam diis. facientes. selectos eos et praecipuos nuncupatos. Illi ad istorum humilia opera descenderunt. cuius vitam minus turpem invenerunt. non rationabili felicitate.. plures enim Venerem quam Virtutem: cur celebrata est dea Minerva et obscurata est dea Pecunia? Cum in genere humano plures alliciat avaritia quam peritia. ubi unum vasculum. quanto iste innocentior esset. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum. sua cuique dona conferre. qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. sicut hominibus. cum ab uno perfecto perfici posset. . sed temeraria. 105 . Saturnum fugientem benignus excepit. quae alios nobiles faciens nobilitata non est.operuit. qui sunt artificiosi. si non eos magis ad iniurias quam ad honores selectos videret. Unde dicit etiam ipse Varro. ignobilitas accidisset 11. in omni re dominatur et res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque si tantum et in deos valuit. Ridemus quidem. cum eos videmus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos. quod ad probrum pertineat.. qui aliquo crimine famam traxit infamem. ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti. Fortunae potestate selectos. tanto frontosior appareret? Dii electi ad physicam rationem perpenduntur (5-26) Mysterio obumbratur physica ratio. vix autem selectorum quispiam. ut magis populis innotescerent. raro invenias hominem. 2. nullum eis locum inter selectos deos dare voluerunt. ut temerario iudicio suo quos vellet celebraret obscuraretque quos vellet. Quid de Virtute dicam? Quid de Felicitate? De quibus in quarto libro plura iam diximus 10. Si ergo insipientis iudicio multitudinis facta est deorum ista selectio. Haec in diis selectis tenere apicem debuit. 3. nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli.

quibus turpitudinem miserrimi erroris velut altioris doctrinae specie colorare conantur. Dicit ergo idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens deum se arbitrari esse animam mundi. cum fit sacrum purgatorium. non cum quo facta est. cum de civili. terram vero in aquam et humum. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda. animo videre. si eius gratiae non sit ingrata. Sed. qui est in corpore humano. sed sicut hominem sapientem. in aethere et aere immortalium. Fatetur interim vir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse veros deos. Quod si potuerit. quem Graeci vocant . Ianus igitur. quod eo velut vase natura ista soleat contineri. in aethera et aera. quod hi. secundum aera. in simulacro faciem 106 . Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas. nec qui est omnium anima. inter lunae vero gyrum et nimborum ac ventorum cacumina aerias esse animas. quae in hoc mundo fieri dicunt. Februarium Termino. quae cum oculis animadvertissent hi. in opere illi dare potestatem dimidiam. quibus usque ad Decembrem caput est Martius. et caelum bifariam. num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti. Brevis haec plane est atque aperta responsio. quod mortalium animus. sed etiam videri. 7. o homo acutissime. caelum et terram. ita mundum deum dici ab animo. eam ipsam scilicet naturalem. unde in lucem ista proferret. ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse. sicut ipsae interpretationes eius. castiusque deos sine simulacris veteres observasse Romanos 15? Hi enim tibi fuerunt auctores. qua tibi sobrie visum est. sed eas animo. a quo sumpsit exordium. e quibus summum esse aethera. quantum ad deos selectos attinet.. Cur ergo ad eum dicuntur rerum initia pertinere. qui primi populis simulacra constituerunt. quae sequuntur ostendent. in hoc etiam mundo terminari fatentur? Quae est ista vanitas. sed multis philosophis placuit. possent animam mundi ac partes eius. ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. Hic videtur quoquo modo unum confiteri Deum. quae maxime circa corporum est occupata naturam. in quo videbimus utrum per interpretationes physiologicas ad hanc naturalem possit referre civilem. sed ut plures etiam introducat. et metum dempserunt civibus suis et errorem addiderunt. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa (ubi te multum dolemus) per haec mysteria doctrinae ad Deum suum. unde intellegitur totam eius theologian. quae iste vir doctissimus penetraverat. infimam terram. quod vocant Februm. fortassis totum istum sensum de simulacris non constituendis. cum sit ex animo et corpore. nullo modo potuit pervenire. 6. Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent. tamquam si vasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur. adiungit mundum dividi in duas partes. usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse.. Ideo Terminalia eodem mense Februario celebrari dicunt. ex quibus quaedam necessaria commemorare me oportet. quas omnes partes quattuor animarum esse plenas. Primum eas interpretationes sic Varro commendat. quorum qui simulacra specie hominis fecerunt. non usque ad verum Deum qui fecit et animam). quod formam haberet humanam. . quem Terminum vocant 17? Nam propter initia et fines duobus istis diis duos menses perhibent dedicatos praeter illos decem. per id quod continet id quod continetur. non oculis videri et vocari heroas et lares et genios 16.5.quam Varro deo mundo et animae tribuit. tamen ab animo dici sapientem. quod significaret vinum. Respondetur: Mundus est. sed cuius conditio est. id est a quo facta est. fines vero ad alterum. sed qui fecit omnem animam. qui adissent doctrinae mysteria. nec cuius portio. unde mensis nomen accepit 18. id est deos veros. cui plurimum tribuit. in aqua et terra mortalium. quaero quisnam sit. quo solo illustrante anima fit beata. tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia demonstrabunt. hoc videri secutos. An Ianus principium et Terminus finis sit mundi. Haec sunt mysteria doctrinae. cuius naturae deum volunt esse vel deos 14. quanto est abiectior et falsior ista civilis. Ianuarium Iano. timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis vanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. quae non huic tantum. de qua tunc diligentius disserendum est. initia rerum pertinent et fines non pertinent. et hunc ipsum mundum esse deum. ita per simulacrum. opitulante Deo vero quod restat implevero. significari animam rationalem. interim verum. tertiam aquam. eos caelestes deos non modo intellegi esse. simillimus est immortalis animi. Haec est videlicet breviter in ista praelocutione proposita theologia naturalis. Numquid ergo ad mundum. cum sit ex corpore et animo. Sed ipsorum potius interpretationes physicas audiamus. De naturali enim paucissima praeloquitur in hoc libro quem de diis selectis ultimum scripsit. ut alter illis deus praeficeretur? Nonne omnia. tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adiungere? Si autem recto discrimine separata est: quando nec ista vera est quae illi naturalis placet (pervenit enim usque ad animam. qui Ianus est.

Sed cur ei praeponitur Ianus? Hoc nobis vir ille acutissimus doctissimusque respondeat. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri vocabulum vel Graecum vel poeticum. ut vel tempore praeveniantur a factis initiis ve factorum. inquit. nisi Neptunus forte subveniat et porrigat piscem. dignum turpibus et flagitiosis honoribus. quibus partim gluttiendis partim exspuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. 1. initium facti inceptio discendi. Causae autem. et de nostro ore et gutture. taetriore sacrilegio sese obstringunt. falsum est simulacrum Iani bifrontis. quibus aliquid fit in mundo 22. Semper enim prior est res quae facit. quae intrantibus et exeuntibus pateant. quam illa quae fit. Unde necesse est a memoria respiciente prospiciens connectatur intentio.et ipse mundus. habens potestatem causarum. quas Iovi tribuunt. cum os aperimus. expectat. neque ullo modo fieri potest. finibus alteram darent? Quoniam qui operatur utrumque debet intendere. poetae Latini caelum vocaverunt palatum.. Quamquam etiam nunc cum in istis duobus diis initia rerum temporalium finesque tractantur. quae dantur Iovi. extra mundum perfici. quam istum deum dicere et tonantem et adulterantem.. summum pervenire. cum res quaeque perficitur. et ideo Iano. nec de re inchoata. nam cui exciderit quod coeperit. sicut initium facti est proficisci. a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes versus et introrsus ad fauces 20. interpretentur ad mundi similitudinem. Et tamen hanc vanitatem per tot ianuas nulla effugit anima. non effecta. cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. inquit. non ideo priora sunt efficientibus causis. ita nihil inchoatur ut fiat. si eumdem et Ianum et Terminum dicerent atque initiis unam faciem. Deinde si Ianus est mundus et mundus quattuor partibus constat. ac sic in omnibus prima sunt initia summique sunt fines. in omni enim motu actionis suae qui non respicit initium non prospicit finem. sollicitudinis autem plena sunt coepta. Quid est porro absurdius. Prima enim vincuntur a summis. Hoc quam magnum sit. solam initiorum tribuerent potestatem: profecto ei praeponerent Terminum eumque a diis selectis non alienarent. quem pro filio devoraret) 25. unde et palatum Graeci appellant 19. quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi. Sed iam bifrontis simulacri interpretatio proferatur. Quid autem hoc ad animam. per quas vel admittat ad se aliquid intro vel emittat a se foras. nisi quae audit Veritatem dicentem: Ego sum ianua 21. penes Iovem summa. Sicut enim nihil fit. Merito ergo rex omnium Iuppiter habetur. sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis invenerunt. An Ianus bifrons et quadrifrons ipse sit mundus. quam in ipso mundo non invenire duas ianuas ex adverso sitas. quam si prorsus nullum putarent deum. quia. Hunc sane deum. ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas. et naturarum omnium naturaliumque rerum causas summas habentem et suas causas bonas non habentem. . cuius similitudinem Ianus non habet? Cum vero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant. Quoniam penes Ianum. supposito vano figmento quod potius blasphemarent (sicut Saturno dicitur suppositus lapis. summum perceptio doctrinae. inquiunt.. penes quem sunt omnes causae factarum omnium naturarum naturaliumque rerum. Sunt prima. efficientia sunt. si Iovem populi appellant et tantis contumeliis tamque scelestis criminationibus colunt. numquid. quid ad vitam aeternam? Propter solas salivas colatur hic deus. si factorum prima discernerentur et summa. Maior enim laetitia est. summa superant dignitate 24. Sed iam hoc negotium inter Ianum Terminumque discussum est.duplam? Nonne istum bifrontem multo elegantius interpretarentur. exponant. Unde satius esset eis alium aliquem Iovis nomine nuncupare. aut si propterea verum est. id est mundo. 9. Sed recte hoc diceretur. nisi terminetur.. donec perducantur ad finem. Physicorum ratione Iuppiter est causa mundi. sicut illi quadrifrontem dicunt geminum Ianum. quem qui aliquid incipit maxime appetit intendit. quorum similitudinem mundus non habet. et nonnulli. velle mundi simulacrum componere in Iano propter solum palatum. quod hiatus noster. Deus est. 107 . mundo similis videatur. Termino dari debuit plus honoris. nobilissimus Vergilii versus ille testatur: Felix qui potuit rerum cognoscere causas 23. 8. cum duas partes alias nominamus Septemtrionis et Austri. quasi aliquid spectet mundus foras sicut per omnes facies Ianus. qui etiam Iuppiter dicitur. et totum mundum regentem et per tot stupra diffluentem. quem velint intellegi. quo modo finiat non inveniet. Duas eum facies ante et retro habere dicunt. ad quattuor mundi partes hoc interpretantur. Quapropter si ad Ianum pertinent initia factorum. Iovem autem. quod non faciens causa praecesserit. exoptat. exsultat. licet prima praecedant tempore. Quod si vitam beatam in hoc mundo inchoari putarent.

statuendi. qui versus hi sunt: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deum. ut Ianus sit corpus eius. quorum sit unus Iuppiter. et hoc agat non saltem cum coniuge sua. id est mamma. quod opem indigentibus ferret. diversa sacra dissimilia simulacra? Si propterea. quod aleret omnia. mundus enim unus. Haec autem cognomina imposuerunt uni deo propter causas potestatesque diversas. Num igitur ita dicturi sunt Iovem animam mundi.. quaedam exigua. Puto inter se propinquiora esse causas rerum atque primordia. 11. quidquid hoc non est non est utique secundum istos verus Deus. ac per hoc. feminam quae acciperet. Si ergo Ianus est mundus et deus est Ianus. sed unus Iuppiter propter illud Tigillus. aleret animalia. multae atque diversae sunt. non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt: quod omnia vinceret. Deos enim veros animam mundi ac partes eius iste definivit. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret. nisi et in illis versibus progenitor genetrixque diceretur. ut diis ceteris secundum istos suis partibus regnet. tamen ex animo dici sapientem. quem iam locum inter deos huic Iovi tribuant. propter illud Ruminus appellatus est. Statorem. 10. cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inveniatur esse etiam illa diva Rumina? Si enim maiestate deorum recte videbatur indignum. duorum deorum potestate curari. Quae alia nomina de Iove dixerint. ut in una spica alter ad curam geniculi. quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt. quam continere mundum et mammam dare animalibus. ex quibus pauca commemoro. Dixerunt eum Victorem. secundum illos Valerii Sorani versus. quae in hoc opus adiutorium illi famulatumve praeberet. sed ab animo deus. quaedam magna sunt. sed anima mundi ac partes eius. ita mundum deum dici ab animo. Cogito enim posse responderi. An mundus sit Iuppiter simulque Ianus. sed cum ignobili nescio qua Rumina. et in eo uno omnia sunt 29. quia singularum diversa vis est. quam 108 . non alium possunt existimare quam mundum. ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum. Quare ergo dictus est et Ruminus. Invictum. nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina. scripsit Soranus Iuppiter progenitor genetrixque nec minus cum causa unum et omnia idem esse. etiam ipsum Iovem tot deos esse dicant. inquit. ut Deus sit et maxime rex deorum. quod alia vis est primordiorum. et tamen unus utraque facere perhibetur. aliquam partem Iani esse dicturi sunt? Magis enim Iovi universum solent tribuere. Nolo dicere.. cum sit ex animo et corpore. non erit quem ad modum Ianum deum dicant. sed sicut hominem sapientem. In his. Unde apertissime idem dicit deum se arbitrari esse animam mundi et hunc ipsum mundum esse deum. Ruminum et alia quae persequi longum est 30. Ruminus fortasse pro sugentibus maribus. 2. Cum ergo et Ianus mundus sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus. quoniam res omnes. Rumina pro feminis. sed aut sola anima eius aut simul corpus et animus. illa Iovis nomen accepit: numquid si unus homo in diversis rebus duas habeat potestates aut duas artes. Tigillum. quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit. In hanc sententiam etiam quosdam versus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro. numquid Iovem. Ergo et Iovem. Dicerem quippe noluisse illos Iovi femininum nomen imponere. stabiliendi. alia causarum. quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iovem. quoniam mundi corpus non est deus vel secundum ipsos. quia primordia causaeque res suae sunt? Quod si hoc iustum putant. quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret. ex quibus illa cognomina sunt adhibita. Iovem atque Ianum. propter quas res unum mundum duos deos esse voluerunt. rex ipse cunctorum. quod ruma. Deinde quaero. et inter eius alia cognomina legerem. nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se vi et dignitate diversa duo dii esse compulsi sunt. id est iste visibilis mundus? Hoc si dicunt. et illa Iani. Iovemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere: Cum causa. quod a nemine vinceretur. num propterea illum duos deos esse necesse est putari. Almum. Opitulum. quare duo dii sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras. Supinalem. Solum itaque mundi corpus non est deus. Impulsorem. ita tamen ut non sit a corpore. quod haberet impellendi. ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque progenitor genetrixque deum. altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam. ut deus esse possit. quod etiam Pecunia vocaretur. et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iovem. praesertim cum esset etiam diva Rumina. resupinandi potestatem. Centumpedam. id est ut mammis alantur animalia. ipse causarum. unde est: Iovis omnia plena 27.9. deus unus et omnes 28. cum sit ex animo et corpore 26. si Ianus est mundus. ut advertimus.

si aliquid hac doctrina quod ad vitam pertineret aeternam salubriter disceretur. quod sermo. restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium. et curam nostri sermonis. ad se pertinere noluisse. inquit.. ubi rex deorum eius rei nomen accepit. ex partibus molis huius. Et Deum ipsum verum recte dicimus divitem. sed interius egeni. alas eius in capite in pedibus significare volucrem ferri per aera sermonem. sicut Rumina et Ruminus. semper inhiantes et egentes. sermocinandi et belligerandi administros. Ad omnia enim. in quas visibilis mundus iste consurgit. et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt. sed interius divites. ubi ageret opera qualiacumque 109 . ideo Graece. iustos. ipsi quoque regi deorum dominatur. quibus pecunia vel nulla vel parva est.deam inter illos minuscularios invenimus et in quarto libro commemoravimus 31. ut tamquam universalis genius ipse mundi animus esse credatur 35. quisquis amat pecuniam. ipsi viderint. Nam dicimus divites sapientes. non invenerunt. non quemlibet deum. nuntium dictum. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam. Quid est Genius? Deus. qui praepositus est ac vim habet omnium rerum gignendarum. sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. Iovem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius. Quae physica sit ratio Mercurii et Martis. etiam ipsis confitentibus deus non est. 14. quamlibet enim magnas pecunias habere possunt. sive cum vis animae. Quem alium hanc vim habere credunt quam mundum. deus mundi rector non ab eis Pecunia. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti. quae sunt in elementis. O magnam rationem divini nominis! Immo vero ille. Aliud namque sunt divitiae. quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur) 36 si ergo Mercurius ipse sermo est. vel interpretatio. inquit. Nonne expositio versuum illorum Valerii Sorani sic se habet. talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique revocat. si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes. quod sermo currat inter homines medius. inquit. et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? Unus. quem dicunt mundi animum ac per hoc Iovem. ostendunt (nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus. magis enim sunt virtutibus divites. sed etiam pecora. per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes vero avaros. immundis supplicando spiritibus possidentur ab eis. sed ipsum regem omnium sibi amare videatur. vilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur.. sed Sapientia vocaretur. cur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit. qui nec daemones sunt. 12. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur. quam nemo sapiens concupivit 33? Quanto enim facilius. cum hic ipse sint omnes. Dicuntur itaque et divites pecuniosi. quid est pecunia in omnibus omnino rebus. Sed cum sibi deos faciunt eos. si sapientes. Nam si omnis genius deus et omnis viri animus genius. sive quando partes eius vel potestates existimantur. vocatur. Mercurium vero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei. 13. non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros. hoc est ab amore pecuniae! Omnia est Iuppiter sed etiam Saturnus et Genius. quod utique absurdum est.quem etiam Pecuniam vocaverunt. non tamen pecunia. unde Ruminus cognominatus est. sequitur ut sit omnis viri animus deus. cuius sunt omnia. cuius amor purgat a sordibus avaritiae. ideo et mercibus praeesse. Hic est igitur quem appellant Iovem. bonos. si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem. Item quia nec Marti aliquod elementum vel partem mundi invenire potuerunt. quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc avaritia Iovi nomen imposuit. quia inter vendentes et ementes sermo fit medius. Iovem descendere voluisse. Quam vero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! Et Pecunia. ad quem fortasse ceteri referendi sunt. ut. ac per hoc idem ipse est Iovis atque Mercurius. cui dictum est: Iuppiter progenitor genetrixque? Et cum alio loco Genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum. ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum. quae ad sermonem utique pertinet dicitur. Sed quid de hoc Iove plura. penes quem sationum omnium dominatus est 34. quod eius sunt omnia 32. quam putant per cuncta diffusam. qui non dii. de principibus deus. quae de illo interpretantur. sicut ea. sed daemones sunt. aliud pecunia. . quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa compellit. quae caelo et terra continentur. quo pecoribus antecellimus. sed omnipotentia.

ita ut vix eorum quisquam reperiatur. ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet. Mars quid ageret non haberet. An dii etiam sidera sint. quam non habet inter sidera. sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres. eamdem vel summum aethera vel etiam lunam esse dixerunt 47. in quibusdam partes eius. Quis autem non rideat. qualis Vulcani est 48. et ideo ambos sagittas habere. non potuit usque ad sidera pervenire. et tamen eamdem Venerem esse etiam Lunam volunt 38. vel illum liquori. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit. Vulcanum volunt ignem mundi. sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent collocata 42. 16. quam esse in aetheris infimo limite existimant. Dianamque germanam eius similiter lunam et viarum praesidem (unde et virginem volunt. quanto est ipse potentior. ut Matrem Magnam. si Venerem vinceret. ut Solem et Lunam. qui pertinet ad usus hominum faciles. quod vel falso vocetur deus. quae putatur obscurior. Incerte Varro rationes physicas explicat. Et hoc utique totum refertur ad mundum. nulla sacra. sed actus hominum: cur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpio<ni> ceterisque huius modi. et sola stella Iuppiter habetur et dicitur. tam non sit et bellum. terrenam et infimam partem mundi 44. Respondent ideo sic videri. partes eius. Similiter Minerva summus aether et Minerva itidem luna. Unam vero rem deos plures ita faciunt: et Ianus est mundus et Iuppiter. qui propterea dictus est progenitor genetrixque quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. ei deputandum esse crediderunt. id est ad Iovem. sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est. et mundus enim totus Iuppiter. quia secundum eos totus ipse mundus est Iovis. nec deos. quae caelestia signa numerant et stellis non singulis. quae regem Iovem facit. Apollinem quamvis divinatorem et medicum velint. quas eorum appellavere nominibus. aliquando unam rem deos plures faciunt. quidam dicunt esse Iunonis. et tamen ei praeterea dant non parvam substantiam. ut Genium. tamen ut in aliqua parte mundi statuerent. Neptunum aquas mundi. sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerunt? Quae sit physica ratio ceterorum deorum selectorum. Liberum et Cererem praeponunt seminibus. quamvis ignem mundi leviorem. saltem obtinere est permissus in caelo 41? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si <propterea>. quia eam humanis artibus praeposuerunt nec invenerunt vel stellam. Et aliquando unum deum res plures. quia mundus est et omnes in illo sunt: et Iovis mundus est et habet tamen. ut eos deos habere possint. vel potius Apollinem et Dianam. Sed ibi est et illa quam vocant Iovem. non violentiorem. 110 . universum sicut Iovem. Si autem ipsum bellum est Mars. quae ab eis appellatur Venus. tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant. eamque perhibent et Iunonem. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret. Luciferum enim quidam Veneris. quandam itidem Martem. quod via nihil pariat). An iste causam suam composuit ut potuit et pro una stella. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt. Minervam etiam. 15. ibi quam vocant Saturnum. quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi. ibi est et illa omnium clarissima. ubi eam ponerent. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum volunt. superior est atque a terris longe remotior. quamvis de illo fulgentissimo sidere apud eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant 39. Iuno stella. cum regem omnium Iovem dicant. hoc est Orcum. illam feminis. et tamen eis mundus est Iovis. quod non sit deus. non dico inter hos selectos. nulla templa fecerunt.naturae. omnium videlicet seminum. et quod non valuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio. Ditem patrem. illam vero ariditati seminum 45. ut solet. sed. et solum caelum Iuppiter. quare Saturnus ibi est Iove superior? An vanitas fabulae. nullas aras. deum belli esse dixerunt 37. quod stella eius ab stella Veneris tanta vincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior. itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et. quam nihil aliud dicunt esse quam terram. Nam unus deus res plures sunt. Nam stellam quandam vocant Mercurium. vel illum masculinis. Quando quidem etiam Matrem Magnam eamdem Cererem volunt. cum tamen Iovi sit dictum progenitor genetrixque deum. sicut ipse Iuppiter. ipsum etiam solem esse dixerunt. quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant 43. quia illa. qui aliud opinetur 40. Nisi forte illae stellae sunt hi dii. in quibusdam universum. et ideo ei secundas causas rerum tribuunt 46. Venus vincit. quod ipsa sit terra. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putaverunt. quod opus est hominum et optabilius non est.

Iovis est filius. quod mundus ipse esset. ut cetera. vivam. Sed quid faciant homines. sacra et sollemnia constituta atque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum avidas irrependo longe lateque vulgata. sicut sciebat esse mundum. sed earum esse fines in rebus corporalibus. In tertio porro isto de diis selectis. quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est. Ita non solum istum de diis incertis. quia nihil in caelo de seminibus nascitur. ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius devorari. inquit. inquit. incorpoream incommutabilemque naturam. sed ut Xenophanes Colophonios scribit. plerumque et nullo impellente se ipsa subvertunt. quibus aedes dedicaverunt eosque pluribus signis ornatos notaverunt. ponam. hinc atque illinc insiliunt et resiliunt. casibus. etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias. quae nata ex eo essent. numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iovis esset.. non inveniunt quid sapienter dicatur? Falcem habet. quam id. non semina. quod iste interpretatur. inquit. quod paulo ante dicebatur. sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iovem. redirent. qui. non seminis causa.17. quia primi homines ex his vivebant seminibus. cum res stultas interpretantur. Deinde isto modo semen est Iuppiter. quae ab hominibus instituta sunt. Nam trium extremorum primum de diis certis cum absolvisset librum. antequam utilitas arandi esset inventa 52. Sed ecce. sed potius implicant. ut. sed etiam maiorum premebat auctoritas: De diis. sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea. postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putavit. quo modo et Iovis pater esset et Iovi regnanti subditus factus esset et cetera talia. De quibus credibilior redditur ratio. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges. esse caelum et terram. populi Romani publicis. Si enim hoc ita esset. quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam 49. Quod Caelum. atque huius modi cetera. ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid affirmare maluerit. non penes Caelum semen esse divinum 54. qui eos adulando deos esse voluerunt. significat. in altero de diis incertis dicere ingressus ait: Cum in hoc libello dubias de diis opiniones posuero. ita huc atque illuc. quae exempli gratia commemoravi. mutabilibus atque mortalibus. Sed cum conantur vanissimas fabulas sive hominum res gestas velut naturalibus interpretationibus honorare. De hac crudelissima vanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius advertamus atque teneamus. non quid contendam. Quae de Saturno sit physica ratio. quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est. sicut a Gallis 53. Chronon 111 . inquit. cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his. quod ante est causa quae pertinet ad Iovem. quid putem. ita cetera non explicant. sed etiam illum de certis fecit incertum. hoc significat penes Saturnum. filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari. quae terra sponte gignebat. ut iuvenis impius vel ab impio patre interfici metuens et avidus regni patrem pelleret regno. propter agriculturam. quam semen quod pertinet ad Saturnum 51. et a quibusdam etiam maiores. a quo vita in aeternum beata poscenda est. faciet ipse. quia omnium seminum optimum est genus humanum. qui primis temporibus rex fuerat otiosus. Hominis est enim haec opinari.. patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur. caelum sideribus fulgidum. ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. 19. Caelum enim esse Iovem innumerabiliter et diligenter affirmant. cum audierit. cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. sicut idem ipse fabellas interpretatur. devoratum. inquit. Et sicut haec. quid hoc ad id valet. ex eius ingenio moribus. sicut hanc totam molem atque naturam vi quadam invisibili ac praepotenti regi atque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat affirmare de Iano. aut de Saturno invenire. et ideo priora eius tempora perhibentur. quasi qui glebam opposuit semen abstulerit. unde nascerentur. Dei scire 50. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra. in hoc libro scribam. Saturnum. terram seminibus fertilem. ingressurus huius civilis theologiae vanitates et insanias mendaces. Saturnus si Caeli est filius. Certe illo regnante nondum erat agricultura. 18. Ego citius perduci possum. Facilius enim fieri potuit. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. Hoc propterea. ut in primo libro quae dixi in dubitationem revocem. quod eo semina. dixerunt. has interpretationes non referri ad Deum verum. Qui enim putabit iudicari oportere et posse. Rerum igitur non comprehensarum nec firmissime creditarum. ut eorum quoque vanitatem dolere cogamur. sicut impetus errabundae opinionis impulerit. ipsa enim quodam modo devorat quae genuerit. temporalibus. sicut a Poenis. Ita ista. actibus. Neque enim. ideo Saturnum patrem a Iove filio superatum. An dii sint numina veterum. reprehendi non debeo. quae a veritate non veniunt. quantum intellegi datur. ubi eum non solum non ducebat rerum veritas. Et quod illi pro Iove gleba obiecta est devoranda. An falcem sceptro perdito accepit. Et quod pro Iove accepisse dicitur glebam. solitum devorare.

qui solus est Deus. non saltem aliquantum verecundiore secreto. In oppido autem Lavinio unus Libero totus mensis tribuebatur. inquit. plura vos daemonia possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem. et ad Proserpinam. nisi quod attinet ad frumentum. interpretamini hoc. quae in salum redit 58. quod Ceres invenit. et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum... sine quo semen. id est Ceres? De quibus rursus. quia rursus eadem fecunditas rediit. Haec et alia de Saturno multa dicuntur. quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum. sic ab agris fascinatio repellenda. exortam esse opinionem. quod ad semen attinet. quos deos esse veros existimatis. et ab uno vero Deo merito immunditiae destituta ac per multos falsos aviditate maioris immunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conviolandam polluendamque praeberet. quid ad haec dii alii requiruntur. sed saltem secundum animam mundi et partes eius. Venilia.appellatum dicit. sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. unda est. quae a proserpendo Proserpina dicta esset. In Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia. 22. quasi de Saturno nihil dixerit. quae res cum fuisset luctu publico celebrata. non ut dii plures vos regerent. quod filiam Cereris. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis impositum prius rure in compitis et usque in urbem postea vectabatur 56. id est ipsam fecunditatem. Quamvis enim aqua non geminetur quae it et redit. verum etiam seminibus animalium praefecerunt. quod nec meretrix. De quibus iste nihil interpretatur. . irata suum maritum de supernis maris exclusit? 112 . Iam vero Liberi sacra. qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum vos didicisse iactatis. nisi quia provisum est a sapientibus maioribus vestris. quae praetermittere. et ad semen omnia referuntur. cuius diebus omnes verbis flagitiosissimis uterentur. quae apud Athenienses nobilissima fuerunt. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi. quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia. quam rapiente Orco perdidit. ut occasiones multiplicandorum deorum immunda anima reperiret. permitti debuit in theatro. Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. sed in propatulo exultante nequitia. in superficie posuistis. quod Graeco vocabulo significat temporis spatium. ut hoc sapiat? Cur ergo vobis duas deas fecerunt. cogor. Cur ergo deae fiunt duae. Sic videlicet Liber deus placandus fuerat pro eventibus seminum. tanta dicit. in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. quae nisi ad frugum inventionem non pertineant 55. ut in eius honorem pudenda virilia colerentur. quae mare permeat. si matronae spectarent. piget quidem dicere propter sermonis longitudinem. 21. ad quantam turpitudinem pervenerint. quorum quodam modo primatum vinum tenet. quoniam multa sunt. quae nos ab ista reprehensione reddita ratione compescat. Cur Salacia et Venilia simul. quae ad litus venit. cum refluentem fluctum esse perhibetis. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat imponere 57. Turpia sunt sacra Liberi. perdidit? Namque illam modo. qua viro erat subdita. cum sit una unda quae venit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido vesana. inquit. non potest esse fecundum. donec illud membrum per forum transvectum esset atque in loco suo quiesceret. Iam utique habebat Salaciam Neptunus uxorem. Orcus abstulerat et apud inferos detinuerat. An quia Veniliam pelicem accepit. Salacia. quae istis vanitatibus et falsitatibus gaudent. huius tamen occasione vanitatis duobus daemoniis invitatis amplius commaculatur anima. Varro. nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur invitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae. ut matrona facere cogeretur in publico.et de mysteriis Cereris et Proserpinae. quae it et non redit. vel vos. Partem animae mundi. nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret. quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret. Inter cetera. Itane unda ad litus veniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis vestrum ita desipiat. maxime Liber et Libera. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus. deum vobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. 20. sed ut ea. Quaeso te.

tres habentur. hanc vim in nostro corpore permanare dicit in ossa.. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt. Altori. nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres. quae per illam permeat. cuius vim. quod autem inde permanat in mare atque oceanum. quae utrum sit nulla fit quaestio. Cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt. Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. Debuit ergo una terra propter istam quatergeminam vim quattuor habere cognomina. quia in homine sunt qui habet intellegentiam.. quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas.An terra dea sit. ditem patrem facere deum. Hanc partem animae mundi dicit Deum. inquit. quae sentimus quibusque ipse sentit. Redeat ergo ab hac. sacris. aures. si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes. qui dii non sunt et quibus ipsi meliores sunt. additis quoque aliis duobus quattuor diis faciunt rem divinam. quam dicit esse Tellurem 61? Quod si ita fecit. Quasi non evidentior sit in hominibus anima. quod ipsa erat. ne maiores eius sive aliae civitates Tellurem atque Neptunum inaniter coluisse credantur. non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. et femininam. ut ungues Dei. inquit. Cur ergo pontifices. 1. Fieri enim potest. quod vocatur animus. cuncta eodem revolvuntur. et per ea quod in terram permanat. quod 113 . inquit. in quibus omnibus vis multiplex esse dicitur ad unum deum vel unam deam pertinens. in nobis autem genium vocari. quae vivunt. solem vero. quem Ditem patrem vocant? Ubi eius coniux Proserpina. non cum adorant? Sed pars animae mundi. sed tantum ad vivendum valetudinem. cum vero inferiorem. in quo intellegentia praeminet. redeat. et tamen tres dicuntur. a masculi Tellumonem. sacerdotibus suis. his. ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit invenire non possit. nunc autem istum adhuc politicum volo. nares. ut ossa. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum. Nempe una est terra. quibus contaminanda prosterneretur. inquiunt. in duas istas partes deosque divisum est. sensus esse eius. sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo vivunt: secundum gradum animae. 23. ut ipse indicat. ungues. aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam. capillos. hic eum adhuc teneo. eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit. quae pervenit in astra. quam plenam quidem videmus animalibus suis. quam videmus. quam theologiam naturalem putat. ea quoque facere deos. deum esse Neptunum 60. cur non etiam unam fecit deam. et masculinam. sicut plurimum libuit. lunam. et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. 1. sed una eademque terra habet geminam vim. redeat ad civilem. quas libidine quaesierunt. quod omnes partes corporis. Sed hoc dico: pars animi mundani. taedet paenitetque turbarum: sic animam vilem factam et immundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare. delubris suis. aluntur omnia quae nata sunt.. qui eam fecundiorem faciunt excolendo. Eamdem. sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno. An terra sit etiam magna mater et Cybele. sed aut unam aut duos. quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. simulacris.. frater Iovis atque Neptuni. sicut sensu carent. . sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem. ubi erit Orcus. inquit. licet in illam naturalis theologiae veluti libertatem caput erigere paululum voluisse videatur. ut deum faciat Tellumonem? Non.simulque terra tellus et tellumo.. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba verecundatus unam deam vult esse Tellurem. quae per terram permeat. dicunt Matrem Magnam. Proserpinam deam 62: Tellus illa quid erit? Ita enim totum. Nondum dico.. ut. colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. 2. inquam. deam facit 59. transit et non habet sensum. similiter eos intellegentiam non habere. aethera porro animum eius. Esse autem in mundo lapides ac terram. Rusori quare? Quod rursus. tres coluntur aris suis. in quo sensus est. deam Tellurem. hoc praeter hominem omnes carere mortales. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas vilissimas feminas earum. os. sic aliquando et piguit. 23. Telluri. inde a vi feminae dictam esse Tellurem. tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit. sicut una est terra. tantisper de hac ago. Adhuc respondeatur. quo non permanat sensus. quod semina producat. 24. sed cum arant. hanc vim pervenire in oculos. et tamen homines dii non habentur et. adhuc tamen hunc librum versans et se in illo versari cogitans. quod recipiat atque nutriat. stellas. tactum: tertium gradum esse animae summum. quo velut requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus est. Tellumoni. quod est graviter dolendum. verum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem. cum permeat terrae partem superiorem. Altori quare? Quod ex terra. quam partem terrae permeet pars mundani animi. non quattuor facere deos.

qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt. inquit. Et Attis ille non est commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est.. Si ergo una dea est. inquit. nec illo flore amisso quisquam postea fructus. neque hoc dicere voluit. non tam deae multae quam nomina. turres. qui est vocatus Attis. quod sedens fingatur. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus. significari esse orbem terrae. iactatio insana membrorum. ut neuter suo vulnere perimatur. ubi rubens et sudans. ut significent. Leonem. Tellurem. semen adquirunt. semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec attenditur. 25. praecipitur. quasi non eos ipsa potius servitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam. quod de homine castrato fama iactavit litterisque mandatum est? Merito hinc aversatus est Varro noster. "Attin" flores significare perhibuit. sed potius sterilitas consecuta est.. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eumdem Varronem post hanc sententiam trepidare compellit. qui terram colunt. fieri ut eadem res et una sit. qui semine indigeant. sed virilia eius flori comparaverunt 67. adiungunt solutum ac mansuetum. adstabat forsitan et maritus. non pugnat. Porphyrius. cum indigeant. sed plane discerpta sunt. numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures. terram sequi oportere. ipsam non moveri. quae quidem consulta veritate nec ipsa est. deos existimatos esse complures. et ideo abscisum. quod turres in capite. hic membrorum amputatio non timetur. oppida. crepitus cymbalorum. et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum nova nupta sedere iubebatur 66: longe contemptibiliora atque leviora sunt prae ista turpitudine crudelissima vel crudelitate turpissima. ut non solum fecunditas. numquid ideo et deas plures? Verum sicut volunt. Matrem. circa eam cum omnia moveantur. qui semine indigeant. Proserpinam. inquit. . Quid ergo ipse reliquus. an potius sequendo hanc deam. Vestam. manus ei homines operando inferrent. putant esse Opem.. Ibi fascinatio timetur agrorum. multiplicent. ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria.. conflent. replicent. Turpia et fera sacra Cybeles sunt. Sed docti Graeci atque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. si dea non esset.Attin imitantes. ut nec convertatur in feminam nec vir relinquatur. Deinde adiungit et dicit. quod vestiatur herbis. immo vero non deciderunt neque decerpta.cuius sacerdotes evirantur. significat. 114 . dividant. sed nec virginitas adimatur. Ipsa quippe illo vivente deciderunt. implicent. 24. ita fecunda fieret manibus alienis.. hic ita amputatur virilitas. inquit. terram sequi oportere. quod eam antiqui colebant aere. interim quid itur in multas? Unius sint ista multa numina. et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? Quo refertur? qua interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inveniendo persuadent illud potius esse credendum. . Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum. quod plures eas putarunt esse. philosophus nobilis. quod ex ea proserpant fruges. ne sedeant. ubi daemoniacis ritibus sic uterque sexus illuditur. quod non subigi colique conveniat 63. Quod Gallos huic deae ut servirent fecerunt. quia flos decidit ante fructum. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda virilia coronabat spectante multitudine. quod cibum pariat. Concedo in uno homine esse res plures. non et sibi saeviendo. 2. si est ulla frons in hominibus. quod plurima pariat. Propter vernalem quippe faciem terrae. semper enim esse quod agant. Ibi sic dehonestatur novae nuptae verecundia. ut semina consequerentur per illam. non absurde ad hanc revocant 64. Non ergo ipsum hominem vel quasi hominem. Quo modo non pugnat. cum habeant. confictio leonum vitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae serviunt. ut semina perderent propter illam. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant.tympanum habeat. quae ceteris est temporibus pulchrior. et in ea quaedam res sint plures 65. ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac vehementer ferum. et tam crudelia exigere potuerunt. Sic alias deas.. in ea quippe omnia reperiri. Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt. Si dea terra non esset. antequam ferrum esset inventum. Galli. inquit. quantum maligni daemones praevaluerint. quod opere fiat melior. cum valde aliud sit unam deam nomina habere multa. Magnam. Quod se apud eam iactant. ideo aere. non enim hominem doctissimum latuit. aliud esse deas multas? Sed potest. unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam.

incessu femineo per plateas vicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter viverent exigebant. qui contra huius modi errores ante nos vel Graeco sermone vel latino scripserunt. quod ea sint diis grata et accepta. Hisne diis selectis quisquam consecrandus est. quo solo anima se inhabitante fit felix 70. ut vero divinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur. Huic monstro nec Iani monstrositas comparatur. quod vero Deo debetur. sit audacia vel petulantia poetarum. non poetae confinxerunt. cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo competebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis sive conferre sive praeferre. mercede stuprorum. non in eo mihi placuit immorari. At vero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit atque istam saevitiam moremque servavit. et physici ex hoc interpretantur quod volunt. necavit. qui vera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum. Itemque de mollibus eidem Matri Magnae contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis. sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum. verum etiam historicae tradiderunt. et mundanis sordibus expiatus mundus perveniat ad Deum. unde magis eos homines fuisse credibile est. quibus docti et acuti homines has res humanas conantur vertere in res divinas. quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus. totam de hoc Euhemerus pandit historiam. quibus consecratus ante mortem honeste non potest vivere. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo. etiamsi non immundus et malus: non ideo malum est. Arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis 68. sectione membrorum. tam foedis superstitionibus subditus et immundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia. erubuit ratio. nisi cotidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum. ut poetae ferunt. quam Ennius in Latinum vertit eloquium 69. immo vero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud. sacrificiis homicidiorum. sicut non solum poeticae litterae. Ipsas physiologias cum considero. sed ne occultarentur opprobria. tamen mutabilem potuisse revocari. ut post mortem vivat beate. Ut ergo canerentur vel scriberentur. ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! quam ob rem si templo sacerdote sacrificio. nihil video nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream vel etiamsi invisibilem. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur. quid est nisi crimen deorum. Quid autem non potest referri ad mundum. conticuit oratio. tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi. quibus solus ille colendus sit. non recepere Romani. haec in hominibus perdita. sed horrere magis quam canere maluerunt. colatur aliquod elementum mundi vel creatus aliquis spiritus. quae proferremus de libris. qui usque in hesternum diem madidis capillis. et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur. sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt. facie dealbata. sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. 2. qui patrem castrasse perhibetur. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamavit. cui talis cultus servitusque debetur. quanto magis nefarium est ista sic colere. ista tot mollibus professis et publicis et inquinavit terram et caelo fecit iniuriam. Devoravit ille filios. stupra ac turpitudines ceterorum. consecratione mollium. nefas sit colere aut corpus aut animam. at nunc cum pro Deo vero. referuntur ad mundum. Hoc dedecus tot Iovis ipsius et tanta stupra non vincunt. coronatione virilium pudendorum. qui condidit mundum. 27. Videat ne potius ad immundum. esset quidem dolendum non his verum Deum annuntiari atque praedicari. quasi poetae id etiam finxerint. sed quia illa talia sunt. quod nullo modo est verus Deus. Veneris lascivia. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum. 1. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo. sed criminis. nihil Varro dicere voluit nec uspiam me legisse commemini. quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit.26. Tribus modis errat profana religio. ut autem historia prodit. inquit. festis impurorum 115 . Ille in simulacris habebat solam deformitatem. 27. unde quia plurima posuerunt. quia illa mala sunt. quibus colitur. Istos vero deos selectos videmus quidem clarius innotuisse quam ceteros. Christi et Romanorum religio conferuntur ad veram felicitatem (27-35) Quam deorum dederit explicationem Euhemerus. ista in sacris deformem crudelitatem. ille membra in lapidibus addita. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii. fluentibus membris. Defecit interpretatio. non tamen ut eorum illustrarentur merita. abscisione genitalium. credita vires adiuvare Romanorum exsecando virilia virorum.

sive etiam sentientem. qui fecit omnem animam. quod vir doctissimus et acutissimus Varro velut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et terram redigere ac referre conatur? Non potest. caelum a quo fiat aliquid. Sed hi quonam modo. sed quia colendum non ut colendus est colit. caelum esse quod faciat. resiliunt. coluerint. et non attendit eum potius esse qui haec facit. etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur. inquit. qui rationalem animam. Quid igitur valet. advertamus hoc modo: nos Deum colimus. alii dixerunt esse mundum. Cur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent. feminas terrae. nec animam vel animas per viventia quaecumque diffusas. sed etiam caelum factum sit 72. scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. Qua in re omitto dicere. propter quae isti sibi. quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum. quae ab eis ex istorum deorum theologia velut physicis rationibus referuntur ad mundum. Ducitur enim quadam ratione verisimili.. numinibus terribiliter exigentibus reddita. qui vim seminum condidit. ideas Minervam vult intellegi. qui fecit caelum et terram et omnia. quod non est ipse. et tamen eos nec hoc posse veritas aperta convincit. qui utrumque fecit. id est quam turpiter nefarieque. qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus impertivit et per quos placet ipse futura 116 . Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se. non caelum et terram. bis peccat in Deum. labuntur et decidunt. fluunt de manibus. 29. quod et pro ipso colit.. aliud terram. qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. Caelo enim tribuit masculos deos. quem alii caelum. quibus duabus partibus mundus his constat. Qui vero et rebus talibus. quid autem vel quos coluerint. qui Graece dicitur. id est animae corporisque factorem. omnis animae et omnis corporis conditori. id est turpibus et scelestis. exemplum secundum quod fiat. istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum. Namque omnia. Quo modo ergo deos ad caelum. Deinde masculus deus Neptunus in mari est. id est omnis animae corporisque Creatorem. colere se quisque contendat: non ideo peccat. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum.obscenorumque ludorum unum verum Deum. 28. Non deos sed unum Deum colimus. quod Plato illas ideas tantam vim habere dicit. qui rerum causas habet. unde remotis constat ambagibus nefarios daemones atque immundissimos spiritus hac omni civili theologia in visendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus invitatos. qui naturis a se creatis et subsistendi et movendi initia finesque constituit. quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. apud quam mollium et abscisorum seseque secantium atque iactantium insana perstrepit turpitudo. quas Plato appellat ideas. sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure 71. in inferiore habens Proserpinam coniugem. qui sermonis facultatem usumque donavit. deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans. quibus quasi cuncta complexus est. Selecti dii eorumque officia opera sunt veri Dei. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. quod dicitur animus. et ideo illi masculinam vim tribuit. qui fecit mundum. cum diximus de Iano. partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo. aliud exempla rerum. et nulla quaestio remanebit. Dis pater postremo. quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius vero. Incongrua est quaelibet physica ratio. quae nec suis nota sunt. perdidisse. Hoc dico. in promptu est. Et ut iam incipiam illa unius et veri Dei opera percurrere. caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error. quibus voluit viventibus indidit. ut secundum eas non caelum aliquid fecerit. nec hic sanum furor. sive illa sit anima sive corpus sive anima simul et corpus. sed creaturam quamvis non vitiosam colit. sive etiam intellegentem. dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari. et non Deum verum. novit atque disponit. 30. esset obscurum. terram de qua fiat. superiorem terram tenens. quae foeda et turpia confitentur. quam supra ipsum caelum ante posuerat. pro Deo vero mundum nemo pius colit. duo sunt principia deorum animadversa de caelo et terra. Dicturus enim de feminis. a quo dii partim dicuntur caelestes. nisi eorum testaretur historia ea ipsa. huic femininam. terram quae patiatur. Referant haec potius ad homines mortuos et ad daemones pessimos. hoc est deabus: Quoniam. quae in eis sunt. deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus. et talibus rebus colit. caelum Iovem. sed Deum. inter quas posuit Minervam. Mater scilicet Magna. ut in primo libro dixi de locis. terram Iunonem. sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem. quia non est colendus quem colit. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus. tribuantur.

per angelos praedicatum est.. Anceps Varro in reddenda ratione. sacerdotia.. Haec autem facit atque agit unus verus Deus. quae propter aeternam vitam fidelium in Christo et impleta credimus et impleri cernimus et implenda confidimus. etiam scientias artium variarum ad adiuvandam vitam naturamque concessit. Agit autem multa etiam per angelos. quae mores pietatemque conformant atque illis litteris continentur. dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum. qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit. qui universarum aquarum creator et gubernator est. quae hoc sacramentum ageret. distribuere laboravit. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus angelos mittat. non sunt quod ipse. qui bellorum quoque ipsorum. Hoc mysterium vitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua. qui causas non solum principales. 33. quod sumus. qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique vim congruam et motum dedit. Quamvis enim nihil esse possint sine ipso.ea significata et praenuntiata sunt. nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis aversos ac tenebrarum. Omnes enim non solum prophetiae. sed sicut Deus. Per hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri deos gentium esse immundissimos daemones. quae ex hac. in nullas partes sectilis. per quosdam nescientes id. cum credit in eum. quae creavit. exordiis progressibus finibusque moderatur. ut etiam ipsa proprios exserere et agere motus sinat.. sed ex se ipso. sacrificia. non tamen ex angelis homines. praenuntiaretur esse venturum. qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit. quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. congregatus est. sed etiam subsequentes novit atque ordinat.quae iam in Iudaeorum populo adumbratur. ubi per quosdam scientes. qui mundi huius ignem vehementissimum et violentissimum pro immensae naturae temperamento et creavit et regit. Quamquam enim. id est ubique totus. quo pro nobis assumpta carne nato atque passo. sed non nisi ex se ipso beatificat angelos. sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium Scripturarum.praedicit et per quos placet malas valetudines pellit. et alii atque alii similes ceterarum gentium atque terrarum. Ab hoc uno et vero Deo vitam speramus aeternam. quae corda.. qui vias caelestes atque terrestres locorum mutationibus praebet. qui humanis ingeniis. cum sic emendandum et castigandum est genus humanum. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur. de qua nonnulla diximus. nec tantum praecepta vitae. nullis vinculis alligatus. Ista sunt certe. qui fructus eius animalibus hominibusque largitur. qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum. inquiramus. ex nulla parte mutabilis. Sic itaque administrat omnia. non indigente natura. quem focis et luminibus adhiberent. quanti Deus hominem penderet. qui hominum coetibus. nullis inclusus locis. sive arida sive liquida. tabernaculum sive templum. Deinde populus hebraeus in unam quandam rem publicam. dies festi et quidquid aliud ad eam servitutem pertinet. ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. altaria. Habemus enim ab illo praeter huiusce modi beneficia. qua eum ipsum. quae creavit. sed 117 . quae in verbis sunt. qui lunae statuit modum suum. quod ex adventu Christi usque nunc et deinceps agitur. administratione naturae bonis malisque largitur. cerimoniae. beatificat. quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint? . qui est eius unicus Filius. 32. quibus oportuit. . implens caelum et terram praesente potentia. sive quae aliunde accepit. sicut angelos. sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes.. qui haec omnia condidit. de quibus multa iam diximus. nosceremus atque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque Spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem veniremus. 31. sive quae ipse coniecit.qui nos vocat ad vitam aeternam. id est iniquitatis. quae Deo debetur et Graece proprie dicitur . naturis competentibus attributa substituit. verum etiam sacra. qui terram fundat atque fecundat. qui semina et alimenta mortalium. magnum et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. quod vivimus. Hinc sunt non solum illi. quanta illi superbia ceciderunt. quae diis selectis per nescio quas physicas interpretationes vir acutissimus atque doctissimus Varro. quod caelum terramque conspicimus.. quod habemus mentem atque rationem.

. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio. ubi tutum putavit. ne daemones iratos haberet. ipsi viderint. Nolo. quas praeter se neminem scire voluit. hydromantiam facere compulsus est. tamen utcumque conatus est. quaerens honestare res turpes. quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curavit. 35. cum rex esset. Iam enim dicam. quae in religione quaerenda est. qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant. de quibus nunc agimus. At ille cum inspexisset principia.etiam hi. sed flammis aboleri nefanda monumenta. tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem. ne homines nefaria doceret. Numa Pompilius. sicut in quibusdam theatrorum fabulis vel delubrorum mysteriis facere conatus est.. romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate illicita ad ea daemonum pervenisse secreta. sed theatrorum potius similitudine delubra damnavit. Ubi cum primores quasdam causas legissent. ad quem nullus Dei propheta. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius. non dignitate virtutum. inquam. unde hydromantian faceret. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas velut physicas interpretatur? Quales si libri illi habuissent. quo modo his quadret et consonet non potest invenire. eosque libros tamquam religiosi patres conscripti. nec docere aliquem nec delendo vel quoquo modo consumendo perdere auderet. Quod ergo aquam egesserit. sed ea tamen. quilibet tantae impietatis defensor egregius. immo vero dicat. quam cognitis civitas turbaretur. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas verti. Comburuntur reperti libri sacrorum Numae. . et eorum causas. Ita quod scire neminem voluit. aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos atque editos patres conscripti similiter incendissent. quae in libris suis pontifices haberent. quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae. Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius. Numae mortuo senatus assensus est. quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae. qui minime quemquam metueret. aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui 118 . quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam..qui compulsus est facere hydromantiam et necromantiam. Nam et ipse Numa. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Salvatoris adventum in ipsis civitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena severissima vindicari. sed plane selecti nobilitate criminum. violare autem timuit. illos tamen libros tam perniciosos esse iudicavit. ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae assentiri cogeretur. sicut apud eumdem Varronem legitur in libro De cultu deorum. quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur 75. obruit. quorum sacrorum facta prodidit. ut nec obrui rursus iuberet. quod dicendum suggesserit vesana contentio. tamquam in senatum deorum selecti. nullus sanctus angelus mittebatur. fortassis enim talia tunc licebant. quid in sacris constituere atque observare deberet. sicut ipse vir doctissimus prodidit. ut ex his tota illa theologia civilis etiam apud tales homines execrabilis appareret. ut. ut in aqua videret imagines deorum vel potius ludificationes daemonum. Nam si non solum ipsae. ut sensum horribilibus rebus offensum velut naturalium causarum reddita ratio deleniret. de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas. in Urbem pertulit ad praetorem. non utique arsissent. ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et Graece dicit vocari 74. ne humana curiositas multo vehementius rem iam proditam quaereret. verum etiam quaelibet aliae huius generis essent. ut haberet unde legendo commoneretur. quae [sive hydromantia] sive necromantia dicatur. rem tantam detulit ad senatum. sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. id est exportaverit. Credat quisque quod putat. ubi non theatra delubrorum similitudine absolvit. 34. quae non solum lectae innotescerent religiosis. quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat. quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere. Nam. censuerunt 73. Sed contra invenimus. tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis. hoc dicere.. causas obruit (ita timuit et ipse quod didicit). quam non intellecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurditas fecerat. a quibus audiret. ubi videntur mortui divinare. pertinerent. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit. quas putat vel potius vult putari. id ipsum est. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit. sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. quae ipse quidem scriberet. ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse. Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum. Quibus haec artibus fiant. praetor ut combureret. cur quidque in sacris fuerit institutum. quarum causarum proditos libros senatus incendit.

Quae sit inter philosophicas artes religiosi excellentia Christiani. 3. qua Christianae scientiae propinquavit. sed veram religionem. Quam vero perniciosae vel a cultu verae divinitatis alienae illae litterae iudicatae sint. in nostram memoriam pervenerunt. qua coluntur. cuncta illa confiteri permitterentur. hinc intellegi potest. agnoscat. Quid de moribus atque actionibus daemonum Apuleius Platonicus senserit. multis tamen diis sacra facienda censuerint. id est in diis caelestibus. De praecipuo inter Socratis discipulos Platone. cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur. talibus sacris quaerat aeternam. 9. qui ne innotescerent nec aratro. quibus hydromantia fieri potuit. Quod etiam in morali philosophia Platonici obtineant principatum. id est rationali philosophia. 14. in daemonibus aeriis et in hominibus terrenis. 10. ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret. De Socratica disciplina. Non enim possunt. 11. qui rationales animas trium generum esse dixerunt. De ea philosophia. 17. 2. Qui ergo vitam nec modo habere vult piam. admonere non permitterentur. 4. quorum opinioni omnium philosophorum postponenda sint dogmata.prodebantur. De opinione eorum. quae de hac re gesta sunt. id est Italico et Ionico. qui hoc audere non potuit. 16. quod non sinuntur efficere. nec stilo Varronis. 8. vel etiam subici ac decipi iustum est. qui omnem philosophiam triplici partitione distinxit. qua definivit deos non esse nisi bonos amicosque virtutum. An dignum sit eos spiritus ab homine coli. quo sunt eruta. quod eas maluit senatus incendere. sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum. quibusdam fallacium miraculorum attestationibus supponebant. obsistere potuerunt. 6. 10 LIBER VIII BREVICULUS 1. Unde Plato eam intellegentiam potuerit adquirere. 13. quos deos putari fecerant. De duobus philosophorum generibus. Quod neque propter aeria corpora neque propter superiora habitacula daemones hominibus antecellant. quae ad veritatem fidei Christianae propius accessit. a quorum vitiis eum oporteat liberari. noxiam pertimescat. De Platonicorum sensu in ea parte philosophiae. Quod de theologia cum Platonicis potissimum disceptandum sit. 15. qui autem cum malignis daemonibus non vult habere societatem. De sententia Platonis. licet de uno vero Deo bene senserint. quae physica nominatur. quo ea. Platonici sint habendi. qui se colendos pro ipsis mortuis. eorumque auctoribus. 119 . De quaestione naturalis theologiae cum philosophis excellentioris scientiae discutienda. 5. non superstitionem. Sed occulta Dei veri providentia factum est. quam timere quod timuit. ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus. qua produntur et vincuntur. Platonici. et tamen. 12. Quod etiam. quos ab eis vel affligi tantum. 7. quos tam prolixa temporis vetustate fere omnes populi gentium deos immortales esse crediderant. quas Pompilius occultavit. Quanto excellentiores ceteris in logica.

Quod omnis religio paganorum circa homines mortuos fuerit implicata. qui non solum mundum istum visibilem. Quid Hermes Trismegistus de idololatria senserit et unde scire potuerit superstitiones Aegyptias auferendas. non cum quibuslibet hominibus (non enim fabulosa est vel civilis. qui hoc nomine gloriantur (neque enim continuo verae sapientiae sunt amatores. quo verbo Graeco significari intellegimus de divinitate rationem sive sermonem. Nunc intentiore nobis opus est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum. quod homines. De abiciendo cultu daemonum contra Apuleium. quorum ipsum nomen si latine interpretemur. Duplex philosophorum genus fuit: italicum et ionicum. Sed quia res ipsa. sed etiam omnem omnino animam fecerit. ut commendentur diis bonis. qui saepe caeli et terrae nomine nuncupatur. quam naturalem vocant. quem Christiani martyribus impendunt. Porro si sapientia Deus est. ignorat. qui cum et esse divinitatem et humana curare consentiant. 21. 19. De impietate artis magicae. quae ad theologian pertinent. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore vocabulo derivato nullus. 26. daemonibus uti debeant advocatis. LIBER OCTAVUS CHRISTI ET ROMANORUM RELIGIO AD PHILOSOPHORUM SAPIENTIA CONFERUNTUR Platonicorum quae sit humanarum divinarumque rerum scientia (1-12) Cum platonicis conferenda Christi religio. quorum sententias litteris nosse potuimus. eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. Neque enim hoc opere omnes omnium philosophorum vanas opiniones refutare suscepi. cuius generis anima humana est. si quidem ille totam theologian naturalem usque ad mundum istum vel animam eius extendere potuit. 1. Hi iam etiam Varronis opinionem veritatis propinquitate transcendunt. cuius hoc nomen est. Quo modo Hermes parentum suorum sit confessus errorem. 22. qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserunt. in qua docetur. prius ills commemorans. verus philosophus est amator Dei. quicumque appellantur philosophi): profecto ex omnibus. De theologia quippe. non est in omnibus. altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum). isti vero supra omnem animae naturam confitentur Deum. et qui rationalem et intellectualem. De hoc igitur Platone. 23. Qualis religio sit. sed cum philosophis est habenda collatio. quem tamen doluerit destruendum. quae patrocinio nititur spirituum malignorum.18. De his. sed multos ab illo sane uno conditos atque institutos ob eam causam colendos putant. per quem facta sunt omnia. quae necessaria praesenti quaestioni existimo. nec eas omnium. De modo honoris. quarum altera iactitat deorum crimina. sicut divina auctoritas veritasque monstravit. 20. sed eorum tantum. 120 . participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. quae sanctis angelis et hominibus bonis possunt esse communia. qui haec vel tenuiter audivit. 25. aut ignorent aut velint. non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad vitam adipiscendam etiam post mortem beatam. hoc est vel theatrica vel urbana. An credendum sit quod dii boni libentius daemonibus quam hominibus misceantur. 27. amorem sapientiae profitetur. An daemonibus nuntiis et interpretibus dii utantur fallique se ab eis. sed eas tantum. breviter attingam. 24.

primus universam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur. duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum ex ea parte Italiae. Nam cum antea Sapientes appellarentur. nec deos negavit aut tacuit. Tam praeclara igitur vitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores. quoniam sapientem profiteri arrogantissimum videbatur 3. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur. Diogenes quoque Anaximenis alter auditor. et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur. iste autem Thales. eosque mundos modo dissolvi. de qua omnia fierent. id est naturalibus. quae lingua inter ceteras gentium clarior habetur 1. ex divina mente praeposuit. sed ipsos ex aere ortos credidit. Non mihi autem videtur posse ad liquidum colligi. Ionici vero generis princeps fuit Thales. sicut Thales ex umore. Quantum enim attinet ad litteras Graecas. ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali vigore in aeterna se attolleret naturamque incorporei et incommutabilis luminis. qui omnes rerum causas aeri infinito dedit. sed eum esse compotem divinae rationis. ut inesse etiam mentem diceret. Nihil autem huic operi. unde non eas putabat nisi mundata mente posse comprehendi. ubi agitur de summo bono. ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter vivunt. quoniam non evidenter apparuit: quod cuique placuit inde sumpserunt et ubi cuique visum est constituerunt finem boni. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit. dum omnia. ita putavit constare omnia. quae quondam magna Graecia nuncupata est. iste interrogatus. Quod in Socratis disputationibus. Sic autem diversas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt. nec ipse aliquid divinae menti in his rerum operibus tribuens. ubi et nunc Graecia nominatur. destruit. Etiam ipse de particulis inter se similibus. quo quisque cum pervenerit beatus est. quae corpora aeterna.2. quae publice damnaverat. sicut de illo quidam benevolentius suspicantur. quod mundo considerato tam mirabile aspicimus. quanta quisque aetate sua manere potuerit. Socrates de bonis moribus disseruit. et ideo purgandae bonis moribus vitae censebat instandum. id est illas particulas. 3. Atheniensium civitas publice luxit. quod astrologiae numeris comprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. id est studiosum vel amatorem sapientiae. sine qua nihil ex eo fieri posset. mutavitque de rerum natura opinionem. philosophum se esse respondit. intellegentiae puritate conspiceret 4. Socrates ergo. Anaxagoras vero eius auditor harum rerum omnium. modo iterum gigni existimavit. qui modo quodam laudabilis vitae aliis praestare videbantur 2. propter quam unam omnium philosophorum invigilasse ac laborasse videtur industria. Sed eum postea illa ipsa. quo fieri homo beatus potest. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium. rebus perscrutandis operam maximam impenderent. Anaxagorae successit auditor eius Archelaus. eius auditor. Milesius. quos commemorare longum est. quibus singula quaeque fierent. unus illorum septem. Non enim ex una re. cum ante illum omnes magis physicis. propter quem breviter cuncta ista recolui. quid profiteretur. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est 6. a quo etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. quidam virtutem. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita. 121 . rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis exstitit. coniungendo et dissipando ageret omnia. quibus suis et propriis singula fieri. quae constaret similibus inter se particulis rerum omnium. qui sunt appellati Sapientes. ut (quod vix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores) quidam summum bonum esse dicerent voluptatem. aerem quidem dixit rerum esse materiam. Quando quidem ab eis causas rerum videbat inquiri. sicut Antisthenes 8. Sic alii atque alii aliud atque aliud opinati sunt. vel confessa ignorantia sua vel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse atque versasse 5. quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione versari. sicut Aristippus. quas primas atque summas non nisi in unius ac summi Dei voluntate esse credebat. ut hoc faceret. quas videmus. ut unus eorum oppressus vi multitudinis interiret. Huic successit Anaximander. quo totum animum intendisse videbatur. alterum Ionicum in eis terris. sed animo faciente divino. Sed illi sex vitae genere distinguebantur et quibusdam praeceptis ad bene vivendum accommodatis. utrum Socrates. an vero. ut successores etiam propagaret. Aquam tamen putavit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. nolebat immundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in divina conari. Constat eum tamen imperitorum stultitiam scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus. quod esset beatae vitae necessarium. effectorem divinum animum sensit et dixit ex infinita materia. movet asserit. Finis autem boni appellatur. exsilio autem voluntario atque perpetuo poenam similem alter evaderet 7. in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione conversa. sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putavit. magister Platonis. non tamen ab ipsis aerem factum. taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit.

ut aliquid de Numa mitius suspicemur. ubi nobis recta sunt omnia. quos Cicero in Tusculanis tacitis 122 . quaquaversum eum alicuius nobilitatae scientiae percipiendae fama rapiebat. auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime comprehendit 10. quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta 15. id est actioni et contemplationi. sine quo nulla natura subsistit. pro Deo suo colenda non essent. nec solum etiam illa civilis. sive quae ab aliis dicta esse narravit atque conscripsit. nulla doctrina instruit. sit necessaria. quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est 13 (quia nec ipsa illis ritibus significantur. nullus usus expedit: ipse quaeratur. sed ipsi etiam maiorum gentium dii. non quidem immerito. Qui cum esset Atheniensis honesto apud suos loco natus et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret. quod in eo praecellit. Quae licet utrique. Ex his tamen. vel ubi suffragatur religioni verae. id est. qua intellegitur omne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere. ubi nobis certa sunt omnia. Cum enim magistri sui Socratis. Plato. attingat illud. Convenienter Christi religio cum platonicis confertur. contemplativa autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam veritatem): Socrates in activa excelluisse memoratur. id est ad mores instituendos pertinet. quidquid Italicae philosophiae tunc florebat. quae Numa Pompilius re vera ad sacra eius modi pertinentia se cum sepeliendo curavit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi 14. aliquid tale de Deo sentiunt. cum illius lepore et moralibus disputationibus temperavit. alterum ad rationalem. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat. quia et illi ipse mos placuit. sive quae dixit. ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tamquam ad suum cultum studiis immundissimis excitantes et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes (ubi si qua velut honesta geruntur in templis. qua verum disterminatur a falso 12. Cedat eis igitur non solum theologia illa fabulosa deorum criminibus oblectans animos impiorum. quae vel ab aliis didicerat. alteram naturalem. veraciter beatam. Ideo haec tripartitio non est contraria illi distinctioni. ubi Pythagoreorum fama celebrabatur. ipse cernatur. quae sibi placita viderentur. quorum trium unum ad naturalem. nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res. Fortassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius atque veracius intellexisse ac secuti esse fama celebriore laudantur. quae maxime in actione versatur. ubi impuri daemones terrestribus gaudiis deditos populos deorum nomine seducentes humanos errores tamquam suos divinos honores habere voluerunt. Quid autem in his vel de his singulis partibus Plato senserit. ubi nobis serta sunt omnia. tertiam rationalem. Pythagoras vero magis contemplativae. ubi finem omnium actionum. quibus potuit intellegentiae viribus. et ideo veritas conantem non sequitur. quae post mortem futura est. excellentissima gloria claruit. notissimum morem dissimulandae scientiae vel opinionis suae servare affectat. quibus ipsam praetulit verus Deus). disserendo explicare et longum esse arbitror et temere affirmandum esse non arbitror. quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis.Quae Plato intellexerit et praeceperit. quae contemplationi deputata est. quam in tres partes distribuit: unam moralem. et ea. et si ipsa essent. quem facit in suis voluminibus disputantem. tertium ad moralem partem intellegitur pertinere. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione versetur. 5. Si enim homo ita creatus est. Sed inter discipulos Socratis. altera contemplativa dici potest (quarum activa ad agendam vitam. et inde in eas Italiae partes veniens. ut in illo inveniatur et causa subsistendi et ratio intellegendi et ordo vivendi. eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa. quod cuncta praecellit. cuius participatione sit beatus. quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem. parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur. qua omnino ceteros obscuraret. quam fides nostra suscepit ac defendit. unde una pars eius activa. Si ergo Plato Dei huius imitatorem cognitorem amatorem dixit esse sapientem. et ea. vel ubi ei videtur esse contrarius. quid opus est excutere ceteros? Nulli nobis quam isti propius accesserunt. comparata sibi templorum foeditate laudantur). maxime tamen contemplatio perspectionem sibi vindicat veritatis. tamen animae rationali ea. vel ipse quanta potuerat intellegentia viderat. 4. ubi causam omnium naturarum. coniuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur. quam longe ac late potuit peregrinatus est. quae infra illam naturae ordine constituta sunt. (In eo genere sunt etiam illa. ipse diligatur. quae ipse insinuare conatur. factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur atque docebantur 9. ubi lumen omnium rationum esse cognoverit vel crediderit. institisse 11. ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus vel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro diis habent. ut per id. propter vitam. id est unum verum optimum Deum. quae apud eum leguntur. et quaecumque turpia geruntur in theatris.

sine spatio vel loci vel temporis. vel quae et haec habet et intellegit. intellegere.nominibus videtur attingere 16. qualis est in pecoribus. nec aer nec ignis. sine strepitu vocis. nam per se ipsa invulnerabilis est. Consideraverunt enim. sicut Epicurei. non alius alio melius de specie sensibili iudicaret. et apud se imaginabantur quod foris viderant. speciemque corporis esse sensibilem. cum proficit. Stoici in igne. ita non eos movit tanta mutabilitas animae. quasi possit vivere non intellegens. ubi mutabilis esse convincitur 20. nec aliud illi est vivere. Vesta et alii plurimi. sicut est figura. Prorsus quod mutari non potest. causam principiumque rerum esse dixerunt. quod cum eis corda eorum obstricta carnis sensibus fabulata sunt. qui verum Deum et rerum auctorem et veritatis illustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt. Ac per hoc sive universi mundi corpus figuras. vel corpus esse vel vitam. homines fuisse produntur. illud autem. cedant et illi. nisi ab illo esse non posse. aliud vivere. Hoc autem in conspectu talis cogitationis iam non est corpus. melius ingeniosior quam tardior. quos Varro conatur ad mundi partes sive elementa transferre. mundum corporeum videmus esse compactum. cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus viris. beatum esse. Sensibilia dicimus. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt non esse in eis rebus primam speciem. quidam vero a vivente quidem et viventia et non viventia. quibus quattuor corporibus. quorum enumeratione immorari non est necesse. sive omnem vitam. 6. cum ea matri conscripta insinuaverit. melius utique postea quam prius. quae conspectu mentis intellegi. Quod autem recipit magis et minus. hoc est illi esse. Sed dicunt: corpore mutatur animae natura. qualis est in hominibus. vel quae et hoc habet et sentit. sed quod est illi vivere. quo modo Deus creator animi corpus est? Cedant ergo et isti. et unde videtur atque utrum pulchra an deformis sit iudicatur. Porro si noster animus corpus non est. Iuppiter. Poterant isti dicere: corpore aliquo vulneratur caro. Hi et ceteri similes eorum id solum cogitare potuerunt. verum tamen eiusdem naturae. non esse posse nisi ab illo. quidquid mutabile est. Haec mens hominis et rationalis animae natura est. animos nostros esse putaverunt. Anaximenes in aere. Nam quidam eorum a rebus non vivis res vivas fieri posse crediderunt. Propter hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexerunt eum et omnia ista fecisse. sed tantum continet sentit intellegit. flammis iubeat concremari). ac per hoc quod corpore mutari potest. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. Timens enim et ille quasi revelata mysteria petens admonet Alexandrum. nec ipsa corpus est. id est corpus unum ex his quattuor elementis. sive in motu. et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. vel quae nutrit et continet. nulla re potest. quia non aliud illi est esse. et idem ipse unus. quam Dei naturae tribuere nefas est. aliqua re potest et ideo incommutabile recte dici non potest. sine tumore molis. Nam Stoici ignem. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset. sed tantummodo cogitabant 18. quibus visibilis mundus hic constat. qui simpliciter est. sicut est cantilena. ut. et quicumque alii. quia incommutabiliter est. et ipsum a nullo fieri potuisse. Iuno. quos quidem puduit dicere Deum corpus esse. quasi possit intellegere non beatus. fabulosa continet et civilis. nam per se ipsa incommutabilis est. quoquo modo et qualiscumque natura est. qualis est in angelis. vel quae nutritorio subsidio non indiget. quidquid illud est. Non solum ergo ista. quae utique corpus non est. qualitates ordinatumque motum et elementa disposita a caelo usque ad terram et quaecumque corpora in eis sunt. si iam illa corporis similitudo. Deinde viderunt omnem speciem in re quacumque mutabili. eumque omnino ignem deum esse putaverunt. et viventem et sapientem et ipsius mundi fabricatorem atque omnium. etiam quando non videbant. In se quippe habebant quod non videbant. nec aliud illi est intellegere. Quod profecto non posset. qui vere est. meliusque aliquid vitam esse quam corpus. et ideo animam omnem mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summum Deum 19. Platonicis philosophis cedant. Philosophia naturali platonici Deum quaerunt. intellegibilia. ut Thales in umore. nisi melior in illo esset haec species. quos ceteris non immerito fama atque gloria praelatos videmus. omnino nulla essent: viderunt esse aliquid ubi prima 123 . sive simplicia sive coniuncta corpora. quasi possit esse non vivens. Nulla est enim pulchritudo corporalis sive in statu corporis. de qua non animus iudicet. quae nec dividi nec sentiri queunt. ut dictum est. quae dicuntur quattuor elementa. qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt. unde videtur in animo haec similitudo corporis. quae visu tactuque corporis sentiri queunt.. Viderunt. sine dubitatione mutabile est. Saturnus. profecto est melius quam ipsa quae iudicatur. aliud beatum esse. cuius ille est. sed alii quoque philosophi. quidquid est. sed tamen a corpore corpora 17. hoc est minutissimis corpusculis. quae in eo sunt. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent. intellegibilem vitae. qua est. quae duae theologiae. non esse summum Deum. cum in animo cogitantis aspicitur atque iudicatur. Epicurus in atomis. sed tamen corpora. si autem omni specie carere possent. melius exercitatior quam minus exercitatus. sive vita carentia sive viventia. Vulcanus. aliud intellegere. Viderunt ergo isti philosophi. qualis est in arboribus. Platonicis. nullum corpus esse Deum. melius peritior quam imperitior. nec corpus est nec similitudo corporis. Non est ergo nec terra nec aqua. sed similitudo corporis..

a corporis sensibus eam ducendam putarunt. Ideo quippe et finis est dictus. qui eo fruitur quod amat (multi enim amando ea. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse finem boni esse secundum virtutem vivere et ei soli evenire posse. quod quale sit. hinc propagari atque conecti totam discendi docendique rationem 23.. qualibus oculis carnis formam sapientiae decusque conspexerint. quae mente conspiciuntur. id est rationalis. ut. sed sicut luce oculus. quo beati simus. earum rerum scilicet quas definiendo explicant. quoniam philosophia ad beatam vitam tendit. sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt. qui res non amandas amant. a quo etiam visibilia et temporalia cuncta creata sunt. . cum frui Deo coeperit. apparebit. ab his. qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliam ob causam beatum. quod et rerum creatarum sit effector et lumen cognoscendarum et bonum agendarum. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae (id enim est philosophus). quae discuntur. Quod autem attinet ad doctrinam. vocatur: absit ut his comparandi videantur. qui posuerunt iudicium veritatis in sensibus corporis eorumque infidis et fallacibus regulis omnia. sive 124 .esset incommutabilis et ideo nec comparabilis. intellecta conspecta sunt.. Quamvis enim non continuo beatus sit. Ubi ego multum mirari soleo. quo beati essent. Ita bonum hominis qui vel ab animo vel a corpore vel ab utroque expetiverunt.morali finem boni Deum esse praecipiunt. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore. sed fruendo. cum pulchros dicant non esse nisi sapientes. Quaedam sapientiae rationes omnium sunt gentium. quam dialecticam nominant. Quisquis ergo fruitur eo. Sive ergo a parte qualibet sive a toto. miseri sunt et miseriores cum fruuntur): nemo tamen beatus est. ubi versatur pars altera. Hi vero. verumque et summum bonum amat. quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent. 9. quas appellant . sed qui id appetiverunt a corpore. si aliquid ab his ad illa similitudinis afferendum est. ideoque non dubitat hoc esse philosophari. hinc asseverantes animum concipere notiones. . qui autem ab utroque. fruens Deo sit beatus qui Deum amaverit. metienda esse censuerunt. non nisi ab homine. alio loco. non sic addiderunt. cuius natura sit incorporalis. manifestavit eis ipse. a quo facta sunt omnia 24. quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diversi diversa opinati sunt.rationali conspiciunt lumen veritatis. quae sensibus attinguntur. quibus sensibus corporis istam pulchritudinem viderint. sicuti est honor. qui cum vehementer amaverint sollertiam disputandi. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 21. ideo tres. quae facta sunt. quo referentes omnia quae agimus. alii ab utroque homini esse dixerunt 25. ut etiam ipsi Stoici. 8. amare Deum. quos merito ceteris anteponimus. discreverunt ea. nec eis dantes ultra quam possunt. quantum per nos fieri poterit. non se beatos putant amando. et quod non propter aliud. a parte hominis deteriore. si Deus ipse adiuverit. alii ab animo. gloria. quod ab illo nobis sit et principium naturae et veritas doctrinae et felicitas vitae. qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum. qui eo quod amat non fruitur. dicta sint. quod appellatur extrinsecus.. nihil aliud quam ab homine expetendum esse putaverunt. qui vero ab animo. Nam et ipsi. Haec de illa parte.. Unde illi. malum autem malis 26. quod amat. non sicut corpore vel se ipso animus aut sicut amico amicus. sive Platonici accommodatius nuncupentur. quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem verum ac summum bonum Plato dicit Deum. quia propter hunc cetera volumus. nec sensibus adimentes quod possunt. quam Graeco vocabulo dicunt ubi quaeritur de summo bono. nuncupant.. ipsum autem non nisi propter ipsum. unde vult esse philosophum amatorem Dei. sed propter aliud. Ita quod notum est Dei. Quicumque igitur philosophi de Deo summo et vero ista senserunt. sed fruentem Deo.. ulterius requiramus. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant. id est naturalem. pecunia et si quid huius modi. ut Epicurei et quicumque alii tales 22. bonumque esse hoc genus bonis. Reliqua est pars moralis. a parte meliore. id est propter se ipsum appetendum. 7. Nec istae differentiae. quae amanda non sunt. a toto homine. quae ab eis logica. Lumen autem mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum. quo cuncta quae agebant referrent atque id quo referendum esset non ultra quaererent. quam physicam. finali quodam bono. ut finale esset. Cedant igitur omnes illis philosophis. qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore vel fruentem animo. cum ab eis invisibilia eius per ea. quoniam tres sunt. sed propter se ipsum appetentes idque adipiscentes nihil. atque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt.

quae multum congruere veritati nostrae religionis agnoscunt. Deus illis manifestavit intellectu conspicienda invisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse. divinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt. in qua quaeritur quonam modo veritas percipi possit. et quinam esset modus discendi atque vivendi. si litteras eorum Christianus ignorans verbis. Quamvis enim homo Christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret. quibus non oportebat. quae chronica historia continetur. ubi enim dictum est. isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae universitatis et lux percipiendae veritatis et fons bibendae felicitatis. et moralem vel ethicam. cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriverint in requirendis rerum causis. quo prophetavit Hieremias. Atlantici Libyes. Platonici nobiscum sentiunt. in disputatione non utitur. audit ab eodem Apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei. cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi. Aegyptii. nobiscum sentiunt. cum audiunt vel legunt Platonem de Deo ista sensisse. et gratiam. quo Ptolomaeus rex Aegypti Scripturas propheticas gentis Hebraeorum de Iudaea poposcit et per septuaginta viros Hebraeos. quae non didicit. 10. a quo ipse factus est mundus. Deus enim illis manifestavit. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cavete ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi 27. Hieremiam audisse prophetam vel Scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse 31. quod in illo vivimus et movemur et sumus. Scythae. qui de sapientiae nomine gloriati sunt. aut gratias egerunt. Chaldaei. Indi. qui in eis praecipui fuerunt. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 28. et rationalem sive logicam. et ubi Atheniensibus loquens. sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis. Nam et Graeci. ideo nescit ab uno vero Deo atque optimo et naturam nobis esse. propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt. 10. Deinde ne omnes tales esse arbitretur. in qua de naturae inquisitione tractatur. intellecta conspiciuntur. Sed de hoc cum istis post modum disputabimus. centum ferme annos postea natum fuisse. Dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium 30. non secundum Deum. ab anno mortis eius usque ad id tempus. in quibus errant. quod per ea. verum etiam super omnes animas incorruptibilis. In quo autem nobis consentiunt de uno Deo huius universitatis auctore. qua illi cohaerendo beati simus. sive aliarum quoque gentium qui sapientes vel philosophi habiti sunt. qua eum nosque noverimus. aliqui reperiuntur. Nec. Hispani. bonum nostrum. et Latini permoti earum vel excellentia vel gloria. nec utrum duo genera philosophorum exstiterint in Graeca lingua. lumen nostrum. manifestum est in illis. quia eorum sunt litterae notiores. quorum lingua in gentibus praeminet. qui cum octoginta et unum vixisset. qua facti ad eius imaginem sumus. cavere. 2. Novit sane etiam ipsos. Persae. Sed diligenter supputata temporum ratio. qui hoc viderint ac docuerint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis propinquiores fatemur. et doctrinam. Ionicorum et Italicorum. sed evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum. quae facta sunt. sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt. ipsas libentius didicerunt atque in nostrum eloquium transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. 1. quando perrexit in Aegyptum. adiecit et ait: Sicut et vestri quidam dixerunt 29.quodlibet aliud sectae suae nomen imponant. Quid censeat Paulus de humana sapientia. fecit intellegi. quae facta sunt. quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui 32. An Plato prophetarum scripta legerit? 11. in hoc eos ceteris anteponimus. Galli. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam. Invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. principium nostrum. qui non solum super omnia corpora est incorporeus. eas magna praedicatione celebrarunt. Sive ergo isti Platonici sive quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt. ut vel naturalem Latine vel physicam Graece appellet eam partem. Haec itaque causa est cur istos ceteris praeferamus. qui secundum elementa huius mundi philosophantur. quia et aliis rebus. Platonem indicat a tempore. ubi et Romanos et Graecos et Aegyptios. ut nesciat philosophos vel studium sapientiae vel ipsam sapientiam profiteri. sive etiam Italici. Mirantur autem quidam nobis in Christi gratia sociati. sive tantummodo ionici generis. 125 . Unde nonnulli putaverunt eum. ista senserint. in qua de moribus agitur bonorumque finibus appetendis malorumque vitandis. quia. Cavet eos tamen.

Deinde ille duo media. Hoc ut existimetur. nihil sic illis sacris Litteris flagrat 38. quo modo dicit Apostolus. plurimosque discipulos praeclara fama excellens vivo adhuc praeceptore in suam haeresim congregasset. invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. quoniam nec dii erunt. Sed undecumque ille ista didicerit. ut adiuvent. quod. exposui. qui eum pergere praecipiebat ad populum Hebraeum ex Aegypto liberandum. ne laedant. Quid de daemonibus senserit Apuleius (13-22) Boni an etiam mali dii sint. vir excellentis ingenii et eloquio Platoni quidem impar. qua ille pollebat. Quamquam ergo a nobis et in aliis multis rebus magnisque dissentiant. nisi ubi dictum est: Ego sum qui sum. sed Platonicos. invocandos 43. bonos autem. quibus Plato sectandus placuit. quod igni tribuat caeli locum: habet ergo haec sententia quandam illius similitudinem. interpretandas habendasque curavit. ut dicunt. Ideo quippe hos potissimum elegi. tamquam in eius comparatione. quattuor opinatus elementa loco illo commemorata videri potest. ut quaerenti quod sit nomen eius. anni reperiuntur ferme sexaginta. et dices eis: qui est. Sed hi omnes et ceteri eius modi et ipse Plato diis plurimis esse sacra facienda putaverunt. Porphyrius. id est et Graeca et Latina. Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum. meruisse perhibetur) 33. primum ab eis quaero. addisceret. unde putatur 37 sic intellexisse quod scriptum est: Spiritus Dei superferebatur super aquam. in Timaeo autem Plato. quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 41: nunc non immerito me Platonicos philosophos elegisse cum quibus agam. aquam dicit et aerem 36. quod in ista quaestione. ut. respondeatur: Ego sum qui sum. in scholam eius. sororis eius filius. satis. sive praecedentibus eum veterum libris sive potius. Deus enim illis manifestavit. quibus diis istum cultum exhibendum arbitrentur. qua dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram. nisi forte. qui vere est quia incommutabilis est. quantum capere posset. in utraque autem lingua. quam modo suscepimus. qui regia potestate etiam timeri poterat. agitur de naturali theologia. in tantum aliis praelati iudicio posterorum. et Spiritus Dei superferebatur super aquam 34. et tenebrae <erant> super abyssum. cum sectam Peripateticam condidisset. eidem successissent atque ob hoc et ipsi et eorum successores Academici appellarentur. nec easdem Scripturas legere. quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur. Iamblichus. qui ante Platonem fuerunt. misit me ad vos. quae facta sunt. sed ut colloquendo quid continerent. cum ad sanctum Moysen ita verba Dei per angelum perferantur. dilectus eius discipulus. quod modo posui. vehementer hoc Plato tenuit et diligentissime commendavit 40. si boni non erunt. et Xenocrates. ut existimo. Sed habemus sententiam Platonis dicentis omnes deos bonos esse nec esse omnino ullum deorum malum 42. Mali enim nulli sunt dii. (nam de diis quid aliud decet credere)? Illa profecto vacuatur opinio. Qui sunt ergo illi.qui etiam Graecam linguam noverant. ut paene assentiar Platonem illorum librorum expertem non fuisse). Ex quibus sunt valde nobilitati Graeci Plotinus. non ut scribendo transferret (quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio. tanto ceteris gloriosiores et illustriores habentur. quoniam de uno Deo qui fecit caelum et terram. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Hieremiam videre potuit tanto ante defunctum. Apuleius Afer exstitit Platonicus nobilis. sed iste affectus nimirum indicat 126 . utrum propter felicitatem. 13. quae Academia vocabatur. Manifestum est autem. 12. quod deambulans disputare consueverat. ea quae mutabilia facta sunt non sint. Consequens est igitur. quanto melius senserunt. ita et istas per interpretem didicit. post mortem vero Platonis Speusippus. Parum quippe attendens quo more soleat illa Scriptura appellare Spiritum Dei. qui ludos scaenicos amant eosque divinis rebus adiungi et suis honoribus flagitant exhiberi? Quorum vis non eos indicat nullos. et maxime illud (quod et me plurimum adducit. Terra autem erat invisibilis et incomposita. qua nonnulli putant deos malos sacris placandos esse. tunc enim diis exhibentur. recentiores tamen philosophi nobilissimi. in hoc tamen. Et nescio utrum hoc uspiam reperiatur in libris eorum. quae post mortem futura est. Deum dicit in illo opere terram primo ignemque iunxisse 35. utrum bonis an malis an et bonis et malis. ut bonis haec exhibenda intellegantur. misit me ad vos 39. et dices filiis Israel: qui est. illa suadere videntur indicia. noluerint se dici Peripateticos aut Academicos. intellecta conspiciuntur. sed multos facile superans. quae nondum fuerant in Graecam linguam translatae. cum Aristoteles Platonis discipulus. quia fuit acerrimi studii. sicut Aegyptias. Hoc si ita est. Qui Platonem secuti fuerint. honor sacrorum est deferendus. uni Deo an pluribus sacra facere oporteat. bonis porro debitus. quoniam et aer spiritus dicitur. quia quod notum est Dei manifestum est in illis. quem librum de mundi constitutione conscripsit. quia neque parva res est et inde nunc quaestio est.

Nam deorum sedes in caelo est. nisi quia hoc pacto admonuit animum humanum. cum de omnibus generaliter loqueretur. Quid est ergo quod semideus Plato non semideis.malos. 14. quibus illi immunditiae societate oblectantur. sed suae sententiae robur constantissime retinens omnes poetarum sacrilegas nugas. diligenti disputatione pertractans istam Platonis de deorum sublimitate et hominum humilitate et daemonum medietate sententiam) . quae humanis rebus illuxit. homines. Quae platonicorum fuerit doctrina de daemonibus. daemones. in aere daemonum. animalium. Quapropter non est mirum. Tito Latinio auferentes filium et immittentes morbum. cum iussa complesset 45. quod tam indigna deorum maiestate atque bonitate carmina composuerint. ut De deo Socratis praenotaret librum. non prospere fuerat eventurum. Aut ergo fallitur Apuleius et non ex isto genere numinum habuit amicum Socrates aut contraria inter se sentit Plato modo daemones honorando. cum poetas ipsos. modo eorum delicias a civitate bene morata removendo. se in Latinio non lascivos tantum atque ludibundos. Denique lecto illo libro prorsus nemo miratur eos etiam scaenicam turpitudinem in rebus divinis habere voluisse. homines vero infra deos et daemones constituti sunt. deorum criminibus 127 . isti eisdem criminibus suos honores celebrari iubent. illa oblectamenta. ut. et cum deos se putari velint. nequaquam illum hominem sanum fuisse sentiret. Ex quo colligitur. sed etiam plurimum mali. 14. omnes vel paene omnes daemonum nomen exhorrent. certe ipsis daemonibus poetas urbe pellendo auferre theatricas voluptates. et hoc bonis. si etiam ludorum obscenitatibus et poetarum figmentis delectantur. Ita enim per sanam doctrinam. eumque morbum retrahentes. Exponimus. animorum autem cum hominibus passiones. homines infimum daemones medium. ita hominibus. Denique isti cum eosdem ludos instaurari praeciperent. tam constanter audet auferre? Qui sane dii refellunt sententiam Labeonis. quod eorum abnuisset imperium. profecto daemones turpissime poposcerunt atque iusserunt. Omnium. notum est. Dii excelsissimum locum tenent. censet civitate pellendos 44. Qui Labeo numina mala victimis cruentis atque huius modi supplicationibus placari existimat. sed daemones. quibus inferius habitant. postponendi. titulum libri de daemone Socratis legeret. non solum nihil boni dixit. ita etiam naturarum. inter semideos Labeo ponit. Attente igitur audiamus. inquiunt 48. bona vero ludis et talibus quasi ad laetitiam pertinentibus rebus 47. 2. iste autem illos nec tam malos timendos putat. quem secundum suam disputationem. Hunc autem Platonem. qui omnes boni et excelsi sunt. quod iam in secundo libro commemoravi 46. etiamsi non diis. a quo perhibetur solitus admoneri. Quid enim de ludis scaenicis Plato senserit. sed de daemone Socratis debuit. 1. qui de scaenicis ludis cum ipso Platone contendunt? Ille quippe non patitur deos falsis criminibus infamari. a quibus dii longe absunt et modis omnibus alieni sunt. quonam modo ausus est Plato. Habent enim cum diis communem immortalitatem corporum. inquiunt.haec ergo si ita sunt. non appellare de deo. privasse ludorum scaenicorum voluptate. sed deis. ubi disserit et exponit. Qui sunt igitur isti dii. quando id quod agere volebat. in deos. qui omnes deos secundum auctoris sui sententiam bonos et honestos et virtutibus sapientium socios esse arbitrantur aliterque de ullo deorum sentiri nefas habent. quisquis ante disputationem Apulei. sic differentia meritorum. aut non est Socrati amicitia daemonis gratulanda. Maluit autem hoc in ipsa disputatione quam in titulo libri ponere. sed etiam saevos terribilesque monstrarunt. Sicut eis diversa dignitas est locorum. ut elementorum ordine. qua deos a daemonibus tam diligenter copioseque discernit. hominum in terra. Quid autem etiam ipse Apuleius quod in daemonibus laudaret invenit praeter subtilitatem et firmitatem corporum et habitationis altiorem locum? Nam de moribus eorum. quamvis adhuc in his moribundis membris positum. inquiunt. Apuleius tamen Platonicus Madaurensis de hac re sola unum scripsit librum. praeferendi sunt. cuius esse titulum voluit De deo Socratis. Daemones igitur medii. quando quidem humanis capiuntur affectibus. Haec si ita sunt (quae licet apud alios quoque reperiantur. a populo bene instituto removere non dubitat. Platonem poetica detestando et prohibendo figmenta non deos. sed daemonem 49. poscentes turpia etiam maligna gesserunt. in quibus est anima rationalis. de qua usque adeo et ipse Apuleius erubuit. quem ad modum diis. quos ab omni humana contagione semovit. pro splendore honestatis impura daemonum iussa contemnere eorumque immunditiam detestari? Nam si Plato haec honestissime arguit et prohibuit. quibus superius. nam. qua daemonum dignitas commendatur. Proinde dii sunt hominibus daemonibusque potiores. quia iudicat turpia. Exponant ergo nobis ista Platonici. tripartita divisio est. Quid Apuleius disserat De deo Socratis. ut desisteret ab agendo. ex quo genere numinum Socrates habebat adiunctum et amicitia quadam conciliatum. dicit enim apertissime et copiosissime asserit non illum deum fuisse.

. prae bonitate vitae. Ac per hoc quod daemones genere sunt animalia. quoniam spei piorum hominum nequaquam illorum desperatio comparanda est. interserens. 16. Breviter autem eos definiens ait daemones esse genere animalia. quando et nos hoc sumus. qui etiam deposita tunica senectutem deponere atque in inventam redire perhibentur 50? Sed sicut his omnibus ratiocinando et intellegendo meliores sumus. quam daemones habere nossemus. At enim volatilia cum volando fatigantur vel reficiendum alimentis corpus habent. 15. quintum eos cum diis habere commune 55. sed fieri posse. qua illis anteponimur. ut illud. quod mente rationalia. omnino ridiculum est. quod habeant corpora meliora. 1. Sicut enim fieri potuit. quo eis praeponimur. vatum atque somniorum. Ob hoc enim et providentia divina eis. quod corpore aeria. quartum proprium. ita etiam daemonibus bene atque honeste vivendo meliores esse debemus. quod daemones. ut aeriae volucres terrestribus nobis non solum non praeferantur. ipsi sunt soli. in aetheriis deos. aruspicum. quod tempore aeterna. dixit eos eisdem quibus homines animi perturbationibus agitari. quamvis magis aerii sint. Quibusdam animalibus deteriores corpore sumus. ut volatilia nobis. duo etiam cum diis habere. suaque cuique elementa distribuens in terrestribus animalibus nos posuit cum ceteris.. Iam vero de loci altitudine. Inter cetera etiam dicit ad eos pertinere divinationes augurum. Quis hominum videndo aequabitur aquilis et vulturibus? Quis odorando canibus? Quis velocitate leporibus. Numquid ergo placet eis. ut. terram repetunt vel ad requiem vel ad pastu. ipsamque excellentiam corporalem. cum diis et hominibus. nihil est quod de habitatione superioris elementi dignos esse daemones existimemus. igni mobilissimo et terrae immobili. quia sumus et nos. quae nobiscum habent. verum etiam subiciantur propter rationalis animae. De moribus ergo daemonum cum idem Platonicus loqueretur. contemnere disceremus. Sed video trium superiorum. nos autem habitamus in terra. 15. non est supra nos. eorum affectibus convenire. tanto et aquae superiores sint terris. sed ideo eis homines praeferendi sint. habituri et nos immortalitatem corporum. in aquatilibus pisces et alia natatilia. Quam naturam Apuleius dicat esse daemonum.. cum hominibus solis. animo passiva. sed quam puritas praecedat animorum. irritari iniuriis. quod animo passiva. Et ipse quippe Apuleius cum ceteris terrestre animal hominem dicit. Hoc enim pacto nobis et omnia volatilia praeponimus. quae in terra vivunt et sentiunt. quanto est aer aquis et aere ignis. et quidquid in eorum sacris obscena sollemnitate seu turpi crudelitate vel ridetur vel horretur. data sunt quaedam potiora corporum munera. Quam ob rem absit ut ista considerans animus veraciter religiosus et vero Deo subditus ideo arbitretur daemones se ipso esse meliores. corpore aeria. quibus nos constat esse potiores. mente rationalia. horum vero quinque tria priora illis esse quae nobis. qui videtur esse ordo in gradibus corporum. quid boni est. quae in nobis est. cum diis solis. ut daemones. non solum eis cum hominibus. omnibus avibus? Quis multum valendo leonibus et elephantis? Quis diu vivendo serpentibus. tempore aeterna. media duo. gaudere honoribus. obsequiis donisque placari.. 2. non quam suppliciorum aeternitas torqueat. non est magnum. nisi miseri essemus? Quod corpore 128 . dignitate: ita fieri potuit. qui tamen longe praeponitur animalibus aquatilibus. ab his quoque esse miracula magorum 54. aerem et aquam 51. Nam et illa ratio Platonis. Quod animo passiva.daemonibus animo perfectiores. quibus nos religionis affectu subdere debeamus. quia hoc sunt et pecora. cum agitur de meritis animarum. nec ita esset. quae nos et acrimonia sensuum et motu facillimo atque celerrimo et valentia virium et annosissima firmitate corporum vincunt. ita duobus extremis. etiam isto modo nobis commendaretur multo maiore cura excolendum esse quam corpus. cervis. diversis sacrorum ritibus oblectari et in eis si quid neglectum fuerit commoveri 53. quod tempore aeterna. Animalia quippe esse dicit et deos. daemones autem etiam volatilibus antecellant? Quod si dementissimum est opinari. verum etiam cum diis pecoribusque commune est. si non beata? Melior est enim temporalis felicitas quam misera aeternitas. ita permoveri. Proinde quod genere sunt animalia. satis nos admonet animalium merita non pro elementorum gradibus aestimare. Alioquin multas sibi et bestias praelaturus est. ut inferius corpus anima melior inhabitet deteriorque superius.oblectari potuisse. quod daemones in aere. ut hinc eos nobis esse praeponendos existimemus. quod mente rationalia. cum ipsas aquas terris praeponat Plato 52: ut intellegamus non eumdem ordinem tenendum. in aeriis daemones. inquiunt. non faciunt. quia est aer quam terra superior. terrestribus nobis non ideo meliores sint.. qua elementa quattuor proportione contexit atque ordinat. quo modo supra nos est.

facit hoc stultitia vel miseria. quae inferior est animo? Porro si inter illa. Quam ob rem si propterea dii non perturbantur. unde illa voluit vocare animo passiva. dignum autem misceri daemones et diis et hominibus. 17. quorumdam amatores sint. Frustra igitur eis Apuleius. quod animalia sunt non beata. et ideo religionis cultus. quae nec beata possunt esse nec misera: restat ut daemones sicut homines ideo perturbentur. nobis vera religio praecipit. ut omittam cetera et hoc solum pertractem. 129 .quas Christi religio deponere iubet. Cum daemones honoribus mulceantur. ira instigentur.. si pudor humanus ita de se male meretur. mortalibus aqua et terra. nondum enim sumus in illa perfectione sapientiae beati. si omnia quattuor elementa suis animalibus plena sunt. non prudenti tranquilloque iudicio. ad hoc aeterna ut miseriam finire non possint! Daemones passionibus agitantur. cum religionis summa sit imitari quem colis? Medii esse volunt daemones artibus magicis. ad hoc passiva ut misera sint.. ut. sed ab omni labe ac peste purissimas 57. Deos vero ideo dicunt istas perturbationes non perpeti. qui debetur ex animo. sapientiam. Perturbatio est enim. nobis vera religio praecipit. quae in pecoribus non sunt? Quoniam si quid in pecore simile apparet. inde concessa qui apportent. annumeraret virtutem. et propterea pecora non perturbantur. sed potius ipsum. ut nostros etiam diligamus inimicos 62. non est perturbatio. immortalibus ignis et aer. quae Graece dicitur. nequaquam debeatur ei rei. Amant quippe illi scaenicas turpitudines. verum etiam beati sunt. quod animalia sunt beata.. liberemur? Cum enim daemones. 18. non poterit suis meritis nisi suis intervenientibus inimicis. nobis vera religio praecipit. quas non amat pudicitia. nec sic eos tamen propter haec tamquam Deum colere deberemus. nobis vera religio praecipit. verum etiam divinitati existimet grata. quanti aestimandum est. quas non amat innocentia. qui haec amant.. Easdem quippe animas rationales etiam ipsos habere perhibent. et religione colas. quae nobis ab hac mortalitate liberatis in fine promittitur. qua pecora carent. amant in maleficiis magorum mille nocendi artes 66. Postremo omnem motum cordis et salum mentis omnesque turbelas et tempestates animi 63. non misera. Cur ergo sunt ista in animis daemonum. ut ei te facias venerando humilem. sed misera. 17. 2. Ergo et pudicitia et innocentia si quid ab diis impetrare voluerit. quia verbum de verbo "passio" diceretur motus animi contra rationem 56. ut talibus nullo modo moveamur 61. sed ei potius resistamus 59. Qua igitur insipientia vel potius amentia per aliquam religionem daemonibus subdimur. sed animo ut appellat ipse passivo. quem imitari nolis. quem facilius et libentius exaudire debeant. quia non solum aeterni. sic eos in aere medios inter aetherium caelum terramque constituens.. cum per veram religionem ab ea vitiositate. quaero cur animi daemonum passionum turbelis et tempestatibus agitentur. quod et iste Apuleius. cum omni corpori praeferatur animae qualiscumque natura. id est animi passiones. per quos illum dii exaudiant. quoniam nullus deus miscetur homini. quibus daemones aestuare atque fluctuare asserit 64.. Quanto minus nunc honore divino aeria digna sunt animalia. ut videlicet homo castus et ab artium magicarum sceleribus alienus eos patronos adhibeat. hunc detulit honorem. Habemus contra ista magistrum eorum et tantae apud eos auctoritatis Platonem. et quicumque ita sentiunt. quae ille non amando fit dignior. nos vera religio deponere iubet. in qua illis sumus similes. 1. a quo haec illos accepisse nossemus. Non est quod iste poetica figmenta et theatrica ludibria iustificare conetur. felicitatem et haec eos diceret habere cum diis aeterna atque communia. ut non solum diligat turpia. hinc petita qui allegent. ad hoc rationalia ut misera esse possint. cui te cupias vivendo dissimilem. Quapropter. Cum daemones donis invitentur. quia non est contra rationem. ne ira instigemur. Indignum enim putaverunt qui ista crediderunt misceri homines diis et deos hominibus. Cum daemones quorumdam hominum osores. quod animalia sunt. quae daemonum esse dicit. ne cuiquam donorum acceptione faveamus 60. quamvis eis plurimum parcat et divinis honoribus dignos censeat 58. In hominibus autem ut sint istae perturbationes. . profecto aliquid diceret exoptandum magnique pendendum.aeria. quod nobiscum daemones dixit habere commune. quod Platonem dixisse perhibent 65. isti ad deos perferant preces hominum et inde ad homines impetrata quae poscunt. Quae igitur causa est nisi stultitia errorque miserabilis. tamen cogitur confiteri.

si ita esset. nisi daemones aerii nuntiarent. quod alio loco de his artibus dicit: Atque satas alio vidi traducere messes 68. et miscetur daemoni arroganti. Ibi enim est detestanda superbia. quorum debemus opera devitare. Huius autem philosophi Platonici copiosissima et disertissima exstat oratio. sed potius confitendo profitendo praedicando et pro hac omnia fideliter fortiterque tolerando et cum pia securitate moriendo leges. nisi quod haec maleficia generi humano perniciosa esse non dubium est. et miscetur daemoni decipienti. Medii esse non possunt daemones ad bonum. germana.. quales preces hominum diis bonis per daemones allegari putat. quos omnes optimos volunt. quibus prohibebatur. Porro adversus magicas artes. et miscetur daemoni suadenti nequitiam. sicut martyres nostri. aer vero aetheri terraeque contiguus.. paenitentiam? Hoc nemo umquam de daemonibus dixit. quae non possunt ab innocente committi. non solum eas confiteri debuit. si illi secundum iniquas leges saperent eumque talia praedicantem atque laudantem morte multarent. qua crimen artium magicarum a se alienum esse defendit seque aliter non vult innocentem videri nisi ea negando. qua noverant se fieri salvos et gloriosissimos in aeternum. et miscetur daemoni fingenti divinitatem. ut possint paenitentibus mereri indulgentiam.ad veritatem atque sapientiam. non miscetur homini per philosophicos libros poetas de bene instituta civitate pellenti. supplicium constitutum 69? Postremo Apuleius ipse numquid apud Christianos iudices de magicis artibus accusatus est? Quas utique sibi obiectas si divinas et pias esse noverat et divinarum potestatum operibus congruas. non miscetur homini deorum crimina fingere prohibenti. qui non miscetur homini supplicanti. nisi eos et humana curare. doctrinis fiunt et operibus daemonum... Ita enim vel sententiam suam persuaderet iudicibus. cara. Deus miscetur homini. nonne in duodecim tabulis. hic humilitas miseranda. quos viderit cur censeat honorandos. quoniam aether longe a terra est alteque suspensus. maxime si aliquid magicum admisit: itane tandem illis intercedentibus accipit veniam.. Deinde quaero. ne cultu videantur indigni. non miscetur homini confugienti ad divinitatem. nonne ipsam publicam lucem testem citabo? Cur enim tam graviter ista plectuntur severitate legum. et miscetur daemoni se falsis deorum criminibus oblectanti.quae etiam publica lege vetantur. quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret. Praeclara igitur sanctitas Dei. non miscetur homini magorum scelera iustis legibus punienti.. digna animae illius daemones dona rependerent. si licitas. . sed etiam profiteri. quibus impellentibus aut faventibus se cecidisse plangit in culpam? An et ipsi daemones. nequaquam sibi auderent divinos honores expetere. magicas invitam accingier artes 67? Illud etiam. de quibus quosdam nimis infelices et nimis impios etiam gloriari libet. At omnia miracula magorum. et propter elementorum distantiam humana 130 . tuumque Dulce caput. qui paenitendo desiderarent ad gratiam veniae pertinere. quia. ait poeta clarissimus: Testor. et miscetur daemoni a principibus et pontificibus civitatis per scaenicos ludos poetarum ludibria requirenti. qui hoc fecerit. eo quod hac pestifera scelerataque doctrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur. magicas an licitas? Si magicas.. Quaenam tandem ista causa est et quanta necessitas? Quia nullus. et miscetur daemoni deceptionem hominis aucupanti. leges culpans potius. priores agunt. eos necessarios asserens perferendis ad deos precibus nostris.. quod eos deceperint. At enim urgens causa et artissima cogit daemones medios inter deos et homines agere. non miscetur homini imitationem daemonis fugienti. nolunt per tales. Sed nimirum tantae huius absurditatis et indignitatis est magna necessitas. cum eis pro crimine obiceretur Christiana religio. et a diis referant impetrata 70. vel.. quibus artes magicae puniuntur? Secundum quem alium sensum. quae haberi miranda et veneranda oporteret. 19. deos et te. et miscetur daemoni magicas artes docenti et implenti. quos recte sentit esse damnandos. si ad Deum verum preces nostras volumus pervenire. 1. non miscetur homini petenti indulgentiam. Cicero commemorat esse conscriptum et ei. O mirabilem sapientiam! quid aliud de diis isti sentiunt. id est Romanorum antiquissimis legibus. quibus haec prohiberentur et damnanda putarentur. pro quorum divinis operibus praedicandis humanam vitam sibi adimi non timeret. si opera sunt numinum colendorum? An forte istas leges Christiani instituerunt. ut ab hominibus afferant desiderata. erubescere compulerunt mutarique fecerunt. Si autem peccator paenitens preces fundit. non eam negando temporales poenas evadere delegerunt. inquiunt. non miscetur homini paenitenti. 21. nolunt tales. 20.

nec tamen. utrum diis daemones nuntiaverint de criminibus deorum poetica Platoni displicere figmenta et sibi ea placere celaverint. peius est ceteris. diis istis bonis magis notus est daemon per corpus vicinum quam homo per animum bonum. ut nullo modo credendum sit. an utrumque occultaverint deosque esse maluerint totius rei huius ignaros. prodere non erubuerint vel timuerint. inde referant deorum suppetias. quando eorum iniurias prohibebat. cum illa sint in iniuriam. Sed multis plane participatione verae religionis indignis tamquam captis subditisque dominantur. et religiosam erga deos Platonis prudentiam et in deos iniuriosam libidinem suam. fallacia callidos. sed aeris et terrae transmutare pondera non valentes. quod Apuleius persuadere nititur et quicumque alii sunt eiusdem sententiae philosophi. ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes atque facientes a suo accessu non arceant. ut credantur daemones necessarii et ob hoc etiam ipsi putentur colendi. ita esse medios daemones inter deos et homines tamquam internuntios et interpretes. qui hinc ferant petitiones nostras. sed eorumdem nuntiorum. a quo defenduntur. superbia tumidos. et quod Plato philosophica gravitate de optima re publica haec omnia censuit removenda tacuerunt. Quibusdam vero vitia eorum aliquanto attentius et diligentius intuentibus non potuerunt persuadere quod dii sint. nec audebant tamen omnino indignos dicere honore divino. confessuri sunt non licuisse diis bonis habitare cum bono Platone. ideo et ipsi sunt meritis superiores hominibus. per corpus suum aetherii dii sentiunt et inde colligunt quid etiam daemones nuntient. qui eos non terreno corpore. qualia sunt locutio vultus motus. per quos dii possint et quid in rebus humanis agatur addiscere et ubi oportet hominibus subvenire? Hoc si ita est. ne in quolibet eorum de diis tam male sentiatur. quia malos videbant. 21. quod reliquum est. quorum maximae parti mirabilibus et fallacibus signis sive factorum sive praedictorum deos se esse persuaserunt. qua ludos scaenicos amant. Porro si deorum divinitas a daemonibus non potest falli. an potius irridenda vel detestanda vanitas.. utrumque scientes. a iustitia penitus alienos. si quartum elegerint. nec aliena. si tamen non istum saltem honorem homines eis deferendum putarunt. sic utrumque cognoscunt. ut dii omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios daemones dii nosse utiliter possunt. an utrumque indicaverint. Quis enim ferat. Iam. Horum quattuor. si autem animorum indicia corporalia. sed electo in auxilium Deo vero pia mente facillime superant. quando eorum iniuriis exsultabant. eadem divinitate quod agimus non potest ignorari. atque inter deos et homines internuntios ac beneficiorum impetratores se esse finxerunt. deos autem omnes bonos volebant. huic. cum dii boni hominem bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent. maxime ne offenderet populos. Si enim primum elegerint. sed esse spiritus nocendi cupidissimos. quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si vero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem. invidentia lividos. ista in honorem ipsorum deorum? Daemones non ad bonum sed ad malum medii sunt. ne sit vana divinitas! si enim animo ab obstaculo corporis libero animum nostrum videre dii possunt. Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint. non possint. verum etiam per illos malos propinquos Platoni bono longinquo dona transmittant? Sic enim eos elementorum quasi catenata series colligavit. qua noluit deos per impiam licentiam poetarum falsis criminibus infamari. 22. Vellem autem mihi isti dicerent. ut iam dii boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum. sed etiam daemonum nequitiam deorum iniuriis exsultantem per eosdem daemones nuntios diis innotuisse responderint: hoc nuntiare est an insultare? Et dii utrumque sic audiunt. an sententiam quidem Platonis. quae interrogando proposui. quos vicinos nosse non possent. . possunt et mendaciis daemonum decipi. ut illis. ignotam diis esse voluerint. restat. a quibus criminantur. coniungi possint. quia de caeli superioris sublimitate deiecti merito irregressibilis transgressionis in hoc sibi congruo velut carcere praedamnati sunt. quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de diis bonis opinentur attendant. si poetarum de diis immortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suavissimam voluptatem diis daemones nuntiaverunt. et habitasse cum daemonibus malis. 131 . quibus illa deorum dedecora celebrantur. 2. O multum dolenda necessitas. atque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum. quia supra terras et aquas aeri locus est. Quia igitur nihil istorum quattuor eligendum est.. qui in hoc quidem aere habitant. suam vero nequitiam.ad deitatem.nescire. non ad hoc indigent daemonibus nuntiis. qui illos nec deos esse credebant. quando illa nesciunt. a quibus eis cernebant inveterata superstitione per tot sacra et templa serviri.

quam ut per eius cultum dii possint esse. sed cum dicit ita inter deos et homines quadam medietate versari. Quapropter merito homo deficit ab illo qui eum fecit.. Et paulo post: Ita humanitas. translatio aut descensio omnium quae gubernantur atque exercentur in caelo. Et quoniam de cognatione. qui haec praevidentes cum exsultatione dicebant: Si faciet homo deos. ut homo in honore positus pecoribus non intellegens comparetur 74. Haec vana deceptoria. potestatem hominis. quod Aegyptus imago sit caeli. ut gratia verissimi Salvatoris liberet hominem ab eis diis. 2. cultum eorum a supernorum deorum religione non separat. in quo videtur hoc tempus praedicere. vimque cognosce. ut. Erat enim de his. et non iam erit eorum memoria 76. sed tamquam ea tollerentur atque delerentur. Nam diversa de illis Hermes Aegyptius. ita humanitas deos suos ex sui vultus similitudine figuraret 71. Multa quippe talia dicit de uno vero Deo fabricatore mundi. semper velit homines subdi et haec futuro tempore plangat auferri quasi quicquam sit infelicius homine. id est ipsi homini. ita homo fictor est deorum. dolebat. et ei Deo subdat. tristitiam laetitiamque pro meritis. putat dici de simulacris. quod cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt. ei respondisset atque dixisset: Statuas dicis. Huius Aegyptii verba. 23. quorum observatione caelestis similitudo custodiretur in Aegypto. ponam..Quae Hermes de diis censuit ad Christi religionem conferuntur (23-27) Hermes testis est homines finxisse deos et animasse. sicut a me positum est. at ille visibilia et contrectabilia simulacra velut corpora deorum esse asserit. velut amicus eisdem ludificationibus daemonum loquitur. deos fecit aeternos. aut.praedicit ruinam figmentorum Aegypti. Hoc qui audit. 1. sicut in nostram linguam interpretata sunt. ut diis. a quo factus est homo. ad quem maxime loquebatur. quam ut operi Dei ad eius imaginem facto. a quibus eis divini honores et cultus obsequia deferuntur. tanto vehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subvertit. quod est verius. inquit. quos fecit. Hos ergo spiritus invisibiles per artem quandam visibilibus rebus corporalis materiae copulare. Non enim haec ei revelaverat Sanctus Spiritus. qualia veritas habet. ut hominibus apud ipsos deos necessarii videantur. cum sibi praeficit ipse quod fecit. o Asclepi.sed dolet et non convertitur. quia tempus. cui sua figmenta dominantur. Ac si dicendum est verius. o Trismegiste? Tum ille: Statuas. quos fecit homo. et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur. semper memor naturae et originis suae in illa divinitatis imitatione perseverat. dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorrupti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis 73 et cetera. quos confitetur ab hominibus fieri. Citius enim fit. quanto est veracior atque sanctior.. ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra. 3. alios ab hominibus. de quibus dicit Apostolus. nec ipse sit homo. statuas futurorum praescias eaque sorte vate somniis multisque aliis rebus praedicentes. An ignoras. vides quatenus tu ipse diffidas. hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem. nec Christianum nomen evidenter exprimit. quem Trismegiston vocant. Apuleius enim deos quidem illos negat. sensit et scripsit. istud vos ignorare fas non est: futurum tempus est. cum appareat Aegyptios incassum pia mente divinitatem sedula religione servasse et omnis eorum sancta veneratio in irritum casura frustrabitur 72. inquit. inesse autem his quosdam spiritus invitatos. opus hominis praeferatur. quia opera sunt manuum hominum. 23. ita haec futura deplorans luctuosa quodam modo praedicatione testatur. o Asclepi. qui in templis sunt humana proximitate contenti. . quae commemorare longum est. et Pater vel quod est summum Deus ut effector est deorum caelestium. imbecillitates hominibus facientes easque curantes. quam imprudenter sciebat. quo auferrentur. Ille autem Aegyptius alios deos esse dicit a summo Deo factos. statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque facientes et talia. sed evanuerunt in cogitationibus suis. Sed Hermes cum ista praedicit. sed tam imprudenter dolebat. 132 . Dominus.. perniciosa. Deinde multis verbis Hermes hunc locum exequitur. sicut Prophetis sanctis. sacrilega Hermes Aegyptius. cum sit facilius.. et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo. et obscuratum est insipiens cor eorum. terra nostra mundi totius est templum. 23. qui valeant aliquid sive ad nocendum sive ad desideria nonnulla complenda eorum. et ecce ipsi non sunt dii 75. ut tamquam deos colendo. o Asclepi. ut sui similes essent. Et tamen quoniam praescire cuncta prudentem decet. inquit. inquit. dicit Dominus. .. et alio loco: Erit in illo die. quos facit homo. quo Christiana religio. Hic cum Asclepius. venturum sciebat. sicuti Pater ac Dominus. exterminabo nomina simulacrorum a terra.

qui etiam praesenti in carne Domino trementes dixerunt: Quid venisti ante tempus perdere nos 81? Sive quia subitum illis fuit. 24. Minus enim miranda etsi miranda sunt. quoniam animas facere non poterant. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. Omnium enim mirabilium vicit admirationem. haec ars detestanda quidquid fecit aversa a religione divina. qua efficeret deos. conversio corrigit aversionem? Convertitur quis de errore ad veritatem. utcumque ferenda esset impudentia resistentium veritati. Numquidnam saltem mediocriter eos dixit errasse. Post multa enim ad hoc ipsum redit. 2. quae est sancta Ecclesia. qualis Elisabeth. quod futurum quidem. qua illi deos facere concessum est. si ea. aut contentus fuit dicere: errabant. confitetur tamen atque exprimit causas. Vide si non et vi divina maiorum suorum errorem praeteritum prodere. si quid rectum piumque saperemus. Ex quo genere et illi erant. aufertur religione divina. nisi adderet et diceret: multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animadvertentium ad cultum religionemque divinam invenit artem. 1. 24. qua efficerent deos. et dolet venturum esse tempus. et cor eorum vincetur in eis 77. si. in omni terra post eam captivitatem. ad hominem rationemque redeamus. ut cogniti spernerentur.proprie vero de Aegypto. attendere et videre nequaquam illos ad hanc artem perventuros fuisse. qua efficerent deos: quid mirum. Nescio utrum sic confiterentur ipsi daemones adiurati. quo modo iste confessus est. qua facerent deos: nostrum fuit utique. et cetera huius modi. qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in homine. abstulit ad unum verum Deum sanctumque conversio. sicut vere sacrae et vere propheticae Litterae praenuntiarunt. qui haec contrariis causis. et tamen si causas artis huius nos diceremus multum errorem hominum et incredulitatem et animi errantis atque infidelis a divina religione aversionem. quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur auferri. ubi scriptum est: Cantate Domino canticum novum. quae cantat Domino canticum novum. sed in omni terra. si animum adverterent ad cultum religionemque divinam. qua illos homines. Titulus quippe psalmi huius est: Quando domus aedificabatur post captivitatem. quos homines fecerunt. abstulit via veritatis. quod instituit a cultu divinae religionis aversio. fides redarguit incredulitatem. quem postea confitetur errorem. proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. qualis Symeon. hoc dolet vir sapiens tamquam religionem divinam venturo certo tempore auferri. qualis Anna. quae Deo digna sunt. Quoniam. quae etiam conceptum in Spiritu agnovit 79. Huic autem Aegyptio illi spiritus indicaverant futura tempora perditionis suae. quae nec fallit nec fallitur. ut homo arte faceret deos. qualis Petrus revelante Patre dicens: tu es Christus. qui eorum societate detinentur. quam instituta sunt. qua fiebat. Iterum. abstulit fides. inquit. id est ante tempus iudicii. cum veritas emendat errorem. ex quo divino dono homo animal dictum est rationale. invenerunt artem. Si enim proavi eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et aversione animi a cultu ac religione divina invenerunt artem. Cui inventae adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem. quare ad ista perventum sit. nec in sola Aegypto. quod ad hanc rem attinet. Si enim tacitis causis dixisset proavos suos invenisse artem. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent 83. non sicut iste quasi omni vento doctrinae 82 hinc atque inde perflatus et falsis vera permiscens dolet quasi perituram religionem. quam solam in isto plangit daemonum spiritus. et hoc erat ante tempus. qua facerent deos: nos quid oportet dicere. eamque miscentes. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione divina aversio animi invenit. dicens proavos suos multo errore et incredulitate et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem. ita loquens: Sed iam de talibus sint satis dicta talia. qui venturum quod sciebant venisse gaudebant. sed tardius opinabantur. Hermes dicit proavos errasse de deorum ratione. vel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro. si a veritate non aberrarent. Quoniam ergo proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. quo aeterna damnatione puniendi sunt cum omnibus etiam hominibus. de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus vivis 133 . Filius Dei vivi 80. ut hanc artem invenirent faciendi deos. qui mox natum Iesum 78. invenerunt artem qua efficerent deos. qua homo deos facit. abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris. quae de homine dicta sunt. et vi diabolica poenam daemonum futuram dolere compellitur. sicut religio loquitur. quod homo divinam potuit invenire naturam eamque efficere. quod instituit incredulitas. crederent. cantate Domino omnis terra 84. sive quia perditionem suam hanc ipsam dicebant. ut iterum dicat de diis. Aedificatur enim domus Domino civitas Dei. Cum vero idem ipse. ita sanctus Isaias prophetat: Et movebuntur manufacta Aegypti a facie eius. inquit.

Non enim quia in terra condicione carnis habitamus. hoc est a prudentibus. religiosis. daemoniis immolant. per artem nescio quam imaginibus inditi. Angelis similes sumus bona voluntate. quo auferretur cultus idolorum et in eos. nisi quando permittuntur alta et secreta Dei providentia). sibimet importasse. unde titulum ille psalmus accepit. non tamen eis dedit. vel aperte malefaciendo (nec tamen quodlibet horum. Qualis est ergo iste deus. quos fecit Deus. Post hanc ergo captivitatem. arte factos a talibus. non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos. et non deo. quod Platonicus Apuleius (unde iam satis diximus et quam sit inconveniens absurdumque monstravimus). terribilis est super omnes deos. etsi eos carnalibus oculis videre non possumus. vel quasi beneficia praestando magis nocentes. quae nolebat et dolebat auferri. praenuntiabat haec Propheta gaudendo. qui colerent. qui non erant dii. et homines. et quod homines. quem non faceret homo nisi errans et incredulus et aversus a vero Deo? Porro si daemones. quam valent ipsi homines. Nullo modo igitur per daemonum quasi medietatem ambiendum est ad benevolentiam seu beneficentiam deorum vel potius angelorum bonorum. quales esse utique non debemus. qua homines a malignis daemonibus tenebantur. in quantum autem dissimilitudine voluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus. quos fecerunt homines. 24. Cantate Domino. 134 . tamen eis sine dubio meliores sunt. ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat. ubi dicitur: Cantate Domino canticum novum. simul etiam demonstrans ipsos homines. benedicite nomen eius. malo spiritu instigatus semper volebat istam captivitatem manere. ut. quamvis errantes et increduli et aversi a cultu ac religione divina. quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis. quos idem ipse fecit Deus. Annuntiate in gentibus gloriam eius. quos sanctos Angelos nos vocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis sive Sedes sive Dominationes sive Principatus sive Potestates 90. Praenuntiabat illa Hermes dolendo. quam longe absunt a virtutibus vitia et a bonitate malitia. et ecce ipsi non sunt dii 89. tamquam daemones possint. Dii ficti non sunt medii inter homines et deos. Unde dicit Apostolus: Scimus quia nihil est idolum. id est idolis daemones per artem nescio quam cupiditatum suarum vinculis illigatos cum appellaret factos ab hominibus deos. 25. tamen vita sensuque carentibus dicendum fuit? Sed immundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria colligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captivaverant. cum appellasset Hermes. quales fuerunt a quibus facti sunt. ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos. ut eos haberent deos. Verum est quippe illud propheticum: Si faciet homo deos. hinc afferentes vota. amici esse omnino non possunt. si ab illo nos fieri beatos. et non videbunt 86. in tantum ab eis longe sumus vitae merito. hoc est visibilibus simulacris. et quidquid tale de materiis licet affabre effigiatis. sed per bonae voluntatis similitudinem. plus valere apud deos. non corporis loco. quando in eorum societatem colendo traducebatur. fidelibus. Daemon quippe simulacro arte impia colligatus ab homine factus est deus. Dominus autem caelos fecit 88. in omnibus populis mirabilia eius. non a prudentibus et fidelibus et religiosis. quod possunt. sed quae immolant gentes. Hi enim diis bonis. sed versutorum daemoniorum. etiam ipsis faventibus credimus. Cum vero sanamur.domus aedificatur 85. sed si immunditia cordis terrena sapimus. qua cum illis sumus et cum illis vivimus et cum illis Deum quem colunt colimus. qui tales non sunt. cum aberrarent aversique essent a cultu et religione divina. ab eis hominibus. dominatio daemoniorum. quos deos ipsi arte fecerunt: restat. Deos ergo tales. tamen cum dicit a talibus hominibus factos. cantate Domino omnis terra. ut quales ipsi sunt simus: fide illis interim propinquamus. Et quia Spiritus victor est. quia deos homo faciebat. 3. et propter suos pessimos ac turpissimos mores. Nimis enim stultum est credere deos. societatem dico. non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum apud homines valeant. quos idem fecit Deus. non eis iungimur. Dei domus aedificatur in omni terra. quos fecit Deus. Quia omnes dii gentium daemonia. inde munera referentes. ostendit colendos non esse ab eis. qui coluntur in templis. Nam quid sunt idola. velit nolit. qui hac arte fecerunt deos. talium deos. qui haec per sanctos Prophetas canebat. a quibus tam longe absunt animi affectione. Qui quamvis eos appellet deos. bene nuntiate diem ex die salutare eius. a quo et ipsi facti sunt. sed tali homini. non idolorum stolidorum. qua transacta psalmus canit aedificari domum in omni terra. etiam Hermes ipse ea. captos daemonia possidebant. Neque enim. sed ab errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta miris modis coactus est confiteri. nolo vos socios fieri daemoniorum 87. quia magis decipientes. qui eos fecerunt. nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent. non omni homini. Qui ergo doluit venturum fuisse tempus.

qui tales deos faciebant. Ubi est illa velut querela luctuosa. ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas civitates eorum animas. 26.licet ipse de cultu mortuorum loquatur. quae solebat medicinae arte praebere 93. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. inquit. inquit. Cum enim dixisset proavos suos multum errantes circa deorum rationem. medicinae primus inventor. Hermes ipse. quo modo iste Aegyptius. Ecce duos deos dicit homines fuisse. invenisse artem. quasi vero. melior remeavit in caelum.. vel potius totus. Adhuc addit et dicit: Isin vero uxorem Osiris quam multa bona praestare propitiam. et utique. quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. quoniam animas facere non poterant. Sed de Aesculapio et Graeci et Latini hoc idem sentiunt.. si illa non auferrentur. animas facere non utique poterant). increduli et irreligiosi. quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima 91. ita ut eorum legibus incolantur et eorum nominibus nuncupentur 96. adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem eamque miscentes. in Hermopoli. . sanctissima sedes delubrorum atque templorum. quantis obesse scimus iratam! 95 Deinde ut ostenderet ex hoc genere esse deos. ex homine deus secundum testimonium tanti apud suos viri. quam invenerunt homines multum errantes.. a nobis autem coli mortuos in sepulcris. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima. omnia etiam nunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent. o Asclepi. alius ille sit. Ex utraque natura dicit ex anima et corpore. putent a pagani scultos fuisse deos in templis. inquit. huius Trismegisti. in quo eius iacet mundanus homo. . utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti atque compositi. cui templus consecratum est in monte Libyae circa litus crocodilorum. cuius avitum mihi nomen est. ubi et ludos commemorat funebres. qua efficerent deos: Cui inventae. quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta. 2. alius iste. per eum ipsum coactus est confiteri iam tunc illam terram sepulcrorum et mortuorum. esse perhibetur. cum doleret tempus esse venturum. quantis obesse scimus iratam. ut non attendant in omnibus litteris paganorum aut non inveniri aut vix inveniri deos. ait inditos simulacris. 1. Adiungens deinde aliud: Hermes. pro corpore simulacrum. Aesculapium et Mercurium. ubi habebat sepulcrum. ut pro anima sit daemon. quorum sunt consecratae viventes. incredulos et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. Omitto. falsus ac fallens. Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco. Unde contigit.Hermes dolet Aegyptum plenam fore sepulchris martyrum. Deinde sequitur tamquam hoc exemplis probaturus et dixit: Avus enim tuus. quos per artem. 3. hoc est in sui nominis civitate. quos pro diis colebant. quae omnibus fere mortuis exhibentur. fuisse plenissimam. quamvis eodem nomine nuncupentur. id est corpus. Sed hoc videtur dolere. reliquus enim.. tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. in eodem ipso libro. quod remeavit in caelum. ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: Tunc terra ista. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. ait inter cetera: Tunc terra ista.. quos illa arte homines faciunt (unde dat intellegi daemones se opinari ex hominum mortuorum animis exstitisse. non essent homines morituri. qui suas futuras poenas apud sanctorum martyrum memorias 135 . At enim alius est ille. nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique venientes adiuvat atque conservat? 94 Hic enim Hermes maior. cuius instinctu Hermes ista dicebat. nepotis sui. tamquam hoc sit maximum divinitatis indicium. 26. Mercurium autem multi non putant fuisse mortalem. quem dicit avum suum fuisse. 26. de quo nunc agitur. quod terra Aegypti. qui non homines fuerint mortuisque divini honores delati sint. alius iste.. si est homo totus in sensu vitae. Sane advertendum est. qui haec legunt animo a nobis averso atque perverso. Tanta enim homines impii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt videre.. cum de iside dixisset. aut alibi essent mortui ponendi quam in terra. quo illa auferrentur ex Aegypto. sepulcrorum futura esset mortuorumque plenissima? Nempe spiritus fallax. quanto plus volveretur temporis et dierum. quia hi. quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos 92 et probat per ea sacra.. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. ut videlicet. secutus adiunxit: Terrenis etenim diis atque mundanis facile est irasci. id est Mercurius. Sed dolor daemonum per eum loquebatur.et de Iside et Osiride qui ex hominibus dii facti sunt. sicut Aesculapius. quem tamen iste avum suum fuisse testatur. quod commemoravi. Non multum pugno. deos Aegypti homines mortuos esse testatur. verum et iste.

sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti illi importaverint talem deum. etiam super sanctum corpus martyris ad Dei honorem cultumque constructum. sit aliqua pars bonorum. sanctificari sibi eas volunt per merita martyrum in nomine Domini martyrum. si homines non fuerunt.. qui eadem arte excellere voluerunt. 4.. quibus dii superiores sunt. talia commiserunt. 3. quod etiam illic offertur. Non autem esse ista sacrificia martyrum novit. et videant quibus hominibus mortuis vel de quibus eorum factis tamquam diis sacra fuerint instituta. Sic enim non constituimus sacerdotes nec offerimus sacrificia martyribus nostris. Quod quale sit iam in volumine sequenti videndum est. alios bonos. quamvis deos habeant.imminere maerebant. uxore Osiris. orant et auferunt. sicut colunt illi deos suos. qui novit unum. quorum praesidio ad veram beatitudinem possit humana anima pervenire. sicut Leone sacerdote prodente ad Olympiadem matrem scribit Alexander. qui usque ad mortem corporum suorum pro veritate certarunt. cum apud eorum memorias offeratur Deo. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare. 27. nec sacrificia illis offerimus. . cum homines essent. sacerdotia. Ad quem articulum disputatio praemissa pervenerit et quid discutiendum sit de residua quaestione. quia incongruum indebitum illicitum est atque uni Deo tantummodo debitum. 27. dicere in precibus: offero tibi sacrificium Petre vel Paule vel Cypriane. quas cum apposuerint. colendos esse censebunt. quos tamen deos non habemus. et de parentibus eorum. Nam de Iside. Quae daemonibus Apuleius ascribat. et eos. et recolant qui legerunt. quoniam non ipsi. si. non sacra vel sacrificia mortuorum tamquam deorum. De perturbationibus. Honoramus sane memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei. quos bonos opinantur. quae et quanta mala non a poetis. An inter daemones. In multis enim talibus locis torquentur et confitentur et de possessis hominum corporibus eiciuntur. Aegyptia dea.. ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias agamus et nos ad imitationem talium coronarum atque palmarum eodem invocato in auxilium ex illorum memoriae renovatione adhortemur? Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis. Nec tamen nos eisdem martyribus templa. qui eos et homines et martyres fecit et sanctis suis Angelis caelesti honore sociavit. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt (quod quidem a Christianis melioribus non fit. quod etiam si qui antea sentiebant. quibus cum rationem non subtrahat. Nos itaque martyres nostros nec divinis honoribus nec humanis criminibus colimus. timendo reprimebant. et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo). sed mysticis eorum litteris memoriae mandata sint. unde eamdem et Cererem volunt) 97. quae post mortem futura est. ut nec criminibus suis nec ludis eos turpissimis oblectemus. ubi vel flagitia isti celebrant deorum suorum.sed eorum memoria ad virtutem vocat. daemones autem alios malos. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum. sed Deus eorum nobis est Deus. si haberet Deum. 2. per quos ad vitam in aeternum beatam perveniamus. ornamenta sunt memoriarum. Martyrum sacra non instituimus. Absit ut eos. ut innotesceret vera religio falsis fictisque convictis. invenit hordei segetem atque inde spicas marito regi et eius consiliario Mercurio demonstravit. quae animo accidunt.. nullus vel mediocriter prudens ambigit. Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter vitam beatam. 2. quae sit Peripateticorum Stoicorumque sententia. nec eorum probra in eorum sacra convertimus. tamen quicumque id faciunt. vel conficta delectamenta daemonum noxiorum. ut vescantur vel ex eis etiam indigentibus largiantur. qui omnes reges fuisse scribuntur (quibus parentibus suis illa cum sacrificaret. Sed fortasse dicturi sunt deos quidem esse omnes bonos. 1. ulla ex parte audeant comparare. sacra et sacrificia constituimus. sacrificium Christianorum. legant qui volunt vel possunt. sanctis martyribus nostris. 11 LIBER IX BREVICULUS 1. 136 . nihil virtutis assignat.

cum hae partes daemonum. hoc annitatur. exagitentur quorum ope homines apud deos asserit adiuvari. 22. non in vitium trahant. 7. An rationabiliter Platonici definierint deos caelestes declinantes terrena contagia hominibus non misceri. 23. Ad consequendam vitam beatam. De ternis contrariis. Quod Platonici figmentis poetarum infamatos asserant deos de contrariorum studiorum certamine. 19. sed virtutem exerceant. 18. homine Christo Iesu. Quod passiones. 9. cum sint mortales. 21. Plotini sententiam minus miseri sint homines in corpore mortali quam daemones in aeterno. 20. ut homines a via veritatis avertat. 137 . 6. An amicitia caelestium deorum per intercessionem daemonum possit homini provideri. dum sua intercessione viam spondet ad Deum. inter utramque partem sine utriusque communione sint medii. quibus ad amicitiam deorum daemones suffragentur. quod tamen et angelis sanctis et hominibus iustis ex divinarum Scripturarum auctoritate commune est. Quod fallacia daemonum. non tali mediatore indigere hominem qualis est daemon. 11. 14.5. De diis caelestibus et daemonibus aeriis hominibusque terrenis Apulei Platonici definitio. Quod appellatio daemonum iam nec apud cultores eorum assumatur in significationem alicuius boni. quae daemones superbos facit. Quod secundum. 15. De qualitate scientiae. 10. An homines. qua putant animas hominum daemones esse post corpora. LIBER NONUS IN CHRISTI ET PHILOSOPHORUM DOCTRINA OPUS MEDIATORIS DISSERITUR Quae quaesita iam sint et quae quaeri oporteat (1-2) Quae quaesita iam sint de diis bonis et daemonibus. si nec cum diis beati nec cum hominibus sunt miseri. Quid intersit inter scientiam sanctorum angelorum et scientiam daemonum. De opinione Platonicorum. Nomen deorum falso ascribi diis gentium. quae in participatione est summi boni. 12. 8. quae Christianos animos afficiunt. quibus secundum Platonicos daemonum hominumque natura distinguitur. Quibus passionibus daemones confitente Apuleio. 17. possint vera beatitudine esse felices. Quo modo daemones. 13. non deorum sint. 16. sed tali qualis est unus Christus. Ad quem modum Dominus voluerit daemonibus innotescere. De Mediatore Dei et hominum.

qua turbulentis et pravis affectionibus repugnatur. quos omnes bonos dicunt. qui talibus gaudent. id credant esse daemonum. istos inter deos et homines collocant. confitens eorum mentem. quod exorbitet ab itinere sapientiae et lege iustitiae. qui deos quosdam bonos. sicut stultarum mentium mos est. quae sive sit etiam Platonicorum. ex ulla animi parte consistunt. Hi autem. Daemones passionibus agitantur (3-11) Daemones animo perturbantur. cum quibus velut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem. nomine daemonum. ita ut ipsum Iovem. sed ipsam quoque. Sed illi. beata est. sed rarius. quorum illos ab hominibus longe alteque seiungunt. irretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia longe aberret a vero deo. Quae igitur est differentia daemonum bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his universaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de virtutibus tacuit animorum. procellosis quodam modo perturbationibus agitari. et hoc nulla ratione posse compertum est. sed de ipsis diis figmenta poetarum et magicarum artium sceleratam puniendamque violentiam. et angi et laetari omnemque humani animi faciem pati. quamquam et deos. ne quisquam velut daemones bonos sequendos sibi esse arbitretur. eaque nullo modo a diis. cum quo solo et in quo solo et de quo solo anima humana. id est sacrilega flagitiosa facinerosa non de quolibet homine. praecipui philosophorum ac nobilissimi. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant. possint quasi propinquiores et amiciores diis bonis conciliare homines bonos. indicium vero miseriae tacere non potuit. qui omnes deos non nisi bonos esse asserunt et longe praestantiores eis hominibus. non saltem imbutam munitamque virtute passionibus animi irrationalibus nequaquam cedere. An daemones boni esse possit quaerendum. alios bonos alios malos daemones. simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare. merito moventur daemonum factis. Tacuit ergo beatitudinis causam. disputationem continere debebit de differentia (si quam volunt esse) non deorum inter se. quem volunt esse regem ac principem ceterorum. poetae solent haudquaquam procul a veritate osores et amatores quorumdam hominum deos fingere. dum conciliari affectat et studet. sed de differentia ipsorum daemonum. non deorum. quod non animorum aliquas inferiores partes. ab Homero fateantur daemonem nuncupatum 2. daemones quoque appellaverunt nomine deorum. qui perhibentur boni. nec in veritate atque virtute. sed moribus similes (ut non dicam deteriores. utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam vitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesivimus. sed ipsas daemonum mentes. nec de differentia deorum et daemonum.1. quidam vero de diis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt. per quos tamquam medios diis. inde referant impetrata. ut hinc perferant desiderata. sentiunt. quidquid eis merito displicet in operibus vel affectibus pravis. Apud plerosque enim usitatum est dici. quo pacto daemones. 138 . ut nullum deorum malum credere auderent. si essent boni. igitur et misereri et indignari. qua rationales esse perhibuit. etiam cum eas huius vitae condicione patiuntur. eo quo vetustiores et debita poena insanabiles) ipsius quoque mentis. ut quasi cum eis possit esse post mortem. inquit. sicut in illius fine promisimus. illos contra adversari et affligere. quosdam malos esse dixerunt 1. quos omnes bonos credit. ut iste appellavit. tamquam nullus deus homini misceatur. qui huius modi perturbationibus animorum. quos omnes bonos volunt. Verba namque eius de hac re ista sunt: Ex hoc ferme daemonum numero. 2. Num est in his verbis ulla dubitatio. non eis cedentes ad aliquid approbandum vel perpetrandum. committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur. id est rationalis et intellectualis. Quae omnes turbelae tempestatesque procul a deorum caelestium tranquillitate exsulant 3. atque hoc Platonici. Proinde hic liber. quibus rationalia sunt animalia. quibus vim suam manifestant occulti spiritus. hos prosperare et evehere. quod ad praesentem pertinet quaestionem. sive quorumlibet sententia. ut. mente imperturbata resistunt. a quibus humana non est immunis infirmitas. Quae philosophi de perturbationibus praeceperint. quibus essent praediti. qualia boni et prudentes homines aversantur et damnant. salo fluctuant. quae negare non possunt. 3. sed stultis mortalibus et iniustis non corporibus. velut procellosum salum dixit passionum tempestate turbari? Ut ne hominibus quidem sapientibus comparandi sint. Et bonos et malos deos esse quidam opinati sunt. nequaquam eius est neglegenda discussio.

qui sectam Peripateticam condidit. quamvis in mortis vicinia curiosissime attentis. sed discendi. quod ego breviter attingam. vitam illam salutemque corporis. Gellius. narrat A. non esse bona. quando quidem Stoici nolunt bona appellare. sicuti est vita ista salusque corporis: non ita illud periculum perhorresceret. quia nequaquam eius sapientiam. dives luxuriosus asiaticus philosophum compellat illudens. Quae si ita sunt. Id animadversum est ab eis. Nam et ipsos nihil hinc aliud quam Platonicos et Peripateticos sentire existimo. quae commoda vel incommoda appellant. se autem pro Aristippi anima timere debuisse. quibus titulus est Noctium atticarum. quas amissurum se naufragio sentiebat. ita ut paulisper vel pavescat metu. Ex quo fit. eo quod nullum bonum volunt esse hominis praeter virtutem. et fixam tenere mente sententiam. Et ideo fortasse dicunt eas in sapientem non cadere Stoici. dominatio mentis imponat. 2. cum ipse mansisset intrepidus in eo quod impendebat exitio. sapientis autem. sed commoda corporis et extrema. aliquid unum quod sit evidentissimum dicam. retinet tamen de his. tamquam artem bene vivendi. quae congruerent decretis Zenonis et Chrysippi. Hoc enim esse volunt in potestate idque interesse censent inter animum sapientis et stulti. quibus ad necessarium redigantur modum. Verum tamen et illam poterat permotionem pati. Haec autem isti simpliciter et ex communi loquendi consuetudine appellant bona. 1. perturbationes. sicut latius et uberius. quibus id ostendam. Cicero in libris De finibus bonorum et malorum verbis magis quam rebus adversus Platonicos seu Peripateticos certare convincit 7. cum Aristoteles discipulus Platonis fuerit. sed moderatas rationique subiectas. Qui ut doceret hominem sciendi studio naviter accensum. In eo libro se legisse dicit A. 4. ullo errore obnubilant aut labe subvertunt. qui aderant. 4. Haec ut potui non quidem commodius A. ut eis leges quodam modo. de verbis eos potius quam de rebus facere controversiam. Gellius hoc Stoicis placuisse. Is philosophus. parva et exigua. qua utique sapiens est. ut palloris etiam testimonio proderetur. aut nihil aut paene nihil distat inter Stoicorum aliorumque philosophorum opinionem de passionibus et perturbationibus animorum. sicut iste. sed in comparatione virtutis. Hac illo divite responsione depulso postea quaesivit A. ubi quaeritur utrum accidant sapienti passiones animi. ut ab utrisque quodlibet vocentur. cadere ullas omnino huiusce modi passiones in sapientem non placet. qua recte vivitur. Gellio auctore stoicus quidam periclitans agitatus est. Gellius a philosopho non exagitandi animo. quas appellant phantasias nec in potestate est utrum et quando incidant animo. scribit A. In libris. vel tristitia contrahatur. nec in hac quaestione Stoici delectentur nisi novitate verborum. Gellius 8. quod stulti animus eisdem passionibus cedit atque accommodat mentis assensum. nec approbari ista eisque consentiri. pari tamen aestimatione pensentur. Consonant philosophi de serenitate sapientiae. quidam vero. Aliis autem. ut puto. Deinde tempestate transacta mox ut securitas praebuit colloquendi vel etiam garriendi locum. an ab eis sit prorsus alienus.4. Duae sunt sententiae philosophorum de his animi motibus. quod animi visa. Nam profecto si nihili penderet eas res ille philosophus. quantum ad vim rerum attinet. 3. cum veniunt ex terribilibus et formidabilibus rebus. seu bona seu commoda. cum illud navigium horribili caelo et mari periculosissime iactaretur. quae non nisi in animo est. planius exposui. quae Graeci . necesse est etiam sapientis animum moveant. non ad vocabulorum sonum. At ille Aristippi Socratici responsum rettulit. tamquam his passionibus praevenientibus mentis et rationis officium. de graeco expressius passiones vocant 6. protulit statim de sarcinula sua Stoici Epicteti librum. Accidunt autem animo sapientis salva serenitate sapientiae propter illa. ne longum faciam. vi timoris expalluit. Ut enim alia omittam. quos navis illa portabat. quae appetere vel fugere rationabiliter debet. Platonici sunt sive Aristotelici. in quo ea scripta essent. veram et stabilem inconcussa mente sententiam. Has ergo perturbationes sive affectiones sive passiones quidam philosophi dicunt etiam in sapientem cadere. quos fuisse Stoicorum principes novimus. sed certe brevius et. respondit illum pro anima nequissimi nebulonis merito non fuisse sollicitum. qui cum in re simili eadem verba ab homine simili audisset. se navigasse aliquando cum quodam philosopho nobili Stoico. quod extimuisset atque palluisset. sicut Stoicis. quidam ex his. quaenam illa ratio esset pavoris sui. quidam affectiones vel affectus 5. utrique enim mentem rationemque sapientis ab earum dominatione defendunt. Hos autem. sicut Cicero 4. vir elegantissimi eloquii et multae undecumque scientiae. quae ille se in Epicteti libro legisse commemorat eum ex decretis Stoicorum dixisse atque sensisse. quorum amissionem minabatur tempestatis immanitas. quamvis eas necessitate patiatur. quae 139 . nec ideo tamen in mente fieri opinionem mali. id est Stoicos. Gellio. utrum necne philosophus animo turbaretur. Videtur ergo mihi etiam in hoc. Hoc qui sentiunt. nostri autem quidam. quamvis ea nolint dicere bona vel mala 9.

Subiecta est ergo mens daemonum passionibus libidinum formidinum irarum atque huiusmodi ceteris. quid de istis passionibus doceat Scriptura divina. malle se dicunt haec amittere. utrum aptius bona vocentur an commoda. 6. ubi ait: Mens immota manet. Hanc Cicero locutor egregius non dubitavit appellare virtutem. Quid enim interest. quando ita praebetur misericordia. inquam. mens eorum. sicut ipse Deus secundum Scripturas irascitur. nec utrum timeat. verbi controversia iam diu torqueat homines Graeculos contentionis cupidiores quam veritatis 16. nullas perturbationes. quin immo eis ipsa dominatur eisque non consentiendo et potius resistendo regnum virtutis exercet. sive cum ignoscitur paenitenti. Qua interim de sanctis angelis quaestione dilata videamus quem ad modum dicant Platonici medios daemones inter deos et homines constitutos istis passionum aestibus fluctuare. Si enim mente ab his libera eisque dominante motus huiusce modi paterentur. et miseris sine miseriae compassione subveniant. quos accipiunt aeterna Dei lege puniendos. sed quare irascatur 11. si ulla eis esset. qua rationales sunt. Deo quippe illa ipsam mentem subicit regendam et iuvandam mentique passiones ita moderandas atque frenandas. Non est nunc necesse copiose ac diligenter ostendere. sed aequaliter aestimando? Ambo sane. sicut iste Platonicus confitetur. ubi ait: Nulla de virtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est 15. Sed adhuc merito quaeri potest. qua Christiana eruditio continetur. quando sapienti sic accidunt. ut haec ipsa non putent vitia. quanto eam magis possidet nocendi cupiditas? Dii quoque passionibus agitantur. lacrimae volvuntur inanes 10. quem vitiis omnibus liberum volunt. quidquid rationis naturaliter habet. nec utrum sit tristis. ipsa. non rerum examini deputandum est. non illius turbulentus affectus. qua utique si possumus subvenire compellimur? Servit autem motus iste rationi. timere periclitanti ne pereat nescio utrum quisquam sana consideratione reprehendat. Ipsa igitur mens eorum. sancti vero angeli et sine ira puniant. sive cum indigenti tribuitur. et periclitantibus eis. 5. ea non aequaliter appellando. sed quanto honestius ille Stoicus misericordia perturbaretur hominis liberandi quam timore naufragii. ut aliter ea retinere non possint. Ita mens. quam illa committere. Longe melius et humanius et piorum sensibus accommodatius Cicero in Caesaris laude locutus est. 7. nec tamen ulla passione turbatur. nobilissimi Stoici. huiusce modi passiones in animum sapientis admittunt. quos diligunt.illos quibus inessent facerent bonos. ut in usum iustitiae convertantur. qui huius sectae primas habuerunt. sine timore opitulentur. utrum ad vitae praesentis pertineat infirmitatem etiam in quibusque bonis officiis huiusce modi perpeti affectus. si bonorum istorum seu commodorum periculis ad flagitium vel facinus urgeantur. Abest moderatio a mente daemonum. quam Stoicos inter vitia numerare non pudet. sed quid timeat 13. Nam et misericordiam Stoicorum est solere culpare 14. Quae sit christiana erudito de moderatione et stoica de misericordia. id est pars animi superior. qui tamen. ex decretis Zenonis et Chrysippi. Denique in disciplina nostra non tam quaeritur utrum pius animus irascatur. quibus iustitia violatur. cum eorum mens passionum vitiis subiugata et oppressa. contristari pro afflicto ut liberetur. Talem describit etiam Vergilius Aenean. Quod si quisquam dicit. ut docuit liber Epicteti. Quid est autem misericordia nisi alienae miseriae quaedam in nostro corde compassio. in se contra rationem praevalere permittit. dum tamen ne his privetur non minus Stoicus quam Peripateticus pavescat et palleat. ad fallendum et decipiendum tanto acrius intendat. sed. sicut facit iustitia. etiamsi accidunt inferioribus animi partibus. passionibus turbulentis inferiorum animi partium regendis moderandisque dominaretur. quibus natura corporis salva et incolumis habetur. sed unde sit tristis 12. ut contra virtutem mentis rationemque nihil possint. non eos diceret Apuleius simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare 17. Unde fit consequens. Quod autem aiunt ea nec bona appellanda esse. qua placeant diis et ad bonorum morum similitudinem hominibus consulant. quos poetae quorundam hominum osores et amatores deos non procul a veritate confingunt (hos enim dixit 140 . in qua virtus et sapientia. sed ex malorum daemonum numero esse. ubi fixa est ista sententia. sed commoda: verborum certamini. et una sit eademque sententia Peripateticorum vel etiam Platonicorum et ipsorum Stoicorum. et tamen istarum nomina passionum consuetudine locutionis humanae etiam in eos usurpentur propter quamdam operum similitudinem. Hoc enim verbum vindictae usurpavit effectus. Quae igitur pars in eis libera est composque sapientiae. ut ait Tullius. non propter affectionum infirmitatem. non ex omnium. Irasci enim peccanti ut corrigatur. salo perturbationum fluctuat. ut iustitia conservetur.

hoc 141 . quae stultis malisque dominatur. tarda sapientia. fieri crederentur. Nam si non corporum. eo quod Minervam deam putat eamque inter deos. quos deos iste talia non agentes in habitationibus caelestibus ponit. cita morte. pertinaci spe. Cum vero deorum excellentiam commendaret. vel cum hominibus qualemcumque sapientiam putarentur habere communem. quo boni discernuntur a malis. Ideo cum hoc genus animantum describeret. Quales igitur mediatores sunt inter homines et deos. quod est in animante melius. suo loco de illis dicens tamquam de infimis atque terrenis. Cum hic tam multa diceret. pervicaci audacia. immortalibus animis. Quid? Illa ipsa definitio daemonum parumne intuenda est (ubi certe omnes determinando complexus est). quorum nomina poetae fingendo ponunt 20. Natura daemonis caret sapientia atque beatitudine. ut malint eam non habere quam vincere. cum prius dixisset de caelestibus diis. vicissim sufficienda prole mutabiles. ubi ait tarda sapientia? Quod si praetermisisset. dissimilibus moribus. et hi daemones pro eis. quando. quoniam deorum appellati vocabulis. quando quidem deos. cuius et homines possunt esse participes. Quod ergo Minerva illa fuerit. 8. similibus erroribus. quia et hominibus aeternos esse animos procul dubio sicut Platonicus sentit. sicut alius adversus Graecos Troianorum opitulator. tempore aeterna? 21 In quibus quinque commemoratis nihil dixit omnino. qui dii non sunt. id est animum. immortalibus animis. quem Veneris seu Martis nomine idem poeta commemorat. Daemon si medius concipitur. quos pro studio partium diligunt vel oderunt. Nam ipsos homines cum aliquanto latius describendo complecteretur. singillatim mortales. aliquid etiam in ipsorum descriptione poneret. Nunc vero nullum bonum eorum commemoravit. quia corpore sunt mortales: propterea ergo daemones habent. quod noverat esse paucorum. sed ab ipsis diis. nullo modo recte genus humanum descriptionis huius tam intenta diligentia terminasset. casso labore. ut commendatis duabus partibus ex summo et infimo ultimis tertio loco de mediis daemonibus loqueretur: Igitur homines. inquit. animo autem non diis. Ac per hoc si propterea communem cum diis aeternitatem non habent homines. Id enim videtur philosophus curasse Platonicus. ratione gaudentes. cum deos ab his daemonum moribus et caelesti loco et beatitudinis opulentia remotos esse perhibeat. ab eorum passionibus atque. capite deorsum est. volucri tempore. unde vel cum diis aliquam beatitudinis partem. qui dii non sunt. querula vita terras incolunt 22. quos omnes bonos beatosque credit. moribundis membris dixit esse homines. aliquis daemon fuerit Graecis favens Troianisque contrarius. quod ait daemones esse genere animalia. mente rationalia. sola illos corporum aeternitate coniungens. Denique hinc esse dicit homericam illam Minervam. cuncti tamen universo genere perpetui. Haec est ergo fictio poetarum deos dicere. quae ad plurimos homines pertinent. levibus et anxiis mentibus. animo passiva. moribundis membris. quod autem. sed perturbatione passionum. a sapientibus vero et bonis ita regitur. poeticum vult esse figmentum. sed hominibus similes daemones apertissime inculcans. corpore aeria. quid de illis sentire deberent. cum haec a poetis canerentur. quos oderant. cum hoc diceret. Non procul autem a veritate dicit hanc esse fictionem. brutis et obnoxiis corporibus. apud quos loquebatur. quos amabant. et hoc non sapientiae bono. Proinde si aliquos daemones bonos vellet intellegi. non tam ne ipsos. contra eos. quod non esset in malis. sed animorum aeternitatem cum diis habere daemones vellet intellegi. non quorundam. sed sicut populus similis eorum in venatoribus et aurigis secundum suarum studia partium pro aliis adversus alios exercere 19. 9. offenderet: significavit tamen prudentibus. turbelis omni modo separavit.Apuleius salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare): quo modo istud intellegere poterimus. non a daemonibus mediis. qui hoc cum hominibus habent deterius. quales sunt. quia corpore sunt immortales. quo volunt homines per sapientiam pervenire. non utique homines ab huius rei consortio separaret. ne. in alta aetheria sede collocat. sed omnium daemonum medietatem propter aeria corpora inter deos et homines describebat? Hoc enim ait fingere poetas. quod ex istorum daemonum numero deos faciunt et eis deorum nomina imponunt et quibus voluerint hominibus ex his amicos inimicosque distribuunt ficti carminis impunita licentia. Quamvis et eorum malitiae liberius exprimendae pepercerit. fortuna caduca. quo daemones cum bonis saltem hominibus id viderentur habere commune. oratione pollentes. quam ne cultores eorum. ipsam beatitudinem. procul a conversatione mortalium. per quos ad deorum amicitias homines ambiant. numquid etiam illud tacuit. in eis affirmavit excellere. quos omnes bonos beatosque credi voluit. De his quippe ista dixerunt. tales tamen describuntur daemones. quos hominibus simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare testatur. Quae mediis coetibus Graium cohibendo Achilli intervenit 18. ut possint amores et odia non pro iustitia. ut ait ipse. eosque sub deorum nominibus inter se decertare propter homines. id est malorum. inter se decertaverint: hoc non procul a veritate poetas dixisse confessus est.

alterum cum beluis commune est 23. si cum animo misero corpus saltem mortale cum eis habere meruissent. in corpore sit. et cum diis caelestibus in parte serviente coniuncti. In qua opinione quantam voraginem aperiant sectandis perditis moribus. Ita hoc ipsum. etsi vitiosa et infirma. sed aeternum corpus accepit. misericors mortalia illis vincla faciebat 25. Isti autem. alterum cum hominibus commune est. Daemon incompos officio mediatoris (12-23) Tria deos ab hominibus secernunt. ut noceant. Essent autem pares hominibus. quis non videat. haec ad miserias infimata 28. possunt quidem dicere de animo et corpore: alterum nobis cum diis. Non enim aliqua pietatis et sapientiae disciplina proficientes intellegi voluit ex daemonibus fieri deos. inquit. vel larvas se fieri dum opinantur. sed etiam miseriores sunt perpetuo corporis vinculo. vitiosum autem cum hominibus animum. si incertum est bonorum eos seu malorum esse meritorum 26. id est 142 . ut etiam quibusdam sacrificiis tamquam divinis honoribus post mortem se invitari opinentur. ut inferiorem animalis partem. si tamen adquirerent aliquid pietatis. Nunc vero non solum feliciores hominibus non sunt animo misero. Dominum animum cum hominibus miseris.autem habent cum diis melius. naturae perfectione. sed aeternum vinculum damnatorum. id est corpus. 11. corporis servitio magis utimur. 10. cum superioribus. lemures. interim bina animalia: deos ab hominibus plurimum differentes loci sublimitate. manes autem deos dici. carius aestimatur: isti mediatores deorum et hominum. inquit. quos inter nos et deos mediatores nobis philosophi providerunt. Daemon est miserae immortalitatis. ut ab aerumnis vel in morte requiescerent. Nempe cum prius deos in sublimi caelo. hic caduca et subsiciva. quia nulla morte. Larvas quippe dicit esse noxios daemones ex hominibus factos. seu larvas. ex anima constet et corpore. Quaenam tandem istos mediatores falsos atque fallaces quasi capite deorsum nequitia vel poena suspendit. si mortale cum eis haberent corpus et cum diis animum beatum. Dicit quidem et animas hominum daemones esse et ex hominibus fieri lares. An animae mortuorum daemones fiant. sicut etiam Sallustius ait: Animi imperio. licet purissimo. quoniam de hominibus loquebatur. cum inferioribus habeant. sicut aurum etiam sordidum argento seu plumbo. quod boni sint animi. nullo inter se propinquo communicatu. sed. cum diis habent corpus aeternum. Hic terna video commemorata contraria de duabus naturae partibus ultimis. si boni meriti sunt. servum corpus cum diis beatis. per quos interpositos divinis humana iunguntur. si vel paululum attendat? Quando quidem quamlibet nequam homines fuerint. et vivacitas illic aeterna et indefecta sit. quibus sicut beluis mortale corpus est. quanto sunt nocendi cupidiores. vitae perpetuitate. ad misericordiam Dei patris pertinere arbitratus est. melior certe corpore etiam sanissimo atque firmissimo. quoniam natura eius excellentior nec labe vitiorum postponitur corpori. cum apertissime dixerit daemones aeternos. Essent quippe feliciores hominibus. Sed nunc de his agimus. tanto peiores fiunt. quorum duorum anima est utique corpore melior. Inde autem perhibet appellari Graece beatos . cum et habitacula summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. sicut animalium terrestrium. quos in natura propria descripsit inter deos et homines genere animalia. corpore aeria. Is cum de humanis animis ageret: Pater. animos quoque hominum daemones esse confirmans. tempore aeterna. 12. ne semper huius vitae miseria tenerentur. Plotinus certe nostrae memoriae vicinis temporibus Platonem ceteris excellentius intellexisse laudatur 24. si mali. hoc est boni daemones 27. parte inferiore exaltati. et ingenia illa ad beatitudinem sublimata. quod mortales sunt homines corpore. quod est in animante deterius. cum hominibus autem terrestribus in parte dominante sint miseri? Corpus quippe servum est. qua volunt diis homines per daemones iungi. animi eorum solvuntur a corpore: nec sic existimandum est eorum corpus tamquam honoratorum aeternum vehiculum. sicut dixi. id est animum. id est animal. vel dum manes deos. quae in animi passivi miseria non mortale sicut homines. Hac misericordia indigna iudicata est iniquitas daemonum. tamquam in perversum ligati atque suspensi. non in animo constituta. Adiunxit autem ille: Alterum nobis cum diis. Sed hinc alia quaestio est. animo passiva. homines autem in terra infima disiunctos locis et naturae dignitate secerneret. quasi religio. ita conclusit: Habetis. superiorem vero. mente rationalia. superiore deiecti. id est corpus? Cum enim animans. Unde etiamsi quisquam propter hoc eos putaverit aeternitatem habere cum diis.

bina animalia. unum hoc de summis habent. sicut promittebat.. et non solent isti deos nisi rationales mente perhibere 30. profecto et beati sunt. Nam tria quae proposuit de diis laudabilia. quod sunt animo passiva et tempore aeterna.. Item non possumus recte dicere nec mortales esse daemones nec aeternos. . recte medii constituantur inter deos immortales ac beatos et homines mortales ac miseros. summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat.quae passionem sequitur. vitae perpetuitas. nisi eorum cultoribus erubuisset. quia multum cum diis comparat multumque ab hominibus separat. tria cum infimis? Quis non videat relicta medietate quantum inclinentur et deprimantur ad infima? Sed plane etiam ibi medii possunt ita inveniri. Et vivacitas. duo vero communia sint omnibus. quod mente rationalia. mortalitas. quibus cura attentior adhibenda est quem ad modum vel aliena esse a daemonibus ostendantur. Haec aliis verbis ita repetivit. ut medietas videtur exposcere... et ideo non est alterum ad complendam medietatem suam. aut miseros esse aut beatos necesse est. id est locus infimus. medii non erunt. sicut etiam ipsi fatentur. Quo modo ergo medii. et his contraria tria hominum. sicut demonstratum est. Nam et quinque illis. ut eis adversa alia tria ex hominibus redderet. hic caduca et subsiciva. cum sint animalia rationalia. id est locus sublimis. cum diis autem unum. infra deos istis praebeant adiutorium. sicuti sunt arbusta vel pecora. quorum habent unum cum infimis.. Quia ergo his binis. quia dixerat naturae perfectionem. aliis quidem verbis. eadem repetivit. quos inter homines et deos isti in medio locaverunt. si et immortales sunt et beati. hominum vero infimorum vel miseria mortalis vel mortalitas misera. Nam et ipse cum de diis et hominibus loqueretur: Habetis. quae sunt sensus vel rationis expertia. quod tempore aeterna. 13. nihil autem horum cum hominibus et miseris et mortalibus: quo modo non potius remoti sunt ab hominibus diisque coniuncti. Omnia namque viventia aut in aeternum vivunt. recte possumus dicere. Cetera bina restant. inter sublimem quippe et infimum medius locus aptissime habetur et dicitur. miseria. cum summis alterum.summis atque infimis. 13. Et ingenia illa. quoniam tria dixit eos habere nobiscum quod genere animalia. non sunt eudaemones daemones. Sed ab eis aliena esse non possunt. de loco nulla est controversia. non eos medios. Quorum ergo ratio mentibus inest. ita daemones. daemonum autem mediorum vel misera aeternitas vel aeterna miseria. quam inter utrosque medii constituti? Tunc 143 . nisi ut hi medii de duobus summis unum habeant et de duobus infimis alterum? Nam si utraque de imis habebunt aut utraque de summis. qui supra homines. sicut et illi de summis atque infimis singula propria. ostendit. quae in definitione daemonum posuit. numquam esset istorum aeterna miseria. haec ad miserias infimata... inquit. Ac per hoc quia de infimis habere non possunt aeternitatem. et beatitudinem scilicet et immortalitatem. quia dixerat loci sublimitatem. 13. ut eis tria contraria humanae condicionis opponeret. illis ministerium? Si enim boni aeternique sunt. Ipsa est autem illa daemonum misera aeternitas vel aeterna miseria. quia dixerat vitae perpetuitatem. etiam misera dixisset. illic aeterna et indefecta sit. Non enim sicut dicimus locum medium nec summum esse nec infimum. ad beatitudinem sublimata. quod de infimis habeant. 3. Duo sunt residua. quod animo passiva sunt. Qui enim ait animo passiva. Cum enim utrumque habeant cum diis. beatitudo. Tria igitur ab eo posita sunt deorum. quando unum habent cum summis. nisi miseriam. Iam vero iste tempore aeternos daemones dixit. aut finiunt morte quod vivunt. perfectio naturae. Si igitur beati recte dicuntur eudaemones. 1. 2. Daemon medius tantum immortalitate et miseria. acceptis ex utraque parte singulis mediabuntur. ut unum habeant proprium. neque in infima deprimatur. quod corpore aeria. aeternitas. ut proportionali ratione librata medietas neque sustollatur in summa. Porro quia providentia summi Dei. Cum et habitacula. vel sic eis distribuantur. quod genere sunt animalia et mente rationalia. carere utrisque non possunt. Tria deorum haec sunt: loci sublimitas. Quis ergo est locus bonorum daemonum. nec beatos esse nec miseros. quo modo daemones boni. Quid igitur restat.igitur non medius inter deos et homines. sed in alterutram partem vel resiliunt vel recumbunt. dii corpus aetherium hominesque terrenum. Inter haec terna deorum et hominum quoniam daemones medios posuit. quae ibi non est. Est itaque secundum Platonicos sublimium deorum vel beata aeternitas vel aeterna beatitudo 29. inquit. Unde frustra isti conabuntur ostendere. inquit. nisi esset magna malitia. . inquit. Aeterna autem beatitudo medios eos esse non sinit. et unum proprium. quod est corpus aerium.. non fortuita temeritate regitur mundus.

mortalitatem cum mortalibus miseris? Profecto enim. ut per id. cuius participatione simus beati. Christus mediator quia homo et Deus. beatitudinem habentes cum immortalibus beatis. animal rationale mortale. et beatus in aeternitate persistere potuit. qui non solum homo. Proinde mediatorem inter nos et Deum et mortalitatem habere oportuit transeuntem et beatitudinem permanentem. in perpetua vel carnis morte remanerent. ut. non cum binis alterutrorum. ne possit ad illud unum beatificum <bonum> perveniri. et beatitudo amanda est sempiterna. quam resuscitavit a mortuis. sicut homo medium quiddam est. hic mors timenda non est. quorum corda per suam fidem mundans ab illorum immundissima dominatione liberavit. possunt autem medii esse angeli mali. etiam ipsa multitudine obstrepit quodam modo. quoniam persistit quod impedit. Nec tamen ob hoc mediator est. rationem cum Angelis. verum etiam beatificum bonum non oportere quaeri alios mediatores. sed inferior angelis. iam non est. 2. qui adversus eorum immortalitatem et miseriam et mortalis esse ad tempus voluit. Ita ergo cum quaerimus medium inter beatos immortales miserosque mortales. Ad hoc se quippe interponit medius immortalis et miser. ad consequendam beatitudinem consulunt. verum etiam deus sit. quia multitudo. cuius participationis privatione misera multitudo malorum angelorum. miseri cum istis. quam interponit ad beatitudinis adiutorium. et ad id. non multis sed uno mediatore opus erat. medius homo est. quamdiu mortaliter vivit. quamdiu mortales sunt. Quod si ita est.ad beatam immortalitatem hominem inducit. ad quod ut perduceremur. quia immortales sunt cum illis. unius Dei participatione fit beata. quod in se resurgendo monstravit. quia ipsi quoque et beati et immortales sunt. ut nec ipsi. hoc invenire debemus. Homo mortalis beatus esse potest. ad hoc se autem interposuit mortalis et beatus. neque permanere mortalem. 1. per quod facta sunt omnia 31. qui separat amicos. maxime quippe immortale et maxime beatum Verbum longe est a mortalibus miseris. propter quos liberandos mediator effectus est. sed carnis infirmitate suscepta. Si autem. ut homines ex mortali miseria ad beatam immortalitatem huius medii beata mortalitas interveniendo perducat. si haberent et ipsi duo quaedam sua. non autem permansit in ipsa carne mortalis. superior pecoribus. Alius est ergo medius malus. Quidam enim condicionem suam humilius inspexerunt negaveruntque hominem capacem esse posse beatitudinis.enim medii essent. quae beata est. transferret ex mortuis. quae se opponit potius ad impedimentum. quem neque non fieri mortalem oportebat. unde numquam ipse discessit. quaerendus est medius.. quia beatus et beatificus Deus factus particeps humanitatis nostrae 144 . 15. quod posset offendere in Christi mortalitate. Et ideo multi sunt medii separatores. Angelus autem rationale et immortale. quod aut mortale sit beatum. ut ad immortalitatem beatam transire non sinat. per quos arbitremur nobis perventionis gradus esse moliendos.. qui reconciliat inimicos. ut mortalitate transacta et ex mortuis faceret immortales. Ibi ergo cavenda est miseria sempiterna. quod permanet. invident nemini (nam quid miserius invidentia? ) et ideo mortalibus miseris. quae non esse potuit sempiterna. quod transit. ac sic eos et immortales superbos et miseros noxios.. ne immortalitatis iactantia seducerent ad miseriam. magna est inter homines quaestio. quia pecus est animal irrationale atque mortale. hoc est Verbo Dei non facto. etiam miseri sint necesse est. quantum possunt. et hoc eo ipso. quoniam ipse est fructus mediationis eius. per quod immortalitati et beatitudini copuletur? Quod possit delectare in daemonum immortalitate. Quidam vero extulerunt se et ausi sunt dicere sapientiae compotes beatos esse posse mortales. sed mediator. si beati sunt. sed inter pecora et Angelos. alius bonus. 14. habens cum pecoribus mortalitatem. His contrarius est mediator bonus. et suae mortis humilitate et suae beatitudinis benignitate destruxit in eis. 15.. congrueret morituris. quia Verbum. Boni igitur Angeli inter miseros mortales et beatos immortales medii esse non possunt. id est ipsa miseria. eo ipso utique ostendens ad illud non solum beatum. quod multo credibilius et probabilius disputatur. miserum est. sed cum singulis utrorumque communia. et ex miseris beatos. Mortalis quippe factus est non infirmata Verbi divinitate. Homo itaque mortalis et miser longe seiunctus ab immortalibus et beatis quid eligat medium. cur non ipsi potius medii constituuntur inter mortales miseros et immortales beatos. ut etiam immortales valeant esse post mortem et Angelis immortalibus beatisque coniungi. Utrum et beatus et mortalis homo esse possit. omnes homines. aut immortale sit miserum. per quod homo 32. .

nec istam contaminat lucem. quorum luce terra. quos deos opinantur. si vellent. qui nisi captum non potest passerem? . quamvis de proximo videantur. et ideo daemones medios habent. etsi interdum. mundare non possunt omnesque immundi pariter fiunt. sed simul vivant utrique contaminati ac per hoc neutri beati? Nisi forte quis dicat more spongiarum vel huiusce modi rerum mundare daemones amicos suos. 16. et si in tantum curiositas progrederetur. id quoque interdum velut in altissimis tenebris rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicare 37. ut viderent et viderentur.. ut vellent: quonam pacto quispiam posset invitum tangere deum vel daemonem. videri homines. sic a Platone praedicari asseverat.compendium praebuit participandae divinitatis suae. qui acie non contaminantur oculorum. Videndo igitur visibusque se praebendo et loquendo et audiendo dii corporaliter misceri hominibus possent. cum deorum vel daemonum bonorum conspectu vel colloquio fruerentur. 2. vix autem sapientibus viris. 16.. quod ipse sit solus qui non possit penuria sermonis humani quavis oratione vel modice comprehendi. Ergo daemones contaminari fatetur. Nam licet ab eo potissimum sensu contrectatio dicta videatur. hactenus tamen. sed videre contaminat. Ideo quando in forma servi 33. In gustandi autem sensu nulla necessitate reficiendae mortalitatis urgentur. quantum sufficit. per quos eis voces hominum nuntientur. si miscerentur: incontaminabiles dicunt daemones et contaminabiles deos. quia illi. quos contaminati mundare non possunt. qui in superioribus vita 34. tutioresque sunt daemones ab ista hominum contaminatione. nec ab eis contaminari. qui non possunt videri. 145 . ut eorum participatione etiam nos immortales et beati simus. illustratur. sed ad illam Trinitatem. ut dixi. infra Angelos esse voluit. contaminatioribus dii miscentur daemonibus. cum radios suos terras usque pertendant. Quod si ita est. miscerentur hominibus. inter quos et illos medii constituti sunt? Aut si hoc eis beneficii non conferunt. a quibus contaminantur 35. vel cum adsunt daemones possunt vivorum corporum vaporibus humanorum. ne contrectatione contaminentur humana? Quasi vero aliud corpora illa aetheria quam videre sufficiat. audirent et audirentur.. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans ad Angelos immortales beatosque ita perducit. Aut si et contrectari miscerique hominibus. etiamsi esset necessarius in subveniendo contactus? Nam radiis solis et lunae terra contingitur. in forma Dei supra Angelos mansit. ut mediator esset. contaminarentur. quos visibiles dicit 39. et hoc praecipuum eorum sublimitatis ait esse specimen. a quibus longe absunt. et non contaminantur. cum se quantum licuit a corpore removerunt. idem in inferioribus via vitae. Non enim verum est. quos deos omnes visibiles dicit 38: nec daemones hominum contaminantur aspectu. adest tamen sapientium mentibus. 1. ne contaminarentur. si videri et videre contaminat. clarissima mundi lumina 40 et cetera sidera. et daemones contrectatione hominum et homines cultu daemonum. hominum propinquitatem contrectationemque vitarunt. cum videntur. Si ergo supra omnia vere summus Deus intellegibili et ineffabili quadam praesentia. nec tamen contaminari daemones possunt. cum se vigore animi quantum licuit a corpore removerunt. et dii contaminarentur. et ideo eos. Tactus vero in potestate est. ut tanto ipsi sordidiores fiant. An forte vocibus humanis contaminarentur. etsi tamquam rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicans. Absurde quis docet contaminari deos. ut fame adacti cibos ab hominibus quaerant. Deum quidem summum omnium creatorem. qui. si tantis sacrificiorum cadaverinis non contaminantur nidoribus. si miscerentur. dii autem contaminarentur. Porro si non contaminantur sidera. quanto fiunt homines eis velut tergentibus mundiores. nec ab eis contaminari potest: quid est quod isti dii propterea constituuntur longe in sublimi loco. ut eos sublimiter separatos humana contrectatio contaminare non possit 36. nisi quem fallacissimi daemones deceperunt? Quid quod.et non contaminari daemones. cuius et Angeli participatione beati sunt. An forte dii possunt ab hominibus contaminatos mundare daemones. negent ab istis clarissimis mundi luminibus. ut eos mundos diis incontaminatis possint adiungere. Qui tamen eorum radii per quaeque immunda diffusi non contaminantur. intellectum huius Dei. quid prodest hominibus daemonum amica mediatio? An ut post mortem non ad deos homines per daemones transeant. quem nos verum Deum dicimus. quid conferunt hominibus ad vitam post mortem beatam. et eo modo non possent et homines? Quis talia sentiat. Hoc autem modo daemones si miscentur. ut incontaminatissimi perseverent? Quid iam de ceteris sensibus dicam? Non enim olfaciendo contaminari vel dii possent.. si adessent. Tangendi autem quae necessitas? Nam neque homines id concupiscere auderent. nisi velint? Aut si non videri. si hominibus miscerentur. quod idem Platonicus ait Platonem dixisse: Nullus Deus miscetur homini. quod nulla attrectatione hominum contaminantur. videntur ab hominibus dii. diis profecto meliores sunt. Nam hoc deorum dicitur esse praecipuum. Si autem contaminantur et daemones.

et ibi omnia. Ubi est illud Plotini. cum possimus Angelorum nomine adhibito eamdem offensionem. per quam non locorum distantia. Angelos quidem partim bonos. nec ideo putandos daemones nobis esse meliores. sed cuilibet hoc dicere voluerit. ut ista via mundari se existimet. Quis tam infelix est. homo Christus Iesus 42. classis aut fuga? Similem Deo fieri 41. quos ipsi daemones nuncupant. Mediator Dei et hominum. quam daemonum amici per elementorum gradus ordinant inter aetherios deos et terrenos homines aeriis daemonibus mediis constitutis. quae nomine daemonum fieri poterat. Miror autem plurimum tam doctos homines. Quando quidem et in ipsa via corporali (quae falsissima est et plenissima erroris. 146 . ea quae in imo sunt mortalia et immunda convenire non possunt. impediunt. in quibus et Labeo est. sed eos bonos daemones vocare quam Angelos malunt. Incorporali vero illi aeterno et incommutabili tanto est anima hominis dissimilior. ut ita dixerim. sicut Scriptura loquitur. qua Patri est semper aequalis. qui. qua non iter agit iustitia. ubi contaminantes magis daemones evitentur et ab incontaminabili Deo 44 ad ineundam societatem incontaminatorum Angelorum homines a contaminatione mundentur? Angeli non sunt boni daemones. . quoniam immortali puritati. Sed ne de verbis etiam nos certare videamur. 17. opus est quidem mediatore. qui pagani appellantur et deos multos ac daemones colendos esse contendunt. Ita daemones contaminari potius ab hominibus. ne via teneatur. et deos ipsos contaminari potuisse. qui cuncta corporalia et sensibilia prae incorporalibus et intellegibilibus postponenda iudicaverunt. quam homines mundari a daemonibus credunt.et ipsa ad coelum via. Quae igitur nos causa compellit. numquam vero bonos daemones legimus. sed ubicumque illarum Litterarum hoc nomen positum reperitur. Quae igitur. qui nobis infimis ex corporis mortalitate coaptatus immortali spiritus iustitia. dubitare non possit. Et hanc loquendi consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti sunt. mundandis liberandisque nobis vere divinum praebeat adiutorium. non se aliter accipi.. Hic est. quoniam nonnulli istorum. Non enim parva sunt haec interim duo. eosdem perhibent ab aliis angelos dici. et ibi pater. qua nobis factus est similis. Falsi autem illi fallacesque mediatores daemones. Si ergo Deo quanto similior. nec carne posse contaminari veram divinitatem. sive daemones.. sed similitudinis excellentia mansit in summis. Qui profecto incontaminabilis Deus absit ut contaminationem timeret ex homine quo indutus est. hoc deos opinantur habere praecipuum. similitudinem ad Deum debemus ascendere) in ipsa tamen via corporali. qui audeat in laude vel servo suo dicere: Daemonem habes 45. 19. non tamen tali. 18. quod diximus cogamur exponere. Nos autem. quae in summo est. cum agitur de beata vita. iam mihi de bonis Angelis aliquid video disserendum. quae hoc verbum nonnisi in malam partem audire consuerunt. evitare? Daemon est inflantis scientiae. et humanitate.Christus est mediator quia Deo et homini similis. nonnisi maligni significantur spiritus. hoc est incorporalem. ut eorum etiam. Hoc ut sanetur. daemonicolarum. quae salubriter sua incarnatione monstravit. sive daemonia dicantur. ubi ait: Fugiendum est igitur ad carissimam patriam. ut propter hoc intervallum locorum contrectatione non contaminentur humana. quos isti esse non negant. sed. quia non habent carnem. sed per spiritalem. quam adiuvet ut sanemur). non viam praebent ad Deum. inquit. sed tali. animum autem morbidum similem infimis (quo morbo nobis invideat potius ne sanemur. dii contaminabiles praedicantur.. non hic locus est ut competenter pro nostra facultate dicamus. ut iam paene sint omnium. quanto rerum temporalium mutabiliumque cupidior. corporalium contrectationum facere mentionem. tanto fit quisque propinquior: nulla est ab illo alia longinquitas quam eius dissimilitudo. nisi loci altitudine munirentur 43. de cuius et divinitate. ut post offensionem aurium tam multarum. aut ex hominibus inter quos in homine conversatus est. ubi homines contaminantes. partim malos. et non potius eligat viam. cum per spiritus immunditiam miseri ac maligni multis effectibus clareant. nullus fere sit tam litteratus et doctus. secundum quam Christiani sumus. quam maledicere voluisse.. quoniam non per corporalem altitudinem. per corporalium tamen locorum intervalla et per aeriorum corporum levitatem a provectu animorum nos avocare atque avertere moliuntur. qui corpus quidem habeat immortale propinquum summis. sicut eum sancta Scriptura praedicat. daemones contaminati.

ut eidem Domino infirmitate carnis induto dixerint: Quid nobis et tibi. secundum id quod Dei Verbum est. Christus daemonibus se ostendit. quantam virtutem habeat. hoc est tam superbi sunt. aliud autem in aeternis atque incommutabilibus Dei legibus. verum etiam incommutabili et ineffabili pulchritudine. quod in eis et tanta scientia erat. non in illo iustitiam diligebant. per quod factus est mundus. Est ergo in daemonibus scientia sine caritate. quantum se temptari ipse permisit.. Spiritus eius participatione cognoscere. Itaque non solum aeterni. nisi scientiam tunc prodesse. adhaerendo beatos esse dicunt: hoc dicunt quod dicimus. eo bono. Bonum autem. boni utique et sancti ac per hoc spiritibus immundis metuendi et tremendi. quibus causis quaedam probantur. verum etiam beati sunt. quos a summo Deo conditos deos scribit eorum auctor et magister Plato 52: dicant quod volunt. prae cuius non tantum incorporali. Ipsi autem daemones etiam hoc ita sciunt. cui videndo per fidem. Illius quippe indeclinabiliter participatione et contemplatione perfruuntur. Quod sit deorum nomen in Scripturis. Angeli intellegunt. id est in superbiam inanissimae quasi ventositatis extollere. Denique quando ea paululum supprimenda iudicavit et aliquanto altius latuit. Et ideo certius etiam temporalia et mutabilia ista noverunt. Poenam suam quippe formidabant ab illo. sed ei. dubitavit de illo daemonum princeps eumque temptavit. ad nostrae imitationis temperaret exemplum. Quamquam etiam ipsa origo huius nominis. His igitur Angelis bonis omnis corporalium temporaliumque rerum scientia. Aliud est enim temporalibus temporalia et mutabilibus mutabilia coniectare eisque temporalem et mutabilem modum suae voluntatis et facultatis inserere. in eorum litteris inveniri potest. si divinos intueamur libros. ut ei iubenti.20. Si enim sic immortales. Daemones enim [ ] dicuntur (quoniam vocabulum Graecum est) ab scientia nominati 46. Hos si Platonici malunt deos quam daemones dicere eisque annumerare. quolibet eos nomine appellent. quam vero Deo deberi sciunt. participata aeternitate perfruuntur 50. omnia. quamvis in illo contemptibilis videretur carnis infirmitas. dispositiones quoque suas aliquando praenuntiant. Post illam vero temptationem. quae infra sunt et. cum caritas inest 48. caritas vero aedificat 47. a quo facti sunt. non enim cum eis de verborum controversia laborandum est. non sunt seque ipsos inter illa contemnunt. magis magisque innotescebat daemonibus quantus esset. a quo creati sunt. an Christus esset explorans. sibi satis egerint exhiberi. quem gerebat. quod illud est. Denique saepe isti. et ideo tam inflati. ex quorum tyrannica quodam modo potestate fuerat liberaturus praedestinatos in suum regnum et gloriam semper veracem et veraciter sempiternam. ut tamen a summo Deo factos. Nam et de ipso nomine. sive omnium sive meliorum. 22. et caritas non erat. sed sicut eis terrendis innotescendum fuit. quod illuminat pios. Hanc autem Platonicorum esse sententiam. qua sanctificantur. quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt. quae tam certissima quam potentissima est omnium. Daemones autem non aeternas temporum causas et quodam modo cardinales in Dei Sapientia contemplantur. vilis est. perfruantur. Contra superbiam porro daemonum. quae in eius Sapientia vivunt. corda mundantur. quo beati sunt. mutationes temporum praevidere Deique voluntatem. sed quorundam signorum nobis occultorum maiore experientia multo plura quam homines futura prospiciunt. et ex toto. et si non per se ipsos. Innotuit ergo daemonibus non per id. daemones coniectant.. sed quod illis Dei. quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius quam infirmitati hominum possent esse conspicua. caritas cara est. Sed innotuit non sicut Angelis sanctis. sine hac autem inflare. sicut scriptum est. ut honores divinos et religionis servitutem. animae hominum nesciunt immunditia elationis inflatae. cum Angeli. tantum autem voluit. quantum voluit. ex quo boni sunt. cuncta ordinantur. resistere nullus auderet. 1. quod sanctis Angelis recta discretione donatum est. quae in Christo apparuit. 23. cuius sancto amore inardescunt. quod recte aliter non intellegitur. Dei humilitas. non scientia. Apostolus autem Spiritu Sancto locutus ait: Scientia inflat. qua pro meritis possidebatur genus humanum. qua inflantur daemones. quod daemonibus certa ratione permissum est. quantum oportuit. sed per quaedam temporalia suae virtutis effecta et occultissimae signa praesentiae. et quantum possunt et apud quos possunt adhuc agant. ut hominem. Tantum vero eis innotuit. non quod earum ignari sint. daemonibus similes superbia. 21. quod huius modi 147 . Iesu Nazarene? Venisti perdere nos? 49 Clarum est in his verbis. quod boni sunt. numquam illi omnino falluntur. quaedam reprobantur. quae in illo est. quod est vita aeterna et lumen incommutabile. Deus illis est. qui eius. ministrarent ei 51. aliquid affert cognitione dignissimum.

Sequitur enim: Quoniam omnes dii gentium daemonia. Illud autem ubi scriptum est: Terribilis est super omnes deos. quia hoc ministerium non per illos. quos ob hoc ipsum colendos putant. quia et in nostris sacris Litteris legitur: Deus deorum Dominus locutus est 53. non potest intellegi deus daemoniorum. 23.. id est quos gentes pro diis habent. esse quaerendum.. a quibus utraque differentia separantur. qui ea fruuntur beatitudine. Qui autem medii sunt communem habendo immortalitatem cum superioribus. quae sunt daemonia. a quo creati et cuius participatione beati sunt. sicuti sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus Deus Pater. Veram beatitudinem sive angelis sive hominibus per unum Deum tribui etiam Platonicos definisse. id est dii hominum in populo Dei constitutorum. quod in populo Dei sunt. 3. 148 .. quos potius ut deceptores vitare debemus. sed utrum hi. 2. ut ab scrupulo dubitationis aliena sit. beatitudinem. ut tamen daemones bonos. 12 LIBER X BREVICULUS 1. ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere deum infidelis auderet infirmitas? Quod in homine facile est evitare. quos deos appellant.magis homini quam angelo convenit.. De superna illuminatione quid Plotinus Platonicus senserit. qui dictus est Rex magnus super omnes deos. illis autem non placet.. et unus Dominus Iesus Christus. adiuvante ipso in sequenti libro diligentius disseremus. Super omnes ergo Deos dixit. qualescumque illi sint et quolibet vocabulo digni sint. quamvis nominis controversia videatur. qui in caelis sunt. non etiam beatos audent dicere. Quos autem bonos et ideo non solum immortales. sub quo terrore Domino dicebant: Venisti perdere nos? 57 Illud vero. dii estis et filii Excelsi omnes 60.immortalem beatamque creaturam deos appellant. per quem omnia et nos per ipsum 61. Illud vero. et alibi: Rex magnus super omnes deos 55. id est immortales et beatos. an etiam sibi sacrificari velint. sive in caelo sive in terra.. invidere nobis <possunt> potius quam praebere. quibus dictum est: Ego dixi.sed neuter sacrificio honorandus. qui Dei voluntatem hominibus annuntiarent. Unde nihil habent amici daemonum quod dignum afferant. quem per Angelos vel per homines alloquitur Deus. ut sciamus immortales et beatos. . ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum. Ego. Hinc est quod ait Apostolus: Etsi sunt qui dicuntur dii. qui dictus est: Deus deorum. ubi dicitur: Deus deorum. deinceps ostenditur. inquit. non deos sublimiter collocatos et ab humana contrectatione semotos. 23. . Potest itaque intellegi horum deorum Deus. medios non esse ad immortalem beatitudinem perducendis mortalibus miseris. quia etsi appellentur dii immortales illi et beati. 2. quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur. uni tantum Deo. cur dictum sit. verum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter vitam beatam post mortem adipiscendam colendos putant. quid respondebimus nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos. qui tamen facti et creati sunt. qui dictus est Deus deorum 59. quoniam merito malitiae miseri sunt. sed gentium. et super hos deos Rex magnus. Non multum ergo de nomine disceptandum est. cum res ipsa ita clareat. tamen ita detestabile est nomen daemonum. ad quam Deum colendo cupiunt homines pervenire?". ex quo omnia et nos in ipso. ut hoc modis omnibus a sanctis Angelis nos removere debeamus. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei. cur eos tamquam adiutores colere debeamus. non tamen dicti sunt dii deorum. sed per daemones fieri credunt. Nunc ergo ita liber iste claudatur. quam non habent. quanto magis immortales eo nomine digni sunt. Sed homines quoque in populo Dei eadem Scriptura deos appellat. quodlibet vocentur. dixi. Dominus autem caelos fecit 56. miseriam cum inferioribus. Verum tamen cum a nobis quaeritur: "Si homines dicti sunt dii. quos immortales tantum. et Rex magnus super omnes deos absit ut dicatur rex magnus super omnia daemonia. ideo inter nos et ipsos paene nulla dissensio est. dii estis et filii Excelsi omnes 58. non eos velle per tale religionis obsequium nisi unum Deum coli. quam illos immortales et beatos. quod nos ex eorum immortalium beatorum numero missos Angelos esse dicimus. ideo terribilis. aut certe ita immortales et beatos. et alibi: Confitemini Deo deorum 54.

23. De uno veroque principio. De theurgia. De sacrificiis. negant ecclesiasticis Libris esse credendum. quod solum naturam humanam purgat atque renovat. 16. an vero illis. De summo veroque sacrificio. quae Deus ad corroborandam fidem piorum etiam per angelorum ministerium promissis suis adhibere dignatus est. 8. deviarunt colendo angelos seu bonos seu malos honore divino. quae Deus non requirit. quod ipse Dei et hominum Mediator effectus est. 25. qui se visibile saepe praestiterit. 9. 13. a quo Platonici. sed uni Deo sancta praecipiunt religione serviri. De miraculis. qui de miraculis. non secundum quod est. De uno Deo colendo non solum propter aeterna. An de promerenda beata vita his angelis sit credendum. in qua petit de diversitate daemonum se doceri. qui non sibi. 11. De epistula Porphyrii ad Anebontem Aegyptium. De vero perfectoque sacrificio. sed ad significationem eorum offerri voluit. De modo potestatis daemonibus datae ad glorificandos sanctos per tolerantiam passionum. De arca Testamenti miraculisque signorum. sed secundum quod poterant ferre cernentes. sed in Deo permanendo vicerunt. quae ad commendendam legis ac promissionis auctoritatem divinitus facta sunt. sed unius veri Dei velint esse cultores. De miraculis. 15. ut nos non suos. Quod sanctorum angelorum ea sit in nos dilectio.3. qui se coli exigunt honore divino. 20. quae falsam purgationem animis daemonum invocatione promittit. Unde sit sanctis adversum daemones potestas et unde cordis vera purgatio. quo providentiae Dei serviunt. sed etiam propter temporalia beneficia. 18. 21. quamvis creatorem universitatis intellexerint. Quae ratio sit visibilis sacrificii. quae per sanctorum angelorum ministerium Deus verus operatur. De vero Dei cultu. in quibus Porphyrius Platonicus quaedam probando. quod uni vero et invisibili Deo offerri docet vera religio. 149 . 19. 10. 4. quaedam quasi improbando versatur. Omnes sanctos et sub legis tempore et sub prioribus saeculis in sacramento et fide Christi iustifica tos fuisse. De illicitis artibus erga daemonum cultum. 6. 5. De ministerio sanctorum Angelorum. quibus Dei populus eruditus est. 12. 24. Contra eos. De invisibili Deo. quae requirit. qui aerios spiritus non placando ipsos. quia universa in ipsius providentiae potestate consistunt. Quod uni vero Deo sacrificium debeatur. 17. 7. De principiis in quibus Platonici purgationem animae esse profitentur. 14. 22.

26. De inconstantia Porphyrii inter confessionem veri Dei et cultum daemonum fluctuantis. 27. De impietate Porphyrii, qua etiam Apulei transcendit errorem. 28. Quibus persuasionibus Porphyrius obcaecatus non potuerit veram sapientiam, quod est Christus, agnoscere. 29. De incarnatione Domini nostri Iesu Christi, quam confiteri Platonicorum erubescit impietas. 30. Quanta Platonici dogmatis Porphyrius refutaverit et dissentiendo correxerit. 31. Contra argumentum. Platonicorum, quo animam humanam Deo asserunt esse coaeternam. 32. De universali via animae liberandae, quam Porphyrius male quaerendo non repperit, et quam sola gratia Christiana reseravit. LIBER DECIMUS QUAE AETERNAE VITAE SIT RELIGIO Quae ad veram religionem attineant

Angelis placet ut uni Deo sacrificemus.
1. 1. Omnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines velle 1. Qui autem sint vel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controversiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriverunt, quas in medium adducere atque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octavo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata vita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo vero, qui etiam effector est deorum, an plurimis diis religione sacrisque serviendo pervenire possimus: non etiam hic eadem repeti exspectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculare memoriam 2. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet immortalem ac rationalem vel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines appetunt, id est vitam beatam, quemquam isti assecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit 3. Sed quia ipsi quoque sive cedentes vanitati errorique populorum sive, ut ait Apostolus, Evanescentes in cogitationibus suis 4 multos deos colendos ita putaverunt vel putari voluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus divinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parva ex parte respondimus: nunc videndum ac disserendum est, quantum Deus donat, immortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti 5, quos isti deos et ex quibus quosdam vel bonos daemones vel nobiscum Angelos nominant 6, quo modo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus.

Dei cultus servitus appellatur.
1. 2. Hic est enim divinitati vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit latinum, graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. quippe nostri, ubicumque sanctarum Scripturarum positum est, interpretati sunt "servitutem" 7. Sed ea servitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere 8, alio nomine Graece nuncupari solet 9; vero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum 10. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica vel recordatione vel praesentia frequentamus. Nec

150

solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc verbo et agricolae et coloni et incolae vocantur, et ipsos deos non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique venerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos 11; non sicut appellantur coloni, qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni 12. Ab incolendo enim colonos vocavit, non ab agricultura. Hinc et civitates a maioribus civitatibus velut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione verbi huius omnino verissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest.

An pietas sit tantum religionis officium.
1. 3. Nam et ipsa religio quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur (unde isto nomine interpretati sunt nostri eam, quae Graece dicitur 13): tamen quia latina loquendi consuetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio 14, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu deitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam videtur hoc verbum a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri 15. Pietas quoque proprie Dei cultus 16 intellegi solet, quam graeci vocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur 17; quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus eaque sibi vel pro sacrificiis vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius 18; quem sane Graeci nullo suo sermonis usu vocant, quamvis pro misericordia illorum etiam vulgus usurpet 19. Unde in quibusdam Scripturarum locis 20, ut distinctio certior appareret, non , quod ex bono cultu, sed , quod ex Dei cultu compositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno verbo enuntiare non possumus. Quae itaque graece nuncupatur et latine interpretatur "servitus", sed ea qua colimus Deum 21; vel quae graece, latine autem "religio" dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; vel quam illi , nos vero non uno verbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare 22: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui verus est Deus facitque suos cultores deos 23. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus immortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos volunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos volunt, profecto inde volunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde nos?

Participes nos esse Dei Plotinus et Ioannes docent.
2. Sed non est nobis ullus cum his excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandaverunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili, quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo illustrantur, ut clareant atque eius participatione perfecti beatique subsistant 24. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse universitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter illuminante intellegibiliter lucet 25. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis amplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna 26. Lunam quippe solis obiectu illuminari putant 27. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intellegit, quos in caelestibus sedibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi vitam beatam et lumen intellegentiae veritatis 28, quam unde praebetur et nobis, consonans Evangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes; hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 29. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem vel intellectualem, qualis erat in Ioanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Ioannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus 30.

151

Quid platonici de Deo et diis senserint.
3. 1. Quae cum ita sint, si Platonici vel quicumque alii ista senserunt cognoscentes Deum sicut Deum glorificarent et gratias agerent nec evanescerent in cogitationibus suis 31 nec populorum erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis immortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut immortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum.

Vera est religio Deum cognoscere ipsumque et alios amare.
3. 2. Huic nos servitutem, quae graece dicitur, sive in quibusque sacramentis sive in nobis ipsis debemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus 32, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, quoniam nec mole distenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, eius est altare cor nostrum; eius Unigenito eum sacerdote placamus; ei cruentas victimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius veritate certamus; eum suavissimo adolemus incenso 33, cum in eius conspectu pio sanctoque amore flagramus; ei dona eius in nobis nosque ipsos vovemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne volumine temporum ingrata subrepat oblivio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne fervidam caritatis 34. Ad hunc videndum, sicut videri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes vel potius religentes (amiseramus enim neglegentes) hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur 35, ad eum dilectione tendimus, ut perveniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu veris impletur fecundaturque virtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota virtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic complentur duo illa praecepta in quibus tota Lex pendet et Prophetae: Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota mente tua, et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 36. Ut enim homo se diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret, ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud vult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo 37. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec vera religio, haec recta pietas, haec tantum Deo debita servitus. Quaecumque igitur immortalis potestas quantalibet virtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei vult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia privatur Deo; si autem colit Deum, non vult se coli pro Deo. Illi enim potius divinae sententiae suffragatur et dilectionis viribus favet, qua scriptum est: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 38.

Alias Deus hominesque coluntur.
4. Nam, ut alia nunc taceam, quae pertinent ad religionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi Deo. Multa denique de cultu divino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, sive humilitate nimia sive adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et venerandi, si autem multum eis additur, <et> adorandi: quis vero sacrificandum censuit nisi ei, quem Deum aut scivit aut putavit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobavit sacrificium, minoris aspexit 39.

Vera religio in sacrificio consummatur quod...
5. Quis autem ita desipiat, ut existimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis divina Scriptura testetur, ne longum faciamus, breve illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Dominus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges 40. Non solum igitur pecore vel qualibet alia re corruptibili atque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si viderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in victimis pecorum 41, quae nunc Dei populus legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae

152

aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eumdem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo visibile invisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens apud Prophetam vel ipse Propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si voluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contritus; cor contritum et humiliatum Deus non spernet 42. Intueamur quem ad modum, ubi Deum dixit nolle sacrificium, ibi Deum ostendit velle sacrificium. Non vult ergo sacrificium trucidati pecoris, et vult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolle dixit, hoc significatur, quod eum velle subiecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quo modo ab stultis ea velle creditur, velut suae gratia voluptatis. Nam si ea sacrificia quae vult (quorum hoc unum est: cor contritum et humiliatum dolore paenitendi) nollet eis sacrificiis significari, quae velut sibi delectabilia desiderare putatus est: non utique de his offerendis in Lege vetere praecepisset 43. Et ideo mutanda erant opportuno certoque iam tempore, ne ipsi Deo desiderabilia vel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae et plenitudo eius. Numquid manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? 44 Tamquam diceret: utique si mihi essent necessaria, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subiungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua et invoca me in die tribulationis, et eximam te et glorificabis me 45. Item apud alium Prophetam: In quo, inquit, adprehendam Dominum, assumam Deum meum excelsum? Si apprehendam illum in holocaustis, in vitulis anniculis? Si acceptaverit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus hircorum pinguium? Si dedero primogenita mea impietatis, fructum ventris mei pro peccato animae meae? Si annuntiatum est tibi, homo, bonum? Aut quid Dominus exquirat a te nisi facere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? 46 Et in huius Prophetae verbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In Epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite oblivisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo 47. Ac per hoc ubi scriptum est: Misericordiam volo quam sacrificium 48 nihil aliud quam sacrificium sacrificio praelatum oportet intellegi; quoniam illud, quod ab omnibus appellatur sacrificium, signum est veri sacrificii. Porro autem misericordia verum sacrificium est; unde dictum est, quod paulo ante commemoravi: Talibus enim sacrificiis placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi sive templi multis modis de sacrificiis leguntur divinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut scriptum est, tota lex pendet et Prophetae 49.

...intus in animo exterius comunione exhibetur.
6. Proinde verum sacrificium est omne opus, quo agitur, ut sancta societate inhaereamus Deo, relatum scilicet ad illum finem boni, quo veraciter beati esse possimus. Unde et ipsa misericordia, qua homini subvenitur, si non propter Deum fit, non est sacrificium. Etsi enim ab homine fit vel offertur, tamen sacrificium res divina est, ita ut hoc quoque vocabulo id Latini veteres appellaverint 50. Unde ipse homo Dei nomine consecratus et Deo votus, in quantum mundo moritur ut Deo vivat, sacrificium est. Nam et hoc ad misericordiam pertinet, quam quisque in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo 51. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo 52, sacrificium est. Ad quod exhortans Apostolus ait: Obsecro itaque vos, fratres, per miserationem Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum 53. Si ergo corpus, quo inferiore tamquam famulo vel tamquam instrumento utitur anima, cum eius bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est: quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum, ut igne amoris eius accensa formam concupiscentiae saecularis amittat eique tamquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex eius pulchritudine acceperit, fit sacrificium! quod idem Apostolus consequenter adiungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo; sed reformamini in novitate mentis vestrae ad probandum vos quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum 54. Cum igitur vera sacrificia opera sint misericordiae sive in nos ipsos sive in proximos, quae referuntur ad Deum; opera vero misericordiae non ob aliud fiant, nisi ut a miseria liberemur ac per hoc ut beati simus (quod non fit nisi bono illo, de quo dictum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 55): profecto efficitur, ut tota ipsa redempta civitas, hoc est congregatio societasque sanctorum, universale sacrificium offeratur Deo per sacerdotem magnum, qui etiam se ipsum obtulit in passione pro nobis, ut tanti capitis corpus essemus, secundum formam servi 56. Hanc enim obtulit, in hac oblatus est, quia secundum hanc mediator est, in hac sacerdos, in hac sacrificium est. Cum itaque nos hortatus esset Apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium nostrum, et non

153

conformemur huic saeculo, sed reformemur in novitate mentis nostrae: ad probandum quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum, quod totum sacrificium nos ipsi sumus: Dico enim, inquit, per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus, qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam; sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent: ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra, habentes dona diversa secundum gratiam, quae data est nobis 57. Hoc est sacrificium Christianorum: Multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat Ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur.

Quos angelorum officium in civitate Dei sit.
7. Merito illi in caelestibus sedibus constituti immortales et beati, qui Creatoris sui participatione congaudent, cuius aeternitate firmi, cuius veritate certi, cuius munere sancti sunt, quoniam nos mortales et miseros, ut immortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificari, sed ei, cuius et ipsi nobiscum sacrificium se esse noverunt. Cum ipsis enim sumus una civitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, civitas Dei 58; cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. De illa quippe superna civitate, ubi Dei voluntas intellegibilis atque incommutabilis lex est, de illa superna quodam modo curia (geritur namque ibi cura de nobis) ad nos ministrata per Angelos sancta illa Scriptura descendit, ubi legitur: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 59. Huic Scripturae, huic legi, praeceptis talibus tanta sunt attestata miracula, ut satis appareat, cui nos sacrificari velint immortales ac beati, qui hoc nobis volunt esse quod sibi.

Miracula facta sunt attestantia promissa Dei...
8. Nam nimis vetera si commemorem, longius quam sat est revolvere videbor, quae miracula facta sint attestantia promissis Dei, quibus ante annorum milia praedixit Abrahae, quod in semine eius omnes gentes benedictionem fuerant habiturae 60. Quis enim non miretur eidem Abrahae filium peperisse coniugem sterilem eo tempore senectutis, quo parere nec fecunda iam posset 61, atque in eiusdem Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 62, eidemque Abrahae praedictum ab Angelis caeleste incendium Sodomorum, quos Angelos hominibus similes hospitio susceperat et per eos de prole ventura Dei promissa tenuerat 63, ipsoque imminente iam incendio miram de Sodomis per eosdem Angelos liberationem Loth filii fratris eius, cuius uxor in via retro respiciens atque in salem repente conversa 64 magno admonuit sacramento neminem in via liberationis suae praeterita desiderare debere? Illa vero quae et quanta sunt, quae iam per Moysen pro populo Dei de iugo servitutis eruendo in Aegypto mirabiliter gesta sunt, ubi magi Pharaonis, hoc est regis Aegypti, qui populum illum dominatione deprimebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut mirabilius vincerentur! Illi enim faciebant veneficiis et incantationibus magicis, quibus sunt mali angeli, hoc est daemones, dediti; Moyses autem tanto potentius, quanto iustius, nomine Dei, qui fecit caelum et terram, servientibus Angelis eos facile superavit 65. Denique in tertia plaga deficientibus magis decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione completae sunt, quibus ad Dei populum dimittendum Pharaonis et Aegyptiorum dura corda cesserunt. Moxque paenituit, et cum abscedentes Hebraeos consequi conarentur, illis diviso mari per siccum transeuntibus unda hinc atque hinc in sese redeunte cooperti et oppressi sunt 66. Quid de illis miraculis dicam, quae, cum in deserto idem populus ductaretur, stupenda divinitate crebuerunt: aquas, quae bibi non poterant misso in eas, sicut Deus praeceperat, ligno amaritudine caruisse sitientesque satiasse 67; manna esurientibus venisse de caelo et, cum esset colligentibus constituta mensura, quidquid amplius quisque collegerat, exortis vermibus putruisse, ante diem vero sabbati duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat, nulla putredine violatum 68; desiderantibus carne vesci, quae tanto populo nulla sufficere posse videbatur, volatilibus castra completa et cupiditatis ardorem fastidio satietatis exstinctum 69; obvios hostes transitumque prohibentes atque proeliantes orante Moyse manibusque eius in figuram crucis extentis nullo Hebraeorum cadente prostratos 70; seditiosos in populo Dei ac sese ab ordinata divinitus societate dividentes ad exemplum visibile invisibilis poenae vivos terra dehiscente submersos 71; virga percussam petram tantae multitudini abundantia fluenta fudisse 72; serpentum morsus mortiferos, poenam iustissimam peccatorum, in ligno exaltato atque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subveniretur afflicto, et mors morte destructa velut crucifixae mortis similitudine signaretur 73? Quem sane serpentem propter facti memoriam reservatum cum postea populus

154

errans tamquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo serviens cum magna pietatis laude contrivit 74.

...quibus cedit theurgia et magia.
9. 1. Haec et alia multa huiuscemodi, quae omnia commemorare nimis longum est, fiebant ad commendandum unius Dei veri cultum et multorum falsorumque prohibendum. Fiebant autem simplici fide atque fiducia pietatis, non incantationibus et carminibus nefariae curiositatis arte compositis, quam vel magian vel detestabiliore nomine goetian vel honorabiliore theurgian vocant 75, qui quasi conantur ista discernere et illicitis artibus deditos alios damnabiles, quos et maleficos vulgus appellat (hos enim ad goetian pertinere dicunt), alios autem laudabiles videri volunt, quibus theurgian deputant; cum sint utrique ritibus fallacibus daemonum obstricti sub nominibus angelorum.

Incerte loquitur Porphyrius de consecrationibus theurgicis.
9. 2. Nam et Porphyrius quamdam quasi purgationem animae per theurgian, cunctanter tamen et pudibunda quodam modo disputatione promittit; reversionem vero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat; ut videas eum inter vitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem sententiis alternantibus fluctuare. Nunc enim hanc artem tamquam fallacem et in ipsa actione periculosam et legibus prohibitam cavendam monet; nunc autem velut eius laudatoribus cedens utilem dicit esse mundandae parti animae, non quidem intellectuali, qua rerum intellegibilium percipitur veritas, nullas habentium similitudines corporum; sed spiritali, qua corporalium rerum capiuntur imagines 76. Hanc enim dicit per quasdam consecrationes theurgicas, quas teletas vocant, idoneam fieri atque aptam susceptioni spirituum et Angelorum et ad videndos deos. Ex quibus tamen theurgicis teletis fatetur intellectuali animae nihil purgationis accedere, quod eam faciat idoneam ad videndum Deum suum et perspicienda ea, quae vere sunt. Ex quo intellegi potest, qualium deorum vel qualem visionem fieri dicat theurgicis consecrationibus, in qua non ea videntur, quae vere sunt. Denique animam rationalem sive, quod magis amat dicere, intellectualem, in sua posse dicit evadere, etiamsi quod eius spiritale est nulla theurgica fuerit arte purgatum; porro autem a theurgo spiritalem purgari hactenus, ut non ex hoc ad immortalitatem aeternitatemque perveniat. Quamquam itaque discernat a daemonibus Angelos, aeria loca esse daemonum, aetheria vel empyria disserens Angelorum, et admoneat utendum alicuius daemonis amicitia, quo subvectante vel paululum a terra possit elevari quisque post mortem, aliam vero viam esse perhibeat ad Angelorum superna consortia: cavendam tamen daemonum societatem expressa quodam modo confessione testatur, ubi dicit animam post mortem luendo poenas cultum daemonum a quibus circumveniebatur horrescere; ipsamque theurgian, quam velut conciliatricem Angelorum deorumque commendat, apud tales agere potestates negare non potuit, quae vel ipsae invideant purgationi animae, vel artibus serviant invidorum, querelam de hac re Chaldaei nescio cuius expromens: Conqueritur, inquit, vir in Chaldaea bonus, purgandae animae magno in molimine frustratos sibi esse successus, cum vir ad eadem potens tactus invidia adiuratas sacris precibus potentias alligasset, ne postulata concederent. Ergo et ligavit ille, inquit, et iste non solvit. Quo indicio dixit apparere theurgian esse tam boni conficiendi quam mali et apud deos et apud homines disciplinam; pati etiam deos et ad illas perturbationes passionesque deduci, quas communiter daemonibus et hominibus Apuleius attribuit 77; deos tamen ab eis aetheriae sedis altitudine separans et Platonis asserens in illa discretione sententiam 78.

Theurgia dii compescuntur ne adsint.
10. Ecce nunc alius Platonicus, quem doctiorem ferunt, Porphyrius, per nescio quam theurgicam disciplinam etiam ipsos deos obstrictos passionibus et perturbationibus dicit, quoniam sacris precibus adiurari tenerique potuerunt, ne praestarent animae purgationem, et ita terreri ab eo, qui imperabat malum, ut ab alio, qui poscebat bonum, per eamdem artem theurgicam solvi illo timore non possent et ad dandum beneficium liberari. Quis non videat haec omnia fallacium daemonum esse commenta, nisi eorum miserrimus servus et a gratia veri liberatoris alienus? Nam si haec apud deos agerentur bonos, plus ibi utique valeret beneficus purgator animae quam malevolus impeditor. Aut si diis iustis homo, pro quo agebatur, purgatione videbatur indignus, non utique ab invido territi nec, sicut ipse dicit, per metum valentioris numinis impediti, sed iudicio libero id negare debuerunt. Mirum est autem, quod benignus ille Chaldaeus, qui theurgicis sacris animam purgare cupiebat, non invenit aliquem superiorem deum, qui vel plus terreret atque ad bene faciendum cogeret territos deos, vel ab eis terrentem compesceret, ut libere bene facerent; si

155

tamen theurgo bono sacra defuerunt, quibus ipsos deos, quos invocabat animae purgatores, prius ab illa timoris peste purgaret. Quid enim causae est, cur deus potentior adhiberi possit a quo terreantur, nec possit a quo purgentur? An invenitur deus qui exaudiat invidum et timorem diis incutiat ne bene faciant; nec invenitur Deus qui exaudiat benevolum et timorem diis auferat ut bene faciant? O theurgia praeclara, o animae praedicanda purgatio, ubi plus imperat immunda invidentia, quam impetrat pura beneficientia! immo vero malignorum spirituum cavenda et detestanda fallacia, et salutaris audienda doctrina. Quod enim qui has sordidas purgationes sacrilegis ritibus operantur quasdam mirabiliter pulchras, sicut iste commemorat, vel Angelorum imagines vel deorum tamquam purgato spiritu vident (si tamen vel tale aliquid vident), illud est, quod Apostolus dicit: Quoniam satanas transfigurat se velut angelum lucis 79. Eius enim sunt illa phantasmata, qui miseras animas multorum falsorumque deorum fallacibus sacris cupiens irretire et a vero veri Dei cultu, quo solo mundantur et sanantur, avertere, sicut de Proteo dictum est, formas se vertit in omnes 80, hostiliter insequens, fallaciter subveniens, utrobique nocens.

Anebonti Porphyrius quaedam ludibria magiae...
11. 1. Melius sapuit iste Porphyrius, cum ad Anebontem scripsit Aegyptium, ubi consulenti similis et quaerenti et prodit artes sacrilegas et evertit. Et ibi quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob imprudentiam trahere humidum vaporem et ideo non in aethere, sed in aere esse sub luna atque in ipso lunae globo; verum tamen non audet omnes fallacias et malitias et ineptias, quibus merito movetur, omnibus daemonibus dare. Quosdam namque benignos daemones more appellat aliorum, cum omnes generaliter imprudentes esse fateatur. Miratur autem quod non solum dii alliciantur victimis, sed etiam compellantur atque cogantur facere quod homines volunt; et si corpore et incorporalitate dii a daemonibus distinguuntur, quo modo deos esse existimandum sit solem et lunam et visibilia cetera in caelo, quae corpora esse non dubitat; et si dii sunt, quo modo alii benefici, alii malefici esse dicantur; et quo modo incorporalibus, cum sint corporei, coniungantur. Quaerit etiam veluti dubitans, utrum in divinantibus et quaedam mira facientibus animae sint passiones an aliqui spiritus extrinsecus veniant, per quos haec valeant; et potius venire extrinsecus conicit, eo quod lapidibus et herbis adhibitis et alligent quosdam, et aperiant clausa ostia, vel aliquid eius modi mirabiliter operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddam genus, cui exaudire sit proprium, natura fallax, omniforme, multimodum, simulans deos et daemones et animas defunctorum, et hoc esse quod efficiat haec omnia quae videntur bona esse vel prava; ceterum circa ea, quae vere bona sunt, nihil opitulari, immo vero ista nec nosse, sed et male conciliare et insimulare atque impedire nonnumquam virtutis sedulos sectatores, et plenum esse temeritatis et fastus, gaudere nidoribus, adulationibus capi, et cetera, quae de hoc genere fallacium malignorumque spirituum, qui extrinsecus in animam veniunt humanosque sensus sopitos vigilantesve deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed tam tenuiter suspicatur aut dubitat, ut haec alios asserat opinari 81. Difficile quippe fuit tanto philosopho cunctam diabolicam societatem vel nosse vel fidenter arguere, quam quaelibet anicula christiana nec cunctatur esse, et liberrime detestatur. Nisi forte iste et ipsum, ad quem scribit, Anebontem tamquam talium sacrorum praeclarissimum antistitem et alios talium operum tamquam divinorum et ad deos colendos pertinentium admiratores verecundatur offendere.

...et absurda edisserit.
11. 2. Sequitur tamen et ea velut inquirendo commemorat, quae sobrie considerata tribui non possunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quaerit enim cur tamquam melioribus invocatis quasi peioribus imperetur, ut iniusta praecepta hominis, exsequantur; cur attrectatum re Veneria non exaudiant imprecantem, cum ipsi ad incestos quosque concubitus quoslibet ducere non morentur; cur animantibus suos antistites oportere abstinere denuntient, ne vaporibus profecto corporeis polluantur, ipsi vero et aliis vaporibus illiciantur et nidoribus hostiarum, cumque a cadaveris contactu prohibeatur inspector, plerumque illa cadaveribus celebrentur; quid sit, quod non daemoni vel alicui animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque caelestium homo vitio cuilibet obnoxius intendit minas eosque territat falso, ut eis extorqueat veritatem. Nam et caelum se collidere comminatur et cetera similia homini impossibilia, ut illi dii tamquam insipientissimi pueri falsis et ridiculis comminationibus territi quod imperatur efficiant. Dicit etiam scripsisse Chaeremonem quemdam, talium sacrorum vel potius sacrilegiorum peritum, ea, quae apud Aegyptios sunt celebrata rumoribus vel de Iside vel de Osiri marito eius, maximam vim habere cogendi deos, ut faciant imperata, quando ille, qui carminibus cogit, ea se prodere vel evertere comminatur, ubi se etiam Osiridis membra dissipaturum terribiliter dicit, si facere iussa neglexerint 82. Haec atque huiusmodi vana et insana hominem diis minari, nec quibuslibet, sed ipsis

156

caelestibus et siderea luce fulgentibus, nec sine effectu, sed violenta potestate cogentem atque his terroribus ad facienda quae voluerit perducentem, merito Porphyrius admiratur; immo vero sub specie mirantis et causas rerum talium requirentis dat intellegi illos haec agere spiritus, quorum genus superius sub aliorum opinatione descripsit, non, ut ipse posuit, natura, sed vitio fallaces, qui simulant deos et animas defunctorum, daemones autem non, ut ait ipse, simulant, sed plane sunt. Et quod ei videtur herbis et lapidibus et animantibus et sonis certis quibusdam ac vocibus et figurationibus atque figmentis, quibusdam etiam observatis in caeli conversione motibus siderum fabricari in terra ab hominibus potestates idoneas variis effectibus exsequendis, totum hoc ad eosdem ipsos daemones pertinet ludificatores animarum sibimet subditarum et voluptaria sibi ludibria de hominum erroribus exhibentes. Aut ergo re vera dubitans et inquirens ista Porphyrius ea tamen commemorat, quibus convincantur et redarguantur, nec ad eas potestates, quae nobis ad beatam vitam capessendam favent, sed ad deceptores daemones pertinere monstrentur; aut, ut meliora de philosopho suspicemur, eo modo voluit hominem aegyptium talibus erroribus deditum et aliqua magna se scire opinantem non superba quasi auctoritate doctoris offendere, nec aperte adversantis altercatione turbare, sed quasi quaerentis et discere cupientis humilitate ad ea cogitanda convertere et quam sint contemnenda vel etiam devitanda monstrare. Denique prope ad epistulae finem petit se ab eo doceri, quae sit ad beatitudinem via ex aegyptia sapientia 83. Ceterum illos, quibus conversatio cum diis ad hoc esset, ut ob inveniendum fugitivum vel praedium comparandum, aut propter nuptias vel mercaturam vel quid huius modi mentem divinam inquietarent, frustra eos videri dicit coluisse sapientiam 84; illa etiam ipsa numina, cum quibus conversarentur, etsi de ceteris rebus vera praedicerent, tamen quoniam de beatitudine nihil cautum nec satis idoneum monerent, nec deos illos esse nec benignos daemones, sed aut illum, qui dicitur fallax, aut humanum omne commentum. Patrocinium suscipimus verae religionis (12-32)

Deus immutabilis visibilia signa facit in rerum natura...
12. Verum quia tanta et talia geruntur his artibus, ut universum modum humanae facultatis excedant: quid restat, nisi ut ea, quae mirifice tamquam divinitus praedici vel fieri videntur nec tamen ad unius Dei cultum referuntur, cui simpliciter inhaerere fatentibus quoque Platonicis et per multa testantibus solum beatificum bonum est, malignorum daemonum ludibria et seductoria impedimenta, quae vera pietate cavenda sunt, prudenter intellegantur? Porro autem quaecumque miracula sive per Angelos sive quocumque modo ita divinitus fiunt, ut Dei unius, in quo solo beata vita est, cultum religionemque commendent, ea vere ab eis vel per eos, qui nos secundum veritatem pietatemque diligunt, fieri ipso Deo in illis operante credendum est. Neque enim audiendi sunt, qui Deum invisibilem visibilia miracula operari negant, cum ipse etiam secundum ipsos fecerit mundum, quem certe visibilem negare non possunt. Quidquid igitur mirabile fit in hoc mundo, profecto minus est quam totus hic mundus, id est caelum et terra et omnia quae in eis sunt, quae certe Deus fecit. Sicut autem ipse, qui fecit, ita modus quo fecit occultus est et incomprehensibilis homini. Quamvis itaque miracula visibilium naturarum videndi assiduitate viluerint, tamen, cum ea sapienter intuemur, inusitatissimis rarissimisque maiora sunt. Nam et omni miraculo, quod fit per hominem, maius miraculum est homo. Quapropter Deus, qui fecit visibilia caelum et terram, non dedignatur facere visibilia miracula in caelo vel terra, quibus ad se invisibilem colendum excitet animam adhuc visibilibus deditam; ubi vero et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt quaecumque futura sunt. Nam temporalia movens temporaliter non movetur, nec aliter novit facienda quam facta, nec aliter invocantes exaudit quam invocaturos videt. Nam et cum exaudiunt Angeli eius, ipse in eis exaudit, tamquam in vero nec manu facto templo suo, sicut in hominibus sanctis suis, eiusque temporaliter fiunt iussa aeterna eius lege conspecta 85.

...et in hominum rebus gestis...
13. Nec movere debet, quod, cum sit invisibilis, saepe visibiliter patribus apparuisse memoratur 86. Sicut enim sonus, quo auditur sententia in silentio intellegentiae constituta, non est hoc quod ipsa: ita et species, qua visus est Deus in natura invisibili constitutus, non erat quod ipse. Verum tamen ipse in eadem specie corporali videbatur, sicut illa sententia ipsa in sono vocis auditur; nec illi ignorabant invisibilem Deum in specie corporali, quod ipse non erat, se videre. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temet ipsum, scienter ut videam te 87. Cum igitur oporteret Dei legem in edictis Angelorum terribiliter dari 88, non uni homini paucisve sapientibus, sed universae genti et populo ingenti: coram eodem populo

157

qui in sua natura non corporaliter. quem ad modum dixi et in Actibus Apostolorum legitur 94. quo visibilia promittebantur divinitus praemia. promissa terrena. Deus sic vestit: quanto magis vos. conspiciente multitudine metuenda et tremenda quae fiebant. respondeant theurgi vel potius periurgi.. in conspectu ipsius populi. quidam vero ad se ipsos latria colendos signis mirabilibus excitent.. ut illi istos coli prohibeant. Cum ergo ad hunc unum quidam Angeli. 15. incunctanter atque indifficulter efficiunt. insanit. ne mens humana vel pro ipsis terrenis vitae transitoriae beneficiis cuiquam nisi vero animae Creatori et Domino subderetur. et hoc ita. Sicut autem unius hominis. ubi forma intellegibilis et incommutabilis simul habens omnia perseverat 92. sicut unum ex eis. respondeant Platonici. . intellegerent pauci 96. quae visibilibus sacramentis celebrarent multi. unus tamen colendus commendaretur Deus. recta eruditio per quosdam articulos temporum tamquam aetatum profecit accessibus. ubi ait: Considerate lilia agri. ita sane ut etiam illo tempore.magna facta sunt in monte. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et vocum et rerum omnium contestatione praecipitur. qui non est quod ipse 97. 16. quae semper corruptibilibus oculis invisibilis permanet. si ullus 158 .. atque ut sint et bene se habeant. ubi lex per unum dabatur 89. ministri eius et nuntii. usque ad haec terrena et ima pertingere flosculorum atque foliorum pulchritudine comprobat. ut ita dicam. Cum enim lex dabatur populo. Sic itaque divinae providentiae placuit ordinare temporum cursum. quae temporaliter exoptat bona infima atque terrena vitae huic transitoriae necessaria et prae illius vitae sempiternis beneficiis contemnenda. ita humani generis. Quod si faenum agri. quae omnia quasi abiecta et velocissime pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat. Dico autem vobis. in quibus et persona ipsius Dei. eius indigent. sed intellegibiliter. non laborant neque nent. et quod faciendum modis ineffabilibus audiunt et usque in ista visibilia atque sensibilia perducendum. quas condidit. Ille enim fecit. qui hunc omnem cultum uni Deo creatori omnium deberi dicunt eique reddendum vera pietate praecipiunt. quae praestare hominibus vel Angeli vel homines possunt. aeternaliter nec incipit loqui nec desinit 95. non sensibiliter.ut suam providentiam nobis edoceat. lex in edictis Angelorum daretur de unius veri Dei cultu. quod apud illum sincerius audiunt. Non enim populus Israel sic Moysi credidit.. sed spiritaliter. ut dictum est. Omnia quippe. ut. sed certis indiciis per subiectam Creatori creaturam visibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae vocibus loqueretur. isti autem illum prohibere non audeant: quibus potius sit credendum. non unius de turba. 14. quod ad Dei populum pertinet. quae prius haberet. ad quem contemptu eorum et ab eis aversione perveniat. sed. qua coli unus iubebatur Deus. Quibus igitur angelis de beata et sempiterna vita credendum esse censemus? Utrum eis. ut ab illius cultu etiam in istorum desiderio non recedat. haec facta sunt. in unius esse Omnipotentis potestate quisquis diffitetur. ut sine hac quibuslibet aliis bonis praeditum atque abundantem non dubitet Plotinus infelicissimum dicere 98. sed mentis. qui se religionis ritibus coli volunt sibi sacra et sacrificia flagitantes a mortalibus exhiberi. quod hodie est et cras in clibanum mittitur. Hoc Dominus Iesus ibi ostendit. a quo facta sunt. Haec autem lex distributione temporum data est. quibus tamen significarentur aeterna.et suum verbum in Scripturis intellegamus. non tamen nisi ab uno Deo exspectare consuescit.. Angeli ministri sunt salutis etiam miraculis. quod a Iove seu Apolline leges. quia nec Salomon in tota gloria sua sic amictus est. non temporaliter. De providentia certe Plotinus Platonicus disputat eamque a summo Deo.. non corporis aure. hoc enim sunt omnes illae artes vocabulo digniores. non quidem per suam substantiam. cuius est intellegibilis atque ineffabilis pulchritudo. respondeant quicumque philosophi. . quem ad modum suo Lycurgo Lacedaemonii. nisi inde formentur. an eis. qui eius veritate incommutabili perfruuntur immortaliter beati. postremo respondeant homines. modicae fidei? 93 Optime igitur anima humana adhuc terrenis desideriis infirma ea ipsa.. sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum. cuius et ipsi contemplatione beati sunt et nos futuros esse promittunt? Illa namque visio Dei tantae pulchritudinis visio est et tanto amore dignissima. accepisset 90. mirabilibus rerum signis et motibus apparebat ad eamdem legem dandam Creatori servire creaturam.. 1. ut a temporalibus ad aeterna capienda et a visibilibus ad invisibilia surgeretur 91. quantum sufficere divina providentia iudicabat.

verum tamen sub divina providentia constitutis et ordinatis monstrosa contingunt. cui serviunt. cum eorum nullus huic vetet. virtute ac magnitudine conferenda sunt. ut alicui alteri vetent. quod cotem Tarquinius novacula secuit 100. tantis hominum boumque conatibus immobilem redditam una muliercula zona alligatam ad suae pudicitiae testimonium movit et traxit 102. certiora. circumcludi solere vel contineri loco. qui sibi sacrificari iubent. ut ait Lucanus. an illi uni. miracula ne infirmis piis illi. alii vero quilibet prohibiti. qui non sibi. qui non unum solum ac summum Deum. sed eis diis volunt. 17. his vero unus commendatur Deus. quae dixi. quae in populo Dei facta legimus. ut dixi. signumque erat. ex aliqua parte vivit in eis. quod Epidaurius serpens Aesculapio naviganti Romam comes adhaesit 101. qui hoc prohibent et uni tantum Deo sacrificari iubent. cui serviunt Angeli boni. qui sacrificia sibi expetunt. nequaquam ista visibilia miracula facere dignarentur: profecto non sensu corporis. magica scilicet vel theurgica! quorum pleraque specie tenus mortalium sensus imaginaria ludificatione decipiunt. quorum deorum angeli sunt: etiam sic eis praeponendi sunt illi. et ad eum nos pervenire. in qua unus Deus deorum religione sacrorum iussus est coli. qui se nullis talibus indigere et Scripturarum suarum testificatione 105 et eorundem postea sacrificiorum remotione demonstrat. propior despumet in herbas 104. quae vi ac potestate eorum fieri satis evidenter apparet. alii quidem ut sibi sacrificaretur. ut est quod effigies deorum Penatium. quale est lunam deponere. non sibi. praeponendi eis sunt. ubi et ampliora invenit quae miretur? .quae nulla sunt in religione gentium. quod similiter appellatum est tabernaculum testimonii 108. qui unius Dei deorum angeli sunt. castra ponebantur 109. cui sacrificari sic iubent. quod per diem nubes apparebat. quae illorum quoque populorum. quod etiam ipsa lex erat in tabulis conscripta lapideis et in Arca. sed se ipsos sacrificiis coli volunt: quod maius quam unius Dei contra eos eligendum est praesidium. Illa quippe miracula deorum gentilium. qui sacrificia sibi expetunt. legibus iudicata sunt prohibenda atque plectenda. sed ratione mentis praeponenda eorum esset auctoritas. cuius nos ipsi sacrificium esse debemus? Quae miracula conscripta sint in Iudaeorum historia. quae sicut ignis nocte fulgebat. sed tantum praeciperent. quanto minus ea. cuius et ipsi contemplatione beati sunt. incomparabiliter haec nostra ostendit excellere. de cuius corruptione quaestio vertebatur. quae nubes cum moveretur. quas de Troia Aeneas fugiens advexit. de loco in locum migrasse referuntur 99. donec suppositas. aqua impleto cribro de Tiberi neque perfluente abstulit controversiam 103. cui uni isti sacrificari iubent. qui per illa omnia colebatur. eo quod sensibus eorum quaedam stupenda monstrarent: quem tandem ita desipere libeat. quid de vera religione descenderet. quae in edictis data est Angelorum 106. sed maiestatem illius praedicantes faceret maiora. Reddita sunt autem illi legi magni miraculi testimonia praeter ista. Plus etiam dicam: si tantum hi mirabilibus factis humanas animas permoverent. quam tempore peregrinationis in heremo cum tabernaculo. quae ex illius Arcae loco edebantur. sed illi iubent ut sacrificio serviamus. Si ergo Angeli sibi expetunt sacrificium. eisne sacrificandum sit diis vel angelis. quod magis indicat eorum superba fallacia. quod rationales creati sunt. nec boni nec bonorum deorum angeli sunt. sed ea dico. quae commendat historia (non ea dico. Nam cum terram promissionis intrantibus eadem Arca transiret. sed voluntatis eius hinc testimonia perhiberi. quando per sacrificium non sibi. ut non vera eligat quae sectetur.. Illis enim multi tanto minus sacrificiis colendi sunt. cui iubent hi qui et sibi et istis prohibent? Si nec isti nec illi ulla miracula facerent. in Arca erat posita 107. 16. respondeant. sed daemones mali. castra movebantur. et ubi staret. ut per istos immortales nuntios non sui fastum. Cum vero Deus id egerit ad commendanda eloquia veritatis suae. Hinc enim ostendunt quam sincero amore nos diligant. clariora. alii vero id vetarent. qui tales deos coluerunt.naturae suae sensus. 159 . sed uni tantum iuberent Deo: satis deberet pietas ipsa discernere.. sed ei nos subdere volunt.. qua simulacrum matris Phrygiae vehebatur. cum debita sacerdotes veneratione portabant. a quo ipsi non recesserunt. quanto magis haec expetunt. finis ipse. quae Arca testimonii nuncupata est. et praeter voces. illi autem. Si autem angeli. Quo nomine satis significatur non Deum. quales sunt inusitati partus animalium et caelo terraque rerum insolita facies.. qui non sibi. quaedam vero etsi nonnullis piorum factis videantur opere coaequari. quo discernuntur. qui non uni sed plurimis sacrificia fieri volunt. quod virgo Vestalis. falsam religionem facilius persuaderent. quod navim. 2. sive tantum terrens sive etiam nocens. cum responsa eius et quaedam humanis sensibus darentur signa ex illius Arcae loco. posita. Proinde lex Dei. Porro si. sed Deo creatori omnium. quae intervallis temporum occultis ipsius mundi causis. quae procurari atque mitigari daemonicis ritibus fallacissima eorum astutia perhibentur. quid horum de fastu superbiae. inquam. haec ergo atque huius modi nequaquam illis.

adhaerere Deo bonum est. potest etiam dicere nec deos ullos curare mortalia. Si autem illis haec exhibere voluerimus. unde ceperant. cur illis Litteris nolint credere ista facta esse. Post haec etiam cum iam in terra promissionis essent et eadem Arca propter eorum peccata fuisset ab hostibus capta. hi. septiens eadem Arca circumacta muri repente ceciderunt. sed eos. inquit. quae prima hostilis occurrit more gentium deos plurimos colens. quae condidit. sed mendaciter scripta? Quisquis hoc dicit. qui solus diligens et dilectus beatos facit eorumque sacrificiorum tempora imperata praefiniens eaque per meliorem sacerdotem in melius mutanda praedicens non ista se appetere. nescientes eum ipsum esse etiam mundi huius visibilis et mutabilis invisibilem et incommutabilem conditorem et vitae beatae non de his. Hoc eum docuerat. cui res ipsas in corde quas significamus offerimus: ita sacrificantes non alteri visibile sacrificium offerendum esse noverimus quam illi. An dicet aliquis ista falsa esse miracula nec fuisse facta. honorifice collocarunt abeuntesque clauserunt. nullo ariete percussi 111.. Si enim philosophi praecipueque Platonici rectius ceteris sapuisse laudantur. infernis sacrificari vetat. cuius igne intellegibili correptus ardebat. Unde et ipse sacrificium eius factus erat. qui nostro Deo conditori sanctae et gloriosissimae civitatis deos suos praeferunt. Putaverunt quidam deferendum Angelis 160 . aut quod melius velut meliores dicere visi sunt: Mihi virtus animi mei bonum est 117. si de his rebus negat omnino ullis litteris esse credendum. cuius hunc iam decimum librum habemus in manibus. illi vero tamquam invisibili invisibilia et maiora maiori meliorique meliora. qui ceperant. verum in herbis etiam faenoque gignuntur: quanto evidentius haec attestantur divinitati. non libenter accipiunt. subiunxerunt et eas quo vellent ire siverunt. uni Deo tantum iubens. quarum dii se ostentare mirabiles potius quam utiles ostendere potuerunt. sicut verba sonantia signa sunt rerum.quae veritate et religione honestantur. ut eorum praesentia sentiatur.Iordanes fluvius ex parte superiore subsistens et ex inferiore decurrens et ipsi et populo siccum praebuit transeundi locum 110. aut. quanto super omnes est magnus. Deinde ipsi prodigiis acti deformiusque puniti Arcam divini testimonii populo. cuius in cordibus nostris invisibile sacrificium nos ipsi esse debemus. etiam hic vim divinam explorare cupientes. et cum ad homines ita mittuntur. ad quod adipiscendum omnia officia referenda sunt 115. in templo eam dei sui. invenerunt collapsum deformiterque confractum. 18. et in eius ineffabilem incorporeumque complexum sancto desiderio ferebatur. terrestribus.. quem prae ceteris colebant. Qui autem putant haec visibilia sacrificia diis aliis congruere. Non enim se aliter colendos esse persuaserunt nisi mirabilium operum effectibus. quibus tanto maior debetur fides. 19. De fine boni namque inter philosophos quaeritur. aut insigniri purpura et sceptro vel diademate excellere. Eius enim Propheta veracissimus ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 114. cui uni tantummodo sacrificandum sancti quoque Angeli eius miraculorum etiam contestatione monuerunt 118. . Ipsa autem redditio qualis fuit! imposuerunt eam plaustro eique iuvencas. Deinde civitatis. quod divinam providentiam haec quoque rerum infima atque terrena administrare docuerunt numerosarum testimonio pulchritudinum. quod honestius putant. Haec atque huius modi Deo parva sunt. apertoque postridie simulacrum. reddiderunt. sed ut nos ad eum colendum eique cohaerendum igne amoris eius accensi. sed: Mihi. At illae sine duce homine atque rectore ad Hebraeos viam pertinaciter gradientes nec revocatae mugitibus esurientium filiorum magnum sacramentum suis cultoribus reportarunt 112. Tunc nobis favent nobisque congaudent atque ad hoc ipsum nos pro suis viribus adiuvant Angeli quique Virtutesque superiores et ipsa bonitate ac pietate potentiores. a quibus vitulos sugentes abstraxerant. sed magna terrendis salubriter erudiendisque mortalibus. quod nobis. Unde hoc opere nostro. sed per haec alia potiora significare testatur. quae non solum in corporibus animalium. Quocirca sicut orantes atque laudantes ad eum dirigimus significantes voces. quod nonnulli etiam philosophorum dicere non erubuerunt: Mihi voluptas corporis bonum est 116. sicut paulo ante commemoravi 113. excitemur. Sunt exempla in Litteris sanctis. non illi. bonum est. non ut ipse his honoribus sublimetur. cui supplicabant. quorum et historia gentium testis est. theurgicis credunt: quid causae est. qualia sunt purae mentis et bonae voluntatis officia 119: profecto nesciunt haec ita signa esse illorum. sed de se ipso verissimum largitorem. quae ad horam praedicationis eius fiunt. nulla manu oppugnati. Nec dixit iste: Mihi autem divitiis abundare bonum est. quae omnibus caelestibus. ubi ea religio commendatur. apertissime vetant. cui uni soli sacrificandum esse praecipiunt? Etiam visibile sacrificium uni Deo offertur. Porro autem si multorum deorum cultores (qualescumque deos suos esse arbitrentur) ab eis facta esse miracula vel civilium rerum historiae vel libris magicis sive. non eos suscepimus refellendos. qui vel ullam esse vim divinam negant vel humana non curare contendunt.

ipse offerens. non quo eis esset cum daemonibus in aere societas. verum etiam ab invitis persequendo violenter extorqueant. non placando. quando quidem mala impediunt adiutoria bonorum. si dici usitate posset. quidquid putatur significare. quod virtute Africam vicerit. ne vel hac occasione quisquam existimaret cuilibet sacrificandum esse creaturae. et ideo nescio quis filius eius secundum Graecorum fabulas Heros fuerit nuncupatus. nisi quia vero Deo deberi sciunt. ut parcerent. dominamque potentem Supplicibus supera donis 131. Moderatis autem praefinitisque temporibus etiam potestas permissa daemonibus.honorem vel adorando vel sacrificando. nostros heroas vocaremus. cadaverinis nidoribus. ut sine fastidio multum commendaretur 126. nocere autem mala possunt. ut ait Porphyrius et nonnulli putant. si ecclesiastica loquendi consuetudo pateretur. non solum perniciosa non est. Ex qua opinione Porphyrius. Sed a contrario martyres nostri heroes nuncuparentur. non sibi valentibus resistere bonis. Non omnino. se ipsam per ipsum discit offerre 125. ut dixi. ut martyrum numerus impleatur 127. nisi malus fuerit ante placatus 132. sed supplicantis animo delectantur. 21. ipse et oblatio. Huius veri sacrificii multiplicia variaque signa erant sacrificia prisca sanctorum. nisi eis placata dent locum. Nam Paulus et Barnabas in Lycaonia facto quodam miraculo sanitatis putati sunt dii. quae non usquequaque inconvenienter a poetis inducitur inimica virtutibus et caelum petentibus viris fortibus invida. dicit bonum deum vel genium non venire in hominem. Non enim re vera. cui decepto subiectoque dominentur. Iunonem. ipsum Aenean admoneat Helenus quasi consilio religioso et dicat: Iunoni cane vota libens. Hoc enim nomen a Iunone dicitur tractum. quos civitas Dei tanto clariores et honoratiores cives habet. eisque Lycaonii victimas immolare voluerunt. ut hominibus quos possident excitatis inimicitias adversus Dei civitatem tyrannice exerceant sibique sacrificia non solum ab offerentibus sumant et a volentibus expetant. tamquam fortiora sint apud eos numina mala quam bona. Hos multo elegantius. Cuius rei sacramentum cotidianum esse voluit Ecclesiae sacrificium. nostri martyres vincunt. usus ecclesiastici sermonis admitteret. cum apud eum illa dicat: Vincor ab Aenea 130. sed 161 . ubi volunt cum daemonibus heroas habitare 129. In Christo mediatore purgatio et vita aeterna sunt. Copiam vero nidorum magnam habent undique. sed quod eosdem daemones. homo Christus Iesus 124. Non est ista verae veraciterque sanctae religionis via. in quantum formam servi accipiens 123 mediator effectus est Dei et hominum. omnesque temptationes adversitatis eius vincunt orando non ipsam. Unde verus ille Mediator. quae cum ipsius capitis corpus sit. Sed rursus ei succumbit infeliciter ceditque Vergilius. et si amplius vellent. Huic summo veroque sacrificio cuncta sacrificia falsa cesserunt. qui debetur Deo. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt. Commodius quippe Scipio Africanus est cognominatus. sed etiam utilis invenitur Ecclesiae. quod aer Iunoni deputetur. quod a se humili pietate removentes eis in quem crederent annuntiaverunt Deum 121. cum hoc unum per multa figuraretur. hoc est aerias potestates piorum virtutibus invidentes. Martyres heroes sunt nostri. quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum. cui uni fas esse noverunt 120. malisque nolentibus bona prodesse non possunt. cum in forma Dei sacrificium cum Patre sumat. dum sacrificatur cuipiam praeter illum. Homo Christus unum sacrificium etiam in figura. id est aerias vincerent potestates et in eis ipsam. tamquam verbis multis res una diceretur. tamen in forma servi sacrificium maluit esse quam sumere. sed ex aliorum. Vera pietate homines Dei aeriam potestatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt 133. 22. ipsi sibi poterant exhibere. heroes nostri supplicibus donis. quanto fortius adversus impietatis peccatum et usque ad sanguinem certant 128. hoc videlicet veluti mysticum significante fabula. quam si hostes donis placasset. 20. cum quo et unus Deus est. sed virtutibus divinis Heram superant. Per hoc et sacerdos est. Qui ergo divinitatem sibi arrogant spiritus. quamvis non ex sua sententia. non sic Iunonem. non cuiuslibet corporis fumo. Imitati sunt Angelos sanctos etiam sancti homines Dei. et eorum sunt admonitione prohibiti iussique hoc ei deferre. ne sit homo illius sacrificium. sed divinis honoribus gaudent 122. intercludentes iter ad Deum verum. ut. si. quod Graece Iuno appellatur.

Nos itaque ita non dicimus duo vel tria principia. Liberis enim verbis loquuntur philosophi. infirmi. in ea se ostendens mortalitate mortalibus. sed interponit. id est per Mediatorem Dei et hominum. non postponit. ne forte. et Patris et Filii Spiritum Sanctum nec Patrem esse nec Filium. 23. pro iustitia perferendam. 24. Nam de carne sua manducanda mystice loquens. Non enim nisi peccatis homines separantur a Deo. quod nos Sanctum Spiritum. et Filium Patris Filium. nec Patris tantum nec Filii tantum. Christi incarnatione atque humilitate purgamur. nisi ab eo mundaremur atque sanaremur per hoc quod eramus et 162 . quis eum potest audire? Respondit manentibus ceteris: Spiritus est qui vivificat. nec in rebus ad intellegendum difficillimis offensionem religiosarum aurium pertimescunt. quos inter caelestes deos praecipuos habent? Denique eodem dicit oraculo expressum principia posse purgare. quorum in hac vita non fit nostra virtute. novimus. ne verborum licentia etiam de rebus. quam sua ille humilitate deiecit verus benignusque Mediator. Propterea ergo nobis per Mediatorem praestita est gratia. Verum itaque dictum est non purgari hominem nisi principio. sed utriusque Spiritum dicimus. quam tamen pro nobis sine peccato ipse persolvit. Et nimirum hoc dixit. quae dicitur nostra. In eius ergo nomine vincitur. qui est et Pater et Filius 140. Si enim tertiam. Multum autem nobis in hac carne tribueremus. de Spiritu autem Sancto aut nihil aut non aperte aliquid dicit. per indulgentiam illius. ut hinc ostenderetur nullorum deorum teletis hominem posse purgari. cum de Deo loquimur. quamvis pluraliter apud eos sint dicta principia. nam cognosceret purgatorium. Dicit enim Deum Patrem et Deum Filium. cuius incarnatione purgamur. et non pro peccato. et eas libere redarguere formidabat. si lunae solisque non purgant. et in hac vita per fidem regimur. iste autem cum dicit medium. Cuius enim teletae purgant. quia et mortuus est. Neque enim caro principium est aut anima humana. non per nostram potentiam. illius est nobis bonitate concessa. et eumdem Spiritum Sanctum. qui hominem assumpsit egitque sine peccato. quem graece appellat paternum intellectum vel paternam mentem 137. quamvis de unoquoque loquentes. sed potius. ubi de tribus principalibus substantiis disputat 138. ut potuit sive ut voluit. sed Patrem esse Filii Patrem. Eum quippe in ipsa carne contempsit. sicut Plotinus. caro autem non prodest quicquam 145. non utique diceret horum medium. de quibus et erubescebat. non intellego. Quae autem dicat esse principia tamquam Platonicus. eumdem esse Patrem. cum Verbum caro factum est et habitavit in nobis 144. Ideo quaerentibus Iudaeis quis esset respondit se esse principium 146. sed per Verbum a quo suscepta est. An doceat Porphyrius principiis nos purgari. et morte deponi et in melius resurrectione mutari 142. impiam gignat opinionem. noluit intellegere Dominum Christum esse principium. cum dictum esset non purgare teletas solis et lunae. Hac Dei gratia. nec dicamus tamen quod haeretici Sabelliani. vel de Patre vel de Filio vel de Spiritu Sancto. Non enim aliquem vincit aut subiugat nisi societate peccati. sicut nec duos deos vel tres nobis licitum est dicere. si facultas datur. hominem Christum Iesum 134. sed Verbum per quod facta sunt omnia 143. etiam singulum quemque Deum esse fateamur. ut in ipso sacerdote ac sacrificio fieret remissio peccatorum. ut polluti carne peccati carnis peccati similitudine mundaremur 135. Non ergo caro per se ipsa mundat. quae his significantur. quia et ipsa quantulacumque virtus. quam propter sacrificium nostrae purgationis assumpsit 141. Principium ergo suscepta anima et carne et animam credentium mundat et carnem. Quod utique carnales. nec ipsam mortem. Postponit quippe Plotinus animae naturam paterno intellectui 139. peccando esse vitandam. quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi. Sed subditus Porphyrius invidis potestatibus. quamvis quem alium dicat horum medium. quamvis esset poena peccati. peccatis obnoxii et ignorantiae tenebris obvoluti nequaquam percipere possemus. nisi usque ad eius depositionem sub venia viveremus. Nobis autem ad certam regulam loqui fas est. per quem facta peccatorum purgatione reconciliamur Deo. qua in nos ostendit magnam misericordiam suam 136. Hunc ille Platonicus non cognovit esse principium. alicuius alterius dei de turba valere ad purgandum teletae crederentur. quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius extulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium velut immortales mortalibus promiserunt. Dicit etiam Porphyrius divinis oraculis fuisse responsum nos non purgari lunae teletis atque solis.Deum suum adversus ipsam. id est Patris et Filii medium. sed divina miseratione purgatio. Bonus itaque verusque Mediator ostendit peccatum esse malum. et post hanc vitam per ipsam speciem incommutabilis veritatis ad perfectionem plenissimam perducemur. animae naturam etiam iste vellet intellegi. magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens. non carnis substantiam vel naturam. cum hi qui non intellexerunt offensi recederent dicentes: Durus est hic sermo. Ideo enim solvere potuit moriendo peccata. qui est et Filius.

inquit. Eramus enim homines. Unde dicit Dominus: Mundate. Ea quippe a te desiderare debui. quam manus lapsis iacentibusque porrecta est. inquit. sed cum ipsis sacrificium simus Deo. Tunc eos intellexit in eo. per patientiam exspectamus 163. In quo plane psalmo duorum Testamentorum. cuius tam magnam divinamque sententiam de boni humani fine paulo ante commemoravi: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 150. contemptores eius florere perspiceret. putavi me incassum tibi servisse. Deus. in illius autem incarnatione natura humana erat. non longe ire. Et quoniam in hac terra vel in civitate terrena magni sibi videbantur: Domine. seque in rei huius inquisitione laborasse. inquit. id est nuntii eius. perdidisti omnem. Propter carnales enim terrenasque promissiones. cum tam magnum bonum haberet in caelo (quod post intellexit). qui nos ad eius societatem invitaverunt civesque suos in illa esse voluerunt. qui longe se faciunt a te. plus adiuvant. Nunc vero fit illud. quamvis in figuris rerum spiritalium habere videretur promissa carnalia. fuisse deiectos et defecisse ac perisse propter iniquitates suas 151.non eramus. et cum gloria assumpsisti me 154. dicit pedes suos paene fuisse commotos et effusos in lapsum propemodum gressus suos. non solum antequam lex populo Hebraeo daretur (neque enim eis praedicator Deus vel Angeli defuerunt). quae ab hominibus eliguntur. quia etiam in talium rerum desiderio deos alios non quaesivi. quam si eos ipsos per sacrificia coleremus. et ex illorum numero erat. 163 . Tamen cum de utroque dixisset. volentem cur ita esset apprehendere. Partem deinde suam dicit ipsum Deum. et a te quid volui super terram? 155 Reprehendit se ipsum iusteque sibi displicuit. cordis mei. inquit. quibus eos cum abundare cernerem. Quia ecce. plus nobis favent. Patrem et Filium et Spiritum Sanctum. in cuius potestate sunt omnia. quando unum Deum cum illis colimus. Si autem quod non videmus speramus. ut et nos cum ipsis beati simus. Ac per hoc sequitur: Tenuisti manum dexterae meae. propter quod Vetus dicitur Testamentum 149. quae mihi cum impiis non possunt esse communia. satis ostendit ubi ait: Velut pecus factus sum apud te. haec unum Deum novit et colit. Unde sequitur illud. cor meum et caro mea. hoc est semen dispositum per Angelos. in quorum edictis et lex dabatur. cum totum. qui felices videbantur erranti. qua et unus Deus coli iubebatur et hic Mediator venturus promittebatur 148. quia. quod liberandum est. quod enim videt quis. hanc Angeli sancti annuntiaverunt. propter quod et cetera de eodem psalmo dicenda visa sunt: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 162. Quaedam vera sunt in Porphyrii doctrina de angelis. quibus non placet ut eos colamus tamquam nostros deos. An quandoque psalmista anceps sit inter utramque vitam. cum eas impiis abundare perspiceret. Haec est gloriosissima civitas Dei. inquit. in voluntate tua deduxisti me. Adhaerere autem Deo tunc perfectum erit. in caelo. per quos. quod se extulerunt. omnes laudes tuas in portis filiae Sion 164. Nullo itaque dubitante. et ego semper tecum 153. qui tibi servire noluissent. qui fornicatur abs te 161. Huius sacramenti fide etiam iusti antiqui mundari pie vivendo potuerunt. Per cor quippe caro mundatur. qui nobis non invident (neque enim si inviderent. omnes immortales beati. Deus cordis mei 156. quam de illo exspectabat. Nam et Prophetae tunc erant. hoc est. id est de corde et carne deficiente. ut annuntiem. quid et sperat? Ait Apostolus. sicut per Angelos. annuntiantes eius voluntatem et gloriam gratiamque laudantes. non est spes. quando et illi haec haberent. Defecit. ipse illi placuerit eligendus. inquit. non aliquid ab eo. quae dicuntur Vetus et Novum. essent beati). satis est declarata distinctio. sed Deus cordis mei. Unde cum dixisset: Ponere in Deo spem meam. sed potius nos diligunt. et quae foris sunt munda erunt 159. nec eis sacrificemus. sed iusti non eramus 147. eadem promissio praedicata est. Quid huic tamen utile fuerit etiam ipsa terrena non nisi ab uno vero Deo quaerere. sed ipsum. et simus nos quoque pro modulo nostro angeli Dei. cum ea felicitate. Quid enim mihi est. fuerit liberatum. non peccatrix erat. Haec est mediatio. quae abundare apud impios cum vidisset paene collapsus est. Tamen ego semper tecum. quod sequitur: Ponere in Deo spem meam. totumque illud culmen temporalis felicitatis ita eis factum tamquam somnium evigilantis. sed ipsius quoque legis temporibus. sed cum eis et illorum et nostrum Deum. Spes enim quae videtur. qui multorum deorum vult esse prostibulum. rem transitoriam. defectu utique bono ab inferioribus ad superna. peribunt. sed iusta. et pars mea Deus in saecula 160. Velut pecus dixit utique "non intellegens". in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges 152. non per plurima fornicari. tamquam ad sinistram cuncta illa pertineant. quae intus sunt. qui haec deposita maligna obstinatione considerat. quod inter multa. item in alio: Defecit in salutare tuum anima mea 158. qui se repente invenit suis quae somniabat fallacibus gaudiis destitutum. 25. donec intraret in sanctuarium Dei et intellegeret in novissima eorum. tamquam frustra Deo ipse servisset. sicut dicit. In hac autem spe nunc constituti agamus quod sequitur. non subiecit: Deus cordis et carnis meae. fragilem et quodam modo luteam felicitatem a suo Deo quaesivit in terra. unde in alio psalmo dicitur: Desiderat et deficit anima mea in atria Domini 157.

quae ardua nimis atque paucorum est. o philosophe. Quod enim non nisi uni vero Deo deberi sciunt. quae Patris sunt. Non enim te decepisset. quod in anima spiritali theurgica arte purgati ad Patrem quidem non redeunt. vel te fingis fortasse nescire. Quid adhuc eos honoras. sed volens nolensque confessus est. unde hoc a Cumaea Sibylla dictum esse incunctanter apparet. neque sibi arrogent quo eis subiciamur. sed aliis eas tamen importas. si ad ipsum referas. quod eos. quibus divinis te tamen per intellectualem vitam facis altiorem. quam ad scholas Platonicas venire cogantur. qui ad theurgos homines nescio qua deducti arte descendunt. a quibus non quidem in anima intellectuali. de quo iste versus expressus est. Daemonum est haec arrogantia superborum atque miserorum. dixit: Te duce. ne immortales et beatos uni Deo subditos non eis sacrificando offendamus. adversus potestates et veris virtutibus et veri Dei muneribus invidas habere liberam vocem? Iam distinxisti angelos. qui tantummodo daemones a luna et infra ordinatos agitari morbis passionum mentisque turbelis honorans eos quidem. dum non vis theurgos offendere. si qua manent sceleris vestigia nostri. cuius nobis annuntiant voluntatem? Unde optime admonet etiam ipse Platonicus imitandos eos potius quam invocandos 166. ut dicis. Nescio quo modo. amicis suis theurgis erubescebat Porphyrius. de quo etiam poeta nobilissimus poetice quidem. nec a bono. a peccatorum peste sanaret. ut hanc veluti mercedem reddas magistris tuis. ancillam potius invidorum isto aere transcenso levare in caelum et inter deos vestros etiam sidereos collocare. In illo enim habent misericordissimam purgationem et mentis et spiritus et corporis sui. Num igitur hos angelos. te auctore theurgos homines. incomparabiliter maior est multitudo. quem vestra. quae non nisi ab illo Salvatore sanantur. etsi non scelera. quos conspicuos lucere cernebat. Ad quod bonum percipiendum etiam nobis sincera benignitate oportet ut faveant. neque per ipsam rem. ad ista seducis. Non audit ista hominum multitudo. quos putabat. ut tu ipse scribis. quos sacris precibus invidus alligavit. oracula sanctum immortalemque confessa sunt. fragilis et infirma est. Irrita perpetua solvent formidine terras 170. qui philosophari non possunt. procul dubio neque per ullam significantem figuram. sive invisibiles. quod tu fateris. ne praestarent animae purgationem. Ea quippe dixit. propter quos a daemonum dominatu liberandos Christus advenit. Theurgi vero illi vel potius daemones deorum speciem figurasque fingentes inquinant potius quam purgant humanum spiritum falsitate 164 . Et angelos quippe alios esse dixit. promiserunt. credendum est velle nos subdi nisi ei. deos aetherios se esse fingentes. et non dicam dominam. quae sacramentis significatur. inquirant. et quoniam istorum.26. Quanto humanius et tolerabilius consectaneus tuus Platonicus Apuleius erravit 168. Quid adhuc trepidas. veraciter tamen. quo constat homo. quae tibi tamquam superiorum capaci esse inutilia confiteris. Non itaque debemus metuere. ut tibi videlicet tamquam philosopho theurgicae artis purgationes nequaquam necessariae videantur. solem ac lunam et cetera ibidem lumina. quorum praedicator et angelus factus es. ut videlicet quicumque a philosophiae virtute remoti sunt. quae humana. qui in terris ea. sed a Chaldaeis magistris. quos philosophari piget. ut in aetherias vel empyrias mundi sublimitates et firmamenta caelestia extolleres vitia humana. Propterea quippe totum hominem sine peccato ille suscepit. qui non voluntatem Patris annuntiant? Nempe illi sunt. cui et ipsi adhaerendo beati sunt. alios autem. ut totum. Hoc enim tibi immundissimi daemones. qui Patris annuntiant voluntatem. ab omni labe istarum perturbationum quanta potuit disputatione secrevit! tu autem hoc didicisti non a Platone. vel perniciosissimae curiositati sanandum tutius commisisses. quantum mihi videtur. plures ad secretos et illicitos magistros tuos. a quibus curiositate deceptus ista perniciosa et insana pro magno beneficio didicisti 167? Audes istam invidam non potentiam. sed pestilentiam. scelerum tamen manere vestigia. ut dicas pronuntiare divina? Quae tandem divina pronuntiant. a quibus longe diversa est pietas subditorum Deo nec aliunde quam illi cohaerendo beatorum. sive visibiles. qui deorsum descendentes hominibus theurgicis divina pronuntient. Quem tu quoque utinam cognovisses eique te potius quam vel tuae virtuti. quorum ministerium est declarare voluntatem Patris. sed eum annuntient sub quo eis in pace sociemur. deos tamen caeli superiores ad aetheria spatia pertinentes. et altitudinem eius profunditatemque declarent. sed super aerias plagas inter deos aetherios habitabunt 169. Nam ista utcumque sapiebat sed contra multorum deorum cultum non libere defendebat 165. 27. Adhuc dubitas haec maligna esse daemonia. ut possent dii vestri theurgis pronuntiare divina. quae etiam multum proficientium in virtute iustitiae possunt propter huius vitae infirmitatem. ab eis angelis. vel ipsa quoque sidera his opprobriis infamare? Incongrue et mysterice Porphyrius dicit de theurgica purgatione. purgare cupiente ab illis vinculis solvi et suae potestati reddi potuerunt. sibi exhiberi volunt. quia in alterius adumbrata persona. Nam utique non hoc a se ipso se dixisse Vergilius in Eclogae ipsius quarto ferme versu indicat. sed. ubi ait: Ultima Cumaei venit iam carminis aetas 171. verum saltem in anima spiritali purgentur.

Ubi. sed quam sibi arrogant. non vultis agnoscere. etsi acie caligante.. Quid prodest quia negare non potuisti errare homines theurgica disciplina et quam plurimos fallere per caecam insipientemque sententiam atque esse certissimum errorem agendo et supplicando ad principes angelosque decurrere..et ad gratiam quam platonici despiciunt. quasi ne operam perdidisse videaris ista discendo. quod teletae non post mortem elevant animam. nos autem. et rursum. ne illic absorbeantur. quam tali arte purgari posse asseris. qui paternae est conscius voluntatis. neque hoc tantum malum te pudet. sed per solum . id est paternam mentem sive intellectum. Non enim suam in eis perdit et reprobat. Ignorantiam certe et propter eam multa vitia per nullas teletas purgari dicis. 28. ipsis vero vocatis Iudaeis et Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam.. Non enim dicis: paucis placuit. ubi Platonis sententiam 179 sequens nec ipse dubitas in hac vita hominem nullo modo ad perfectionem sapientiae pervenire.. inquit.. placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes. dicis posse purgari. Sed quid faciam? Scio me frustra loqui mortuo. 29. non superbe iactantes falsam beatitudinem suam. summum esse exemplum gratiae videre potuisses. Iudaeis quidem scandalum. qui immundum habent proprium? Alioquin nullo modo carminibus invidi hominis ligarentur ipsumque inane beneficium. Unde commemorato isto prophetico testimonio sequitur et dicit Apostolus: Ubi sapiens? Ubi scriba? Ubi conquisitor huius saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi? Nam quoniam in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum. vel: pauci voluerunt. quae sanat infirmos. Aliquando etiam dicis. Itaque videtis utcumque. quod praestaturi videbantur. praedicamus Christum crucifixum. contemnis enim eum propter corpus ex femina acceptum et propter crucis opprobrium. quem putamus te dicere Spiritum Sanctum 177. cum virtutis et sapientiae profitearis amatorem. vel ad eas facias ipse curiosos. excelsam videlicet sapientiam spretis atque abiectis infimis idoneus de superioribus carpere 174. etsi de longinquo. 165 . Christum Dei virtutem et Dei sapientiam 173 cognovisses nec ab eius saluberrima humilitate tumore inflatus vanae scientiae resiluisses. Confiteris tamen etiam spiritalem animam sine theurgicis artibus et sine teletis.. qui non secundum intellectualem animam vivunt? Christus omnes vocat ad salutem. abscedant aut eo penitus non accedant. non hominis sufficientiam confiteris. qui non habent ipsius. quae credimus vel ex quantulacumque parte intellegimus. quo nitendum sit. et tamen versas haec multis modis et repetis. Hoc quasi stultum et infirmum tamquam sua virtute sapientes fortesque contemnunt. Quoniam quidem Iudaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt. quando quidem ad Deum per virtutem intellegentiae pervenire paucis dicis esse concessum. sed viam qua eundum est non tenetis. ut ad illa. etsi verbis indisciplinatis utimini. Sed bene. At ille implet. Quo modo enim purgent hominis spiritum. 1. sed cum dicis esse concessum. nisi ut talium quoque rerum quasi peritus appareas et placeas illicitarum artium curiosis. Mittis ergo homines in errorem certissimum. Atque utinam hoc saltem abs te miseri audiant et inde. aut metu premerent aut simili invidentia denegarent. Hunc autem Christum esse non credis. qua salvamur. sed quantum ad te attinet. et horum medium. Praedicas Patrem et eius Filium. quem vocas paternum intellectum seu mentem. hoc est mentem nostram. sed incarnationem incommutabilis filii Dei. quod metuendam dicis hanc artem vel legum periculis vel ipsius actionis. ad nihil aliud. et more vestro appellas tres deos 178. gentibus autem stultitiam. secundum intellectum tamen viventibus omne quod deest providentia Dei et gratia post hanc vitam posse compleri 180. id est nostrae animae partem mente inferiorem. Christus autem vitam promittit aeternam. posse continentiae virtute purgari. patriam in qua manendum est. videtis tamen qualitercumque et quasi per quaedam tenuis imaginationis umbracula. quoniam stultum Dei sapientius est hominibus. quantum existimo.phantasmatum et deceptoria vanarum ludificatione formarum. O si cognovisses Dei gratiam per Iesum Christum Dominum nostrum ipsamque eius incarnationem. quod prophetae sancti de illo veraciter praedixerunt: Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo 175. quam ipse donavit. Confiteris tamen gratiam. quam spiritalem vocas. ut per eos anima spiritalis purgetur illorum. aliquid post huius vitae finem prodesse videantur. et ipsam spiritalem. quam si vere ac fideliter amasses. Sufficit quod purgatione theurgica neque intellectualem animam. ut iam nec eidem ipsi. procul dubio Dei gratiam. quibus frustra discendis elaborasti. . venire possimus. mittis homines ad theurgos. et infirmum Dei fortius est hominibus 176. sed humiliter potius veram miseriam confitentes. Sed haec est gratia. qua hominis animam corpusque suscepit. Uteris etiam hoc verbo apertius. immortalem tamen aeternamque non posse hac arte fieri confiteris. mirantibus tamen stupentibusque concurrit 172. unde ad eum mundus vobis quidem stomachantibus.

aureis litteris conscribendum et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat. etsi mutabile incommutabili. Quod initium sancti Evangelii. praesertim vobis qui talia sapitis. quod vobiscum omnes homines et conspicere non cunctantur et dicere. vos superbi? An forte corrigi pudet? Et hoc vitium nonnisi superborum est.. quos De regressu animae scripsit. Quo modo ergo nec umquam solvetur a corpore. perpetiendo docuit contemnere quod timemus. quae cervici vestrae difficillime persuaderi potest. 29. futura tamen sempiterna minime dubitamus. iustus ab impiis beatus a miseris. Platone quippe auctore 182 animal esse dicitis mundum et animal beatissimum. ut nobis tribueret quod amamus. ex quibus multa posui. quibus ad hoc credendum vos ipsos admonere debeatis. 2. qua ad illum ab hominibus veniretur. quod iterum dico: Christus est humilis. sicut a sancto sene Simpliciano.cum incarnationem et resurrectionem despiciant. peritia haec esse animalia beatissima perhibetis et cum his corporibus sempiterna 183. ut beati simus. ut eam consubstantialem paternae illi menti. Sed qualiacumque sint. tam crebro praecipere omne corpus esse fugiendum. Quid enim incredibile dicitur. qui postea Mediolanensis Ecclesiae praesedit episcopus 186. et Verbum erat apud Deum. cur propter opiniones vestras. ut parum sit miseris quod aegrotant. quos potius in tua compellatione alloquor. revolvi animas ad bestias. quae anima utique humana est. 30. quas non debuisti discere. et lux in tenebris lucet. qui te magnipendunt et te vel qualicumque amore sapientiae vel curiositate artium. quod factum est. quam ut ipse unicus Dei Filius in se incommutabiliter manens indueretur hominem et Spiritum dilectionis suae daret hominibus homine medio. Et quia naturaliter indidit nobis. . ut putatis. cum dicitur Deus assumpsisse humanam animam et corpus? Vos certe tantum tribuitis animae intellectuali. nisi quia Christus humiliter venit et vos superbi estis? Qualia sanctorum corpora in resurrectione futura sint. ut fidem christianam quasi rationabiliter fugere videamini. Sed ideo viluit superbis Deus ille magister. qua in Deo figitur. manens beatus suscipiensque mortalem. diligunt. tamen spiritum spiritui. quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis 187...quantum autem ad eos. tunc obliviscimini. solebamus audire. An forte vos offendit inusitatus corporis partus ex virgine? Neque hoc debet offendere. Non enim hoc faciunt ut erigantur. quem Dei Filium confitemini. quale sua resurrectione Christus demonstravit exemplum.etsi Plato doceat. nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina. Quod nisi usitatissimum esset. cum vobis fides christiana suadetur. omne corpus fugiendum esse opinamini. natura ipsa nostra teste cognoscimus. Si post Platonem aliquid emendare existimatur indignum. . incorporeum incorporeo. quod mirabilis mirabiliter natus est. quid. si aliqua una intellectualis anima modo quodam ineffabili et singulari pro multorum salute suscepta est? Corpus vero animae cohaerere. quod. In ipso vita erat. quidam Platonicus. qua sanari poterant. qui tam longe erat immortalis a mortalibus incommutabilis a commutabilibus. praesertim cum de anima mundi huius visibilis et tam ingentis corporeae molis cum illo tam incredibilia sapiatis. facilius quippe in fidem recipiendum est. etsi humanum divino. ut homo totus et plenus sit. quid disputare aut docere soleatis? Quid causae est.. si. Quid ergo est. cum incorruptibilia prorsus et immortalia nihiloque animae contemplationem. aut ignorare vos fingitis. Sed huic veritati ut possetis adquiescere. inquam. ut beati immortalesque esse cupiamus. immo potius ad pietatem suscipiendam debet adducere. cui nomen est secundum Iohannem. obnitente quidem Porphyrio. quae in usu habetis. quod vultis esse etiam sempiternum. nec umquam carebit beatitudine. fortasse non frustra. verum etiam altiore. potest aliquanto scrupulosius inter Christianarum Scripturarum doctissimos disputari 184. Gratia Dei non potuit gratius commendari. fieri posse dicatis. quas vos ipsi oppugnatis.. Christiani esse nolitis. erubescant. hoc fortasse credere recusatis intuentes Porphyrium in his ipsis libris.. et tenebrae eam non comprehenderunt 185. An vero quod ipsum corpus morte depositum et in melius resurrectione mutatum iam incorruptibile neque mortale in superna subvexit. et sine ipso factum est nihil. nisi quia illud est. Pudet videlicet doctos homines ex discipulis Platonis fieri discipulos Christi. corpus est omne fugiendum? Solem quoque istum et cetera sidera non solum in libris vestris corpora esse fatemini. Omnia per ipsum facta sunt. et Deus erat Verbum. et talia futura. ut anima possit beata permanere cum Deo? 181 Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit. hoc profecto esset incredibilius. sed ut cadendo gravius affligantur. impedientia praedicentur vosque etiam dicatis esse in caelestibus immortalia corpora immortaliter beatorum: quid est quod. Hoc erat in principio apud Deum. aut ut verbis utar. vobis incredibile dicitur. humilitate opus erat. qui piscatorem suo Spiritu docuit sapere ac dicere: In principio erat Verbum. et vita erat lux hominum. ut beata sit anima. Quid ergo incredibile est. quam corpus incorporeo cohaerere. cur ipse Porphyrius nonnulla et non parva emendavit? Nam Platonem animas hominum post mortem revolvi usque ad corpora 166 .

qui 167 . quae cum initium temporis habuerit. nisi quod initium non habet temporis. quod ipse quem venturum Salvatorem praemissi nuntii praedixerunt. inquam. ut materiae cognoscens mala ad Patrem recurreret nec aliquando iam talium polluta contagione teneretur. 31. qui animarum circulos alternante semper beatitate et miseria suspicati sunt. ubi oportet fallatur. quia id nos in hac vita iam nesciremus. quod ille non vidit. non enim mala disceret. quas humano ingenio pervestigare non possumus. cum ante non fuerit. finem tamen non habituros.bestiarum scripsisse certissimum est 188. et tamen facti sunt 196. sempiternum deinceps esse non posset. esse coepit ex tempore. malorum autem oblivio facit corporum desiderium. Quanto creditur honestius. quanto. quod mundatam ab omnibus malis animam et cum Patre constitutam numquam iam mala mundi huius passuram esse confessus est 190. Cur ergo non potius divinitati credimus de his rebus. sicut iste confitentur. Absurde docet Plato animas ante fuisse. hanc utique causam idoneam sibi videbantur afferre. Puduit scilicet illud credere. si anima semper fuit. Inventa est enim animae beatitudo. quamdiucumque erit. procul dubio coepit ex tempore. ut bona faceret. ex magna parte correctus est in hac opinione Porphyrius. quod sancti et veraces Angeli docuerunt. desiderare animas corruptibilium corporum labem et inde ad ista remeare. etiam miseria eius semper fuisse dicenda est? Porro si aliquid in illa. sed alia nova corpora redire humanas animas arbitratus est. eisque beatis et immortalibus de vera religione credamus. honestius creditur reverti animas semel ad corpora propria quam reverti totiens ad diversa! Verum tamen. falso putabit semper se beatam fore. quos in mundo deos a Deo factos scribit Plato 195. nec alterum altero prius esset. ut ipsa esset ex tempore quae antea non fuisset? Deinde beatitudo quoque eius post experimentum malorum firmior et sine fine mansura. beluinos autem carceres evertere minime dubitaret. sed substitutionis initium. tamquam hoc agat summa purgatio. quae animam quoque ipsam non Deo coaeternam. Quod si ita est. quod ipsi in alia meliore vita purgatissimi et sapientissimi fuerant nescituri et falsum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum et stultissimum est dicere. ubi revoluta mater in puellam filio forsitan nuberet. Porphyrio tamen iure displicuit. sed creatam dicit esse. Non enim beata erit nisi secura. quod Prophetae Dei Spiritu acti locuti sunt. quod tamen vestigium a calcante factum nemo dubitaret. quod missi Apostoli qui orbem terrarum Evangelio repleverunt. quod platonice videtur dixisse Vergilius. ut mortuos ex vivis. quoniam aliquando erit et misera. In hominum sane non sua quae dimiserant. quia. quo modo de veritate gaudebit? Vidit hoc Porphyrius 194 purgatamque animam ob hoc reverti dixit ad Patrem. ut saltem in solos homines humanas animas praecipitari posse sentiret. cur non fieri potuerit. Ubi etsi aliquid inconvenienter sapit (magis enim data est corpori. in campos Elysios purgatas animas missas (quo nomine tamquam per fabulam videntur significari gaudia beatorum) ad fluvium Letheum evocari. quod ex aeterno non fuit. nec post talem ac tantum magistrum refugit correctionem. Verum id quo modo intellegant invenerunt. Falso igitur a quibusdam est Platonicis creditus quasi necessarius orbis ille ab eisdem abeundi et ad eadem revertendi. quod esse Platonicum maxime perhibetur. Cui ergo gaudendi causa falsitas erit. ut beata sit. Dicit etiam ad hoc Deum animam mundo dedisse. et mundus atque in illo dii creati et semper fuerunt semper existente qui fecit. et tamen semper erit. inquiunt. in eo tamen aliorum Platonicorum opinionem et non in re parva emendavit. Quapropter divinae auctoritati humana cedat infirmitas. non esse hoc videlicet temporis. ita vivos ex mortuis semper fieri 191. nisi quod semper ante fuisset. Merito displicuit hoc Porphyrio quoniam re vera credere stultum est 193 ex illa vita. ut inquinatio requiratur. sed homini praeposuit veritatem. ecce vidit. ut omnium obliviscantur malorum. ut dixi. apertissime dicat eos esse coepisse et habere initium. quae beatissima esse non poterit nisi de sua fuerit aeternitate certissima. qua putatur nihil esse posse sine fine temporis. Qua sententia profecto abstulit. quid hoc scire prodesset. ne mater fortasse filium in mulam revoluta vectaret. nisi forte inde se nobis auderent praeferre Platonici. quae non erat? Ut enim hoc Platonici nollent credere. falsumque esse ostendit. et non puduit hoc credere. Numquid ergo. Hanc sententiam Porphyrii doctor tenuit et Plotinus 189. ubi rursus implicentur malis: profecto erit infelicitatis causa summa felicitas et stultitiae causa perfectio sapientiae et immunditiae causa summa mundatio. Porphyrii profecto est praeferenda sententia his. Si enim quod perfecte mundantur hoc efficit. ne aliquando iam malorum polluta contagione teneatur. hoc est ad oblivionem praeteritorum: Scilicet immemores supera ut connexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 192. sed per Conditoris potentissimam voluntatem in aeternum mansuros esse perhibeat. Quod etiamsi verum esset. si non faceret). ecce Platonicus in melius a Platone dissentit. semper ei subesset vestigium. quamvis alterum ab altero factum esset: sic. Nec veritate ibi beata erit anima. si pes ex aeternitate semper fuisset in pulvere. finem temporis non habebit. ut autem secura sit. quamquam et de mundo et de his. inquiunt. Sicut enim. Illa igitur omnis argumentatio dissoluta est.

secundum quem et sacerdos esse voluit. nec mirum. nondumque in suam notitiam eamdem viam historiali cognitione perlatam: procul dubio confitetur esse aliquam. Haec est igitur animae liberandae universalis via.sibi honorem non expetunt. nec iubent. 32.quae Christi est religio signis et prophetiis adtestantibus. sed universis gentibus quae communis esset divinitus impertita est? Quam certe iste homo non mediocri ingenio praeditus esse non dubitat. Neque enim propterea verum non esse iudicavit. Providentiam quippe divinam sine ista universali via liberandae animae genus humanum relinquere potuisse non credit. sed hoc tantum bonum tantumque adiutorium nondum receptum. Ita ei non sufficiebat quidquid de anima liberanda studiosissime didicerat sibique vel potius aliis nosse ac tenere videbatur. Haec est universalis via. quod eum movebat et quod in eius electione perpeti metuebat. in omnibus gentibus salutare tuum 203. sed ut talia promissa perciperet et ex illo propagaretur semen dispositum per Angelos in manu Mediatoris 200. de qua fidelis Abraham divinum accepit oraculum: In semine tuo benedicentur omnes gentes 199. Unde tanto post ex Abrahae semine carne suscepta de se ipso ait ipse 168 . Quod sensit etiam iste. vel ab inductione Chaldaeorum vel alia qualibet via 197. Cum autem dicit Porphyrius in primo iuxta finem De regressu animae libro nondum receptum in unam quamdam sectam. iussus est discedere de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui 201. Quam vult ergo intellegi animae liberandae universalem viam nondum receptam vel ex aliqua verissima philosophia vel ex earum gentium doctrinis. Tunc ipse primitus a Chaldaeorum superstitionibus liberatus 202 unum verum Deum sequendo coluit. quae una ducit ad regnum. manifestissima voce testatur neque illis quae ab Indis neque illis quae a Chaldaeis didicerat hanc universalem viam liberandae animae contineri. nondum receptum hoc donum Dei et nondum in suam notitiam fuisse perlatum. sacrificium esse debemus. quia plus apud eas curiositas valuit quorumque angelorum cognoscendorum et colendorum. oppugnari permittebatur ab idolorum daemonumque cultoribus regibusque terrenis. Cum autem dicit vel a philosophia verissima aliqua nondum in suam notitiam pervenisse sectam. ut sacrificium faciamus. Haec est enim quodam modo regalis via. cui haec promittenti fideliter credidit. . quoniam nulla nisi hac liberari potest. Videbat ergo ista Porphyrius et per huiusmodi persecutiones cito istam viam perituram et propterea non esse ipsam liberandae animae universalem putabat. Tunc enim Porphyrius erat in rebus humanis. quae universalem continet viam animae liberandae. in qua ipse philosophatus est. propter asserendum et consecrandum martyrum numerum. quod universalem contineat viam animae liberandae. quorum assiduam commemorationem facit 198. nisi qua universae animae liberantur ac per hoc sine illa nulla anima liberatur? Cum autem addit et dicit: Vel ab Indorum moribus ac disciplina. Qui fuit quidem gente Chaldaeus. per quos ostenderetur omnia corporalia mala pro fide pietatis et commendatione veritatis esse toleranda. ostendit vel eam philosophiam. hoc est omnibus gentibus data. vel ea non contineri talem viam. quem Deo suo. ad eius confirmationem robustioremque commendationem potius pertinere. sed aeternitatis firmitate securum. nec debuit nec debebit ei dici: quare modo? et: Quare sero? Quoniam mittentis consilium non est humano ingenio penetrabile. nondumque in suam notitiam historiali cognitione perlatam? Quaenam ista est universalis via. non esse verissimam. cuius profecto notitia ad quoscumque iam venit et ad quoscumque ventura est. quia nondum in fidem suam receptum fuerat vel in notitiam nondum pervenerat. non temporali fastigio nutabundum. hoc est testium veritatis. et utique se a Chaldaeis oracula divina sumpsisse. Haec est. qui in homine. nisi ei tantum. deberi sciunt. qui etiam noster est. quae non est alia quam religio Christiana. quae universalem contineat viam animae liberandae: satis. Haec est religio. cum dixit. id est universis gentibus divina miseratione concessa. sed nondum in suam venisse notitiam. tacere non potuit. illuminet vultum suum super nos. non intellegens hoc. quae magnae velut in divinis rebus habebantur. nondum in suam notitiam esse perlatum. quem suscepit. 2. vel a philosophia verissima aliqua vel ab Indorum moribus ac disciplina. Sentiebat enim adhuc sibi deesse aliquam praestantissimam auctoritatem. ut saepe dixi et saepe dicendum est. ut cognoscamus in terra viam tuam. nisi quae non suae cuique genti propria. quando ista liberandae animae universalis via. Et quo modo iam potest esse verissima. etiam usque ad mortem sacrificium pro nobis dignatus est fieri. de qua in sancta prophetia dictum est: Deus misereatur nostri et benedicat nos. quantum arbitror. liberandorum credentium universalis via. inquam. Auctore Porphyrio omnibus via est animae liberandae. 32. aut inductione Chaldaeorum aut alia qualibet via.. quam de re tanta sequi oporteret. per eum sacerdotem offerendi. Neque enim ait non esse. in quo esset ista liberandae animae universalis via. cuius et nos cum illis. 1.. qua non continetur haec via? Nam quae alia via est universalis animae liberandae.

ut intellegerent Scripturas. praesens autem in carne ipse Mediator et beati eius Apostoli iam Testamenti novi gratiam revelantes apertius indicarunt. Haec via totum hominem mundat et immortalitati mortalem ex omnibus quibus constat partibus praeparat. paenitentia hominum et ad Deum conversio voluntatum. plerisque mysticis praedixerunt. quorum tam multa impleta conspicimus. societatis impiorum aeterna damnatio regnumque aeternum gloriosissimae civitatis Dei conspectu eius immortaliter perfruentis in huius viae Scripturis praedicta atque promissa sunt. Ut enim non alia purgatio ei parti quaereretur. vel fidelius. cuius erat ipsa quodam modo sacrata res publica in prophetationem et praenuntiationem civitatis Dei ex omnibus gentibus congregandae. sed inde processit. fera animalia terrarum et aquarum volatilia caeli. Haec est universalis via. qui in fine resurrecturi sunt demonstravit exemplum. sed expugnare non possunt. quorum superius pauca iam posui. mortui revixerunt 207. fides piorum et per universum orbem in veram divinitatem multitudo credentium. ut se per universa diffunderet. quam sancti Angeli sanctique Prophetae prius in paucis hominibus ubi potuerunt Dei gratiam reperientibus et maxime in Hebraea gente. Haec est igitur universalis animae liberandae via. oppugnare possunt. proficientium purgatio et liberatio ab omni malo. 3. et in materia infima fragilitatis humanae. sicut arte medicinae quibusdam antecedentibus signis plurima eventura valetudini praevidentur. vel immundi daemones sua disposita facta praenuntiant. paratus in cacumine montium et extolletur super colles. quae quantum dabatur cognita Dei voluntate futura nuntiabant. partim cum haec futura praenuntiantur. quod merito in aliis vaticinantibus et quorumlibet modorum vel artium divinationibus faciunt. quorum ius et in mentibus atque cupiditatibus iniquorum ad quaeque congruentia facta ducendis quodam modo sibi vindicant. remissio peccatorum. Christus quippe in carne venturus et quae in illo tam clara perfecta sunt atque in eius nomine impleta. quae. sidera divina iussa fecerunt. Non talia sancti homines in ista universali animarum liberandarum via gradientes tamquam magna prophetare curarunt. et tabernaculo et templo et sacerdotio et sacrificiis significaverunt et eloquiis quibusdam manifestis. numquam generi humano defuit. Nam vel inferiorum fiunt praesensione causarum. Alias se habent prophetiae et theurgicae coniectationes. pro aetatum generis humani distributione. et dixit eis. Quod autem Porphyrius universalem viam animae liberandae nondum in suam notitiam historiali cognitione dicit esse perlatam: quid hac historia vel illustrius inveniri potest. et ingrediemur in ea. Via ergo ista non est unius gentis. Unde ipse Mediator post resurrectionem suam discipulis trepidantibus ait: Oportebat impleri quae scripta sunt in lege et Prophetis et psalmis de me. inferna cesserunt.Salvator: Ego sum via. alia ei. Negant enim haec vel magnorum hominum vel magni esse pendenda. nemo liberatus est. Ex Sion enim prodiet lex et verbum Domini ad Hierusalem 205. in altero autem etiam eorum. Praeter hanc viam. elementa. Huius viae rectitudinem usque ad Deum videndum eique in aeternum cohaerendum in sanctarum Scripturarum qua praedicatur atque asseritur veritate quicumque non credunt et ob hoc nec intellegunt. contestantibus signis. mirabilium operum divinorum. iudicii dies. gratia iustitiae. et venient ad eum universae gentes et ingredientur nationes multae et dicent: venite ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob. ut futura etiam praedicantur. resurrectio mortuorum. verum etiam hominibus Dei Verbo simplicis pietatis agentibus spiritus immundi de hominum corporibus ac sensibus pulsi sunt. vitia corporis languoresque sanati. in qua ita narrantur praeterita. quae universum orbem tanto apice auctoritatis obtinuit. et annuntiabit nobis viam suam. Non enim apparuerunt tantummodo visiones angelicae et caelestium ministrorum sola verba sonuerunt. quae aliquanto occultius superioribus sunt significata temporibus. veritas et vita 204. exceptis ipsius Salvatoris propriis singularibusque miraculis. culturae simulacrorum daemonumque subversio et a temptationibus exercitatio. Sed alia erant vere magna atque divina. nemo liberabitur. ex quibus ea quae restant sine dubio speremus implenda? Non enim potest Porphyrius vel quicumque Platonici etiam in hac via quasi terrenarum rerum et ad vitam istam mortalem pertinentium divinationem praedictionemque contemnere. et recte. quia oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem 206. sed universarum gentium. 169 . quamvis et ista eos non fugerint et ab eis saepe praedicta sint ad eorum fidem faciendam quae mortalium sensibus non poterant intimari nec ad experimentum celeri facilitate perduci. quam vocat spiritalem. quam vocat intellectualem Porphyrius. 32. et lex verbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit. de qua tanto ante prophetatum est: Erit in novissimis diebus manifestus mons Domini. nemo liberatur. maxime nativitatis et resurrectionis. quorum in uno maternae virginitatis tantummodo sacramentum. quorum multa videmus impleta. partim cum facta nuntiantur. Tunc aperuit illis sensum. sicut eam Deo sapienti placuit ordinare. aliaque ipsi corpori: propterea totum suscepit veracissimus potentissimusque Mundator atque Salvator. ligna. ut recta pietate futura esse cetera confidamus.

quod dictum est: Ab initio diabolus peccat. qui Conditori sanctae civitatis. etiam illos spiritus. et post ruinam labentium perseverantiae suae praescientiam acceperint qui steterunt. de qua disputare instituimus. exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror. quia. De angelorum conditione quid secundum divina testimonia sentiendum sit. De comparatione beatitudinis iustorum. An eius beatitudinis. sicut nulla ante ipsum sunt tempora. qui etiam antequam sol fieret vesperam et mane traduntur habuisse. quas aliter pendit usus utilitatis. 6. ut in primo libro polliciti sumus. quia veritas non est in eo. necdum obtinentium promissionis divinae praemium et primorum in paradiso hominum ante peccatum. qua post opera sex dierum requievit in septimo. quinque autem posteriores adversus eos. De auctoritate canonicae Scripturae divino Spiritu conditae. 16. servandum existimant. De ea parte operis. 12. tamen quorundam studio. id est caelestis atque terrenae. 13. quantum divinitus adiuvabor expediam. quantum verus Deus et Dominus adiuvare dignatus est. 14. qua duarum civitatum. quam nec de infinitis locorum spatiis extra mundum. Quorum decem librorum quinque superiores adversus eos conscripti sunt. De qualitate primorum dierum. qui in veritate non steterunt. etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat intentio. Deinceps itaque.Quae dicta et quae sint dicenda. 170 . quod ante noluerat. cui non est aliud qualitas aliudque substantia. quas in hoc saeculo perplexas diximus invicemque permixtas. nec novo Dei ordinata consilio. initia et fines incipient demonstrari. 10. satisfecimus refutando contradictiones impiorum. quod in veritate non steterit. 8. ad cuius notitiam nemo hominum pervenit. 32. 2. Tam non esse cogitandum de infinitis temporum spatiis ante mundum. qui propter bona vitae huius deos colendos putant. 15. de duarum civitatum. 7. ut neque lapsuros se possent nosse qui lapsi sunt. quae nec intemporalis sit. unius Dei. An ita unius felicitatis omnes angeli sint creati. De simplici et incommutabili Trinitate Dei Patris et Dei Filii et Dei Spiritus sancti. ita nulla extra ipsum sunt loca. aliter ordo rationis. hominem Iesum Christum. Creationis mundi et temporum unum esse principium nec aliud alio praeveniri. 3. nisi per mediatorem Dei et hominum. Quae qualisque intellegenda sit Dei requies. deos suos praeferunt. Quapropter in decem istis libris. 4. participes fuisse credendum sit. De cognoscendo Deo. De gradibus et differentiis creaturarum. De conditione mundi. 9. quasi postea voluerit. 4. 11. Quid sentiendum sit de eo. 5. 13 LIBER XI BREVICULUS 1. qui cultum deorum propter vitam. quam sancti angeli ab initio sui semper habuerunt. quae post mortem futura est. Quo genere locutionis dictum sit de diabolo.

quae per omnia opera sua significationis suae sparsit indicia. 30. sed contra naturam. quae non fortuitis motibus animorum. De Trinitate divina. omnia sibi genera ingeniorum humanorum divina excellens auctoritate subiecit. sed voluntas. qui angelorum creationem anteriorem volunt esse quam mundi. 31. 34. Vitium malitiae non naturam esse. in quo plenitudo et requies commendatur. 20. 1. Quid sentiendum videatur de eo quod scriptum est:Divisit Deus inter lucem et tenebras. qui primus partium suarum quantitate completur. sed plane summae dispositione providentiae super omnes omnium gentium litteras. quibus in universitate rerum a bono Creatore bene conditarum quaedam displicent. 28. in quo Origenis doctrina culpatur. 33. 26. 25. LIBER UNDECIMUS MUNDUM ET ANGELOS DEUS IN TEMPORE CREAVIT De civitate Dei quid Scriptura dicat (1-3) Quae sit in secunda libri parte disputatio. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa 171 . quo et esse et scire diligimus. De duabus angelorum societatibus diversis atque disparibus. et putant nonnullam malam esse naturam. cuius ea Scriptura testis est. quae non incongrue intelleguntur lucis et tenebrarum nominibus nuncupatae. De aeterna et incommutabili scientia Dei ac voluntate. cui ad peccandum non Conditor causa est. qua semper illi universa quae fecit sic placuerunt facienda. et quod quidam aquas aestimant non creatas. 18. An etiam ipsum amorem. quae per ordinationem Dei etiam ex contrariorum fit oppositione luculentior. De eo quod post discretionem lucis atque tenebrarum dictum est: Et vidit Deus lucem. 19. quia bona est. De eo quod quidam putant in conditione firmamenti aquarum discretarum nomine angelos significatos. De imagine summae Trinitatis. Civitatem Dei dicimus. De opinione eorum. diligere debeamus. 24. et qua operum causas prius in operantis arte. quam in ipsis operibus artificis intuentur. De essentia et scientia et utriusque amore. quo magis divinae Trinitatis imagini propinquemus. De tripertita totius philosophiae disciplina. quae secundum quemdam modum in natura etiam necdum beatificati hominis invenitur. 23. De sanctorum angelorum scientia. 21. De die septimo. 29. De senarii numeri perfectione. De errore. De his. De pulchritudine universitatis. 32.17. 27. qua Trinitatem in ipsa eius deitate noverunt. quemadmodum facta. 22.

Deus fundavit eam in aeternum 3. unde et sententia vocabulum accepit). quod cunctam naturam. sicut in somnis vel quo alio tali modo. quae omnia commemorare nimis longum est. sacra Scriptura teste. non solum ad inhaerendum fruendo. si hoc non potest. didicimus esse quamdam civitatem Dei. quod ita ea dicimus esse prae sensibus. ut ad hominis Deum iter esset homini per hominem Deum. per quod homo. non corpore. per hoc et via 8. hoc est de invisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt. quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his.. atque ad incommutabilem Dei substantiam pervenire. fide primum fuerat imbuenda atque purganda. quoniam nostro testimonio scire non possumus. quae animo ac mente sentiuntur (quia et ipse rectissime dicitur sensus. ipsa veritas. Nunc vero quid a me iam exspectetur agnoscens. disputare. quas etiam cum pecoribus communes habet. cui ratio et intellegentia naturaliter inest. quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem adversus omnes errores via munitissima. 3. locutus. ut idem ipse sit Deus et homo. Hic est enim mediator Dei et hominum. qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt. sed loquitur ipsa veritate. multum enim similia sunt talia visa corporibus. quem ad modum exordia duarum istarum civitatum in angelorum diversitate praecesserint. neque per eius modi spiritalem. quae corporum similitudinibus figuratur. quae remota sunt a sensibus nostris. Magnum est et admodum rarum universam creaturam corpoream et incorpoream consideratam compertamque mutabilem intentione mentis excedere. quo itur Deus. quae non est quod ipse. item in alio: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei. meique non immemor debiti. homine adsumpto. exortu et excursu et debitis finibus. in monte sancto eius... In qua ut fidentius ambularet ad veritatem. de his alios testes requirimus eisque credimus. 172 . respondimus. nec per nos ipsos nosse idonei sumus. cuius cives esse concupivimus illo amore. quae canonica nominatur. non Deo consumpto. Hic prius per Prophetas. ignorantes eum esse Deum deorum 5. non fecit nisi ipse. deinde per se ipsum.dicta sunt de te. sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. qua superat inferiores suas. postea per Apostolos. et in alio Psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri. atque ita de ceteris. eis credimus. et illic discere ex ipso. quantum valuero. vel manentia contuentur. 2. in civitate Dei nostri. quae non vidimus. . quibus homo constat. saltem credatur factus ad imaginem Dei 6 : profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo. ita et vidimus. adgrediar. cui fidem habemus de his rebus. et paulo post in eodem Psalmo: Sicut audivimus. civitas Dei 1. aut ignoretur qua eundum sit. terrenae scilicet et caelestis. eamdem constituit et fundavit fidem. via media est. in civitate Domini virtutum. Huic conditori sanctae civitatis. quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus invicemque permixtas. qui viderunt. Sed huius sanctae civitatis inimicis decem superioribus libris. sicut prae oculis quae praesto sunt oculis): profecto ea. quas ignorare non expedit. His atque huiusmodi testimoniis. hoc est impiorum et superborum. quantum satis esse iudicavit. Ad illud enim hominis ita loquitur. Nam si ea sciri possunt testibus nobis. corporalibus instrepens auribus. est melius. qua itur homo. homo Christus Iesus 7. sed deorum piorum atque sanctorum. qui eius incommutabili omnibusque communi luce privati. cives terrenae civitatis deos suos praeferunt. sive interioribus sive etiam exterioribus (unde et praesentia nuncupantur. quae remota non sunt a sensibus nostris. non deorum falsorum. a quorum sensibus remota esse vel fuisse non credimus. si quis sit idoneus ad audiendum mente. potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. Deus nobis locutus est. Sicut ergo de visibilibus. etiam Scripturam condidit. Deus Dei Filius. vitiis quibusdam tenebrosis et veteribus invalida est. et quo ipse Deus solus est melior. dilatans exsultationes universae terrae 2. quod in homine ceteris. et ob hoc ad quamdam egenam potestatem redacti. de duarum civitatum. his nos oportet credere. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem. quantum potuimus. eminentissimae auctoritatis. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit. suas quodam modo privatas potentias consectantur. ut inter sonantem et audientem aeria spatia verberentur. honoresque divinos a deceptis subditis quaerunt. spes est perveniendi. donec de die in diem renovata atque sanata fiat tantae felicitatis capax. quem nobis illius conditor inspiravit. Cum enim homo rectissime intellegatur vel. eius ipsius Domini et Regis nostri ubique opitulatione fretus. si autem desit. primumque dicam. qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi. Deus in medio eius non commovebitur 4. quia velut per corpus loquitur et velut interposito corporalium locorum intervallo.. nam et sic velut corporis auribus loquitur. Sed quia ipsa mens. Per hoc enim mediator. verum etiam ad perferendum incommutabile lumen. Domino et Rege nostro adiuvante.

si futuram suam miseriam et turpitudinem praevidet. ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur. qui Deum conditorem mundi esse consentiunt. unde illi acciderit nova miseria. sed nunc iam de cetero. falsa opinione sit beata. cur potius tunc et non antea factus sit. nullo modo poterunt explicare. unde sibi Deum videntur velut a fortuita temeritate defendere. mutabilitate monstrabunt? Porro. Deus non in loco et tempore creantur. unde illa eos sequetur absurditas. et hoc magnum atque praeclarum. Deum esse credimus. sed deinceps esse incipere nova quadam nec fallaci beatitudine. Cuius novitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio. quo modo eum alienum ab ea. quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni asserit et resolvi. quo dici stultius nihil potest. quando fecit Deus caelum et terram 10 ? Non. sed non video quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere. si mundum aeternum sine ullo initio. 173 . in quibus eis non videtur Deus ab opere cessare potuisse. cur hic potius ubi est et non alibi. nec se turpem ac miseram fore. Ubi eum audivimus? Nusquam interim nos melius quam in Scripturis sanctis. sed suae creationis initium. ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et terram 9. cum fuerit liberata.. ut etiam cum beata dicitur. si ex tempore creatam. Qui autem a Deo quidem factum fatentur. maximeque in anima. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse. Quod autem Deus fecerit mundum. 5. quam si Deo coaeternam esse contenderint. 2.Deus mundum creavit non in tempore existens (4-8) Deo creante mundus cum tempore incepit. quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt. ulla causa posse dissolvi? Cum his enim agimus. per quam facta sunt omnia. qui semper vident faciem Patris 12. et non nisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter magno et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant. amicos Dei et prophetas constituit 11 eisque opera sua sine strepitu intus enarrat. Qui tam idoneus testis est. ut eodem spiritu Dei. in hoc utique non sit beata. sed non habere finem fatentur. quod etiam de isto sentiunt. ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid novi. necesse est dicant etiam semper alternaturam. sed beatam semper existimat. cum in nullo sit omnino mutabilis. Deinde videndum est. quam ipsi Deo. Sed mundum esse conspicimus. habere initium. Ex his unus erat iste propheta. si ab eis fuerit liberata. Ita enim quaeritur. simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem. Loquuntur eis quoque angeli Dei. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant... nonne consequens erit. 1. Visibilium omnium maximus mundus est. nihilo minus convincuntur numquam eam fuisse vere beatam. quod numquam retro per aeternitatem accidisset. si eum per interminabilem immensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium vacare noluerint. ut modo quodam vix intellegibili semper sit factus. tamquam numerum. . ne subito illi venisse credatur in mentem. facere mundum. non tamen eum temporis volunt habere. invisibilium omnium maximus Deus est. dicunt quidem aliquid. in quibus si quisquam dicat non potuisse vacare omnipotentem. nulli tutius credimus. si autem non praevidet. ea tantum differentia. 4. voluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. si autem dicent etiam ipsum novo consilio excogitasse. qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et visibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse. et ideo semel expertam miserias. 4. per quem Deo credendum sit. et anima etiam. numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint. quae in animas sanctas etiam se transfert. similiter cogitent extra mundum infinita spatia locorum.. ad miseriam non esse redituram. quo haec sibi revelata cognovit. Numquidnam ibi fuit iste propheta. nec eosdem mundos. quae illis quoque displicet. quem ad modum quaeri potest. sed ibi fuit sapientia Dei. et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus. etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. et accidisse illi voluntatem novam. quod nefandae impietatis est. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram. quod numquam ante venisset. Exceptis enim propheticis vocibus. et ideo nec a Deo factum videri volunt. isti autem opere Dei factos dicturi sunt. sed nullo ulterius tempore perituram. nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium voluntatemque mutasse. isti. quid ipsi respondeant de mundi loco. nimis aversi sunt a veritate et letali morbo impietatis insaniunt. quae numquam antea per aeternum. ut de cetero sit anima in aeternum beata.

nusquam interposuit vocabulum noctis. nulla possit humana comprehendere: ita non est consequens. isto modo inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei. post id quod praeteritum est. quae his diebus Deus fecit. Qui dies cuius modi sint. illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt. et ceteri. nec distendunt loco. qui multis diis sacrorum obsequium deferendum putant. non sumus noctis neque tenebrarum 16. tenebras autem noctem 14. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea. cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris. creatorem nobiscum sentiunt. cum tempus nullum sit ante mundum. et ante aliquod tempus. itemque lucescit et mane fit. quamvis eamdem divinam rationem. mundum constituerit. maxime quod apud eos. nec in noctem vergitur. quae tamen.qui et Deum incorporeum. verumtamen reliquis propinquiores sunt veritati. in quibus et mane et vespera nominantur. hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus. Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu. unde sol postmodum accensus est. remotum est a sensibus nostris. ante id quod futurum est. in sanctis angelis et spiritibus beatis. et mundus in tempore. Denique Scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine.. Ideo vespera quam nox congruentius dici potest. quae non sunt quod ipse. de qua dicit Apostolus: Quae sursum est Ierusalem. cuius motionis et mutationis cum aliud atque aliud. nisi quia longo quidem intervallo.. aut lucis nomine significata est sancta civitas. si tamen et vesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere valeamus. nec determinant. ut ita dicam. . et factum est mane dies unus 17. Porro si Litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt. cur in eis ab opere Deus cessaverit. et post aliquod fit. quae simul esse non possunt.. quae aliquid aliqua motione mutaret. Quoniam scientia creaturae in comparatione scientiae Creatoris quodam modo vesperascit. cuius motibus tempora currerent. 174 . isti philosophos ceteros nobilitate atque auctoritate vicerunt. et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis. quam cum in Dei sapientia cognoscitur. An forte substantiam Dei. 6. quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum. ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur. ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum. aut perdifficile nobis. et filii diei. Aut enim aliqua lux corporea est. Quod enim fit in tempore. non alio. Cum tempore autem factus est mundus. nisi creatura fieret. et quo alternante motu. quam nec includunt. intellegi a nobis potest. mater nostra aeterna in caelis 15. ut fortuito potius quam ratione divina Deus. donec omnia. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes quibus infinita imaginantur loca. in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non videat. quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. Non enim ait alicubi: Facta est nox. in brevioribus vel productioribus morarum intervallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus. sicut de Deo sentire dignum est. quia nulla erat creatura. quanto magis dicere.. in principio fecisse Deum caelum et terram 13. fatentur incorporea praesentia ubique totam. aut etiam impossibile est cogitare. quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est. sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris sive. cuius mutabilibus motibus ageretur. et eamdem lucem vocasse diem. Tempus incepit cum mundo. Ita dies secundus. quia hoc potius in principio fecisse diceretur. nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam. si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore. et omnium naturarum. sed: Facta est vespera. sed eam. velut in arte qua facta est. cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi. si in eius conditione factus est mutabilis motus. finitum tamen et loco suo determinatum. cum locus nullus sit praeter mundum: respondetur eis. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est. atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur. sed cum tempore. quod tempora non fuissent. alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere. a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt. nec ita ut est. nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. non video. qua id factum est. cedit atque succedit. creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse. sed isto in quo est loco. cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent. ut nihil antea fecisse intellegatur. Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus. sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei vacatio commendetur. nullum autem posset esse praeteritum. in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio. non ob aliud. 7. in quo mundus est. ait quippe et alio loco: Omnes enim vos filii lucis estis. ut dixi. qualemque vesperam et mane fecerit. cur in eis ab opere Deus cesset. Et sicut non est consequens. sicut videtur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum. qui die quarto factus refertur. occupatam? Non opinor eos in haec vaniloquia progressuros. et uno tantum atque in comparatione illius infinitatis tam exiguo loco. Et primitus quidem lux verbo Dei facta. sed qualis illa sit lux. nec mane nisi de solis exortu.

hic quidem etsi non praetermissum.cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem. In promptu est enim. significans eorum laetitiam. in executione eorumdem operum. Tunc enim firmamentum factum est 175 . laudate eum sol et luna. post omnia ista. Hoc enim et sabbati vacatione ex praecepto legis in vetere Dei populo figuratum est. cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis. unde suo loco diligentius arbitror disserendum. dies quartus. significati sunt. dies secundus. Dominum 22. quae radicibus continuata sunt terrae. etiam angeli nominati sunt. Deo largiente. Angeli boni creantur quidam lapsi sunt (9-21) Angeli quoque in tempore creantur. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo. quo significatur per efficientem id quod efficitur. sed alia res aliqua laetos facit. tenebrae sint necesse est). Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius. quos legentes efficit laetos. dies unus est. Septimo die Deus requievit. 9. cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas. laudate eum in excelsis. id est super quamdam terrae et aquae indistinctam confusionem (ubi enim lux non est. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est. non sonabili et temporali. vel caeli nomine. requievisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit 20. sed etiam illo. qui laetantur in domo. qui dixit. et facta sunt. quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est. ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur. quando facta sunt sidera. deinde omnia creando disposita sint. vel potius lucis huius. Cum ergo a caelo et terra coeperit. Cum vero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum. tamquam non essent in operibus Dei. Iam ergo erant angeli. et facta sunt. et quos facit ipse requiescere. quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur. et facta sunt 18. atque ipsa terra. ipse mandavit. cum eis inter cetera caelestia commemoratis. sicut. prata mugiunt. quae sex diebus enumerata sunt. et eo beatior. quod scriptum est. ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 19. explicare curabo. Quanto magis. quod numquam peregrinata. recurrit in mane. et aquae. qui in illo requiescunt. quam primitus fecit. Ubi de mundi constitutione sacrae Litterae loquuntur. a quibus in die septimo requievit? Opus autem Dei esse angelos. quibus loquitur. laudaverunt me voce magna omnes angeli mei 24. laudent nomen Domini. quod etiam ipsi post bona opera. non evidenter dicitur. sicut laetitia domus. sicut laeta epistula dicitur. nondumque luce facta. et in Psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis. laetitiam significat eorum. ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse videatur. in his boves mugiunt. quo significamus per id quod continet id quod continetur. si ad illum prius in ista vita per fidem quodam modo accesserint. ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera. quoniam ipse dixit. angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit. quae in eis et per eos operatur Deus. tamquam Deus laboraverit operando. cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium. Quis porro audebit opinari. si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores. sicut Scriptura consequenter eloquitur. Verbo intellegibili et sempiterno. significatur requies eorum. laudate eum caeli caelorum. non tamen evidenter expressum est. dies sextus. dies tertius. promittente prophetia. in illo habebunt requiem sempiternam. utrum vel quo ordine creati sint angeli. 8. Nunc. sed alibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur. cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum et terram. hoc etiam hominibus. sed si praetermissi non sunt. quantum satis videbitur. etiamsi non eos domus ipsa. et propter quos utique conscripta est. cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium. Theatra plaudunt. dies quintus. cum in illis homines plaudunt. redarguit istam vanitatem illa Scriptura paris auctoritatis. de qua loquor. quid illo die factum sit. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem. laudate eum omnes stellae et lumen. cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum. cum in cognitione firmamenti. et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putavi. Convenientissime itaque. omnia opera Domini. Ab aquis utique terra discreta est. et distinctas sui generis species duo ista elementa sumpserunt. invisibilis et incomposita. nequaquam est accipiendum pueriliter. quae super caelos sunt. et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. laudate eum omnes angeli eius. Nam et in hymno trium in camino virorum cum praedictum esset: Benedicite. Non autem esse praetermissos hinc existimo. laudate eum omnes virtutes eius. quae hinc divina testimonia suppetant. Facta sunt autem quarto die. utique tenebrae fuerint super abyssum 21. et creata sunt 23. quoniam de sanctae civitatis exortu dicere institui. quae huius civitatis et magna pars est. infertur ad omnia: Ipse dixit. Numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit.

aliud quod habet. et eadem vita ipse est.. sed in Deo. qua corpus dicitur. fierent lux et vocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei. non est dictus dies primus. . aliud qualitas eius. sicut vas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem sive fervorem aut anima sapientiam.. qui Spiritus Patris et Filii Spiritus Sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris Litteris nuncupatur. Lumen quippe verum. quae non est quod ipsa. aliud lux qua illuminatur. sicut sunt omnes. ut sit lux non in se ipso. privati participatione lucis aeternae. Alius est autem quam Pater et Filius.. fit immundus. quod putaverunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. aliud est tamen substantia. non Aliud. quod est Deus. excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur. Neque hoc ita dixerim. 176 . sicut erit cum liberabitur in aeternum. ipsi sunt illa lux. vel aliud sit habens. et utrumque hoc cum Spiritu suo unus est Deus. id est facta. ut et vas evacuetur umore quo plenum est. quia Trinitas. corpus vero ipsum maius est in toto quam in parte. non genita. qui vocantur immundi spiritus. participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit. sicut Sabelliani haeretici putaverunt. Quod enim de simplici bono genitum est. sicut ad se ipsum dicitur vivus habendo utique vitam. cui non sit aliquid habere. alia minor. profecto facti sunt participes lucis aeternae. Creata sane. quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. per quam facta sunt omnia. quia digitus minor est quam tota manus. et Filius habet Patrem. per quod et ipsi et omnia facta sunt. sed Alius dixi. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem. hoc illuminat et omnem angelum mundum. sicut illuminatur aeris corpus luce corporea. a quo si avertitur angelus. Nihil enim horum est id quod habet. habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem. et corpus decoloretur et aer tenebrescat sive frigescat et anima desipiat. Deus unus est et trinus. pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est. non ad alterum. Hinc est quod etiam privari possunt rebus. aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subsistentia personarum. sed non simplicia et ob hoc mutabilia. inquam. et septimam quietis Dei. caelumque appellatum est. Nimirum ergo si ad istorum dierum opera Dei pertinent angeli. quod ipsa incorruptio. Ab hoc bono creata sunt omnia bona. quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei. non ea quae amplior est incorruptior quam quae minor. Nam utique Pater habet Filium. quia nec Pater est nec Filius. alia incorruptio. Est itaque bonum solum simplex et ob hoc solum incommutabile. quasi aer sit anima. Et haec Trinitas unus est Deus. quae ubique eius tota est. ita tenebrescere animam sapientiae luce privatam. quae duo Patrem et Filium dicimus. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur. et cum alia pars est in eo amplior. sed idem ipse unus ad implendum senarium vel septenarium numerum repetitus est propter septenariam cognitionem. Aliud est itaque corpus. et facta est lux 25. qua creati. et sicut aer tenebrescit ista luce desertus (nam nihil sunt aliud quae dicuntur locorum quorumque corporalium tenebrae quam aer carens luce). quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus Sanctus. Ac per hoc quamvis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit. in quo firmamento quarto die facta sunt sidera. quoniam quod habet hoc est. ideo non aliud est ipse. quod est Verbum Dei. quem dicimus unigenitum Dei Filium. Nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri. senariam scilicet operum. 10. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. nec ideo non simplex. quod vel possit amittere. nec tamen ipse est Filius. quae diei nomen accepit. sed in se ipsis tenebrae. 10. Cuius natura simplex est et immutabilis. sed amissio boni mali nomen accepit. cuius unitas ut commendaretur. quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 26. Cum enim dixit Deus Fiat lux. sed dies unus. alibi minor. Neque enim verbi gratia. Anima quoque ipsa. Mali enim nulla natura est. quale sanctis in resurrectione promittitur. hoc est quod habet. etiamsi semper sit sapiens. si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum. sed ideo simplex dicitur. Sed etsi sit corpus incorruptibile.inter aquas superiores et inferiores. Ita cum sint inaequales manus et digitus. sed manente substantia corporali non hoc est. quae fecit Deus. ut ea luce illuminati. et in alios habitus vel qualitates verti atque mutari. ideo incorruptibilior manus quam digitus. quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. neque enim ulla pars est incorruptior quam altera. nec tamen ipse est Pater. nec iam lux in Domino. In quo ergo ad semetipsum dicitur. 2. quod non ubique sui totum est. Propter hoc itaque natura dicitur simplex.. aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. nam neque vas liquor est nec corpus color nec aer lux sive fervor neque anima sapientia est. 1. qua incorruptibile nuncupatur... Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi maior. quas habent. ut non inconvenienter dicatur sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus.

porro si sciens fecit omnia. 12. sed rationalem vitam licet insipientem sic habent. in cuius comparatione. et ea omnia unus est. sed quae habet. Neque enim multae. illius sapientiae fuerint participes. sed simul ut facti sunt.. in qua sunt infiniti quidam eique finiti thesauri rerum intellegibilium. Quapropter. quid aut quantum est? De beatitudine quae sit certitudo. etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati. quandoque desitura et propterea non aeterna. sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni. ut et bono incommutabili. nisi peccassent). sed una sapientia est. 10. eo quod multa in sese habeat. Boni creati sunt angeli. quos videmus iuste ac pie cum spe futurae immortalitatis hanc vitam ducere sine crimine vastante conscientiam. sed certa veritate manifestum est. ea utique fecit quae noverat. quamvis non quidquid aeternum. Si autem hoc ita nesciebant. beatior erat primus homo in paradiso. haec et est. sive nescientes aliud putarent. sed tamen verum. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit. sive id scirent. Quocirca cuivis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem.. sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei. quamdiucumque fuerit. quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur. esse non posset. quae principaliter vereque divina sunt. tamen si vere perfecteque beata vita non nisi aeterna est. Neque enim beatae vitae vocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias. Quatenus autem. Deo autem nisi notus esset. nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae. quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent. ut sapienter beateque viverent. ut eam non possint amittere. quae per ipsam factae sunt.. quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. Quis enim hominum se in actione provectuque iustitiae perseveraturum usque in finem sciat. nisi esset. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa atque secura. qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit. quos angelos dicimus. Ab hac illuminatione aversi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque vitae. sed etiam illuminati. de ipsa tamen perseverantia sua reperiuntur incerti. Poena secuta est lapsum diabuli. Ex quo occurrit animo quiddam mirum. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum. 11. quamvis sua beatitudo quam diuturna vel utrum aeterna esset incertos (esset autem aeterna. nisi aliqua revelatione ab illo fiat certus. Neque enim sicut vita. 13. quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest. in quibus sunt omnes invisibiles atque incommutabiles rationes rerum etiam visibilium et mutabilium. et in eo omnium rerum rationes.. quam recto proposito intellectualis natura desiderat. quantum autem ad spem futuri. cui non opinione. ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae vitae plenitudinem. 3. beatos nuncupandos putamus. non tamen tantum ita creati. aliud substantia. Quae cum ita sint. facile impetrantes peccatis huius infirmitatis divinam misericordiam. qui propterea vere pleneque beati sunt. Ceterum dictus est in Scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex 27. ita aeterna vita veraciter dici poterit. si finem habitura sit. continuo beatum sit (dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus). quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali. lux facti sunt. Nec ipsos tantum. sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum. quanta esse in angelis potest. quod attinet ad rationalem vel intellectualem creaturam. beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis. ut falsis incertisve non fiderent. quia scientes timor. nec aliorum participatione vel divina vel sapientia vel beata sunt. sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec 177 . quod non aliud est in eis qualitas. quia pariter certi. quam in sanctis angelis esse credimus. aeterna vero finem non habendo nominata est. non erat talis istorum. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia. nec si velint. non habebat. cum hodie non impudenter beatos vocemus. quod iste mundus nobis notus esse non posset. qui tamen vere ita beatus est. in neutram partem firma assensione ferrentur. definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis. antequam peccassent. ut maior beatitudo esse non possit. hoc est. Qui licet de suae perseverantiae praemio certi sint. ut quoquo modo essent et quoquo modo viverent. quod Deus est. si quidem vita tantummodo vivendo. nescientes error beatos esse utique non sinebat. ut solum Deum dicamus beatum.. quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine.

restat. sive quod ait Isaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. tamquam diceret: Hinc ostendo clamasse me. 15. quod in veritate fuerit. sic accipiamus. sic esse accipiendum. Huic sententiae quisquis acquiescit. omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. si in illa stetisset. cum verba ista evangelica in auctoritate nobiscum habeant. quasi quaesissemus. Quis enim catholicus christianus ignorat nullum novum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum. Nec illud. quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. quia veritas in eo non fuit. et si quae aliae pestes ita sentiunt. ubi legitur: Draco hic. unde se clamasse monstraret. quoniam exaudisti me Deus 33. Initium ergo eius figmentum est Domini. donec isti. unde ostendatur. quam nisi pia Deoque subdita voluntas habere non posset. quoniam clamavi. quibus etiam promittitur. Esset autem in eo. profecto credendi sunt. qui nunc mali sunt. cum dicendum fuisse videatur: Exaudisti me Deus. non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis. ex quo creatus est. in qua utique si stetisset. ut in eo veritas non sit. si pares fuerunt. ut non solum homicida fuerit ab initio. iustitiam recusavit. quod ab initio diabolus peccat. quam non ille constituit. et qui per piam subiectionem noluit tenere quod vere est. ex quo utique homo factus est. quod dictum est: In veritate non stetit 37. tamquam ab eo quaereretur. sic intellegendum est.. Locutione autem dictum est minus usitata. ut. id est initio humani generis. Sed quid respondetur propheticis testimoniis. id est Manichaeis. Cuius illi alii quia certi non fuerunt (non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent. Illud etiam. verum etiam ab initio suae conditionis in veritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit.. non attendant non dixisse Dominum: A veritate alienus fuit. Aut si durum videtur. et ita fuerunt. ut existimemus talem ab initio creatum. hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores. habuisse tamen aliquam. quoniam exaudisti me. Sic enim videtur sonare: In veritate non stetit. quod fecit ad illudendum ab angelis suis 38 (cui consonare videtur et Psalmus. ab illo bonitatis lumine sua voluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos. qui tanta vanitate desipiunt. quia nec quisquam potestatem Omnipotentis evadit. 14. hoc est. quando facti sunt angeli. ut sic intellegatur etiam quod beatus Ioannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat 31. eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneret. Ista locutio est et in Psalmo: Ego clamavi. quae finem fuerat habitura). sed non permanserit.ullo errore fallatur. tamquam ea sit causa. et ipsos de semetipsis ignorare. sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in evangelio sanctis fidelibusque promittit. sed in hac poena post peccatum ordinatum. qui mane oriebatur 35. alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam vel perseverantiae vel casus sui. quod ibunt in vitam aeternam 29. consequenti ratione colligimus. sed: In veritate non stetit. et illud. suo recusans esse subditus Creatori et sua per superbiam velut privata potestate laetatus. quod scriptum est in libro Iob. non intellegunt. quod in veritate non steterit. affectat per superbam elationem simulare quod non est. qui sua pravitate illa luce privati sunt. Nam expressius ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine vitio 36. Quae Scriptura dixerit de diabulo. quod suam quamdam propriam tamquam ex adverso quodam principio diabolus habeat naturam mali. quem decipiendo posset occidere. non ab initio. ut in veritate non steterit. si natura talis est. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus. quod Dominus ait de diabolo in evangelio: Ille homicida erat ab initio et in veritate non stetit 30. sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt. cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini. Quae si aliter convenientius intellegi nequeunt. ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum. sed ab initio peccati. quod in veritate non stetit. beatitudinem. quod erunt aequales angelis Dei 28. si vitam egerunt ante peccatum. non aequales eis erimus. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus. ubi a veritate lapsum intellegi voluit. sive quod Ezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti. ex quo creatus est. ut aut impares fuerint. quia veritas non est in eo 32. cum potius ea sit causa. alios autem ita ut veritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent. . peccare putandus est. Sed cum dixisset: Ego clamavi. cui ab angelis illuderetur. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa immortali felicitate casuros. quod in eo veritas non sit. post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. Nisi forte quis dicat id. quod nos de illis per Scripturas sanctas nosse potuimus. illi vero certi non sunt: iam potiores. Subiecit autem indicium. atque ait: Quia non est veritas in eo. ac per hoc falsus et fallax. profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. quem finxisti ad illudendum ei 39 ). non cum illis haereticis sapit. aut. nullo modo esse peccatum. a quo est 178 . etsi non praesciam. quod ait de diabolo Ioannes: Ab initio diabolus peccat 34. oportet etiam illud.

cum illae male utuntur naturis bonis. Inter bonos et malos angelos lux et tenebrae. bina bina. semper autem gaudentes. voluptas vero quid iucundum corporis sensibus blandiatur spectat.omnis modus. 16. ut. id est. Sed ista praeponuntur naturae ordine. sic contra pium peccator. naturae dignitate praecedit! Quae naturae aliis praeponantur. per gloriam et ignobilitatem. cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat. quae isto motu carent. potius competeret esse cum Deo. multos autem ditantes. cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo latinus utatur. Et sic intuere in omnia opera Altissimi. quem finxisti ad illudendum ei 41. ita malarum voluntatum iustissimus ordinator. non dico angelorum. quem malum futurum esse praescisset. iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur quo modo illo uteretur et malo. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est. cum ordine naturae angeli hominibus. vel. unum contra unum 43. ubi est vitium malitiae. sicut arboribus animalia. ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra. et in his. in inferioribus ordinatus illuderetur ab angelis eius. quod expressius dicitur. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima. quasi morientes. et ista quid verum luci mentis appareat. ut coherciti. gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu voluptate cupientis. immo linguae omnium gentium. Neque enim Deus ullum. ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre vellemus. omnis ordo. ut seductores et veraces. quae omnia cetera. cum in ipsorum etiam hominum aestimatione. praeponuntur viventia non viventibus. Itaque fecit. 179 . sicut egeni. praeponuntur intellegentia non intellegentibus. necessitas autem quid propter quid expetat cogitat. ut prosint temptationes eius sanctis. non propter malitiam diaboli. omnis species. futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praevidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea Psalmus ait: Draco hic. sed vel hominum crearet. ipse bene utatur etiam voluntatibus malis. ut diabolus institutione illius bonus. Vitium autem ita contra naturam est. praeponuntur sentientia non sentientibus. in tantum. nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret atque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. sive etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. licet per suam bonitatem bonum. sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. praeponuntur immortalia mortalibus. ut non possit nisi nocere naturae. et in his. quo fit. et ecce vivimus. Diabulus non obstat Deo ordinatori. ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus. his. cuius id vitium est. sicut ea. sicut homines pecoribus. ut qui ignoramur et cognoscimur. quae latine ut appellentur opposita. In his enim. Quapropter etiam voluntas mala grande testimonium est naturae bonae. quae Deus condidit. voluntate sua malus. plerumque carius comparetur equus quam servus. sine quibus nihil rerum inveniri vel cogitari potest. Quis enim non domi suae panem habere quam mures. sicut angeli hominibus. natura non vitiata praecessit. quae sentiunt. quae intellegunt. quorum certe natura tantae est dignitatis. non est apud nos huius vocabuli consuetudo. tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. quae quoquo modo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt. quae habent vim gignendi vel etiam appetendi. 18. ut in eo ipso quod eum finxit. ut. et omnia possidentes 42. dictum recte intellegimus: Hoc est initium figmenti Domini 40. est autem alius atque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus. per infamiam et bonam famam. Deo ordinante res antithetae sunt. ut tristes. Sed tantum valet in naturis rationalibus quoddam veluti pondus voluntatis et amoris. quibus eas obesse desiderat. cum eum conderet. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suaviter explicat. contraposita. sive quem in ea locum habeant ignorantes. Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum. Propter naturam igitur. Et quoniam Deus. et in his. tamquam nihil habentes. nisi naturae. et non mortificati. quae vivunt. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem vitam. 17. quanto magis angelica creatura. nummos quam pulices malit? Sed quid mirum. Quia sine dubio. Non itaque esset vitium recedere a Deo.

ipse vero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia comprehendat. ut aliud in ea faciant quae nondum sunt. ut luceant super terram et dividant inter diem et noctem. quod. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat. quod. non tamen fuerant approbandae. non discit. ut nihil eorum fieret. ad id quoque perveniatur. angeli creati intelleguntur. sed sic ostendere voluit artifici suo placuisse iam factum. et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint. quem ad modum temporalia movet nullis suis temporalibus motibus. 20. qui tam perfecte non operaretur. Solus quippe ille ista discernere potuit. si. quod placuerat in arte faciendum. quoniam tempora ita novit nullis suis temporalibus notionibus. etsi fuerant ordinandae. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem. sive id lateat. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit 180 . ita tamen ut. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit. inter sanctos angelos et immundos fuisse discretum. inquit. Et vidit Deus quia bonum est 47. quia utrumque sine peccato est. si ei fuisset incognitum. sed post infertur: Et vidit Deus quia bonum est. Posuit illa. dum alius eum sic. id est malorum angelorum aversorum a luce iustitiae taeterrimas mentes. et luminare minus in principia noctis. Denique nec illud est praetereundum silentio. nisi vidisset antequam fieret. elatum esse scilicet Deum gaudio mundi universitate perfecta. et paulo post: Et fecit. ubi dictum est: Et divisit Deus inter lucem et tenebras. Inter illam vero lucem. quod sensit ille qui scripsit. sed voluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit. quoniam non sicut nostra. quae temporaliter fiunt. qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et privatos lumine veritatis in tenebrosa superbia remansuros. non ante. vitio proprio. luminaria in firmamento caeli. non postea quam separavit inter lucem et tenebras et vocavit lucem diem et tenebras noctem. nisi operis approbatio secundum artem facti. Et Plato quidem plus ausus est dicere. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt. ubi dixit Deus: Fiat lux. sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diverso. quae sancta societas angelorum est illustratione veritatis intellegibiliter fulgens. Dei opus aliud non est ab eius arte. aliter mente. quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiae producit. non hoc loco additum est: Et vidit Deus quia bonum est. id est inter hanc lucem et has tenebras. nec aliter oculis. et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et dividere inter lucem et tenebras 45. cum multa tractantur. apud quem non est immutatio nec momenti obumbratio 50. continuo subiunctum est: Et vidit Deus lucem quia bona est 46. aliud quae fuerunt. in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae novit. cum esset horum alterum malum. sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia. varietate mutatur. quae Sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non cum factum est. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux. 21. luminare maius in principia diei. vulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut dividerent imperavit: Fiant. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 44. praesentis videlicet et praeteriti vel futuri. tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod videret. sed omnino incommutabiliter videt. cui nihil ex eius operibus adderetur. Quamvis itaque divini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis. nec quia factum vidit scientiam duplicavit vel ex aliqua parte auxit. Quid est enim aliud intellegendum in eo. et facta est lux. ut putaret Deum sui operis novitate factum beatiorem. aliud quae iam sunt. inquit. inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli dividunt. vel attestatione rerum manifestarum vel aliis locis minime dubiis asseratur. ita eius quoque scientia trium temporum.19. vel quod praeteritum est respicit. non natura. Et vidit Deus lucem quia bona est. non enim more nostro ille vel quod futurum est prospicit. non quod ullo modo Dei scientia varietur. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 48. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori: tenebrae autem angelicae. inquit. Dum ergo videt quia bonum est. quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est 49. Utrumque placuit. tunc didicit bonum. ubi bonum esse vidit ut faceret. et stellas. non enim ex animo constat et corpore. et ei contrarias tenebras. in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. nisi tam perfecta scientia. Tenebrae fuerunt in mundo et in angelis. nec aliter nunc et aliter antea et aliter postea. Ibi ergo vidit bonum esse quod fecit. Quapropter. alius sic intellegit. cui etiam futurum non naturae. ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse videretur. ne utrumque appellaretur bonum. et postmodum infertur: Et separavit Deus inter lucem et tenebras. sive. ipse dividere potuit. quod in obscuro loco intellegitur. cum lux prima illa facta est. Deus duo luminaria magna. et facta est lux. vel quod praesens est aspicit. ita ut illa quidem. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata. non utique fieret: docet bonum esse.

quam propemodum nihil corpori. quae facta sunt. sive acerrimo ingenio invisibilia Dei per ea. dum ei non conveniunt.lucem. 23. sed artificis sapientia metienda sunt. immoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. nec ars efficacior Dei Verbo. quare fecerit: Dixit Deus. quod hi. 1. Ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse. nec attendunt. si quare fecerit: Quia bona est. primum quam hoc esset contrarium Scripturae huius tantae auctoritatis intentioni. quae Dei est. Hinc Origenes iure culpatur. animam vero. id est De principiis. id est ad bona creanda bonitatem Dei. causam tam iustam atque idoneam. ut minor non sit in parvis. ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus. quae per inconvenientiam perniciosa sunt. sive ab his qui legerant forte cognoverit. Unde nos admonet divina providentia non res insipienter vituperare. ut essent omnia. nolunt accipere istam causam creationis rerum. Sed multo est mirandum amplius. si eis congruenter atque scienter utamur. si autem non solum quis fecerit. hoc sensit.. verum etiam per quid fecerit. quidam haeretici non viderunt. sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est. ut bonus Deus conderet bona. Et vidit Deus lucem quia bona est 51. sed utilitatem rerum diligenter inquirere. non Dei partem nec eius naturae. quam turpissime pollutam et crudelissime captivatam et oppressam labore magno vix mundet ac liberet. Deus autem ita est artifex magnus in magnis. quis eam fecerit. et facta est lux. sive ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit. si unum radatur supercilium. ullamque naturam. plurima offendunt. et facta est lux. sufficeret dicere. hanc. sicut cibus et potus et ista lux. sed ab illo conditam longe imparem Conditori christiana sanitate sentirent. quam vel in suis locis naturisque vigeant pulchroque ordine disponantur. tegmen ac vinculum futurum hostis victi et inclusi. peccasse a Conditore recedendo et diversis progressibus pro diversitate peccatorum a caelis usque ad terras diversa corpora quasi vincula meruisse. sed ut mala cohiberentur. cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi privationis boni. cui nocere nulla res possit. sed factas a Deo. inquit: Fiat lux. quamque a contrario etiam haec. ut a bono Deo bona opera fierent. quae non est quod Deus est. In libris enim. ita ut venena ipsa. satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux. hoc scripsit. per quid fecerit. quia bonum est 53. si per quid fecerit: Dixit: Fiat. commoditatis attribuant. quis fecerit: Deus est. 181 . quae per omnia opera Dei subiungens: Et vidit Deus. quantumque universitati rerum pro suis portionibusdecoris tamquam in communem rem publicam conferant vel nobis ipsis. Hanc tamen causam. Quia vero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari. quoniam non mole constat. et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi. sicut erant quaedam. intellecta conspexerit 52. nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit. Si ergo quaerimus. quae non faceret nisi bonus Deus. et quam multum detrahitur pulchritudini. sicut in specie visibilis hominis. Sed a terrenis usque ad caelestia et a visibilibus usque ad invisibilia sunt aliis alia bona meliora. Sic autem Manichaei non desiperent vel potius insanirent. nisi ab illo conditore esse non posse. si Dei naturam. sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. ita credere occultam. quae voluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit atque ita incommutabilis veritatis luce privari. sive ista legerit. Nec auctor est excellentior Deo. non quidem partes Dei. Contra quosdam Dei creatio expenditur et Trinitas (22-34) Errant manichaei Deum omnia bona fecisse negantes. noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere. qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio. quod etiam quidam. fecit Deus lucem. incommutabilem atque omnino incorruptibilem crederent. 22. quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controversias quaerentium mundi originem terminat. bona tamen. non tamen totam. convenienter adhibita in salubria medicamenta vertantur. et facta est. Errat Origenes putans animas a Deo recessisse. qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium. quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio venientem. inquam. sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid huiusmodi. quae vix potuimus invenire. sicuti est. ut non tantum Deum. ad hoc inaequalia. quae parva non sua granditate (nam nulla est). quibus delectantur. quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis attritio. non ut conderentur bona. et ubi nostrum ingenium vel infirmitas deficit.. sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari. quos appellat . credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis adversum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse. sed animas dicunt.

Credimus et tenemus et fideliter praedicamus. Ubi si nemo peccasset. quo nostra exerceatur intentio. per Verbum. Inde est civitatis sanctae. de quibus nesciunt quid loquantur. congruere bonitati. sed decem vel centum similiter aequaliterque peccassent. superiora et leviora quae minus. quis eam fecerit. qui dixit ut fiat. eadem nobis insinuata intellegatur Trinitas. quibus deterius nihil est. multum longe a veritate et merito est cohercenda progressio. sicut unus omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam. ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeatur. multi sermonis est quaestio. sed ipsum quoque substantiam et tertiam in Trinitate personam. ut respondeatur: Deus. aeternus coaeternum. subsistens modificatur. non decori pulchritudinis vel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum. tamen luteum corpus accepit 55. sed sola bonitate fecisse quod factum est. Quae bonitas si Spiritus Sanctus recte intellegitur. non audeo temerariam praecipitare sententiam. non praesumptionis audacia.completisque omnibus inferens: Et vidit Deus omnia. et Pater sanctus et Filius sanctus. centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret. ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda. et quod Spiritus Sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus. daemones. in veritate Dei lucet. quia bonum est. sed duae. non tres dii vel tres omnipotentes. nullam aliam causam faciendi mundi intellegi voluit. propter quid fecerit. quod ideo postea quam factum est dicitur. si haec opinio vera esset. unigenitum Filium. Nunc vero. qui talia sapiunt. mundum ideo factum. terrena corpora. corpora acciperent. aerium pessimus daemon. atque hoc totum et Trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem divinitatem. non ideo cuncta sunt impleta peccatis.. nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia. 2. 24. quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo posito. immo non duae. potius quam homines etiam bonos habere debuisse. si quis possit intueri. cum sit et Pater spiritus et Filius spiritus. ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit. verumtamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero. amat. ut non una. in bonitate Dei gaudet. procul dubio per Verbum factum est. ut tali corpore mereretur includi? Ac per hoc si contigisset. nisi ut bona fierent a bono Deo. quae sic se voluit praedicari. et origo et informatio et beatitudo. et meruisse corporibus includi. homo autem. quia communis ambobus est. ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo. indicetur. summe bonus aequaliter bonum. sed unus Deus omnipotens. Civitas Dei Trinitati comparatur. ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam ergastula. Sed si nihil est aliud bonitas divina quam sanctitas. hoc est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. quae facta est. Ad hoc enim me probabilius ducit. Deinde videre debuit Origenes et quicumque ista sapiunt. videt. cum in unaquaque creatura requirantur. propter quam facta est. contemplans illustratur. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus Sanctus. quamvis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. per quid fecerit. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit. recte bonitas dici possit amborum. nec omnia uno volumine ut explicemus urgendum est. quia una anima sic peccaverat. quod hoc loco Scripturarum id accipiendum esse prohibeat. quia naturae ordinem servare noluit. sed eorum ipsorum. an aliquid occurrat. et quia peccatum est. Non plane animarum. quae fecit. Quid autem stultius dici potest. 182 . per quam facta sunt omnia. ut res. non amborum quasi qualitatem. id est. Haec ergo tria. quae superius commendavi. nec mala voluntas. ut in uno mundo unus esset. inhaerens iucundatur. universa nobis Trinitas in suis operibus intimatur. 23. non opificis provisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est. quare fecerit. quod. ut sola corpus tale mereretur. tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus. quibus inferius et gravius nihil est. proprie tamen ipse vocatur Spiritus Sanctus tamquam sanctitas substantialis et consubstantialis amborum. . profecto et illa diligentia rationis est. utrum altitudine mystica nobis ipsa Trinitas intimetur. ita universitas rerum. quia bonum est. et certe ante peccatum. si unde sit felix: Deo fruitur. quam istum solem. in aeternitate Dei viget. quibus poenaliter includerentur. per quid fecerit. quod Pater genuerit Verbum. unamquamque creaturam quis fecerit. in eo vero quod dicitur: Vidit Deus.. Pater quippe intellegitur Verbi. inferiora vero et graviora quae amplius peccaverunt. tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas. quae in sanctis angelis sursum est. ita tamen. sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis. etiam cum peccatoribus pulchra est. et nunc licet malus longe minoris mitiorisque malitiae. quia bona est. quod autem illo dicente factum est. et ecce bona valde 54. hoc est Sapientiam. cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem servet. unus unum. satis significatur Deum nulla necessitate. sed hoc potius evenisse. cum vero de omnibus simul. est. si unde sit sapiens: a Deo illuminatur.

si fallor. ullo sensu corporis tangimus. cum in his quae amo non fallar. nulla nos falsitas veri similis turbat. Et nos quidem in nobis. quod me novi nosse. quamquam etsi illa falsa essent. scientiae formam. ut frui mereamur aeternis. sum. quando certum est me esse. quae sunt natura. sed Deum propter nummum colunt). ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et. cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus visus est neque intellegentiae dator neque amoris. Quia ergo sum si fallor. atque hoc interesse videatur. tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius. non fallor. si me illa amare falsum esset? Cum vero illa vera atque certa sint. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae veritatis et de boni fine. quo bene beateque vivitur. Si ergo natura nostra esset a nobis. ipsum etiam ut beati simus suavitatis intimae largitorem. et fructibus utimur et usibus fruimur. non fallar. quod proprie fructus fruentis. Neque enim fallor amare me. doctrina scientia. et ipse amor verus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit. natura ingenio. Eaque duo cum amo. profecto et nostram nos genuissemus sapientiam nec eam doctrina. tametsi non aequalem. esse tamen aliquam naturae causam. quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat. quam propter aliud quaerimus (unde temporalibus magis utendum est. hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse voluerunt. ac per hoc sum. utique nec falli potest. doctrina. 25. quibus utique omnes temporaliter utimur. Non enim ea sicut illa. ut aliquid efficiat: natura. ita novi etiam hoc ipsum. vitae summam nemo cunctatur. usus fructu diiudicandus est. quam fruendum. a philosophis inventa est disciplina. Nam qui non est. qui frui volunt nummo. cum amantur. Ex his propter obtinendam beatam vitam tripertita. verumtamen eo loquendi modo. rationalis moralisque vocarentur. In his autem tribus. odores olfaciendo. agnoscimus. diversi diversa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum versatur intentio. Nec ignoro. sed sine ulla phantasiarum vel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. ut naturalis. si nihil sit? Omnia esse volunt. sonos audiendo. Hoc itaque moreusum dixerim in his tribus. velut colores videndo. immo tripertitam esse animadvertere potuerunt (neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. hoc est illius summae Trinitatis. ut etiam in eo. non eiusdem substantiae. quod me novi esse. usus. falsa me amare verum esset. Consequens est autem. ut sit etiam similitudine proxima. qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus. Sicut enim novi esse me. Quo modo enim potest beatus esse. quae in homine spectanda commonui. procul dubio ut vera sapiamus ipsum debemus habere doctorem. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum. quoniam non nummum propter Deum impendunt. et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate vivendum sufficeret nec bono alio quo frueremur ullo indigeret. adhuc reformatione perficiendam. si fallor? Quia igitur essem qui fallerer. percipere curaremus. nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum. ut dixi. quomodo esse me fallor. Esse. inspirator. 183 . eumdem quoque amorem quiddam tertium nec imparis aestimationis eis quas novi rebus adiungo. quas etiam in octavo libro breviter strinximus. Tria etiam sunt. uti autem Deo. Nam et sumus et nos esse novimus et id esse ac nosse diligimus. usus. quod ea re frui dicimur. cuius Deus est. cuius una pars appellaretur physica. etiamsi fallerer. non sicut perversi. non se ipsos de rebus. cum se miseros esse sentiant. rationalis propter doctrinam. imaginem Dei. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum. usus utentis sit. naturalis propter naturam. 27. non quo sit consequens. quo brevius totum dicitur. sed miseriam suam potius auferri velint. 1. altera logica. ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de Trinitate cogitaverint. quae in unoquoque homine artifice spectantur. nunc vero quia natura nostra. quam nemo est qui non esse beatus velit.Tripertita philosophia Trinitati comparatur. dura et mollia contrectando sentimus. quae foris sunt. ut esset. neque coaeternam et. Quantum intellegi datur. Nulla in his veris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor. sed ita esse potius invenerunt). quae dixi. id est aliunde discendo. moralis propter usum. immo valde longeque distantem. uti vero ea re. doctrina. quamvis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur. Ita vero vi quadam naturali ipsum esse iucundum est. sapores gustando. Illis etiam. memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur. nosse me. nosse et diligere in Deo et in nobis. tertia ethica (quarum nomina latina iam multorum litteris frequentata sunt. Deum habet auctorem. quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione versamus. 26. quis dubitet quod eorum. quem plus obtinuit consuetudo. procul dubio in eo. ad quem cuncta quae agimus referre debemus.

quibus datum non est ista cogitare. ubi secundum naturam possunt esse. donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod vivimus. Cur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus. quae infra nos sunt. quaedam tamen similitudo. estque ipse aeterna et vera et cara Trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus. nihil aliud quaereremus. iniusta per eius privationem. eorum reperiatur. non quia sentiunt. sicut animus amore fertur. non ullus corporeus tactus accedit. sed qui diligit. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus. quod nosse non possunt. utrum et ipse amor ametur. nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant. custodiant. sed omni modo perituri. Si essemus lapides aut fluctus aut ventus aut flamma vel quid huiusmodi. pro magno beneficio sibi hanc impendi misericordiam desiderant. Sed nos ea sensu corporis ita capimus. et hinc probamus. et haec amo atque amare me similiter certus sum. quo alimentum trahant atque ita suum quodam modo esse conservent? Ipsa postremo corpora. Amor qui amat et amatur ad Deum fertur. aeterna et vera caritas. Item si arbores essemus. sine ullo quidem sensu atque vita. Omnia esse quodam modo noverunt. ut aliquanto productius in eadem miseria vivant tardiusque moriantur. quo feracius essemus uberiusque fructuosae. aeterna veritas. et hoc bonum est homini. nisi ab illo facta essent. quibus non solum sensus. et istum amorem odit in se. sentiendas sensibus praebent. quod in hominibus. quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem vel appeterent vel tenerent. quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem. Quae vis magna atque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est. 2. qua mens nostra quodam modo radiatur. iusta per intellegibilem speciem. Procul dubio ergo indicant. non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor. ut de his omnibus recte iudicare possimus. saltem talem quae non habeat finem mendicitatis. etsi scientia nullo modo. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. carnalem vitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc. sensibilia nuncupata sunt. ipse magis amatur. si in eadem miseria semper esse nollent. quia pauperes atque mendici sunt. Verumtamen inest in sensibus irrationalium animantium. quo amantur. Possunt enim ambo esse in uno homine. 27. quo iusta et iniusta sentimus. quibus mundi huius visibilis structura formosa est. quod aluntur et gignunt. si quis immortalitatem daret. nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Atque ideo cum se noverint esse morituros. qua nec ipsa miseria moreretur. satis diximus. sed nec ulla saltem seminalis est vita. cuius est vera aeternitas. qui summe 184 . quantum amentur in nobis. ita tamen vel exiliunt in superna vel in ima descendunt vel librantur in mediis. non foramen auriculae. verum et ab his. non gustus faucium. cum esset nobis bene. proposito sibi quod. quo amatur et quod amandum non est. qui se beatos putant. quantum suscepti huius operis ratio visa est postulare. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna vivere. Nam in quantum eam capimus. Ad huius sensus officium non acies pupulae. cetera autem rerum corporalium. qui illum diligit. Quid? animalia omnia etiam irrationalia. ab immensis draconibus usque ad exiguos vermiculos nonne se esse velle atque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices. quanta gratulatione susciperent. etsi differens. sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt. quae infra sunt. sed formas suas. Verumtamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent. quocumque fertur. sed quia sentiuntur. ut de his non sensu corporis iudicemus. Quoniam igitur homines sumus ad nostri Creatoris imaginem creati. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum. Sed de duobus illis. sive deorsum gravitate sive sursum levitate nitantur. nihil quidem sentiente motu amare possemus. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem. essentia scilicet et notitia. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est. ut essentiam suam. verumtamen id quasi appetere videremur. miseri iudicantur. ut pro eo.quoniam stulti. ut illo proficiente quo bene vivimus iste deficiat quo male vivimus. profecto exsultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. quam eam morte finire. Nam velut amores corporum momenta sunt ponderum. non spiramenta narium. immortalitatem. quasi innotescere velle videantur. 28. in tantum id possumus. quod lamentari quisque sana mente mavult quam laetari in amentia. Ita enim corpus pondere. Si enim pecora essemus. aliud terrae radicis affigunt. Iam vero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura. nulli et nusquam essent futuri. qui rectius amantur. quo id amatur quod amandum est. Amatur autem. de amore autem. vel hinc intellegi potest. licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum. et quem ad modum etiam in ceteris rebus. at certe quaedam scientiae similitudo. non dictum est.

hoc est in sapientia Dei. quod est unum. tamen. habet et dimidiam. Unde ratio numeri contemnenda non est. 29. quae quotae sint dici potest. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis. sed amplius. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. non quia Deo fuerit necessaria mora temporum. in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille evangelicus filius 56 ad nosmetipsos reversi surgamus et ad illum redeamus. quod est novem. 30. sicut dimidia. quam nos ipsi nobis cogniti simus. qui summe sapiens est. aliter in anima iusti. Hoc breviter commemorandum putavi ad commemorandam senarii numeri perfectionem. habet enim duodecimam. sicut aliter scitur rectitudo linearum seu veritas figurarum. sed per ipsam praesentiam immutabilis veritatis. hoc est Verbum eius unigenitum. ideo dici potest quota eius sit. sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio atque lignorum. Perfectus est senarius numerus. partibus suis in summam redactis ipse perficitur. Multum enim differt. in se ipsis autem tamquam in vespertina. et tria potest. alios hinc testes vel quaerimus vel habemus. id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus. Neque enim exempli gratia quia in novenario numero quattuor pars aliqua eius est. quo autem si bene agantur perventura sint. habet sextam. Illi quippe angeli sancti non per verba sonantia Deum discunt. aliter cum in pulvere scribitur. et tamen omnes non tres deos esse. id est sedecim. quae sunt tria. aliter in se ipsis. incommutabiliter permanentes. sed immortalis semper in caelis est. tertia. secundum quam factum est. et aliter iustitia in veritate incommutabili. quae in summam ducta sex fiunt. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt. sicut ex aquis animalium. an in se ipso. Sed hae tres partes eius. sed nos ipsi praesentia sentiamus atque interiore veracissimo cernamus aspectu. unum autem potest. qui summe bonus est. quae sunt duo. tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. ibi nosse nostrum non habebit errorem. sicut quorumque in terra gradientium atque repentium et ipsius hominis. Ibi esse nostrum non habebit mortem. currentes quasi quaedam eius alibi magis. quae sunt unum et duo et tria. quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. utrum in ea ratione cognoscatur aliquid. et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum Sanctum. habet tertiam. Nunc autem tria ista nostra quamvis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus. de quorum fide cur nulla debeat esse dubitatio. sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. ut eis magis ista. id est secundum quas facta sunt. volucrum scilicet atque piscium beluarumque natantium. ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis. nam tertia eius est. illo adiuvante quod coepimus ut possumus explicemus. qui primus. Ipsam quoque creaturam melius ibi. sicut iam supra diximus. ut dixi. Deum primitus divisisse iam diximus. sed quota sit dici non potest. quae deinceps congruis motibus peragerent tempora. Haec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur. Numerus quippe senarius primus completur suis partibus. hac obscuriore cognitione. non est iste. quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque referuntur. ibi amare nostrum non habebit offensionem. in quo perfecit Deus opera sua. sunt enim octo. quae sunt quattuor. fiunt. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione. quae in multis sanctarum Scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter 185 . quae fecit mirabili stabilitate. illa clariore. unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim. qui cunctis in terra rebus excelleret. ubi habent causas rationesque suas. qua facta est. In hoc autem libro de civitate Dei. Coniunctae vero istae duae partes eius. tamquam per omnia. quae sunt sex. verumtamen et in se ipsis. simul ductae non complent decem. quod caelum vocatum est. longe sunt a tota summa eius. cum intellecta conspicitur 57. qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt. quamdiu futura vel utrum numquam defutura et quo si male. id est unum et duo et quinque. id est sexta sui parte et tertia et dimidia. Itemque in denario quaternarius est aliqua pars eius. quod sunt quinque. Angeli vident in Dei Verbo et in seipsis. sed posterior erit diligentius disserendi locus. quam in ea ipsa sciunt. Habet et quintam. Sic deinde cetera. Duodenarii vero numeri partes in summam ductae transeunt eum. sed unum Deum. nona scilicet atque tertia. sicut solis ac lunae stellarumque conditio. quasi qui non potuerit creare omnia simul. nam decima pars eius est. qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores. inter quos et illos.est. decima et quinta et dimidia. habet et dimidiam. ita noverunt. nam nona eius est. quod sunt duo. habet quartam. velut artis atque operum. quae non peregrinatur in huius vitae mortalitate. quoniam per nos ipsos nosse non possumus. tamquam in arte. id est unum et tria. a quo peccando recesseramus. sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores. eamque esse inseparabilem Trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam. unum autem potest. alibi minus impressa vestigia colligamus.

et facta est lux 65. ne contemnatis unum ex pusillis istis. qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est. Deus requievit in perfecto septenario numero. inquit. id est in plena perfectione. et: Septiens in die laudabo te 61. quod non de iniquitatibus. totus par quaternarius. cum de numero multum loquimur. sicut attestatur Psalmus. ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua. Ideo laboramus. quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus Sanctus. mensuram et pondus neglegere iudicemur. pro cuiusque rei universitate poni solet. quod dictum est: In principio. de quo Dominus ait: Docebit vos omnem veritatem 63. qualem terram Deus primitus fecerit. quae non habet vesperam. In toto quippe. sed in requie sua. sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi voluit. ut dixi. Sancti vero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus. Ibi requies Dei. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 58. usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens. Habenda est itaque ratio moderationis atque gravitatis. qua requiescitur in Deo. sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 66. Boni et mali angeli luci et tenebris comparantur. Cum enim dictum esset. verum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit. dico enim vobis. non ita dictum tamquam primum hoc factum sit.intuentibus. ut Pater fecisse intellegatur in Filio. aliam velut vespertinam notitiam. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt. 31. sed tamen de sua sempiterna et vera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Dei superferebatur super aquam 69. dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos. quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. Proinde ut volet quisque accipiat. non peribit. Inter hos ergo et illos Deum vel praescientia vel opere divisisse quis 186 . quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant. vel quam molem materiamve futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupaverit subiciendo et addendo: Terra autem erat invisibilis et incomposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut Trinitatis commemoratio compleretur: Et Spiritus. cum ante fecerit angelos. atque illud. ut etiam ipsa aliter in Dei Verbo. et multa huiusmodi in divinis auctoritatibus reperiuntur. et resurget 60. Ne quis autem contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux. quod est Verbum eius et ipsum Scriptura principium nominavit (sicut ipse in evangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium 67 ): non e contrario referam contentionem. quod ita profundum est. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare. quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. sed cum venerit quod perfectum est. sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur aut doceat. ubi ait: Videte. in quibus septenarius numerus. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reservari 72. Dei requies commendatur 59. Ideo pro universo saepe ponitur. quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo 62. id est: Quotiescumque ceciderit. Hoc itaque satis sit admonere. quod totus impar primus numerus ternarius est. in parte autem labor. ex quibus duobus septenarius constat. Angeli facti sunt ante omnia. et vereor ne occasione comperta scientiolam nostram leviter magis quam utiliter iactare velle videamur. ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias. sed quia omnia in sapientia fecit. quia angeli eorum in caelis semper vident faciem Patris mei. sed et liber iste iam prolixus est. aliter in se cognita faciat aliam velut diurnam. in qua primum sanctificatio sonat. 33. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram. ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum. neque enim ulla creatura est. Domine! omnia in sapientia fecisti 68 : convenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus Sanctus. maxime quia hoc me delectat plurimum. Hinc est quod etiam Scripturas istas cum labore rimamur. In septimo autem die. quod ex parte est evacuabitur 64. quamdiu ex parte scimus. id est eodem die septiens repetito. Sine difficultate quippe nos adiuvant. qui eis velut carcer est. sicuti est: Septiens cadet iustus. qui in caelis est 71. Ad quorum societatem pertinere parvulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei 70. Peccasse autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos. requies. 32. ne forte. sicut habent permanendi aeternitatem.

ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux. secundum Dei opus utique aptissime. istam inde deiectam in hoc infimo aerior caelo tumultuantem. isti trutinatores elementorum nequaquam crederent. et quoniam. etsi voluntatem auctoris libri huius indagare nequivimus. ut. qui peiores esse hominibus infidelibus sive intellegunt sive credunt. illam Dei nutu clementer subvenientem. etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit. Quamquam nonnulli putaverint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam 81. de quibus deinceps dicere institui. Deus superbis resistit. Quod possunt simili vanitate etiam de terra dicere. ponderibus elementorum moventur et ideo non putant aquarum fluidam gravemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui. in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis civitatum. uno enim nomine utrumque comprehensum est. scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram 82. aliam vero natura bonam. sed voluntate perversam. quod convenientius intellegitur. quia primo fecit. non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae. sed ubi discreti. aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. non sumus noctis neque tenebrarum 79. a regula tamen fidei. quamvis et aquas. si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset. qui secundum rationes suas. quod Deus umorem fluidum et frigidum ac per hoc gravem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit. et ipse fecit illud. inquiunt. lucis tenebrarumque vocabulis significatas existimavimus. illam luminosa pietate tranquillam. Istos vero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto advertunt. utique nondum tenentes iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim. etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est. vel spiritalis et corporalis. et aridam terram manus eius finxerunt 83. sive. Quod si ita est. quibus omnia quae creata sunt continentur. quia. nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. non ei pituitam. istam. in capite ponerent. non illic apparet ubi facti sint angeli. illam. aliquando tenebrae. unam fruentem Deo. ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est. quod est credibilius. quae omnia sexto die dicit esse perfecta. illam huic illudentem. quae super caelos sunt. in principio.dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide viventes et eorum aequalitatem adhuc sperantes. iuste ulciscentem. et si auctoritati eiusdem Scripturae subditi essent. quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. quia in Verbo unigenito fecit. sicut scriptum est. non abhorruimus. ut quantum vult consulat. angelos intellegi volunt. unam et natura bonam et voluntate rectam. istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem. Quapropter. Sed hi qui in nomine aquarum. alteram tumentem typho. Nam ipsius est mare. sicut in Psalmo legitur. illam in caelis caelorum habitantem 78. cui nomen est Genesis. ut nolens prosit persecutionibus suis. 187 . hanc illi invidentem. et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Divisit Deus inter lucem et tenebras 74 : nos tamen has duas angelicas societates. disputavimus: hunc quoque librum aliquando claudamus. quantum satis esse visum est. ut supra firmamentum angeli intellegantur. si prostratus adoraveris me 76. si ipsi hominem facere possent. scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram 80. et facta est lux. quibus nominibus universalis est significata creatura. secundum quam dicit Apostolus: Omnes enim vos filii lucis estis et filii diei. habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium. ne quantum vult noceat. secundum istorum autem coniecturam tam absurde. ad perfectiorem disputationis finem nostra pervenit intentio. istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam. si diligenter singula scrutemur atque tractemus. Sed. quae per alias eiusdem auctoritatis sacras Litteras satis fidelibus nota est. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei. inquit. aliis manifestioribus divinarum Scripturarum testimoniis declaratas quod etiam in hoc libro. alteram propriae celsitudinis immundo amore fumantem. infra vero vel aquae istae visibiles vel malorum angelorum multitudo vel omnium hominum gentes. quae in illo divino libro de constitutione mundi scripta sunt. Illic ergo et aqua intellegenda est. Ibi enim sedes est phlegmatis. humilibus autem dat gratiam 77. Sed quoniam. 34. aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo. quod graece dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum vicem obtinet. Dei bonitati ministram. vel magnae duae mundi partes. negent quidam factas a Deo. nunc autem lux in Domino 73. iamque de duabus istis diversis inter se atque contrariis societatibus angelorum. unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius 75. nullo modo angelos praetermisisse credatur. Aberrant quidam angelos aquis comparantes. quod perversissimae atque impiae vanitatis est. Dei potestate frenatam. cum peregrinos colligit suos: nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares atque contrarias. sive in principio. ut homo Dei tam eximiae divinaeque sapientiae. immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit. unam Dei sancto amore flagrantem.

20. Quomodo intellegenda sit promissa homini a Deo vita aeterna ante tempora aeterna. qui dicunt ea. 10. 14. De opinione eorum. 6. De naturis irrationalium aut vita carentium. De falsitate eius historiae. qui humanum genus sicut ipsum mundum semper fuisse existimant. et quomodo dicatur semper creatum quod dici non potest coaeternum. qui asserunt animas summae veraeque beatitudinis participes iterum atque iterum per circuitus temporum ad easdem miserias laboresque redituras. Quae causa sit beatitudinis angelorum bonorum et quae causa sit miseriae angelorum malorum. 4. qui opera Dei ex aeternitate repetita per eosdem semper volunt saeculorum redire circuitus. quia vitium. 13. Nullam essentiam Deo esse contrariam. De amore perverso. non est. 5. Quid de incommutabili consilio ac voluntate Dei fides sana defendat contra ratiocinationes eorum. quae multa millia annorum praeteritis temporibus ascribit. De his. 21. Quid respondendum sit his. 12. De temporali conditione generis humani. 16. 17. Contra eos. 9. An sancti angeli. 188 . quae cum ipsis nocet. nec Dei posse scientia comprehendi. 18. 8. De una bonorum angelorum malorumque natura. sed aut innumerabiles aut eumdem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolvi opinantur. 15. De revolutione saeculorum. quia ab eo. eumdem habeant bonae voluntatis auctorem per Spiritum Sanctum in eis caritate diffusa. si non nocet. 2. 11. quae in suo genere atque ordine ab universitatis decore non discrepant. quem habent Creatorem naturae. quam Deus nec novo consilio instituerit nec mutabili voluntate. De impietate eorum. 3. quae infinita sunt. credendum sit creaturam quoque numquam defuisse cui dominaretur. quo voluntas ab incommutabili bono ad mutabile bonum deficit. 7. bonae utique naturae nocet. De inimicis Dei non per naturam. Quod in omnium naturarum specie ac modo laudabilis sit Creator. Causam efficientem malae voluntatis non esse quaerendam. qui hunc quidem mundum non sempiternum putant. quibus certo fine conclusis universa semper in eumdem ordinem eamdemque speciem reditura quidam philosophi crediderunt. An ut Deus semper etiam Dominus fuisse intellegatur. qui primam conditionem hominis tardam esse causantur.14 LIBER XII BREVICULUS 1. De saeculis saeculorum. 19. qui summe et semper est. sed per contrariam voluntatem. hoc in totum videtur diversum esse quod non est.

quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona. ea tamen. sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse dubitare fas non est. quae fecit. 27. merito esse dicantur. quam non inconveniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas. LIBER DUODECIMUS DEUS BONOS ANGELOS ET SEMEL IN TEMPORE HOMINEM CREAVIT Quae sint bona et mala in angelis et in rebus (1-9) Societas est et civitas angelorum et hominum. sed de nihilo facta sunt. a superiore communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate. quibus demonstretur quantum a nobis potest. Ita quamvis non omnis beata possit esse creatura (neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est). quod usque adeo bonum eorum est. studia partium pro individua caritate superbi fallaces invidi effecti sunt. et cum quaeritur. vanitatis astutiam pro certissima veritate. quo amisso misera est.22. quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda. 1. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo. ut non quattuor (duae scilicet angelorum totidemque hominum). Quod praescierit Deus hominem. quantum piorum populum ex eius genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus. apparebit exortus. In potestate est naturae rationalis Deo adhaerere uno vero bono. ut beata sint. altera in malis non solum angelis. ubi duarum civitatum. velut bonum suum sibi ipsi essent. immutabili bono. quae pars honoranda esset praemio. quia ex nihilo creata est. sed ex illo. 3. An ullius vel minimae creaturae possint dici angeli creatores. ideo miser non potest esse. Dicimus itaque immutabile bonum non esse nisi unum verum beatum Deum. Ille vero qui non alio. ea vero. 24. alii sua potestate potius delectati. Naturae rationalis bonum est esse cum Deo. bona quidem esse. hoc est societates. in qua praeviderit Deus. a quo creata est. 23. quem primum condidit. non ex se ipsa potest. Omnem naturam et omnem speciem universae creaturae nonnisi opere Dei fieri atque formari. verum etiam hominibus constitutae. sed duae potius civitates. 28. Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis. 1. verumtamen mutabilia. 25. atque in eius aeternitate veritate caritate persistunt. nisi Deus. Hoc enim adepto beata. sed ipsos esse humanorum corporum conditores. peccaturum simulque praeviderit. De conditione unius primi hominis atque in eo generis humani. 1. 2. recte respondetur: Quia Deo adhaerent. cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit. quod non de illo. 26. Quam ob rem si. Quamquam ergo summa non sint. qua putaverunt angelos quidem a Deo conditos. recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis vel intellectualis bonum. cum quaeritur. quo beata sit. quantum ad rationalium mortalium genus attinet. quod est non adhaerere Deo. De Platonicorum opinione. quare illi beati sint. ut sine illo misera esse necesse sit. De natura humanae animae creatae ad imaginem Dei. 1. sed se ipso bono beatus est. Antequam de institutione hominis dicam. quod ipse illis Deus est. una in bonis. sicut superiore libro 1 apparuisse in angelis iam videtur: prius mihi quaedam de ipsis angelis video esse dicenda. In primo homine exortam fuisse omnem plenitudinem generis humani. quae adhaerere possunt. quia non se potest amittere. quae potest. dum alii constanter in communi omnibus bono. quae damnanda supplicio. quod ab illo. cur isti sint miseri. Nec ideo cetera in hac creaturae universitate 189 .

meliora sunt. Et cum in poenis est natura vitiosa. quoniam omne vitium naturae nocet. eis vitia nocere non possent. in quantum autem naturae sunt. non tantum malum. Si enim bonae non essent. sed vitium quia malum est. illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur. sed mutabilibus corruptibilibusque naturis. Unde colligitur. cum vitium creaturae angelicae dicitur. licet sit ipsa mutabilis. Sicut ergo. ut ei vivat. sicut est ipse. et aliis dedit esse amplius. Ex principio est quaelibet natura ideoque bona. quo non adhaeret Deo. cum vitium oculorum dicitur caecitas. quod est. et ideo in eam non cadit miseria. sed Deo tantummodo tamquam bono malum. quam illa quae rationis vel sensus est expers. quo usi veteres non sunt latini sermonis auctores. bonis tamen ipsorum quoque testimonio vitiorum. contrarium est bono. aliis minus. quae ex malae voluntatis initio vitiatae sunt. 190 . quia caeca esse non possunt. Dicuntur autem in Scripturis inimici Dei 3. neque hoc ob aliud. id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum. hoc est summe sit. nisi adimunt integritatem pulchritudinem. cui mens inest capax intellegibilis lucis. cum de angelis apostaticis loquimur. Sola ergo bona alicubi esse possunt. vitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. quoniam naturae etiam illae. id est summo Deo. quia non inest. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo. vocatur sapientia. quamvis non possit vitium nocere incommutabili bono. ne deesset etiam linguae nostrae. nisi ubi nocet. hoc enim verbum e verbo expressum est. sed ipsis malum. Porro autem bonum est et natura quam vitiat. quo non adhaerent Deo. quod illo dehonestatur natura laudabilis. quod natura est. Non enim quisquam de vitiis naturalibus. quod ad naturam oculorum pertinet visus. Haec dicta sint. huic naturae. quae adhaeret Deo. nec eorum naturae auctorem Deum. sed sibi. quae summe est. sic ab eo. nihil ei valentes nocere. quod per angelum Deus dixit. non esse contrarium est. id ostenditur. quae in tanta excellentia creata est. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo. non est Deo. inhaerendo tamen incommutabili bono. Ab illa igitur. Cuius erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius. et cum vitium aurium dicitur surditas. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. a voluntate sumpsit exordium. ne quisquam. Ei quippe. ut. tamquam malum bono. 2. et ideo immutabilis sit: rebus. eius naturae ut Deo adhaereat convenire. cui noxium sit non esse cum Deo. nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. 3. existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam. Inimici enim sunt resistendi voluntate. De vitiis quippe nunc loquimur eius naturae. Idcirco vitium. ut diceretur essentia). quod est sapere. sed de voluntariis poenas luit. sed non summe esse. quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum. Omne autem vitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. novo quidem nomine. quas ex nihilo creavit. essentia nulla contraria est. beatitudinem consequatur nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit eique explendae non sufficiat nisi Deus. salutem virtutem et quidquid boni naturae per vitium detrahi sive minui consuevit? Quod si omnino desit. Vitium naturae contrarium est Deo. satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam. nisi quae non est. hinc apertissime declaratur. Natura igitur contraria non est Deo. non natura differt ista. quo tamen etiam vitio valde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. naturae vero. unde et huic bono utique contrarium est. in quantum vitiosae sunt. quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici. Deus namque immutabilis est et omni modo incorruptibilis. Nulla quippe mala Deo noxia. Cuius enim recte vituperatur vitium. sed etiam noxium. non potestate laedendi. esse dedit. Hoc etiam isto modo dici potest. etiam hoc ibi bonum est. quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam vitio malorum angelorum. nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec vitium est. Nam quid eis nocendo faciunt. procul dubio natura laudatur. malae sunt. sed vitiis adversantur eius imperio. Cum enim Deus summa essentia sit. Nam recta vitii vituperatio est. vocatur essentia. Quod cum ita sit. quia misera esse non possunt. atque ita naturas essentiarum gradibus ordinavit (sicut enim ab eo. Nam etiam quod vitium consuetudine nimiove progressu roboratum velut naturaliter inolevit. quod Graeci appellant . contraria natura non est. quod impunita non est. qua faciente sunt quaecumque sunt. ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita. non tamen posse nocere nisi bono. profecto non illi adhaerere vitium est. Et propterea Deo. qui non natura. sed vitio. excepto eo. ac per hoc ei naturae. sed iam nostris temporibus usitato. qua discernitur iustum ab iniusto. quanto perspicacius intellegere potuerit. inde sapiat. sola mala nusquam. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera. quam vitiat. bonae sunt. quod est esse. neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora. Nam esse vitium et non nocere non potest. qui sum 2.

Deus. non eas considerantibus. oculis infirmis per inconvenientiam nocere. et hoc vitium quid aliud quam superbia nuncupetur ? Initium quippe omnis peccati superbia 6. quantum acceperunt. quoniam sunt et ideo habent modum suum. quod ei adhaerent qui summe est. et tamen ad beatitudinem habendam eo. 5. ubi esse per naturae ordinem debent. quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur. qui eis displicet. in quibus eam contemplari minus idonei sumus. Miseria naturae rationalis fuit ex aversione a Deo. qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. pro usu motuque rerum. Cum vero causa miseriae malorum angelorum quaeritur. nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent. suum esse custodiunt. rectissime credenda praecipitur providentia Conditoris. cum eis fiunt noxiae. in eum divina providentia tendentes exitum. ut dicat quod bona voluntas faciat voluntatem malam? Erit enim. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea verissima reperitur. sed tamen minus esset atque ob hoc misera fieret. Quid est enim quod facit voluntatem malam. ea merito occurrit. sed utilitatem suam. nec ullorum vitiorum offensione vituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. quis ita desipiat. Nam eius in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt. 4. si prudenter attendamus. rerum est ordo transeuntium. quem ratio gubernandae universitatis includit. sed ex suo commodo vel incommodo. aversi ad se ipsos conversi sunt. ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. 6. Huius porro malae voluntatis causa efficiens si quaeratur. profecto bonae sunt. ubi esse talia competebat. qui summe est atque ob hoc ab illo facta est omnis essentia. ut cedendo ac succedendo 4 peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. Si autem res ista. qui laudant in igne lucem. et in illo ardore. nihil invenitur. ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. quod ab illo. Sed parum attendunt eam ipsam lucem. bona voluntas causa peccati. cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint. quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit. ita ut nec tanta corruptio. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat. in melius deteriusve mutantur. ipsa quoque habet voluntatem malam. Naturae igitur omnes. aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus atque in qualitates superantium superata vertuntur. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis. quae certe et illis placet. sentire non possumus. si ab illo facta non esset). malae autem voluntatis efficiens nihil est. et qui magis essent. Quamquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria neque poenalia naturas ipsas. Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium eius naturae. si habet. qui non summe sunt. et cum ibi sunt. sed per se ipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. eadem ratione commendant. quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti universum. etiam eam quae fecerit res 191 . nonnulla animalia per convenientiam salubriter vivere. neque ullo modo esse posset. se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. aut ideo universitati deesse ista debuerunt. quae nos offendunt. Sed isto modo possunt et solem vituperare. aut habet aut non habet aliquam voluntatem. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda. Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus. a quo aversa non quidem nulla. satis apte decenterque conveniunt. Ceterum vitia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium atque mortalium vel intellectu vel sensu vel vita omnino carentium. Quae cum ita sint. quibus Creatoris lege subduntur. quarum nulla omnino est. quoniam sunt illa meliora. aut bonam profecto habet aut malam. cuius non sit auctor et conditor Deus. ardorem autem vituperant. quo absurdius putari nihil potest. frui posset. qui summe est. qui summe est. quae de nihilo facta esset. Quid enim est igne flammante vigente lucente pulchrius? quid calefaciente curante coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. quia et in eis hoc nobis per vitium tolli displicet. Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam 7. quoniam quidam peccantes vel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem. cui particulae. si bonam. Unde nobis. damnabilia putare ridiculum est. sicut illa animalia. si ita est. ut nec summe esset. Videre enim volunt. sic faciat non esse quod erat. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro. et quae semper esse non acceperunt. ardere nolunt. videlicet non ex vi naturae. quamvis damnatis impiis futura poenalis. speciem suam et quamdam secum pacem suam. quae ita creata est. quod in natura placet. Quoniam si res aliqua est. Est ratio gubernandae universitatis. si ei qui summe est adhaererent. cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala voluntas efficiens est operis mali. quorum abundantia Aegyptiorum superbia vapulavit 5. quae non summe est (quia neque illi aequalis esse deberet. Cum ergo in his locis. quae putatur facere voluntatem malam.Cuilibet naturae conveniens bonum fuit.

ac non potius bonae voluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. Si ergo non erat sempiterna. alter in voluntate pudica stabilis perseveret. an quia ex nihilo facta est. sed in speciei privatione. hanc malam quam male suadenti adhibuit voluntatem quae in eo res fecerit. nisi unum noluisse. Idcirco non res inferior voluntatem malam fecit. requiro. utrum quia natura est. nihil occurrit. sed quia perversa est ipsa conversio. quae alteram fecit. inquam. sed rem inferiorem prave atque inordinate. ipsa quia facta est. an inferior. appetivit. Nemo igitur quaerat efficientem causam malae voluntatis. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione temptatum. ut sit aliquis inquirendi modus. quam nulla fecit. habens modum et speciem suam in genere atque ordine suo. illa prior est. non quia malum est. in qua nulla voluntas fuit. Deficere namque ab eo. qui utique bonus ante voluntatem malam fuerit: quaerat cur eam fecerit. sed deficientes. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram. quid putamus esse causae. Duo quippe quamdiu sunt pariter voluntatis bonae. quaerimus. quod videndum ambobus pariter adfuit. quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria voluntate consenserit? Hanc igitur consensionem. Si enim non nocuit. cui non consensit alius. Quo modo ergo res bona efficiens est voluntatis malae? Quo modo. quid aliud cogimur dicere. Nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur. ut dixi. mutabili tamen. neque hoc nisi per aures. nisi a bono fieri malum et bonum esse causam mali? si quidem a natura bona fit voluntas mala. vitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono privabat. nisi ubi coeperit non videre. quodam modo nesciendo sciuntur. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem. bonum est causa mali? Cum enim se voluntas relicto superiore ad inferiora convertit. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum oculis pariter visa est eadem pulchritudo. ad illicite utendum pulchro corpore. sed ex eo quod de nihilo facta natura est. Haec utrum superior sit. quo se convertit. alter idem qui fuerat perseveret: quid aliud apparet. quid erat ipse ante voluntatem malam nisi natura bona. quod minus est. quod summe est. quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. cum ante illam visionem ac temptationem similes ambo animo et corpore fuerint. ut in illo fiat. nam eam non fecit in ambobus. si bene intueantur. Nam si praecessit a qua fieret. nesciendo condiscit. si eadem temptatione ambo temptentur. ut sciendo nesciantur. quia nec illa effectio sed defectio. nisi forte ut nescire discat. qui est immutabile bonum? Qui ergo dicit eum. et inveniet voluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est. cum efficientes non sint.consequenter interrogo. antequam habeat voluntatem malam. An caro intuentis in causa est? cur non et illius? An vero animus? cur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. Ita etiam non ad aliquem alium sensum. hoc est ipsam voluntatem malam? Quaedam non in specie sed in eius privatione sciuntur. ambobus pariter institit occulta temptatio. voluntatem malam. quam fecit voluntas mala. si autem in aliqua. cui vitium hoc posset nocere. non utique vitium fuit. neque illud nisi per oculos. nisi propria voluntate. Sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit. procul dubio bona est. Et ideo in mala natura voluntas mala esse non poterat. in illo non fiat voluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis. sed deficiens. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. sed in eius privatione sciuntur. quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. Sed superior utique melior. quod tamen utrumque nobis notum est. quamvis mutabilis. si dici aut intellegi potest. non enim est efficiens. qui consensit temptanti atque suadenti. sed in bona. 7. Non est enim prima voluntas mala. et unus ei cedat atque consentiat. non sane in specie. atque ita. ut natura bona. quod mala voluntas nocendo posset adimere. Non igitur esse potuit sempiterna voluntas mala in ea re. nusquam tenebras videt. Quod unde fieri potest. qua visa unus eorum ad illicite fruendum moveatur. Nemo ergo ex me scire quaerat. ipsum sibi fecisse voluntatem malam. Causas porro defectionum istarum. sed ubi deficiunt. Relinquitur ut inferior res. faciat aliquid mali. Delicta enim quis intellegit? 8 192 . quoniam natura et essentia est. quod me nescire scio. quis eam fecerit quaero. cui nulla voluntas est. Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales. non facit alter in altero voluntatem malam. sed ad solas aures pertinet sentire silentium. in qua bonum naturale praecesserat. Ea quippe quae non in specie. ac si quisquam velit videre tenebras vel audire silentium. Nam si natura causa est voluntatis malae. causam primae malae voluntatis inquiro. alterum voluisse a castitate deficere? Unde. Si enim dixerimus quod ipse eam fecerit. fecerit angelicae naturae. Si enim in nulla fuit. sed illa prima est. cuius auctor Deus. efficitur mala. Restat ut dicatur. omnino non fuit. quo modo ergo nullius. hoc est incipere habere voluntatem malam. quod sciri non posse sciendum est. bonum auferendo vel minuendo utique nocuit. velle invenire tale est. quae prima peccavit. propriam igitur in uno eorum voluntatem malam res quae fecerit scire volentibus. Porro si nocuit. ac per hoc nec mala voluntas fuisse dicenda est. an aequalis. quod ea res fecerit malam voluntatem. ad id.

unde se numquam casuros certissimi fierent. hoc est Dei amore. nusquam. causas habent efficientes. si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam voluntatem.. pervenerunt. 9. quia nec mala voluntas eis inerat (neque enim ab ea. utrum mala an bona? Si mala. utrum aliqua eam an nulla voluntate fecerunt. utique nec fecerunt. ne voluntas bona bonorum angelorum non facta. eoque sunt isti ab illorum societate discreti. qui eos cum bona voluntate. Neque enim auri vitium est avaritia. qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suavioribus coaptamur. sed primitus praecipueque angelorum bonum esse. sed defectus a bono). an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis. ut non ad se ipsos. simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona voluntate. ut mali causa non sit bonum. utrum cum ipsis facta est. verum etiam de sanctis angelis posse dici. quam bona natura non fecit. iam ergo habebant. causas habent deficientes. nec iactantia vitium est laudis humanae. a quo et ipsi. in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt (quid enim tunc faciunt nisi vana?). Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona voluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt: ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt? Absit. etiamsi adipiscatur. nisi cum a bono sponte defecit. non dubium quod ab illo facta sit. habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una 193 . sed hominis perverse amantis aurum iustitia derelicta. qui datus est eis 10. Hoc bonum quibus commune est. a qua non defecissent. 9. nisi operante adiutorio Creatoris habere non possent. 1.. quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. qua meliores essent. converterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque viverent: quid aliud ostenditur nisi voluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram. quo minuitur atque depravatur naturae bonum. nec luxuria vitium est pulchrorum suaviumque corporum. si utique noluissent. nondum tam boni quam esse cum bona voluntate coeperunt. adhaeserunt. a quo facti sunt. 2. qui in eadem perstiterunt. quam eos ille fecerat. Nam et hoc discutiendum est. numquam sanctos angelos fuisse credendum est. cavendum est. naturam Dei numquam. quem sequitur iste. qua poterant adhaerere vel deficere. Cum ergo ipsi facti sint.Malum est a bono defectio. cum boni creati essent. qui summe est. Quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt). quo modo illa non esse facta dicetur? Porro quia facta est. Deficitur enim non ad mala. qui minus erant. qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat. ei.. quod illi in eadem bona voluntate manserunt. mala scilicet voluntate hoc ipso quod a bona defecerunt. certe nondum tales. sed animae perverse amantis potestatem suam potentioris iustiore contempta. quo nemo melius quicquam facit: profecto et bonam voluntatem. sed animae perversae amantis corporeas voluptates neglecta temperantia. id est non ad malas naturas. Ac per hoc qui perverse amat cuiuslibet naturae bonum. ipse fit in bono malus et miser meliore privatus. Isti autem. simulque ut facti sunt. tractavimus 9. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere. defecerant). sed ad illum. nec tantum hominum. prius faciens excitando avidiorem? . 8. At si non potuerunt se ipsos facere meliores. sed ideo male. nisi ille. Si nulla. si dici potest. qui. quod si nollet non fieret. nec superbia vitium est dantis potestatem vel ipsius etiam potestatis. Et istam quis fecerat nisi ille. essentialis nulla sit causa (ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum. Cum ergo malae voluntatis efficiens naturalis vel. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 11. amore. Et cum id egit eorum voluntas bona. quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum Sanctum. sed Deo coaeterna esse credatur. quo modo esse potuit mala voluntas bonae voluntatis effectrix? Si bona. sed animae perverse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae. aut si utrique boni aequaliter creati sunt. Si aliqua. cuius defectionis etiam causa utique deficit): si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam voluntatis bonae. nulla ex parte posse deficere. sicut iam etiam in libro. in quo fit mala voluntas. quae incomparabiliter auro debuit anteponi. ex se ipso faceret implendo meliorem. quam nondum coeperant habere. Itemque scio. et ea posse deficere. et ideo non necessarios. nec talem voluntatem facit nisi defectio. creavit. id est cum amore casto. quae ex nihilo facta sunt. sed voluntarios defectus iusta poena consequitur. id in eo fieri. qua deseritur Deus. quo illi adhaererent. Quid enim erant sine bona voluntate nisi mali? Aut si propterea non mali. Deus in angelis bonam creavit voluntatem. isti ab ea deficiendo mutati sunt.. tamen mali sunt (mala propria voluntate. sed male. aut minorem acceperunt divini amoris gratiam quam illi. cum quo facti sunt. istis mala voluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem. Hoc scio.

Omittamus igitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura vel institutione generis humani. in quibus longe plura annorum milia referuntur. quas illi non putant toto prorsus orbe contingere. iam video esse dicendum. in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum. quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio 15. Unde ait et Apuleius. aequarent. ut dixi. Quot annis humani generis historia computetur. vanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam. humanum genus sumpsit exordium secundum sanctae Scripturae fidem. quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo. cui loquebatur. ostendit. illa atque illa insula incoli coeperit. Cuius pars. sive non eum solum. 10. 10. quae mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarum atque in omnibus gentibus. quae vera se narrasse praeterita ex his. 194 . quam protulit ex litteris quae sacrae apud illos haberentur.civitas Dei eademque vivum sacrificium eius vivumque templum eius. sicut de angelis dictum est. sicut ab ea praedictum est 16. secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit. ita et hi possunt putare. ut quaternis mensibus finirentur. cum tanta veritate implentur. quae futura praenuntiavit. ut redigantur homines ad exiguam paucitatem. donec ipsius Alexandri victoria finiretur. sed certis saeculorum intervallis innumerabiliter oriri et occidere. vera divinitate praedixit 12. non quod sciunt. 2. Alii vero. continet etiam regna. Quid de temporibus in institutione humani generis dicendum (10-14) Quid multi opinentur de institutione humani generis. ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur. ceterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse. Dicunt autem quod putant. 1. quem primum Deus condidit. quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans. respondent diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia. quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit. qui mortem obierunt. et ideo paucos homines. tres eorum annos complectebatur antiquos. sed innumerabiles opinentur. quia veritatem non excedit annorum. in Graeca vero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu. quas perhibent in historia temporum multa annorum milia continere. quae maxime innotuit. Ex uno quippe homine. quae Graeca quoque novit historia. Persarum vero. Et cum illis dictum fuerit. 11. credidit. cum hoc animantium genus describeret: Singillatim mortales. et cui totus orbis. unde annus plenior et verior. cum ex Litteris sacris ab institutione hominis nondum completa annorum sex milia computemus. quae vere sacrae sunt. cuncti tamen universo genere perpetui 13. multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris. Neque enim ut alluvionibus incendiisque terrarum. qui mundum istum non existimant sempiternum. ducenti et triginta tres computentur. vel a quibus primum illa vel illa regio parsque terrarum. ex quibus multitudo pristina reparetur. Alii namque. Porro si haec epistula Alexandri. quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta. cum apud Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadringenti octoginta quinque reperiantur. quae dixit. sed plurima terrarum ita vastari 14. nec eis. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae. sive solum quidem esse. Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum. etiamsi ter tantum computarentur. Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia. semper fuisse homines opinantur. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breves annos habuisse. sicut de ipso mundo crediderunt. Quidam ex elementis putant hominem renasci. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum. quae coniungenda immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mutabiliter peregrinatur in terris vel in eis. ac sic identidem reperiri et institui quasi prima. quas plenas fabulosis velut antiquitatibus proferre voluerint contra auctoritatem notissimorum divinorumque Librorum. semper remanere contendunt. Et ideo Graecae potius fides habenda est. cum restituantur potius. necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus exstitisse. qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. eodem Deo creante quem ad modum exorta sit. continentur. Sed ne sic quidem. qui Litteris nostris. plus quam octo annorum milia ille constituit. quas sibi esse credituras inter cetera vera. qualis nunc et nobis et illis est. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. quonam modo verum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inventores. si semper fuit humanum genus.

2. Cur non ergo et mundus? cur non et homo factus in mundo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque comperti in doctrina sana tramite recti itineris evitentur. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam movere quaestionem. aut itidem per totidem totiens multiplicaretur haec summa. Quidam circuitus temporum inducunt. cum de mundi origine quaestio verteretur. si ei conferatur quamlibet magna et ineffabilis numerositas temporum. ut minus quam sex milia sint annorum. qui vocatur Ecclesiastes: Quid est quod fuit? Ipsum quod erit. aut sescentiens miliens dicerentur annorum. exhiberet.sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant. in quo nunc vivit. sed semper: quid fit. ut. liberare non possunt. quod initium non habet. Quo modo enim vera beatitudo est. Ac per hoc si non quinque vel sex. Ecclesiastes non de his circuitibus loquitur. magnitudine quantacumque tendatur. nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. et non est omne recens 195 . qui similiter moventur. quamvis a nonnullis contra quam loquitur sensisse credatur: hoc etiam de prima hominis conditione responderim. 13. Nam quidam et illud. in quo est aliquid extremum. sicut aliorum animalium 17. sive certis intervallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi nova. 12. cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatus non sit tamque sero sit creatus. quae tamen fine conclusa certi spatii terminatur. sive in mundo permanente isti circuitus fierent. Et quid est quod factum est? Ipsum quod fiet. etiam cum sapientiam perceperit. et omnia saeculorum spatia definita. eis. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. non exigua existimanda esse. ita in illo ex elementis eius genus humanum ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium. comparemus. sed utrumque finitum. euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad veram miseriam sine cessatione redeuntem. quod legitur in libro Salomonis. 1. Si autem detrahantur retrorsus in spatio. aut sexagiens aut sescentiens. cur non ante sit factus. quae transacta et ventura sunt. quanta illa summa comprehendit annorum. verum etiam sexaginta milia sive sescenta. quibus eadem semper fuisse renovata atque repetita in rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseverarent volumina venientium et praetereuntium saeculorum. non dico singillatim minuta momenta vel horarum aut dierum aut mensum aut annorum etiam quantitates. sed nulla. quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putaverunt posse vel debere dissolvere. Hinc enim si a fine vel brevissima singillatim momenta detrahantur. ut vocabulum non inveniat. ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur: considerent nihil esse diuturnum. quod a nullo coepit exordio. quando numquam ad initium. quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est. quod tam pauci eis videntur anni. quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur. ubi iam nullum numeri nomen haberemus. 13. nec saltem tanta videri debeat. Quod autem respondimus. Ipse denique primus homo vel postridie vel eodem die postea quam factus est potuit inquirere. et detrahantur haec tanta spatia non semel atque iterum saepiusque. in quo natus est. cur ante non fecerit. quod omnino nullum est. de cuius numquam aeternitate confiditur. qui nolunt credere non eum semper fuisse. sicut etiam Plato apertissime confitetur. Non sero homo creatus si aeternitati comparetur. ex quo esse coepisse in sacris Litteris invenitur. decrescente numero licet tam ingenti. sed esse coepisse. et quandocumque antea factus esset. detrahas) quandoque ad initium illa detractio perducetur. dum anima venturam miseriam aut imperitissime in veritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid novi in tempore. propter eos. etiam quantum oceanus circumfluit. usque ad illum. illud vero temporis spatium. A quo ludibrio prorsus immortalem animam. nisi ut circuitus temporum inducerent. comparatum illi. sed tam magna spatia. quae iam dici a quibuslibet computatoribus non potest. non vires tunc alias et alias nunc vel etiam postea ista de initio rerum temporalium controversia reperiret. alterum incomparabiliter magnum. pervenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. quanta si umoris brevissimam guttam universo mari. si aeternitati interminae comparentur. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et imperita perseveraret infirmitas. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est. Si enim brevitas eos offendit temporis. retrorsum redeundo (tamquam si hominis dies ab illo. quod finem non habet temporis. ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset. quid agitur.

quod forte non cogito. tamquam in praedestinatione Dei iam facta fuisse omnia sapiens ille voluisset intellegi. affirmare aliquid pertimesco. 1. cuius dominus esset. ita quaeque animantia vel arbusta. nec quo fine claudatur. sunt et nobiscum. quem numquam antea fecerat. 14. si semper creatura non fuit. sed immutabili aeternoque consilio. et ideo nihil recens esse sub sole. ne aliquam Creatori coaeternam esse dicamus. et mors ei ultra non dominabitur 20. tamen secundum id. Semel enim Christus mortuus est pro peccatis nostris 19. Quamvis haec verba quidam sic intellexerint. sed nunc illam. Quis hanc valeat altitudinem investigabilem vestigare et inscrutabilem perscrutari. qui semper est dominus nec dominus umquam non fuit. quia et me ipsum intueor et scriptum esse recolo: Quis hominum potest scire consilium Dei. non mutabili voluntate in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicavit? Quando quidem Psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset: Tu. quem numquam antea infinita retro aeternitate fecisset. cui nihil novi accidere potest. Absit. non quia per circulos. Contra circuitus unitas et originaria bonitas hominis proponitur (15. quem numquam fecerat. ut nos ista credamus. Fuerunt enim homines ante nos. ut his Salomonis verbis illos circuitus significatos esse credamus. cum ipse sit aeternus et sine initio. quod ille aut de his rebus dixit. sed tamen certis. aliis venientibus. multiplicasti filios hominum. aliam succedentem. sentis. quod fides ratioque sana condemnat: cavendum est. sed quia modo talis est erroris eorum via. Absit autem a recta fide. ut verbi gratia. Sentiant. de quibus superius loquebatur. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. si dixero semper fuisse creaturam. quod ex illis vel praeter illa. Qui loquetur et dicet &ba : Ecce hoc novum est: iam fuit saeculis quae fuerunt ante nos 18. quando quidem altitudinem Dei penetrare non possunt.sub sole. ex aliquo tempore primum facere voluisse. discipulos docuit. aut certe de omnium rerum generibus. ne sit absurdum et a luce veritatis alienum mortalem quidem per vices temporum semper fuisse creaturam. quae oriuntur atque occidunt. continuo subiciens: In circuitu impii ambulant: tamquam ei diceretur: Quid ergo tu credis. quod sacer admonet Psalmus: Tu. et hominem. invenire non possum). Corruptibile enim corpus aggravat animam. fecit in tempore. quae Academia dicta est. in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas. homines quod putant. quamvis inter se diversa sint et quaedam eorum semel facta narrentur. hoc est de generationibus aliis euntibus. ut monstrum sub sole nascatur. Domine. intellegis? numquidnam existimandum est subito Deo placuisse hominem facere.28) Altitudinem Dei investigare non possumus. quam nullus potest nosse hominum. in quo mutabile aliquid non est? continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum 23. si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inveniunt? quia genus humanum atque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt. sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola. Valde quippe altum est et semper fuisse. de solis anfractibus. secundum quam Deus hominem temporalem. aut quis poterit cogitare quid velit Dominus? Cogitationes enim mortalium timidae et incertae adinventiones nostrae. 15. Quid autem mirum est. quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum volumina repeti. nec recens et novum est. verum est. quos opinantur. ac deinde repercussisset eos. ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. quod generaliter miracula et monstra sunt. immortalem vero non esse 196 . erunt et post nos. cui modo dicimus. quia unum. quae in hac terrena inhabitatione multa cogito (ideo utique multa. surgens autem a mortuis iam non moritur. qua. ita hominem numquam antea fuisse et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non debeo. Deus semper est Dominus. eorum vita est recursura. non tamen novo et repentino. Domine. utique et fuerunt et erunt. quae inusitata nascuntur. nec consilium voluntatemque mutasse. et idem Plato et eadem civitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint. ante quem nemo umquam hominum fuit. propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta revocantes dictum intellegi volunt. Monstra quoque ipsa. et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem 24. et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam. ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis intervallis. decedentem aliam. id est falsa doctrina. Ex his igitur. Ego quidem sicut Dominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo. nunc aliam per alia atque alia temporum spatia. inquam. Sed cum cogito cuius rei dominus semper fuerit. de torrentium lapsibus. inquit. et nos post resurrectionem semper cum Domino erimus 21. Satis autem istis existimo convenire quod sequitur: In circuitu impii ambulabunt 22.

quando et angeli creati sunt. Hic respondendum forte videatur: Quo modo non semper. ideo Creatori coaeterni sunt. dicetur mihi: Quomodo ergo non coaeterni Creatori. si semper ille. tempora omnino esse non possunt. Quapropter si Deus semper dominus fuit. temporaliter movebantur: etiam sic omni tempore fuerunt. non plus sapere quam oportet sapere. quae vel sapientioribus in hac vita scire permisit vel omnino perfectis in alia vita scienda servavit. quando nullus erat homo. si ante omnia tempora facti sunt. quoniam omni tempore fuerunt. de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 25. semper habuit creaturam suo dominatui servientem. quibus tempora peraguntur. Redeo igitur ad id. ex quo facti sunt. Si autem dixero non in tempore creatos angelos. nisi cum ad nostrum saeculum ventum est. nec si semper fuerunt. quod omni tempore fuit? Semper Domino angeli servierunt sed in tempore. Ratio nescit tempora aeternitati coaequare. Quis autem dicat: Non semper fuit. si eos recte lux illa primum facta significat aut illud potius caelum. quia omni tempore fuerunt. quam docere quod scio. possumus dicere: Erat tempus. non quidem in horis et diebus et mensibus et annis (nam istae dimensiones temporalium spatiorum. dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos 26 ). si tamen a caelo coepta sunt tempora. verum et ante caelum fuit. sed ante omnia tempora et ipsos fuisse. erat tempus. ex futuro in praeteritum transeunt. cum ideo semper fuisse dicatur. quis vel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tempus. isti autem facti sunt. ne immortales. quando nullum erat tempus. at vero: Erat tempus. antequam fierent. quando non erat iste homo. sed in aliquo mutabili motu. erat quippe ante illam. tam inconvenienter dicimus. cum id. At si tempus non a caelo. quando non erat homo. Nam si non omni tempore fuit tempus. erat tempus. qui numquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam. quando non erat Ierusalem. 2. Ac per hoc etiamsi immortalitas angelorum non transit in tempore. quia omni tempore fuerunt. creati sunt. et propterea omni tempore fuerunt. ideo non sint creati. sic ergo: Erat aliud tempus. Sed hoc si respondero eis qui requirunt. quamvis nullo tempore sine illa. vel futurum esse quod nondum sit. hoc est: Erat alius homo. potest dici aliquo modo. si semper fuisse dicuntur. si semper fuit: vereor ne facilius iudicer affirmare quod nescio. quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. cum haec institueret. quando quidem cum illis facta sunt tempora. sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt. ac per hoc etsi semper fuerunt. quorum Deus dominus esset. quod Creator noster scire nos voluit. aeternitati immutabili non potest esse coaeternum. si semper fuerunt angeli. illa vero. erat tempus. quod est omni tempore. quando non erat Abraham. si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est et semper eos fuisse. cuius mutabilibus motibus tempora peragantur. sed post aliquod tempus factus est mundus. 3. aut quomodo creata est et non potius creatori coaeterna est. ac si quisquam dicat: Erat homo. ultra vires meas esse confiteor. postremo si non cum initio temporis. quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens. nec praeterita est quasi iam non sit. sed manente perpetuitate praecedens. Ubi enim nulla creatura est. ubi ait: Dico autem per gratiam Dei quae data est mihi omnibus qui sunt in vobis. si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit atque angeli. nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit Apostolo obtemperandum praecipienti salubriter. Sed ideo putavi sine affirmatione tractanda. Deo coaeterni esse credantur. semper dominus fuit. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus. 15. ut etiam ante omnia tempora facti sint. recte possumus dicere. quamvis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. Si enim de alio atque alio intellegatur. quando non erat mundus. manifestum est quod a motu siderum coeperint. qui cum tempore facti sunt. 197 . si creatura serviens non semper fuit. aliud posterius praeterit. cum tamen non fuerint.coepisse. quando nullum erat tempus. ut propterea semper fuisse dicantur. et ideo Creatori. et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus. in cuius motu dicendum non est vel fuisse quod iam non sit. quando nullum erat tempus. ut qui haec legunt videant a quibus quaestionum periculis debeant temperare. quomodo semper creator. et si quid huiusmodi. et illi iam erant ante caelum. erat ergo tempus. 15. eo quod simul esse non possunt. aut: Erat iste mundus. aut cum quibus facta sunt tempora. unde et Deus. non inconvenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt. quae usitate ac proprie dicuntur tempora. semper illi fuerunt? Quomodo etiam creati dicendi sunt. coaeterni esse non possunt. utrum semper potuerint esse qui facti sunt. Ille enim semper fuit aeternitate immutabili. non eam spatio trascurrente. nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus. sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam. tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit. sed ideo semper fuisse dicuntur. at vero: Erat tempus. quando non erat hoc tempus. cuius aliud prius. quando non erat Roma. quando iste non erat mundus. verumtamen non de ipso genitam. Sed si hoc respondero. ut.

Illud quoque non dubito. 1. Sic enim ait: In spem vitae aeternae. et ideo necesse est. quibus vel manente mundo vel ipso quoque revolubiles ortus suos et occasus eisdem circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur. sed quasi ad horam. non possunt infinita diversitate variata ulla eius scientia vel praescientia comprehendi. sed se ipsos. Hinc enim maxime isti errant. eadem semper repeti eademque semper repetenda transcurrere. coepit facere quod non fecerat. fortuita quadam inconstantia videatur fecisse quae fecit. id est congruis. Si enim pro viribus suis alatur infans. inquiunt. de via recta conantur avertere. Nihil creaturae Creatori est coaeternum. si autem vires suae capacitatis excedat. de sua humana mutabili angustaque metiuntur. 16. me fateor ignorare. quia prius cessaverat. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent. quod in adiutorio Domini Dei nostri hos volubiles circulos. nec ignavum otium. et fit illis quod ait Apostolus: Comparantes enim semetipsos sibimetipsis non intellegunt 30. Has argumentationes. nec eumdem ipsum nescio quibus circuitibus nescio quotiens revolutum. quibus impii nostram simplicem pietatem. Nobis autem fas non est credere. praeterita. fiet. Quae saecula praeterierint antequam genus institueretur humanum. quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna. in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit. nec improvida temeritas operum suorum. verum etiam promisit vitam aeternam. Deo tribuitur. qui nondum erant ante tempora aeterna. sicut nec in eius opere labor conatus industria. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna. qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est. quod mentem divinam omnino immutabilem. Dicit etiam Apostolus tempora aeterna. Porro si illi circuitus admittantur. si ratio refutare non posset. si autem semper quidem temporalia. sicut veniebat in mentem. aliter affici Deum cum vacat. Quomodo autem promisit.. unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei 27. inquiunt. aliter cum operatur. novo consilio faciunt (mutabiles quippe mentes gerunt): profecto non Deum. ne videlicet. quod ante non fuerit. 2. Nam quia illis quidquid novi faciendum venit in mentem. ac per hoc Deus. ut in circuitu falso ambulare quam vero et recto itinere malint. quorum acutissimum illud putatur. quam manifestavit temporibus suis. quod dicitur prius et posterius. sed sempiternum adhibere consilium. Potest ad opus novum non novum. inquiunt. in illo autem non alteram praecedentem 198 . ut cum illis in circuitu ambulemus 29. manifestavit autem temporibus suis verbum suum 28. sed sibi comparant. pervenisse. non scientia. ne sit temporalis eius operatio. quasi paenituerit eum prioris sine initio vacationis ac propterea sit operis aggressus initium. antequam homo primus creatus esset. quae tamen non fuerint Deo coaeterna. numquam quemquam fuisse hominem. sed. quod dicunt nulla infinita ulla scientia posse comprehendi. Novit quiescens agere et agens quiescere. vel eius quoque ortu et occasu semper illis circuitibus repetito semperque repetendo. rerum quas facit omnium finitarum omnes finitas apud se rationes habet. si aliquando primum Dei opera coepta dicuntur. si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat. Sed et si prius cessavit et posterius operatus est (quod nescio quemadmodum ab homine possit intellegi): hoc procul dubio. quod suo tempore futurum erat? Circuitus redeuntium temporum. cum hominibus utique promiserit. vel manente mundo mutabiliter. nec ea futura. non illum. Non itaque in eius vacatione cogitetur ignavia desidia inertia. quem cogitare non possunt. quem numquam antea fecerat. ut crescendo plus capiat. praesertim tam longae sine initio diuturnitatis. priorem suam sine initio vacationem tamquam inertem ac desidiosam et ideo sibi displicentem damnasse quodam modo atque ob hoc mutasse credatur. bonitas autem eius numquam vacua fuisse credenda est. fides irridere deberet. . cuius retro fuerit aeterna cessatio. tamquam in eius natura fiat aliquid. nec alium aliquem natura similem. sed semetipsos pro illo cogitantes. sed alia atque alia perhibetur operatus ac sic aliquando etiam ad hominem faciendum. ratio manifesta confringit. quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim vita aeterna. cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem. deficiet antequam crescat. qua putant non posse quaecumque infinita comprehendi. quod magis est mirandum.sed sapere ad temperantiam. nec illi. nec paenitendo. nisi quia in eius aeternitate atque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam praedestinatione fixum erat. 17. Huc accedit. refutantur quia immutabilis est mens divina. Patitur quippe qui afficitur. quia nec affici dicendus est. quoniam si non eadem repetantur. non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum.. et mutabile est omne quod aliquid patitur... 17. quos opinio confingit.

et ut posterius essent. sive aliquid in ea definire valeamus. ut. quoniam in quocumque numero finem faciendum putaveris. eis dumtaxat. verum etiam multiplicari potest. dicentes quod. sed aeterna praescientia contineret. Absit itaque ut dubitemus. quam non eis indiguerit. et ut prius non essent egit.altera subsequens mutavit aut abstulit voluntatem. et Salvator in Evangelio: Capilli. vel scire cum fecerit? cuius sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis tam incomprehensibili comprehensione omnia incomprehensibilia comprehendit. cuius intellegentiae. ut nullus eorum par esse cuicumque alteri possit. cuius intellegentiae non est numerus. ad hos circuitus nihil pertinet. ceteros ignorat? Quis hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isti contemnere numeros et eos dicere ad Dei scientiam non pertinere. Deus non agit aut scit in circuitibus. scientis comprehensione finitur: profecto et omnis infinitas quodam ineffabili modo Deo finita est. apud quos Plato Deum magna auctoritate commendat mundum numeris fabricantem 31. sicut nihil aliud dicitur caelum caeli 37 quam caeli caelorum. Quapropter si. alia tamen atque alia ordinata dissimilitudine procurrentia. circuitus illi eadem revolventes locum non habent. liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima permanente. Quare si infinitas numerorum scientiae Dei. 19. Quid ergo istorum duorum sit. quaecumque nova et dissimilia consequentia praecedentibus si semper facere vellet. sicut in Psalmo canitur. laudent nomen Domini 39. et omnes infiniti sunt. sive saecula saeculorum aeterna sint temporalium tamquam dominantia subditorum. qua illi circuitus asseruntur. quae cum tempore transeunt. nisi eisdem circuitibus temporum eadem temporalia repetantur. quia scientiae ipsius incomprehensibilis non est. Omnis infinitas Deo finita est. quoniam sive saecula saeculorum sint non eadem repetita. Eos quippe infinitos esse. ne in tanta obscuritate rerum affirmare temere aliquid audeamus. ut dicere audeant atque huic se voragini profundae impietatis immergant. qui talia videre possunt. non est numerus 35. et usque ad quamdam summam numerorum scientia Dei pervenit. Ita vero suis quisque numerus proprietatibus terminatur. sed eas gratuita bonitate condiderit. non dico uno addito augeri. Ergo et dispares inter se atque diversi sunt. Quod utrum ita faciat. et tamen Psalmus: Et aquae. cum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit. quando esse coeperunt. Illud autem aliud quod dicunt. quod ei notus sit omnis numerus. qui eius scientiae limites figere praesumamus. tamquam efficientia saeculorum. in ipsa ratione atque scientia numerorum non solum duplicari. an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi. Et apud nos Deo dictum legitur: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 32. et singuli quique finiti sunt. esse non potest infinita: qui tandem nos sumus homunculi. inquit. Fortassis enim possit dici saeculum. in sua beata immortalitate sine fine manentibus. quidquid scientia comprehenditur. nec Dei scientia quae infinita sunt posse comprehendi: restat eis. quos maxime refellit aeterna vita sanctorum 40. quamvis infinitorum numerorum nullus sit numerus. Saecula saeculorum non sunt circuitus. vestri omnes numerati sunt 34. definire non audeo. et continuata sibi connexione copulentur quae appellantur saecula saeculorum 36. si indiscussa interim differatur. mirabiliter fortassis ostendens. quae sunt saecula. sed una eademque sempiterna et immutabili voluntate res. idem ipse. qui ex miseria liberantur. 18. de quo et propheta dicit: Qui profert numerose saeculum 33. Itane numeros propter infinitatem nescit omnes Deus. Nunc enim contra opinionem disputamus. non potest Deus cuncta quae facit vel praescire ut faciat. 199 . Nam caelum Deus vocavit firmamentum super quod sunt aquae 38. non est tamen incomprehensibilis ei. an ita dicantur saecula saeculorum. inquit. quamdiu non fuerunt. sive nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio. nec ea provideret ex proximo tempore. ut nihil aliud perhibeatur saeculum saeculi quam saecula saeculorum. quibus semper eadem per intervalla temporum necesse esse repeti existimantur. neque hoc quod nunc agimus impedit. quod non omnes numeros Deus noverit. hinc eis. quae super caelos sunt. profundissima quaestio est. sed quamlibet sit magnus et quamlibet ingentem multitudinem continens. sed alterum ex altero connexione ordinatissima procurrentia. inordinata et improvisa habere non posset. Infinitas itaque numeri. certissimum est. ut intellegantur saecula in sapientia Dei inconcussa stabilitate manentia istorum. qua comprehenditur. quas condidit. quaelibet autem illarum sententiarum de saeculis saeculorum vera sit.

ut possint Deo circuitibus definitis euntibus semper atque redeuntibus per nostras falsas beatitudines et veras miserias alternatim quidem. turpi stultitiae. et ipsa miseriae novitas in ea facta est quae numquam fuit. ubi beatitudo et miseria vicissim alternant. Homo in circuitibus numquam attingit beatitudinem. qui deserunt. nisi hos circuitus. ut ab eis liberata atque purgata. ubi Deus amittatur. Sed absit ut vera sint. 1. Unde fit. quoniam ad eam revertitur. 2. quae divina providentia gubernantur. dicere maluit animam propter cognoscenda mala traditam mundo. 20. quod non et antea certis intervallis temporum fuerit et postea sit futurum. 3. 20. eo duce ac salvatore a vano et inepto impiorum circuitu iter fidei mentemque avertamus. Si enim liberatur anima non reditura ad miserias. cum de miseria liberatur in qua numquam fuit... quod antea numquam factum est. miseriis exsecrabilibus implicari. ubi per immundas nequitias beatitudo quaeratur. id est quae numquam desinat aeterna felicitas. ut mors. quandoque amittenda cognoscitur. Haec autem novitas si non in rerum. quibus amor ipse torpescat? Nam quis non remissius et tepidius amet eum. et hoc itidem atque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis intervallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum. mortis huius amore timeatur). nihil ulterius tale patiatur: quanto magis nos istam inimicam Christianae fidei falsitatem detestari ac devitare debemus! His autem circuitibus evacuatis atque frustratis nulla necessitas nos compellit ideo putare non habere initium temporis ex quo esse coeperit genus humanum. peritior est hic nostra miseria. in quibus nulla nova fiunt. cuius erit semper retinenda et nulla infelicitate rumpenda certa securitas): viam rectam sequentes. quibus transactis in miseriam revolvatur. ibi autem beata. quanto plus quisque amaverit Deum. quae ab hac liberat. Si autem dicunt neminem posse ad illam beatitudinem pervenire. sed interpositionibus falsae beatitudinis saepe ac sine fine rumpendam. et hoc quidem valde magnum. quod nobis est Christus 41. ordinem venit. ubi venturam beatitudinem novimus. indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si vera essent. sicut numquam antea liberata est: fit in illa aliquid. ab illa aeternitate veritate felicitate deiectos tartareae mortalitati. quia hic mala praesentia patimur. quia per nescio quos circuitus nihil sit in rebus novi. quae nobis minantur veram miseriam numquam finiendam. verum etiam (ut quomodo valeo dicam quod volo) doctius nescirentur. cur hic per eorum scientiam gravatur amplius nostra miseria? Si autem ibi ea necessario scituri sumus. Absurdum est non esse novitatem. ut. ipsa certe liberatio nova fit. convincente veritate (illa enim nobis veraciter promittitur vera felicitas. sed casu potius evenit. post tam magna mala tamque multa et horrenda tandem aliquando per veram religionem atque sapientiam expiata atque finita ita pervenire ad conspectum Dei atque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem immutabilis immortalitatis eius. hic saltem nesciamus. quando hic aeterna vita consequenda exspectatur. cuius adipiscendae amore flagramus. Quid enim illa beatitudine falsius atque fallacius. quod in libro decimo commemoravi 42. ut hic felicior sit exspectatio quam illic adeptio summi boni. Si enim de istis circuitibus et sine cessatione alternantibus itionibus et reditionibus animarum Porphyrius Platonicus suorum opinionem sequi noluit. cui se futurum novit inimicum. beatius tempora transigit anima misera. ubi nos futuros miseros aut in tanta veritatis luce nesciamus aut in summa felicitatis arce timeamus? Si enim venturam calamitatem ignoraturi sumus. verius semper miseri quam beati aliquando esse possimus. cum ad Patrem redierit. sed repetuntur eadem quae fuerunt? Si autem et haec novitas ab ordinatione providentiae non 200 . quem se cogitat necessario deserturum et contra eius veritatem sapientiamque sensurum. in qua semper fuit. quae potius mors est. sive ipsius rei vanitate permotus sive iam tempora Christiana reveritus. Atque ita spes nostrae infelicitatis est felix et felicitatis infelix. ubi odio veritas habeatur. et hoc propterea. et hoc cum ad eius plenam pro sua capacitate notitiam beatitudinis perfectione pervenerit? quando nec hominem amicum possit quisque amare fideliter. quam beata. nullo repetenda circuitu: cur in rebus mortalibus fieri non posse contenditur? Si dicunt non fieri in anima beatitudinis novitatem. ubi sunt illi determinati dimensique circuitus. sed revolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua. quae infinita sunt. sed non aeterna. Quorum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus vitam (si tamen vita ista dicenda est. in huius vitae eruditione cognoverit: quomodo ergo fatentur. ita gravis. Sed quoniam haec falsa sunt clamante pietate. ut eam quandoque necesse sit deseri et eos. quibus transactis ad beatitudinem sublevetur. si autem nos illic clades imminens non latebit. ibi metuimus imminentia. Si autem in natura immortali fit tanta novitas nullo repetita. quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea. tanto eum facilius ad beatitudinem perventurum. et.20. Nam si haec illic in memoria non habebimus et ideo beati erimus. qui ea docent. non solum tacerentur prudentius.

leones lupi et quaecumque ita sunt. quibus sit et nova miseria et nova liberatio. non utique solum sine humana societate deserendum. 20. sed fieri numquam desinet? Si autem oportet ut certus sit liberatarum aliquis numerus animarum. numquam ad eam deinceps rediturae. multiplicaret genus humanum. Quapropter quoniam circuitus illi iam explosi sunt. ante utique numquam fuit. non solum factus est semel. ut tutius atque pacatius inter se rationalis voluntatis expertes bestiae sui generis viverent. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones. quas neque antea fecerit nec umquam habuerit improvisas? Si autem dicunt liberatas quidem animas ad miseriam non reversuras. de quorum corporibus. sed ex ipso. ut numquam ad miserias revolvantur. quae neque antea facta sint nec tamen a rerum ordine aliena sint. in consortium transiret angelicum. unum ac singulum creavit. libidinis servus aeternoque post mortem supplicio destinatus. novas animas fieri. sed ut eo modo vehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas vinculumque concordiae. ut negetur creari potuisse quod numquam antea creatum esset. sive data sit anima sive lapsa sit: possunt fieri nova. neque iste numerus ulterius augeatur: etiam ipse sine dubio. novissima inimica morte destructa 43. Hoc ergo ut esset. quod initium eo modo antea numquam fuit. 21. sicuti sunt aquilae milvi. Quantuslibet namque finitus numerus fuisset animarum. si non tantum inter se naturae similitudine. quomodo in rebus. cui populo esset huius rei consideratio profutura. Hominem vero. quae solitudinem magis appetant. Et si potuit anima per imprudentiam facere sibi novam miseriam. infinitus sit numerus animarum. ut hanc quoque in rerum ordine includeret et ab hac eam non improvide liberaret: qua tandem temeritate humanae vanitatis audemus negare divinitatem facere posse res. quoniam semper aliae atque aliae liberatae sunt et liberantur et liberabuntur: hoc certe concedunt. cuius naturam quodammodo mediam inter angelos bestiasque condebat. sed plura simul iussit existere. nos vero ratiocinationem nostram ex utroque latere terminamus. Hac igitur quaestione difficillima propter aeternitatem Dei nova creantis sine novitate aliqua voluntatis. ita liberentur. Nec ignorabat Deus hominem peccaturum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi immanitate mortales. si Creatori suo tamquam vero domino subditus praeceptum eius pia oboedientia custodiret. quorum genus ex uno est ad commendandam concordiam propagatum.. ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanum. quam si id incohasset a pluribus.. morti addictus bestialiter viveret. non sibi. quibus ad easdem miserias necessario putabatur anima reditura: quid restat convenientius pietati quam credere non esse impossibile Deo et ea. quicumque erit. quem primum condidit. quorum essent animae ab ista semper mortalitate liberandae. 22. sed cum hoc fit in rebus nihil novi fieri. si liberatarum animarum numerus. bella gesserunt. sine morte media beatam immortalitatem absque ullo termine consecutus. finitas volunt. si sapienter vixerint. ex quibus cotidie novi fiant homines. qui profecto crescere et ad suae quantitatis terminum pervenire sine aliquo non posset initio. qui numquam antea fuit.. quod ex uno homine Deus ad 201 . . aut initium et incrementum. ut Deo notae esse possint. Sed praevidebat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem vocandum remissisque peccatis iustificatum Spiritu Sancto sanctis angelis in aeterna pace sociandum. nova facere et ineffabili praescientia voluntatem mutabilem non habere? Porro autem utrum animarum liberatarum nec ulterius ad miserias rediturarum numerus possit semper augeri. quae congregatae atque in gregibus malint vivere. creatus est homo. quando ne ipsam quidem feminam copulandam viro sicut ipsum creare illi placuit. quid causae est. verum etiam cognationis affectu homines necterentur. explicata non est arduum videre multo fuisse melius quod factum est. ut sunt columbi sturni. ut ex uno homine.. Nec ullo modo explicabunt. quae non esset improvisa divinae providentiae. quantum potuimus. ut ex illo semper homines fierent. sed mundo novas. consequenter dicturi sunt infinitas.. Unus creatur homo ad unitatem societatis. cervi damulae et cetera huiusmodi: utrumque tamen genus non ex singulis propagavit. quae ad miseriam numquam redeant. 4. id est. quas. quam homines. qui de rerum infinitate cohibenda tam subtiliter disputant. si autem Dominum Deum suum libera voluntate superbe atque inoboedienter usus offenderet. Si enim potest. Nam cum animantes alias solitarias et quodammodo solivagas.. ante quem nullus fuit. alias congreges instituerit. infinitis retro saeculis sufficere non valeret.excluditur. quarum ex aquis et terris plurium pullulavit exordium. . quae numquam fecerit. qualia homines. ut. si ita est. et ad vinculum concordiae quae naturalis est in bestiis. Nam si antiquas eas esse dicunt et retrorsum sempiternas. ipsi viderint.

qui virtutem ac sapientiam Dei. accepit speciem rutunditas oculi et rutunditas pomi et ceterae figurae naturales. quae noverunt de humanis conceptibus atque partubus. quoniam non noverunt. facile carebunt etiam huius opinionis errore. Omnia facit Deus in quantum sunt. quos illi deos libentius appellant. ex his usitatis et cotidianis metiuntur operibus. et antequam possit intellegi. Et quamvis anima sic vel sic affecta praegnantis valeat aliquibus velut induere qualitatibus fetum. facit: supra dicta illa species artificibus quibusque tribuatur. Ita nec feminam sui puerperii creatricem appellare debemus. nec debeo derogare quod possunt. Qua enim vi divina et. novi te 52. quae fieri nescit. tam ipsa non 202 . verum etiam ipsas animantium animas. etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto fecit 46. quae attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter 49. qua quaerunt unde iuste videantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis. quae primitus instituta sunt. animam hominis esse voluisset. si inexpertis narrarentur. Proinde facti primitus angeli cuiusmodi ministerium praebuerint Creatori cetera facienti nescio. permissu sive iussu eius animalia facta esse cuncta mortalia. alia vero. sed facere. Unus Deus creare potest. quae adhibetur extrinsecus cuicumque materiae corporali. nec tribuere illis audeo quod forte non possunt. Manus Dei potentia Dei est. incredibiliora viderentur. quae mentem huiusmodi non haberent. qui etiam visibilia invisibiliter operatur. quamvis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis quam operibus divinae mentis assignent. qui mundum ipsum et angelos sine ullo mundo et sine ullis angelis fecit. Homo creatus est ut Deo serviat. quae intrinsecus efficientes causas habet de secreto et occulto naturae viventis atque intellegentis arbitrio. quae non solum naturales corporum species. et cuius sapientia est. Talem quippe illi animam creavit. sed ab aliis minoribus 47. Non solum igitur agricolas non dicimus fructuum quorumque creatores. tam non eos dicimus creatores animalium. cum legamus: Neque qui plantat est aliquid neque qui rigat. quae fieri nescit. sed intima Creatoris potentia. genus instituisset humanum. creatori et conditori Deo. cui se etiam ipsi debere quod sunt cum gratiarum actione noverunt. 25. qua fit ut omnino naturae sint. in quibus homo praecipuum diisque ipsis cognatum teneret locum. quae gignitur. 24. qui divinam mentem facere vel curare ista non credunt. sed qui incrementum dat Deus 50. cum itidem legamus: Deus illi dat corpus quomodo voluerit et unicuique seminum proprium corpus 51. Illi autem qui Platoni suo credunt non ab illo summo Deo. qui dixit: Caelum et terram ego impleo 48.commendandum hominibus. quod artis industria potuerint. cum mundus fieret. infideliter cogitant. ut videre solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. Sed cum his nullum nobis est in his libris negotium. sicut operantur homines figuli et fabri atque id genus opifices. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere. Sed haec fabulosa potius quam vera esse arbitrantur. qui fabricatus est mundum. dum non fit. sed potius illum qui cuidam famulo suo dixit: Priusquam te formarem in utero. quem sufflando fecit (nam quid est aliud sufflare quam flatum facere?). ea vero. quam ei grata sit etiam in pluribus unitas. rutunditas caeli et rutunditas solis: eadem vi divina et effectiva. Cum enim alia sit species. si superstitione careant. Et cum virum terreno formasset ex pulvere eique animam qualem dixi sive quam iam fecerat sufflando indidisset 45 sive potius sufflando fecisset eumque flatum. ut pecora colore varia gignerentur 53 : naturam tamen illam. quos quidem ipse creaverit. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt. Creationem tamen conditionemque omnium naturarum. ut Deus. quas videmus in rebus quibusque nascentibus non extrinsecus adhiberi. sed ne ipsam quidem terram. eis quoque faventibus illi Deo tribuo. sicut de virgis variatis fecit Iacob. quam nec agricolas frugum atque arborum. qui etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus animalium. fabricantes. etiamsi adhibent vel iussi vel permissi operationem suam rebus quae gignuntur in mundo. qua novit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina. qua per rationem atque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et volatilibus. quamvis mater omnium fecunda videatur. ut ita dicam. haec autem altera non nisi uni artifici. 23 Fecit ergo Deus hominem ad imaginem suam 44. effectiva. quae germinibus erumpentia promovet et fixa radicibus continet. sed facere. quasi non haec ipsa. Angeli autem. accepit speciem.

quam recordationem illius parentis. eum animalium quoque universorum. Nam neque ita luunt poenas animae. quod assidue Plato commemorat 57. qui immoderate atque inhoneste vixerint. Quapropter si in illa specie. generibus impleretur 56 ? Si autem nostra institutio. nec operarios habet. sive operationibus angelorum aut hominum aut quorumque animalium sive marium feminarumque mixtionibus. Qui autem ista non credunt. remeare? Et si Deus. prodigia dicerentur. qui neque ex ea materia facit aliquid. nihil esse aliud quam fabros compedum carcerumve nostrorum. si usitato naturae curriculo gignerentur. 26. quam dixi. et hoc primum quodammodo prodigium quid praefiguraverit. nisi qui fecit ea. qua vel mortales conditi sumus. Porphyrius tantummodo ad hominum 55 : sequitur eos. ut hac admonitione etiam in multis concors unitas servaretur. conditorem agnoscit et praedicat. sicut mundi universi. Ita sane Plato minores et a summo Deo factos deos effectores esse voluit animalium ceterorum. Sed ante dico aeternitate. quantum me Deus adiuverit. ita omnium animalium species aeterna intellegentia continebat: quomodo non ipse cuncta condebat? An aliquorum esse artifex nollet. ipsi vero mortalem attexerent. tam sociale natura. sed inclusores alligatoresque nostros ergastulis aerumnosis et gravissimis vinculis. quorum motibus currerent tempora? Quid de mundo Platonici sentiant. Neque commodius contra vitium discordiae vel cavendum ne existeret. Nihil enim est quam hoc genus tam discordiosum vitio. in quantumcumque est. non tempore. nulla facta prodigia debent credere. quam ipse non fecerit. ut quantum possumus fugiamus et evadamus. Proinde animarum nostrarum eos creatores noluit esse. quem propterea Deus creare voluit unum. Nam si nulla causa est vivendi in hoc corpore nisi propter pendenda supplicia: quomodo dicit idem Plato aliter mundum fieri non potuisse pulcherrimum atque optimum. Quod vero femina illi ex eius latere facta est. vel sanandum cum exstitisset. neque enim et ipsa. frustra gignitur? Ait quidam Psalmus sacer: Venite et videte opera Domini. cuius occulta potentia cuncta penetrans incontaminabili praesentia facit esse quidquid aliquo modo est. quorum voluntate consilio imperio fabricatae sunt. ut ita dicam. Ex primo homine duae civitates exortae sunt. quia prima. et si potentiam suam. sicut ante quam fierent non fuerunt. non facit nisi summus Deus. hortantur. nisi quos ipse creaverit. illam Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius non nisi Deum debemus conditorem dicere naturarum. sed non relictus est solus. quam forinsecus corporalibus opifices rebus imponunt. Quis enim alius creator est temporum. quorum in nobis operationem. et omnium viventium sive in caelo sive in terra nullus est conditor. quia nisi faciente illo non tale vel tale esset. quae posuit prodigia super terram 60. In quibus terrenis praecipuus ab illo ad eius imaginem homo propter eam causam. quos a nobis volunt quasi parentes et conditores nostros coli. natura loqueretur humana. quamvis eius causa lateat. 27. fabricatoriam rebus subtrahat. quam nec ipsa se fecit. Quaelibet igitur corporales vel seminales causae gignendis rebus adhibeantur. id est ad divina beneficia. quorum efficiendorum artem ineffabilis eius et ineffabiliter laudabilis mens haberet 58 ? Unum creavit Deus hominem ut concors esset genus humanum. 1. divinum munus est: quomodo poena est ad ista corpora. hoc est et animarum et corporum. sed corporum 54. Quid autem sub tanta gubernatione divinae providentiae. quaelibet etiam desideria motusve animae matris valeant aliquid liniamentorum aut colorum aspergere teneris mollibusque conceptibus: ipsas omnino naturas. ita non erunt. et si qua forte alia maior latet. urbem Romam et urbem Alexandriam non fabros et architectos. Haec opera Dei propterea sunt utique inusitata. cum ad istam vitam denuo revolvuntur. cum tamen sit utrumque falsissimum. 203 . nec institutores. factus est unus. Plato quidem etiam bestiarum. Aut ergo desinant Platonici poenas animarum ex istis corporibus comminari. ut immortalem partem ab ipso sumerent. quae sic vel sic in suo genere afficiantur.fecit. propter luendas poenas ad corpora redire mortalia. id est et immortalium et mortalium. sed prorsus esse non posset. de quo multitudo propagaretur 59. ut dicant deos istos. Merito igitur vera religio. aut eos nobis deos colendos non praedicent. quem mundi universi. dicetur alio loco. nisi omnium animalium. Unde quoniam Porphyrius propter animae purgationem dicit corpus omne fugiendum simulque cum suo Platone aliisque Platonicis sentit eos. illam Romulum. sed reges. nisi a quo facta sunt caelum et terra. Cur ergo ex latere viri femina facta sit. etiam hic satis significatum est quam cara mariti et uxoris debeat esse coniunctio.

Cur ab his. etiam in sanctis poena peccati sit. 10. 2. 15. et ea cui corpus obnoxium est. quod terrenum est. 16. Quod sicut iniqui male utuntur lege. 18. in morientibus an in mortuis esse dicendum sit. 6. Utrum mors. Ex illo enim futuri erant homines. 204 . alii malis angelis in supplicio. in hoc primo homine. quo vitae sensus aufertur. si mandatum eius transgrederentur. Contra eos. Quod Adam peccaturus prius ipse reliquerit Deum. id est poena peccati. 3. Tempus mortis. qui primitus factus est. alii bonis in praemio sociandi. aeternitatem animarum volunt carere corporibus. quae per peccatum primorum hominum in omnes homines pertransiit.27. 17. 5. quae bona est. De lapsu primorum hominum. 12. sed tamen iusto. immortales futuros fuisse non credunt. 13. Qualis homo sit factus a Deo et in quam sortem deciderit suae voluntatis arbitrio. qui animae separationem a corpore non putant esse poenalem. Quam mortem primis hominibus Deus. quam relinqueretur a Deo. quo animae et corporis societas separatur. 14. quam quidam non regenerati pro Christi confessione suscipiunt. Praevaricatio primorum hominum quam primam senserit poenam. per quem est contracta mortalitas. De ea morte. quia. iam tamen secundum Dei praescientiam exortas fuisse existimemus in genere humano societates tamquam civitates duas. Quod in sanctis primae mortis pro veritate susceptio secundae sit mortis abolitio. naturali pondere revocetur ad terram. 7. 11. qui per gratiam regenerationis absoluti sunt a peccato. qui primos homines. De morte. quae philosophi affirmant in caelestibus esse non posse. fuerit comminatus. 2. quod numquam sint corporibus exuendi. An quisquam simul et vivens esse possit et mortuus. qui asserunt corpora terrena incorruptibilia fieri et aeterna non posse. De philosophis. An vita mortalium mors potius quam vita dicenda sit. 9. 8. 19. De terrenis corporibus. Contra eorum dogmata. cum Plato inducat summum Deum diis minoribus promittentem. Nunc quoniam liber iste claudendus est. quamvis occulto Dei iudicio. De generali mortis malo. quae animae semper utcumque victurae accidere potest. et primam fuisse animae mortem a Deo recessisse. 4. Cum enim scriptum sit: Universae viae Domini misericordia et veritas 61 : nec iniusta eius gratia nec crudelis potest esse iustitia. 15 LIBER XIII BREVICULUS 1. nondum quidem secundum evidentiam. non auferatur mors. si non peccassent. ita iusti bene utuntur morte. quae mala est.

Impiorum namque in corporibus vita non animarum. Mors igitur animae fit. sed dolendi? Vivit itaque anima ex Deo. dolor autem malum. sentire tormenta. Verum in damnatione novissima quamvis homo sentire non desinat. sive Dei et animae sive animae et corporis. quam secundam mortem divinorum eloquiorum appellat auctoritas 3. quam possunt eis animae etiam mortuae. et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. inoboedientes autem mors plecteret damnatione iustissima. salva veritate narrationis historicae de corporali loco. Quamvis enim anima humana veraciter immortalis perhibeatur. cum vivit bene. id est totius hominis. conferre. recte mors animae dicitur. Expeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis. Qualiter accipienda sit vel illa insufflatio Dei. ut non in spiritum caro vertatur. Non enim eo modo. Mors corporis et animae est. Nam in illa ultima poena ac sempiterna. cum vivat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia. sed corporum vita est. quia non vivit ex Deo. 24. Nam ideo dicitur immortalis. cum eam deserit Deus. cum id deserit anima. ideo nec vivere corpus dicendum est. 21. Quid intellegendum sit de corpore animali et de corpore spiritali. cum anima Deo deserta deserit corpus. seu vivat ipsa seu non vivat ex Deo. De prima 205 . LIBER DECIMUS TERTIUS REDEMPTUS HOMO IN VITAM AETERNAM RESTITUITUR Qui de morte sit modus (1-11) Ex peccato mors orta est. 23. vel illa. in quo primi homines fuerunt. qua non anima deseritur. in quo anima non vivendi causa est. quae sic spiritalia erunt. Ideo autem secunda. De corporibus sanctorum post resurrectionem. sed animatum sentiensque cruciatur. Ita enim nec ex Deo vivit ipsa nec corpus ex ipsa. quae nunc requiescit in spe. 2. sed dolore poenalis est. ut etiam si peccassent mori omnino non possent 1. non desistente. mors autem corporis quonam modo. tamen. qui vero vivificentur in Christo. Quod caro sanctorum. An quia vita qualiscumque aliquod bonum est. quam cum anima corpori sic fuerit copulata. vivit autem corpus ex anima. Ergo utriusque rei. quia sensus ipse nec voluptate suavis nec quiete salubris. de qua suo loco diligentius disserendum est 5. condiderat Deus homines. qua fit cohaerentium diremptio naturarum. quia modo quodam quantulocumque non desinit vivere atque sentire. ut nulla diremptione separentur: mirum videri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi. quo angelos. qua primus homo factus est in animam viventem. Quod cum ante non fiat. hoc est Deo desertae. in meliorem reparanda sit qualitatem. quae post resurrectionem futura sunt. sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interventu mortis angelica immortalitas et beata aeternitas sequeretur. habet tamen quamdam etiam ipsa mortem suam. quod recte per significationem eius spiritale aliquid intellegatur. Hanc Salvator significavit. quantulacumque propria vita. quod etiam in libro superiore iam diximus 2. quia post illam primam est. cum anima vivit in corpore. quam fuit primorum hominum ante peccatum. sicut corporis. ubi ait: Eum timete. Sed de ipso genere mortis video mihi paulo diligentius disserendum. quam Dominus fecit dicens discipulis suis: Accipite Spiritum Sanctum. immo primorum hominum. non immerito mors est potius appellata quam vita. 1. quoniam deseri omni vita potest nec per se ipsum aliquatenus vivit. Huiusmodi autem totius hominis mortem illa sequitur. mors est. De paradiso.20. ex qua et immortales sunt. et qui moriantur in Adam. corpus autem ideo mortale. qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam 4. 22. non enim potest bene vivere nisi Deo in se operante quod bonum est.

si non peccassent. velut sagitta cum arcus extenditur. Tunc enim dictum est homini: Morieris. Si quem vero movet. quia peccaverunt. si peccaveris 12. sicut homo ex pulvere. Pulvis namque homini faciendo materies fuit. nisi moriantur. 3. peccabunt autem isti. id est obnoxios peccato mortique generaret. perpessi utique non fuissent. Mortui sunt ergo illi. quod sunt primi iniqui non credendo perpessi. ubi dictum est ad hoc relinqui animae experimentum separationis a corpore. atque ita id. nulla gloria (quia nec ipsum omnino posset esse certamen). homo autem homini gignendo parens. nisi quod infantes infirmiores etiam cernimus in usu motuque membrorum et sensu appetendi atque vitandi. si post lavacrum regenerationis 11 iam sancti non possent mortem perpeti corporalem. quod vitio poenaque factus est. quia moriuntur. Sic per ineffabilem Dei misericordiam et ipsa poena vitiorum transit in arma virtutis. Pro magnitudine quippe culpae illius naturam damnatio mutavit in peius. ita nulli bona 6. cur vel ipsam patiantur. ut. quam sunt aliorum tenerrimi fetus animalium. tractata ac soluta est. mandatum transgrediemini. non morerentur. quando illa coniugum copula divinam sententiam suae damnationis excepit. si regenerationis sacramentum continuo sequeretur immortalitas corporis. bonis sit bona. Ex peccato etiam progenies experitur mortem. quorum per gratiam reatus aboletur: iam ista quaestio in alio nostro opere. sicut enim scriptum est: Homo in honore cum esset. quod scripsimus de baptismo parvulorum. non peccant isti. quae accidere non posset nisi malis 7 ? Sed rursus si non nisi malis posset accidere. nunc suscipiendum est. etiam mortis fuerat superandus timor. sed cum peccaret et puniretur. quoniam. et fit iusti meritum etiam supplicium peccatoris. utrum re vera mors. sed iam nec fides esset. nunc dicitur martyri: Morere. Cur enim esset ulla poena in quibus non essent ulla punienda? Quapropter fatendum est primos quidem homines ita fuisse institutos. ne a corpore solveretur? Atque ita non invisibili praemio probaretur fides. Neque enim ita homo ex homine. sed eosdem primos peccatores ita fuisse morte multatos. Nunc vero maiore et mirabiliore gratia Salvatoris in usus iustitiae peccati poena conversa est. quorum parentes in bestialem vitam mortemque deiecerat. quod in re nondum videtur 10. quod poenaliter praecessit in peccantibus hominibus primis. non cum crearetur. Tunc enim mors est acquisita peccando. quod etiam ipsa sit poena peccati? Hanc enim primi hominis. quod in sanctis martyribus maxime eminuit. quanto magis impetum suum. secunda vero sine dubio sicut nullorum bonorum est. quam videmus in parvulis. nunc impletur iustitia moriendo. quando exspectatur in spe. Quo pacto igitur bona esse possit bonis. morte moriemini.igitur corporis morte dici potest. non deberet bonis bona esse. hoc genuit. Tunc dictum est: Si mandatum transgressi fueritis. Quae sit mors parvulorum et martyrum. Iusti enim malunt credendo perpeti. ne peccetur. 4. Non enim aliud ex eis. retrorsum reducta distulerit). ut repugnantem pateretur in membris inoboedientiam concupiscendi et obstringeretur necessitate moriendi. quam quod ipsi fuerant. fit per 206 . quamvis ex terra facta sit caro. Fidei autem robore atque certamine. hoc est et proles homo. confestim sui operis quaerendo et sumendo mercedem. Nisi enim peccassent illi. non intellexit. ne pecces. ut veniretur in poenam. A quo peccati vinculo si per Mediatoris Christi gratiam solvuntur infantes. nunc dicitur: Si mortem recusaveritis. ut. Verum hoc in sanctis martyribus. quod est autem parens homo. qua separantur anima et corpus. quamvis ablato iam criminis nexu. quia si ita est. ut etiam quidquid de eorum stirpe esset exortum eadem poena teneretur obnoxium. quae animam seiungit a corpore. ut non peccaretur. etiam naturaliter sequeretur in nascentibus ceteris. non hoc est caro. tamquam se tanto attollat excellentius supra cetera animantia vis humana. in secundam vero illam sine fine poenalem liberati a peccati obligatione non transeunt. non ergo ad ista infantilia rudimenta praesumptione illicita et damnatione iusta prolapsus vel impulsus est primus homo 9. cuius profecto certaminis esset nulla victoria. malis mala. et quod homo factus est. ipsa fides enervaretur. nasceretur. si et ipsa peccati poena est. Non autem dissimulanda nascitur quaestio. Proinde quod est terra. Factum est per illorum culpam. quae tunc est fides. nisi peccavissent. Cum parvulis autem baptizandis quis non ad Christi gratiam propterea potius curreret. peccato vel poena ille redactus est (quae Deus voluit esse tamquam primordia catulorum. quomodo poterit obtineri. quantum quidem attinet ad peccati et mortis originem. sed nulla. nullum mortis experirentur genus. hanc solam mortem perpeti possunt. Non enim ad infantilem hebetudinem et infirmitatem animi et corporis. In primo igitur homine per feminam in progeniem transiturum universum genus humanum fuit. comparatus est pecoribus non intellegentibus et similis factus est eis 8. Quod tunc timendum fuerat. quibus alterutrum a persecutore proponitur. quod bonis bona sit. ut aut deserant fidem aut sufferant mortem. in maioribus dumtaxat aetatibus. sed hactenus in eo natura humana vitiata atque mutata est.

lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. in eos usus redactum esse monstravit. quia in tantam utilitatem non vi sua. confitebor et ego eum coram Patre meo qui in caelis est 18. quia prohibitio est peccati. Ac per hoc lex quidem bona est. quamvis sit mors malum. quamdiu moratur. ut appareat peccatum. 5. quam vitae constat esse contrariam. nulli bona est 16. Sed peccatum. fit gloria renascentis.istorum poenam. non dubitavit dicere virtutem esse peccati. quia etiam praevaricatio additur. mortis est peccatum. quando auget patientium gloriam. ut. quoniam virtus est dicta peccati: ideo ipse alio loco versans huiusmodi quaestionem: Itaque. ut et mali male lege utantur. non quia mors bonum aliquod facta est. quae antea malum fuit. sed tantam Deus fidei praestitit gratiam. Sed quando sine abundantia gratiae Spiritus illius. qua prohibetur peccatum. sed etiam malis. mihi factum est mors? Absit. quod timore mortis negaverant Christum. qui occiderant Christum. tantum eis valet ad dimittenda peccata. Quapropter quod attinet ad corporis mortem. Ita cum ex hominis primi perpetuata propagine procul dubio sit mors poena nascentis. Habet enim asperum sensum et contra naturam vis ipsa. ut ad eum acquirendum suam non cunctarentur impendere. alia sententia istos fecit exceptos. Remittitur peccatum lavacro et martyrio. Auget enim prohibitio desiderium operis illiciti. per quod transiretur ad vitam. quando iustitia non sic diligitur. tantum Christum amare possent. Super modum dixit. id est separationem animae a corpore. Hinc fit. quibus cum tanta gratia est praemissa et praerogata mors Christi. Sed ne propterea lex putaretur malum. non nisi divina subvenit gratia. cum eam patiuntur. inquit. instrumentum fieret. ut nihil retribuatur peccato. Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lavacro pro Christi confessione moriuntur. qui ubi vult spirat 21. Quod utique si fecissent. sed divina opitulatione conversa est. virtus autem peccati lex 13. quanti sunt hi. non aufert vocabulum poenae. Ut autem diligatur et delectet vera iustitia. ita nec mors bonum est. et alio loco: Qui perdiderit animam suam propter me. ne veniatur in culpam. Verissime omnino. 7. quamvis sit lex bonum. cum mortem differre non possent. quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. qui ex ipso inerat animae carnisque complexu. sed quemadmodum iniustitia male utitur non tantum malis. ideo non distulerunt. ut mors. quando auget peccantium concupiscentiam. donec omnis adimatur sensus. cum peccandi aucta libidine etiam lex ipsa contemnitur. ubi non minus generaliter ait: Qui me confessus fuerit coram hominibus. et boni bene moriantur. mors autem mala. verum etiam bonis: ita iustitia bene non tantum bonis. quod ad poenam peccati fuerat antea constitutum. quod fuerat in vivente coniunctum atque consertum. tamen si pro pietate iustitiaque pendatur. qua utrumque divellitur. Qui enim dixit: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu. 207 . quae tunc metuenda proposita est. Pie potest mors tolerari. non intrabit in regnum caelorum 17. etiam ipsam legem. ut fiat super modum peccator aut peccatum per mandatum 14. sicut lex non est malum. qui morientes appellantur. Quam totam molestiam nonnumquam unus ictus corporis vel animae raptus intercipit nec eam sentiri praeveniente celeritate permittit. quia maluerunt Christum confitendo finire vitam quam eum negando ad eius baptismum pervenire. Cur hoc commemorandum putavimus? Quia scilicet. Quae virtus peccati sit lex. inquit. Apostolus cum vellet ostendere. et cum sit mors peccati retributio. ut peccandi cupiditas eius delectatione vincatur. Mors ergo non ideo bonum videri debet. cum possent. pie fideliterque tolerando auget meritum patientiae. inveniet eam 19. cum vel illa pro iniquitate deseritur et efficit praevaricatores. aliquando impetrat. in quo lavacro et illis facinus tam immane dimissum est. quia stipendium est peccati 15. Aculeus. quod cum gravi sensu adimit sensum. qui mortem. quantum peccatum gratia non subveniente ad nocendum valeret. per bonum mihi operatum est mortem. Hinc est quod scriptum est: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 20. Quidquid tamen illud est in morientibus. ut eum in tanto vitae discrimine sub tanta spe veniae negare non possent? Mors igitur pretiosa sanctorum. baptizati sunt deletisque omnibus peccatis ex hac vita emigrarunt. qui. 6. Quod ergo bonum est. vel ista pro veritate suscipitur et efficit martyres. inquit. Quid enim pretiosius quam mors. etiam hoc eis in illo lavacro dimitteretur. per quam fit ut et delicta omnia dimittantur et merita cumulatius augeantur? Neque enim tanti sunt meriti. ut inde iustitiae fructus uberior nasceretur.

cui longior. non absurde dicitur et malis mala et bonis bona. In requie sunt enim animae piorum a corpore separatae. de spatio vivendi demitur. donec istarum ad aeternam vitam. sed post mortem potius erit: quando sit in morte quis dixerit? Nam neque ullus moriens erit. Nullus est ergo moriens nisi vivens. 8. utrum post mortem potius an in morte dicendum est? Si enim post mortem est. cum eam morientes patiuntur cumque in eis ut moriantur facit. qui nondum mortui sunt. quod. nec tunc in morte. quae agebatur. iam non ipsa mors. non morientes. ex quo esse incipit in hoc corpore. Quid enim aliud diebus horis momentisque singulis agitur. quoniam. cui vita brevior fuit. in quanta sunt quos agere animam dicimus. Quamdiu quippe anima in corpore est. sed imminente morte iam extrema et mortifera afflictione iactantur. in cuius iam corpore agitur ut moriatur. nemini bona est. Nemo quippe est. cum in tanta est extremitate vitae. quid est quod detrahitur. etiamsi recte isti appellantur morientes. qui iam mortui nuncupantur. Ex quo enim quisque in isto corpore morituro esse coeperit. cum mors quae iam impendet advenerit. Sed id tempus. quo malo bene utuntur boni. id est vitae detractio (quia. Bona mors si pie toleratur. cum detrahendo finita fuerit. erat in morte? Numquam igitur in vita homo est. Sed si. quae secunda dicitur. ut veniatur in mortem. mors cavetur. Aliud est autem amplius viae peregisse. aliud tardius ambulasse. quia iam moritur. et hodie quam heri. in vita scilicet. nec simul quisquam potest esse vivens et moriens: nescio quando sit vivens. impleatur. Ideo quippe aliquid eius suscipitur. illarum vero ad aeternam mortem. et si adhuc vivunt. ne Deo ab anima separato etiam ipsa separetur a corpore. quoniam. sed mortui nuncupantur. corpora revivescant. Hoc enim agit eius mutabilitas toto tempore vitae huius (si tamen vita dicenda est). ante mortem quam in morte potius esse dicendi sunt. cum vero in ea sunt. ex quo est in isto corpore moriente potius quam vivente. non lentius pergit. 10. donec tota detrahatur. ne tota contingat et secunda insuper. quam cursus ad mortem. quo non impari velocitate ambo currebant. quae numquam finiatur. quae iam non est? Porro si adhuc diligentius attendamus. non possumus negare viventem. sed urgentur omnes pari motu nec diverso impelluntur accessu. donec eius fiat perfecta consumptio? Si autem non est in morte. quid est vitae 208 . et cotidie fit minus minusque quod restat. et incipiat iam tempus esse post mortem. Neque enim. in morte est 23. quia illa. nec illa mors esse apparebit. Qui ergo usque ad mortem productiora spatia temporis agit. in qua vivit. alter habuit propius. sed cum aequaliter et aequalia momenta raperentur ambobus. cum vita detrahitur? Si enim non est in vita. hoc est esse in morte. ut peccatum non committatur commissumque deleatur magnaeque victoriae debita iustitiae palma reddatur. alter remotius. et cras quam hodie. 9. accedat. in quo nemo vel paululum stare vel aliquanto tardius ire permittitur. et paulo post quam nunc. impiorum autem poenas luunt. Aut si moriens potius dicendus est. in morte autem. post mortem iam erit. quia. vita cedens. et nunc quam paulo ante propinquior. celerius diem duxit quam ille. quia nondum abscessit a corpore. adhuc utique vivunt. numquam in eo non agitur ut mors veniat. qui ea propinquante molestus est. ut dixi 22. quidquid temporis vivitur. quando erat. quam ante annum fuit. Mors autem tunc eis mala erat. nondum autem in morte. explicare difficile est. aufert omnem corporis sensum. etiam cum quisque pro veritate fideliter et laudabiliter moritur. Quocirca mors quidem. cum vita detraheretur. si moriens et vivens simul esse nullus potest.ne peccatum committeretur. quia inest anima corpori. adhuc tamen in vita. quoniam gravis et molestus eius inerat sensus. sed morti accedens. Peracta autem mors quonam modo vel bona vel mala est. Vita ad mortem agitur. Quamdiu enim sentiunt. cum abscesserit. ut omnino nihil sit aliud tempus vitae huius. An potius et in vita et in morte simul est. quae transacta atque praeterita est. donec ea consumpta mors. Nemo moriens non vivit. cuius gravem ac molestum in morientibus diximus sensum. cum venerit. ex quo in illo agi coeperit ipsa mors. Idem ipse igitur simul et moriens est et vivens. qui non ei post annum sit. nunc suscipienda proponatur. hoc est quando eam patiebantur. sed plus itineris conficit. Porro si ex illo quisque incipit mori. ac sic totius hominis prima morte completa secunda excipiat sempiterna. profecto qui nondum anima caruit adhuc vivit. cum morerentur. si et in vita et in morte simul non potest esse. sed post eam vita praesens animae bona seu mala est. quo animae a corpore separatae aut in bonis sunt aut in malis. Si enim diligentius consideremus. sed laudabiliter toleratur pro tenendo vel adipiscendo bono. non in morte): profecto. Suscipitur enim animae a corpore separatio. Ac per hoc quomodo morientes dicamus eos.

verum etiam tam molesta est. iam non est. Unde non importune neque incongrue arbitror accidisse. Sed hoc est. ea regula qua cetera talia declinantur. id est in morte. Loquamur etiam sicut loquitur Scriptura divina.. priusquam resurgant. nec tamen eo modo possumus dicere eos. priusquam mors accidat. quia hoc ante mortem. donec evigilet. nec tamen possunt appellari morientes. ac per hoc numquam viventes. ortus est. Quamdiu quippe est anima in corpore. sine tempore declinantur. Sed rursus si nulla mors est ante quid vel post. id est in morte. Sic enim dicitur mortuus. qui in somno sunt. Perit igitur inter utrumque. utique dolentes. sed vivens. Numquam ergo moriens. quae mortuos quoque non post mortem. quemadmodum tria sunt cum dicimus: Ante mortem. Namque ab eo quod est oritur. Si autem absurdum est. quae non sunt praeteriti temporis. pro participio praeteriti temporis ponitur nomen. Quando ergo in morte? Tunc enim est moriens. recte esse dicuntur in morte. sed quoniam nomina sunt. Quomodo enim post mortem. non in morte esse dicendus est. quamvis in somno positos dicamus dormientes. reddantur. quod est ante mortem. non est moriens. 1. mortuus erit. quae in ullo et in qua ullus esse non potest? Quando quidem si vivitur. 11. ut. Donec enim revivescant. cum vero anima abscesserit omnemque abstulerit corporis sensum. nisi cum detrahitur. Atque utinam in paradiso bene vivendo egissemus. difficillime definitur. ut re vera nulla mors esset. et: Illis atque illis illud atque illud moriens dereliquit. velut cum ita loquimur: Moriens ille testatus est. non in morte. quod est post mortem. quamvis hoc nisi vivens omnino facere non posset et potius hoc ante mortem fecerit. viventes. at vero mortui. Dicamus etiam cum acciderit: Post mortem illius vel illius factum est illud aut illud. qui constat ex anima et corpore. et qui in vita. quid est quod dicitur ante mortem sive post mortem? Nam et hoc inaniter dicitur. ubi neque sit vivens. iam post mortem est. quo moriens vel in morte sit. quemadmodum id quod significat non potest agendo. u littera geminata. non in morte. 209 . qui iam sunt mortui. et qui in languore. erit in morte? Mortuus in morte est. ante mortem est. quonam modo vel morientes dicantur vivere vel iam mortui etiam post mortem adhuc esse dicantur in morte. ita tria singulis singula. ut hoc verbum. Illa est enim gravior et omnium malorum pessima. in morte. per quod transitur ex futuro in praeteritum 24. Quando itaque sit moriens. sed in aeternam poenam potius utriusque complexu. mortuus est. arduus. ac per hoc adhuc ante mortem. sed post mortem: quando. non in morte. Illud autem. Dicamus et de praesenti tempore ut possumus. ne ista ratione mors corporis nulla esse dicatur? Si enim est. iudicio fortasse divino. Ita etiam in transcursu temporum quaeritur praesens. sed moriens. et qui in dolore. ut simul et vivens esse dicatur et moriens.. quae non fit separatione animae et corporis. nisi quia mors erat. iam esse dicamus in morte (cui enim propinquat peragendo vitae suae tempora. dicitur. antequam ad mortem perveniat. hoc iam post mortem. si autem vivere iam cessatum est. Nunc autem non solum est. si quaeramus praeteriti temporis verbum. ut nec ulla explicari locutione possit nec ulla ratione vitari. quasi ut declinetur. etsi non humana industria. Convenienter itaque factum est. quia et hoc post mortem est. si vivere destitit. Etenim antequam mors veniat. moriens mortuusque. Vivens. si mors nulla est. quia sine ullo spatio est. maxime si etiam sensus adsit. non moriens. sed semper in morte. post mortem. esse dicuntur in morte. ut hominem. adhuc non est. Nonne ergo videndum est. qui. 2. sicuti eos. quoniam si adhuc vivit. quod dixi explicari aliqua locutione non posse. cum vero mors venerit.ipsa detractio? Non enim frustra. quando est. in latina lingua nec grammatici declinare potuerint. cum detraheretur. procul dubio vivit homo. Non enim adhuc moriuntur. nec invenitur. ita ipsum verbum non posset loquendo declinari. Loquamur ergo secundum consuetudinem (non enim aliter debemus) et dicamus: Ante mortem. quomodo fatuus.. esse comprehenditur. sed in morte esse non dubitat dicere. qui memor sit tui 26. . dicimus dormientes. post mortem iam dicitur. si adhuc in morte? praesertim cum eos nec morientes dicamus. 11. iam sunt a corporibus separati. maxime quia nimis est insolens. quantum attinet ad corporis mortem. quod est moritur. si iam in illa est?).. responderi assolet. Ibi e contrario non erunt homines ante mortem atque post mortem. languentes. de qua nunc disserimus. Nam si ea detracta non est homo in morte. et si qua similia sunt. fit verbum praeteriti temporis. neque mortuus. id est in morte. Agi tamen potest in adiutorio gratiae Redemptoris nostri. cum vigilans et dormiens simul esse non possit: quaerendum est quando erit moriens. per temporis praeteriti participia declinantur. sicut in somno esse quisque. quod declinari non potest. cum vita fuerit corpori tota detracta. sed moriens in vita. Hinc enim est illud: Quoniam non est in morte. sicut scriptum est: Ante mortem ne laudes hominem quemquam 25. iam post mortem mortuusque perhibetur. conspicuus et si qua similia. Illud ergo est adhuc ante mortem. Ab eo vero. quod est moritur. morientes. ut. ut saltem secundam mortem declinare possimus.

quam ubi erit mors ipsa sine morte. miseriarum connexione perducit. quae secunda dicitur. cum anima sine Deo et sine corpore ad tempus poenas luit. si ab eo mandatum transgrederentur acceptum nec oboedientiam custodirent. quem in paradiso constituerat. velut radice corrupta. quando timore dementi sese abscondenti homini dixit: Adam. una animae. secunda vero. sive ut eam faceret. ad malum quippe eius prior est voluntas eius. Senserunt ergo novum motum inoboedientis carnis suae. Cum vero corpus anima ipsa deseruit aetate 210 . sed increpando admonens. quae de illo facta est ante peccatum. trahentes originem mortis et in membris nostris vitiataque natura contentionem eius sive victoriam de prima praevaricatione gestantes. Ea significata est verbis eius. de cibo vetito: Quacumque die ederitis ex illo. qua est nulla posterior. 12. 15. usque ad secundae mortis exitium. quando omnes fuimus ille unus. tamquam diceret: Qua die me deserueritis per inoboedientiam. qui per feminam lapsus est in peccatum. sed sine fine morientes. quae prius eadem membra erant. ubi corpus privatur anima. nec solam ipsam totam primam. et quia superiorem dominum suo arbitrio deseruerat. Mors ex peccato est (12-18) Prima mors corporis. Numquam enim erit homini peius in morte. Iam quippe anima libertate in perversum propria delectata et Deo dedignata servire pristino corporis servitio destituebatur. morte moriemini 27 : non tantum primae mortis partem priorem. quod illi Deus est (non enim deserta est ut desereret. inferiorem famulum ad suum arbitrium non tenebat. comminatio illa complexa est. Deus enim creavit hominem rectum. sed iam erat natura seminalis. solis eis exceptis qui per Dei gratiam liberantur. eam solam intellegamus. ut sit prima totius hominis mors. tamquam reciprocam poenam inoboedientiae suae. ad bonum vero eius prior est voluntas Creatoris eius. ubi anima privatur Deo. ubi anima sine Deo cum corpore poenas aeternas luit. in quo Deus non esset. morte moriemini 30. secunda animae. Nam in eo. confestim gratia deserente divina de corporum suorum nuditate confusi sunt 28. propter quem pudenda texerunt. 14. quae non habet finem. quoniam non est dictum: Mortibus. cum qua controversia nati sumus. in qua singuli viveremus. nec omni modo habebat subditam carnem. Prima enim constat ex duabus. Nondum erat nobis singillatim creata et distributa forma. quae forte a perturbatis prima comperta sunt. Unde etiam foliis ficulneis. Quoniam prima constat ex duabus. 13. sive ut reficiat. Cum ergo requiritur. secunda ex omnibus tota. altera corporis. sed pudenda non erant. ubi anima et a Deo et a corpore separata punitur. quam mortem Deus primis hominibus fuerit comminatus. quae procul dubio fuerant secuturae. Quamobrem etiamsi in eo quod dictum est: Morte moriemini. naturarum auctor. Sicut enim universa terra ex multis terris et universa ecclesia ex multis constat ecclesiis: sic universa mors ex omnibus. pudenda texerunt. quod inoboediens motus in carne animae inoboedientis exortus est. sensa est mors una. sed quidquid mortis est usque ad novissimam. Ex peccato praevaricatio fuit. qua scilicet propter peccatum vitiata et vinculo mortis obstricta iusteque damnata non alterius condicionis homo ex homine nasceretur. quae nulla erat. ubi es? 31 non utique ignorando quaerens. quia lapsa perierat).numquam mortui. utrum animae an corporis an totius hominis an illam quae appellatur secunda: respondendum est: Omnes. non utique vitiorum. Tunc ergo coepit caro concupiscere adversus spiritum 29. in qua deseruit animam Deus. sed ut desereretur deseruit. si Deo subdita ipsa mansisset. quae humanum genus origine depravata. ut attenderet ubi esset. sed sponte depravatus iusteque damnatus depravatos damnatosque generavit. Omnes enim fuimus in illo uno. Hominis ex primo homine vitiata natura est. Ac per hoc a liberi arbitrii malo usu series calamitatis huius exorta est. etiamsi ergo hanc intellegamus Deum denuntiasse mortem in eo quod ait: Qua die ederitis ex illo. ex qua propagaremur. Quando ergo dixit Deus primo illi homini. Nam postea quam praecepti facta trasgressio est. Deo deserente secunda facta est mors. sicut semper habere potuisset. quae fit cum anima deseritur sua vita. nec tantum posteriorem. deseram vos per iustitiam: profecto in ea morte etiam ceterae denuntiatae sunt.

de sua facit immortalitate securos. 2. quae sit compacta. qui deorum satu orti estis. Ubi si nihil. colligati 35. ut dixi. quam illa quibus estis tum. Quid de anima senserit Plato. quoniam peccatum vindicans Deus dixit homini. operosius mihi disputandum esset. animam perhibuit aggravari. separentur. sed tamen magni. non quidem summi. quod de terra est. Si ergo animae poena est in qualicumque corpore colligari. Quod etiamsi non addidisset. sapienter sibi videntur irridere. quid est quod eos alloquens Deus tamquam sollicitos. quo cuncta cetera continerentur animalia. alia quaestio est. ut ex his duabus mors illa prima. Sed haec. hoc est eius ecclesiam. qua potens est facere. ne aliquando moriantur. id est anima. Unde constat inter Christianos veraciter catholicam tenentes fidem etiam ipsam nobis corporis mortem non lege naturae. 1. quae totius est hominis. venit in experimentum mors altera. Sed quoniam estis orti. attendite: quorum operum ego parens effectorque sum. dum nobis non desinant contradicere? Nempe Platonis haec verba sunt. haec sunt indissolubilia me invito. non propter eorum naturam. Et hoc quidem utrum Plato verum de sideribus dicat. id est dissolvantur a corpore. quid in doctrina Christiana reprehendant.. membrum in medio positum et sempiternum esse non dubitent. nec erunt valentiora quam consilium meum. in quo tunc omnes eramus: Terra es et in terram ibis. tamquam haec sint inter se contraria. Neque enim corpus. tamquam uno animali maximo. exagitant aeternitatem corporum. ut nec orta occidant nec connexa solvantur. sed propter suam invictissimam voluntatem. quanto magis exiguam paucitatem. id est a corporibus. ne commune illis cum vulgo vocabulum vilem faciat palliatorum tanto magis inflatam. quamquam omne colligatum solvi potest. nihil aliud intellegere deberemus. Sed philosophi. qui se Platonicos vocari vel esse gloriantur. cum gignebamini. et de non terrestri corpore. compleretur. Sed cum apertissime Plato deos a summo Deo factos habere immortalia corpora praedicet eisque ipsum Deum. 17. 16. sed quale factum est ex peccato consequente vindicta. Cum ergo Deus ille summus fecerit eis alterum quem putant deum..corruptum et senectute confectum. Contendunt etiam isti terrestria corpora sempiterna esse non posse.. alia quaestio est. 211 . quod dicimus animae a corpore separationem inter poenas eius esse deputandam. quod etiam de ipso universo mundo.. 1. neque vos ulla mortis fata periment. instanter affirmat. contra quorum calumnias defendimus civitatem Dei. inducat pro magno beneficio pollicentem. quia videlicet eius perfectam beatitudinem tunc illi fieri existimant. ne forte moriantur. et quaerentes. 16. Ecce deos Plato dicit et corporis animaeque colligatione mortales.. immortales vos quidem esse et indissolubiles non potestis. quam secunda in ultimo sequitur. cum ipsam universam terram dei sui. praeferendum. quod in aeternum cum suis corporibus permanebunt nec ab eis ulla morte solventur: quid est quod isti ad exagitandam Christianam fidem fingunt se nescire quod sciunt. non simplex. quibus inducit summum Deum deos quos fecit alloquentem ac dicentem: Vos. sicut ea Cicero in Latinum vertit. Decipiuntur philosophi de anima. quam nunc discutiendam non suscepimus. sed corruptibile corpus onerosum. quae illi accidit. sed haudquaquam bonum est ratione vinctum velle dissolvere. sed merito inflictam esse peccati. cum omni prorsus corpore exuta ad Deum simplex et sola et quodammodo nuda redierit. Unde illud est quod de Scripturis nostris in superiore libro commemoravimus 33 : Corpus enim corruptibile aggravat animam 34. id est istum mundum. in eorum litteris invenirem. qui infra eum sunt. cuius superbia nominis erubescunt esse Christiani. et tamen immortales Dei a quo facti sunt voluntate atque consilio. quibus eos connexuit. quod maius est vinculum ad perpetuitatem vestram. quo ista refelleretur opinio. nisi homo per gratiam liberetur. Neque enim ei continuo concedendum est globos istos luminum sive orbiculos luce corporea super terras seu die seu nocte fulgentes suis quibusdam propriis animis vivere eisque intellectualibus et beatis. quo demonstrarem non corpus esse animae. ceteris diis. cum eorum auctor et magister Plato donum a Deo summo diis ab illo factis dicat esse concessum.. Addendo utique corruptibile non qualicumque corpore. Hoc tantum contra istos commemorandum putavi. qua nullam mortem homini Deus fecit. velut aerumnoso vinculo colligatam. cum deseritur sua vita. a quo facti sunt. ut et beatitudinem quaeramus animae et eam semper esse velimus in corpore. ne utiquam tamen dissolvemini. id est totius huius mundi. de qua Deus peccatum adhuc puniens homini dixerat: Terra es et in terram ibis 32. rediret in terram nisi sua morte. aut etiam sibi repugnantes adversum se ipsos malunt dicere. sed incorruptibiliter perseverent? .

quod deos suos posse asserunt in corporibus igneis Iovemque ipsum eorum regem in omnibus corporeis elementis? Nam si animae. quae in aquis posita continuo submerguntur. aeterna esse non possint? Sed terrae. sed omne corpus esse fugiendum 36. cuiusque corpus et in aeternum ex illa viveret et eam quamvis non simplex. quia Deus non vult. tamquam violentia disputationis huius intercidet? An ibi propterea non fit. unde animalium terrestria sumpta sunt corpora. quae paradisi nomen obtinuit. quam talibus diis. Iovis autem ipsius animam. Hanc enim animam Plato ab intimo terrae medio. intueantur paulo attentius pondera ipsa terrena. quem mundum istum volunt. Non ergo ad beatitudinem consequendam omnia fugienda sunt corpora. ut hoc etiam de terrestribus corporibus Deus possit efficere. velut Deo summo loquente. anima scilicet. si Deus sicut illud velit. divina voluntate atque potentia immortalia corpora fieri posse terrena. quorum iuncturam. Corpus divino munere immortale. Si quis hoc etiam de igne similiter affirmet et dicat reddenda esse universo igni corpora. corpus est omne fugiendum. ut sit iste mundus animal maximum beatissimum sempiternum. non terrenum tantum. per omnes partes eius usque ad caeli summa et extrema diffundi et extendi per numeros musicos opinatur. nec beatitudinis privationem. et deos rursus dicentes habere beatissimas animas et tamen aeternis corporibus illigatas. ut ait Plato. 17. inclusam. ut nullo in ima pondere deprimantur. Sed neutrum isti volunt. sed corruptibilia molesta. ut nec ea quae orta sunt occidant nec ea quae sunt vincta solvantur nec ea quae sunt ex elementis sumpta reddantur atque ut animae in corporibus constitutae nec umquam ea deserant et cum eis immortalitate ac sempiterna beatitudine perfruantur. potest molibus praestare terrenis. ipsiusque corporis tamquam membra locis suis posita atque digesta quattuor constituerit elementa. ut beata esse possit. qui neque a corporibus separationem audent dare diis suis. ne illos mortales colere videantur. et aliorum animantium terrestrium corpora. cuius anima et perfectam sapientiae felicitatem teneret et corpus proprium non relinqueret. inquiunt. sed quia et ad hoc respondendum est vel propter Christi corpus cum quo ascendit in caelum vel propter sanctorum qualia in resurrectione futura sunt. situ motuque facillimo! An vero si hoc angeli faciant et quaelibet animalia terrestria rapiant unde libet constituantque ubi libet.eumdemque esse existiment animantem. quantum dignatus est. verum etiam pervicacia.. cuius voluntatem. nulla vis vincit? Quid ergo prohibet. inquiunt. gravia moribunda. terra reddenda est. inquiunt. unde fuerant sumpta. ut nec terrestria moriantur? An Deus non est potens quousque Christiani credunt. cum multo mirabilius incorporea corporeis quam quaecumque corpora quibuscumque corporibus copulentur. Sed necesse est. rationali vel intellectuali in tam magna mole corporis eius inclusa. quae inde sumpta sunt. sed qualia esse compulit poena peccati. Primi quidem illi homines in terra erant nemorosa atque fructuosa. non solum ignorantia. fugiat Iuppiter de caelo et terra. quod geometrae centrum vocant. ut ea sit necesse dissolvi et emori et eo modo terrae stabili ac sempiternae. ut quamvis terrena. omnibus omnino corporeis elementis. promisit Plato. ne infelices eos esse fateantur. ut et sibi apertissime refragentur magnis disputationum viribus asserentes animae. Verum non usque adeo decipi debuerunt. 18. quandoquidem. nec potuerunt nosse prophetae. tamen incorruptibilia iam corpora ubi volunt ponant et quo volunt agant. caelestes quidem igneis. quibus haec tota moles a terra in caelum surgit.. 2. sicut asserunt. sicut onera in gestando 212 . voluntatem Spiritus eius docuerit. ut in corpore maioris animantis tamquam medium membrum aeterna sit terra. in quibus animae nulla ab eis morte separatae. ne umquam deus eorum tam magnus moriatur. cur nolunt credere. non qualia fecit primis hominibus bonitas Dei. cum potius e contrario Dei prophetas ad enuntiandam eius. restitui. ut caelestia fierent animalia: nonne immortalitas. aut eos non posse aut onera sentire credendum est? Cur ergo sanctorum perfectos et beatos divino munere spiritus sine ulla difficultate posse ferre quo voluerint et sistere ubi voluerint sua corpora non credamus? Nam cum terrenorum corporum. fugiant dii eorum de globis siderum. aut si non possunt. et de corpore immortali loquentes. nullis eorum oneribus aggravatae sempiterne ac feliciter vivant. Si enim ars humana efficit. sed tot corporibus tantisque compactum hebetare atque tardare non posset. ut beata sit. quibusdam modis vasa fabricata etiam natare possint: quanto credibilius et efficacius occultus aliquis modus operationis Dei. cuius omnipotentissima voluntate Plato dicit nec orta interire nec colligata posse dissolvi. . insolubilem ac sempiternam velint: quid causae est. ex quo fit. miseri iudicentur. posse Deum facere confitetur Plato? Cur ergo non possit. ut terrena corpora naturale pondus vel in terra teneat vel cogat ad terram et ideo in caelo esse non possint. philosophos autem in ea cognoscenda coniectura humana deceperit. ut ex metallis. Cum igitur suspicionibus suis ista permittant. ipsisque animis perfectissime beatis. sed quousque Platonici volunt? Nimirum quippe consilium Dei et potestatem potuerunt philosophi.

Tantum valet in habendis etiam terrenis corporibus. Optime autem cum hominibus agi arbitratur idem Plato. et tam diversa. ut a ceteris hominibus hoc videantur differre sapientes. ut corpus omne fugientes beatae apud Patrem sine fine teneantur. diis immortalibus anteponere. quod fides Christiana praedicat. nisi quia eas. tanto sit maior et gravitas. si Deus voluerit. diis beatissimis et tamen in aeternis corporibus constitutis humanas animas anteponere: cur eis videtur absurdum. illi vero. et primos homines ita fuisse conditos. quamvis adhuc corruptibilibus atque mortalibus. Et cum aliis gestantibus onerosior sit salvus et validus quam exilis et morbidus. sive morituros sive iam mortuos. cuius ille voluntati potestatique concessit. quibus non talia corpora distributa sunt. Nec tamen ista qualicumque opinione praecepit saltem ne diis corporatis religionis obsequio subderentur. sed pro meritis oboedientiae custoditae immortalitate donati cum eis viverent in aeternum. detrahat ponderis tarditatem? Sed de fide resurrectionis mortuorum et de corporibus eorum immortalibus diligentius.sentire consuevimus. recipiantur sinum. si tamen hanc vitam pie iusteque peregerint. eo quod in eum coeant quaeque graviora. quanto maior est quantitas. resurrectionem incorruptibilium corporum negans non solum sine terrenis. non credidit illis esse meliores? Quapropter. ut. Fortassis enim de ipso medio mundi loco. Et quis verbis explicat. tam dissimilia. 19. Gratia homo a peccato et morte redimitur (19-24) Errat Plato animas transmigrare affirmans. quod post mortem feruntur ad sidera. lucendi relinquere quae per oculos emicaret: itane Deo summo concedere dubitabimus. Quid ita. hanc opinionem suam sententia repugnante convincant. quae bona perhibetur bonis nec tantum paucis intellegentibus sive credentibus. qui omni modo esse sine corpore beatissimum existimant. ut neque in corporibus permanere neque sine his possint in aeterna puritate durare. quod Virgilius ex Platonico dogmate dixisse laudatur (ita quippe animas mortalium nec in suis corporibus semper esse posse existimat. sicut eos ausuros esse non arbitror. et ut Christo adversaretur. cui donat immortalitatem. sed alternantibus vicibus indesinenter vivos ex mortuis et ex vivis mortuos fieri putat). cur non credant terrenum esse posse corpus in caelo. sed mortis necessitate dissolvi. id est corporea et incorporea. ne moriantur quae orta sint. si non audebunt isti. verum etiam sapientium animas ita voluisse de corporeis nexibus liberari. Nunc de corporibus primorum hominum quod instituimus explicemus. nulla morte a suis corporibus solverentur. sed omnibus nota est. qua certe corpus animantis. congruentiam figurae membrorumque detineat. quoniam nec mors ista. indissolubilem scilicet vitam. ipse tamen ad suum corpus movendum atque portandum agilior est. De quo Platonico dogmate iam in libris superioribus diximus 41 Christiano tempori erubuisse Porphyrium et non solum ab animis humanis removisse corpora bestiarum. qui sua corpora numquam deserunt. ut de carne hominis. cum in bona valetudine plus habet molis. Illud dico: Si dii minores. Itaque ne a Christo vinci videretur vitam sanctis pollicente perpetuam. non quantitatis pondus. etiam ipse purgatas animas sine ullo ad miserias pristinas reditu in aeterna felicitate constituit. et talia 213 . potuerunt. sed sine ullis omnino corporibus eas adseruit in sempiternum esse victuras 42. qui stultam duxerint vitam. quantum distet inter praesentem quam dicimus sanitatem et immortalitatem futuram? Non itaque nostram fidem redarguunt philosophi de ponderibus corporum. Licet enim iustorum ac piorum animae defunctorum quod in requie vivant dubitare fas non sit. cum terra universa libretur in nihilo. quamvis nulli corpori sociatas. sicut dicit. ut a suis corporibus separati in ipsorum deorum. id est aut carentes corporibus aut corpora relicturos. id est aeternum cum suis corporibus consortium. sed temperationis modus. quod evidenter vivebat. Nolo enim quaerere. qua fit animae a corpore separatio. naturam relinquat. ad corpora suis meritis debita sive hominum sive bestiarum de proximo revolvantur