DE CIVITATE DEI CONTRA PAGANOS LIBRI XXII

S. Aurelii Augustini OPERA OMNIA - editio latina > PL 41 > De Civitate Dei contra Paganos libri XXII

1 INDEX
Praefatio - [Libri II Retractationum cap. 43] Epistula 212/A Liber primus
An temporum calamitates Dei providentia regantur

Liber secundus
Plurimum deorum cultus mores pravos efficit

Liber tertius
Romanorum res gestae iudicio percurruntur

Liber quartus
Nihil multi dii potuerunt ad augendum imperium

Liber quintus
Utrum rerum gestarum ratio sit an non

Liber sextus
Nihil dii possunt ad veram felicitatem

Liber septimus
Physicorum ratione de diis selectis nihil quod ad veram felicitatem pertineat continetur

Liber octavus
Christi et romanorum religio ad philosophorum sapientia conferuntur

Liber nonus
In Christi et philosophorum doctrina opus mediatoris disseritur

Liber decimus
Quae aeternae vitae sit religio

Liber undecimus
Mundum et angelos Deus in tempore creavit

Liber duodecimus
Deus bonos angelos et semel in tempore hominem creavit

Liber decimus tertius
Redemptus homo in vitam aeternam restituitur

Liber decimus quartus
Ex moribus hominis post peccatum duae civitates

1

Liber decimus quintus
Duarum civitatum a Cain et Abel ad diluvium qui fuerit excursus

Liber decimus sextus
Civitatis Dei quae fuerint primordia historica a Noe ad David

Liber decimus septimus
Quae fuerit civitas Dei tempore Prophetaru

Liber decimus octavus
Duae civitates comparantur in procursu rerum gestarum

Liber decimus nonus
Bonorum finis est pax in Deo

Liber vigesimus
Quae ventura sint in iudicio novissimo

Liber vigesimus primus
Quod erit novissimum supplicium

Liber vigesimus secundus
Quae sit carnis resurrectio et vita aeterna

2 PRAEFATIO
[LIBRI II. RETRACTATIONVM CAP. 43, 1-2] Interea Roma Gothorum irruptione agentium sub rege Alarico atque impetu magnae cladis eversa est, cuius eversionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos vocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius Deum verum blasphemare coeperunt. Unde ego exardescens zelo domus Dei 1 adversus eorum blasphemias vel errores libros De civitate Dei scribere institui. Quod opus per aliquot annos me tenuit, eo quod alia multa intercurrebant, quae differre non oporteret et me prius ad solvendum occupabant. Hoc autem De civitate Dei grande opus tandem viginti duobus libris est terminatum. Quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur, et quia prohibetur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. Sequentes autem quinque adversus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus, et ea nunc magna, nunc parva locis temporibus personisque variari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter vitam post mortem futuram esse utilem disputant. His ergo decem libris duae istae vanae opiniones Christianae religioni adversariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus est, et in prioribus decem quae nostra sunt asseramus, et in duodecim posterioribus redarguamus adversa. Duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum civitatum, quarum est una Dei, altera huius mundi; secundi quattuor excursum earum sive procursum; tertii vero, qui et postremi, debitos fines. Ita omnes viginti et duo libri, cum sint de utraque civitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut De civitate Dei potius vocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 2, quoniam hoc illi in visione monstratum est. In septimo decimo <libro> quod dictum est de Samuele: Non erat de filiis Aaron 3, dicendum potius fuit: Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit. Nam in filiis Aaron reperitur pater Samuelis, sed sacerdos non fuit, nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israel. Hoc opus sic incipit: Gloriosissimam civitatem Dei etc. [EPISTOLA 212/A]

2

Aug. Firmo ei transmittens libros De Civitate Dei cum breviculo totius operis simul docens quomodo dividendi sint quibusque ad describendos dari oporteat. DOMINO EXIMIO MERITOQUE HONORABILI AC SUSCIPIENDO FILIO FIRMO, AUGVSTINUS IN DOMINO SALUTEM Libros De civitate Dei quos a me studiosissime flagitasti etiam mihi relectos sicut promiseram misi, quod ut fieret, adiuvante quidem Deo, filius meus germanus tuus Cyprianus vere sic institit quemadmodum mihi ut instaretur volebam. Quaterniones sunt XXII quos in unum corpus redigere multum est. Et si duos vis codices fieri, ita dividendi sunt ut decem libros habeat unus, alius duodecim. Decem quippe illis vanitates refutatae sunt impiorum, reliquis autem demonstrata atque defensa est nostra religio, quamvis et in illis hoc factum sit ubi opportunius fuit, et in istis illud. Si autem corpora malueris esse plura quam duo, iam quinque oportet codices facias, quorum primus contineat quinque libros priores quibus adversus eos est disputatum qui felicitati vitae huius non plane deorum sed daemoniorum cultum prodesse contendunt, secundus sequentes alios quinque qui vel tales vel qualescumque plurimos deos propter vitam quae post mortem futura est per sacra et sacrificia colendos putant. Iam tres alii codices qui sequuntur quaternos libros habere debebunt. Sic enim a nobis pars eadem distributa est ut quattuor ostenderent exortum illius civitatis totidemque procursum sive dicere maluimus excursum, quattuor vero ultimi debitos fines. Si ut fuisti diligens ad habendos hos libros ita fueris ad legendos, quantum adiuvent experimento potius tuo quam mea promissione cognosces. Quos tamen nostri fratres ibi apud Carthaginem ad hoc opus pertinentes quod est De civitate Dei nondum habent, rogo ut petentibus ad describendum dignanter libenterque concedas. Non enim multis dabis sed vix uni vel duobus et ipsi iam ceteris dabunt. Amicis vero tuis sive in populo Christiano se desiderent instrui, sive qualibet superstitione teneantur unde videbuntur posse per hunc nostrum laborem Dei gratia liberari, quomodo impertias ipse videris. Ego scriptis meis, si Dominus voluerit, crebro curabo requirere quantum accesseris in legendo. Non te autem latet ut eruditum virum quantum adiuvet ad cognoscendum quod legitur repetitio lectionis. Aut enim nulla aut certe minima est intellegendi difficultas ubi est legendi facilitas, quae tanto maior fit quanto magis iteratur, ut assiduitate [maturescat quod indiligentia] fuerat immaturum. Domine eximie meritoque honorabilis ac suscipiende fili Firme, ad eos sane libros quos De Academicis recenti nostra conversione conscripsi, quoniam eximietati tuae prioribus ad me litteris innotuisse monstrasti, quomodo perveneris quaeso rescribas. Quantum autem collegerit viginti duorum librorum conscriptio missus breviculus indicabit.

3 LIBER I
BREVICULUS Praefatio. De suscepti operis consilio et argumento. 1. De adversariis nominis Christi, quibus in vastatione Urbis propter Christum barbari pepercerunt. 2. Quod nulla umquam bella ita gesta sint, ut victores propter deos eorum, quos vicerunt, parcerent victis. 3. Quam imprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. 4. De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberavit a Graecis, et basilicis Apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt. 5. De generali consuetudine hostium victas civitates evertentium quid Cato senserit. 6. Quod ne Romani quidem ita ullas ceperint civitates, ut in templis earum parcerent victis. 7. Quod in eversione Urbis, quae aspere gesta sunt, de consuetudine acciderint belli; quae vero clementer, de potentia provenerint nominis Christi. 8. De commodis atque incommodis, quae bonis ac malis plerumque communia sunt.

3

9. De causis correptionum, propter quas et boni et mali pariter flagellantur. 10. Quod sanctis in amissione rerum temporalium nihil pereat. 11. De fine temporalis vitae sive longioris sive brevioris. 12. De sepultura humanorum corporum, quae Christianis etiamsi fuerit negata nil adimit. 13. Quae sit ratio sanctorum corpora sepeliendi. 14. De captivitate sanctorum, quibus numquam divina solacia defuerunt. 15. De Regulo, in quo captivitatis ob religionem etiam sponte tolerandae exstat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit. 16. An stupris, quae etiam sacrarum forte virginum est passa captivitatis, contaminari potuerit virtus animi sine voluntatis assensu. 17. De morte voluntaria ob metum poenae sive dedecoris. 18. De aliena violentia et libidine, quam in oppresso corpore mens invita perpetitur. 19. De Lucretia, quae se ob illatum sibi stuprum peremit. 20. Nullam esse auctoritatem, quae Christianis in qualibet causa ius voluntariae necis tribuat. 21. De interfectionibus hominum, quae ab homicidii crimine excipiuntur. 22. An umquam possit mors voluntaria ad magnitudinem animi pertinere. 23. Quale exemplum sit Catonis, qui se victoriam Caesaris non ferens interemit. 24. Quod in ea virtute, qua Regulus Catone praestantior fuit, multo magis emineant Christiani. 25. Quod peccatum non per peccatum debeat declinari. 26. De his, quae fieri non licent, cum a sanctis facta noscuntur, qua ratione facta credenda sint. 27. An propter declinationem peccati mors spontanea appetenda sit. 28. Quo iudicio Dei in corpora continentium libido hostilis permissa sit. 29. Quid familia Christi respondere debeat infidelibus, cum exprobrant, quod eam, a furore hostium non liberavit Christus. 30. Quam pudendis prosperitatibus affluere velint, qui de Christianis temporibus conqueruntur. 31. Quibus vitiorum gradibus aucta sit in Romanis cupido regnandi. 32. De scaenicorum institutione ludorum. 33. De vitiis Romanorum, quos patriae non correxit eversio. 34. De clementia Dei, quae Urbis excidium temperavit. 35. De latentibus inter impios Ecclesiae filiis et de falsis intra Ecclesiam Christianis.

4

36. De quibus causis sequenti disputatione sit disserendum. LIBER PRIMUS AN TEMPORUM CALAMITATES DEI PROVIDENTIA REGANTUR

PRAEFATIO.
Gloriosissimam civitatem Dei sive in hoc temporum cursu, cum inter impios peregrinatur ex fide vivens 1, sive in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc exspectat per patientiam 2, quoadusque iustitia convertatur in iudicium 3, deinceps adeptura per excellentiam victoria ultima et pace perfecta, hoc opere instituto 4 et mea ad te promissione debito defendere adversus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est 5. Nam scio quibus viribus opus sit, ut persuadeatur superbis quanta sit virtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia, non humano usurpata fastu, sed divina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor civitatis huius, de qua loqui instituimus, in Scriptura populi sui sententiam divinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam 6. Hoc vero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos 7. Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat si facultas datur. Quoddam ius belli in honore Christi intermittitur (1-7)

Victi in loca Christianorum confugiunt.
1. Ex hac namque exsistunt inimici, adversus quos defendenda est Dei civitas, quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis Redemptoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non moverent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis vitam, de qua superbiunt, invenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae Apostolorum, quae in illa vastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt 8. Huc usque cruentus saeviebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces atque hostili more saevientes posteaquam ad loca illa veniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, et tota feriendi refrenabatur immanitas et captivandi cupiditas frangebatur. Sic evaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa civitas pertulit, Christo imputant; bona vero, quae in eos ut viverent propter Christi honorem facta sunt, non imputant Christo nostro, sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi providentiae divinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare atque conterere itemque vitam mortalium iustam atque laudabilem talibus afflictionibus exercere probatamque vel in meliora transferre vel in his adhuc terris propter usus alios detinere; illud vero, quod eis vel ubicumque propter Christi nomen vel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen veraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos vides petulanter et procaciter insultare servis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non evasissent, nisi servos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia atque impiissima insania eius nomini resistunt corde perverso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore vel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur.

Victis in templa deorum confugientibus numquam victores pepercerunt.
2. Tot bella gesta conscripta sunt vel ante conditam Romam vel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic aut ab alienigenis aliquam captam esse civitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem

5

barbarorum praecepisse, ut irrupto oppido nullus feriretur, qui in illo vel illo templo fuisset inventus. Nonne vidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes 9? nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi divae contingere vittas? Nec tamen quod sequitur verum est: Ex illo fluere ac retro sublapsa referri Spes Danaum 10. Postea quippe vicerunt, postea Troiam ferro ignibusque delerunt, postea confugientem ad aras Priamum obtruncaverunt 11. Nec ideo Troia periit, quia Minervam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerva perdiderat, ut periret? An forte custodes suos? Hoc sane verum est; illis quippe interemptis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus servabatur. Quo modo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire custodes?

Nec dii iram victoris effugiunt.
3. Ecce qualibus diis Urbem Romani servandam se commisisse gaudebant! O nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de diis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent, mercedem dederunt; doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe apud Vergilium, quem propterea parvuli legunt, ut videlicet poeta magnus omniumque praeclarissimus atque optimus teneris ebibitus animis non facile oblivione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens servabit odorem Testa diu 12; apud hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo ventorum regi adversus eos irritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor Ilium in Italiam portans victosque penates 13. Itane istis penatibus victis Romam, ne vinceretur, prudenter commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat velut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu victosque deos parvumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit 14? Nonne deos ipsos, quos victos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosque tibi commendat Troia penates 15? si igitur Vergilius tales deos et victos dicit et, ut vel victi quoquo modo evaderent, homini commendatos; quae dementia est existimare his tutoribus Romam sapienter fuisse commissam et nisi eos amisisset non potuisse vastari? Immo vero victos deos tamquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed nomina mala? Quanto enim sapientius creditur, non Romam ad istam cladem non fuisse venturam, nisi prius illi perissent, sed illos potius olim fuisse perituros, nisi eos quantum potuisset Roma servasset! Nam quis non, cum adverterit, videat quanta sit vanitate praesumptum non posse vinci sub defensoribus victis et ideo perisse, quia custodes perdidit deos, cum vel sola esse potuerit causa pereundi custodes habere voluisse perituros? Non itaque, cum de diis victis illa conscriberentur atque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat veritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc, quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper expediam ut possum, qui ea mala, quae pro suorum morum perversitate merito patiuntur, blasphemantes Christo imputant; quod autem illis etiam talibus propter Christum parcitur, nec dignantur attendere et eas linguas adversus eius nomen dementia sacrilegae perversitatis exercent, quibus linguis usurpaverunt mendaciter ipsum nomen, ut viverent, vel quas linguas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut illic tuti atque muniti, ubi propter eum illaesi ab hostibus fuerant, inde in eum maledictis hostilibus prosilirent.

Quid victis parcendis Christus tribuat atque Iuno.

6

4. Ipsa, ut dixi, Troia, mater populi Romani, sacratis in locis deorum suorum munire non potuit cives suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam, Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam asservabant; huc undique Troia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum, Crateresque auro solidi captivaque vestis Congeritur. Pueri et pavidae longo ordine matres Stant circum 16. Electus est videlicet locus tantae deae sacratus, non unde captivos non liceret educere, sed ubi captivos liberet includere. Compara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis vel de turba plebis, sed Iovis ipsius sororis et coniugis et reginae omnium deorum cum memoriis nostrorum Apostolorum. Illuc incensis templis et diis erepta spolia portabantur, non donanda victis, sed dividenda victoribus; huc autem et quod alibi ad ea loca pertinere compertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic servata libertas; ibi clausa, hic interdicta captivitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a miserantibus ducebantur: postremo illud Iunonis templum sibi elegerat avaritia et superbia levium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam immanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua victoria templis deorum communium pepercerunt atque illo confugientes miseros victosque Troianos ferire vel captivare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo vero morem hostium civitates evertentium ille descripsit.

Quae sit immanitas bellorum civilium.
5. Quem morem etiam Cato, sicut scribit Sallustius, nobilitatae veritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, commemorare non praetermittit: Rapi virgines pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati quae victoribus collibuisset, fana atque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaveribus cruore atque luctu omnia compleri 17. Hic si fana tacuisset, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis civibus, Romana templa metuebant. Sed hi videlicet perditi et patriae parricidae.

Nec Romanorum pietas templis hostium pepercit.
6. Quid ergo per multas gentes, quae inter se bella gesserunt et nusquam victis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos videamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: Parcere subiectis et debellare superbos 18, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant 19: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque everterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earundem rerum gestarum ista reticebant? Ita vero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani nominis Marcus Marcellus, qui Syracusas urbem ornatissimam cepit, refertur eam prius flevisse ruituram et ante eius sanguinem suas illi lacrimas effudisse. Gessit et curam pudicitiae etiam in hoste servandae. Nam priusquam oppidum victor iussisset invadi, constituit edicto, ne quis corpus liberum violaret 20. Eversa est tamen civitas more bellorum, nec uspiam legitur ab imperatore tam casto atque clementi fuisse praeceptum, ut quisquis ad illud vel illud templum fugisset haberetur illaesus 21. Quod utique nullo modo praeteriretur, quando nec eius fletus nec quod edixerat pro pudicitia minime violanda potuit taceri. Fabius, Tarentinae urbis eversor, a simulacrorum depraedatione se abstinuisse laudatur. Nam cum ei scriba suggessisset quid de signis deorum, quae multa capta fuerant, fieri iuberet, continentiam suam etiam iocando condivit. Quaesivit enim cuius modi essent, et cum ei non solum multa grandia, verum etiam renuntiarentur armata: Relinquamus, inquit, Tarentinis deos iratos 22. Cum igitur nec illius fletum nec huius risum, nec illius castam misericordiam nec huius facetam continentiam Romanarum rerum gestarum scriptores tacere potuerint: quando praetermitteretur, si aliquibus hominibus in honorem cuiuspiam deorum suorum sic pepercissent, ut in quoquam templo caedem vel captivitatem fieri prohiberent?

In templis christianorum iure belli barbari non sunt usi.

7

7. Quidquid ergo vastationis, trucidationis, depraedationis, concremationis, afflictionis in ista recentissima Romana clade commissum est, fecit hoc consuetudo bellorum; quod autem novo more factum est, quod inusitata rerum facie immanitas barbara tam mitis apparuit, ut amplissimae basilicae implendae populo cui parceretur eligerentur et decernerentur, ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, quo liberandi multi a miserantibus hostibus ducerentur, unde captivandi ulli nec a crudelibus hostibus abducerentur; hoc Christi nomini, hoc Christiano tempori tribuendum quisquis non videt, caecus; quisquis videt nec laudat, ingratus; quisquis laudanti reluctatur, insanus est. Absit, ut prudens quisquam hoc feritati imputet barbarorum. Truculentissimas et saevissimas mentes ille terruit, ille frenavit, ille mirabiliter temperavit, qui per Prophetam tanto ante dixit: visitabo in virga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eis 23. Quae aestimatio habenda sit de vitae atque temporum malis (8-28)

Calamitatibus mali corripiuntur boni erudiuntur...
8. 1. Dicet aliquis: "Cur ergo ista divina misericordia etiam ad impios ingratosque pervenit?". Cur putamus, nisi quia eam ille praebuit, qui cotidie facit oriri solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 24? Quamvis enim quidam eorum ista cogitantes paenitendo ab impietate se corrigant, quidam vero, sicut Apostolus dicit: divitias bonitatis et longanimitatis Dei contemnentes, secundum duritiam cordis sui et cor impaenitens thesaurizent sibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius 25: tamen patientia Dei ad paenitentiam invitat malos, sicut flagellum Dei ad patientiam erudit bonos; itemque misericordia Dei fovendos amplectitur bonos, sicut severitas Dei puniendos corripit malos. Placuit quippe divinae providentiae praeparare in posterum bona iustis, quibus non fruentur iniusti, et mala impiis, quibus non excruciabuntur boni. Ista vero temporalia bona et mala utrisque voluit esse communia, ut nec bona cupidius appetantur, quae mali quoque habere cernuntur; nec mala turpiter evitentur, quibus et boni plerumque afficiuntur.

... iustissima Dei ordinatione.
8. 2. Interest autem plurimum, qualis sit usus vel earum rerum, quae prosperae, vel earum, quae dicuntur adversae. Nam bonus temporalibus nec bonis extollitur nec malis frangitur; malus autem ideo huiusce modi infelicitate punitur, quia felicitate corrumpitur. Ostendit tamen Deus saepe etiam in his distribuendis evidentius operationem suam. Nam si nunc omne peccatum manifesta plecteret poena, nihil ultimo iudicio servari putaretur; rursus si nullum nunc peccatum puniret aperta divinitas, nulla esse divina providentia crederetur. Similiter in rebus secundis, si non eas Deus quibusdam petentibus evidentissima largitate concederet, non ad eum ista pertinere diceremus; itemque si omnibus eas petentibus daret, non nisi propter talia praemia serviendum illi esse arbitraremur, nec pios nos faceret talis servitus, sed potius cupidos et avaros. Haec cum ita sint, quicumque boni et mali pariter afflicti sunt, non ideo ipsi distincti non sunt, quia distinctum non est quod utrique perpessi sunt. Manet enim dissimilitudo passorum etiam in similitudine passionum, et licet sub eodem tormento non est idem virtus et vitium. Nam sicut sub uno igne aurum rutilat, palea fumat, et sub eadem tribula stipulae comminuuntur, frumenta purgantur; nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia eodem praeli pondere exprimitur: ita una eademque vis irruens bonos probat, purificat, eliquat; malos damnat, vastat, exterminat. Unde in eadem afflictione mali Deum detestantur atque blasphemant, boni autem precantur et laudant. Tantum interest, non qualia, sed qualis quisque patiatur. Nam pari motu exagitatum et exhalat horribiliter caenum et suaviter fragrat unguentum.

Etiam quod christiani passi sint in vastitate hostili...
9. 1. Quid igitur in illa rerum vastitate Christiani passi sunt, quod non eis magis fideliter ista considerantibus ad provectum valeret? Primum quod ipsa peccata, quibus Deus indignatus implevit tantis calamitatibus mundum, humiliter cogitantes, quamvis longe absint a facinorosis, flagitiosis atque impiis, tamen non usque adeo se a delictis deputant alienos, ut nec temporalia pro eis mala perpeti se iudicent dignos. Excepto enim quod unusquisque, quamlibet laudabiliter vivens, cedit in quibusdam carnali concupiscentiae, etsi non ad facinorum immanitatem et gurgitem flagitiorum atque impietatis abominationem, ad aliqua tamen peccata vel rara vel tanto crebriora, quanto minora; hoc ergo excepto quis tandem facile reperitur, qui eosdem ipsos, propter quorum horrendam superbiam, luxuriamque et avaritiam atque execrabiles iniquitates et impietates, Deus,

8

. quibus licite boni atque innocenter utuntur. parcunt tamen peccatis alienis. domos ac familias possidentes. quae post hanc vitam talibus praeparatur. propter quaedam cupiditatis vincula. Amiserunt omnia quae habebant. sed consilium caritatis. ut ad similia perpetranda quibuslibet eorum terroribus atque improbitatibus cedant. ut habendi sunt? sic cum eis vivat. et servi cum dominis et domini cum servis 27) multa temporalia. sed ea potius infirmitate. filios habentes vel habere quaerentes. Nec ideo tamen ab huius modi culpa penitus alienus est. hoc est populorum praepositi. sed longe graviorem habent causam. qui superiorem vitae gradum tenent nec coniugalibus vinculis irretiti sunt et victu parvo ac tegimento utuntur. nisi forte putandum est apostolicam illam vacare sententiam. ubi ait: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum 30. dum eorum offensiones cavent. Numquid fidem? Numquid pietatem? Numquid interioris hominis bona. plerumque. quare cum malis flagellentur et boni. tamen. ne sibi noceant in his rebus. quorum sibi vita contaminatissima et consceleratissima displicet. vel cum os eorum verecundamur offendere. non quia simul agunt malam vitam. qua delectat lingua blandiens et humanus dies 28 et reformidatur vulgi iudicium et carnis excruciatio vel peremptio. nolunt plerumque corripere. quae cum eis non perpetrant. sed plus quam debuit delectatur. Deinde habent aliam causam boni. cum fortasse possint aliquos corripiendo corrigere. ut cum talibus est vivendum? Plerumque enim ab eis docendis ac monendis. Non mihi itaque videtur haec parva esse causa.. ferrentur et diligerentur inimici. quibus per Prophetam dicitur: Ille quidem in suo peccato morietur. sed quia simul amant temporalem vitam. hoc est.quia etiam boni correctione indigent. in eis tamen.Dei providentiam non effugit. suae famae ac saluti dum insidias atque impetus malorum timent. 3.. quam boni contemnere deberent. vitam ducentes coniugalem. Illud est culpabile. quam oportebat eos. iure istam vitam. si non potuerint. quamvis bonis malorum vita displiceat et ideo cum eis non incidant in illam damnationem. Flagellantur enim simul. sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram 29. sua salus ac fama in periculum exitiumque perveniat. ut illi correpti atque correcti consequerentur aeternam. multa terrena libenter adipiscuntur et moleste amittunt. verum etiam hi.. qui. devitans eorum offensiones propter illa quibus in hac vita non indebitis utitur.. iure cum eis temporaliter flagellantur. quia donec vivunt semper incertum est utrum voluntatem sint in melius mutaturi. sive quas amittere formidat infirmitas. dum eos in suis licet levibus et venialibus metuunt. quia opportunius tempus inquirit vel eisdem ipsis metuit. quod hi. sed cupidius.. 9. 9. ita ut. Non solum quippe infirmiores. quando divinitus affliguntur cum eis. qua suam famam ac salutem vident esse necessariam utilitati erudiendorum hominum. cuius amando dulcedinem peccantibus eis amari esse noluerunt. ab eorum reprehensione sese abstinent. quibus vitae huius necessitate coniungitur. sic habeat. (quos Apostolus in Ecclesiis alloquitur. quamvis in aeternum minime puniantur. ne impediant et noceant in istis temporalibus rebus. non quidem aequaliter. qui dissimiliter vivunt et a malorum factis abhorrent. ne. quia propterea peccatis eorum damnabilibus parcunt.sicut minando praedixit. et filii cum parentibus et parentes cum filiis. sed tamen simul. conterit terras 26. qui in hoc mundo peregrinantur et spem supernae patriae prae se gerunt. docens et monens quem ad modum vivere debeant et uxores cum maritis et mariti cum uxoribus. multa monenda vel arguenda novit et neglegit. licet praepositus non sit. ne deteriores ex hoc efficiantur. quod eis non in bonum verteretur. constituti sunt in Ecclesiis.. quare temporalibus affligantur malis. ea ipsa tamen. Quibus recte consideratis atque perspectis attende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis. Ad hoc enim speculatores. qualem habuit Iob: ut sibi ipse humanus animus sit probatus et cognitus. vel ad bonam vitam et piam erudiendos impediant alios infirmos et premant atque avertant a fide: non videtur esse cupiditatis occasio. propter quae non audent offendere homines. sive quas adipisci adhuc adpetit nostra cupiditas.. et quamvis non in tantum eos metuant. 1. Nam si propterea quisque obiurgandis et corripiendis male agentibus parcit. qui 9 . nec ea consideratione.. non propter officia caritatis. 10. Qua in re non utique parem. ad quam consequendam si nollent esse socii. aliquando etiam obiurgandis et corripiendis male dissimulatur. quando Deo placet perditos mores etiam temporalium poenarum afflictione punire. 2. quae dedocere aut obiurgare deberent. vel cum inimicitias devitamus. amaram sentiunt. ut non parcant obiurgando peccata. quanta virtute pietatis gratis Deum diligat. . vel cum laboris piget. Fidelibus atque piis quaeque calamitas in bonum vertitur.

non aurum et argentum.. illic erit et cor tuum 36. quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe divitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto divitiarum... precabatur: Domine.. id est. quas cito fuerat moriens relicturus.. quibus demonstrandum fuit non facultates. ex opulentissimo divite voluntate pauperrimus et copiosissime sanctus. 4. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt. qui tanta patiebantur pro auro. Quos autem non oboedisse paenituit. quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. pro quo pati miserrimum fuit. nec contristaretur eis rebus vivens relictus. quanta essent sustinenda pro Christo. seu verum dicendo proderetur. divites sint in operibus bonis. communicent.sive tormenta atque. ubi enim est thesaurus tuus. Nam cum dixit Apostolus: Qui volunt divites fieri. quae facile tribuendo tutius servaverunt. sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. Sed quidam etiam non habentes quod proderent. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentorum disciplina. 10.. intus divite audierant. si eas sic habebant.. Illi autem infirmiores. 10. Haec qui de suis divitiis faciebant. qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum: bene faciant. boni non erant. cruciatus et.. non facultatem. 2. quamvis ea non praeponerent Christo. sicut Domino placuit. Nolensis episcopus. 10. quando et ipsam Nolam barbari vastaverunt.est ante Deum dives 31? Hae sunt opes Christianorum. potuerunt dicere. ut bonus servus magnas facultates haberet ipsam sui Domini voluntatem. incidunt in temptationem et laqueum et desideria multa [stulta] et noxia. nudus revertar in terram. qui monitu Dei sui illuc migraverunt. quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt. ita factum est. sed nec auferre aliquid possumus. quod piguit inde transferre. Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite vobis condere thesauros in terra. Quibus ergo terrenae divitiae in illa vastatione perierunt. quo ipsi boni erant. ubi enim sint omnia mea. quae mergunt homines in interitum et perditionem. quid de talibus rebus faciendum esset. quibus opulentus dicebat Apostolus: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. quam quidam appetentes a fide pererraverunt et inseruerunt se doloribus multis 32. Nam qui volunt divites fieri. quemadmodum ab isto foris paupere. facile tribuant. Habentes autem victum et tegumentum his contenti simus. thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum. sit nomen Domini benedictum 34.. . At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt. nemo aurum nisi negando servavit. Nihil enim intulimus in hunc mundum. si mundo utebantur tamquam non utentes 33. profecto in divitiis cupiditatem reprehendit. Nam si multi gavisi sunt ibi se habuisse divitias suas. sic in corde suo. qui pro se passos aeterna felicitate ditaret. Hoc enim potuit in terra perire. quam illa bona. qui terrenis his bonis. ubi et quo modo thesaurizare deberent. aliquantula tamen cupiditate cohaerebant. quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster. cum ab eis teneretur. . dum non creduntur. Dominus dedit. sed in Deo vivo.. tu scis. Si vero vitae melioris proposito reconditum 10 . ut ab eo postea cognovimus. Tantum quippe doluerunt. magnis sunt lucris levia damna solati plusque laetati ex his.. quantum se doloribus inseruerant. seu mentiendo occultaretur. ubi eum condere et thesaurizare ille monstraverat. a quibus tam diu fuerat neglecta verborum. ut eum potius diligere discerent.. quantum haec amando peccaverint. perdendo senserunt. Et hi forte habere cupiebant nec sancta voluntate pauperes erant. quod ille graviter temptatus et minime superatus: Nudus exivi de utero matris meae. ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur. quam contristati ex his. non excrucier propter aurum et argentum. quo fur non accedit neque tinea corrumpit. sicut Apostolum dixisse supra commemoravi. Dominus abstulit. qui haec mala mundo ventura praedixerat. quae bonum incorruptibile amandum docebant. si non praecedente sapientia. quae timide retinendo facilius amiserunt. tribulationis tempore probaverunt quam recte sapuerint non contemnendo veracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum invictissimumque custodem. certe consequente experientia didicerunt. sive amissio divitiarum. 3. ut apprehendant veram vitam 35. . cui pedisequus mente ditesceret. nec ipsas terrenas divitias barbaris incursantibus amiserunt. Admonendi autem fuerant. sed thesaurizate vobis thesaurum in caelo. incidunt in temptationem et cetera. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant. Illi vero nec prodere nec perdere potuerunt bonum. Radix enim est omnium malorum avaritia. torti sunt. ut bona sua hostibus proderent. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta. Ibi enim habebat omnia sua. Namque inter tormenta nemo Christum confitendo amisit.

sed magis ad exaggerandam crudelitatem eorum. Multos.. et timeri debere post mortem. ut dum habere creditur torqueretur. horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt. sed multo clariores in conspectu Domini ulceroso illi pauperi ministerium praebuit angelorum. Verum tamen sepulturae curam etiam eorum philosophi contempserunt 46. qui corpus occidunt. ne corpus occisum sepeliri non sinant.. qui ista fecerunt. Absit. qui novit unde resuscitet quod creavit. docuit parcius vivere. omnibus. Proinde ista omnia. . qui ista perpessi sunt. fames. postea vero nihil habere quod faciant. multi multarum mortium foeda varietate consumpti. Mala mors putanda non est. inquiunt. Dictum est enim aliquid eos facere cum occidunt. Hoc si aegre ferendum est. nisi quod sequitur mortem. sed pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 43. 11. 5. quam totam implet praesentia sui. quo mortis genere vita ista finiatur. Et saepe universi exercitus. profecto. quod iam pariter non est. quid accidat ut moriantur. Neque enim facit malam mortem. quam bona vita praecesserit. aliud quod mentis ratio diligenter enucleata convincit.. Dicitur quidem in psalmo: Posuerunt mortalia servorum tuorum escam volatilibus caeli. qui necessario morituri sunt... qui in hanc vitam procreati sunt. Quos enim fames necavit. pompa exsequiarum. qui corpus occidunt. eripuit: quos autem non necavit. non ad eorum infelicitatem.. quia in corpore sensus est occidendo. quidquid inimici de corporibus occisorum facere voluissent. sed moriendo quo ire cogantur. quorum capillus capitis non peribit 39. malis vitae huius. Neque enim aliud melius et aliud deterius. Nec ignoro quam citius eligatur diu vivere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. animam autem non possunt occidere 40. iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cotidianis vitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur. 2. si habent tanta. At enim in tanta strage cadaverum nec sepeliri potuerunt 38. ubi postea iacerent vel quibus bestiis esca fierent. 1. neminem fuisse mortuum. quam etiam philosophi spreverunt. Non formidandum quod pii necati sunt. ut falsum sit quod Veritas dixit. Sed enim multi etiam Christiani interfecti sunt. si quicquam obesset futurae vitae. quamdiu incertum est quaenam earum ventura sit: quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere vivendo. ut contendat eos. docuit productius ieiunare. Si aliquid prodest impio sepultura pretiosa. Non itaque multum curandum est eis. Falsum est ergo quod ait <Christus>: Qui corpus occidunt. quando ille. magis sunt vivorum solacia. contra quos defendendam suscepimus civitatem Dei. Quapropter etsi non meruit ab hostibus credi. Nullo modo diceret Veritas: Nolite timere eos. Cum igitur Christiani noverint longe meliorem fuisse religiosi pauperis mortem inter lingentium canum linguas quam impii divitis in purpura et bysso 37.. 12. Quid autem interest. sicut corporis morbus. Quamvis enim haec in conspectu hominum dura et dira videantur. Nisi forte quispiam sic absurdus est. quam subsidia mortuorum 44. Finis autem vitae tam longam quam brevem vitam hoc idem facit. etiam Christianos fames diuturna vastavit. qui non fuerat aliquando moriturus. sed in Abrahae gremium sustulerunt 45 . utique commune est. Christum confitebatur. non debere timeri ante mortem. oberit pio vilis aut nulla.aurum argentumque non habebant. 11 . Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pavidus refugit. et postea non habent quid faciant 41. <id est> curatio funeris.. qui eum non extulerunt in marmoreum tumulum. 12. Hoc scio. Neque istuc pia fides nimium reformidat. quae de cadaveribus faciant. cui finitur. dum pro terrena patria morerentur. non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. aut aliud maius et aliud brevius est. Multa itaque corpora Christianorum terra non texit. sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separavit. tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas. Praeclaras exsequias in conspectu hominum exhibuit purpurato illi diviti turba famulorum. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando verterunt. Rident haec illi. aut caruerunt sepultura. nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit. verumtamen etiamsi accidit.. qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confitebatur. effuderunt sanguinem eorum sicut aquam in circuitu Hierusalem. ne corpus occidant. et non erat qui sepeliret 42. 10. non curarunt.. qui bene vixerunt? . conditio sepulturae. carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. quia nullus sensus est in corpore occiso.

quod unguentum pretiosum super membra eius effuderit atque hoc ad eum sepeliendum fecerit 51. clavisque acutissimis undique confixo. qui non potuerunt ista praebere. si neque hoc apud Deum perit. 14. Inclusum quippe angusto ligno. rediturum esse Carthaginem.. sicut victus et amictus. quod exanimis hominum membris officii diligentiaeque persolvitur. sed ad ipsam naturam hominis pertinent. quo dilapsa cadavera recesserunt. Sed si ea. quod insit ullus cadaveribus sensus. qui tamen suis litteris credunt Arionem Methymnaeum. Perrexit ille atque in senatu contraria persuasit. 15. verum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu. 13. fuit Daniel. quanta possit esse remuneratio pro eleemosynis. Sed multi. quas viventibus et sentientibus exhibemus. nec Deus defuit consolator. nec poena mortuorum. nobilissimum citharistam. et Tobias sepeliendo mortuos Deum promeruisse. si quod volebant minime peregisset. At illi eum excogitatis atque horrendis cruciatibus necaverunt. ipsique cum viverent de sepeliendis vel etiam transferendis suis corporibus filiis mandaverunt 49. quamvis cum gravi afflictione desint. tamen humanae. quoniam non arbitrabatur utile esse Romanae rei publicae mutare captivos. cum desunt ea. sed quia iuraverat. et mirabilius quia potentius. quae sustentandis viventibus sunt necessaria. Nec post hanc persuasionem a suis ad hostes redire compulsus est. Haec enim non ad ornamentum vel adiutorium. non frangunt in bonis perferendi tolerandique virtutem. quae utique multo familiarius atque coniunctius quam quaelibet indumenta gestamus. Quanto minus debent de corporibus insepultis insultare Christianis. si aliquo duci potuerunt. 1. cum sufficiant ista. Marcus Regulus. prius iuratione constrictum. Reguli invicta fortitudo. malunt irridere quam credere. tanto carius est posteris. Verum illud nostrum de Iona propheta incredibilius est. non autem hic locus est. fuerunt alii prophetae 54. Fuerunt in captivitate tres pueri. qui prophetam non deseruit nec in visceribus beluae 55. Ubi et illud salubriter discitur.. quae curandis funeribus condendisque corporibus defunctorum adhiberi solent. ac si quid huiusmodi. Officium pietatis est non abicere corpora. Christiani etiam captivi ducti sunt. ubi stare cogeretur. quibus tamquam organis et vasis ad omnia bona opera sancte usus est Spiritus. cui placent etiam talia pietatis officia. Si enim paterna vestis et anulus. quibus et ipsius carnis membrorumque omnium reformatio non solum ex terra. Haec quoque illi. quanto erga parentes maior affectus: nullo modo ipsa spernenda sunt corpora. Et laudabiliter commemorantur in Evangelio qui corpus eius de cruce acceptum diligenter atque honorifice tegendum sepeliendumque curarunt 52. captivus apud Carthaginienses fuit 57. nec eradicant ex animo pietatem. cum esset deiectus e navi. quae diximus. Sunt in Scripturis sanctis huius etiam cladis magna solacia. licet barbarae. Nec ideo tamen contemnenda et abicienda sunt corpora defunctorum maximeque iustorum atque fidelium. ut ea pertractemus. Sic ergo non deseruit fideles suos sub dominatione gentis. Plane incredibilius quia mirabilius. commendatur 50. Ipse quoque Dominus die tertio resurrecturus religiosae mulieris bonum opus praedicat praedicandumque commendat. sed ad Dei providentiam. ut se in 12 . exceptum delphini dorso et ad terras esse pervectum 56. Hoc sane miserrimum est. cum quibus agimus. nec vivorum culpa est. in temporis puncto 48 reddenda et redintegranda promittitur. Qui cum sibi mallent a Romanis suos reddi quam eorum tenere captivos. imperator populi Romani. qui non habet urnam 47. corpora quoque mortuorum pertinere significant propter fidem resurrectionis astruendam. Verum istae auctoritates non hoc admonent. Habent tamen isti de captivitate religionis causa etiam sponte toleranda et in suis praeclaris viris nobilissimum exemplum. Etiam captivitas non caret bono. Sunt quidem et alia. qui non possunt ista sentire.licuitque de hac re poetis plausibiliter dicere: Caelo tegitur. quod adhibetur extrinsecus. quae sancti Patriarchae de corporibus suis vel condendis vel transferendis prophetico spiritu dicta intellegi voluerunt 53. sed exercitatam faciunt fecundiorem: quanto magis. id sponte complevit. Unde et antiquorum iustorum funera officiosa pietate curata sunt et exsequiae celebratae et sepultura provisa. inquiunt. non efficiunt miseros in occultis piorum sedibus iam quietos! Ac per hoc quanto ista cadaveribus Christianorum in illa magnae urbis vel etiam aliorum oppidorum vastatione defuerunt. ubi Deum suum non invenerunt. teste angelo. ad hoc impetrandum etiam istum praecipue Regulum cum legatis suis Romam miserunt.

. si diis eorum probro non fuit. qualem timent habere civitatem? Quod si non timent. quae castitas dicitur. quis humanus affectus eis nolit ignosci? Et quae se occidere noluerunt.nullam eius partem sine poenis atrocissimis inclinaret. quale accidit Regulo. cum aliam non haberet. Qui ergo propterea colebantur. qua inconcussa ac stabili permanente. ipse crimen insipientiae non cavebit. quam ille Regulus fuit? Nisi forte contra clarissimam veritatem tanta quisquam dementia mirae caecitatis obnititur. Verum quia de illis Christianis orta quaestio est. non ipsa virtus. qualis in Regulo virtus fuerit. quidquid alius de corpore vel in corpore fecerit. 17. si verum iuranti has irrogari poenas seu voluerunt seu permiserunt. et tanto fit nocentior. quae extrinsecus homini accidunt. cum potuerit etiam illos diligentissime colens tam infelix fieri. captivusque apud hostes per longam mortem supplicio novae crudelitatis occisus est. aliunde homo. ne suo facinore alienum flagitium devitarent. sufficit nunc. praeter culpam esse patientis. quantum ipsis nostris consolationem. quod videlicet potentia deorum suorum multos potius sit idonea conservare quam singulos. quia deos suos colere destitit. Nam utique si non licet privata potestate hominem occidere vel nocentem. ne quicquam huius modi paterentur. quisquis <eis> hoc crimini dederit. novo ac prius inaudito nimiumque horribili supplicii genere cruciatus exstinctus est. quando quidem ille eorum deditus cultui et victus et captivus abductus et. qua se occidendum putavit. etiam vigilando peremerunt. nec inde quolibet ire. cum aliud civitas non sit quam concors hominum multitudo. tamen pudorem incutit. cuius occidendi licentiam lex nulla concedit. cur calumniantur temporibus Christianis. Nam si Iudae factum merito detestamur 13 . cum se occiderit. quod sine peccato proprio non valeat evitari. quod isto nobilissimo exemplo coguntur fateri non propter corporis bona vel earum rerum. Hic vero non fides. monet ad veram libertatem 15. quia noluit aliter quam per eos iuraverat facere. qua beata esse possit et civitas. Si autem dicunt M. Nulla re excusandi qui se occiderunt. qua recte vivitur. Vera pudicitia non patitur stuprum. ab animi sede membris corporis imperare sanctumque corpus usu fieri sanctae voluntatis. Neque enim aliunde beata civitas. etsi retentam constantissimo animo pudicitiam non excutit. quod fieri fortasse sine carnis aliqua voluptate non potuit. hoc intueantur et taceant. qui gloriantur se talem habuisse civem. quando quidem ille carere his omnibus maluit quam deos per quos iuravit offendere. in corpore alieno perpetrari potest: quidquid tale factum fuerit. virtus potius vera quaeratur.. tale ergo aliquid. non pietas. ne credatur factum cum mentis etiam voluntate. 2. colendos deos. etiam civitati tam diligenter quam ille deos colenti accidere potuisse fateantur et Christianis temporibus non calumnientur. multo minus nomen criminandum est Christianum in captivitate sacratorum suorum. cuius tam horrendum exitum meruit. Et per deos ille iuraverat. Magnum sane crimen se putant obicere Christianis. quid periuro gravius irati facere potuerunt? Sed cur non ratiocinationem meam potius ad utrumque concludam? Deos certe ille sic coluit.. cum multitudo constet ex singulis. verum etiam quod ad libidinem pertinet. Sit igitur in primis positum atque firmatum virtutem. Regulum etiam in illa captivitate illisque cruciatibus corporis animi virtute beatum esse potuisse. ut propter iuris iurandi fidem nec maneret in patria. ut istam vitam prosperam redderent. profecto etiam qui se ipsum occidit homicida est. quorum cultu prohibito has generi humano clades isti opinantur infligi. ut contendere audeat universam civitatem deos colentem infelicem esse non posse. quod attentissimus cultor illorum. non solum in aliena matrimonia virginesque nupturas. qui supernam patriam veraci fide exspectantes. Suo quippe docuit exemplo nihil deos ad istam temporalem felicitatem suis prodesse cultoribus. patria caruit. Hoc si huic vitae utile existimabat. Sed quid faciamus hominibus. unum vero hominem posse. Nec tantum hic curamus alienis responsionem reddere. etiam in suis sedibus peregrinos se esse noverunt 59. qui etiam captivati sunt. sed ad suos acerrimos inimicos redire minime dubitaret. Merito certe laudant virtutem tam magna infelicitate maiorem 58. cum eorum exaggerantes captivitatem addunt etiam stupra commissa. quia. sed etiam in quasdam sanctimoniales. Sed quia non solum quod ad dolorem. 16. qui saluberrimae religioni hinc impudenter atque imprudenter illudunt. dum eis iuris iurandi fidem servaret. ideo dicentes Urbi accidisse illam calamitatem. Quam ob rem nondum interim disputo. procul dubio fallebatur. Si autem deorum cultus post hanc vitam velut mercedem reddit felicitatem. Ac per hoc et quae se occiderunt. sed nostra potius disputatio inter pudorem atque rationem quibusdam coartatur angustiis. quanto innocentior in ea causa fuit.

si forte in adprehensa et oppressa carne sua exerceatur et expleatur libido non sua? Si enim hoc modo pudicitia perit. ad hoc eam pergentem sanctam vel corpore dicimus. ac si quid huius modi est. quod nullo contrectantur attactu. qui opprimens concubuerit. matronam nobilem veteremque Romanam.. atque in se perpetret peccatum proprium. et ideo. quamvis alienum. . indicavit eosque ad vindictam constrinxit.. sicut amittitur et corporis sanctitas violata animi sanctitate etiam corpore intacto. verum etiam corpora sancta defendimus? Lucretiam certe. Deinde foedi in se commissi aegra atque impatiens se peremit 61. 18. quamvis membri illius integritate iam perdita. viris clarissimis et fortissimis. alterius castissimam voluntatem. ne in eo perpetretur alienum? Pollutio in oppressa carne. Huius corpore cum violenter oppresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset. quia eo sancte utendi perseverat voluntas et. qui tali supplicio quod in se puniat non habet! Iudas enim cum se occidit.eumque veritas iudicat. ea sanctitate animi. sceleratum hominem occidit. per quod etiam corpus sanctificari meruit.. quod eius membra sunt integra. Quocirca proposito animi permanente. Quid dicemus? Adultera haec an casta iudicanda est? Quis in hac controversia laborandum putaverit? Egregie quidam ex hoc veraciterque declamans ait: Mirabile dictu. et non quid coniunctione membrorum. An forte huic perspicuae rationi. non minuit animi sanctitatem. per quam corpus sanctificabatur. qualia sunt vires. duo fuerunt et adulterium unus admisit 62. contra quos feminarum Christianarum in captivitate oppressarum non tantum mentes. perdidit. 18. et medici aliquando saluti opitulantes haec ibi faciant. 2. etiam <cum> periculo corporis laboratur? Si autem animi bonum est. qui mali nihil fecit. sibi male faciat et se ipsum interficiendo hominem interficiat innocentem. Non opinor quemquam tam stulte sapere. si autem polluet. At enim. ut quid pro illa. 14 . etiam oppresso corpore non amittitur. qua dicimus corpore oppresso nequaquam proposito castitatis ulla in malum consensione mutato illius tantum esse flagitium. sed in bonis corporis numerabitur. non illius. nec pertinebit ad ea bona. ne amittatur. 1. quod Deo voverat. quanto minus antequam hoc fiat! ne admittatur homicidium certum. quae oppressa concumbenti nulla voluntate consenserit. etiam facultas. sed quid animorum diversitate ageretur attendens: Duo. et tamen non solum Christi. An vero si aliqua femina mente corrupta violatoque proposito. quae bona. sed tantum quid adnuat mente vel renuat: quis eadem sana mente putaverit perdere se pudicitiam. aliena non erit. et ipsum corpus sanctificatur. qua licet propter suum scelus alio suo scelere occisus est. ne vel aliena polluat libido. cum ipsum flagitium. Obstetrix virginis cuiusdam integritatem manu velut explorans sive malevolentia sive inscitia sive casu. verum etiam suae mortis reus finivit hanc vitam. etiamsi minuantur. cum possint diversis casibus etiam vulnerata vim perpeti. quid de sua carne fiat. aut eo. ut huic perisse aliquid existimet etiam de ipsius corporis sanctitate. nec de ipso corpore perit sanctitas. quantum est in ipso. nec ipsi corpori aufert sanctitatem violentia libidinis alienae. Sed cum pudicitia virtus sit animi comitemque habeat fortitudinem. Quam ob rem non habet quod in se morte spontanea puniat femina sine ulla sua consensione violenter oppressa et alieno compressa peccato. Lucretia quae invita oppressa fuit. sceleratae illius traditionis 60 auxisse potius quam expiasse commissum. quae horret aspectus. contradicere audebunt hi. Neque enim eo corpus sanctum est. cum eis non cedere inconcussa intentione persistit. qua potius quaelibet mala tolerare quam malo consentire decernit. pulchritudo. nullus autem magnanimus et pudicus in potestate habeat. cum se laqueo suspendit. Splendide atque verissime. fuerunt.. et adulterium unus admisit. 1. sana valetudo. pudicitiae magnis efferunt laudibus. adhuc pendet incertum. bonam iustamque vitam omnino non minuunt. ne alium patiatur nocentem.. Cur autem homo. quam servat perseverantia continentiae suae. pergat vitianda ad deceptorem suum. quibus bene vivitur. Quin etiam sanctae continentiae bonum cum immunditiae carnalium concupiscentiarum non cedit. Quod si tale aliquid est pudicitia. inquit. si aliena erit. amissa atque destructa? Absit hic error et hinc potius admoneamur ita non amitti corporis sanctitatem manente animi sanctitate etiam corpore oppresso. dum inspicit. metuitur. quoniam Dei misericordiam desperando exitiabiliter paenitens nullum sibi salubris paenitentiae locum reliquit: quanto magis a sua nece se abstinere debet. 19. Intuens enim in duorum corporum commixtione unius inquinatissimam cupiditatem. Non polluet. illa scelus improbissimi iuvenis marito Collatino et propinquo Bruto. profecto pudicitia virtus animi non erit..

Nec ideo tamen si adversus se ipsum quisquam falsum testimonium dixerit. Talis enim ab eis Lucretia magis credita est. quibus conscientiam demonstrare non potuit. unus manifesta invasione. ut morte putaret expiandum? Quamquam ne sic quidem se occidere debuit. adversus proximum prohibeatur possitque non recte intellegentibus videri 15 . 3.. sufficit quod in praeclaris eius laudibus dictum est: Duo fuerunt et adulterium unus admisit. ubi quid recte faciant non habent amplius.. nonne eum. ne devient ab auctoritate legis divinae. inquit. si. castam. 2. Habent quippe intus gloriam castitatis. Puduit enim eam turpitudinis alienae in se commissae. Non hoc fecerunt feminae Christianae.. qui id fecisset. cur laudata. 19. cum male devitant offensionem suspicionis humanae.. leges iudicesque Romani. ubi dicitur: "si adulterata. 20. sed male sibi consciam se peremit? Quid si enim (quod ipsa tantummodo nosse poterat) quamvis iuveni violenter irruenti etiam sua libidine illecta consensit idque in se puniens ita doluit. si extenuatur homicidium. vim perpessam Lucretiam insuper interemit. quales poetarum vestrorum carminibus cantitantur. Nempe post perpetrata facinora nec quemquam scelestum indemnatum impune voluistis occidi. Sociam quippe facti se credi erubuit. cui ad superna redire cupienti Fas obstat. ne aliorum sceleribus adderent sua. tristisque palus inamabilis undae Alligat 63. quoniam regulam diligendi proximum a semetipso dilector accepit. quae adulterium non admisit? Nam ille patria cum patre pulsus est.. quam si adversus proximum hoc faceret. Porro si falsi testimonii non minus reus est qui de se ipso falsum fatetur. ubi Lex ait: Non occides... illa. Nam et prohibitos nos esse intellegendum est. et ideo potest a litteratis eius defensoribus dici non esse apud inferos inter illos. qui Christianis feminis in captivitate compressis alieni ab omni cogitatione sanctitatis insultant. nulla ratione defenditis. Proferte sententiam. Qui se occidit reus est homicidii lege divina. altera latente consensione: non se occidit insontem. si pudica. laudis avida nimium. haec summo est mactata supplicio. sicut falsum testimonium cum vetaret: Falsum. cum in eo praecepto. Neque enim frustra in sanctis canonicis Libris nusquam nobis divinitus praeceptum permissumve reperiri potest. non est haec iustitia qua casta punitur. etiam non adultera occidit. testimonium non dices adversus proximum tuum 64. quae passae similia vivunt tamen nec in se ultae sunt crimen alienum. testimonium conscientiae. quando quidem scriptum est: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 65. sed potius ambo adulterium commiserunt. Verum tamen si forte ita est falsumque est illud. Unde ad oculos hominum testem mentis suae illam poenam adhibendam putavit. Si non est illa impudicitia qua invita opprimitur. quoniam hostes in eis concupiscendo stupra commiserant. illa sic praedicata Lucretia innocentem. quod alius in ea fecerat turpiter.. quoniam adulterum pertulit. quod in eam gravius vindicatur. habent autem coram oculis Dei sui nec requirunt amplius. quae se nullo adulterino potuerit maculare consensu. illae in se ipsis homicidia erubescendo committerent. 19. ut vel ipsius adipiscendae immortalitatis vel ullius cavendi carendive mali causa nobismet ipsis necem inferamus. ut. si purgatur adulterium. si. Quod si propterea non potestis. homicidium cumuletur. Vos appello.. quod duo fuerunt et adulterium unus admisit. Nobis tamen in hoc tam nobili feminae huius exemplo ad istos refutandos. constitutam scilicet inter illos. non est pudicitiae caritas. adulterium confirmetur. qui sibi letum Insontes peperere manu lucemque perosi Proiecere animas. praesertim quia non addidit: "proximum tuum". si tamen casta fuit. quod violenter est passa cum viveret. libenter passa si viveret. severitate congrua plecteretis? Hoc fecit illa Lucretia. qui sibi letum insontes peperere manu. cur occisa?". quia non insontem. Sed quid est hoc. si fructuosam posset apud deos falsos agere paenitentiam. Si ergo ad vestrum iudicium quisquam deferret hoc crimen vobisque probaretur non solum indemnatam. etiamsi non secum. ab hoc crimine se putaverit alienum. verum etiam castam et innocentem interfectam esse mulierem. ferret ipsa patienter. . et Romana mulier. nec omnino invenitur exitus. verita est ne putaretur. quia non adstat quam punire possitis. An forte ideo ibi non est. sed pudoris infirmitas. Sed ita haec causa ex utroque latere coartatur. cur interfectricem innocentis et castae tanta praedicatione laudatis? Quam certe apud infernos iudices etiam tales. inique se interemit. quo falsum testimonium prohibetur. Quod ergo se ipsam.

non esse prohibitum, ut adversus se ipsum quisque falsus testis adsistat: quanto magis intellegendum est non licere homini se ipsum occidere, cum in eo, quod scriptum est: Non occides, nihilo deinde addito, nullus, nec ipse utique, cui praecipitur, intellegatur exceptus! Unde quidam hoc praeceptum etiam in bestias ac pecora conantur extendere, ut ex hoc nullum etiam illorum liceat occidere 66. Cur non ergo et herbas et quidquid humo radicitus alitur ac figitur? Nam et hoc genus rerum, quamvis non sentiat, dicitur vivere ac per hoc potest et mori, proinde etiam, cum vis adhibetur, occidi. Unde et Apostolus, cum de huius modi seminibus loqueretur: Tu, inquit, quod seminas non vivificatur, nisi moriatur 67; et in psalmo scriptum est: Occidit vites eorum in grandine 68. Num igitur ob hoc, cum audimus: Non occides, virgultum vellere nefas ducimus et Manichaeorum errori insanissime acquiescimus? His igitur deliramentis remotis cum legimus: Non occides, si propterea non accipimus hoc dictum de frutectis esse, quia nullus eis sensus est, nec de irrationalibus animantibus, volatilibus, natatilibus, ambulatilibus, reptilibus, quia nulla nobis ratione sociantur, quam non eis datum est nobiscum habere communem (unde iustissima ordinatione Creatoris et vita et mors eorum nostris usibus subditur): restat ut de homine intellegamus, quod dictum est: Non occides, nec alterum ergo nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem occidit.

... quae tamen quasdam facit exceptiones.
21. Quasdam vero exceptiones eadem ipsa divina fecit auctoritas, ut non liceat hominem occidi. Sed his exceptis, quos Deus occidi iubet sive data lege sive ad personam pro tempore expressa iussione, (non autem ipse occidit, qui ministerium debet iubenti, sicut adminiculum gladius utenti; et ideo nequaquam contra hoc praeceptum fecerunt, quo dictum est: Non occides, qui Deo auctore bella gesserunt aut personam gerentes publicae potestatis secundum eius leges, hoc est iustissimae rationis imperium, sceleratos morte punierunt; et Abraham non solum non est culpatus crudelitatis crimine, verum etiam laudatus est nomine pietatis, quod voluit filium nequaquam scelerate, sed oboedienter occidere 69; et merito quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum, quod Iephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum id se vovisset immolaturum Deo, quod ei redeunti de proelio victori primitus occurrisset 70; nec Samson aliter excusatur, quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit 71, nisi quia Spiritus latenter hoc iusserat, qui per illum miracula faciebat. His igitur exceptis, quos vel lex iusta generaliter vel ipse fons iustitiae Deus specialiter occidi iubet, quisquis hominem vel se ipsum vel quemlibet occiderit, homicidii crimine innectitur.

Animi magnitudo non excusat qui se occiderit...
22. 1. Et quicumque hoc in se ipsis perpetraverunt, animi magnitudine fortasse mirandi, non sapientiae sanitate laudandi sunt. Quamquam si rationem diligentius consulas, ne ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur, ubi quisque non valendo tolerare vel quaeque aspera vel aliena peccata se ipse interemerit. Magis enim mens infirma deprehenditur, quae ferre non potest vel duram sui corporis servitutem vel stultam vulgi opinionem, maiorque animus merito dicendus est, qui vitam aerumnosam magis potest ferre quam fugere et humanum iudicium maximeque vulgare, quod plerumque caligine erroris involvitur, prae conscientiae luce ac puritate contemnere. Quam ob rem si magno animo fieri putandum est, cum sibi homo ingerit mortem, ille potius Theombrotus 72 in hac animi magnitudine reperitur, quem ferunt lecto Platonis libro, ubi de immortalitate animae disputavit, se praecipitem dedisse de muro atque ita ex hac vita emigrasse ad eam, quam credidit esse meliorem. Nihil enim urguebat aut calamitatis aut criminis seu verum seu falsum, quod non valendo ferre se auferret; sed ad capessendam mortem atque <ad> huius vitae suavia vincula rumpenda sola adfuit animi magnitudo. Quod tamen magne potius factum esse quam bene testis ei esse potuit Plato ipse 73, quem legerat, qui profecto id praecipue potissimumque fecisset vel etiam praecepisset, nisi ea mente, qua immortalitatem animae vidit, nequaquam faciendum, quin etiam prohibendum esse iudicasset.

... maxime si christianus.
22. 2. At enim multi se interemerunt, ne in manus hostium pervenirent. Non modo quaerimus utrum sit factum, sed utrum fuerit faciendum. Sana quippe ratio etiam exemplis anteponenda est, cui quidem et exempla concordant, sed illa, quae tanto digniora sunt imitatione, quanto excellentiora pietate. Non fecerunt Patriarchae, non prophetae, non Apostoli, quia et ipse Dominus Christus, quando eos, si persecutionem paterentur, fugere admonuit de civitate in civitatem 74, potuit admonere ut sibi manus inferrent, ne in manus persequentium pervenirent. Porro si hoc ille

16

non iussit aut monuit, ut eo modo sui ex hac vita emigrarent, quibus migrantibus mansiones aeternas praeparaturum esse se promisit 75, quaelibet exempla proponant gentes, quae ignorant Deum, manifestum est hoc non licere colentibus unum verum Deum.

Cato minor insipienter se occidit.
23. Sed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua supra satis quod videbatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit 76; non quia solus id fecit, sed quia vir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse vel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam viri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, imbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecavens, sed infirmitas adversa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicavit. Nam si turpe erat sub victoria Caesaris vivere, cur auctor huius turpitudinis filio fuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit 77? Cur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnaverat, etiam victorem laudabiliter Torquatus occidit 78, cur victus victo filio pepercit Cato, qui non pepercit sibi? An turpius erat contra imperium esse victorem, quam contra decus ferre victorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudicavit sub victore Caesare vivere; alioquin ab hac turpitudine paterno ferro filium liberaret. Quid ergo, nisi quod filium quantum amavit, cui parci a Caesare et speravit et voluit, tantum gloriae ipsius Caesaris, ne ab illo etiam sibi parceretur, ut ipse Caesar dixisse fertur 79, invidit, aut ut aliquid nos mitius dicamus, erubuit?

Regulum Catoni praeferimus.
24. Nolunt autem isti, contra quos agimus, ut sanctum virum Iob, qui tam horrenda mala in sua carne perpeti maluit quam illata sibi morte omnibus carere cruciatibus, vel alios sanctos ex Litteris nostris summa auctoritate celsissimis fideque dignissimis, qui captivitatem dominationemque hostium ferre quam sibi necem inferre maluerunt, Catoni praeferamus; sed ex litteris eorum eundem illum Marco Catoni Marcum Regulum praeferam. Cato enim numquam Caesarem vicerat, cui victus dedignatus est subici et, ne subiceretur, a se ipso elegit occidi: Regulus autem Poenos iam vicerat imperioque Romano Romanus imperator non ex civibus dolendam, sed ex hostibus laudandam victoriam reportaverat; ab eis tamen postea victus maluit eos ferre serviendo quam eis se auferre moriendo. Proinde servavit et sub Carthaginiensium dominatione patientiam et in Romanorum dilectione constantiam, nec victum auferens corpus ab hostibus nec invictum animum a civibus. Nec quod se occidere noluit, vitae huius amore fecit. Hoc probavit, cum causa promissi iurisque iurandi ad eosdem hostes, quos gravius in senatu verbis quam <in> bello armis offenderat, sine ulla dubitatione remeavit. Tantus itaque vitae huius contemptor, cum saevientibus hostibus per quaslibet poenas eam finire quam se ipse perimere maluit, magnum scelus esse, si se homo interimat, procul dubio iudicavit. Inter omnes suos laudabiles et virtutis insignibus illustres viros non proferunt Romani meliorem, quem neque felicitas corruperit, nam in tanta victoria mansit pauperrimus 80; nec infelicitas fregerit, nam ad tanta exitia revertit intrepidus. Porro si fortissimi et praeclarissimi viri terrenae patriae defensores deorumque licet falsorum, non tamen fallaces cultores, sed veracissimi etiam iuratores, qui hostes victos more ac iure belli ferire potuerunt, hi ab hostibus victi se ipsos ferire noluerunt et, cum mortem minime formidarent, victores tamen dominos ferre quam eam sibi inferre maluerunt: quanto magis Christiani, verum Deum colentes et supernae patriae suspirantes, ab hoc facinore temperabunt, si eos divina dispositio vel probandos vel emendandos ad tempus hostibus subiugaverit, quos in illa humilitate non deserit, qui propter eos tam humiliter Altissimus venit, praesertim quos nullius militaris potestatis vel talis militiae iura constringunt ipsum hostem ferire superatum. Quis ergo tam malus error obrepit, ut homo se occidat, vel quia in eum peccavit, vel ne in eum peccet inimicus, cum vel peccatorem vel peccaturum ipsum occidere non audeat inimicum?

Timor peccandi non excusat qui se occiderit...
25. At enim timendum est et cavendum, ne libidini hostili subditum corpus illecebrosissima voluptate animum alliciat consentire peccato. Proinde, inquiunt, non iam propter alienum, sed propter suum peccatum, antequam hoc quisque committat, se debet occidere. Nullo modo quidem hoc faciet animus, ut consentiat libidini carnis suae aliena libidine concitatae, qui Deo potius eiusque sapientiae quam corpori eiusque concupiscentiae subiectus est. Verum tamen si detestabile facinus et damnabile scelus est etiam se ipsum hominem occidere, sicut veritas manifesta proclamat, quis ita desipiat, ut dicat: "iam nunc peccemus, ne postea forte peccemus; iam nunc

17

perpetremus homicidium, ne postea forte incidamus in adulterium"? Nonne si tantum dominatur iniquitas, ut non innocentia, sed peccata potius eligantur, satius est incertum de futuro adulterium quam certum de praesenti homicidium? Nonne satius est flagitium committere, quod paenitendo sanetur, quam tale facinus, ubi locus salubris paenitentiae non relinquitur? Haec dixi propter eos vel eas, quae non alieni, sed proprii peccati devitandi causa, ne sub alterius libidine etiam excitatae suae forte consentiant, vim sibi, qua moriantur, inferendam putant. Ceterum absit a mente Christiana, quae Deo suo fidit in eoque spe posita eius adiutorio nititur, absit, inquam, ut mens talis quibuslibet carnis voluptatibus ad consensum turpitudinis cedat. Quod si illa concupiscentialis inoboedientia, quae adhuc in membris moribundis habitat, praeter nostrae voluntatis legem quasi lege sua movetur, quanto magis absque culpa est in corpore non consentientis, si absque culpa est in corpore dormientis!

... si excipiuntur quae Deus vel lex iussissent.
26. Sed quaedam, inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae devitarent, in rapturum atque necaturum se fluvium proiecerunt eoque modo defunctae sunt earumque martyria in catholica Ecclesia veneratione celeberrima frequentantur. De his nihil temere audeo iudicare. Utrum enim Ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus 81, ut earum memoriam sic honoret, divina persuaserit auctoritas, nescio; et fieri potest ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae, sed divinitus iussae, nec errantes, sed oboedientes? Sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat, quis oboedientiam in crimen vocet? Quis obsequium pietatis accuset? Sed non ideo sine scelere facit, quisquis Deo filium immolare decreverit, quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. Nam et miles cum oboediens potestati, sub qualibet legitime constitutus est, hominem occidit, nulla civitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti atque contempti; quod si sua sponte atque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus, inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente Creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo videat utrum divina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam convenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid agatur in homine nisi spiritus hominis, qui in ipso est 82. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus approbamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere velut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipso incipiat habere gravissimum proprium, quem non polluebat alienum; neminem propter sua peccata praeterita, propter quae magis hac vita opus est, ut possint paenitendo sanari; neminem velut desiderio vitae melioris, quae post mortem speratur, quia reos suae mortis melior post mortem vita non suscipit.

Bonum vitae semper anteponendum.
27. Restat una causa, de qua dicere coeperam, qua utile putatur, ut se quisque interficiat, scilicet ne in peccatum irruat vel blandiente voluptate vel dolore saeviente. Quam causam si voluerimus admittere, eo usque progressa perveniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lavacro sanctae regenerationis abluti universorum remissionem acceperint peccatorum. Tunc enim tempus est cavendi omnia futura peccata, cum sunt omnia deleta praeterita. Quod si morte spontanea recte fit, cur non tunc potissimum fit? Cur baptizatus sibi quisque parcit? Cur liberatum caput tot rursus vitae huius periculis inserit, cum sit facillimae potestatis illata sibi nece omnia devitare scriptumque sit: Qui amat periculum, incidet in illud 83? Cur ergo amantur tot et tanta pericula vel certe, etiamsi non amantur, suscipiuntur, cum manet in hac vita, cui abscedere licitum est? An vero tam insulsa perversitas cor evertit et a consideratione veritatis avertit, ut, si se quisque interimere debet, ne unius captivantis dominatu corruat in peccatum, vivendum sibi existimet, ut ipsum perferat mundum per omnes horas temptationibus plenum, et talibus, qualis sub uno domino formidatur, et innumerabilibus ceteris, sine quibus haec vita non ducitur? Quid igitur causae est, cur in eis exhortationibus tempora consumamus, quibus baptizatos alloquendo studemus accendere sive ad virginalem integritatem sive ad continentiam vidualem sive ad ipsam tori coniugalis fidem 84, cum habeamus meliora et ab omnibus peccandi periculis remota compendia ut, quibuscumque post remissionem recentissimam peccatorum arripiendam mortem sibique ingerendam persuadere potuerimus, eos ad Dominum saniores purioresque mittamus? Porro si, quisquis hoc aggrediendum et suadendum putat, non dico desipit, sed insanit: qua tandem fronte homini dicit: "interfice te, ne parvis tuis peccatis adicias gravius, dum vivis sub domino barbaris moribus impudico," qui non potest nisi sceleratissime dicere: "interfice te peccatis tuis omnibus absolutis, ne rursus talia vel etiam peiora committas, dum vivis in mundo tot impuris voluptatibus

18

illecebroso, tot nefandis crudelitatibus furioso, tot erroribus et terroribus inimico"? Hoc quia nefas est dicere, nefas est profecto se occidere. Nam si hoc sponte faciendi ulla causa iusta esse posset, procul dubio iustior quam ista non esset. Quia vero nec ista est, ergo nulla est.

Quod invitus quis passus sit humilem monet esse...
28. 1. Non itaque vobis, o fideles Christi, sit taedio vita vestra, si ludibrio fuit hostibus castitas vestra. Habetis magnam veramque consolationem, si fidam conscientiam retinetis non vos consensisse peccatis eorum, qui in vos peccare permissi sunt. Quod si forte, cur permissi sint, quaeritis, alta quidem est providentia Creatoris mundi atque Rectoris, et inscrutabilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius 85; verum tamen interrogate fideliter animas vestras, ne forte de isto integritatis et continentiae vel pudicitiae bono vos inflatius extulistis et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus invidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod vobis interrogata vestra corda respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite admirari hoc vos amisisse, unde hominibus placere gestistis, illud vobis remansisse, quod ostendi hominibus non potest. Si peccantibus non consensistis, divinae gratiae, ne amitteretur, divinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit opprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum vero corda interrogata respondent numquam se de bono virginitatis vel viduitatis vel coniugalis pudicitiae superbisse, sed humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse 86, nec invidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius, quod exigit laudem, optasse potius ut amplior earum numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido compressit, permissum hoc esse causentur, nec ideo Deum credant ista neglegere, quia permittit quod nemo impune committit. Quaedam enim veluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens divinum iudicium relaxantur et manifesto ultimo reservantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen vim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset in superbiae fastum, si hanc humilitatem in vastatione illa evasissent, extolli. Sicut ergo quidam morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum 87, ita quiddam ab istis vi raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, vel iam superbiebant vel superbire, si nec hostium violentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est immanenti, istarum occursum est imminenti.

... atque intentum qua conscientia Deo servierit.
28. 2. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit videri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus attrectaretur; non autem esse positum in solo adiuto divinitus robore voluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod invito animo non possit auferri; qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant, qua conscientia Deo servierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt, quod ita sibi servientes eumque invocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, vident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et diligit in eis.

Deus suam civitatem non deserit.
29. Habet itaque omnis familia summi et veri Dei consolationem suam, non fallacem nec in spe rerum nutantium vel labentium constitutam, vitamque etiam ipsam temporalem minime paenitendam, in qua eruditur ad aeternam, bonisque terrenis tamquam peregrina utitur nec capitur, malis autem aut probatur aut emendatur. Illi vero, qui probitati eius insultant eique dicunt, cum forte in aliqua temporalia mala devenerit: Ubi est Deus tuus? 88 ipsi dicant, ubi sint dii eorum, cum talia patiuntur, pro quibus evitandis eos vel colunt vel colendos esse contendunt. Nam ista respondet: Deus meus ubique praesens est, ubique totus, nusquam inclusus, qui possit adesse secretus, abesse non motus; ille cum me adversis rebus exagitat, aut merita examinat aut peccata castigat mercedemque mihi aeternam pro toleratis pie malis temporalibus servat; vos autem qui estis, cum quibus loqui dignum sit saltem de diis vestris, quanto minus de Deo meo, qui terribilis est super omnes deos, quoniam <omnes> dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit 89.

19

Quae mala sequantur copiarum abundantiam.
30. Si Nasica ille Scipio vester quondam pontifex viveret, quem sub terrore belli Punici in suscipiendis Phrygiis sacris, cum vir optimus quaereretur, universus senatus elegit 90, cuius os fortasse non auderetis aspicere, ipse vos ab hac impudentia cohiberet. Cur enim afflicti rebus adversis de temporibus querimini Christianis, nisi quia vestram luxuriam cupitis habere securam et perditissimis moribus remota omni molestiarum asperitate diffluere? Neque enim propterea cupitis habere pacem et omni genere copiarum abundare, ut his bonis honeste utamini, hoc est modeste, sobrie, temperanter, pie, sed ut infinita varietas voluptatum insanis effusionibus exquiratur, secundisque rebus ea mala oriantur in moribus, quae saevientibus peiora sunt hostibus. At ille Scipio pontifex maximus vester, ille iudicio totius senatus vir optimus, istam vobis metuens calamitatem nolebat aemulam tunc imperii Romani Carthaginem dirui et decernenti ut dirueretur contradicebat Catoni 91, timens infirmis animis hostem securitatem et tamquam pupillis civibus idoneum tutorem necessarium videns esse terrorem. Nec eum sententia fefellit: re ipsa probatum est quam verum diceret. Deleta quippe Carthagine magno scilicet terrore Romanae rei publicae depulso et exstincto tanta de rebus prosperis orta mala continuo subsecuta sunt, ut corrupta diruptaque concordia prius saevis cruentisque seditionibus, deinde mox malarum conexione causarum bellis etiam civilibus tantae strages ederentur, tantus sanguis effunderetur, tanta cupiditate proscriptionum ac rapinarum ferveret immanitas, ut Romani illi, qui vita integriore mala metuebant ab hostibus, perdita integritate vitae crudeliora paterentur a civibus; eaque ipsa libido dominandi, quae inter alia vitia generis humani meracior inerat universo populo Romano, postea quam in paucis potentioribus vicit, obtritos fatigatosque ceteros etiam iugo servitutis oppressit.

Dominandi voluptas corrumpit mores.
31. Nam quando illa quiesceret in superbissimis mentibus, donec continuatis honoribus ad potestatem regiam perveniret? Honorum porro continuandorum facultas non esset, nisi ambitio praevaleret. Minime autem praevaleret ambitio, nisi in populo avaritia luxuriaque corrupto. Avarus vero luxuriosusque populus secundis rebus effectus est, quas Nasica ille providentissime cavendas esse censebat, quando civitatem hostium maximam, fortissimam opulentissimam nolebat auferri, ut timore libido premeretur, libido pressa non luxuriaretur luxuriaque cohibita nec avaritia grassaretur; quibus vitiis obseratis civitati utilis virtus floreret et cresceret eique virtuti libertas congrua permaneret. Hinc etiam erat et ex hac providentissima patriae caritate veniebat, quod idem ipse vester pontifex maximus, a senatu illius temporis (quod saepe dicendum est) electus sine ulla sententiarum discrepantia vir optimus, caveam theatri senatum construere molientem ab hac dispositione et cupiditate compescuit persuasitque oratione gravissima, ne Graecam luxuriam virilibus patriae moribus paterentur obrepere et ad virtutem labefactandam enervandamque Romanam peregrinae consentire nequitiae, tantumque auctoritate valuit, ut verbis eius commota senatoria providentia etiam subsellia, quibus ad horam congestis in ludorum spectaculo iam uti civitas coeperat, deinceps prohiberet adponi 92. Quanto studio iste ab urbe Roma ludos ipsos scaenicos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putabat, resistere auderet, quos esse noxios daemones non intellegebat aut, si intellegebat, placandos etiam ipse potius quam contemnendos existimabat! Nondum enim fuerat declarata gentibus superna doctrina, quae fide cor mundans ad caelestia vel supercaelestia capessenda humili pietate humanum mutaret affectum et a dominatu superborum daemonum liberaret.

Dii ludos scaenicos sibi exhiberi iusserunt.
32. Verum tamen scitote, qui ista nescitis et qui vos scire dissimulatis, advertite, qui adversus liberatorem a talibus dominis murmuratis: ludi scaenici, spectacula turpitudinum et licentia vanitatum, non hominum vitiis, sed deorum vestrorum iussis Romae instituti sunt. Tolerabilius divinos honores deferretis illi Scipioni quam deos huius modi coleretis. Neque enim erant illi dii suo pontifice meliores. Ecce attendite, si mens tam diu potatis erroribus ebria vos aliquid sanum cogitare permittit! Dii propter sedandam corporum pestilentiam ludos sibi scaenicos exhiberi iubebant 93; pontifex autem propter animorum cavendam pestilentiam ipsam scaenam constitui prohibebat. Si aliqua luce mentis animum corpori praeponitis, eligite quem colatis! Neque enim et illa corporum pestilentia ideo comquievit, quia populo bellicoso et solis antea ludis circensibus adsueto ludorum scaenicorum delicata subintravit insania; sed astutia spirituum nefandorum praevidens illam pestilentiam iam fine debito cessaturam aliam longe graviorem, qua plurimum gaudet, ex <hac> occasione non corporibus, sed moribus curavit immittere, quae animos miserorum tantis obcaecavit tenebris, tanta deformitate foedavit, ut etiam modo (quod incredibile

20

forsitan erit, si a nostris posteris audietur) Romana Urbe vastata, quos pestilentia ista possedit atque inde fugientes Carthaginem pervenire potuerunt, in theatris cotidie certatim pro histrionibus insanirent.

Calamitates Romanorum mores non emendant.
33. O mentes amentes! quis est hic tantus non error, sed furor, ut exitium vestrum, sicut audivimus, plangentibus orientalibus populis et maximis civitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus vos theatra quaereretis intraretis impleretis et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis eversionem vobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis vos facile corrumpi atque everti posse cernebat, quando vos securos esse ab hostili terrore nolebat. Neque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in vobis plus valuit quod daemones impii seduxerunt, quam quod homines providi praecaverunt. Hinc est quod mala, quae facitis, vobis imputari non vultis, mala vero, quae patimini, Christianis temporibus imputatis. Neque enim in vestra securitate pacatam rem publicam, sed luxuriam quaeritis impunitam, qui depravati rebus prosperis nec corrigi potuistis adversis. Volebat vos ille Scipio terreri ab hoste, ne in luxuriam flueretis: nec contriti ab hoste luxuriam repressistis, perdidistis utilitatem calamitatis, et miserrimi facti estis et pessimi permansistis.

Loca sanctorum inusitatum effugium fuerunt.
34. Et tamen quod vivitis Dei est, qui vobis parcendo admonet, ut corrigamini paenitendo; qui vobis etiam ingratis praestitit, ut vel sub nomine servorum eius vel in locis martyrum eius hostiles manus evaderetis. Romulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem civitatis. Mirandum in honorem Christi praecessit exemplum. Hoc constituerunt eversores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut civium suorum numerus suppleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas servaretur?

In utraque civitate electi reprobis commiscentur.
35. Haec et alia, si qua uberius et commodius potuerit, respondeat inimicis suis redempta familia Domini Christi et peregrina civitas regis Christi. Meminerit sane in ipsis inimicis latere cives futuros, ne infructuosum vel apud ipsos putet, quod, donec perveniat ad confessos, portat infensos; sicut ex illorum numero etiam Dei civitas habet secum, quamdiu peregrinatur in mundo, conexos communione sacramentorum, nec secum futuros in aeterna sorte sanctorum, qui partim in occulto, partim in aperto sunt, qui etiam cum ipsis inimicis adversus Deum, cuius sacramentum gerunt, murmurare non dubitant, modo cum illis theatra, modo Ecclesias nobiscum replentes. De correctione autem quorundam etiam talium multo minus est desperandum, si apud apertissimos adversarios praedestinati amici latitant, adhuc ignoti etiam sibi. Perplexae quippe sunt istae duae civitates in hoc saeculo invicemque permixtae, donec ultimo iudicio dirimantur; de quarum exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum divinitus adiuvabor, expediam propter gloriam civitatis Dei, quae alienis a contrario comparatis clarius eminebit.

Quae ultro dicenda sint.
36. Sed adhuc mihi quaedam dicenda sunt adversus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua diis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerunt vel satis esse videbuntur mala, quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes, antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia procul dubio nobis tribuerent, si iam vel illis clareret nostra religio, vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Deinde monstrandum est, quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est, in cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuverint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint. Postremo adversus eos dicetur, qui manifestissimis documentis confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior et subtiliore disputatione dignior, ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui apud illos excellentissima gloria clari sunt et nobiscum multa sentiunt, et de animae immortalitate et quod Deus verus mundum condiderit et de providentia eius, qua universum quod condidit regit. Sed quoniam et ipsi in illis, quae contra nos

21

sentiunt, refellendi sunt, deesse huic officio non debemus, ut refutatis impiis contradictionibus pro viribus, quas Deus impertiet, asseramus civitatem Dei veramque pietatem et Dei cultum, in quo uno veraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius voluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.

4 LIBER II
BREVICULUS 1. De modo, qui necessitati disputationis adhibendus est. 2. De his, quae primo volumine expedita sunt. 3. De assumenda historia, qua ostendatur, quae mala acciderint Romanis, cum deos colerent, antequam religio Christiana obcresceret. 4. Quod cultores deorum nulla umquam a diis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque celebraverint. 5. De obscenitatibus, quibus mater Deum a cultoribus suis honorabatur. 6. Deos paganorum numquam bene vivendi sanxisse doctrinam. 7. Inutilia esse inventa philosophica sine auctoritate divina, ubi quemque ad vitia pronum magis movet quid dii fecerint, quam quid homines disputarint. 8. De ludis scaenicis, in quibus dii non offenduntur editione suarum turpitudinum, sed placantur. 9. Quid Romani veteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse voluerunt. 10. Qua nocendi arte daemones velint vel falsa de se crimina vel vera narrari. 11. De scaenicis apud Graecos in rei publicae administrationem receptis, eo quod placatores deorum, iniuste ab hominibus spernerentur. 12. Quod Romani auferendo libertatem poetis in homines, quam dederunt in deos, melius de se quam de diis suis senserint. 13. Debuisse intellegere Romanos, quod dii eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honore divino. 14. Meliorem fuisse Platonem, qui poetis locum in bene morata urbe non dederit, quam hos deos, qui se ludis scaenicis voluerint honorari. 15. Quod Romani quosdam sibi deos non ratione, sed adulatione instituerint. 16. Quod, si diis ulla esset cura iustitiae, ab eis Romani accipere debuerint praecepta vivendi potius quam leges ab aliis hominibus mutuari. 17. De raptu Sabinarum aliisque iniquitatibus, quae in civitate Romana etiam laudatis viguere temporibus. 18. Quae de moribus Romanorum aut metu compressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia. 19. De corruptione Romanae rei publicae, priusquam cultum deorum Christus auferret.

22

20. Quali velint felicitate gaudere et quibus moribus vivere, qui tempora Christianae religionis incusant. 21. Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica. 22. Quod diis Romanorum nulla umquam cura fuerit, ne malis moribus res publica deperiret. 23. Varietates rerum temporalium non ex favore aut impugnatione daemonum, sed ex veri Dei pendere iudicio. 24. De Sullanis actibus, quorum se daemones ostentaverint adiutores. 25. Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi divinam exempli sui interponunt auctoritatem. 26. De secretis daemonum monitis, quae pertinebant ad bonos mores, cum palam in sacris eorum omnis nequitia disceretur. 27. Quanta eversione publicae disciplinae Romani diis suis placandis sacraverint obscena ludorum. 28. De Christianae religionis salubritate. 29. De abiciendo cultu deorum cohortatio ad Romanos. LIBER SECUNDUS PLURIMUM DEORUM CULTUS MORES PRAVOS EFFICIT

Quae sit pervicacia adversariorum.
1. Si rationi perspicuae veritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec divino adiutorio fide pietatis impetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad convincendum quemlibet vanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa verbis sufficientibus explicant. Nunc vero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo irrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, sive nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, sive obstinatissima pervicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem veritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, velut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniventibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper existimemus? Nam qui vel non possunt intellegere quod dicitur, vel tam duri sunt adversitate mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem 1 atque infatigabiliter vani sunt. Quorum dicta contraria si totiens velimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum vides. Quam ob rem nec te ipsum, <mi> fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter servit, tales meorum scriptorum velim iudices, qui responsionem semper desiderent, cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat Apostolus semper discentes et numquam ad veritatis scientiam pervenientes 2.

Quae in primo libro sint dicta.
2. Superiore itaque libro, cum de civitate Dei dicere instituissem, unde hoc universum opus illo adiuvante in manus sumptum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae Urbis recentem a barbaris vastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis servire daemonibus, cum potius hoc deberent tribuere Christo, quod propter eius nomen contra institutum moremque bellorum eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca barbari libera praebuerunt, atque in multis

23

si possunt. Quibus dictis primum terminavi librum. quare dii eorum curare noluerunt? Deus enim verus eos. immo vero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. qui diis deabusque exhibebantur. a quibus non colebatur. utrum omnino sint ulli immundi spiritus deorum nomine decipientes. in qua istos potius quam Deum verum et optet propitios et formidet iratos? 24 . cum sint nequissimi et irreverentissimi. quae hostiliter facta sunt. Romam quippe partam veterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem. antequam eos declaratum Christi nomen offenderet eorumque sacrificia prohiberet? Inhonesta deae Caelesti mysteria Carthagine celebrantur. se nosse dissimulant atque hoc apud vulgus confirmare nituntur. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur.famulatum deditum Christo non solum verum. merito neglexit. si propterea coluntur. cultores suos ad bene vivendum quare nullis legibus adiuverunt? Utique dignum erat. sed matrem qualiumcumque senatorum vel quorumlibet honestorum virorum. ludis turpissimis. sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant. 3. in istorum autem vita omnia non murorum. Caelesti virgini et Berecynthiae matri omnium 4. si iam tunc evangelica doctrina adversus falsos et fallaces deos eorum testificatione liberrima personaret. Primo ipsos mores ne pessimos haberent. quando quidem in ruina eius lapides et ligna. cui frustra invident. Docti et indocti simul nobis obsistunt. antequam eius nomen ea. longe ab eis ipsis Romanis degeneres. Inde incidit quaestio. ne ista mala patiantur cultores eorum. quae mala civitas illa perpessa sit ab origine sua sive apud se ipsam sive in provinciis sibi iam subditis. si illa lavatio? Et haec fercula appellabantur. Cur enim ea. quod voluntate propria quisque malus est. nisi vel nesciens. quod in eos belli iure fieri licuisset. et in his defendant. clades. quibus per certa intervalla locorum et temporum genus humanum oportet affligi. per vates etiam convenire atque arguere peccantes. sed etiam timore confictum sic honoraverunt. quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur. oblectabamur. Quae sunt sacrilegia. in quibus ab hoste aliquid perpetratum est. quibus calamitatibus res Romanae multipliciter varieque contritae sint. Illam proinde turpitudinem obscenorum dictorum atque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet. Deinceps itaque dicere institui. Memento autem me ista commemorantem adhuc contra imperitos agere. spectabamus arrepticios. quasi celebraretur convivium. et cur illa itidem dura. cur haec divina beneficia et ad impios ingratosque pervenerint. pios cum impiis pariter afflixerint? Quam quaestionem per multa diffusam (in omnibus enim cotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibus. ex quorum imperitia illud quoque ortum est vulgare proverbium: pluvia defit. permiserunt accidere cultoribus suis. a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur. Quis hoc negaverit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos vitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis. causa Christiani sunt 3. sed morum munimenta atque ornamenta ceciderunt. palam minari poenas male agentibus. Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam. ne paeniteat eas vitae. sed clara praedicatione praebere. qui Christianos adversis illis rebus affectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamvis castarum atque sanctarum protervitate impudentissima exagitant. solet multos movere) ut pro suscepti operis necessitate dissolverem. quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. dii autem illi. quorum si quid nunc passi fuerint. non dico matrem deorum. Deinde pauca dixi in eos. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti voce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum. causa accidere nominis Christiani. illicitum sibi esse iudicarent. aliquantum immoratus sum: maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas. ut. quae omnia Christianae religioni tribuerent. quae dicturus sum. ante cuius lecticam die sollemni lavationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis. cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent. quo velut suis epulis immunda daemonia pascerentur. Habet enim quiddam erga parentes humana verecundia. quam per publicum agebant coram deum matre spectante atque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. audiebamus symphoniacos. deos suos. quorum utraque bene ac male viventibus permixte atque indiscrete saepe accidunt. etsi non abstulit pudicitiae firmitatem. ut. quod intulit verecundiae dolorem. 4. qualia. gloria populis innotesceret. Sed respondetur. quod nec ipsa nequitia possit auferre. saltem offensa castitate debuit abire confusa. quo modo isti illorum sacra. facillime ista noverunt. si illa sunt sacra? Aut quae inquinatio. vel talem agens vitam. nobis imputanda esse contendunt. Quae si illecta curiositate adesse potuit circumfusa. praemia recte viventibus polliceri. ita illi istorum facta curarent. Recolant ergo nobis/cum antequam Christus venisset in carne. quas non est unde possit paenitere nequitiae. immo illorum gloriae vehementer adversi.

qualibus conviciis in quempiam iaculatis. quod discendum Persius increpat dicens: Discite. maxime cum eorum superbiae iuste providentia divina resisteret. non denique in ipso corpore. ut honoribus eam talibus advocarent cultores sui. qualia viri optimi abhorrent suis adhibere conviviis? Dii nihil honestum hominibus praeceperunt. ei similis de qua scriptum est: Mulier autem virorum pretiosas animas captat 7. ut ille magnae indolis animus hoc velut divino testimonio sublimatus et vere se optimum existimans veram pietatem religionemque non quaereret. luxuria refrenanda. quibus vitae probitas castitasque discatur 8. Hinc est quod de vita et moribus civitatum atque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt. sed quem fallendo deciperet. non deorum praecepta sunt. erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. Nec ullo modo crederet verecundiam laudabilis feminae ita in contrarium divinitate mutari. sed pudoris et honestatis). aut quid non esset consequens vel etiam repugnaret. quem te Deus esse iussit et humana qua parte locatus es in re 9. quorum erga se beneficia magnipenderant. erraverunt. eosque immortales factos atque in deorum numerum receptos esse crediderant 6. qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum virum. ut talibus dea sacris propitiaretur. et causas cognoscite rerum. sed hominum inventa. ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret. Proinde talis mater deum. non quem monendo et adiuvando faceret. ut ei divini honores decernerentur. quid fas optare. non ubi ludi agerentur obscenis vocibus et motibus histrionum. qui vir optimus a senatu electus est. quis modus argenti. sed Graeca sunt. quod agendae bonae 25 . Romanas occupatura mentes quaesivit optimum virum. Quo modo igitur nisi insidiose quaereret dea illa optimum virum. o miseri. Verum tamen si philosophi aliquid invenerunt. non in domo atque pecunia. Et quidam eorum quaedam magna. sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decrevisse mortalibus. quid sumus et quidnam victuri gignimur. 5. sed illum ipsum Nasicam Scipionem. Profecto ille tantam felicitatem suae matri. quid asper utile nummus habet. nisi aures clauderet seseque subtraheret. hoc probetur. An forte nobis philosophorum scholas disputationesque memorabunt? Primo haec non Romana. in ipso rectore carnis animo. quantum divinitus adiuti sunt. ambitione frangenda.Simulacrum Cybeles a Nasica Romam illatum. Aut si prohibebant. sicut nos ostendimus ad hoc ecclesias institutas. Dicatur in quibus locis haec docentium deorum solebant praecepta recitari et a cultoribus eorum populis frequenter audiri. Philosophi non dii invenerunt praecepta bonae vitae agendae. 7. sed in ipsa mente. Porro si ab illo deinde quaereremus. qui flagitiosissimae consuetudinis vitiis oblectari magis quam obluctari student. cum talia quaerat in suis sacris. ordo quis datus aut metae qua mollis flexus et unde. nec ubi Fugalia celebrarentur effusa omni licentia turpitudinum (et vere Fugalia. Diceret nobis. ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et vitibus. ut senator populi Romani ea mente praeditus. Nequaquam istos. ubi discerent miseri. 6. sed demonstrentur vel commemorentur loca talibus aliquando conventiculis consecrata. cum inter homines viveret. quantum autem humanitus impediti sunt. sic vellet coli matrem suam. qui utcumque conati sunt ingeniis acutissimis praediti ratiocinando vestigare. cuius manibus eiusdem daemonis simulacrum susceptum est in Urbemque pervectum. quam ad hoc dea viveret. quaqua versum religio Christiana diffunditur. invenerunt. sed ubi populi audirent quid dii praeciperent de cohibenda avaritia. unde postea nobis erit in Dei veri Domini voluntate disquirendi ac disserendi locus. utrum matrem suam tam optime de re publica vellet mereri. quid in moribus appetendum esset atque fugiendum. quid in ipsis ratiocinandi regulis certa connexione traheretur. habere de hac re iudicem vellem 5. optaret. patriae carisque propinquis quantum largiri deceat. si fieri posset. ut illa libenter audiret? Absit. sine qua omne quamvis laudabile ingenium superbia vanescit et decidit. qua theatrum aedificari in urbe fortium virorum prohibuit. quia et Graecia facta est Romana provincia. qualibus matrona verbis offenderetur. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana velut religione traditos iactent. aut si propterea iam Romana. ut viam pietatis ab humilitate in superna surgentem etiam istorum comparatione monstraret. hoc ostendatur potius. eos impleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. utrum inter eius divinos honores vellet illa turpia celebrari: nonne se malle clamaret. quid in rerum natura latitaret. quod menti subditur.

ubi Scipio disputans ait: Numquam comoediae. Cleonem. vel turpiter crudele vel crudeliter turpe in sacris talium deorum celebrari solet! quanto satius erat ad erudiendum iustitiam iuventutem publice recitari leges deorum quam laudari inaniter leges atque instituta maiorum! omnes enim cultores talium deorum. Cleophontem. si potero. pueri legere et discere coguntur a senibus. inquit. quia tantum nefas per humanos ludos confictum est. Sed. Iovem quo pacto Danaae misisse aiunt quondam in gremium imbrem aureum 11. in quibus regnant figmenta poetarum. Turpia sunt mystica deorum atque theatrica. Graecis licuit infamiam facere alteri in theatro. non per imperitum obsequium sacris deorum suorum intulisse Romanos. At quem deum! inquit. ut quod vellet comoedia. Cicero testatur in Libris. quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iovem si poetae fallaciter prodiderunt. vel potius quem non vexavit. sed fabulis poetarum. Et Graeci quidem antiquiores vitiosae suae opinionis quamdam convenientiam servarunt. Hinc apud Terentium flagitiosus adulescens spectat tabulam quandam pictam in pariete. hoc Graeci quamquam inverecundius. populares homines improbos. apud quos fuit etiam lege concessum. Multum enim ad rem pertinet. quod negantes convincit historia. tamen convenientius licere voluerunt. comoediae scilicet et tragoediae. Patiamur. ubi suae famae parci numina noluerunt. ut ostendat veteribus displicuisse Romanis vel laudari quemquam in scaena vivum hominem vel vituperari. hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine. Qui templa caeli summo sonitu concutit. quam in templis daemonum Galli absciderentur. dii utique casti. sicut alia multa. Quid autem hinc senserint Romani veteres. etsi eius modi cives a censore melius est quam a poeta notari. atque ab hac tanta auctoritate adhibet patrocinium turpitudini suae. Scipioni aut Caecilius Marco Catoni maledicere". Dicit deinde alia et sic concludit hunc locum. Hyperbolum laesit. Praeclare. Haec ex Ciceronis quarto De re publica libro ad verbum excerpenda arbitratus sum. nisi consuetudo vitae pateretur. disceptationibus legitimis propositam vitam. cum viderent diis suis accepta et grata esse opprobria non tantum hominum. 26 . si quis occentavisset sive carnem condidisset. inquit. nonnullis propter faciliorem intellectum vel praetermissis vel paululum commutatis. inquit. Et haec sunt scaenicorum tolerabiliora ludorum. non poetarum ingeniis habere debemus. cui pepercit? Esto. verborum obscenitate compositae. quam ea. hoc dico. sive flagitia eorum vera commemorarentur et agerentur in theatris atque ab eorum cultoribus utinam solo risu. Ubi inerat pictura haec. 8. Quem illa non attigit. sed ipsos deos. nec probrum audire nisi ea lege. quae honesta ac liberalia vocantur. ut ait Persius. ut sibi sollemniter ederentur et honori suo consecrarentur. nominatim diceret. At enim non traduntur ista sacris deorum. violari versibus et eos agi in scaena non plus decuit. quos De re publica scripsit. Sed Periclen. non quia neglectum. probare sua theatris flagitia potuissent 15. cum in ea se iactat imitari deum. sicut in eisdem libris loquitur Africanus. et quidquid aliud vel crudele vel turpe. Dein paulo post: "nostrae. contra duodecim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent.vitae beataeque adipiscendae satis esse possit: quanto iustius talibus divini honores decernerentur! quanto melius et honestius in Platonis templo libri eius legerentur. noster voluisset aut Naevius Publio et Gn. in his hanc quoque sanciendam putaverunt. magis intuentur quid Iuppiter fecerit. quas etiam inter studia. Nolo dicere illa mystica quam ista theatrica esse turpiora. quae actitantur ludis auctoritate divina institutis. insani secarentur. sive a poetis essent illa conficta. Iudiciis enim magistratuum. quam si Plautus. Ego homuncio id non facerem? Ego vero illud feci ac libens 12. acerbe imperando et quodam modo extorquendo fecisse. irasci ac vindicare debuerunt. verum et ipsorum deorum in scaenicis fabulis. sed nulla saltem. cum iam suae civitati maxima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset. mox ut eos libido perpulerit ferventi. quam quid docuerit Plato vel censuerit Cato. Itaque. eosdem illos ludos. tincta veneno 10. ut respondere liceat et iudicio defendere 16. ut dixi. de quo vellet. 9. quod infamiam faceret flagitiumve alteri. in re publica seditiosos. ac non etiam imitatione digna viderentur. Quis igitur in agenda vita non ea sibi potius sectanda arbitretur. Nimis enim superbum fuit famae parcere principum civitatis et civium. molles consecrarentur. quam molior explicare. Nam ingravescente pestilentia ludi scaenici auctoritate pontificum Romae primitus instituti sunt 14. quod in primo libro brevi commemoratione perstrinxi 13.

probris et iniuriis poetarum subiectam vitam famamque habere noluerunt. Cum igitur Graeci talium numinum servos se esse sentirent. tam insignis iniuria? Sed maligni spiritus. sive omnibus omnia tamquam bonis permixte tribuantur (neque enim esse decet deos malos. diligentius disseremus 20. Non enim consentaneum putabatur. competentissime Graeci utrosque honori ducunt. illorum autem ista etiam sacris sollemnitatibus miscuerunt. At Romani. pro quibus se etiam colendos mille nocendi fallendique artibus interponunt 17. etiam flagitia. Ad hanc convenientiam pertinet. ut linguam maledicam in cives tuos exercere poetae etiam lege prohiberentur. quanto a veritate remotius et a vita illius alienius? Quae igitur supplicia sufficiunt. si quidem. immo Romae unius quam caeli totius. facere convincantur iniuriam. Nunc ad rem praesentem quod attinet. ne vel omnibus diis suis. ut Plautus aut Naevius Publio et Gn. quod est indignius. a quibus cernebant deorum vitam eisdem ipsis diis volentibus et libentibus carpi. sicut Labeoni visum est. cum potius isti. vir eloquentissimus. Nam quod affertur pro defensione. nisi fieret. verum etiam libenter poetarum probris maledictisque lacerari. 10. et in deos tuos securi tanta convicia nullo senatore nullo censore. si et ludi omnibus grati sunt. sed sane diis suis omnino congruenter. sed erga deos suos superbe et irreligiose. si pietatem consulas religionis. Quod erga se quidem satis honeste constituerunt. maximus de rebus pacis ac belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt 18. quid astutius ad decipiendum atque callidius? Cum enim probrum iacitur in principem patriae bonum atque utilem. postea. quod etiam scaenicos actores earundem fabularum non parvo civitatis honore dignos existimarunt. verum etiam maxime honorandos putarunt. irascentibus eorum admonitione didicerant? Cum praesertim Labeo. 27 . Quod totum quale sit. quae numinibus quibus subditi erant grata esse cognoverant. cur sacerdotes honorarent. id ipsum est scelestius.Flagitia de se dici dii voluerunt. vel. et Aeschines Atheniensis. ludi convivia lectisternia. qui nec vitam civium lacerandam linguis poetarum et histrionum subtrahere ausi sunt. quos cum scirent non solum patienter. vel diis suis etiam sic consimilari appetentes. cum Deo fit ista tam nefaria. illis illa. per quos ludi exhibentur.. nonne tanto est indignius. Itane tandem. si ludi ab eis solis amantur. sive etiam non ullorum hominum illa crimina vera sint. quos deos haberi gaudent. si autem malitiam daemonum cogites. ut cuiquam opprobrium infligerent Romanorum. sicut in illa De re publica disputatione Scipio gloriatur. dum tamen humanas mentes his opinionibus velut retibus induant et ad praedestinatum supplicium secum trahant. quos isti deos putant. per quos illam voluptatem sive honorem diis exhiberi petentibus et. ne honestiorem famam ipsi requirendo et eis se hoc modo praeferendo illos ad iracundiam provocarent.quia lex iusta fuit sed impia. et ipsos homines. si Deus iuverit. rem publicam capessivit et Aristodemum. se potius quam illos huiuscemodi iniuriis indignos esse duxerunt seque ab eis etiam lege munierunt.. et sacerdotes.. quia per eos victimas diis acceptabiles offerebant. ut ad scelesta ac turpia perpetranda velut ab ipso caelo traduci in terras satis idonea videatur auctoritas. illos.. quia immundi sunt spiritus. . his. Haec Graeci turpiter quidem. sive homines ista commiserint. per quos victimae ministrantur. laudas hanc poetis Romanis negatam esse licentiam. ut ipse ait. per quos ista in theatris agebantur. per quos agerentur. ut malos deos propitiari caedibus et tristibus supplicationibus asserat. nullo principe nullo pontifice prohibente iacularentur? Indignum videlicet fuit. bonos autem obsequiis laetis atque iucundis. et scaenicos probrosos haberent. quae non admiserunt. quos bonos putant. vel metuentes. non illa vera in deos dici. qui humanis erroribus gaudent. numina bona a numinibus malis ista etiam cultus diversitate distinguat. quod in eo quoque De re publica libro commemoratur. inter tot et tanta eorum theatrica opprobria parcendum sibi a poetis nullo modo putaverunt. omnes sint mali). 12. Scipioni aut Caecilius M. Scipio. 11. qualia sunt. cum adulescens tragoedias actitavisset.. sed falsa atque conficta. tragicum item actorem. cum videas eos nulli deorum pepercisse vestrorum? Itane pluris tibi habenda visa est existimatio curiae vestrae quam Capitolii. tale carmen condere si quis auderet. sive certa discretione. cum easdem artes eosdemque scaenicos ludos etiam diis suis acceptos viderent. Quid enim causae reperire possent. Indigne Romani theatricam infamiam proscripserunt. non solum minime spernendos in civitate. et scaenicos. capite etiam sancientes. quem huiuscemodi rerum peritissimum praedicant 19. infamium loco ac numero deputare. istis ista distribuantur obsequia. quae tamen de numinibus fingi libenter accipiunt fallacissimi spiritus.. de se dici volunt.

quamvis iam superstitione noxia premerentur.eius praecepta Romanorum legi propinquant. sicut Romulum. cum ludos scaenicos. sicut apud Ciceronem idem Scipio loquitur: Cum artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent. qualis esse civitas debeat. tamen suasit levitati lasciviaeque Graecorum. In hac disceptatione huiuscemodi ratiocinatio summam quaestionis absolvit. quae si ad oblectamentum voluptatis humanae quaererentur. Hunc Platonem Labeo inter semideos commemorandum putavit. quisquis civium Romanorum esse scaenicus elegisset. Ecce enim recte. qui cupiditate fallendi inter suos honores sua celebrari crimina poposcerunt? Itemque Romani. profecto etiam tales homines honorandi. Illi enim honori suo deposcunt ludos scaenicos. forte undique removerent. Plato theatrica poetarum reicit. 2. quae ipsi dii sacra esse voluerunt. 1.deos honorans cum dedecore hominis scaenici. tamquam adversarios veritatis poetas censuit urbe pellendos? Iste vero et deorum iniurias indigne tulit et fucari corrumpique figmentis animos civium noluit 22. Concludunt Christiani: nullo modo igitur dii tales colendi sunt. Nec tantum haec agi voluerunt. ut talia etiam agerentur.. non heroibus tantum. 14. iubendo extorserunt gravitati et modestiae Romanorum. quo modo quaeso colendi putati sunt. isti saltem actores poeticarum fabularum removent a societate civitatis. suae tamen dignitatis memores ac pudoris actores talium fabularum nequaquam honoraverunt more Graecorum. Nequaquam igitur leges ad instituendos bonos aut corrigendos malos mores a diis suis possent accipere seu sperare Romani. ubi talia celebrantur dictitantur actitantur.. Confer nunc Platonis humanitatem a civibus decipiendis poetas urbe pellentem cum deorum divinitate honori suo ludos scaenicos expetente. si viveret: quo modo nos ista impunita esse nollemus. Dii eas sibi exhiberi petierunt: quo modo ergo abicitur scaenicus. isti ab honoribus omnibus repellunt homines scaenicos. Verum tamen istum.. qui duodecim tabularum lege prohibentur famam laedere civium. ut illos deos colerent. sed. O animum civitatis laudis avidum germaneque Romanum! sed respondeatur mihi: qua consentanea ratione homines scaenici ab omni honore repelluntur. Graeci putant recte se honorare homines scaenicos. quibus ille vera persuadere non potuit? . si ludos expeterent agendos conviciis Romanorum. etsi non persuasit disputando. vitio morum irreperent humanorum. sed etiam tribu moveri notatione censoria voluerunt 21. ne talia vel scriberentur.. Adsumunt Romani: sed nullo modo tales homines honorandi sunt. 13. si adoratur exactor? In hac controversia Graeci Romanique concertent. Semideos autem heroibus anteponit. quem appellat semideum. an daemonibus hac hominum deceptione gaudentibus. sed etiam diis ipsis praeferendum esse non dubito. et dignum fuit. non solum ei nullus ad honorem dabatur locus. ut poeticorum figmentorum et ignominiosorum deorum infamentur actores. Proponunt Graeci: si dii tales colendi sunt. ille poetas ab urbis ipsius habitatione. Propinquant autem Romanorum leges disputationibus Platonis. Sed responderet mihi fortasse. et si contra deos ludorum scaenicorum expetitores aliquid auderent. Qua ratione rectum est.. 14.. illi celebrari 28 . verum etiam censoris nota tribum tenere propriam minime sinebatur. quos videbant sibi voluisse scaenicas turpitudines consecrari. tam probrosa in deos convicia iaculantes cur non ut scaenici habeantur inhonesti. qui cum ratione formaret. per quem colitur Deus? Et theatricae illius turpitudinis qua fronte notatur actor.Catoni malediceret. Praeclara sane et Romanis laudibus annumeranda prudentia. Ille. isti. genus id hominum non modo honore civium reliquorum carere. sed utrosque inter numina collocat. sibi sollemniter exhiberi. ut Terentius vester flagitio Iovis optimi maximi adulescentium nequitiam concitaret? . Deinde quaerimus. se imitaretur. Cui tandem honestius divinos honores decerneret civitas? Utrum Platoni haec turpia et nefanda prohibenti. ipsi poetae talium fabularum compositores. et ludi scaenici deorum honoribus admiscentur? Illas theatricas artes diu virtus Romana non noverat. quibus divinos honores deferret illa res publica? Quos enim coli minime deceret minimeque oporteret. et Romanis moribus invexerunt et suis honoribus dicari exhiberique iusserunt? Cur non ergo hinc magis ipsi intellecti sunt non esse dii veri nec omnino digni. quo modo non detestandi spiritus intellecti. sed vellem se ipsa sequeretur. quando ille cuncta poetica figmenta condemnat. quia colunt ludorum scaenicorum flagitatores deos. sibi sacrari. isti autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi licentiam. Romani vero hominibus scaenicis nec plebeiam tribum. sed sibi dicari. quos legibus suis vincunt atque convincunt. sicut Herculem. honorentur auctores? An forte Graeco Platoni potius palma danda est. quanto minus senatoriam curiam dehonestari sinunt.

Non a suis diis Romani leges acceperunt. nullo autem iure pacis non datas rapuit et iniustum bellum cum earum parentibus iuste suscensentibus gessit. patri eorum. quae ita magna sunt. quos invehunt metus. Mala igitur animi. et eo modo ad feminas. ut his doctissimi eorum viri etiam stantibus urbibus res publicas perire confirment. Sed eum tamen. Quae autem illic eligendorum deorum etiam ipsorum falsorum ratio ac non potius adulatio est? Quando istum Platonem. partim sua propria sacraverunt. ut tres solos flamines haberent tribus numinibus institutos 26. qui cum de poetis ageret: Ad quos cum accessit. Nos quidem Platonem nec deum nec semideum perhibemus. ibi Mars filium suum pugnantem iuvaret. quod prudenter Romani credere noluerunt. quod sacerdotii genus adeo in Romanis sacris testante apice excelluit. quasdam leges. nec ulli sancto angelo summi Dei nec veridico prophetae nec Apostolo alicui nec cuilibet Christi martyri nec cuiquam Christiano homini comparamus. ut tamquam auctoritate divina sua sponte nequissima libido accenderetur humana. Dialem Iovi. hoc etiam huic tribuerent. condidisse fertur. quamvis Lycurgus Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritate 28 se instituisse confinxerit. vel insita exstirpanda curarent dii tales. quod. quae Romani numina partim peregrina receperunt. 15. isti ab opprobriis hominum deterrent impudentiam poetarum. Martialem Marti. qui poetas ipsos vel pro arbitrio mentientes vel hominibus miseris quasi deorum facta pessima imitanda proponentes omnino in civitate bene instituta vivere noluit. Si autem a diis suis Romani vivendi leges accipere potuissent. ut pro magno sacerdotium. ne animi malis. etsi ad memoriam fraudis illius circensium spectaculum mansit. mala vitae.sibi iubent figmentis poeticis opprobria deorum. quando quidem ipsi volunt fuisse semideum. quas inflammant cupiditates! 24 Romolo deo Quirino sacra instituta. inquit. quae filias suas ad matrimonium conregionalibus et confinalibus suis negasset petitas. quam ut in feminis 29 . An forte populo Romano propterea leges non sunt a numinibus constitutae. quas illi obducunt tenebras. ut quisque poterat. tantis disputationibus laborantem. 17. sicut supra disputatum est. facinoris tamen in illa civitate et imperio non placuit exemplum. non aliquot annos post Romam conditam ab Atheniensibus mutuarentur leges Solonis 27. Illud ergo potius fieret. quia. quanto fuit iniquius rapere non datas! iustius autem bellum cum ea gente geri potuit. Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus vel imminentia prohiberent. quamvis et ipsum semideum potius quam deum velut secretior eorum doctrina commendet 25. quas voluerat. talia vel sua vel quasi sua facta per theatricas celebritates populis innotescere cupientes. sed meliores et emendatiores facere conati sunt. clamor et approbatio populi quasi cuiusdam magni et sapientis magistri. Quirinalem Romulo. Numa Pompilius. sed vi. Ac per hoc et Neptuno et Plutoni. nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum vel poetarum dixit aut finxit). immo vero ut augerentur. mala morum. propterea non inde acceperunt. Semideus autem ille Plato et talium deorum libidini restitit. dii eorum. auferri? Nam si inique facerent Sabini negare postulatas. Quid enim iustius et melius quam filias alienas fraude spectaculi inductas non a parentibus accipi. quam cum ea. postremo vel Febri. minime curaverunt. quae praecipue cavenda sunt. ut post illam iniquitatem deum sibi Romulum consecrarent. omni modo curaverunt. 16. quod Iovi tribuerant. ne suis cultoribus acciderent. isto Romulus honore praelatus est. qui etiam seminanda et augenda flagitia curaverunt. frustra hoc exclamante Cicerone. certe vel Priapo vel alicui Cynocephalo. praeferendum esse censemus. Nam benevolentia civium velut receptus in caelum Quirinus est postea nominatus. ut coniugiorum negatorum armis ulcisceretur iniuriam. Aliquo enim fortasse iure belli iniuste negatas iuste victor auferret. si non Romulo et Herculi (quamvis istum nec fratrem occidisse. sicut Sallustius ait: ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 30? Ex hoc iure ac bono credo raptas Sabinas. qui Romulo successit in regnum. fratribus Iovis. et ab indole Romanorum quid perficiendum esset ostendit. quas tamen non ut acceperunt <tenuerunt>. Nam etiam flaminem illi instituerunt. et Romulum suum diis multis praetulerunt. et Marti tamquam patri eius forsitan propter ipsum. nulla sacra aedicula dignum putarunt. quem semideum volunt. quae repetebat ablatas. Iniusti Romani fuerunt Sabinis Collatino Camillo. faciliusque Romani in hoc erraverunt. quae quidem regendae civitati nequaquam sufficerent 29. non tamen perhibetur easdem leges a numinibus accepisse. qui eis multa etiam sacra constituit. et ipsi Saturno. cuius nostrae sententiae ratio Deo prosperante suo loco explicabitur 23. Hoc sane utilius feliciusque successit. perveniret. mores corrumperentur humani.

Cernis tamen. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. usque ad bella civilia demonstret esse perventum.. Cernis ex quo tempore. post parvum intervallum iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque in Urbe dissensiones fuisse... quales Romani fuerint. aequo et modesto iure agitatum 33. maritum eiusdem Lucretiae. Multa commemorare iam piget foeda et iniusta. de vita atque tergo regio more consulere. Dicit deinde plura Sallustius de Sullae vitiis ceteraque foeditate rei publicae. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est. collegam suum. Vides quem ad modum etiam illo tempore brevi. Ex hoc iure ac bono Marcus Camillus. ut eiusdem historici verbis utar. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta. Maiorum mores non paulatim ut antea. inquit.rapiendis factum eius imitandum lege ulla vel more permitterent. Quod scelus favente vel patiente populo fecit. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum. iam ipsa Roma de salute dubitante atque trepidante facillime superavit eorumque urbem opulentissimam cepit. . a quo populo consulatum idem Collatinus sicut etiam ipse Brutus acceperat.pravos fuisse mores. . cum potentes plebem sibi subdere conarentur plebsque illis subdi recusaret. bonum atque innocentem virum. invidia obtrectatorum virtutis suae et insolentia tribunorum plebis reus factus est tamque ingratam sensit quam liberaverat civitatem. excidium? Quae tempora ipse Sallustius quem ad modum breviter recolat et describat. Porro si illa tempora talia reperiuntur. qui Veientes. quae secundis rebus exorta sunt. qui cum in laude Romanorum dixisset. post Carthaginis videlicet. gravissimos hostes populi Romani. quantis malis morum. Iunius Brutus consul Lucium Tarquinium Collatinum. cum paulatim mutata. et quisquis adverterit. Nam cum optimis moribus et maxima concordia populum Romanum inter secundum et postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque huius boni non amorem iustitiae. Haec enim gesta 30 . ut ait. Ex quo tempore. Itaque habebo modum et ipsum Sallustium testem potius adhibebo. 18. quoniam metuebatur bellum.quia defuit agendae vitae ratio. quibus agitabatur illa civitas. propter nomen et propinquitatem Tarquiniorum coegit magistratu se abdicare nec vivere in civitate permisit. de quibus ait: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 34. Ex hoc iure ac bono post expulsum cum liberis suis regem Tarquinium. 18. quibus pulcherrima atque optima fuisse praedicatur Romana res publica. facillime perspicit.. servili imperio patres plebem exercere. quamvis eloquio multum impari. neque amplius quam regibus exactis. illius temporis vir egregius. unde nobis iste sermo ortus est: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 31. mox iterum a Gallis vindex patriae futurus ingratae. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est 35.. ut merito dicatur genitos esse. 3. ut de sua damnatione certissimus in exilium sponte discederet et decem milia aeris absens etiam damnaretur. Attende itaque quid deinde contexat: Dein. Carthaginem nolebat everti): continuo subiecit idem Sallustius et ait: At Discordia et avaritia atque ambitio et cetera secundis rebus oriri sueta mala post Carthaginis excidium maxime aucta sunt 32. et utriusque partis defensores magis studiis agerent amore vincendi. quid iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur. colluvie morum pessimorum quo illa civitas prolapsa fuerit ante nostri superni Regis adventum. 2. sed torrentis modo praecipitati. quam aequum et bonum quidquam cogitarent. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. Unde subnectens cur hoc dixerit: Nam iniuriae.. ut intellegeremus etiam ante oriri solere et augeri. quo Romanus exercitus totiens male pugnando graviter afflictus est. metum dixit fuisse causam.. et alii scriptores in haec consentiunt. 18. ut metu vitia cohiberentur. ut regibus exactis. inquit.. idem tamen in primo historiae suae libro atque ipso eius exordio fatetur etiam tunc. cuius filius Lucretiam stupro violenter oppresserat. id est eiectis. in eius Historia legi potest. quod rex Tarquinius regno atque Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat. aliquantum aequo et modesto iure ageretur. 1. ut opinor. sed stante Carthagine metum pacis infidae fuisse dixisset (unde et Nasica ille ad reprimendam nequitiam servandosque istos mores optimos. cum ad consules a regibus esset translata res publica. praedicans illud tempus. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. ut commemoravit. Sallustius testis est post deletam Carthaginem. post decennale bellum. qui neque ipsi habere possent res familiares neque alios pati 36. id est parvo intervallo post reges exactos. quod expulsis regibus incredibiliter civitas brevi aetatis spatio plurimum crevit. Validiorum et ob eas discessio plebis a patribus aliaeque dissensiones domi fuere iam inde a principio.

si ita necesse est. iuvenes et virgines. Obsequantur divitibus pauperes causa saturitatis atque ut eorum patrociniis quieta inertia perfruantur. vel. Ille sit publicus inimicus. qui habere privata non possunt. religioni increpitant Christianae. eosque non sinceriter honorent. et per apostolicos Actus et per Epistulas tam multa contra avaritiam atque luxuriam ubique populis ad hoc congregatis quam excellenter. Reges non curent quam bonis. evertat a sedibus. pluresque vitiis male blandientibus quam utili virtutum asperitati sunt amiciores: tolerare Christi famuli iubentur. per quas sibi etiam infirmiores subdat quisque potentior. et vitae aeternae culmen beatissime regnatura conscenderet. victoriis gloriosa. inquiunt. sed iudicio veritatis gloriosissimam civitatem? Christus vera dedit agendae vitae praecepta. opiniones humanis mentibus. divites pauperibus ad clientelas et ad ministerium sui fastus abutantur. Cum igitur tot et tanta mala temporum illorum vel tolerabiliora superius. Quis hanc rem publicam sanus. quibus per falsam divinitatem perniciosam conciliarent auctoritatem. Populi plaudant non consultoribus utilitatum suarum. quisquis eam mutare vel auferre temptaverit. seniores cum iunioribus 38. si divitias quisque augeat semper. Legant nostra et per Prophetas et per sanctum Evangelium. eum libera multitudo avertat ab auribus. nihil ab ulla clade timeatur". sed largitoribus voluptatum. unde haec mercede didicimus. Abundent publica scorta vel propter omnes. vel propter eos maxime. tanto ante dixerunt ante Christi adventum) paulatim mutata ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est. quae cotidianis effusionibus suppetant. sive divites sive pauperes. quorum etiam imitatores in sceleribus et flagitiis se esse laetantur. ille contemnit. ceterum de suis vel cum suis vel cum quibusque volentibus faciat quisque quod libet. qua condat aeternam et non plausu vanitatis. legibus advertatur. sed tamquam rerum dominatoribus et deliciarum suarum provisoribus serviant. non prohibeantur impura. clarissimum sibi locum etiam ista tolerantia comparare. sive milites sive provinciales. 19. "Tantum stet". ut tali felicitati nihil ab hoste. auferat a viventibus. exactores ipsi atque milites 39: et terras vitae praesentis ornaret sua felicitate res publica. Ecce ante Christi adventum. Et tamen luxu atque avaritia saevisque ac turpibus moribus ante adventum Christi rem publicam pessimam ac flagitiosissimam factam non imputant diis suis. utriuslibet sexus. Legant nobis contra luxum et avaritiam praecepta deorum suorum populo Romano data. sed auctores eorum. Ecce Romana res publica (quod non ego primus dico. Non dura iubeantur. ubi cuique libuerit et potuerit. die noctuque ludatur bibatur. ac non etiam ab illo probrosa et ignominiosa deposcerent. unde talia vitia silvescerent. nihil a peste. cui utinam tantum casta et modesta reticerent. Provinciae regibus non tamquam rectoribus morum. pace secura sit. Nullus ducatur ad iudices. Exstruantur amplissimae atque ornatissimae domus. Verum tales cultores et dilectores deorum istorum. flagitiosissimamque rem publicam et in illa Angelorum quadam sanctissima atque augustissima curia caelestique re publica. sed domui 31 . sed torrentis modo praecipitati. Saltationes undique concrepent. sive sint reges sive principes sive iudices. "tantum floreat copiis referta. sed quam subditis regnent. Colantur ut voluerint. verum etiam antequam de Virgine natus esset. ubi Dei voluntas lex est.sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere coepisset. post deletam Carthaginem Maiorum mores non paulatim. Et quid ad nos? Immo id ad nos magis pertinet. quamcumque isto tempore superbia deliciaeque eorum perpessae fuerint. ut antea. Quid alienae vineae potius quam quid suae vitae quisque noceat. vomatur diffluatur. Illi habeantur dii veri. quos cum suis vel de suis possint habere cultoribus: tantum efficiant. adflictionem vero eius. nullo modo curant pessimam ac flagitiosissimam esse rem publicam. Quandoque turpissima est vitae agendae ratio. qui doctrina saluberrima et falsos ac fallaces deos coli vetat et istas hominum noxias flagitiosasque cupiditates divina auctoritate detestans atque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo ubique familiam suam sensim subtrahit. opipara convivia frequententur. principes et omnes iudices terrae. quam divine non tamquam ex philosophorum concertationibus strepere. Cuius praecepta de iustis probisque moribus si simul audirent atque curarent reges terrae et omnes populi. nisi qui alienae rei domui saluti vel cuiquam invito fuerit importunus aut noxius. astutia maligna inserentibus: cur mala praesentia Christo imputant. non dicam Romano imperio. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta est 37. sed tamquam ex oraculis et Dei nubibus intonare. aetas omnis capax et uterque sexus. theatra inhonestae laetitiae vocibus atque omni genere sive crudelissimae sive turpissimae voluptatis exaestuent. ludos exposcant quales voluerint. cui haec felicitas displicet. quibus frui placuerit. quod est felicius. 20. Sed quia iste audit. sed <nequiter ac> serviliter timeant. sive liberi sive servi. qui hanc adipiscendam populis procuraverint adeptamque servaverint. et quos baptista Iohannes alloquitur. etiam pessimam. vel post eversam Carthaginem intoleranda et horrenda diis suis imputare non audeant.

21. Cum vero iniustus est rex. ut in sepulcro suo scribi fecerit ea sola se habere mortuum. quae libido eius. cum bene ac iuste geritur sive ab uno rege sive a paucis optimatibus sive ab universo populo. Populum autem non omnem coetum multitudinis. quoniam non esset res populi. pertractata Scipio ad intermissa revertitur recolitque suam atque commendat brevem rei publicae definitionem. quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse assensus est Scipio responditque Nihil esse. nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud. quando praesentiebatur ea corruptione. sicut populus fuerat definitus 46. quorum consensum dixit esse factionem. verisimilibus rationibus et exemplis velut conaretur ostendere. sicut pridie fuerat disputatum. nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosorum labe ac dedecore impleatur. etiam cum viveret. sicut ratio ex illis definitionibus conexa docuisset. quo possent longius progredi. sine iniuria non posse. ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset. qua dixerat eam esse rem populi 45.. Nam mortis eius fit in eisdem libris commemoratio. Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset. quantum satis visum est. sine summa iustitia rem publicam regi non posse 43. eam esse in civitate concordiam. Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam ac flagitiosissimam dixit. qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam. sed.. illam vero inutilem. atque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam. 21. sicut Cicero disputat. isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus. Tum Laelius rogantibus omnibus iustitiam defendere aggressus est asseruitque quantum potuit. cui nomen usitatum non repperit.. purgans praecipue. id est rem populi. nec ipse populus iam populus esset. et quae harmonia a musicis dicitur in cantu.. pessimam ac flagitiosissimam factam. 21. quod iam vulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse. qualem illam describit Sallustius. ut sonis. aut iniusti optimates. 2.. quod adhuc de re publica dictum putaret. ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur. quo iam unus Gracchorum occisus fuit.. si esset iniustus. non iam pessima ac flagitiosissima. et poposcit. aut iniustus ipse populus. quem tyrannum more Graeco appellavit. Cultus deorum non profuit reipublicae iustitiae (21-29) Tullio teste Romanorum res publica non fuit iusta. sed.nec iure sociata aut res populi. de re publica disputantem. in tertio libro magna conflictione res acta est. Eo quippe tempore disputatur. suscepit deinde Philus. unus eorum qui disputationi aderant. propter illud. sicut ipse ait. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis utilitas. omnino nullam esse rem publicam. a quo scribit seditiones graves coepisse Sallustius 41. ne hoc ipse sentire crederetur. ut Sallustius narrat. egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam. huic libentius quam Romani veteres Romulo templum et flaminem consecrarent. eum ipsum qui Carthaginem exstinxerat.Sardanapali comparaverit? Qui quondam rex ita fuit voluptatibus deditus. iam iamque peritura. . nisi ut etiam ipsum tyrannum vocaret: non iam vitiosam.. hauriendo consumpserat 40... sed hoc verissimum esse. sed omnino nulla erat secundum istam rationem. Quando ergo res publica Romana talis erat. moderata ratione civitatem consensu dissimillimorum concinere. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset: Ut in fidibus aut tibiis atque cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis. Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum. cum tyrannus eam factione capesseret. quam describit Sallustius. sed tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non. 1.a maiorum moribus recessit. Quem regem si isti haberent sibi in talibus indulgentem nec in eis cuiquam ulla severitate adversantem. nihil tam inimicum quam iniustitiam civitati nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare posse rem publicam 44. 3.. Inducit enim Scipionem. quem immutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt. eamque sine iustitia nullo pacto esse posse 42. arctissimum atque optimum omni in re publica vinculum incolumitatis. quantum prodesset iustitia civitati quantumque obesset. sed coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse determinat. . quam 32 . iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. Qua quaestione. si afuisset. ut hanc esse utilem rei publicae.

et veterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes viri. sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Enni poetae versu. cuius vitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? Quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? . non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renovare neglexit. An forte propter huiuscemodi civium mores Vergilianam illam sententiam. quos ita oblivione obsoletos videmus. sed ne id quidem curavit. Nostra vero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam. utrum in ea viguerit vera iustitia an forte nec tunc fuerit viva moribus. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes viros adhibebat. quod alibi aliterque vulgatum est.. longe quidem post mortem Africani. si et ipsam rem publicam placet dicere. cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis. a quo tot templis. tot festis sollemnitatibus. antequam Christus in carne venisset. ut formam saltem eius et extrema tamquam lineamenta servaret. quoniam eam rem populi esse negare non possumus. quod et ipse Cicero nesciens. quibus imperium hoc steterat 53? Primum si ita est. Aut si dederunt. 22. non casu aliquo.. inquit.. ut non modo non colantur. Reipublicae flagitia monent. dii custodes eius populo cultori suo dare praecipue vitae ac morum praecepta debuerunt. dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. sicut solent. ut seditionibus cuncta turbarent. pro defensione deorum suorum opponere audebunt: Discessere omnes adytis arisque relictis dii. ne tunc periret atque amitteretur illa res publica. sed evanescentem vetustate. quia numquam in ea fuerit vera iustitia. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius. immo curantes ut etiam perdite viverent. quis non istorum ea Christianis imputanda esse censeret? Quam ob rem cur non curarunt dii eorum. Quem quidem ille versum. et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est. Si autem hoc nomen. numquam illam fuisse rem publicam. quas Marius et Cinna et Carbo. in ea certe civitate est vera iustitia de qua Scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de te.disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit. sed picta coloribus. tot sacerdotibus et sacrificiorum generibus. immo vero nulla erat atque omnino perierat perditissimis moribus. re ipsa vero iam pridem amisimus 48. quam Cicero longe. cum eam praeferret. Haec Cicero fatebatur. Ut ergo non periret. quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breviter posuit (attestantibus etiam multis sive ipsius sive eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis). Quid enim manet ex antiquis moribus. 21.deos minime Romae subvenisse. tam multiplicibus variisque sacris. ut in bella etiam progrederentur civilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita 51. Nam neque viri. quas deorum leges illi civitati datas contempserint Gracchi. tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis viris et moribus qualis fuerit. tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur. quae si diffamata et praevalescente religione Christiana sentirentur atque dicerentur. proferatur ostendatur legatur. sed iam ignorentur? Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria. quod hac offensi eos dii sui 33 . quibus ille dixit rem stare Romanam.. nisi hi viri praefuissent. vera autem iustitia non est nisi in ea re publica. ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis. Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem. 1. expressit. cuius conditor rectorque Christus est. hoc videbimus 49. quem in suis libris fecit de re publica disputare. neque mores. Sed alias. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit. secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi adventum pessima ac flagitiosissima facta erat. 4.igitur mala non imputanda nomini Christi. rem publicam verbo retinemus. civitas Dei 50. sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est. 22. si Deus voluerit. Enitar enim suo loco. .. ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt. quo dixerat: Moribus antiquis res stat Romana virisque 47. Nostris enim vitiis. adhuc tamen ante adventum Christi.. Vel brevitate vel veritate tamquam ex oraculo quodam mihi esse effatus videtur. non curantes quem ad modum illi viverent. quamlibet laudabilem dicant istam fuisse vel esse rem publicam. 2. nisi ita morata civitas fuisset. quas denique Sulla ipse 52. aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam vaste lateque imperantem rem publicam. ab usu nostrae locutionis est forte remotius. non habent cur querantur de religione Christiana.

eos qui scripserunt legant qui volunt.. qui habuit quinque filios consulares. ubi quam cruenta. 23. quia. nec subvenire praecipiendo nec latere tacendo potuerunt. si nihil etiam in his transeuntibus et temporalibus bonis vel eis quos oderunt nocent. nihil dii eorum pro dirigendis vel pro corrigendis egerunt moribus. quantum secreto Omnipotentis arbitrio permittuntur. 34 . immo depravandis et corrumpendis addiderunt moribus. quamvis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae. nisi quantum illius ordinatione sinitur. quam nimis diligunt.deseruerint. nondum interim disputo: nunc ago de labe morum. . ut amitteretur. Omitto quod Marius a miserantibus Minturnensibus Maricae deae in luco eius commendatus est. ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. et ex summa desperatione reversus incolumis in Urbem duxit crudelem crudelis exercitum. Sed tamen haec numinum turba ubi erat. senex ne in manus Sullae futuri mox victoris irrueret 55. ne magnipendamus terrenam felicitatem. quibus primum paulatim decoloratis. sicut ipsi mali homines in terra. dignitate longaevitate cumulari et perfrui diis iratis. Si enim ad haec eum dii eorum non iuverunt. Nec ideo vita pessima eligenda videatur. deinde torrentis modo praecipitatis tanta.. quem male viventem non docuerant bene vivere? Res temporum prosperae aut adversae. ut quid tanto studio colendi requiruntur? Cur laboriosis tristibusque temporibus. 2. quam incivilis hostilique immanior eius victoria fuerit. Quod si ita esse concedunt. tamquam offensi abscesserint. magis contraria ut populus disceret institerunt. et ostenduntur non praefuisse <re>frenandis. iuste nemo reprehendit. Prorsus ibi erant. et Catilina pessimus oppressus inopia et in bello sui sceleris prostratus infelix. et optimo Regulo defuerunt? An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod si propterea magis timendi et colendi putantur: neque hoc putentur. a quo solo conferri potest. ut septiens consul fieret adiuverunt atque ut in septimo suo consulatu moreretur. qui non studiis agunt. nisi saltem anseres diis dormientibus vigilarent 54. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias avesque colentium Roma deciderat. etiam rerum temporalium felix fuit. Verum de his adventiciis et corporis potius quam animi malis. dii fuerunt. Nam si virtutibus animi et probitati vitae. si eorum de bona vita atque iustitia civitas praecepta contempserat. tantum possunt. nec Maricae nescio cui tribuo Marii sanguineam felicitatem. omnes adytis arisque relictis di. convincuntur. sic etiam illi non omnia quae volunt facere possunt. tantam felicitatem et posse homines. quae vel ab hostibus vel alia clade accidunt. sicut fuit Marius. cur in eis adfuerunt pessimo viro Mario. murmuratur et propter eos Christiana religio conviciis indignissimis laeditur? Si autem habent in his rebus vel beneficii vel maleficii potestatem. quae sicut Mario malis etiam plerumque conceditur. quia. ut ei omnia prosperaret 56. vel eis quos diligunt prosunt. quod velut offensi civium iniquitate discesserint. cum longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc enim tota Urbe in hostium potestatem redacta solus collis Capitolinus remanserat. ut quid coluntur. qui enim Marium novum hominem et ignobilem. non parum est quod fatentur etiam non propitiis diis suis posse accidere homini istam temporalem. Metellus enim Romanorum laudatissimus. Nec se bonos fingant. nec eosdem immundissimos spiritus vel propter haec ipsa bona malave terrena propitiandos aut timendos existimemus. ut periret.. 1. Recte autem abscesserant. neque enim minus eos invenitur Regulus coluisse quam Marius. Quid quod etiam videntur eorum affuisse cupiditatibus implendis. cuius plene iudicia nemo comprehendit. salute viribus.non a daemonibus sed a Deo sunt. posse etiam homines. 23. qui etiam ipse caperetur. omitto. quaeso. vigiliis doloribus excruciari et emori diis amicis. quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas abegerunt. opibus honoribus. nec eam rursus quasi malam arbitremur. cum anseri sollemnia celebrabant.. Nunc vero quales. cruentissimum auctorem bellorum civilium atque gestorem. produntur. sed occultae potius providentiae Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore liberandos. si noluerunt cum populo cultore suo vivere. sicut fuit Regulus. Sed hoc. ne periret. Illa igitur res publica malis moribus cum periret. cum ea multos etiam pios ac bonos unius veri Dei cultores invitis daemonibus praepolluisse videamus. Sullae secundae res admonent. ut dixi. sed haec prudenter advertunt... cuius praemia post mortem speranda sunt. et verissima atque certissima felicitate praepollent boni Deum colentes. compendio nihil eos prodesse et coli superfluo confitentur. etsi aliquid in his rebus daemones possunt. captivitate servitute inopia. quia magis Mario quam Regulo dii favisse existimantur.

Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias civili sanguine ulcisci. 25. eam recordatus est. quae in animo Sulla haberet. nisi ut sibi Romani bellando civiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere viderentur? Iam enim coeperant bella civilia. quod miles quidam. iterum mandatum est ab eodem Iove per militem quendam legionis sextae. nisi qui tales deos imitari magis elegit quam divina gratia ab eorum societate separari. cuius tempora talia fuerunt. dum occiso spolia detraheret. unde longe aberat per quem ille spiritus loquebatur. Tunc postumius haruspex ille respondit praeclaram ei significare victoriam iussitque ut extis illis solus vesceretur. quam prius ab illo audierat. quae forma militi visa fuerit. Sulla. Arserat autem re vera Capitolium. fratrem nudato cadavere agnovit ac detestatus bella civilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit 59. sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret.. negotium suum agere. vidit in capite vitulini iecoris similitudinem coronae aureae. ne imitari tales pugnas civica trepidaret affectio. et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. invenerunt 58. quod esset Mithridatem superaturus. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne vinceretur. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupiditatem minando frangebant. diis iuvantibus implevisset. quae illic victor tam horrenda commisit. Quae pugna ubi destitit. quis non videat. moxque multi se vidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Livius 57. ubi non multo post civiles acies nefario proelio conflixerunt. Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores. Dii ad crudelitatem atque scelus propellunt. Hoc cum dixisset. quantum nocuit cupiditati. unde multa iam dixi. quam inimicos in corporibus perderet. prius se de Mithridate praenuntiasse victoriam." atque ut id divino spiritu clamare crederetur. et factum est. non cuiusquam somnio vel vaticinio praenuntiabant. nuntiavit etiam aliquid et prope futurum et mox factum. noxii daemones. Illud sane intende. illorum comparatione quaererentur. Quid hic responderi potest. Immo satis agebant. cui corona aurea ipsius victoriae illustrissimum signum in vitulino iecore apparuit. scaenicos sibi 35 . quorum vindex esse videbatur. qualia non foedarent. sub qualibus diis esse cupiant. sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones. quos illi deos putantes colendos et venerandos arbitrabantur. qui blasphemant Salvatorem voluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. ut pro diis habeantur et colantur. non tamen clamavit: "ab sceleribus parce. sicut saepe dixi notumque nobis est in Litteris sacris resque ipsae satis indicant. Si ergo veraciter inter se numina pugnaverunt. quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo velut divinam auctoritatem praebere sceleribus? Quod etiam in quadam Campaniae lata planitie. continuo egressus e castris postero die concitatior reversus est et Capitolium arsisse clamavit. ut ea illis exhibeantur. 24. Postea parvo intervallo servus cuiusdam Lucii Pontii vaticinando clamavit: "a Bellona nuntius venio. Illinc vero quis non intellegat. . non auguriis. Iam multos moverat. victoria tua est. sed potius humanum scelus divino excusaretur exemplo. qualia signa si dii iusti dare solerent ac non daemones impii. cum primum ad Urbem contra Marium castra movisset. per Lucium Titium ei mandatum est a Iove.24. quid aliud egerunt. ut custodiri se postumius haruspex voluerit capitis supplicium subiturus. cum ille indicasset. Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens. Sulla". Sulla". Neque enim eius dignitati tantum profuit illa victoria. Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. quare dii curaverint velut felicia ista nuntiare. et nullus eorum curaverit Sullam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis civilibus. inter se pugnantes hominibus apparere voluerunt. Sulla certe ipse. quanta de illa conflictatione exprimi poterant.. qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine. ipsi inter se prius pugnare visi sunt. ut superiora. quando de rerum eventu praedicebant nihilque de ipsius Sullae correctione curabant. quibus hi qui exhibent sociati unam pessimam causam cum eis habeant in iudicio Dei. ut immoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus. qua factum est.. 1. nisi ea. Ecce non discesserant adytis atque aris relictis di.daemones ad flagitia excitare. 1. Hac astutia maligni spiritus etiam ludos. quod ad causam maxime pertinet. vestigia quoque velut hominum et equorum. ut victor civium gloriosus victus atque captivus nefandis vitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subderetur. Tum percontatus Sulla. Deinde cum venisset Tarentum Sulla atque ibi sacrificasset. profecto illis extis nefaria potius atque ipsi Sullae graviter noxia mala futura monstrarent. 2. iam bella civilia excusantur humana. Haec illi dii vere tristia vereque lugenda non exstis. Clamavit homo vaticinando: "victoria tua est. qui de Mithridatica victoria ab eodem mandata pertulerat. Quod quidem daemoni et praevidere facile fuit et celerrime nuntiare.. Ut ergo huius tanti mali minime taederet. et tunc promittere daturum se potestatem. consideretur tamen quae sit talium deorum vel malitia vel miseria: si autem se pugnasse finxerunt.

securus imitaretur. nec usque adeo sit turpitudine vitiosa. spectanda processerint: quid est. quod malum geritur omnes convocat spectatores. si ullus ibi erat. . Christo nostro imputant: cum Christus noster tanta frequentet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores. nullam verecundiorem scaenicam vidimus. ipsi ad decipiendos homines poetarum carmina firmaverunt. Hoc tamen palam discendum praebebatur in templo. qui si vere abscessissent. quoniam pessimis moribus civium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse nullamque remansisse ante adventum Christi Iesu Domini nostri auctores eorum dicere et scribere minime dubitarunt. sed tamen illos libentissime sibi talia exhiberi cerneret. nisi etiam exhibere curarent. nisi qui 36 . qui se huiuscemodi voluptatibus immundos esse spiritus confitentur. Quam perditionem diis suis non imputant. universi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissime spectabamus. decus latet et dedecus patet. ut periret. ne auderent impudicos gestus ore libero cernere. intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam. qui mala transitoria. illinc virginem deam. Hominibus namque verecundabantur. 1. verum etiam per se ipsos in campo humanis oculis exhibentes. ut totum sensum honestatis amiserit. Tanta enim vis est probitatis et castitatis. seu vivant seu moriantur. quam venerabantur. convincuntur fuisse praesentes. sive prodita sive conficta. hoc ipso callidior advertenda est et convincenda malitia spirituum noxiorum. Haec dicere compulsi sumus. cum vitiis hominum offenderentur. nisi alicubi se. Proinde malignitas daemonum. qui pauci sunt. capiantur. quibus boni.. 26. ut arbitror. ubi tanta deorum flagitia theatricis canticis atque fabularum actionibus celebrata et quisquis eos fecisse crederet et quisquis non crederet. 26. . et intus paucis castitas simulata vix sonat. immo eosdem mores velut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius. Foris itaque populis celeberrimo strepitu impietas impura circumsonat.. cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae. eorumque sibi celebratione petita ab impudentibus.. ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt. pugnas videlicet suas non solum per scaenicos in theatro. perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus quibusdam velut electis sacratis suis 61? Quod si ita est. sive indicatis sive simulatis. cuncta obscenitatis implebantur officia. Ne quis itaque existimaret in deos convicia potius quam eis dignum aliquid scriptitasse. praebentur propatula pudendis et secreta laudandis.. ut imitanda proponerentur. ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statutis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint atque ad omnium oculos.sicut in sacris deae Caelestis. Quis enim alius spiritus occulto instinctu nequissimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis.dicari sacrarique iusserunt. ne plures. Sciebatur virginali numini quid placeret. Sed ubi hoc. quod humana flagitia non libere homines committerent. hoc autem. mitius Romani in bella civilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent. corrigantur.Christus ad optimos mores. iam dicere audebit. illam suppliciter adorari. Quam non ideo tunc perisse quisquam. quod bonum dicitur vix aliquos invenit auditores. 2. ut honestiores. quod idem ipsi daemones. dii vero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica. tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. opprobria numinum et crimina. non ibi pudibundos mimos. nescimus. qui suis flagitiis et facinoribus. extorta a pudentibus auctores se vitae scelestae immundaeque testantur. quia tot signis extorum auguriorum vaticiniorum. ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus. casto corde damnare. ne periret. qui sunt turpissimi. quae apud deos etiam religiose discerent iratos habituri. ante illam turpia celebrari. transfiguret in angelos lucis 62. quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum iactare et commendare gestiebant. ante ipsum tamen delubrum. non implet negotium deceptionis. et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. nisi in fallaciae diversoriis? Illud enim fit. Nonnullae pudentiores avertebant faciem ab impuris motibus scaenicorum et artem flagitii furtiva intentione discebant. 25. ut omnis vel paene omnis eius laude moveatur humana natura. nisi in daemonum templis? Ubi. quem ad modum scriptum in nostris Litteris novimus... quia Discessere omnes adytis arisque relictis Dii 60 velut amici virtutibus. ad quod perpetrandum saltem secretum quaerebatur in domo. perire non possunt. sed multo minus audebant sacra eius. Quae cum ita sint. 2. Ubi et quando sacrati Caelestis 63 audiebant castitatis praecepta. mirante nimium. pudore mortalium. Dii ad turpia incitant.

de quorum virtute perfecta et pro fide vera etiam passionibus gloriamur. qui usquequaque adversus potestates inimicissimas confligentes easque fortiter moriendo vincentes "sanguine nobis hanc patriam peperere suo 67". omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur. Dicit alio loco iam consul in extremis periculis civitatis. inquam. sed sibi quoque imitanda credebat. sed in Deo vero sine ullo errore lauderis. eo modo dii conciliabantur. dies est. Illic enim tibi non Vestalis focus. quibus non sit quieta vita. Non audias degeneres tuos Christo Christianisve detrahentes et accusantes velut tempora mala. Scipionum Fabriciorum. Ad quam patriam te invitamus et exhortamur. sed Deus unus et verus Nec metas rerum nec tempora ponit. constituens in templis simulacra daemonum. susurrans in occulto verba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos. non illud nescio quid velut bonum et honestum. frequentans in aperto invitamenta nequitiae ad possidendos innumerabiles malos? Dii turpibus sacris et ludis placantur.etiam sacris talibus oblectatur. non nisi vera pietate purgatur atque perficitur. Haec potius concupisce. hanc.. pro qua minimum laborabis. Neque enim gravius fuerant quamlibet crudelissima immanitate nocituri homines. ubi audiant quam bene hic ad tempus vivere debeant. haec potius concupisce. haec ignominiosa deorum vel scelerate turpiterque facta vel sceleratius turpiusque conficta oculis et auribus publicis civitas tota discebat. Vir gravis et philosophaster Tullius aedilis futurus clamat in auribus civitatis. honesta utriusque sexus discretione. aut timore vel pudore comprimitur. et ludos per decem dies factos. o progenies Regulorum Scaevolarum. 27. aut dona laudantur aut beneficia postulantur. quanto turpius celebrari solent. inter cetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam 64. cuius quodam modo asylum est vera remissio peccatorum. quam ne non fieret. Si quid in te laudabile naturaliter eminet. cuius actores laudanda Romanae virtutis indoles honore privavit. sed potius secura nequitia. 29. ut post hanc vitam beate semperque vivere mereantur. quo virtus debellaretur in mentibus. Imperium sine fine dabit 69. ubi veri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur. sicut experrecta es in quibusdam. 1. quia populi confluunt ad ecclesiam casta celebritate. qui ludi tanto devotius. cum quaerant tempora. amans in ludis simulacra vitiorum. qui non opponerentur defensores oppugnatoribus moenium. Nunc iam caelestem arripe. 28. Mysteria cristiana sunt saluberrimae pietatis. et ideo non solum illis exhibenda. neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret praetermissam 65. ut eius adiciaris numero civium. haec ab illa turpissima vanitate et fallacissima daemonum malignitate discerne.. sed occulto iudicio divinae providentiae vera religio quam eligeres defuit. Expergiscere. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. quam nocebant ipsi. tribu movit. nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. timeretur 66. agnovit turpes fecit infames. Ab istarum immundissimarum potestatum tartareo iugo et societate poenali erui per Christi nomen homines et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae impietatis nocte transferri queruntur et murmurant iniqui et ingrati et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi. non lapis Capitolinus 68. impietate autem disperditur et punitur. ut magis ne innotesceret. quod tam paucis et tam occulte dicebatur (si tamen dicebatur). et in ea veraciter semperque regnabis. propter quos placabantur. 37 . Quando quidem ut averteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus. ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium. Nunc iam elige quid sequaris. Ad Christum Romani invitantur. et eos honestate etiam ad inimicitias provocare quam tanta deformitate lenire. haec commissa numinibus placere cernebat. pudendam veraeque religioni aversandam et detestandam talium numinum placationem. cum vitiositate foedissima placarentur. Hanc talium numinum placationem petulantissimam impurissimam impudentissimam nequissimam immundissimam. Quo etsi veniunt quidam talium praeceptorum irrisores. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur. quasi non satius erat tales deos irritare temperantia quam placare luxuria. et qui non faciunt audiant ad iudicium. Tunc enim tibi gloria popularis adfuit. fabulas in deos illecebrosas atque criminosas. o indoles Romana laudabilis. ut non in te.

ut a te removeat illos deos. seu veris. quod dux Marii Fimbria excidit. si tu in tua tales homines habere erubuisti. quod inter ipsos traditur frequentatum. ut hic sit huius voluminis modus. quae sola perpeti nolunt. indicasse. Bene. Non probari quod dii adulterium Paridis punierint. cum deos coleret. qui per turpes placantur. 3. 5. cum eo studio. quibus aeterna tua felicitas poena est.. Proinde si ad beatam pervenire desideras civitatem. 29. per quos eadem aguntur obsequia. cum homines. quae nobis invident. a quibus carnalem originem ducis. ubi victoria veritas. quo modo illi a tua dignitate remoti sunt notatione censoria. quae sub Numae regno fuit. ubi pax felicitas. evigila plenius! nullo modo his artibus placatur divina maiestas. non putasti habendos in numero qualiumcumque civium Romanorum? Incomparabiliter superna est civitas clarior. quod tua sponte histrionibus et scaenicis societatem civitatis patere noluisti. deos praestitisse credendum sit. quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa. 12. Non potuisse offendi deos Paridis adulterio. tamen nec in istis eos hoc valere.. devita daemonum societatem. 5 LIBER III BREVICULUS 1. 10. quod hi putant. 2.. quando ludis eos placasti. 38 . 6. qui talibus delectantur obsequiis. maligni sunt spiritus. abice potius atque contemne in veram emicans libertatem. quam isti daemones. Actores criminum divinorum removisti ab honoribus tuis: supplica Deo vero. quibus opitulari non poterat. quod dii non vindicarunt. omni generi hominum sedes invident sempiternas 70. arces videtur invidisse Romanas. cuius fletus creditus est cladem Graecorum. deberemus potius etiam ista contemnere. Sic isti a tua pietate removeantur purgatione Christiana. quod malitiosissimum <est>. Multo minus habet in sua societate tales deos. 9. quod in Romuli matre non ulti sunt. qui propter haec eos coli oportere contendunt. quibus Ilium paterentur exscindi. ubi dignitas sanctitas. De sententia Varronis. An optandum fuerit.ut respuant falsos deos. 2. De adversitatibus. haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum. quibus humana dignitas inquinatur. Non sunt dii. Indigne ab honestis coluntur. An debuerit diis Iliacis Roma committi. seu falsis. quas solas mali metuunt et quas semper passus est mundus. ut tanta bellorum rabie Romanum augeretur imperium. infames esse voluisti. qui delectantur criminibus suis. Et tu ipsa non parva ex parte de talibus spiritibus iudicasti. 4. 7. Non tam Iuno Troianis. quibus solis mali perfrui volunt. ubi vita aeternitas. quo sub Numa actum est. De bonis autem carnalibus. quos adhuc deos putas. causas habuerint. ut se homines diis genitos mentiantur. 8. et per quos homines eosdem ludos fecisti. De eversione Ilii. quorum eos numerositas nihil iuverit. Quantos sibi deos Romani praeter constitutionem Numae adiecerint. Quo igitur pacto deos. quod neque in his habeant quam putantur habere isti daemones potestatem (quamquam si haberent. pervenire non posse). 11. et quietum esse potuisset et tutum. Noli deos falsos fallacesque requirere. deinceps videbimus. qui et a Romanis et a Graecis similiter colebantur. et de malis carnalibus. qui tuis cervicibus imposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam. An illam pacem. Patere asseri libertatem tuam adversus immundos spiritus. An dii. quod ignominiosissimum est. qua utile esse dixit. De parricidio Romuli. De simulacro Cumani Apollinis.

De connexione bellorum. quo foedere Romani obtinuerint prima coniugia. quibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus dii Romani auxilium non tulerunt. quae praecipue cavenda sunt. iussit occidi. quo minus eorum malorum aggere premeretur. Quam ingrata fuerit Romana civitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit. egisse. quae hominibus serviunt. De discordia civili. Post initia consularis imperii quibus malis vexata fuerit Romana res publica. bellum exspoliatio. sed potius. praecedente prodigio. quando eam Sallustius optimam fuisse describit. 23. Nunc de illis malis video dicendum. quod in rabie omnium animalium. quam Gracchiae seditiones excitaverunt. 31. quibus Romana res publica exagitata est. 21. qualia sunt fames morbus. 30. 24. et si qua similia iam in 39 . 17. qua vires utriusque partis consumptae sunt. De impietate belli. Quam impudenter praesentia incommoda Christo imputent. De primis apud Romanos consulibus. ut maxime premeretur. 27. quae adventum Christi plurima et gravissima praecesserunt. Quantae clades Romanos sub bellis Punicis triverint frustra deorum praesidiis expetitis. De comparatione Gothicae irruptionis cum eis cladibus. 28. qui deos colere non sinuntur. diis non opitulantibus. 1. vindex Marianae crudelitatis. 14. quae post conditam aedem Concordiae sunt secuta. 29. quas Romani vel a Gallis vel a bellorum civilium auctoribus acceperunt. fuit. 19. 15. De diversis generibus belli. quorum alter alterum patria pepulit moxque ipse post atrocissima parricidia a vulnerato hoste vulneratus interiit. Quo iure. 26. De exitu Saguntinorum. De aede Concordiae ex senatus consulto in loco seditionum et caedium condita. Qualis fuerit Sullana victoria. 25. qui intra Asiam invenirentur. cum tantae clades eo tempore quo colebantur exstiterint.13. 18. De Mithridatis edicto. 22. quae sola isti perpeti nolunt. LIBER TERTIUS ROMANORUM RES GESTAE IUDICIO PERCURRUNTUR Quae rationes sint res gestas iudicandi (1-12) Quae sit vera rerum gestarum descriptio. et de victoria dominandi libidine adepta. Iam satis dictum arbitror de morum malis et animorum. quod Albanis Romani intulerunt. Qualis Romanorum regum vita atque exitus fuerit. 16. De interioribus malis. quo omnes cives Romanos. subvenire curasse. 20. quos colebat. De bello civili Mariano atque Sullano. captivitas trucidatio. nihil deos falsos populo cultori suo. De afflictione belli Punici secundi.

fratrem Iovis. cum iam ad eius quasi corpus rei publicae pertinerent. amasse Romana. habere bona omnia praeter se ipsum. inquiunt. excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum. ut dicit. erubescant talia colere numina. Aenean esse Veneris filium: ecce concedo. steterat illud imperium 7. Cuperet cum vertere ab imo. Neque enim minus credidit recentior Caesar aviam Venerem 9 quam patrem antiquior Romulus Martem. Videant ne gravius si tales deos credere quam diis talibus peierare. quod Apollo atque Neptunus eidem Laomedonti mercenariis operibus servierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur 3. sunt reddita Laomedontea paterna periuria 2". id est ad ipsam proprie civitatem et quaecumque illi terrarum vel societate coniunctae vel condicione subiectae sunt. 3. qui Neptunum quidem contra Troianos. quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit. (quod apud Vergilium confitetur). magisque stomachantur. totiens populus in suffragiis vel in quibusque causis. ut dicunt. Irridere fabulas fortassis existimor nec graviter agere tanti ponderis causam. non zelant coniuges suas. ipsi mali esse qui laudant. si placet. quos alios quam istos deos mundus colebat. Troianis peierantibus fingantur irati. Nescientes igitur tanti dii. quasi hoc sit hominis maximum bonum. Ergo verum est. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit. cur non et illud? An deos <fas est> hominibus feminis. Miror Apollinem nominatum divinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. suscensuerunt. si nec Romulum Martis. quia Aeneae mater hoc fecit. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant qui in sua socia Venere non oderant (ut alia omittam) quod cum Anchise commiserat. quae laudant. Si autem illud. Multi dii Troiae non profuerunt. quare dii. captum atque deletum est? "Priamo. quando ab eis libere colebantur. aut mirentur deos periuria punisse Troiana. Non ergo credamus. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. condidere atque habuere initio Troiani. si villam malam habeant. non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur. quos manus atque lingua periurio aut sanguine civili alebat 6? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis. Nec adulterio Paridis. Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit. 2. Sed neque talia mala. inducit magnum aliquid divinantem 4. quae non faciunt malos. ne illis acciderent obstiterunt. Primum ipsa Troia vel Ilium. usque adeo ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. hoc in iure suo ipsi Veneri non licere.primo libro commemoravimus. cum illo periurio ambos fabula narret offensos. Nulla itaque causa est. inquit Sallustius. qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur 8. Neptunus et Apollo. quae sint perpessae ante adventum Christi. nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi servabatur antiquus. Urbem Romam. cum a Graecis praevalentibus probentur victi. credo. (neque enim praetereundum aut dissimulandum est. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta civitate habuit etiam eorum grandem copiam. Deorum fabulae agendae vitae rationi repugnant. Structa suis manibus periurae moenia Troiae 5. Auctores enim doctoresque peccatorum esse assolent. patruum eius. Cum enim variis per diversa temporibus ante adventum Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum. mares autem homines deabus misceri nefas? Dura vel potius non credenda condicio. non ultores. quam si vitam. ne ab Achille occideretur. Si igitur fabulis credunt. Si ergo adulterium Paridis vindicandum numina censuerunt. nec erubescunt inter bona. cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur. ut Troiam desererent. aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit. si fabulis non credunt. unde origo est populi Romani. Laomedontem sibi negaturum esse mercedem structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Sicuti ego accepi. non obtendant Troiana periuria. quod et in primo libro attigi 1) eosdem habens deos et colens cur a Graecis victum. 40 . regem maris. quem etiam nube rapuit. Haec enim sola mali deputant mala. tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar. ubicumque gratia divina digni occultissimo atque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam. Quamquam nec ipsum Neptunum. quibus. dii eorum. decuit ignarum esse futurorum. sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentur. quae apud eum contionibus agebantur. ut rursus a quibusdam defenduntur. Varro fabulas utiles dicit esse civitatibus. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae. illud autem concedente Vulcano? Dii enim. ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao. quae isti sola formidant. a cuius posteris Roma est.

Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Dî 12. ut eam dii inhabitarent. Aliud adicio. multi dolore dissimulant. et quid boni Roma. Nam et vir doctissimus eorum Varro falsa haec esse. atque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremavit. qui rursus easdem terras habitarent. ne cui parceretur. hinc eos iratus incendit vel potius penitus exstinxit. non ab hostibus. hoc est nimium grandibus ac fortibus viris. quo posset augeri. ut hoc quoque de Venere non credatur. Proinde ad utrumque interim <modo> nostra disputatio referatur. nec sic quidem possunt irasci veris adulteriis humanis. et ideo dii magis in Romanos sacrilegum illud flagitium quam in Troianos Paridis adulterium vindicare debuerunt. ut potui. quamvis aliqua damnatione. et oppidanorum quidem quanto invenio meliorem. Dii inepti sunt humanis rebus iudicandis. immo vero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos. diis illis communibus ad haec repellenda nihil iuvantibus seu. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur. Par meritum impar sors Romae et Troiae. ut se viri fortes. et eorundem deorum tutelam Romanis invitavit iste sui fratris exstinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique vindicari. paene tamen fatetur. in medio relinquamus. Marianarum partium homine pessimo. Quae Varronis sententia expressa. quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant. agat vehementius et ob hoc impleat ipsa securitate felicius 10. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro detectas Vestae sacerdotes vivas etiam defodiebant. quae apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur. ut ibi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi. Sed utrum potuerit Venus ex concubitu anchisae Aenean parere vel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere. quod tota contempsit. et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati sunt. quod multi impudentia negant. quamvis non audacter neque fidenter. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum. ut eo modo animus humanus velut divinae stirpis fiduciam gerens res magnas aggrediendas praesumat audacius. quo modo possunt diis adulteria displicere hominum. nullo divini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur. Adhuc autem meliorum partium civilium Sulla dux 41 . Non est. adulteras autem feminas. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua irritaverat iniquitate. everteretur. nulla tamen morte plectebant: usque adeo gravius quae putabant adyta divina quam humana cubilia vindicabant. tunc terra completa est 11. quod verum est. quos pariter deciperent. causam requiro. multo ferocius atque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captivati saltem in servitute vixerunt. ut a Fimbria. magis ipse fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput. Nec ad causam. Huc accedit. sed a Romanis quos sua calamitate propagaverat. Indigne Troia deleta est. et non iam fratrem. Si aut perpetravit aut imperavit hoc Romulus. magis eos contra Romanos moveret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus illusus.4. qua quaeritur. quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt. ut Sullae servarent integram civitatem. 6. contulerunt. quod est peius. 7. meis verbis cernis quam latum locum aperiat falsitati. Fuit autem sacerdos illa Vestalis. Dixerit aliquis: Itane tu ista credis? Ego vero ista non credo. quod dicatur quid mali Troia meruerit. quo posset exstingui. ut arbitror. ubi putata sunt civibus etiam de ipsis diis prodesse mendacia. quoniam. etiamsi falsum sit. Certe enim civilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium. non ab alienis. ut eam dii desererent. Uterque enim fuit conditor. unde natis gigantibus. 5. porro autem Fimbria prius edictum proposuit. interest. diis genitos esse credant. utrum hoc fieri Romulus iusserit aut Romulus fecerit. occidit. si peccata hominum illis numinibus displicerent. Si enim vera sunt. qui etiam falsis delectantur suis. quia. tanto deteriorem deorum. magis irritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium civitatis. nisi quod victi inde fugerunt et se ad istos. ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent. multi pudore dubitant. cur igitur Troianis iram deorum provocavit ille alienae coniugis raptor. sed patrem. ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. nihil valentibus. tota hoc illa civitas fecit. si illud de Marte non creditur. Sed utile esse civitatibus dicit. quam nunc agimus. utrum praevaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint.

sed Dei veri beneficium est. ut saltem Capitolinum collem. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est. tuerentur. eversum est. Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuvisse creduntur. tanto magis ipsi occupaverunt. iam praesidibus atque tutoribus vix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum. ad eorum defensionem. ut scribit Livius 13. eo merito scilicet. Diis itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos. sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque servantem. Illud enim posse permissi sunt.fuit. sed eum minus fortasse decepissent. triginta et novem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa 18. sed quanto grandioribus membris. cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire. Quid ergo melius cives urbis illius facere potuerunt. cum instituerentur. clauderet. ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniti. si modo id rebus salubribus scisset impendere et perniciosissima curiositate neglecta. quae bellis patere assolent. non rebellantem adversus Romam nobilem filiam. quia Romanis multa sacra constituit 15. quod. quo belli portas Romani claudere potuerunt? Romani bellis usi sunt imperio augendo. si Domino placuerit. adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur: horum bonorum initiorum nondum malos eventus habuit. non ut <diceretur>: Dî patrii. sed viro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium Sullanarum. quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum civitatem servare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium verterit. suo diligentius disseretur loco 17. Quid ergo est. si ea tempora perdurarent. Deum verum vera pietate perquirere. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt. plerumque etiam sicut sol. cui servantes urbem miseri portas clauserant: cur eidem Sullae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc. fortasse apud Ilium erant. eamque delendam reliquerunt non Graecorum viris fortibus. quae ut prodessent custodiebantur. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit. 9. Dii nihil agendis rebus valent. ad vocem anseris cito redierunt. qui eisdem sacris fuerant invitati. ut alii volunt. ac non potius plurimum boni. quorum semper sub numine Troia est 14. quid fidelius. ab eis cum desereretur. Unde ergo stetit Minervae simulacrum? Deinde. si apud Romam erant. attendant defensores deorum. sed ne diceretur: Excessere omnes adytis arisque relictis Dî. fecerunt. Eversis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Minervae sub tanta ruina templi illius. nec cum perveneris requiescere. sed unde praesentes convincerentur. Sed si hoc tam magnum bonum dii illi Romae vel Pompilio contulerunt. An respondent. non unde probarentur potentes. Deseruerint dii adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint. 10. Varro prodit 16. quod illi quadraginta tres vel. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax. 42 . si otiosum minime repperissent. quando Fimbria delevit Ilium. ad eorum laudem. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi vel illi civitati consociare potuerit. postea vero iam erant. quod potuerunt. sicut pluvia vitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. qui remanserat. sed ut essent addebantur. quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant. ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas. integrum stetisse perhibetur. quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea vero causa! ut magnum esset imperium. Nam daemones ad decipiendum semper vigilantissimi. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium. ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: cur et postea deseruerunt eamdem civitatem Romanis cognatam. et postea sacris institutis diisque ipsis. tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset. quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. quid honestius. sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi. Quae sacra et pax Numa rege fuerint. 8. cur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra.

unde accitus esset. ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret. sive quandoque Alba eversa fuerant transituri. utrum irruebant improbi belloque temptabant. sed si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur. qui longe postea venit ex Aegypto. an nihil eorum fiebat. quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putavissent esse proiciendum. quae tam multa illic Pompilius constituerat. indignum enim erat. sed undecumque nata sit. rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricavit 24. Miror sane. nullo Martio impetu territi sedarentur inimici. Sed regnante Numa. Quod si in potestate non fuit. etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur. Peregrini dii mala non leniunt. quos Aeneas advexerat. vel tamquam fugitivis custodes adhiberet vel tamquam invalidis adiutores. semper in potestate haberent paces bellicasque victorias. Interest quidem. quatriduo flevisse nuntiatus est 22. nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. ubi ait: Igitur initio reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit) diversi pars ingenium. dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi 20? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est. sed necessitas tuendae salutis et libertatis. id est ipsi Graeciae. mater etiam deum nescio unde a Pessinunte 26. invidia ex opulentia orta est. sua cuique satis placebant 19. Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta. ut tam longa pax esset. Ita sit plane. sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant 21. Nam Camillam Diana doluit apud Vergilium et Pallantem moriturum Hercules flevit 23. his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. et quia Romanis feliciter provenisset. debuit fieri quod Vergilius detestatur. alii corpus exercebant. quod alius homo voluit sive noluit. Tunc velut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis. quem vinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. Post ubi pericula virtute propulerant. Decenter his artibus Roma crevit. Aesculapius autem ab Epidauro ambivit ad Romam 25. pauci ex amicis auxilio esse. viderit Aesculapius pronepos eius. luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. si ipsa peperit Cynocephalum. alius alium hortari. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans. sed etiam ipsa Romana confitetur historia. Nam postquam res eorum. quos illis prioribus. audebunt eam dicere ignobilem 43 . ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. cum cogitaret otiosus. non solum secuta est Romam quosdam filios suos. quod irruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat non aviditas adipiscendae laudis humanae. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit. cum adversus Achivos regemque Aristonicum bellaretur. libertatem patriam parentesque armis tegere. An ut tam multum augeretur imperium. non. tamen veritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. 12. quamdiu dii eorum. Dii passionibus subsunt. qui sive cum Romulo iam Romam transierant. sed quamdiu homines finitimi circumquaque voluerunt. Unde non usquequaque incongrue quamvis fabulosis. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iovis. verum et alios praecessit etiam secuturos. suisque terris. sicut scribit ipse Sallustius. malas mentes quatenus sinantur isti daemones vel terrere vel excitare. 11. qui eam nullo bello provocaverunt. Igitur reges populique finitimi bello temptare. legibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens videbatur. nec verum illum atque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena. cum eius filius iam colli Capitolino praesideret. ut nulla pugna superati. non ergo Roma pacem habuit. Cumani senes intercesserunt atque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento. neque Troianum neque Laviniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conservare potuisse: alios providendos existimavit. Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus. sicut pleraque mortalium habentur.quae perstrinxit Sallustius. Deinde mox regem Aristonicum victum et captum esse nuntiatum est. nisi forte dii tales etiam id homini vendere audebunt. quoniam Cumana colonia Graeca esset. atque recoleret Troianos deos. Quae tamen si omnium deorum mater est. quas tamen plerumque contra eorum fieri voluntatem non solae fabulae multa mentientes et vix veri aliquid vel indicantes vel significantes. opinor. quibusnam diis tuendam Romanam salutem regnumque committeret. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare. iam vitio proprio. ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obvia ferebantur: quibus modis agebatur. ut. hostibus obviam ire. quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt. sed quo donante nesciens nec requirens.

quae irritamenta bellorum. Nam propter interitum civium propinquorum. quales ex multis paucas commemorabo. cui uni haec rite gesta debentur. quod. quod fratrem Romuli coegit occidi! A Sabinis mulieribus raptis ad bella punica res pensantur (13-20) Immane facinus fuit raptus virginum Sabinarum. ut bono et aequo more coniugia mererentur. Licet serviles. Sub hoc tot deorum praesidio (quos numerare quis potest. nec illae auderent flere patres occisos. in omnibusque generibus deorum. atque ille hac occasione nomen Statoris invenit 33. tanto plures adhibendos putavit. societatis divinitatis? Quae postremo sub tot diis tutoribus vita civitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa possent. desperans pauciores illos. sicut in animalibus. aut crudeliter laetabantur victoriis maritorum. Vicerunt ergo Romani. credo. si quidem ad obsidionem quoque perventum est civitatis clausisque portis se tuebantur.dii peregrini deam civem Romanam. Flagitia albani belli percurruntur. quam cum eius precibus contra Aeneam fuerat excitata 31. Hic tamen Romulus de suorum iam virtute desperans Iovem oravit ut starent. non sufficere ad opitulandum granditati suae. sacrificia sacerdotes instituendo atque praebendo summum verum deum. quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam civilia campos Iusque datum sceleri canimus 30. ut ea dolo raperent moxque compellerentur pugnare cum soceris. quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna commissa est. redeuntibus dolebant. nec finis esset tanti mali. quibus templa altaria. 14. ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur 29? At enim vicerunt in hac conflictione Romani vicinos suos. nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuvare. ut sunt alterna bellorum. aut fortassis Alecto illa inferna furia iam eis favente Iunone plus in illos habuit licentiae. Andromacha felicius captivata est. de quo iam supra locutus sum. nec timorem habentes liberum nec dolorem. mares et feminas 27? ) Sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus. Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo non solum suo. quorum iam filias amplexabantur in thalamis. certos atque incertos. sed quanto maior facta est. ut Varro dicit. quam illa coniugia Romana nupserunt. tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit. Neque enim et apud Romanos parva fuerunt illa discrimina. nisi raptae illae laceratis crinibus emicarent et provolutae parentibus iram eorum iustissimam non armis victricibus. nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia festinaret. Deinde Titum Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus ferre compulsus est. agitari affligique debuit. sed Bellona donavit. Quo modo nec Iuno. ne offenderent victores maritos. germani consortis impatiens: sed quando et istum diu toleraret. Illa victori subdita dolere tantum suorum mortem potuit. quantum malum discordiosi certaminis fuit. excepto Numa Pompilio. indigenas et alienigenas. offenderet. non timere 32. quae cum Iove suo iam fovebat Romanos rerum dominos gentemque togatam 28. cladesque tanta irruit huius inopiae. fratrum parentum aut pie cruciabantur. Et felicior quidem cum paucioribus vixit. quae foedera germanitatis affinitatis. 13. Romani autem soceros interficiebant in praeliis. quamvis et ipsas pudendas lugendasque victorias. et. et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas gravius foedabant pristinas. 1. qui fratrem geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad tuitionem congregaverat. quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent vota nesciebant. Huc accedebat. ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent. ut maior deus esset. sicut navis nautas. fontanos fluviales. sub quibus in comparatione peioris vitae melius vixerat. Quantis et quam multis utrimque vulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae victoriae constiterunt! propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus. Quae sunt ista iura nuptiarum. aliquae utrorumque ferro et parentes et viros. caelites terrestres. uxore Pompei. quia videlicet pax Numae tam longa viluerat! quam 44 . regnum solus obtinuit. illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus viris timebant. infernos marinos. Primo enim sub ipsis regibus. aliquae parentum ferro amiserunt viros. sed supplici pietate sedarent 34. sed etiam Romanorum in bellum Albani provocati sunt.

ut femina sponsum suum a fratre suo peremptum sine crimine fleverit. Illo itaque vitio tantum scelus perpetratum est socialis belli atque cognati. 14. sed puto esse satius cuiuslibet inertiae poenas luere quam illorum armorum quaerere gloriam. inquit scriptura nostra. quia cum illo et illo pugnavit et vicit. Romae mater propior ipsa quam Troia. Quam in Asia Cyrus. sed in duobus populis multorum funeribus implebantur. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox atque horrendum malum. 2. quod Graeci everterunt. 3. Illa quem virum iam fide media retinebat. Cum enim laudans breviter antiquiora commemorasset tempora. et cetera quae ipse instituerat dicere. Causa dicatur Albae. tunc se contra matrem civitatem tanta strage bellasse et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione vicisse Roma gaudebat. haec postea quam sponsi spolia in victore fratre conspexit. ab uno autem Horatio tres Curiatii superati et exstincti sunt. quod harena illa non fuit. Discesserant videlicet omnes adytis arisque relictis di. ideo deleta est. Tunc eventum belli de tergeminis hinc atque inde fratribus placuit experiri: a Romanis tres Horatii. Sed more suo etiam inde iam fortasse migraverant. a Tullo Hostilio rege provocata conflixit. Unde enim apud Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua peremptum manu 36? Unde Marcellus Syracusanam civitatem recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est 37? Quaeso ab humano impetremus affectu. nulla similis invenitur. libidinem dominandi causam belli habere. ne minus haberet mortium etiam Roma quae vicerat. Mihi huc usque satis sit eius verba posuisse. ubi Aeneas regnum peregrinum atque fugitivum constituerat. nec amphitheatro cingebantur illa certamina. nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii posteris. nuda pensentur. ut eis quarta Roma providentissime crederetur. puto quod non culpabiliter fleverit. a Curiatiis tribus Horatii duo. donec multorum taederet pari defectione certaminum. et latiores campi non duorum gladiatorum. Deinde ad fructum victoriae Alba subversa est. et post Lavinium. habet praemia laudis et illa crudelitas. ab eodem fratre. Et tamen si in harenam procederent pugnaturi inter se gladiatores. sed universo orbi. quo usque ista fama porrigitur. alter esset pater. ubi post Ilium. Hac libidine Roma tunc victa Albam se vicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat: Quoniam laudatur. Ita Roma exstitit victrix ea clade etiam in certamine extremo. Nam ut erant ambo populi prius amici (vicini quippe atque cognati). nuda iudicentur. Bellum ex libidine dominandi oritur. sicut Troiae adulterium dicebatur. quod vitium Sallustius magnum transeunter attingit. Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani et talium certaminum tamquam theatrici spectatores. occisa est. ubi Amulius expulso fratre. impium spectaculum praebebatur? Bellum semper in fratres geritur. Nulla talis. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum soror. ut de sex unus rediret domum. quoniam flevit. si viri hostes a se victos etiam cum laude fleverunt. Cui damnum in utrisque. Ergo sponso a fratre illatam mortem quando femina illa flebat. Quid mihi obtenditur nomen laudis nomemque victoriae? Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur. 14. quando filia civitas cum civitate matre pugnavit. aut forte etiam ipsum fratrem dolens. tertio loco habitaverant numina illa Troiana. Pugnant etiam gladiatores. Nemo mihi dicat: magnus ille atque ille. Humanior huius unius feminae quam universi populi Romani mihi fuisse videtur affectus. maximam gloriam in maximo imperio putare 39. ut sincero inspiciantur examine. nisi proli Veneris nisi nepotibus Iovis? Nam et hoc plus quam civile bellum fuit. Fallacia igitur tegmina et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus. peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit benedicitur 40. confligens autem et afflicta est et afflixit. quam filius Aeneae creavit Ascanius. ubi Romulus occiso fratre 45 . quorum alter filius. inquit. donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fratribus adderetur.crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio civitatis! Alba namque illa. vincunt et ipsi. quibus imperium illud steterat 41. et Roma placuerat. ab Albanis autem tres Curiatii processerunt. et tunc vivis et posteris. alterius filiae civitatis inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diversum fuit. Discesserant sane ecce iam tertio. quando vita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: Postea vero. cui luctus. tantum ut resides moveret Tullus in arma viros et iam desueta triumphis Agmina 38. qui eum occiderat cui sororem promiserat 35. in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes atque nationes subigere. Displicuerat enim et Alba. tale spectaculum quis ferret? Quis non auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius matris.

qui hanc urbem condidit. nefario scelere occisus est 53. Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum deorum. inquit. Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo viderit adulatio fabulosa. et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto exercitu. Dicit etiam aperte in invectivis: Illum. victor et eversor Albae. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios interemptus est 52. Hunc illi dii nefarium parricidam soceri interfectione regnantem. si ad eius notitiam flagitium filii deferretur. Quasi vero si luctus ille solis fuisset. et tantis stragibus iterum iterumque confecta. clausis deinde portis non sivit intrare redeuntem. urbs tamen illa. qui tertius a Romulo rex fuit. quod portas belli nullus clausit illorum. quam certa ratione sui cursus effectam imperita nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. At ille post bella gravissima. quando et laudans eum in libris De re publica Scipionisque sermone: Tantum est. 1. nam et alii scriptores eorum defectioni solis addunt etiam subitam tempestatem. quod tunc erat pascha Iudaeorum. quae victoriis finita videbantur. qui contra senatum intumescere coeperat. iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non parvum indicium calamitatis huius fuit. sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse successit. sed praesentes manentesque viderunt et regem suum Iovem in illo altissimo templo. in oppido Tuscolo Romae vicino quattuordecim. ut. postea quam desertus ab eis quorum fidebat auxilio regnum recipere non evaluit. Quod vero eum Romani regno postea depulerunt ac secluserunt moenibus civitatis. Quam solis obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit. qui morbo interierunt 50. In Hortensio vero dialogo cum de solis canonicis defectionibus loqueretur: Ut easdem. sed filii peccatum fuit illo non solum nesciente. excepto Numa Pompilio et Anco Marcio. adulterio Paridis fuisse commotos. qui obscuratione solis est factus 49. miserabile coagulum multus ante fusus utriusque sanguis fuit. Neque enim adhuc innocens Capitolium struxit et postea malis meritis urbe pulsus est. repressum atque sedatum. tenebras efficiat. Sed antequam Alba dirueretur. non ipsius de Lucretiae stupro. sicut re vera factum est. insuper multis bellis victoriisque gloriantem et de manubiis Capitolium fabricantem 54 non abscedentes. propterea et istum non creditum in deos receptum tali morte. in quo Capitolium fabricaret. quibus eosdem Romanos concitatis finitimis attrivit. viderint quidam scriptores eorum. Acciderat enim et solis defectio. Ardeam civitatem tunc oppugnabat. regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum. sed propter merita virtutis eius benivole iactatum diffamatumque monstraret. quia disputator magis quam laudator fuit. cum subito sole obscurato non comparuisset. quam horrendos exitus habuerunt! tullus. quos dicunt. id est vile facere. ut dixi. ut fertur. cum Dominus crucifixus est crudelitate atque impietate Iudaeorum 44. non magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus aversione etiam diurni luminis indicatum. quas efficit <in> interitu Romuli. Quid iam singillatim dicam sub ceteris regibus totiens eadem bella renovata. transfusus est. Certe hic minime timuit hominis interitum dicere. inquiunt 42. hoc est in opere parricidae. 2. id est persuasum. eoque modo populum. a quo deseri iussus est. inquit. sibi praesidere atque regnare perpessi sunt. Nullus ergo illorum sub tot diis praesidibus in pace regnavit. qui eum sibi apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano. Hostilius. dicit in eisdem libris idem Cicero 47. (Quod autem dicit eum subito non comparuisse. ut non vere factum. pro populo Romano bellum gerebat. Romani vulgare noluerunt. sed etiam absente commissum 55. qui ei successit in regnum. Flagitia et calamitates ceterorum regum pensantur. Nec Discessere adytis arisque relictis di tanto in optimum illius populi regem parricidio perpetrato. Servius Tullius generi sui Tarquinii Superbi. Esto. consecutus. Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat esse quam factam. qui et ipse fulmine absumptus est. concrematus est 51. profecto ibi intellegitur aut violentia tempestatis aut caedis facinorisque secretum. 15. ut ex utraque una civitas fieret. 15. ut hoc miserae Troiae facerent eamque Graecis diruendam exurendamque relimquerent. deorum in numero collocatus putaretur. ut inter numina coleretur 43. immanissimi sceleris perpetratione pervenit. Indigne historia et fabula Romulum extollunt. nescimus quid faceret. ab urbe filia mater eversa est. Ceteri autem reges populi Romani. sed ad ipsum regnum. qua perhibetur receptus in caelum. ita factum sit. si hoc et alteri facile tribueretur. De Tullo quippe etiam Hostilio. quae profecto aut occasionem sceleri praebuit aut Romulum ipsa consumpsit 46).regnaverat. nam plena luna sollemniter agitur. Romulum ad deos immortales benivolentia famaque sustulimus 48. cum tota domo sua fulmine. ut autem belli reliquiae ex duobus populis unum facerent. 46 . quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia virtutis gloria 45. populus eius in Romam. quia fortasse quod erat in Romulo probatum.

1. nomine tantum privare. L. Nec tamen istum Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum. haec adversa acciderunt. Nisi forte quispiam sic defendat istos deos. Tunc iam deminuto paululum metu. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. utcumque ferent ea facta minores. quod tyrannus ipse Tarquinius? Nam et idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur 63. Cum enim dixisset: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit. Huic tempori adiciamus etiam tempus illud. quo aequo iure ac modesto agitatum est. 16. optabiliore fortassis exitu quam socer eius. quantum spatium absit ut saltem alicuius Getulae civitatis nunc territorio comparetur. fortasse regios eius fastus alia superbia non ferentes. Haec fuit Romanorum vita sub regibus laudabili tempore illius rei publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi per ducentos ferme et quadraginta et tres annos. ut et honore primus consul et civitate bonus civis carere iuberetur. postremo in eius nomine hoc vocabulum minus esset. compleverunt. quo primi consules creati sunt expulsa regia potestate! Annum quippe suum non compleverunt. Horatius. Mutare ergo nomen. qui consules quinque habuit 64. gravi bello Roma concussa est. finito scilicet tempore. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum 65. ubi miror. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. Ideo dicit aequo et modesto iure gestam rem publicam metu premente. In quo brevissimo tempore quam funestus ille annus fuit. 17. quod eos pro restituendo Tarquinio coniurasse cognoverat 61. qui bonus civis hoc Tarquinio pulso passus est. quo anno consulatus ipsius novum honorem ac potestatem auspicata est Romana res publica. quem posset. Ita P. sicut perhibetur. cum illae omnes victoriae tam multo sanguine et tantis emptae calamitatibus vix illud imperium intra viginti ab Urbe milia dilataverint 58. Non fuit gloria Bruti iniquitas. secuta sunt quae idem Sallustius breviter explicat: Dein servili imperio patres plebem exercere. qui in locum Bruti fuerat subrogatus. si non scelere graviore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt. Nam Iunius Brutus exhonoratum eiecit Urbe collegam Lucium Tarquinium Collatinum 60.. seducentes eos vanis victoriis et bellis gravissimis conterentes. inquit. Nam scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque adeo contempserunt. cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. annum illum funereum atque tartareum. non patriam cogeretur. non persuadente iustitia. non nomen attendit! Quam impie Brutus collegam primae ac novae illius potestatis. continuo clementer exhorruit. si hoc offendebatur. Multa fuerunt mala reipublicae ante bella punica. absumptus est. sed superbum appellaverunt. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes. infelix est. occisis a se <ipso> primitus filiis suis et uxoris suae fratribus. Quod factum Vergilius postea quam laudabiliter commemoravit. Quamdiu enim Etrusci Tarquinio in regnum redire conanti opitulati sunt. Collatini collegae videtur innocentia vindicata. Lucretius quoque. Valerius. qui filios occidit. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est 59. et M. exstinctus 57. quando in illa re publica aequo et modesto iure agitatum est. qui successerat Collatino.. morbo. Sed ideo non amisit quod sine ullo detrimento posset amittere. id est praeferant et extollant. Quam iuste populus mores in cive. non quia bella comquieverant. Iunii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam Vincit amor patriae laudumque immensa cupido? Iam expulso utique Tarquinio tyranno consul cum Bruto creatus est maritus Lucretiae L. Quid itaque ego tantas 47 . sed quia non tam gravi pondere urgebant. quo possent magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis adiuvare. Collatinus tantummodo vocaretur. generi sui facinore nec ignorante filia. de vita atque tergo regio more consulere. antequam idem annus terminaretur. Etiamne ista est gloria. quia etiam Tarquinius vocabatur. et patria privavit et honore! haec mala facta sunt. quo usque dicit Sallustius aequo et modesto iure agitatum. Et tamquam ad consolandum infelicem subiunxit: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 62. sed Collatinum videlicet similitudo nominis pressit. deinde mox ipse in bello cecidit mutuis cum hoste vulneribus. Nec Discessere adytis arisque relictis dî. qui et filios occidit et a se percusso hosti filio Tarquini mutuo percussus supervivere non potuit eique potius ipse Tarquinius supervixit.annos privatam vitam quietus habuit et cum uxore consenuit 56. mox deinde exclamavit et ait: Infelix. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. ut dicat eos ideo mansisse Romae. ut eum regem suum facerent. qui pro defuncto Lucretio suffectus fuerat. ea facta posteri ferant. Quomodolibet. Tarquinius Collatinus. Nonne in hoc Bruto.

moribus intulerunt 73. huius mali tam dira calamitas erat. in qua sola iugiter feliciterque vivendum est? Nec in deos eorum horribiliora nos dicimus.. tam longa aetate per tot annos usque ad secundum bellum Punicum bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus discordiis seditionibusque civilibus. Samnitibus. cum aliam veriorem. cum Romani. praefectum annonae primum creavit. tanto maior debet esse libertas. cuius templum liberaverat. quia praesentia defendebat. bonique et mali cives appellati. quando quidem et ex ipsis quae diceremus accepimus.. atque illa fame invalescente Spurius Maelius. incenderunt caedibus impleverunt 72? Ubi erant. Ubi erant. exhibenda arbitratus est 70? Lecti autem sternebantur in honorem deorum. quando pestilentia maxima exorta diis inutilibus populus diu multumque fatigatus nova lectisternia. Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati perempti sunt. quo cives aeterni legendi sunt. quando Galli Romam ceperunt spoliaverunt. quam multis locis magno praeconio laudare compulsi sunt.domi militiaeque. deinde cum praetore oppressus exercitus septem tribunis cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus 78? Vel quando post longas et graves Romae seditiones. quod numquam antea fecerat. qua et ille Furius Camillus exstinctus est. quando eos minime suscensuros esse certissimum est. quorum spes quanto in Deo melior et certior. quod Sallustius ait? Plurimae turbae. quarum supra fidem multarum atque nobilium mores deprehensi sunt omni pestilentia graviores 74? Vel quando in Caudinas furculas a Samnitibus obsessi ambo cum exercitu consules foedus cum eis foedum facere coacti sunt. quando per decem continuos annos male pugnando crebras et magnas clades apud Veios exercitus Romanus acceperat. 2. unde hoc sacrum vel potius sacrilegium nomen accepit. quibus adulescens vacaverat. cum legatos Athenas missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur. seditiones et ad postremum bella civilia orta sunt. cum illa insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit. non haberent: quid nos facere convenit. a Sallustio breviter intimatum est. quia hoc dicimus. quos legunt et praedicant. quibus tamen ediscendis et ipsi elaboraverunt et filios suos elaborare compellunt. dictator crearetur Hortensius. multa stupra. pro bono ducebatur 66. qui propter exiguam fallacemque mundi huius felicitatem colendi existimantur. Proinde victoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt. omnibus pariter corruptis. qui plebe revocata in eodem magistratu exspiravit 79. dum pauci potentes. quibus ad ultimum plebs in Ianiculum hostili diremptione secesserat. nisi per Furium Camillum tandem subveniretur. et nullo modo dicere vel talia vel cuncta sufficimus. sed inania solacia miserorum et ad alia atque alia sterilia mala subeunda illecebrosa incitamenta minime quietorum. quando densissimis fatigata civitas seditionum malis. Bruttiis. qui iam diu in Capitolio sedebat. 17. quod est multo perniciosius. sed. ut eius rei causa. boni Romani prudentesque suscenseant: quamquam de hac re nec petendi sint nec monendi. quod in extremis periculis fieri solebat. cum fame laboraret. vel lecturis afferam? Quam misera fuerit illa res publica. sub honesto patrum aut plebis nomine dominationes affectabant. regni affectati crimen incurrit et eiusdem praefecti instantia per dictatorem L. ut infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea civitate.moras vel scribens patiar. quem postea civitas ingrata damnavit 71? Ubi erant. Quintium aetate decrepitum a Quinto Servilio magistro equitum cum maximo et periculosissimo tumultu civitatis occisus est 69? Ubi erant. quia esurienti multitudini frumenta largitus est. Qui autem suscensent. quam eorum identidem auctores. si ego dicerem. quorum in gratiam plerique concesserant. ita ut equitibus Romanis sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis aliisque spoliati privatique tegminibus sub iugum hostium in vestimentis singulis mitterentur 75? Vel quando gravi pestilentia ceteris laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt 76? Vel quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab Epidauro quasi medicum deum Roma advocare atque adhibere compulsa est 77. quoniam regem omnium Iovem. quibus se colendos mendacissima astutia venditabant. quando Valerius consul ab exulibus et servis incensum Capitolium cum defensaret occisus est 67 faciliusque ipse prodesse potuit aedi Iovis. quando alia pestilentia gravis de venenis matronarum exorta credita est. gravi fame pestilentiaque vastata est 68? Ubi erant. Neque enim gravius vel graviora dicimus auctoribus eorum et stilo et otio multum impares. quam illi turba tot numinum cum suo maximo atque optimo rege. Ubi erant. . cum mala praesentia Christo nostro imputant. Ubi ergo erant illi dii. non ob merita in rem publicam. quando rursus populus. non permiserant fortasse discere medicinam? Vel cum conspirantibus uno tempore hostibus Lucanis. sed uti quisque locupletissimus et iniuria validior. quando me ferrent. Porro si illi scriptores historiae ad honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala civitatis propriae non tacere. subvenire? Ubi erant. tantis calamitatibus vexarentur? Ubi erant. qui rem publicam ingratam et a Veientibus ante defendit et de Gallis postea vindicavit? In hac pestilentia scaenicos ludos aliam novam pestem non corporibus Romanorum. quod nulli dictatori ante contigerat et quod illis diis iam praesente Aesculapio gravius crimen fuit? 48 . Nec nobis.

Pyrrhe. magis interpretibus ut possunt seu volunt dubia coniectantibus credi solet 83. ut etiam Regulus ille caperetur. tunc ingenti gloria celebratus.. In quo genere oraculorum.Graves post Pyrrhum pestilentiae fuerunt. Nihil sane miserabilius primo Punico bello accidit. quod proli gignendae vacabant. Romanorum hostis effectus est.multaeque extiterunt calamitates. Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine prohibente. ubi ei veluti vitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non 49 . aditum est ad libros Sibyllinos 82. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio. quamdiu saeviit. tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat. Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. quot afflictae. ut nivibus horrenda altitudine etiam in foro per dies quadraginta manentibus Tiberis quoque glacie duraretur. Renovarunt etiam pontifices ludos sacros inferis et ipsos abolitos annis retrorsum melioribus. Cui sane de rerum futuro eventu consulenti satis urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit. atque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus. verum est quod aerii sunt et non habent sanguinem. Atque in tanta strage bellorum etiam pestilentia gravis exorta est mulierum. Aesculapius excusabat. 17. . nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat supplicatum. non utique magnae peritiae Varronis tribueretur. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares. Tunc ergo dictum est eam esse causam pestilentiae. ita ut etiam defecturum genus animalium crederetur 81. rex Graeciae. ut tamquam vacua sine ullius offensione possent humanis saltem usibus vindicari? Namque tunc velut ad sedandam pestilentiam diligenter repetita atque reparata nisi postea eodem modo neglecta atque usurpata latitarent. nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae 85. Nimirum enim. Nam exundante nimis ultra morem fluvio Tiberino paene omnia urbis plana subversa sunt. cum inter utrumque imperium victoria diu anceps atque incerta penderet populique duo praevalidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent. quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae. quam ferre possent. quando renovati sunt. Incertae res primi belli punici fuerunt. 3. sive Pyrrhus a Romanis sive Romani a Pyrrho vincerentur. vincere posse Romanos) atque ita. 1. ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare divinum.. Quae tunc et quam horrenda utriusque exercitus clades 80! In qua tamen superior Pyrrhus exstitit. Quid? Hiems illa memorabilis tam incredibili immanitate saeviens. ob egestatem militare non valentes hoc nomen acceperant. Tum vero tam multa bella ubique crebruerunt. 2. Iam vero Punicis bellis.. militiae conscriberentur. vir plane magnus et victor antea domitorque Poenorum. 18. cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc atque inde victorias magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum. quam quod ita Romani victi sunt. Nec mala illo tempore gravissima intra moenia defuerunt. ut inopia militum proletarii illi. cuius in primo et in altero libro mentionem fecimus. quam multos peremit! quae cum in annum alium multo gravius tenderetur frustra praesente Aesculapio. qui eo. si nostris temporibus accidisset. qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset. fessis Carthaginiensibus imperasset. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit. aliis impetu quasi torrentis impulsis. sicut Cicero in libris De divinatione commemorat. quae isti et quanta dixissent! quid? Illa itidem ingens pestilentia. ipse divinus haberetur (ait enim: Dico te. Illius viri et captivitas inopinatissima et servitus indignissima. Pecudes quoque similiter interibant. aliis velut stagno diuturno madefactis atque sublapsis. quod archiatrum. quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat 84. 18.. e duobus quidquid accidisset. non obstetricem profitebatur. gravidae moriebantur. securus fatidicus utrumlibet exspectaret eventum. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus. ut. Nam priusquam maturos partus ederent. et iuratio fidelissima et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere. quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. nisi proxime alio proelio Romani abscederent superiores. nisi aviditate nimia laudis et gloriae duriores condiciones. quot perditae civitates! quam longe lateque tot regiones terraeque vastatae sunt! Quotiens victi hinc atque inde victores! quid hominum consumptum est vel pugnantium militum vel ab armis vacantium populorum! quanta vis navium marinis etiam proeliis oppressa et diversarum tempestatum varietate submersa est! si enarrare vel commemorare conemur. Ubi se. quod plurimas aedes sacras multi occupatas privatim tenerent: sic interim a magno imperitiae vel desidiae crimine Aesculapius liberatus est. credo. Tunc magno metu perturbata Romana civitas ad remedia vana et ridenda currebat. sed deorum excusatio procurata est.

propter quas fuerant instituta. mutare sententiam. adeo unoquoque id quod habuit conferente. a perfido obsessa oppressa consumpta est. Si autem a se ipsis ignem non repellebant. unde nostra numina facere non potuistis. Si ipsi dii tempestate atque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc 50 . misera illa civitas opulentissima. 20.. Proinde cum illis etiam manentibus sacris vel salutis contritio vel infelicitas irruisse monstratur. quae sine anulis iacebat. Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus irruens ea semiustus abripuit 86. cum ea. ita ut his quoque fatentibus. nam etiam suorum cadaveribus a nonnullis pasta perhibetur. fidei conservatione pereuntem perire non sinerent. nihil sibi auri senatus ipse. conicienda potius quam nuntianda putaretur. aut vero erat ibi numen. ut facilius eam caperet mensura quam numerus 88. quod corporalia visibiliaque essent. Primo fame contabuit. quod non etiam. quod ipsis praesidibus placito iunxerat. si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. missi legati ad Hannibalem. fugisset. quod ubi Romae auditum est. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesivit. presserant civitates. miserabilia dignitatis insignia. servitia libertate donarent atque illis pudendus non tam suppleretur quam institueretur exercitus. quam multa capta et oppressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! de Cannensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam. Servis itaque.. cum esset crudelissimus. Denique tanta militum inopia secuta est. quid contra illas aquas flammasque poterant adiuvare? Sicut etiam res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. Custodiens itaque fideliter. 19. ne saltem captiva in manus Hannibalis perveniret. tamen tanta inimicorum atrocissimorum caede satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit. ingentem rogum publice struxit. quibus eos irritaret ad bellum. quam tunc legionibus pro extrema salute collata sunt? . quae perire possent. sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium divinationum caligine decipientes. civitatem. quo intellegerent tantam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam. cum eos modo vix feramus. Gravissimae factae sunt clades secundi belli punici. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium. qui non tam narrare bella Romana quam Romanum imperium laudare instituerunt. quam defendere nequeunt. iam libertis. horroris est. perire contingeret. in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. in quibus fuerant. erubescunt. cuius salutem tueri putabantur. hic aliquid agerent. ad rem quippe quae agitur multum pertinet. ut Romani reos facinorum proposita impunitate colligerent. quam cruenta proelia gesta sunt. similior victo fuerit ille qui vicit 87. ubi Hannibal. si fuisset. et ideo. Tunc vero illic ignis non tantum vivebat. Contempti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. Cuius impetu exterritae virgines sacra illa fatalia. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. fieri potuisse existimant. Detracta sunt templis. Cuius interitum legere. si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus instituta. ut salus terrena et temporalis felicitas civitatis perire non posset. Hic aliquid agerent dii helluones atque nebulones.inter quae excidium Saguntinorum. ut praeter singulos anulos singulasque bullas. atque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris. quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent 89. Deinde omnium fessa rerum. Secundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. Nunc vero caecitate mirabili eis sacris. tamquam Romani diis suis dicerent: ponite quae tam diu inaniter habuistis. Haec quippe Hispaniae civitas amicissima populi Romani. nihil his rebus minui. octavo vel nono a Poenis mense deleta est. Saguntum ergo ferociter obsidebat.. dum eidem populo fidem servat. sed etiam saeviebat. Gallia transcursa Alpibusque disruptis. Dum hae morae aguntur. Neque enim vel ipsum ignis agnovit. quando pro superflua voluptate plura donantur histrionibus. cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia.tam honoratae quam damnatae virgines donare consuerant. civitati populi Romani amicissimae subvenirent. quanto infimioris. quae iam tres. tam longo circuitu auctis viribus cuncta vastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus irruente. Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis. quanto magis scribere. iuratione constrinxerat. quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt. in usus publicos opes venere privatae. Quis ferret istos. cum ab illo incendio liberare non possent. Haec istis nequaquam obicerentur a nobis. suae rei publicae Romanaeque carissima. et posse ad eosdem usus denuo reparari. ne faciamus iniuriam. Ipsi utique medii praefuerunt. fide vinxerat. sed significandis aeternis. ut ab eius obsidione discederet. eversa est.. immo. Breviter tamen eum commemorabo.

inimicorum accusationibus cessit carensque patria. augurium malum fecerant 95. nisi quod de illo Regulo exstincto? Hoc quippe interest. Pro istis autem diis. sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interire. quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. ut aiunt. Conservata ergo provocat deorum iram fides? An possunt et diis propitiis perire non solum quique homines. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum. post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio. aemula imperii Romani ab stirpe deleta est. volaverant enim pulli de cavea et mancino consuli. non reddiderunt vicem. si autem etiam illis propitiis multis gravibusque cruciatibus afflicti interire homines civitatesque possunt. quod de Scipione commemoravi. cuius ab adulescentia vita describitur 91 diis dedita templisque nutrita. quibus illa exigua civitas Romanum circumsessa exercitum afflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam coeperat. qui videtur non adhuc vel ipsorum opinione gloriosam. propterea colendi requiruntur. alii contra eam alio augurio processerunt. et noluit ista transire. Possent enim illis non solum manentibus. ad praesentem pertinet disputationem. quod cedens inimicis extra patriam. sed victoriis consolabatur. 21. tam exitiosi. qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen invenit. qui propterea coli perhibentur. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula visa perhibentur 93. tam grave ab ea crimen Saguntinae calamitatis averterent. Propter hanc enim ad hostes et redire ille voluit. non mercede brevissimi temporis. qui pro se pugnabant atque adversus Hannibalem opulenti erant. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis. ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret 92. quod ei Romana numina. in oppido Linternensi egit reliquam complevitque vitam. plus nocuisse monstretur tam cito eversa. Deinde tunc primum per Gneum Mallium proconsulem de Gallo graecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior irrepsit. ut prosperitate ac securitate rerum. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae. ut harum labentium atque transeuntium rerum felicitas tuta sit. victor Hannibalis domitorque Carthaginis. quam liberavit. Nam tunc. ne Romanis frangerent fidem. sed tamen si pro fide evangelica excidium pateretur: ea spe pateretur. subvenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide evangelica pateretur. quaerant perfidos. tam periculosi praeclarus mirabilisque confector. unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt. a quorum templis avertit Hannibalem. ignoro. Sed nunc de his malis. Verum tamen toto illo intervallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus. tunc inductae in convivia psaltriae et alia licentiosa nequitia. discordiae saeviebant. Unde illud magis. nec unicam filiam 94. quod ille unus homo. eligant. sicut alias. quam sua virtute salvam et liberam reddidit. ac deinde tantis malorum aggeribus oppressa Romana res publica.primum tale aliquid facerent. ut intellegatur etiam illud a Sallustio in comparationem aliorum temporum dictum. propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putavi. ita ut iussisse perhibeatur. qui Saguntinae urbi non potuerunt. qua in Christum crediderat. quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset. quae libenter faciunt. quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos 90 (multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans). Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus. quam prius nocuerat tam diu adversa Carthago. potuisse tempestate saevire. A bellis civilibus ad Augustum res describuntur (21-31) Ingrati animi et lascivi crimina enumerantur. quae intolerabiliter homines patiuntur. quibus temporibus peiores utique in gravissimis discordiis mores fuerunt. lata est etiam lex illa Voconia. sed contentiosam et exitiosam et plane iam enervem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta revocasse et quasi morbida vetustate collapsam veluti instaurasse ac renovasse rem publicam. a quibus colantur. Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis. toto ergo isto tempore omitto ex aliis atque aliis causis etiam atque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum. Desinant igitur suscensere. utriusque tamen interitus causa conservatio fidei fuit. id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. quasi per tot annos. Si enim fidei servatae irascuntur illi dii. haec tota civitas. verum etiam integrae civitates? Utrum volunt. 51 . verum etiam faventibus non sicut modo de miseria murmurare. mortuus est. ne quis heredem feminam faceret. ne pro eius periret amicitia. diis illis defensoribus Romam victore Hannibale non perisse. nunc vero quam stulte creditur. eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi. domi autem nullae. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse. dicere institui. nullo fructu felicitatis huius coluntur. non de his. qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. sed aeternitatis interminae. quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt.

23. Post Gracchi alterius interfectionem Lucius Opimius consul. cum prior Gracchus occisus est! quae etiam. ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista. templum constitutum. in domo in vico. fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum videndi nefarias illas caedes domi suae. mutuis dicam omnino vulneribus. Quam illa miserabilis rerum facies erat. quantum grave erat. quantum possumus. tria milia hominum occidisse perhibetur 98. verum etiam Discordiae constitui debuit. canes equi. si hoc signum fuit. ubicumque fuisset inventus. aedes Concordiae facta est. haec enim pactio caedem praecesserat. 24. Quae funera facta sunt. Si autem consuluerunt. rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur. quid ista profuerunt. quae lacrimae spectantium. quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum. subito quemque. cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contempserant? Num deos et domesticos et publicos. ut res ipsa docuit. Periculose itaque Romani tam mala dea irata vivere voluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione 52 . quos nobilitas perperam possidebat. et factum est 96. Quae mala fuerint bellorum civilium. quos consulerent. quia deseruerat animos civium. bella civilia quantum Romanum cruorem fuderunt. Sed iam illa mala breviter. cur Concordia dea sit. quod tantum malum fuit. Cur enim. Eo modo igitur non solum Concordiae. non sine exitio vel periculo audentis. Sed hoc quid aliud fuit quam irrisio deorum. quae si esset in civitate. illi deae templum construere. ubi tantus sanguis effusus est. ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis vultibus ad hostile negotium in pace peragendum. Initium autem civilium malorum fuit seditiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. tanto miseriora exstiterunt: discordiae civiles vel potius inciviles. Sed haec. non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur. Quid utilitati fuerit dea Concordia. sed plane iam ferro armisque saeviebant. ubi tot cives ordinis cuiusque ceciderunt. Percussor Gracchi ipsius caput. non habent cur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur. subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera vagabantur et omnem non solum aliorum. si quis de proximo urgeret 97. asini boves. ubi funereus tumultus ille commissus est. Ex quo intellegi potest. in convivio inopinate atque impie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium. et Discordia dea non sit. cuncta animalia humanis usibus subdita. perniciosissimum fuit. qui adversus eum intra Urbem arma commoverat eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat. immo vero. Eleganti sane senatus consulto eo ipso loco. in templo in lecto. olim Romani haec vana contemnunt. quamvis illud nequaquam tacuerim. Gracchorum seditio initium fuit bellorum civilium. omitto. ubi partium studia non contionum dissensionibus variisque vocibus in alterutrum. quae quanto interiora. quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibente licuerunt. non tantis dissensionibus dilacerata corrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia. quantam Italiae vastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se adversus Romam sociale Latium commoveret. non habebant? Hoc si ita est. inquam. in foro. si rebus gestis congruere voluerunt. sicut Saluti. In qua etiam occisus est cum liberis Marcus Fulvius consularis. commemoremus. si etiam signum non fuit! hoc si nostris temporibus accidisset. 22. bella socialia. sed etiam ipsa bella urbana. quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes cives Romanos atque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit. cum quaestionem haberet iam iudiciaria inquisitione ceteros persequens. 25. ut Gracchorum poenae testis contionantum oculos feriret memoriamque compungeret. quando tantam habuit iudiciorum velut examinata cognitio. in agro in via in oppido. bella servilia. verum etiam dominorum aversabantur accessum. Quanti mali signum fuit. illa vero mala? Nec ipse aliud secutus videtur quam quod advertit Romae etiam Febri. nec iam seditiones. sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. respondeatur. Sed iam vetustam iniquitatem audere convellere periculosissimum. tanto auri pondere consuli vendidit.Mithridate imperante Romani necantur. cum de sedibus suis ad illam irremeabilem peregrinationem profecti sunt. Volebant enim agros populo dividere. verum etiam perpetrandi. meruit in illa aede tamquam in carcere includi. et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt. cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et ordine potestatum.

Quantum ex hoc profecerint.sumpsisse. Periere nocentes. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia. Cum vero Marius civili sanguine iam cruentus multis adversarum sibi partium peremptis victus Urbe profugisset. quos ille numerus imperatores populi Romani superaverit. quando de exsilio se ipse restituit. trium dearum litem aurei mali suppositione commenta est. tamquam de carcere. quid sanguinis fusum.. huius videlicet vindex crudelitatis. quibus Italia vehementer afflicta et ad vastitatem mirabilem desertionemque perducta est. ne dici quidem opus est quanta deminutione civium et quanta calamitate rei publicae 100. quibus Romanum maxime praepollebat imperium. Neque id solum fuit servile bellum. producebantur ad gladium. quibus antiqua fana fecerunt. exceptis passim quaqua versum caedibus factis caput Octavii consulis poneretur in rostris. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum devitare Gracchorum. post tantum sanguinem civium. sive praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint. duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur. et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque non exeunt. ut verbis Tullianis utar: Superavit postea Cinna cum Mario. Tunc data libertas odiis.. Tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. 28. utrum prius ut vincerent. Nam praeter stragem late per diversa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia. sed cum iam soli possent superesse nocentes. 26. si forte indignata. ut difficile iudicaretur. indicant secuta peiora. testem caedis suppliciique Gracchorum. finito iam bello inimicitiis viventibus crudelius in pace grassata est. gladiatoribus quem ad modum bellum servile contractum sit. quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc gravissimae. ut omnes fere Italae gentes. quis pro magnitudine rerum valeat eloqui? . cum primum victoria Mariana. aram ipsam amplexus occisus est. Qua morbi duxere manum. tamquam saeva barbaries domarentur! Iam ex paucissimis. Merula flamen Dialis. quo fuso fuerat comparata.. cum in loco illius caedis. quanto atrocius potuit irritari. deinde valida bella piratarum.. sed et Macedoniam provinciam prius servitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam. De hac enim vindicta. ignemque illum. et rapta Helena et Troia deleta. cum sic eos discedente Concordia Discordia saeviens usque ad civilia bella perduxerit. quando victores plus funerum ediderint. vix paululum respirante civitate. vix qui historiam conscripserunt satis explicare potuerunt 99.in primis civile marianum. Ultus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla. Quae proelia commissa sunt. hoc est minus quam septuaginta. Baebius et Numitorius unco tracti sparsis visceribus interirent. Praeclarum vero seditionis obstaculum aedem Concordiae. quas et quo modo civitates regionesque vastaverit.. quoniam nihil apud Romanos templo Vestae sanctius habebatur. Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis. deinde socialia bella exarserunt.. quae perniciosior fuit. Bellum deinde servile successit et bella civilia. Fera fuerunt bella civilia socialia et servilia. resolutaque legum Frenis ira ruit 101. unde rixa numinum et Venus victrix. Sullana vero victoria secuta. sed superare propositum. ad quantum numerum et quam acrem ferocemque pervenerit. Lucius Saturninus tribunus plebis et Gaius Servilius praetor et multo post Marcus Drusus.et sullanum. an postea quia vicissent. Iam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae graviores a Mario iuvene atque Carbone earundem partium Marianarum.. contionantibus opponendam putarunt. 27. Quapropter. in ipsa quoque Urbe cadaveribus vici plateae fora theatra. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat invitata. Catulus hausto veneno se manibus inimicorum subtraheret. . templa completa sunt. ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est. quam si scelera quae puniebantur impunita relinquerentur. hoc est in loco sui operis. qui perpetua virginum cura 53 .. qui foris in acie ceciderunt. ideo iam turbabat tantis tumultibus civitatem. praecisis venis Iovi etiam suo sanguine litaret. qui Sulla imminente non solum victoriam. Mucius Scaevola pontifex. quod inter deos in Urbe nullum templum habere meruit. Illo bello Mariano atque Sullano exceptis his. quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset. verum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus impleverunt. adversariae suae constitutam aedem videret! Haec vana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur. In ipsius autem Marii oculis continuo feriebantur. sive et istas coluerint.

qui victoriam civilem clementer exercuit suisque adversariis vitam dignitatemque donavit. non ut qui evaserat viveret. pax autem. Huic adulescenti Caesari. sed in illo colle constitutis auro vitam saltem vendiderunt. ista nudatos. sed quia non habebat. et in eis etiam multi clarissimi viri perierunt. hinc ad alium Caesarem. qui mori iussi erant. sic tota iussa est trucidari. quibus illa res publica nec afflicta. Extremorum bellorum civilium etiam Tullius victima fuit. amariora. et cum fuga Marius lapsus esset ferocior cruentiorque rediturus. tabula illa cum magna gratulatione proposita est. sed ut moriens non repugnaret. quod a Gallis tutum fuit. 54 . Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella civilia. sed consolabatur modus. qui post Augustus appellatus est. suo paene sanguine exstinxit. Haec facta sunt in pace post bellum. Illud enim prostravit armatos. quantum laetitiae quia ceteri non timebant. inde ad Pompeii et Caesaris (quorum Pompeius sectator Sullae fuerat eiusque potentiam vel aequaverat vel iam etiam superaverat. miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Sullana porro tabula illa postrema. et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae. quando Mucio civi. usque adeo caecus atque improvidus futurorum. tamquam villae. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. quae hominum ex utroque ordine splendido. possent tamen obsidione consumere: Gothi vero tam multis senatoribus pepercerunt. feriret. quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam. Caesar autem Pompeii potentiam non ferebat. qua impudentia qua insipientia vel potius amentia illa diis suis non imputant. 29. Huius deinde potentiam multum moribus dispar vitiisque omnibus inquinatus atque corruptus affectare videbatur Antonius. non ut acceleraretur obtinenda victoria. ut ille ipse iuvenis. Civilia cum externis bellis conferuntur. postea est appellatus Augustus. 30. qui in villa publica non iam bello. Urbem deinde Sulla victor intravit. qui. illius Gai Caesaris filius adoptivus. disertus ille artifex regendae rei publicae. ille nutritus). quam Gothi vel spoliare potuerunt. sperans eum depulsa et oppressa Antonii dominatione instauraturum rei publicae libertatem. alter defendere cupiebat). In Urbe autem tota quem vellet Sullanus quisque feriebat. Tunc emerserat mirabilis indolis adulescens ille alius Caesar. quam etsi ferro rapere non possent. pervenerunt. una vero. Cicero favebat. unde tot funera numerari omnino non poterant. Contristabat numerus. Subhastatae sunt etiam. sed iubendo prostraverat. Quae rabies exterarum gentium. pontifici aram ipsam. pro qua multum ille clamaverat. cui vehementer pro eadem illa velut patriae libertate Cicero resistebat. quae sola utcumque defensa est. quaedam nobiles civitates. equestri scilicet atque senatorio. immanius homines hominem vivum. iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos vita rebusque privavit: Marianis autem partibus Sulla absente quid sanctum cui parcerent fuit.semper ardebat. ut omittamus alias innumerabiles mortes. Tunc iam cohibita quae hac atque illac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi. Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu vivere vel potius diu mori coactus est. donec Sullae suggereretur sinendos esse aliquos vivere. quae saevitia barbarorum huic de civibus victoriae civium comparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque vidit. dicioni propriae subiugaret. nec quia tot cadebant tantum erat maeroris. At vero Sulla vivo adhuc Mario ipsum Capitolium. quam tamen illo victo interfectoque transcendit). inter quos et Cicero. velut unus reus duci iuberetur. tamquam regni appetitorem quorundam nobilium coniuratio senatorum velut pro rei publicae libertate in ipsa curia trucidavit. Quendam enim sine ferro laniantium manus diripuerunt. sed ipsa pace saeviente septem milia deditorum (unde utique inermia) non pugnando. Sed in quibusdam eorum. utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum irruptionem an Marii et Sullae aliorumque in eorum partibus virorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidaverunt senatum. auctoribus etiam eorum fatentibus. inde ad Lepidi et Catuli bellum (quorum alter gesta Sullana rescindere. ut essent quibus possent imperare qui vicerant. si posset. longe ante adventum Christi exorta sunt. occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. reperire potuerunt. quo imperante natus est Christus. senatori. cuius dignitatem ac potestatem fovebat. Qua igitur fronte quo corde. quam bestiae solent discerpere cadaver abiectum. plures iugulavit senatores. ubi erant ut aiunt fata Romana. Bellum erat. et haec nostro imputant Christo? Crudelia bella civilia. sed ne contemneretur obtenta. Pax cum bello de crudelitate certavit et vicit. ut eius potentia contra Antonium nutriretur. ad decernendas caedes victor insedit. Pompei quippe victorem Gaium Caesarem. sed omnino perdita iudicata est. et sceleratarum concatenatione causarum a bello Mariano atque Sullano ad bella Sertorii et Catilinae (quorum a Sulla fuerat ille proscriptus. etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. omnibus bellis hostilibus. ut dixi. ut qui feriebatur.

calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant 102. quae primo volumine disputata sunt. in bonis sive sapientium habenda sit sive felicium. quae non nisi bellis adquiritur. 8. An latitudo imperii. quae libro secundo et tertio continentur. feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conversas et cetera huius modi. si temporibus Christianis videret? Et tamen diis suis ista non tribuunt. De his. ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis 107. An regna terrena inter profectus suos atque defectus deorum iuventur vel deserantur auxilio. Non elegit templum. 6. Legimus apud eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis vertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse. quod cuncta mala praecedit. litteris mandaverunt. 5. aut illuc eos ut viverent etiam ipsi barbari deduxerunt. cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur. 4. Illud scio et hoc me cum quisquis sine studio partium iudicat. sacrificabatur ludebatur furebatur in templis. De his. cum pluit lapidibus (non ut grando appellari solet hoc nomine. sed omnino lapidibus) 104. aut ad loca Christo dicatissima confugerunt. 7. Mala etiam alia. quae in eorum libris non fabulosis. quantum attinet ad Romanos. qualem ferimus eique respondere compellimur. quae usque adeo incredibiliter acciderunt.Ante Christum etiam ex elementis mala fuerunt. quales nunc patimur. si Christianae religionis receptionem et diffamationem vel irruptio <illa> Gallorum vel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio vel. Hi vero qui multo indignius insultant temporibus Christianis. cum iam esset populi Romani provincia. Quam similia sint latrociniis regna absque iustitia. infantes nondum natos de uteris matrum quaedam verba clamasse. Sed cum pluit terra. ut pices navium solverentur 105. Certe quando illa mala fiebant. nisi Christianae religioni mala illa tribuisset. bella illa civilia sequerentur. qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxavere Romani 106. quae ibi erant. si Christianis temporibus accidissent. qui ut latius dominaretur primus intulit bella finitimis. quid horum non Christianae religioni tribueret. boves locutos. 6 LIBER IV BREVICULUS 1. sed historicis 103. 55 . quamvis incredibiliter mirum. facillime agnoscit (ut omittam cetera quae multa commemoravi et alia multo plura quae commemorare longum putavi): si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta vastatio. quorum cultum ideo requirunt. quando passim tantus civium sanguis a civibus non modo in ceteris locis. De cupiditate Nini regis. qua mortua redditaque litoribus atque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam. 31. clarebant sacerdotia. quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa. sed stuporem. quanta illis bellis Europam Africamque contrivit. ut rupes urerentur. ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret. fana renidebant. quorum potentia similis fuerit regiae dignitati. Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum atque servatum. cum pluit creta. decem milia remansisse confirmant. ne ista vel minora patiantur. Multo autem minus eorum voces tolerarentur. Locustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse. 2. verum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. quo confugeret Tullius. non inferunt hominibus perniciem. Tunc Uticae ex triginta milibus iuniorum. Talis itaque vanitas. 3. nullus talium. quia frustra elegerat Mucius. volasse serpentes. Eodem rursus aestu ignium tanta vi favillae scripserunt oppletam esse Siciliam. Hoc utique non leviter noxium fuit. consumptis enim fructibus foliisque lignorum ingenti atque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam. Deos suos accusent de tantis malis. cum singulis vix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderint. quae magis fuerunt mira quam noxia. seu vera seu falsa sint. haec profecto etiam graviter laedere potuerunt. De fugitivis gladiatoribus. ut inter prodigia numerarentur. qui Christo nostro ingrati sunt de tantis bonis.

27. De Fortuna muliebri. 22. quem summum deum cultores ipsius opinantur. Qua ratione defendant pagani. etiam Victoria dea debuerit aestimari. 29. 10. cum pro omnibus sola sufficeret. quae similiter colenda fuerunt. An ad obtinendum dilatandumque regnum profuerit Romanis cultus deorum. qui diversos deos diversis mundi partibus praefecerunt. Felicitatem et Fortunam qui deas putant. licet ad notitiam veri Dei non pervenerit. 18. qui reprobata persuasione populari. de quibus Scaevola pontifex disputavit. De opinione eorum. Quid fuerit quod Romani omnibus rebus et omnibus motibus deos singulos deputantes aedem Quietis extra portas esse voluerunt. 19. Augmenta regnorum Iovi incongruenter adscribi. Quod unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti. qui licet nomine ignoretur. 13. tamen felicitatis dator esse sentitur. De uno tantum colendo Deo. De scientia colendorum deorum.9. De ludis scaenicis. De his. 16. 33. diu non coluerunt honore divino. ipsa huic negotio sola sufficeret. De tribus generibus deorum. An imperii Romani amplitudo et diuturnitas Iovi fuerit adscribenda. 20. qui sola rationalia animantia partes esse unius Dei asserunt. Qualia de diis gentium etiam cultores se sentire fateantur. De falsitate auspicii. Quas opiniones secuti sint. Ob quam speciem utilitatis principes gentium apud subiectos sibi populos falsas religiones voluerunt permanere. An. 30. si Iovis summa potestas est. cum. 12. quos doctiores paganorum unum eumdemque Iovem esse defendunt. quam a se Varro gloriatur collatam esse Romanis. quam Romani. 14. si Victoria ut volunt dea est. An congruat bonis latius velle regnare. 26. qui Deum animam mundi et mundum corpus Dei esse putaverunt. 56 . 17. 31. De opinionibus Varronis. Quod iudicio et potestate Dei veri omnium regum atque regnorum ordinata sint tempora. quas pagani templis et sacris honoraverunt praetermittentes alia bona. 28. quos sibi dii celebrari a suis cultoribus exegerunt. 21. De multis diis. 15. 24. quo Romani regni fortitudo et stabilitas visa est indicari. quod inter deos colant ipsa dona divina. De Virtute et Fide. 11. unum tamen Deum colendum esse censuerit. 23. multorum veneratores deorum. 25. 32. qua ratione secernunt. si recte illis divinitas tribuebatur. De Felicitate.

quos vel palam colebant vel occulte adhuc colunt. Et quam pauca dixi de sola ipsa civitate atque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. quae plerumque patiuntur et boni. illas etiam.. antequam Christi nomen ulla istorum vana et verae saluti perniciosa comprimeret. dum ad haec imitanda velut divina praebetur auctoritas. cum utique. 2. quae habet historia. et in Occidentis plagis scaturigines quasdam ac proluviones easdem strages dedisse. quod uno et vero Deo institutum atque servatum est. terrena omnia dicens mutationes. quibus ipsi fiunt mali. torrentis vice flammarum flumina cucurrisse) 2. quae non sibi invicem homines faciunt. velut doctorum auctoritate in odium nostrum gravius irritantur. eorumque opinionem etiam his. usque adeo. qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt. abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones. sed partim ex recenti memoria. quae omnia procul dubio nobis tribuerent. illa vero mala non dico patienter. in secundo agentes de malis morum. nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent. per alia retro tempora accidere non solere. sic ex Aetnae verticibus quondam effusis crateribus divino incendio per declivia. Quod profecto non auctoritate sua fecit. hospitibus atque advenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu pervias factas. suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris. exspectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus. cum sit in eis etiam vulgus indoctum. quae sibi celebrari per sua festa voluerunt. eos esse immundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones. donec in vera religione manserunt. incendia de nubibus emicasse. . Promiseram etiam me demonstraturum. qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes. quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes. Et quoniam in fine primi libri. conversiones et interitus habere. Haec in secundo et tertio libro satis. in tertio autem de his malis. Haec non ex nostra coniectura probavimus. Quid. ut a perpetrandis damnabilibus factis humana revocari non possit infirmitas. sed in rebus divinis ludos scaenicos poneret 1. si commemorare voluissem et exaggerare illa mala. ita ut vir doctissimus apud eos Varro et gravissimae auctoritatis. quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis severitate patiuntur. quae deinceps dicenda essent. longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos. sed libenter habent. quae suis temporibus insolite acciderint.34. cum rerum humanarum atque divinarum dispertitos faceret libros. Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos adversus eos. quando finissem? Quae illis temporibus evenerunt. quae stulti sola perpeti exhorrent. partim ex litteris eorum. sicut sunt vastationes eversionesque bellantium. ventis ac procellis eversas esse civitates. breviter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus. si iam vel illis clareret nostra religio vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. religioni increpitant Christianae. 57 . antequam eorum sacrificia prohibita fuissent. quae prius fuerant continentes.. et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent vel satis esse viderentur mala. dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit. Et quoniam.. absolvimus. De regno Iudaeorum. alios humanis. sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus (quae uno loco Apuleius breviter stringit in eo libello quem De mundo scripsit. De civitate Dei dicere exorsus prius respondendum putavi eius inimicis.. existimantibus imperitis ea. namque immodicis tremoribus terrarum. ut adversus nos iusta murmura habere videantur. LIBER QUARTUS NIHIL MULTI DII POTUERUNT AD AUGENDUM IMPERIUM Dominandi libido historice disseritur (1-7) Quid de diis et moribus dixerimus. quae mala vel sola vel maxima deputanda sunt. 1. sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt. si tantummodo boni et honesti homines in civitate essent. ut verbis eius utar. colligere voluissem. suis tamen criminibus delectentur. corporis videlicet externarumque rerum. qui eam falsam esse noverunt. quia et ipsi vidimus talia ac talibus numinibus exhiberi. unde possem. quibus Orientis regiones conflagratae perierunt.et de temporum atque naturae calamitatibus. ut aut veris aut fictis etiam. Si haec atque huius modi. quantum existimo. quae una est salubris et vera religio. qui non tamquam in contumeliam. sed quoniam eos Romae natus et educatus in divinis rebus invenit. alios divinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis. quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandaverunt.

pacto societatis astringitur. sanum corpore. bonis malisque contulerit. inquit. quos deos putant. qui eis serviendo subduntur. non est poena criminis. qui suos animos vastant scelerum maiore licentia. vita parcum. Nescio utrum quisquam ita desipiat. quae magna Dei dona sunt. Nam iustis quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur. Nam cum idem rex hominem interrogaret. sed addita impunitas. quorum duorum hominum unum pauperem vel potius mediocrem. non nocet nisi propria iniquitas. utile est ut boni longe lateque diu regnent. malus autem etiamsi regnet. 5. benignum mente. etiam in ipsis bellicis malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen. quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. inquit. quarum metus eos in maiora facinora propellebat. quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 3. nec unius hominis. cum audimus populos regna provincias. ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. Latrocinia sunt regna et piratarum infestatio. Hoc dico. ita in duobus populis. alium praedivitem cogitemus. et magis de incrementis imperii Romani. tot dominorum. qua et ista vita bene agatur et postea percipiatur aeterna. commendavimus. Iam itaque videamus. in secundo maxime libro non pauca iam dicta sunt. quoniam multum eis consultum est. evidentius regni nomen assumit. et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum. Proinde bonus etiamsi serviat. cupiditate flagrantem. ubi opportunum visum est. ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis. conscientia securum. Nam de noxia fallacia daemonum. moribus castum. ita in duabus familiis. quae sit ratio. imperator 5. huic et servus addictus est 4. imperio principis regitur. malorum vero regnum magis regnantibus nocet. semper inquietum. ut et loca teneat sedes constituat. sed quia <id> ego exiguo navigio facio. ut audeat dubitare quem praeferat. in cuius potestate sunt regna omnia. quod est gravius. perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem. sed divitem timoribus anxium. quod ipsum 58 . quantalibet terrarum occupatione latissimi). 3. Remota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parva regna? Manus et ipsa hominum est. Modus sit vitae agendae et reipublicae regendae. numquam securum. non vanescamus inani ventositate iactati atque obtundamus intentionis aciem altisonis vocabulis rerum. ut orbem terrarum. quia tu magna classe. sed. civitates occupet populos subiuget. cum cognatis vicinis amicis dulcissima pace gaudentem. latro vocor. 4. quot vitiorum. quae prudentia. quantum malorum invexerit moribus eorum. Per omnes autem absolutos tres libros. his autem. quibus regnant. ut ex illa vita dato sibi consortio civitatis poenas debitas cogitare desisterent. qua vigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur. De quibus vitiis cum ageret scriptura divina: A quo enim quis. cui tantum honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit. quos velut deos colebant. Quamquam vellem prius paululum inquirere. liber est. ille libera contumacia: Quod tibi. quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis diis audent tribuere. sed duos constituamus homines (nam singulus quisque homo. quamque nihil eos adiuverint hi. sufficit eis ad veram felicitatem. pietate religiosum. augentem sane his miseriis patrimonium suum in immensum modum atque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem. quod ei iam in manifesto confert non adempta cupiditas. ut vitrea laetitia comparetur fragiliter splendida. ut in sermone una littera. de imperii latitudine ac magnitudine velle gloriari. carissimum suis. quid ei videretur. cui timeatur horribilius ne repente frangatur. ita quasi elementum est civitatis et regni. facillime videbimus ubi habitet vanitas et ubi felicitas. Devictus est. placiti lege praeda dividitur. tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate versantium. maeroribus tabescentem. mediocrem vero illum re familiari parva atque succincta sibi sufficientem. ut mare haberet infestum. Eleganter enim et veraciter Alexandro illi Magno quidam comprehensus pirata respondit. Nam quantum ad ipsos pertinet. Proinde omitto quaerere quales Romulus congregaverit.quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. Hoc ut facilius diiudicetur. servus est. neque hoc tam ipsis quam illis utile est. sed virtutis examen. Gladiatores Italiam vastaverunt. Quapropter si verus Deus colatur eique sacris veracibus et bonis moribus serviatur. Ut ergo in his duobus hominibus. pietas et probitas eorum. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis. cum hominum felicitatem non possis ostendere. semper in bellicis cladibus et in sanguine civili vel hostili.

Cyro invitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis. quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa. Non itaque deos suos debuit colere civitas magis quam alios. quas pro sua quisque parte suscipiunt. Nam sicut scribunt. verum etiam breviter scripsit historiam. qui suos deserunt et ad hostes transeunt (quod nec homo fecit Camillus. quando et ipsi imperium perdiderunt. qui sunt quarumque proprii civitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias. aut non ita fortes sunt. Si nullo deorum adiutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit. ideo divinitus negabuntur adiuti? Quasi vero ipsa cuiuslibet hominis vita diuturna est. quam tamen postea oblitus iniuriae. Sin vero etiam ipsa brevissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt. Non enim aliae gentes. sublimes regnantesque vixerunt. Isto ergo pacto neminem dii adiuvant ad regnandum. Dicant. quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? Dii nihil potuerunt ad imperia augenda. quod difficillime factum est. ad rem praesentem non pertinet. sicut ille. tres duces habuerunt. ut ex parvo et contemptibili latrocinio pervenirent ad regnum tantis iam Romanis viribus arcibusque metuendum. qui Graecam vel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum. Italiam latissime et crudelissime vastaverunt 6. non parvo negotio devitandae ingentis cladis oppressit. ut deos esse fortes decet. quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis. non dii ab hominibus. Populi nullis legibus tenebantur. totius Orientis populos subegit 7. quasi peritiores fabros imperii construendi atque servandi. Et paulo post: Ninus. 7.Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit. oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt. atque inde rursus ad Persas. mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo. Domitis igitur proximis cum accessione virium fortior ad alios transiret et proxima quaeque victoria instrumentum sequentis esset. quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque translata sunt. sensit ingratam. usi voluptatibus quibus voluerunt. Aut si proprios habuerunt Assyrii. Qualibet autem fide rerum vel iste vel Trogus scripserit (nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt). actuum suorum sarcinas baiulantes. sed brevissimum tempore in suo regno adhuc usque perdurat. Sed ad maiora veniamus. sed dii ab aliis diis forte vincuntur. permansit hoc regnum. quis istos Deus adiuverit. qui per ipsum imperium (quamvis decedentibus succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur) paucis diebus vitae suae cursim raptimque transierunt. non parum adiuti sunt illi gladiatores: servilis condicionis vincula ruperunt. quo Ninus regnare coepit. Primus omnium Ninus rex Assyriorum veterem et quasi avitum gentibus morem nova imperii cupiditate mutavit. quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus vice vaporis evanescit. 6. quaero quorum. Trogus et Iustinus testes sunt Ninum finitimos primum subdidisse. qui chronicam historiam persecuti sunt. constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum 8. memor patriae a Gallis iterum liberavit). fugerunt. vel migratio vel in pugna defectio. magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmavit. An quia non diu fuerunt. exercitum magnum et fortissimum collegerunt. inquit. alios tunc colebant deos. Hoc si ita est. nondum illis temporibus atque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum. ut Romanum nondum sit eius aetatis. quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum compararunt. eadem est etiam ista. quas Ninus domuit et subegit. Nam si post mille ducentos et 59 . quando victor et expugnator adversissimae civitatis Romam. opus librorum suorum sic incipit: Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat. postremo donec vincerentur. sed spectata inter bonos moderatio provehebat. nec beneficium deputandum est. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere. Iustinus. quoniam singuli quique cito moriuntur. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste vel transitus vel fuga. Quid enim interest eorum. a quibus adiuvarentur sui. qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui. cum illi apud inferos causas suas agant? Utrum bonas an malas. aut infideles dii sunt. aut si. Tam diu autem perseveravit. cum inter se belligerant. aut mercede non sibi reddita vel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt. quod suggessit libido fecerunt. qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci. Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt. quod post eorum mortem Romanum tantum crevit imperium. potiti sunt victoriis plurimis. evaserunt. donec transferretur ad Medos 9. fines imperii tueri magis quam proferre mos erat. numquidnam mortui sunt. cui vicerat. intra suam cuique patriam regna finiebantur. graviter timuit. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit. Hoc autem de omnibus intellegendum est.

quia me piget quod illos non pudet. quem potissimum vel quos deos credant illud imperium dilatasse atque servasse. ut tam diu tot gentibus imperaret. hoc in alto colle Capitolium. isti attendant speculum suum. 60 . ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conservasse Romanum. Haec autem paucissima ideo dixi. Quod si ita est. Omissa igitur ista turba minutorum deorum vel aliquantum intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere. ut. cui nomen est a libidine. sicut quidem et in ceteris gentibus. Quamquam Romanum imperium afflictum est potius quam mutatum. deam Patelanam. ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet. deam Hostilinam. cum vero iam essent super terram et segetem facerent. et quia homo est. cui semel segetes commendarent. sed sata frumenta. deam Tutilinam praeposuerunt. praepositam voluerunt habere deam Seiam. quia veteres aequare hostire dixerunt. deam Segetiam. maturescentibus deam Matutam. Quid de Iove dicendum. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus. quam Romani colebant. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cloacinae tribuere aut Volupiae. quod hi. De isto deo quamvis a poeta dictum convenientissime praedicant: Iovis omnia plena 12. qui populis instituerunt simulacra. ut nihil universum uni alicui crederetur. ex tanta deorum turba. si ullus in eis pudor est. quae illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt.. aut Lubentinae. cum segetes novis aristis aequantur. Quis enim de hac re novit voluntatem Dei? An plures dii an unus qui et mundus sit (8-13) Quot sint dii rerum naturae servandarum. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem invenire. geniculis nodisque culmorum deum Nodutum. ut tuto servarentur. aut Vaticano. hunc Varro credit etiam ab his coli. quod tam diu conservatum est. Nimirum ergo Iovis hoc opus est.. quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perveniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus. cur tam male tractatus est Romae. quo Roma tam magna facta est. florentibus frumentis deam Floram. erubescant. cuius praepositura parvulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuvaret in bello. si placet. nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua voce vanitatis. sed alio nomine nuncupari 13. quod nec istis temporibus desperandum est. sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium. Cardeam cardini. Nec omnia commemoro. Forculum foribus. si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis vani homines dicerent. Quando ergo Segetia curaret imperium. Deinde quaeramus. cum runcantur. sed rura deae Rusinae. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limemque servare. aut Cuninae. qui unum Deum solum sine simulacro colunt. quae cunas eorum administrat. quando regnum Assyriis ablatum est. et similia conqueri. Limentinum limini 11. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem volunt: hoc eius indicat sceptrum. involumentis folliculorum deam Volutinam. nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret. quae ita suis quaeque adhibebantur officiis. lactescentibus deum Lacturnum. ut spica exeat. vallibus Valloniam praefecerunt. iuga montium deo Iugatino. cum tantae civitatis perversa consuetudine premeretur. qui nec ad folliculum spicae. Physica ratio pensatur de Iove et diis locorum. et metum dempserunt et errorem addiderunt 14. Cui non sufficere videretur illa Segetia. quamdiu sub terra essent. quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est afflictione recreatum. qui infantum vagitibus praesidet. unius Dei veri castum dedignata complexum. 8. id est a terra auferuntur. collibus deam Collatinam. nisi regnum. omnino sufficit: tres deos isti posuerunt. ut anima misera daemoniorum turbae prostitueretur. 9. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum.quod excurrit annos. deam Runcinam 10. frumentis vero collectis atque reconditis. cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret. quae poterat esse. cum folliculi patescunt. quae a voluptate appellata est.

sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit 22. si aliquam partem implet et Iuno. qui Saturnum colunt. qui est natus ex virgine. et ambo isti coniuges et in duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Cur ergo aether datur Iovi. cum ista filia non sit amborum. si caelum est ille et illa terra. ut iam poetae tolerabiliora confingant. Quam totam vanitatem aboleri et exstingui utique ab illo oportuit. temporis longitudo est. aliquando Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere. Absit autem ut meretrix. aliud Tellurem. 11. tria potius elementa mundi esse. quo modo ei rite virgines a Veneris operibus abstinendo servierunt? An Veneres duae sunt. et sibi non suscensere. quae dicatur Soror et coniux 15? Quia Iovem. inquiunt. cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint. Aut si aetheris partem superiorem Minervam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iovis capite nata sit 18: cur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur.. quod sit Iove superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Cur non de Iove ipso erga Saturnum iustitia ista servata est? An quia victus est? Ergo pugnarunt? Absit. eorum veteres proderent. Aqua vero sive superior sive inferior utique aqua est. Rursus. aliud aerem. quoniam habet maritum. ut singula deorum coniugia dividerentur singulis elementis. An uterque utrumque implet. una virginum. alia coniugatarum. aliud Tellumonem putant. etsi non sublimior. altera mulier? An potius tres. ad fabulas redis. puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esse quam terra quantalibet diversitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor vel tribus elementis corporeus completus est mundus: Minerva ubi erit? Quid tenebit? Quid implebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est. ne filio Iunonis et cooperario Minervae facere videamur iniuriam. cum facta sint utique caelum et terra? Nam hoc quoque in libris suis habent eorum docti atque sapientes 21. Quis enim ferat. alterum inferius. terram vero tamquam coniugem eamdemque matrem (quia hoc in divinis turpe non est) fecundis imbribus et seminibus fetet. Nam sicut inferiorem caeli partem. modo autem (ne sit necesse per cuncta discurrere) deus unus. ita nihil ex igne nascatur. aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent: quid est quod mare Neptuno tribuitur. inquiunt.de Iove et diis addictis colendis moribus atque pueris. sed sacrorum libros non solum Iuno. modo inde suas partes sorori et fratribus cedat. alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum. aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus. Plutoni Proserpina. Nunc vero omni modo affirmaverunt aliud esse aetherem. Neque de figmentis poeticis. ut vanescat in ancillis eius honorata virginitas? Si enim Vesta Venus est. non quattuor 17. alterum superius. de quo dictum est Iovis omnia plena. . antequam eas iungerent viris. quod sicut ex virgine. nisi contestatissime probaretur) haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem instituta sunt eorundem deorum. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte.10. suis officiis distinctos. Iuno tenet. inquiunt 19. in aethere accipimus. cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore. Quae ista iustitia est. Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas. modo sit aether. Tempus ergo colunt. Quodlibet igitur physicis rationibus et disputationibus asserant 26: modo sit Iuppiter corporei huius mundi animus. qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et (quod esset incredibile. nobis suscensere. additur Neptuno Salacia. Cur illi etiam Iuno uxor adiungitur. quod. una virgo. eamdem etiam Vestam volunt 25. ut aerem Iunonem subterfusam desuper amplectatur. si secundum istorum non poeticos. terra Plutoni? Et ne ipsi quoque sine coniugibus remanerent. Si enim haec ita essent.. quae etiam Vesta est. Eamdem Terram Cererem. et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. Quid enim indignum dicitur. id est in gremium telluris aut terrae. fabularum est ista garrulitas. nec inveniunt. sine quibus civitas esse non potest. et ideo illi virgines solere servire. qui universam istam molem ex quattuor vel quot eis placet elementis constructam atque compactam implet et movet. cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos. suis aris sacrisque veneratos 23. Ecce fabulis non credatur et de diis meliora sentiantur: cur ergo non data est patri Iovis. et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos. inquiunt 20. sed etiam mater est Iovis. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique virgo. quia et hic aliquas differentias volunt esse atque in ipsa terra aliud Terram. soror et coniux. inquiunt 16. quod talia dicimus de diis eorum. Eamdem Terram etiam matrem deum vocant 24. et haec duo elementa coniuncta sunt. Non est ergo ille. modo totum simul cum aere sit ipse caelum. in aere Iunonem. id est aerem. ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina. de quo multi a poeta nobilissimo dictum putant: Deum namque ire per omnes 61 .

ut sit unum animal constans ex animo et corpore. in terra Pluto. ipse sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sententias inspirando. Venilia. Saturnus in tempore. Nulla quippe illarum praetermitteretur. in diva Rumina mammam parvulo immulgeat. quia in Iove sunt quem colunt. qui est apud Graecos Priapus 29: si non pudet. in sideribus sol et luna et stellae. quae omnes continet deos. praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur Priapus. in terra inferiore Proserpina. si praeter alteram irasci altera potest. de pavore infantum Paventia nuncupetur. quae fata nascentibus canunt et vocantur Carmentes. ut deposito studio contentionis attendant. potuisse offendi. quae adultos barba induat (quos honorare noluerunt.Terrasque tractusque maris caelumque profundum 27.. atque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia. partem Dei calcet. ut ex ipsius anima. ut.. ipse in Iugatino deo coniuges iungat. Numeria. Diana in silvis. Mars et Bellona in bellis. non vident quam multos non colant. de actu Agenoria. isto compendio possent in illo uno omnibus supplicare (sic enim nemo irasceretur. quam praefecerunt menstruis feminarum. Si igitur irascuntur. qui non singillatim coluntur. in inferioribus etiam maris ipse Salacia. sicut a nodis Nodutum. quae sententia velut magnorum multumque doctorum est. qua vivificatur tota ista moles. quae canere. partes Dei esse contendunt: non video quidem. ipse in aethere sit Iuppiter. ipse sit dea Mena. cum in illo uno nemo contemneretur) potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis. ipse sit postremo etiam in illa turba quasi plebeiorum deorum. velut unius animantis haec tota vita est. non sit alius. si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur. ipse opem ferat nascentibus excipiendo eos sinu terrae et vocetur Opis. ut hoc qualecumque numen saltem masculum deum vel a barba Barbatum. alia concitari. nihil omnino remanere. quam Dei partem 62 . in fabrorum fornace Vulcanus.. qui partum perducat ad diem. sed suam quaeque pars habet vitam a ceteris separatam. quibus eum placet esse mundi animum 31. si unum Deum colerent prudentiore compendio? Quid enim eius contemneretur. ipse cunas tueatur et vocetur <dea> Cunina. quae sunt innumerabilia. Si autem sola animalia rationalia. de spe. quis non videat quanta impietas et irreligiositas consequatur. ipse sit et Fortuna barbata. ut quidam volunt 30. in Termino terminator. in merce Mercurius. Ceres in frumentis. ipse in vagitu os aperiat et vocetur deus Vaticanus. ut volunt. quid infelicius credi potest. si totus mundus est Deus. 13. . in diva Educa escam praebeat. sicut sunt homines. ipse in mari Neptunus. Haec si ita sunt (quod quale sit. sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante. An Iuppiter ipse mundus vel eius animus. in focis domesticis Vesta. Nam ut alia omittam. Si autem dicitur omnes simul. quae a parturientibus invocetur. cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit. cum dicunt omnia sidera partes Iovis esse et omnia vivere atque rationales animas habere. quae venit. praesit fortuitis voceturque Fortuna. ipse sit Diespater. ipse invocetur et dea Virginensis vocetur. in divinantibus Apollo. haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi (non enim omnia dicenda arbitratus sum). aras non statuant. Quid? Illud nonne debet movere acutos homines vel qualescumque homines (non enim ad hoc ingenii opus est excellentia). quod non sit pars Dei. quo modo bestias ab eius partibus separent. quae post praetextam excipiat iuvenalis aetatis exordia. cum ipse unus. Camena. quae numerare doceat. de voluptate Volupia. nondum interim quaero). quibus ad nimium actum homo impellitur. stulte dicitur. ipse Lucina. id est homine. et alia placari. omnia ista partes eius sive virtutes eius. ipse in aere Iuno. sed quia barbas habet Fortunium nominarent). et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere. 12. Strenia dea sit strenuum faciendo. Quod si ita est. id est totum ipsum Iovem. ipse praesit nomine Liberi virorum seminibus et nomine Liberae feminarum. et ideo sine controversia deos esse 32. et cum virgini uxori zona solvitur. quod calcaverit quisque. vitae atque animae cunctorum viventium pro cuiusque nascendi sorte sumantur.vel ipsa ratio rerum humanarum sit. ipse sit Mutunus vel Tutunus. ipse levet de terra et vocetur dea Levana. hi omnes dii deaeque sit unus Iuppiter. multo numerosioribus praeberetur. qui praetermissi essent. quia rumam dixerunt veteres mammam. in diva Potina potionem ministret. in Iano initiator. ne praetermissae sive neglectae partes eius irascerentur: non ergo. vel certe non Fortunam. sive sint. coleretur. dici autem sine verecundia non possunt. Minerva in ingeniis 28. Liber in vineis. quid perderent. quasi suas virtutes vel membra vel partes. qui haberet omnia. quae possunt occurrere cogitantibus. dea Stimula nominetur. quam multis aedes non construant. si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est. quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putaverunt et singillatim sacrificandum.. sed ipse in illis deabus. de stimulis. non metuunt paucis placatis toto caelo irato vivere? Si autem stellas omnes ideo colunt. sicut eis videtur. ipse dea Iuventas.

his omnibus diis et deabus publica sacra facere susceperunt. regnum adiuvit ut cresceret. ipsi pro suis partibus invocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem. dum bellorum causas iniquitas excitat. quae possent beneficia eius putari. si Victoria dea est? Aut quid ipso Iove in hac causa opus est. cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant omnes deos suas habere vitas. nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis. ut essent cum quibus iusta bella gererentur et augeretur imperium. cum puer vapulat? Iam vero partes Dei fieri lascivas. 16. Videant ergo ne forte non pertineat ad viros bonos gaudere de regni latitudine. vocaverunt deam Agenoriam. quae faceret strenuum. Augendo imperio bellum est iniustum et si Victoria terminetur. non impia. murcidum. sibi quemque vivere. impias atque omnino damnabiles quis ferre possit. dii vocantur. quae ad agendum ultra modum stimularet. ipsum credo ab eis putari regnum constituisse vel auxisse Romanum. Quas enim hic partes Iuppiter haberet. Aut si regnum munus est Iovis. Quorum Iuppiter quia rex praesidet. quia tam multi sunt. Mala vota sunt optare habere quem oderis vel quem timeas. Proinde belligerare et perdomitis gentibus dilatare regnum malis videtur felicitas. si quies et iustitia finitimorum contra se bellum geri nulla provocaret iniuria ac sic felicioribus rebus humanis omnia regna parva essent concordi vicinitate laetantia et ita essent in mundo regna plurima gentium. An Victoria ipse sit Iuppiter. quae praeter modum non moveret ac faceret hominem. si Pavor et Pallor et Febris dii Romani esse meruerunt? His igitur duabus. et invenietis requiem animabus vestris 36. quos vult esse victores? Hac dea favente et propitia. an potius ita significatum est. 63 . ut ait Pomponius 34. si Regnum etiam ipse appellaretur. a quibus non colitur. quod utique parvum esset. sed daemoniorum. ut iniuriosi iustioribus dominarentur. nec alter irruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augeri. dii habentur. si non lapis in Capitolio. quae ad agendum excitaret. cur non etiam ipsum regnum aliquis deus est? Cur enim non ita sit. sed verus Rex regum et Dominus dominantium 33 cognosceretur atque coleretur. cum deos singulos singulis rebus et paene singulis motibus attribuerent. quae faciebat iniuriosos. quae faceret quietum. dii coluntur. sicut appellatur illa Victoria. nullum eorum esse partem cuiusquam. ut sunt in urbe domus plurimae civium. ut omnes non possint. cum quibus iusta bella gesta sunt. quae gentes non subditae remanerent? Quae regna non cederent? An forte displicet bonis iniquissima improbitate pugnare et finitimos quietos nullamque iniuriam facientes ad dilatandum regnum bello spontaneo provocare? Plane si ita sentiunt approbo et laudo. An dii Romanorum imperio augendo faverint (14-34) Cur augendo imperio plures dii si Victoria faverit. si Victoria faveat sitque propitia et semper eat ad illos. id est aliena iniquitate et dea Victoria. etiam Iove vacante vel aliud agente. cum ea. deam Streniam. non iniqua. Cur autem et iniquitas dea non sit vel externarum gentium. iniquas. publice illam suscipere noluerunt. ideo non incongrue dicitur etiam ista felicitas. ut possit esse quem vincas. Utrum indicium fuit animi inquieti. Nam si hoc ipse non fecit. Miror autem plurimum. quem alium deum opus tam magnum potuisse aggredi credant. Iniquitas enim eorum. cum aedem haberet extra portam Collinam 35. deam Stimulam. 15.vapulare. Sed quia peius esset. sed omnes colendos. numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam cooperatam videmus. cum omnes occupati sint officiis et operibus propriis. quod. Victoria eadem bella feliciter terminat. qui cognosci et coli possunt. eum quietem habere non posse? Ad quam vocat verus Medicus dicens: Discite a me. deam Murciam. Sed procul dubio felicitas maior est vicinum bonum habere concordem quam vicinum malum subiugare bellantem. "Quietem" vero appellantes. cur non et victoria munus eius habeatur? Quod profecto haberetur. Quid de dea Quiete sit dicendum. etiam feriato Iove crevit imperium. 14. id est nimis desidiosum et inactuosum. Romani imperium tam magnum adquirere potuerunt. bonis necessitas. qui illam turbam colere perseveraret non plane deorum. quoniam mitis sum et humilis corde. Si ergo iusta gerendo bella. Hic primum quaero.

ut suos cultores plerumque praetereat et suis contemptoribus haereat? Aut si aliquid proficiunt cultores eius. quae ita caeca est passim in quoslibet incurrens. quo voluerit. Ubi enim ipsa esset. qualia si poetae fingerent atque a nobis exagitarentur. Quod quidem si verum sit. sacra congrua persoluta sunt. Non enim. sed iterum. quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si Fortuna loquitur. ut prosit. Hoc Plato dicit 37. non enim potest ei iubenti et eam quo voluerit mittenti Fortuna resistere. Ubi est definitio illa Fortunae? Ubi est quod a fortuitis etiam nomen accepit? Nihil enim prodest eam colere. habitaculum illi se ipsum facit. in partibus iustitiae fides est maximumque locum apud nos habet. cuius consilium occultum esse potest. unde etiam Fortuna nominatur. An Felicitas et Fortuna deae sint. non quae meritis venit. An et ipsam. nisi ut homines recte vivere non curarent conciliata sibi Fortuna. Ipsa ergo sola coleretur. ipsa ab illo impetretur. ut quid aliud. ut non ipsae. Sed cur et Fides dea credita est et accepit etiam ipsa templum et altare? Quam quisquis prudenter agnoscit. quod a matronis dedicatum est et appellata est Fortuna muliebris. qui nolunt habere merita. Virtutem quoque deam fecerunt. si dea est et sub illo rege est. hoc est uno tempore. Non enim malignis daemonibus etiam sic difficile est fallere. quod et Felicitas dea est? Aedem accepit. Insaniunt mulieres Fortunae muliebris. 19. quo misisset Victoriam. quae quidem si dea esset. quia felicitas illa est. ut ab illa videantur et amentur. quod et Fortuna dea putatur et colitur? An aliud est felicitas. quae simulacrum dedicaverunt. sed de illo vero Rege saeculorum. semper est bona? Ipsa est ergo Felicitas: cur adhibentur diversa nomina? Sed hoc ferendum est. simul et bona esset et mala. quae dea est. quid boni non esset? Sed quid sibi vult. non saltem muliebris. quod illa dea locuta est. sine ullo examine meritorum fortuito accidit hominibus et bonis et malis. Si autem suos cultores discernit. quam boni habent praecedentibus meritis. quibus dea possit Felicitas invitari. ei uni tantummodo supplicarent. mirari nos non oportet. his aliud. numquid. et quoniam et istae singulae species suas habent. quod mittat non Victoriam. iam merita sequitur. cum talia deliramenta non apud poetas legebant. non fortuito venit. sed in malignum daemonem repente convertitur? Quot sunt ergo deae istae? Profecto quotquot homines fortunati. Certe omnes deos utriusque sexus (si et sexum habent) non nisi bonos existimare debemus. posset ei audere resistere et suam potius facere voluntatem. et victoriae iungitur vel maritus vel frater vel filius? Talia quippe isti de diis opinati sunt. malae fortunae. quae dicitur bona. quod iustus ex fide vivit 41. non veris attribuenda numinibus. quod deam victoriam Iuppiter mittat atque illa tamquam regi deorum obtemperans ad quos iusserit veniat et in eorum parte considat? Hoc vere dicitur non de illo Iove. et tamen se ipsi non ridebant. ut simulacrum eius. quorum artes atque versutias hinc potius isti advertere debuerunt. sed donum Dei est. prudentiam. Quo modo ergo dea Fortuna aliquando bona est. ut in verum credatur Deum? Sed cur non sufficerat Virtus? Nonne ibi est et Fides? Quando quidem virtutem in quattuor species distribuendam esse viderunt. temperantiam 40. aliquando mala? An forte quando mala est. diversa sacra? Est causa. et omnis falsorum deorum turba vanescet. a quo solo dari potest. hoc excellentes rei publicae populorumque rectores. quae sine ullo iudicio venit et ad bonos et ad malos? Ut quid autem colitur. si fortuna est. An forte dicunt. felicitas autem si mala fuerit. Unde autem sciunt illi quid sit fides. iustitiam. Tantum sane huic velut numini tribuunt. cur non deus est et triumphus. hoc alii philosophi. fortuna vero. sed in templis colebant. hoc est bonae fortunae. quem deorum regem pro sua opinione confingunt. si ipsa esset. putarentur tantum miraculum muliebri loquacitate finxisse. aram meruit. iniquum non potest.17. 20. 18. Quid. Nam cum sint et alii plurimi simul. fortitudinem. felicitas non erit. aliud fortuna? Quia fortuna potest esse et mala. quae nulla substantia est. sed Angelum suum et faciat vincere quem voluerit. fortuna non est. Fuit enim Fortuna loquax et muta Felicitas. solet enim et una res duobus nominibus appellari. responderent isti ridenda esse figmenta poetarum. illis aliud? An illa. multis fuerat praeferenda. etiam locutum esse memoriae commendaverint atque dixisse non semel. Quid diversae aedes. Iuppiter mittit? Colatur ergo ipse solus. sed virilis potius loqueretur. Sed illos miror appetitores 64 . Quae deae sint Virtus et Fides. Nam si victoria dea est. quicumque scimus quid sit. quam Fortunam vocant. dea non est. Quo modo ergo bona est. quae fortuito accidit. quod eam rite matronae dedicaverint 39. inquiunt 38. Et nunc quia dea non est. Iovem igitur de omnibus rogarent. cuius primum et maximum officium est. diversae arae. Aut certe istam mali colant.

nec dea Robigo. quos coli oporteat a Romanis. deo Statilino stantes. deae Ruminae sugentes. Quid ergo erat necesse propter haec bona vel animi vel corporis vel externa tantam deorum turbam colere et invocare (quos neque omnes commemoravi. cum dexteram porrexit in flammas.multitudinis deorum. quia prius aerea pecunia in usu coepit esse. sed vanitas facit. cum. haec enim veri Dei munera sunt. deae Adeonae adeuntes. quia. ut bonam haberent mentem. Sed si virtus non nisi ad ingeniosum posset venire. quando quidem etiam virtutem consequi felicitas magna est? Varro testis est cuique deo aliquid spectare. ut spinas ex agris eradicaret. omnia optanda felicitas. ut bene belligerarent. ut bona vellent. ut hoc ei conciliata donaret. propter aegros medicus vel Apollo vel Aesculapius vel ambo simul. 22. cum virtus omnia se cum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque vivendi virtus a veteribus definita est 43. quia non solum commemorat deos. quando esset grande periculum? Nec deus Spiniensis. quod Argentinus non genuit Aurinum. quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit. si adesset Felicitas. ne faciamus. deae Menti. cuius partes ceteri dii putantur. deae Pecuniae. quae adfuit Mucio. inveniant si possunt aliquid. si nescias eum valetudini opitulari atque ita ignores cur ei debeas supplicare. ut fructus uberrimos caperent. sed Dei donum est. unde modo non agitur. sicut Saturno Iovem. ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt. cur non dicatur et virtutem ipsa conferre. quibus similiter aedes et aras dedicare potuerunt? Cur temperantia dea esse non meruit. si fides dea est. quod Graece dicitur virtus. diis nuptialibus. non ipsae sunt deae. ut pecuniosi essent. deo Honori. si autem dea est. Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium. quia et aurea subsecuta est. quare aliis tam multis deabus iniuriam fecerint praetermittendo eas. ut honorarentur. nomen artis Latinos traduxisse putaverunt 44. quod pro ingenti beneficio Varro iactat praestare se civibus suis. eo modo nulli dubium esse asserens ita esse utilem cognitionem deorum. quae sicut voluerunt pro sua opinatione finxerunt. post argentea. quare sapientia nulla numinum loca meruerunt? An quia in nomine generali ipsius virtutis omnes coluntur? Sic ergo posset et unus Deus coli. inquit. Quid opus erat parturientibus invocare Lucinam. Quare prudentia. Hoc etiam alia similitudine affirmat dicens. ut bene coniugarentur. vel a Minerva petendum esset. Ex eo enim poterimus. Marti et Bellonae. ad eamdem pertinet felicitatem: cur non intellectum est dona Dei esse. saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. Felicitas maxime invocanda quia ab ipso Deo est. si sciatur quam quisque Deus vim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. Has deas non veritas. non solum bene parerent. quis pistor. ut non accederet. deae Cuninae iacentes. ut eis ingeniosi filii nascerentur. quem doctorem. et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium. cum posset magno facilique compendio una dea Felicitas cuncta conferre. ideo colebatur. non dea. Abeonae abeuntes. Quid doctrinae vel a Mercurio. Quem deum isti si haberent. unde. quem ducem. ut mimi 65 . quis tector. nec ipsi potuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos providere). sed neque ad depellenda mala quaereretur? Cur enim esset invocanda propter fessos diva Fessona. cui virtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda complectitur virtus. diis agrestibus. deo Vaticano vagientes. Si Iuppiter. inquit. quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti virtutem. ut haec daret. vel facillime pellerentur. sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes. verum etiam dicit quid ad quemque pertineat? Quoniam nihil prodest. nec solum ad bona capienda quisquam alius. ut vincerent. rogaretur: una Felicitate praesente et tuente vel nulla mala exorirentur. a quo quid utensile petere possit. si bonum aliquid est latitudo regni atque diuturnitas. cum pro exercitu se voverunt? Si tamen his omnibus vera inerat fortitudo 42. non modo bene vivere. quae tamen extra in aedibus propriis altaria meruerunt. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute et Felicitate tractamus: si felicitas virtutis est praemium. Sed in illa una virtute et fides est et pudicitia. ita et patri Argentino et avo Aesculano Aurinum praeponerent. cum se pro patria in abruptam terram praecipitem dedit. non deas? Si autem putatae sunt deae. hominis alicuius medici nomen formamque nosse. propter hostes depellendos diva Pellonia. qui catos. quid opus erat deo Catio patre. quae adfuit Decio patri et Decio filio. scire quem cuiusque causa deum advocare atque invocare debeamus. id est acutos faceret. sed vivere omnino neminem posse. Miror autem. 21. deo Volumno et deae Volumnae. quem adiutorem assumere. Quid est ergo. conferret hoc parentibus eius cultoribus suis. cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est. et maxime ipsi divae Fructeseae. deo Aesculano et filio eius Argentino. etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas. quae adfuit Curtio. si ignoret quisnam sit faber. habenti felicitatem. Unde ab eo. deae Victoriae. cum eius nomine nonnulli Romani principes non parvam gloriam compararint? Cur denique fortitudo dea non est. Verum tamen ubi est virtus et felicitas.

ubi aedes maior atque sublimior Felicitati construeretur. atque ipsi inde cedere omnes voluerunt praeter illos quos commemoravi. qui ei dignior aptiorque videbatur. si forte aliorum aedibus vel altaribus iam fuisset locus occupatus. cur non vel illustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat. Nam sicut habent eorum litterae. Magna sane utilitas. et si unum verum Deum. ut hoc vix homines doctissimi scirent. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent cives. quod fieri non potest. quot daemoniorum. nisi. sed pulsus aufugeret. Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum. quod et tam sero et non ad honorem. Tiberinum. Faunum. Sed (unde nunc agitur) si libri et sacra eorum vera sunt et Felicitas dea est. si hanc deam propitiam non haberet. An forte iuste est indignata Felicitas. Martem. profecto cederent Felicitati. ab diis aliis cerneret praeoccupatum. Terminus et Iuventas 48. non id contemptu eius facerent. et adhuc nemo felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset vera felicitas.cui omnes auxilium peterent. 23. atque ideo Capitolium ita constructum est. de hac re consulerentur. faceret Iuppiter.. non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi voluntate cessuros. et optemus a Libero aquam. cum rex Tarquinius Capitolium fabricari vellet eumque locum. nullus autem invenitur. Opem. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum civilium infelicitas subsecuta est. sed ad contumeliam potius invitata est. 23. ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pavor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum. 3.. nec inter deos. Aut si non cederent. Solem. 23. Praesente quippe Felicitate omnis pavor et pallor non propitiatus abscederet. ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis. inter quos etiam deam Cloacinam. Iovem... quando nihil deesset. utrum vellent Felicitati loco cedere. Martem. quod neque inter deos Consentes. Lunam. si consuleretur.solent. quae illis regem fecerat Iovem.. Ipsi ergo dii si per auguria vel quolibet modo eos posse consuli putant. non cultus falsorum tot deorum. a quo essent omnia bona. Iuventate contemptus est. ut ipsum verticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex. ubi vera non erat pietas? Pietas est enim verax veri Dei cultus. Marte. Mars. si deam istam nosset aut coleret. quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. hominibus colendum doceret? Felicitas recens dea.. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret. . qui maiori et regi suo nullo modo cedere loco voluerunt. quia multi erant illic. Deinde quid est hoc. 4. ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua 66 . sed crimina colentium? . Vulcanum. Nullo modo omnino. Nemo enim dubitat facile inveniri hominem. Quis non huic gratias ageret.non tribuit Romanorum reipublicae felicitatem.. Lucem et quoscumque alios addidit. utrum concedere locum vellent Iovi. quos dicunt in consilium Iovis adhiberi 46. Iuventatem.quia una esset divinitas. Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda visa est. cur non ipsa una quae coleretur constituta est. qui non cesserant Iovi. sicut a Termino. quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat. Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba videre non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse novos Pavorem atque Pallorem propitiandos non introduceret. Cur enim non aliquid melius quam ipsi Iovi? Nam quae etiam Iovi regnum nisi Felicitas dedit? Si tamen cum regnaret felix fuit. . quos Selectos vocant 47. si vera monstraret. ubi Capitolium constitutum est. a Lymphis vinum 45. Sed ipsi etiam. etiam ipse Iuppiter cederet.. qui se timeat fieri regem.. Terminum. qui se nolit esse felicem.. Non enim quispiam resisteret Felicitati. Et potior est felicitas regno. quae posset universa conferre et compendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Cur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Cur ipse Romulus felicem cupiens condere civitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid diis ceteris supplicavit. unde omnis boni voti petendum esset auxilium. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum. quod ei fecerunt tres dii.. nec ut putant. postea deus fieret.. Felicitas constituta est? Templum aliquod ei fieret. per augurium quaesivit. Picum. 2. qui esse vellet infelix. 1. 23. sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere.

sed utique ab illo. cuius ea dona sunt. si dea est): quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere. Cum ergo ille qui somnio commonitus 67 . non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis. ut ludi Romani instaurarentur. Ita. Libet autem eorum considerare rationes. Sed postquam Iovi templum insigne ac sublime constructum est. quam possis a se ipsa impetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam loci dignitate debuerunt. inquam. Cur ergo ludi scaenici. Inter eorum commemoratur virtutes et miranda facta quod dicam. Sicut enim apud ipsos legitur 49. serviat uni Deo datori felicitatis. munus est Dei: ille Deus quaeratur. deorum honoribus exhibentur. Dei dona deos sibi faciens et ipsum. in senatum nuntiaret. cum felicitas dea dicitur. non Cunam. non omnino pecunia dea ipsa putata est. non Bovem: aut certe nulla vocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur. propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit. uni supplicaretur. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem velit accipere vel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit (habet autem. Romani veteres nescio quem Summanum.. ubi haec dictitantur cantitantur actitantur. non utique alium vel aliam. cladem nisi fieret praenuntiarunt. inter res divinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum. sicut a segetibus Segetiam. Merito displicuit viro gravi divinorum criminum poeta confictor. iste pueri pulchri impudicus amator et raptor. cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas. 24. quae concordiam. placatos se esse monstrarunt. atrociter imperarunt. Honor. Physica ratio disseritur deos unius dei esse munera. <sicut> a pomis Pomonam. sicut a bello Bellonam nuncupaverunt.ipsamque felicitatem unius dei esse donum. Si autem felicitas dea non est. sicut carere non potest fame. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum. Cui autem sufficit (non enim habet homo quid amplius optare debeat). quod primo eorum die in quodam scelerato. non Bellum. quorum cor non nimis obduruit. unius templum frequentaretur a civibus qui felices esse vellent. qui eam dare possit. quorum deorum nomina non inveniebant. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis. severissime vindicarunt. non Pomum. Dii sibi tribui flagitant ludos scaenicos. Confirmo prorsus a quodam deo. quod audire iam non potest. quam credebant ab illo dari. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem.. et sufficit. ad quem diurna fulmina pertinerent. Concordia. quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. ait Tullius. neque ipsum Iovem cum tantis iniuriis colendum putarent. eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur. qui verum habet. qui honorem. atque ita ipsa a se ipsa peteretur. non ipsa quae datur. se saltem legisse meminerit. sicut a bubus Bubonam. Victoria. coluerunt magis quam Iovem. Sic enim carere non potest infelicitate. qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit. qui panem pictum lingit et ab homine. cui non sufficit munus eius. quae dat pecuniam. ignorabant. et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos 51. illi non sufficiat hic deus. cui nocturna fulmina tribuebant. sed numen illud attenditur a quo felicitas datur. Iste alienarum dicitur adulter uxorum. aliqua vocabula inde flectentes. quem nominant Iovem. in quibus et ipsum eorum regem Iovem: quia nomen eius. quem nesciebant. nomine ipsius Felicitatis inquirerent. non deos 50? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi. ideo ipsius rei nomine. et hoc senserunt homines. quae dat virtutem. sicut a cunis Cuninam.multitudine derelicta coleretur una Felicitas. an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi dii ista suis honoribus exhibenda flagitaverunt. Ista nobis reddita ratione multo facilius eis. quod verum est. numinibus videlicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur. ut Pecunia dicta est dea. quia id quod neglectum fuerat factum est. 25. quas ab eis sentiebant dari. qui populo spectante ad supplicium duci iussus est. inquiunt. a qua daretur felicitas. quorum esset nemo qui nollet. 26. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent. ut vix inveniatur qui Summani nomen. inquiunt. non Segetem. ita Virtus. a quo daretur felicitas. ut haec nescirent munera divina esse. quae ab omnibus petebatur. persuadebimus fortasse quod volumus. eum appellare voluerunt. sed contra instituta maiorum. earum rerum nominibus appellabant deos. Sed Fingebat haec Homerus. non petit. quia neglectum est aliquid. quem iam colebant. Usque adeone. quoniam. ipse colatur. . obstinatione superbae voluntatis offendens. maiores nostros insipientes fuisse credendum est. quae dat victoriam. qui tam multos colebant deos. Illi. Non est ipse. quam stultorum hominum multitudo vana sectatur... satis ergo indicarunt nec ab ipso Iove dari posse felicitatem.

tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis. in morbum incidit acrem et horribilem. De supervacuis non magna causa est. cui talia displicebant. victas duas a Venere Troiam evertisse. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis importastis ista pontifices: deos ipsos roga. honorabilius digniusque coluerunt. Nullo igitur modo dii tales. Tertia nocte dictum est homini. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iovem turpissimi histriones cantabant. secunda nocte hoc idem rursus severius imperatum est: amisit filium. si per eorum sollemnia non agantur. ille irasceretur. et cum veritatem qua liberetur inquirat. homine abiectior? Iste daret felicitatem. Primum genus nugatorium dicit esse. Quod dicere etiam in libris Rerum divinarum Varro ipse non dubitat 56.erat postero die iussa facere non ausus esset. quo confugiat liberandus infirmus. quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iovem nuncupatis. continuo valetudine. a quo regitur totus atque administratur hic mundus. vi compulsos esse exhibere talibus diis. si de illis ista fingantur. quia non fecit. et ipsos scaenicos non turpes iudicaverunt. Aesculapium. si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum. Quid aliud? "Quod eorum qui sint dii non habeant civitates vera simulacra. quae prolata in multitudinem nocent? "haec. Iovem ipsum converti in bovem aut cycnum. quod verus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra 55. Relatum est in litteras doctissimum pontificem Scaevolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis. si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur. qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. qui tam infeliciter colebatur. quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? Dii augere imperium non potuerunt. tertium a principibus civitatis. ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur. deam homini nubere. subditos homines malignis daemonibus. Quae sunt autem illa. Poeticum sane deorum genus cur Scaevola respuat. Castorem. nisi diabolo serviretur? Itane iste Romanum conderet dilataret. sed eam potius iniuriam ferre non possunt. sic item aliquid aliter turpiter atque inepte dicere ac facere. quae recto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur. praecipe populis. Iam vero si adversus eos Iovem interpelles. se non subtraxerunt. credatur ei expedire quod fallitur. Saturnum liberos devorare: nihil denique posse confingi miraculorum atque vitiorum. quamvis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream. daemones sunt. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum 53. immineret. ne tales honores diis immortalibus deferant. cum alium faciant furari. quibus instigantibus ista iussistis. sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt 57. qui sanum sapit. alterum a philosophis. conservaret imperium. placebant. quando et a morsibus poetarum. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani. hoc est ludis scaenicis. ut cum aliqua concumbat. eo illi fit a vobis maxima iniuria. proditur enim ab doctis. ut nec bonis hominibus comparentur. dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet. maxime ob eam causam. inquit. si potes. O Scaevola pontifex maxime. eisdem litteris non tacetur: quia sic videlicet deos deformant. et nisi ita coleretur. solet enim et a iuris peritis dici: superflua non nocent 54. Si illud fingebatur. 27. ne talia sibi iubeant exhiberi. alium adulterare. aliqua etiam quae obsit populis nosse. maior est deorum iniuria. pedibus suis sanus abscessit. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda. quando coleretur. prava docent. Cum etiam sic non auderet. de quibus impune finguntur. Quis non videat. non esse deos Herculem. 28. secundum non congruere civitatibus. qui eos in huiusce modi rebus divinis. Tum vero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit atque in lectica allatus est in senatum: expositoque somnio. infelicius irascebatur? Scaevola simulacra reiciens tria esse deorum genera dicit. Praeclara religio. Pollucem. quod non ibi reperiatur atque ab deorum natura longe absit. et sic omnia quae retexere piget. nam falsa esse non putat. quam si de illis vera dicerentur. recepta. ludos tolle. quod homines fuerint et humana condicione defecerint". quovis Romano. turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam. agebant. Sic ergo et regnum invito quidem Deo vero nullo modo habere possent. quod habeat aliqua supervacua. Haec pontifex nosse populos non vult. quod maior ei poena. Romanum imperium augere et conservare potuissent. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari 52. Expedire igitur existimat falli in religione civitates. Graecis potius donum tam grande conferrent. vel potius accusantur honoribus. ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. qui talibus placantur. quibus deos dilacerari videbant. diis vero istis falsis et multis ignoratis sive contemptis atque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum 68 . Hoc enim si possent. Sed non te audiunt. si non faceret. quod multa de diis fingantur indigna.

quantumcumque haberent. omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. et gens Martia superantibus atque irrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui. genera praeterea. nec solum. Quamquam haec si vera sunt. Ille namque tres provincias nobiles. Aliud est enim non cessisse. hoc est versus in fugam. Nam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt. cui non cedere pulchrum esset. Viderunt haec intellegentiores gravioresque Romani. quo Inventas illa non cesserat Iovi. Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum. Mesopotamiam. nam qui totos dies precabantur. 30. qua exercitus destitutus mox etiam ipso hostili vulnere exstincto in tantam est redactus inopiam. et cum ipse superstitiones ex natura rerum velut physicas et philosophicas inserat. quia et ipsi. indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis ita loquens: Videtisne igitur. sed quo modo id possit non invenire? Si enim a 69 . quae de libris eorum proferimus. Receptis quoque alio tempore provinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit. Sed iste Academicus. parum valebant. aliud unde cesseras redisse. Nec vero. a quo mitterentur sancti viri et veraciter pii. et immolabant. significatum est. accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias. Sed antequam Christus venisset in carne. Non enim confessuri sunt. Falso auspicia vaticinata Romanos numquam cessisse. cognationes. Et formae enim nobis deorum et aetates et vestitus ornatusque noti sunt. nemini locum quem teneret daturam. indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem. quantum concesserat Hadrianus. inquit. Tullius fabulis et simulacris indignatur. coniugia. qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Iovi. ut inde nullus evaderet undique hostibus incursantibus militem imperatoris morte turbatum. summaeque levitatis 62. Martem et Terminum et Iuventatem nec Iovi regi deorum loco cedere voluisse? Sic enim. ut eum auspicia ista pro adversario ponerent. quae daemonicis ritibus fuerat obligata. quando Iulianus deorum illorum oraculis deditus immoderato ausu naves iussit incendi. sive hic haberent sive non haberent. inquit. ut apud Homerum. sed media tamen compositione defixi. Ita evacuata est pulchritudo auspiciorum. cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parte defenderent. quod paulo ante commemoravi. sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium. Armeniam. Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. quae ipse secundum Stoicos videtur docere: Non enim philosophi solum. nisi placito pacis illic imperii fines constituerentur. Quis non intellegat eum conari. remansit contra Iovem contumacia. ut deus ille Terminus. et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem civitatibus in angustum fuerant coartati. cessit etiam Iuliani temeritati et Ioviani necessitati 59. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani voluntate mutati sunt termini imperii Romani. qui cessit Hadriani voluntati. naturae tamen rerum sub unius veri Dei regimine atque imperio constitutae religiosum cultum. ubi hodieque persistunt.haberent. non quidem tanto detrimento. sed contra consuetudinem civitatis. qui Deo debetur. dum consuetudinem civitatis timet. verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt. qui Iovi cedere noluerunt. 29. Huius Dei veri erat auxilium necessarium. plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse videatur. ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis ratio sit tracta ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. creaturae potius quam Creatori. religionem laudare maiorum eamque a superstitione velle seiungere. Assyriam. aliquotiens Romanus exercitus fusus est. Persarum concessit imperio 58. ad religionem vero. superstitiosi sunt appellati 63. falsumque ostendit auspicium. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat. ut falsae a viventibus tollerentur. exhibendum putabant: Servientes. qui omnia esse contendit incerta. ut fabulae ferunt. iuventutem etiam Romanam propter deam Iuventatem nemini esse cessuram. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt vanitatis. Martiam gentem. id est Romanam. inquiunt. sed daemoniorum. dii bellis proeliisque caruerunt. antequam denique ista scriberentur. sed etiam (ut cum Titanis aut cum Gigantibus) sua propria bella gesserunt. qui est benedictus in saecula 60. ut ait Apostolus. Disputat apud eum Quintus Lucilius Balbus in secundo De deorum natura libro. salvis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. etiamsi illa vana esse sentiebant. ut sibi sui liberi superstites essent. quod dii cesserint Christo. Vano igitur augurio deus Terminus non cessit Iovi. non deorum. non habent omnino quid timeant. Nam et perturbatis animis inducuntur. qui pro vera religione morerentur. et post haec acciperent sempiternum. quibus alimonia portabatur. Cicero augur irridet auguria et irridet homines corvi et corniculae vocibus vitae consilia moderantes 61.

et sine simulacro colendum esse censeret. eos civitatibus suis et metum dempsisse et errorem addidisse. Hic certe totum consilium prodidit velut sapientium. Veteres regendae reipublicae plures deos invenerunt. Haec cum ita sint. quae non sibi tantum contemptui essent. quod hi soli ei videantur animadvertisse quid esset Deus. cum ad deos colendos multis locis velut religiosus hortetur. quis non videat quantum propinquaverit veritati? Si enim aliquid contra vetustatem tanti posset erroris. quae civitatem Romanam instituisse commemorat. si eam civitatem novam constitueret. 1. quod eum diceret esse animam. implicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores atque cultores. quaecumque tales viri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt. 2. per altissimam Christi humilitatem. Ego ista conicere putari debui. numquid et illi. debere si dicit. Quod si adhuc. implicat et ipsum. sed etiam ipsi vulgo despicienda viderentur. id est veteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. qui primi simulacra deorum populis posuerunt. aliter existimare populum expediat. et ad eum finem illa scribere ac perscrutari. ut dicat. nisi 70 . ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam in vetere populo esset. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret.. quae ipsam quoque animam condidisset. per Apostolorum praedicationem. atque in tam proximo inventus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur. castius dii observarentur 64. mansisset. per fidem martyrum pro veritate morientium et cum veritate viventium non solum in cordibus religiosis. qui eum crederent animam mundum gubernantem. nisi evidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse vera. Dicit etiam idem auctor acutissimus atque doctissimus. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam. qui. sed animae quoque est effector et conditor).maioribus illi sunt appellati superstitiosi. sed "addiderunt:" iam utique fuisse etiam sine simulacris vult intellegi errorem. nec dubitat eum locum ita concludere. ac per hoc. nec quod in hac disputatione disertus insonat. et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. profecto et unum deum. ut potius eos magis colere quam despicere vulgus velit. Agamus itaque Christiani Domino Deo nostro gratias. posuisse. acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere. non potius et animae Creatorem. quas iste Balbus velut balbutiens vix reprehendit. Quod utique non aliam ob causam factum videtur. sed etiam. 31. motu ac ratione mundum gubernantem. qui et deceptores et deceptos pariter possident. quamvis non iudicio proprio. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur. castiusque existimat sine simulacris observari religionem. . deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur. Quod vero non ait "errorem tradiderunt".. tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset. quae non modo vulgo scire non sit utile. ad eos redarguendos proferuntur. inquit. qui nolunt advertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum Spiritus impertiti. tametsi falsa sunt. per quos civitates et populi regerentur. Deum verum esse sentiret. nisi tacerentur. prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. qui totos dies precabantur et immolabant. sed ei qui fecit caelum et terram. Quid ipse Varro. qui has superstitiones. non caelo et terrae sicut iste disputat. Quapropter cum solos dicit animadvertisse quid esset Deus. a quo mundum crederet gubernari. Quibus verbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia. qui instituerunt (quod iste reprehendit) deorum simulacra diversa aetate et veste distincta. Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. confiteri ea potius occulta Dei voluntate compulsi sunt quam persuadere conati. quantolibet eloquio se in libertatem nitatur evolvere.etsi uni Deo cultus exhibendum intellegat. necesse habebat ista venerari. 32. Dicit etiam de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos. unum Deum colendum fateretur atque suaderet. verum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum servitute subvertit. ut naturam potius incommutabilem. Varro vulgi consuetudinem suscipit. etsi nondum tenebat quod veritas habet (Deus enim verus non anima. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. quem dolemus in rebus divinis ludos scaenicos. mutire auderet in populi contione. ut tradita est. nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi. ut. 31.

quo similiter subditos possiderent. quos colendos Romani antea crediderunt. quibus solis inhiant qui meliora cogitare non possunt. 71 . sine Cunina in cunis fuerunt. ne forte. et quae illis temporalibus rebus significaretur aeternitas. Et hoc est sacramentum veteris Testamenti. sine Bubona boves. sine diis coniugalibus coniugati. neque hoc temere et quasi fortuito. et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore. quando de caelo manna sumpserunt. Et si non in eum peccassent. quod illic promissa et dona terrena sunt. notissimo sibi. ipse dat regna terrena et bonis et malis. sic et homines principes. ubi nemo iam serviet. quem ad modum hoc fuerit tanto ante prophetatum. quia Deus est. Sicut enim daemones nisi eos. De geminorum simili dissimilique valetudine. in ipsius unius Dei esse posita potestate. populum suum in Aegypto de paucissimis multiplicavit et inde signis mirabilibus liberavit. possidere non possunt. Deus igitur ille felicitatis auctor et dator. ut. Nec consecraverunt aliquam deam Manniam. quos fallendo deceperint. de codicibus eorum probetur. Nec Lucinam mulieres illae invocaverunt. De argumento. intellegentibus et tunc spiritalibus. Iam quod sequitur in volumine sequenti videndum est. 2. possunt et non habere et habere regnantes. ne eius cultores adhuc in provectu animi parvuli haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. Sine Segetia segetes. Sine dea Rumina suxerunt. a nobis putaretur esse confictum. et prorsus omnia. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt. impia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo. sine cultu Priapi coniugibus mixti. cui tamen ordini temporum non subditus servit. sine invocatione Neptuni mare transeuntibus divisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. illius unius veri Dei providentia est. mella sine Mellona poma sine Pomona. sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit: felicitatem vero non dat nisi bonis. Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt. non fortuna. quando earum partus. ea. tamen feliciore mansissent. nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit. ut miris modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret. quae vana esse noverant. non eam tamen deam. et sine victoria quidem non vicerunt. Hanc enim possunt et non habere et habere servientes. quibus maxima est fallendi cupiditas. sine tot diis puerilibus educati sunt. Unus Iudaeorum populus uni Deo servivit. luci templa evertuntur et sacrificia prohibentur. quae tamen plena in ea vita erit. Itaque ut cognosceretur etiam illa terrena bona. sine Educa et Potina escam potumque sumpserunt. pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplicandum putarunt. ubi occultum erat novum. 33. cum legeretur in nostris. Causam Romani imperii omniumque regnorum nec fortuitam esse nec in stellarum positione consistere. quia solus est verus Deus. sed imitari etiam daemones. sed Dei sui munus habuerunt. 4. et in quibus Dei donis esset vera felicitas. et hic dandus huius prolixitati modus. Quis autem infirmus et indoctus evaderet simul fallaces et principes civitatis et daemones? Summus Deus vera felicitas. quod deorum falsorum usquequaque simulacra arae. hoc modo eos civili societati velut aptius alligantes. non sane iusti. non in multorum falsorum. 7 LIBER V BREVICULUS 1. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis. Nymphas Lymphasque coluerunt. quamvis nondum in manifestatione praedicantibus.quia hominum velut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere et in eo ipso non solum colere. 3. ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare volentium manibus ipse servavit. 34. sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis. religionis nomine populis tamquam vera suadebant. De Esau et Iacob geminis multum inter se morum et actionum qualitate disparibus. ab uno vero Deo multo felicius acceperunt. sed daemonum similes. quod ex rota figuli Nigidius mathematicus adsumpsit in quaestione geminorum.

8. 22. quamvis non eum colerent. Tam turpiter servire virtutes humanae gloriae quam corporis voluptati. 10. An voluntatibus hominum aliqua dominetur necessitas. Quibus modis convincantur mathematici vanam scientiam profiteri. 9. Quo fructu Romani bella gesserint et quantum his quos vicere contulerint. quam Deus reddidit bonis moribus Romanorum. 14. De fide ac pietate Theodosii Augusti. 6. daemonum cultor. 13. quo uxor ducitur quove in agro aliquid plantatur aut seritur. 21. 12. qui non astrorum positionem. . 16. ut Deus verus. a quo est omnis potestas et cuius providentia reguntur universa. Romanum regnum a Deo vero esse dispositum. De resecando amore laudis humanae. 24.5. De bello. De praescientia Dei et libera hominis voluntate contra Ciceronis definitionem. Quae sit Christianorum imperatorum et quam vera felicitas. 25. 19. 26. si aliquid fecerint pro dilectione patriae aeternae. cum tanta Romani gesserint pro humana gloria et civitate terrena. Quo inter se differant cupiditas gloriae et cupiditas dominationis. qui. 11. eorum augeret imperium. quibus utilia sunt Romanorum exempla virtutum. De mercede temporali. 15. 23. ob hoc virtus putatur. Tempora exitusque bellorum ex Dei pendere iudicio. De mercede sanctorum civium civitatis aeternae. De electione diei. quoniam iustorum gloria omnis in Deo sit. Quam alieni a iactantia esse debeant Christiani. quas Constantino imperatori Christiano Deus contulit. Quibus moribus antiqui Romani meruerint. De geminis disparis sexus. 17. De amore laudis. 7. De prosperitatibus. De universali providentia Dei. 18. quia per ipsum vitia maiora cohibentur. 20. De his. uno die cum ingentibus copiis suis victus est. LIBER QUINTUS UTRUM RERUM GESTARUM RATIO SIT AN NON Quae de fato aut ratione praemittantur in rebus humanis pensandis (1-11) 72 . cuius legibus omnia continentur. sed connexionem causarum ex Dei voluntate pendentem fati nomine appellant. cum sit vitium. in quo Radagaisus rex Gothorum.

Cicero dicit Hippocratem. id homines quando audiunt. quosdam fratres. eodem levaretur 6. multi extranei quam ipsi inter se gemini perexiguo temporis intervallo in nascendo separati. Quia enim hoc deorum falsorum illa quam colebant multitudo non fecit. genere humano decernente fuerat evertenda. ita primordia conceptorum affici potuerunt. honoribus ceterisque rebus ad humanam vitam pertinentibus atque in ipsa morte sit plerumque tanta diversitas. quod nihil umquam dicere potuerunt. Haec enim opinio quid agit aliud. Ita quod medicus pertinere credebat ad simillimam temperiem valetudinis. quantum ad haec attinet.de horoscopo et valetudine. non solum eorum qui veram religionem tenent sed <et> qui deorum qualiumcumque. 2. arbitrio suo ista decernere. sententiam teneat. nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra quos modo nobis disputatio non est instituta. qualia si aliqua terrena civitas decrevisset. quoniam parentes ut erant corpore affecti. cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam. si easdem stellas putant habere hanc potestatem traditam sibi a summa illius potestate. qua causa Deus. nobilissimum medicum. quae in siderum positione reperire se putant: quid fit. Constitutionem vero caeli ac 73 . non agens (non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia 4): non quidem ita solent loqui mathematici.PRAEFATIO. scriptum reliquisse. quibus caelestis necessitas adhibetur. ut etiam ad aegrotandum uno tempore eisdemque causis similiter moverentur. accepta quidem potestate a summo deo. linguam corrigat. quos Posidonius Stoicus. volunt esse cultores. et ubi visum fuerit opportunum esse dicemus. cur in vita geminorum. ut similiores eis sint. Causa ergo magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam sive opinionem. artibus. et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus. Quae de fato et sideribus quidam opinentur. eadem constitutione astrorum natos eademque conceptos solebat asserere 7. hoc philosophus astrologus ad vim constitutionemque siderum. Quoniam constat omnium rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem. quos deos putant. quae praeter Dei et hominum voluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt 1. Christianae religioni adversantur. qui positionem stellarum quodam modo decernentium qualis quisque sit et quid ei proveniat boni quidve mali accidat ex Dei voluntate suspendunt. verumtamen ut concedamus non eos ut debent loqui et a philosophis accipere oportere sermonis regulam ad ea praenuntianda. Quae si propterea quisquam fato tribuit. quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fati nomine appellat. nisi qui potest eos facere felices (unde si illa dea esset. aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant 3. Prorsus divina providentia regna constituuntur humana. ab auribus omnium repellendi sunt. sed in talibus necessitatibus ingerendis illius omnino iussa complere: itane de ipso Deo sentiendum est.. multum astrologiae deditus. Cur enim non hoc primum dicit. in conceptu autem per unum concubitum uno etiam momento seminati? . in professionibus. ubi aerem et loci positionem et vim aquarum plurimum valere ad corpus vel bene vel male accipiendum medicina testatur. dum concumberent. in actionibus. geminos suspicatum. qui ea dicunt esse fortuita. qualis est quando quis nascitur sive concipitur. quod indignissimum visum est de stellarum voluntate sentire? Quod si dicuntur stellae significare potius ista quam facere. sed donum Dei. ut volentes ista decernant: magnam caelo faciunt iniuriam.. quod postea dicturus est. quae vel nullas causas habent vel non ex aliquo rationabili ordine venientes. sed: "homicidam facit" 5. et ea fatalia. eisdem etiam exercitationibus assuefacti tam similia corpora gererent.. cum simul aegrotare coepissent et eorum morbus eodem tempore ingravesceret. quae fuerat quo tempore concepti natique sunt. qui sine Dei voluntate decernere opinantur sidera quid agamus vel quid bonorum habeamus malorumve patiamur. sola colenda merito diceretur): iam consequenter videamus. et multa iam diximus. qui potest et illa bona dare. quod aliqui alienant a Dei voluntate 2. licet falsorum. in eventis.. In hac causa multo est acceptabilior et de proximo credibilior coniectura medicinalis. Illi vero. ut verbi gratia dicant: "Mars ita positus homicidam significat". quae habere possunt etiam non boni ac per hoc etiam non felices. quae non est dea. Quale deinde iudicium de hominum factis Deo relinquitur. Sed illi. ut consecutis ex materno corpore prioribus incrementis paris valetudinis nascerentur. deinde in una domo eisdem alimentis nutriti. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi vim positionis siderum. Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. sed contra hos qui pro defensione eorum. in cuius velut clarissimo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera facienda decerni. cum Dominus ille sit et siderum et hominum? Aut si non dicunt stellas. 1. ut quasi locutio quaedam sit illa positio praedicens futura.

ne mathematicorum vaniloquia convincantur? Quid de horoscopo conceptus et nativitatis geminorum sentiendum. paria cuncta quaero. unus honorem. Numquid hoc dicitur. quia non ad minuta incomprehensibilia. unde et Figulus appellatus est. Nati sunt duo gemini antiqua patrum memoria (ut de insignibus loquar) sic alter post alterum. quae observari notarique possunt: quid hic agit rota illa figuli. ut posterior plantam prioris teneret 11. diversis alimentis et exercitationibus. scribunt. rationem redderet Hippocrates. Ac per hoc si tam celeriter alter post alterum nascitur. quem horoscopum vocant: aut non tantum valet. cum inspexerint eorum constellationes. ponunt 8. et constellationibus non adscribuntur: quare aliorum constellationibus inspectis ista dicuntur? Si autem ideo dicuntur. 74 . quos gemini habere non possunt. inquit. qua quisque nascitur. propter caeli particulam. medicinaliter inspiciens Hippocrates geminos suspicatus est. quando deambulet. rebus minimis tribuuntur. ubi ponitur horae notatio. dissimiles eis accidere potuisse valetudines. ut eadem pars horoscopi maneat. desistente motu. quia utique simul nasci ambo non poterant? Aut si nihil momenti attulit. qui gemini non sunt. sicut nati fuerant. non parvo intervallo in rotae illius extremitate distantia. velle trahere ad istam aegrotandi parilitatem. Quid de uxoribus. quorum morbum. 4. quae non de corporis temperatione. quae inter se gemini possunt habere nascentes. quod eodem tempore gravior leviorque apparebat amborum. De qua re facillimam. alteri non obveniat: cur audent ceteris. qui magnus apud eos habebatur. Nam si tam multum in caelo interest. alter posterior aegrotabant. nisi ut homines luteum cor habentes in gyrum mittantur. cuius maximam diversitatem non nisi in hora. talia pronuntiare. Fictum commentum est Nigidii de geminis. quantum mihi videtur. quanta diversitas! si ergo haec ad illas pertinent minutias temporum. si nolit imperitorum mentibus in eis quas nesciunt rebus illudere. qui constitutionem siderum. quae illa rotatione finguntur. momenta vero illa partium minutarum. aut plus etiam valet. quae fuit quando concepti sive nati sunt. ut diversis temporibus aegrotarent. 3. in tanta rapacitate caeli. quando in moribus operibus casibusque geminorum plurima plurimumque diversa monstramus? Moribus diversa vita fuit geminorum Esau et Iacob. alter indeptus est. Dum enim rotam figuli vi quanta potuit intorsisset 9. quam est geminorum vel humilitas generis eadem vel nobilitas. quod respondisse ferunt Nigidium hac quaestione turbatum. quae pertinent ad illas minutias. quaecumque dissimillima perhibentur in moribus casibusque geminorum 10. in caeli spatio plurimum est: hinc sunt. quando vel quid prandeat?): numquid ista dicimus. quae in nullis possunt geminis inveniri. quod constellationibus comprehendi non potest. non alter prior. sed ad temporum spatia pertinent. Quid idem ipsi. tanta in actibus disparilitas. etiamsi alter post alterum tanta celeritate nascatur. parentes diversos quaero. quanta invenitur in geminorum voluntatibus actibus moribus casibusque diversitas. de qualibus mathematici non solent consuli (quis enim consulat quando sedeat. quanta rotam bis ipse percussi. quia haec ad productiora spatia temporum pertinent. Nos autem novimus geminos non solum actus et peregrinationes habere diversas. alius non diligebatur. et alio loquente tacebat alius. Tanta in eorum vita fuerunt moribusque diversa. unde mathematici consulantur? Unus duxit mercenariam servitutem. sed de animi voluntate veniunt. tanta in parentum amore dissimilitudo. quid de filiis. cum tam multa diversissimi generis diversissimorum effectuum et eventorum eodem tempore in unius regionis terra eidem caelo subdita potuerint concipi et nasci. si autem sequentis tarditas horoscopum mutat. nonne satis istos redarguunt. quod nemo potest comprehendere et momentis annotare nascentium? Si autem propterea talia dicunt in aliorum genituris. ut alteri geminorum hereditas obveniat. Quod enim conantur efficere de intervallo exiguo temporis. Porro autem Posidonius vel quilibet fatalium siderum assertor mirum si potest hic invenire quid dicat. et alio dormiente alius vigilabat. quae fixerat.. unus a matre diligebatur. Sic. Frustra itaque affertur nobile illud commentum de figuli rota. nescio cuius sit insolentiae. qui volunt sideribus dare. quod de corporum simili temperatione veniebat? Cur enim similiter eodemque tempore. 5.siderum. quae inter se habent gemini. amisit. verum etiam dispares aegritudines perpeti. alius non servivit. qua quisque nascitur. quae ad illud secretum pertinent. quia uno ambulante alius sedebat.. quid de rebus. quod inter se gemini dum nascerentur habuerunt. Hoc figmentum fragilius est quam vasa. inquit. currente illa bis numero de atramento tamquam uno eius loco summa celeritate percussit. ut etiam inimicos eos inter se faceret ipsa distantia. quae non possunt ab eis comprehendi. deinde inventa sunt signa.

ambo adhuc vivunt. et uno momento temporis sub una eademque caeli positione de duabus matribus duo pariter nati diversa fata habere non possint. instituto tamen et proposito vitae ita sunt dispares. in ortu valere dicunt. unde fit ut sub eadem constellatione fatali alter concipiatur masculus. aliarum vero rerum in ortu esse dicuntur. alter posterior nasceretur: cur. quia indicant eas momenta nascentium: quo modo dicerent cuilibet eorum geminorum ex nativitatis hora.quod diversis temporibus nati sunt: quare tempus in nascendo diversum ad aliarum rerum diversitates valere contendunt? Cur potuerunt diversis temporibus peregrinari diversis temporibus ducere uxores. ne diceretur ei non ad liquidum eodem tempore potuisse nasci. alter posterior moriatur? Si conceptio momenti unius diversos casus in utero geminos habere permittit. Aut si propterea mutantur fata geminorum quia temporibus diversis nascuntur. si hora conceptionalis inveniatur. quae illos perducant ad diversam vivendi vel moriendi necessitatem? An concepti nondum habent fata. ut hinc etiam diversa sint fata: unde hoc accidere potuit. Nam utique propter hoc addebat conceptionem. At enim plurimum vis horoscopi valet. sicut echinos et conchas et mirabiles aestus oceani. sub una eademque caeli positione concepti diversa habent fata. quantum in diverso sexu potest. quod quidam sapiens horam elegit. Si igitur in conceptu tanta vis est ad aequalitatem fatorum. et non potuerunt eadem causa diversis etiam temporibus aegrotare? Si enim dispar nascendi mora mutavit horoscopum et disparilitatem intulit ceteris rebus: cur illud in aegritudinibus mansit. quando aegrotaturus esset. ut alter prior. numquid et in conceptu? Ubi et unum concubitum esse manifestum est. non daret de proximo pari corporis temperamento. iam satis disserui. cum mutet fata conceptionis ordo nascentium? . quo ambo concepti sunt. admonent ut quaeramus. ille numerosam prolem genuit. ubi certe amborum eadem momenta sunt temporum. quod habebat in temporis aequalitate conceptus? Aut si fata valetudinis in conceptu sunt. unde ne in ipsis quidem corporibus eis possit ratio ista constare. ut diversis temporibus nascerentur? Itane non mutat fata nativitatis voluntas viventium. cum conceperit femina.. quae nisi nascantur habere non poterunt? Quid est ergo quod dicunt. ambo aetate adhuc vigent. uno momento si duo nascantur. An forte quia diverso horoscopo nati sunt. si voluntates hominum et Dei munera cogitentur) ille coniugatus.praecipue si diversi sint sexus. cur uno tempore. unde necesse est eadem esse in geminis momenta conceptus.. non debuerunt nascendo eadem fata mutari. altera femina? Novimus geminos diversi sexus. deinde alterum concipere omnino non possit. cum etiam nostros actus inde religare conantur. illa de solo patrio et de rure proprio non recedit). ut alter prior. cum eorum conceptus diversum tempus habere non possit? Aut si duorum uno momento temporis conceptorum potuerunt esse ad nascendum fata disparia. impedit aliquid. quod de illis pariter aegrotantibus geminis Posidonius magnus astrologus idemque philosophus respondebat. diversis temporibus filios procreare et multa alia. quam siderum positionem. ut per hanc oporteat eis constellationes fieri diversas propter diversum horoscopum et ob hoc diversos omnes cardines 12. sicut in solaribus accessibus et decessibus videmus etiam ipsius anni tempora variari et lunaribus incrementis atque detrimentis augeri et minui quaedam genera rerum. quod similiter simulque aegrotabant. 75 . aut illa in feminam commutata est? Cum igitur non usquequaque absurde dici posset ad solas corporum differentias afflatus quosdam valere sidereos. illa nec nupsit. momento uno. aut ille in masculum. sed eamdem quoque valetudinis parilitatem sidereis nexibus alligaret. qui non habebat eamdem horam nativitatis. illa virgo sacra est. quae ad horam conceptionis eadem ambobus fuit. quos necesse est a virilibus distare femineos (quod ille in officio comitis militat et a sua domo paene semper peregrinatur. non autem et animi voluntates positionibus siderum subdi: nunc isti. necesse haberet pariter aegrotare? Deinde quaero: si tanta distantia est temporis in nativitate geminorum. propterea quia diversis temporibus nati sunt. quos constabat omnino eodem tempore fuisse conceptos. cur nativitas momenti unius non etiam quoslibet duos in terra diversos casus habere permittat. ubi tanta vis ponitur. qua cum uxore concumberet. ac sic omnis huius artis vel potius vanitatis commenta tollantur? Quid est hoc. ideo fieri. multa ab istis dici posse divinius? Unde etiam illud a nonnullis praedicatur. non deberent inspectis natalium constellationibus de valetudine aliquid dicere. quorum cum sint inter se similes corporum species. Unde quid insipientius dici aut credi potest. cur non et duorum uno momento temporis natorum possint esse ad vivendum atque moriendum fata disparia? Nam si unum momentum. ut. Hoc quam nihil sit. ut. Si autem ideo praenuntiant aegritudines non inspecto conceptionis horoscopo. facere non potuisse. Unde postremo et hoc est. Sed qualecumque sit. ut hoc. Quid enim tam ad corpus pertinens quam corporis sexus? Et tamen sub eadem positione siderum diversi sexus gemini concipi potuerunt. cum et alter. si astralia fata credantur. Quamquam et in ipsis geminorum conceptibus. quae illos perducant ad diversarum horarum nativitatem. dum nascerentur. non autem mirum. quando eis inspicienda conceptionalis hora non datur. et tanta naturae vis est. insuper (quod est incredibilius. ut praeter actus. 6. cur non potius intellegamus iam fuisse mutata. non impedivit. quod eodem tempore fuissent nati eodemque concepti. unde filium mirabilem gigneret.

O stultitiam singularem! eligitur dies ut ducatur uxor. alias homines avellunt. et ex ipsius facto coepit esse fatale. quorum ortus propter hanc explorationem domi suae diligenter observant. utrum aptum lanitio. quod ei iam constitutum est. quae fuit ad horam nascentium. sed omnium connexionem seriemque causarum. quoniam scilicet Ducunt volentem fata. et ideo vir doctus elegit horam qua misceretur uxori. omnes bestias. quamvis ab illo non sint omnium voluntates. quos Cicero in Latinum vertit: Tales sunt hominum mentes. Fecit ergo fatum. occulto instinctu fieri spirituum non bonorum. et solos sideribus subdent homines. quod non habebat. quae gradatim accessibus modicis eos a muscis ad camelos elephantosque perducat. nolentem trahunt. et quod ipse in eligendo die constituerit. quod in eligendis diebus nova quaedam suis actibus fata moliuntur? Non erat videlicet ille ita natus. summe pater altique dominator poli. quia terrenis omnibus corporibus sive animantibus secundum diversitates temporalium momentorum siderum positio dominatur: consideret quam innumerabilia sub uno temporis puncto vel nascantur vel oriantur vel inchoentur. credo propterea. alias aves depopulantur. 8. non poterit ab alia potestate mutari? Deinde si soli homines. cui paratum se oboedire dicit. vermiculos momenta nascendi singillatim habere diversa? Solent tamen homines ad temptandam peritiam mathematicorum afferre ad eos constellationes mutorum animalium. Illi quoque versus Homerici huic sententiae suffragantur. cuius potestas insuperabiliter per cuncta porrigitur. nolentem trahunt 13. ut contemptibilem gigneret. sexum diversum a fratre non haberet. et positionem siderum. quae nulla est. ut volens ducatur. quam supra dixerat summi patris voluntatem. et cetera huius modi? Si autem propterea valent ad has res dies electi. quando quidem ipsum causarum ordinem et quandam connexionem Dei summi tribuunt voluntati et potestati. Stoici auctores sunt fatum esse connexionem causarum. Nempe evidentissime hoc ultimo versu ea fata appellavit. Ipsam itaque praecipue Dei summi voluntatem. sed ita potius. sed pecus. an vectationi. Ubi est ergo quod nascenti iam sidera decreverunt? An potest homo. congerminales alias robigo interimit. et tamen inde spicas ceteris coaevas atque. facere quod licuit bono. quorum cura est has falsas et noxias opiniones de astralibus fatis inserere humanis mentibus atque firmare. qua fit omne quod fit. cur aliter eligunt dies accommodatos ponendis vitibus vel arboribus vel segetibus. cum homo nascitur. constellationibus subiacent. eosque mathematicos praeferunt ceteris. Nec illud volunt advertere. Audent etiam dicere quale pecus. ut ab eo tam multum virginali sanctitate distaret? Nulla ratio cur eligantur dies rebus agendis. facere potuisse. alios dies pecoribus vel donandis vel admittendis maribus. qui optime et veracissime creditur et cuncta scire antequam fiant et nihil inordinatum relinquere. Ducunt volentem fata.cum quo habebat eamdem constellationem. 76 . comitabor gemens Malusque patiar. ut existiment. an aratro. fati nomine appellant: non multum cum eis de verbi controversia laborandum atque certandum est. pisces. non autem omnia quae sub caelo sunt. ut ita dixerim. non horoscopi notati et inspecti aliqua arte. quia potest in diem non bonum. cum astrologi mirabiliter multa vera respondent. ceteros rerum ortus ita inhiberi. simul germinant. Annaei Senecae sunt. nulla parendi mora est. ut haberet admirabilem filium. sicuti est cum quidque concipitur vel nascitur vel inchoatur. quibus solis in terra Deus dedit liberas voluntates? His omnibus consideratis non immerito creditur. quibus equarum vel boum fetentur armenta. diei electione mutare. Nam et ad canina fata temptantur et cum magnis admirantium clamoribus ista respondent. Quocumque placuit. aves. Assum impiger: fac nolle. ne nolens trahatur. qui constellationibus inspectis dicunt non esse hominem natum. hi versus: Duc. ut audeat dicere omnes arbores. quod in eius nativitate non fuerat. serpentes. Qui vero non astrorum constitutionem. nisi fallor. ut istas observationes cuivis puero ridendas esse persuadeant. Iam illud quis ferat. eos appellare fatum sic probatur. quali pater ipse Iuppiter auctiferas lustravit lumine terras 14. omnes herbas. exorta segete simul herbescunt pubescunt flavescunt. quas tam diversos exitus habere conspiciunt? An eos paenitebit his rebus dies eligere easque ad caeleste negabunt pertinere decretum. Quis enim est tam excors. quod electo ad seminandum agrum die tam multa grana in terram simul veniunt. Nam si hanc admiserint. an custodiae domus. ut cum illo sub eadem caeli plaga nec musca nascatur. Quo modo istis alias constellationes fuisse dicturi sunt. Sic desipiunt homines. a quo sunt omnes potestates. incurri et infeliciter duci. procedit ratiocinatio. 7. et tam diversos exitus habeant. nisi eligatur.

9. hoc ordine venient.. eisdem recursis gradibus eo pervenitur.Nec in hac quaestione auctoritatem haberet poetica sententia. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur evertere vanis argumentationibus et opponendo sibi quaedam oracula. si praescita sunt omnia futura. ut nihil sit in nostra voluntate. quoniam utrumque arbitratur esse non posse. quos disputationi adhibent quam de fato habent. fecit sacrilegos. Quod si ita est. sed de istorum philosophorum opinione tractatur. et si hoc ordine venient. negavit praescientiam futurorum atque ita. quod ut confirmaretur. quae connexa sunt. cuius praescientia falli non potest. si non omnia fato fiunt. frustra obiurgationes laudes. nos ut confitemur summum et verum deum. 2. Porro si est aliquid in nostra voluntate. ut non existimet aliquid se adversus eos valere. neque ulla iustitia bonis praemia et malis supplicia constituta sunt. cum per istos versus. Quam sic conatur auferre.. Ipse itaque ut vir magnus et doctus et vitae humanae plurimum ac peritissime consulens ex his duobus elegit liberum voluntatis arbitrium. a quo connexionem dicunt pendere fatorum. quod si concedimus. qui nullam divinam naturam esse contendit 16. quia vere tales sunt. Vidit enim quam esset invidiosum et molestum. quae facile possunt refelli. ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur.. et Stoici. Multo sunt autem tolerabiliores. non est. si certus causarum ordo non est. alterum tolli. atque in has angustias coartat animum religiosum. ut non omnia necessitate fieri dicerent. frustra leges dantur. ne fatum esse consentiat et perdat liberam voluntatem. Quae fides de libertate et praescientia. quia id nos facturos ille praescivit. 77 . Quod et ipse cum videret. non omnia sic veniunt. quam iste qui tollit praescientiam futurorum. nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium voluntatis. quae tamen nec ipsa convincit. sed non ex sua persona. ut non sit praescientia futurorum. fato. sed si alterum confirmabitur. Quid est ergo. quae fieri non possunt. non de illius poetae. aut esse praescientiam futurorum. nullamque rerum praedictionem. 1. Nam et confiteri esse deum et negare praescium futurorum apertissima insania est. quod non aliqua efficiens causa praecesserit. Religiosus autem animus utrumque eligit. non omnia fato fiunt. 9. quid sentiant esse fatum apertissime declaratur. donec eo perveniatur. si elegerimus praescientiam futurorum. certus est ordo rerum praescienti deo. sequentur illa omnia. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum. maluit ferre sententiam quam pro Cotta. ut se ipsae destruant et refellant. In libris vero De divinatione ex se ipso apertissime oppugnat praescientiam futurorum 17. ut unum eligat e duobus. eamque omnibus viribus nullam esse omnino contendat. ut oppugnaret praescientiam. non vult esse praescientiam futurorum. utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. ut ea ventura praescivit. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum.. non enim fieri aliquid potest. omnis humana vita subvertitur. qui vel siderea fata constituunt. ut negari omnino non possit. si elegerimus voluntatis arbitrium. Hoc autem totum facere videtur. nisi auferat divinationem. et si certus est ordo rerum. aut esse aliquid in nostra voluntate. quod Cicero timuit. nam si est praescientia futurorum. quo ventura esse praescita sunt. inquit. tolli voluntatis arbitrium. cui Stoicorum partes defendendas dedit. dum vult facere liberos. fiunt omnia quae fiunt. ut ab illo ventura praescita sunt. quoniam Iovem appellant.negat et Deum futura nescire. non est omnium certus ordo causarum. quamvis omnia fato fieri contenderent. nec rerum certus est ordo praescienti Deo. Cicero pro libera voluntate contra fatum. . certus est ordo causarum. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis. in Deo praescientia omnium futurorum 19. Quo modo? inquit. quod voluntate facimus. tolli praescientiam futurorum. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio. si autem certus est ordo causarum. porro si non omnia sic veniunt. nisi praecedentibus et efficientibus causis. etiam illud temptavit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: non est Deus 15. ideoque Cottam fecit disputantem de hac re adversus Stoicos in libris De deorum natura et pro Lucilio Balbo. sed quoniam Stoicos dicit vim fati asserentes istos ex Homero versus solere usurpare. ut neget esse scientiam futurorum. Hos Cicero ita redarguere nititur. si rerum ordo praescienti Deo certus non est. quem summum deum putant. Nam per illa omnia sic recurritur: si est voluntatis arbitrium. nec timemus ne ideo non voluntate faciamus. quo fit omne quod fit. inquit. ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia. vituperationes exhortationes adhibentur. vel in homine vel in Deo. inquit 18. quod Cicero timuit in praescientia futurorum.

qui vivificat omnia creatorque est omnis corporis et omnis creati spiritus. id efficit. qui omnes rerum causas praescivit. easque tribuimus vel Dei veri vel quorumlibet spirituum voluntati. non nisi causa praecedente fieri confitetur. Quapropter et voluntates nostrae tantum valent. id est a loquendo 20. nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus. id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum. Quo modo igitur ordo causarum. profecto in eis causis etiam nostras voluntates ignorare non potuit. cui etiam voluntates omnes subiciuntur. Quod vero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum. In eius voluntate summa potestas est. Spiritus ergo vitae. immo nulla fieri fato dicimus. quam illo causarum ordine. nihil fieri si causa efficiens non praecedat. quaedam nostris. non sunt inter causas efficientes annumerandae. est voluntaria? Sufficit. neque fati vocabulo nuncupamus. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios et Deum dicimus omnia scire antequam fiant. cuius praescientia falli non potest. Quod enim dictum est: Semel locutus est. non est spiritus vitae. Deus est. illius naturae scilicet. omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates. quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. sed latentes. quae creatorum spirituum bonas voluntates adiuvat. Corpora igitur magis subiacent voluntatibus. Omnia vero fato fieri non dicimus. Corporales autem causae. non voluntatum. aut si esse confitetur deum. quidquid a nobis non nisi volentibus fieri sentimus et novimus. quem non usitato. quoniam hoc possunt. non enim abnuere possumus esse scriptum in Litteris sanctis: Semel locutus est Deus. quae facit nec fit. ipsasque naturales nequaquam ab illius voluntate seiungimus. quem negat praescium futurorum. sed suo more Stoici fatum appellant. non est utique Deus. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi voluntarias. quia omne. etiam sic nihil dicit aliud. maxime rationales. si tamen voluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi. non esse dicimus nullas. ipsae omnino facturae sunt. id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut natus est. malas iudicat. quas nostrorum operum causas esse praescivit. certissime valent. Qui enim non est praescius omnium futurorum. ipse est Deus. quos Angelos Dei dicimus. Deus praescit manente libera voluntate. si Deo certus est omnium ordo causarum. sed quoniam corpus est. quaedam vero angelorum. Aut enim esse Deum negat. Quid enim eum adiuvat. et quod facturae sunt. quantum Deus eas valere voluit atque praescivit. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret. est naturalis.. atque ita. 78 . et tibi. et ideo quidquid valent. quod fit. duo haec audivi. qui eum habet in potestate. Malae quippe voluntates ab illo non sunt. quod dicit nihil quidem fieri sine causa. seu malorum. quibusdam non tribuit. quo corda hominum nolumus inclinari. nihil valere monstramus. Simul esse possunt necessitas et voluntas libera. Sicut enim omnium naturarum creator est. et voluntate nos facere. qui certus est Deo eiusque praescientia continetur. sicut novit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. quae ab illo est. intellegitur "immobiliter". quoniam et humanae voluntates humanorum operum causae sunt. ideo nihil sit in nostrae voluntatis arbitrio. quod idem Cicero concedit. Domine. quod non in re vera consuevit intellegi. Non est autem consequens. qui est auctor omnis conditorque naturae. unde etiam fortuna nomen accepit. Angelorum autem voluntates dico seu bonorum. ut. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare. Nam et illud. Iam vero causae voluntariae aut Dei sunt aut Angelorum aut hominum aut quorumque animalium. Ordinem autem causarum. Nam et aer iste seu ventus dicitur spiritus. misericordia. quae spiritus vitae est. quoniam potestas Dei est. ita omnium potestatum dator. plus eum quam Stoici detestamur. sicut sunt omnes creati spiritus. qui praescienti certus est deo. 4. qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem vel potius ipsum fati nomine appellant. ubi voluntas Dei plurimum potest. hoc est incommutabiliter. Nos enim eas causas. quod quidem inducta alterius persona in libris De deorum natura facere molitus est. nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi. spiritus utique non creatus.. ut nihil sit in nostra voluntate. satis est ad eum in hac quaestione redarguendum 22. quos angelos diaboli vel etiam daemones appellamus: sic et hominum. quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni. Et ipsae quippe nostrae voluntates in causarum ordine sunt. quae magis fiunt quam faciunt. 3.9. quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus 23. aliae vero causae et faciunt et fiunt. magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris voluntatem. et bonorum scilicet et malorum. cum quid vel appetunt vel evitant. Causa itaque rerum. quia est causa fortuita. neque negamus. qui reddis unicuique secundum opera eius 21. 9. quoniam contra naturam sunt. quod ex ipsis faciunt spirituum voluntates. cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae voluntates? Contendat ergo Cicero cum eis. sed non omnem causam esse fatalem. arbitrium nostrae voluntatis auferri. quibus aliqua faciunt secundum naturam suam. quoniam res ipsa inaniter asseritur. sed omnia maxime Dei voluntati subdita sunt. quia valituras atque facturas ille praescivit. quod nos abhorremus praecipue propter vocabulum. quae dicuntur fortuitae. "est locutus".

sub tali necessitate non esse. Deus itaque summus et verus cum Verbo suo et Spiritu Sancto. Unde propterea quaedam non potest. sed eius potius. Sic etiam cum dicimus necesse esse. quae non est in nostra potestate. Porro si ille.. sed ipsum peccaturum esse praescivit. qui praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera nec avis pinnulam. quas esse sub necessitate noluerunt. non enim vellemus. nec solum angelum et hominem. sicut est necessitas mortis: manifestum est voluntates nostras. si posset. cum volumus. quia omnipotens est. nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium convenientia et quadam veluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et servitutes a suae providentiae legibus alienas esse voluisse. et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. sed utrumque amplectimur. creator et factor omnis animae atque omnis corporis. qui dat potestatem volentibus. quae adimit libertatem. Multa enim facimus. Neque enim et vitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus. quidquid volendo facimus. quae tria unum sunt. quia et ipsas futuras esse praescivit. posuerunt etiam nostras voluntates. nec alterius. Deus unus omnipotens. non aliquid aliud. (nam si voluntas tantum esset nec posset quod vellet. vitam seminalem etiam cum arboribus. voluntatem. si nolumus. qui dedit et carni originem pulchritudinem valetudinem. immo ideo non dubitatur ipsum peccare. ut bene credamus. nihil praescivit. quibus recte vel perperam vivitur. cum peccat. quantum eas valituras esse praescivit. sed potestas Dei. qui et animae irrationali dedit memoriam sensum appetitum. a quo est omnis modus omnis species omnis ordo. rationali autem insuper mentem. et preces valent ad ea impetranda. cuius sunt participatione felices. Dicitur enim omnipotens faciendo quod vult. ut potius. non patiendo quod non vult. Non enim. illud. Sunt igitur nostrae voluntates et ipsae faciunt. Qui si nolit. non utique nihil. 10. intellegentiam. quae se precantibus concessurum esse praescivit. Unde quidquid praeter suam voluntatem patitur homo. Recte quippe omnipotens dicitur. cuiuslibet aestimationis est. Male autem vivitur. Si autem illa definitur esse necessitas. Non ergo propterea nihil est in nostra voluntate. ut bene vivamus. et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus. quae si nollemus. 2. qui non solum caelum et terram. quasdam subderent. cum dicitur mori fallique non posse. quod ei si accideret. quicumque sunt veritate. sed etiamsi nolimus efficit quod potest. si dicamus necesse esse Deum semper vivere et cuncta praescire. ut quasdam subtraherent necessitati. 11. ut libere velimus. Unde nec illa necessitas formidanda est. quod non fieret. atque in his. qui hoc praescivit. quam formidando Stoici laboraverunt causas rerum ita distinguere. nec sic tamen voluntas nisi voluntas esset. ne nobis libertatem auferat voluntatis. cuiuscumque generis est. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et vituperationes. sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid vel ita fiat. nam si volumus. non fortunam. sicut nec potestas eius minuitur. ut. qui eum peccantem nec impunitum esse permisit nec sine misericordia dereliquit. non vanitate felices. membrorum dispositionem. cuius praescientia falli non potest. si de Deo non bene creditur. libero velimus arbitrio: et verum procul dubio dicimus. a quo est mensura numerus pondus. etsi non posset implere quod vellet). propagationis fecunditatem. minoris esset utique potestatis. etiam hoc ille praescivit. hoc. tamen hominis voluntas. utrumque fideliter et veraciter confitemur. vitam intellectualem cum solis Angelis dedit. nequaquam esset omnipotens. salutem concordiae. Si enim necessitas nostra illa dicenda est. a quo sunt semina formarum formae seminum motus seminum atque formarum. si nollemus. vitam sensualem etiam cum pecoribus. etiam sic voluntas valet. quo adiuvante sumus liberi vel erimus. quia Deus illum peccaturum esse praescivit. quia Deus praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. non debet tribuere humanis vel angelicis vel cuiusquam creati spiritus voluntatibus. si subderentur necessitati. Deus omnia disponit. ne videlicet non essent liberae. sed eius esset qui vellet. Sic enim hoc non potest. qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus. a quo est quidquid naturaliter est.et Deum praescire. si nollemus. Unde absit a nobis eius negare praescientiam. Quidquid autem aliorum hominum voluntate nolens quisque patitur. utique non peccat. .10. Neque enim ideo <non> peccat homo. et valent plurimum. 1. quia ille. etsi non illius. nescio cur eam timeamus. 79 . non est. sed si peccare noluerit. est. non fatum. Quo primitus pertinet ipsum velle. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere voluntatis arbitrium aut retento voluntatis arbitrio Deum (quod nefas est) negare praescium futurorum. qui tamen mori et falli non potest. potentiore voluntate impediretur.. qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore. non utique faceremus.

sed sua memoria fuisse illos duos ingenti virtute. ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. Ita fiebat in votis virorum virtute magnorum. quod sibi magnum imperium. reges autem. Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant 28. pecuniae liberales erant. quod. nisi et dominatio quaereretur. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros viros. ut dictum est. dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam virtute magnum. Proinde videamus. cui iam persuasum esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum atque servatum. Cedo equidem. Marcum Catonem et Gaium Caesarem. Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos. quantum eorum docet et commendat historia. quos Romanorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. ad hoc pertinentem et superiorem librum conscripsimus. sed fastus regius non disciplina putata est regentis vel benivolentia consulentis. prius omni studio liberam. ait: Excudent alii spirantia mollius aera. 12. Romane. bellum novum exoptabat. quod velut loquente Iove idem poeta dicit: Quin aspera Iuno. cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi atque imperandi et subiugandi ac debellandi populos anteponeret. Hoc illa profecto laudis aviditas et gloriae cupido faciebat. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter <e>mori aut liberos vivere. Amore itaque primitus libertatis. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum. exercitum. in cuius potestate sunt etiam regna terrena. tanta cupido gloriae incesserat 27. 1. In laudibus autem Caesaris posuit. divitias honestas volebant 24. nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae voluntati. Veteres igitur primique Romani. tamen laudis avidi. diversis moribus. quamvis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo victimas. vivos ducent de marmore vultus. Ista ergo laudis aviditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit. quas huc usque perduximus. cum et reges utique a regendo dicti melius videantur. tanta cupido gloriae incesserat. post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. dum pro magno habetur. Quae quidem Vergilius Iovem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia. verum propterea commemorare illa volui. non reges aut domini a regnando atque dominando 26. dominari vero atque imperare gloriosum. quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum.. deinde dominam esse concupiverunt. ut esset ubi virtus eorum enitesceret. ubi virtus enitescere posset. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt 25. ut in eorum magnis laudibus poneretur. Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Servitio premet ac victis dominabitur Argis 29. quod civitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum brevi creverit. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est. quoniam servire videbatur inglorium. laudabilia scilicet atque gloriosa secundum hominum existimationem. Consilia in melius referet mecumque fovebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. ut parum esset sola libertas. qui consules appellati sunt a consulendo. Veniet lustris labentibus aetas. Sic placitum. a regendo. ne quisquam. Quod ut absolutius disserere possemus. Sed cum esset adepta libertas. memento 80 . Hinc est et illud eiusdem poetae. Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat. ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos. quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt.. 2. sed daemoniis immolarent. ut regnum a regibus. quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit. et praesentis voluminis partes superiores. Alia dominandi libido in Caesare. de fati quaestione tollenda. gloriam ingentem. pro hac emori non dubitaverunt. inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique Urbem obsidione premebat. sed superbia dominantis. ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo. 12.Utrum fato aut ordine res agantur rationes conferuntur (12-26) Romanorum ingens fuit amor libertatis. Ipsam denique patriam suam. hanc ardentissime dilexerunt. propter hanc vivere voluerunt.

actum quam expulsis regibus. quem malis artibus conabantur adipisci. Has artes illi tanto peritius exercebant. 5.. quo melius non est. et alio loco: Opus autem suum probet unusquisque. Virtutis et Honoris 32. animus in consulendo liber. iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio. Unde dicit Apostolus: Nam gloria nostra haec est: testimonium conscientiae nostrae 34. sed eos civitas ob eius virtutem non petenti dare. quod tamen vitium propius virtutem erat. laudamus divitias. dum illi dominari vellent. Unde intellegi potest quem finem volebant esse virtutis et quo eam referebant qui boni erant. foris iustum imperium. largiendo scaenicis turpibus. Unde qui tales iam morum labe superabant atque abundabant. De illo quippe ait: Quo minus petebat gloriam. sequimur inertiam. rapiendo miseris civibus. id est bonus. quae sibi exoptabant et quo bonis artibus pervenire nitebantur boni. quae tamen bonus et ignavus aeque sibi exoptant. non illis artibus ad honores et gloriam.. publice egestatem. Via virtus est. quas coniunctissimas constituerunt. praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis est.. inter bonos et malos discrimen nullum. Quippe sociorum atque civium. et ideo melior est virtus. regio more verberasse. Qui audit haec Catonis verba sive Sallustii. quae nobis nulla sunt: domi industria. nam mali nec habebant eam. 12. quamvis honorem habere cuperent. 3. ad honorem scilicet. petere non debuit. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt. ubi domi voluptatibus. 81 . longe virtus Catonis veritati videtur propinquior fuisse quam Caesaris. Sed cum illa memoria duo Romani essent virtute magni. neque delicto neque libidini obnoxius. quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius. vera via nititur. postea vero servili imperio patres exercuisse plebem. privatim opulentiam. dolis atque fallaciis contendit 31. non debet sequi virtus. ubi est bonum hominis. hic pecuniae aut gratiae servitis. inquit. inquit. Proinde qualis esset illo tempore civitas et antea qualis fuisset. Paucorum est virtus atque honestas. donec bellum grave. Caesar et Cato. Quae libido dominandi fuerit in Catone. sed ille. id est ad gloriam honorem imperium. per virtutem scilicet. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum apud illos aedes indicant. ubi dicit. illi servire nollent. Pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam. putat. iudicium hominum bene de hominibus opinantium. Melius laudatus est Cato. Non ita est. id est dolis atque fallaciis.atque virtutis ad gloriam aestimatio. omnes eos tales tunc fuisse vel plures. quia rursus gravis metus coepit urgere atque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et ad concordiam revocare civilem. neque amplius aequo et modesto iure. finem fuisse bello Punico secundo. quarum discordiarum. 12. . Hae sunt illae bonae artes. Neque enim est vera virtus. quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae suae.(Hae tibi erunt artes) pacique imponere mores. multo pulcherrimam eam nos haberemus. eo illum magis sequebatur 33. alioquin vera non essent. sed ille. cuius illi cupiditate flagrabant. 12. 4. Parcere subiectis et debellare superbos 30. Quando quidem gloria est. quamdiu metus a Tarquinio fuit. quos petivit Cato. et tunc in semetipso tantum gloriam habebit et non in altero 35.. Existimare maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse. finiretur. non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium pervenire. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat.. Gloriam ergo et honorem et imperium. Neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis. sed dolis atque fallaciis ambiebant. quae ipse item scribit. . Nam gloriam honorem imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant. 12.et in hominibus ignavis. Si ita esset. 6. quales laudantur Romani veteres. eo fit ut impetus fiat in vacuam rem publicam 36. sed ipsa virtutem. videamus in ipsa sententia Catonis: Nolite. pro diis habentes quae dantur a deo. omnia virtutis praemia ambitio possidet. Unde et honores.. quanto minus se voluptatibus dabant et enervationi animi et corporis in concupiscendis et augendis divitiis et per illas moribus corrumpendis. nisi quae ad eum finem tendit. vera via nititur. quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat. agro pepulisse et ceteris expertibus solos egisse in imperio 38. huic quia bonae artes desunt. qua nititur tamquam ad possessionis finem. ea quae commemoravi in secundo libro huius operis 37.

et consequenter commemorat maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse 44. ubi eam luce clarius confitetur. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes avidum domando Spiritum. voluit Deus et occidentale fieri. quae apud quosque improbantur 45. imperium vera via. honorem. quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello 42. Huic igitur vitio non solum non resistebant. quam commemoravit Cato. ut Dominus diceret: Quo modo potestis credere gloriam ab invicem exspectantes et gloriam quae a solo Deo est non quaerentes? 46 Item de quibusdam. sibique multa agitanti constare dixit. qui in caelis est. qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula. ubi non solum improbabatur (sicut ille ait: Iacentque ea semper. Tanto enim quisque est Deo similior. quod tempore esset posterius. Hinc erat domi industria. eoque factum ut divitias paupertas. magna administrabantur atque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum providentia res illa crescebat. id est ipsa virtute. Et quod eos divina facientes atque dicentes divineque viventes debellatis quodam modo cordibus duris atque introducta pace iustitiae ingens in Ecclesia Christi gloria consecuta est: non in ea tamquam in suae 82 . libuisse attendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset 39. 13. quae apud quosque improbantur). Sed postquam luxu atque desidia. verum etiam id excitandum et accendendum esse censebant. privatim opulentiam 41. 14. civitas corrupta est. in qua ipsam gloriam requirebant. Cum enim de studiis talibus loqueretur. verum etiam summae detestationis habebatur. quem dicit alendum esse gloria. si recta sunt. quanto est ab hac immunditia mundior. salutemque eius saluti suae praeponere non dubitaverunt. inter maledicta et opprobria. omnesque accenduntur ad studia gloria iacentque ea semper. qui in eum crediderant et verebantur palam confiteri. si alicubi iacent quae apud quosque improbantur. sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti. Gentium heros sibi gloriam requirit. qui cum in his locis praedicarent Christi nomen. ut. vel coram Angelis Dei 48. non ventositate laudis humanae. nitentium etiam a Catone laudata est. inter gravissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae.Sed per quosdam paucos. pecuniae cupiditatem et multa alia vitia comprimentes. quod nec poetam fugit Horatium. Quod sancti Apostoli non fecerunt. id est amore laudis. melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti. publice egestatem. sed imperii latitudine et magnitudine illustrius. ut aerarium esset opulentum. quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Serviat uni 43. qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae. Nam sanius videt. multitudinem paucitas superaret. idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda gravia mala multarum gentium. Verum tamen qui libidines turpiores fide pietatis impetrato Spiritu Sancto et amore intellegibilis pulchritudinis non refrenant. quoniam sciebat saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse Romanos. negabo eum coram Patre meo. Quae in hac vita etsi non funditus eradicatur ex corde. Quam ob rem cum diu fuissent regna Orientis illustria. Paucorum igitur virtus ad gloriam. qui pro suo modo boni erant. cognoverat parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus. si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor vel amor. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet. Tam enim est hoc vitium inimicum piae fidei. inquit. si bona. qui et amorem laudis vitium esse cognoscit. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos De re publica scripsit. etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori veritatis. pro isto uno vitio. quia etiam bene proficientes animos temptare non cessat: saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae. ubi loquitur de instituendo principe civitatis. tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negaverit coram hominibus. quae utique sectanda sunt fine veri boni. paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse. putantes hoc utile esse rei publicae. quae populus Romanus domi militiaeque mari atque terra praeclara facinora fecerit. rursus res publica magnitudine sui imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat 40. Unde corruptis moribus vitium e contrario posuit. sed minus turpes sunt. Gloriam heros christianorum Deo tribuit. ait evangelista: Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei 47. tenues res privatae. Huic igitur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. hanc intulit universalem generalemque sententiam: Honos alit artes.

17. sed eam quoque ipsam ad Dei gloriam referentes. quae non exhibet servitutem religionis. quae suos agros non haberet. quas ceteris imponebant. quod erat ante paucorum. hodieque litteris et historia gloriosi sunt paene in omnibus gentibus: non est quod de summi et veri Dei iustitia conquerantur. ad quem conversi fiant quod estis. Merces autem sanctorum longe alia est etiam hic opprobria sustinentium pro veritate Dei. quamdiu hic peregrinantur. avaritiae restiterunt. Hos secuti sunt martyres. Praeter gloriam unum iuris vinculum sociat victos et victores. ad cuius societatem pietas vera perducit. Sic et isti privatas res suas pro re communi. Sed cum illi essent in civitate terrena. perceperunt mercedem suam. ut eos ad vos converti velitis. id est hac intentione. quod boni sunt. quibus subiugatis imposuerunt leges suas. ac sic esset omnium. ubi thesaurus communis est veritatis. qui pastus eius per bonos administratores rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam victis extorqueretur. non dea. qui in caelis est 50. opera vestra coram hominibus. Neque enim et Romani non vivebant sub legibus suis. docuerat eos Magister illorum dicens: Cavete facere iustitiam vestram coram hominibus. si neque hanc eis terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet: non redderetur merces bonis artibus eorum. sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam. cuius gratia tales erant. quae paucis diebus ducitur et finitur. gloriam. de publico viveret. 16. quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus. honorati sunt in omnibus fere gentibus. quoniam vera pietate. Sed rursus ne hoc perverse intellegentes hominibus placere metuerent minusque prodessent latendo. 1. ibi non oritur sol super bonos et malos 52. accendebant. alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum. et pro eius aerario contempserunt. qui propter hoc boni aliquid facere videntur. si tantum a suis civibus terrena dilecta est propter hominum gloriam. De talibus enim. sed Ut glorificent Patrem vestrum. etiam Dominus ait: Amen dico vobis. quam Graeci vocant. inde fidei pignus accepimus. quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo. ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium privatis rebus angustis. perceperunt mercedem suam 51. non in vita aeterna. diligenter et sobrie illa intueantur exempla et videant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter vitam aeternam. imperium. quod postea gratissime atque humanissime factum est. quid interest sub cuius imperio vivat homo moriturus. Quibus ergo non erat daturus Deus vitam aeternam cum sanctis Angelis suis in sua civitate caelesti. sed nulla esset gloria triumphantium. sed donum Dei.virtutis fine quieverunt. 15. Merces sanctorum in aeterna civitate. nisi uni vero Deo. Namque ne propter humanam gloriam boni essent. ibi nullus oritur. si illi qui imperant ad impia et iniqua non cogant? Aut vero aliquid nocuerunt Romani gentibus. ad amorem illius. 83 . neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxii. qui in caelis est. ut glorificentur ab hominibus. sed sol iustitiae solos protegit bonos. quia non per vos aliquid estis. qui Scaevolas et Curtios et Decios non sibi inferendo poenas. a quo et ipsi tales fierent. imperii sui leges imposuerunt multis gentibus. quibus consulebant. nisi quia id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer fieret. Illa civitas sempiterna est. tantum quod plebs illa. quia nullus moritur. id est virtutibus. qui in caelis est 49. his omnibus artibus tamquam vera via nisi sunt ad honores. Hoc si fieret sine Marte et Bellona. consuluerunt patriae consilio libero. id ipsum fieret meliore successu. sed illatas ferendo et virtute vera. ibi est vera et plena felicitas. nemine vincente ubi nemo pugnaverat: nonne Romanis et ceteris gentibus una esset eademque condicio? praesertim si mox fieret. inquit. et innumerabili multitudine superarunt. demonstrans quo fine innotescere deberent: Luceant. hoc est re publica. ut omnes ad Romanum imperium pertinentes societatem acciperent civitatis et Romani cives essent. verum etiam ut cives aeternae illius civitatis. ut nec Victoria locum haberet. Quantum enim pertinet ad hanc vitam mortalium. ut videant bona facta vestra et glorificent Patrem vestrum. isto quoque fomite eos. sed in terra. ut videamini ab eis. quibus ad tantam gloriam pervenire nitebantur. Non ergo ut videamini ab eis. Proinde non solum ut talis merces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est. qua volebant etiam post mortem tamquam vivere in ore laudantium? Deus mercedem gloriam tribuit Romanorum virtuti. quae mundi huius dilectoribus odiosa est.

ab hoste provocatus iuvenali ardore pugnaverat. 1. quae ad facta compulit miranda Romanos. a temporali laetitia vita aeterna. quia filios occidit. bona terrena contemnunt? Si Furius Camillus etiam ingratam patriam. habet aliquid. dicens multos se tales. sed eam potius quantum valuit ab haereticorum perniciosissima pravitate defendit. Felices enim vel nos vel filios nostros non divitiae terrenae faciunt aut nobis viventibus amittendae aut nobis mortuis a quibus nescimus vel forte a quibus nolumus possidendae. cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum. cum illa civitas. non ubi vivatur in hominum gloria.. vel donare pauperibus vel. qui gravissimo bello Romanos premebat. praesertim quia remissio peccatorum. qui pro immortalis patriae legibus omnia. tamen quia contra imperium suum. amittere. Quid ergo magnum est pro illa aeterna caelestique patria cuncta saeculi huius quamlibet iucunda blandimenta contemnere. ut. quas cupiditates subegerint pro humana gloria. Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores. non filii occiduntur. Si alius etiam Romanus princeps. nec cupiditate humanarum laudum. infelicitatis perhibet testimonium etiam poeta laudator. a societate mortalium societas Angelorum. quia nullius est ponderis fumus.. omnino non video. Ait enim: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit Infelix.. libertas et cupiditas laudis humanae. sed etiam pro patria. quae multo minus quam filii diliguntur. Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum. Haec sunt duo illa. quantum distat caelum a terra. qui eam tamquam mercedem talium virtutum accipere meruerunt. Duae civitates conferuntur contemptu temporalium. licet vicisset. non quia contra patriam. quae id pro fide atque iustitia fieri compellat. qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam. in qua nobis regnare promissum est.Romanorum virtus christianos extimulat. sed Deus felices facit. a lumine solis et lunae lumen eius qui solem fecit et lunam. si pro hac temporali atque terrena filios Brutus potuit et occidere 53. id est contra quod imperaverat pater imperator. cognomine Torquatus. quae cives ad aeternam colligit patriam. filium. quod alii vicerunt. praeter illum gloriae humanae inanissimum fastum. quorumlibet delictorum congregavit impunitas. qui forte in Ecclesia ab inimicis carnalibus gravissimam exhonorationis passus iniuriam non se ad eius hostes haereticos transtulit aut aliquam contra illam ipse haeresim condidit. 2. quae nos ab iniquitatis et mortis et diaboli dominatu liberos facit. sed ubi vita adquiratur aeterna? Si Mucius. ea. cum illi pro hac terrena iam adepta tanta fecerint. consideramus quanta contempserint. si existat temptatio. tanta perpessi sint. qui eius ingenti cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. qua illa civitas conderetur. alii victi sunt.. nihil sibi magnum fecisse videantur tantae patriae cives. quia non habebat potiorem. 18. 17. cum alia non sit. et omnes homines quid sunt nisi homines? Quod si perversitas saeculi admitteret.. a cuius cervicibus acerrimorum hostium Veientium iugum depulerat damnatusque ab aemulis fuerat. in ardentem aram ante eius oculos dexteram extendit. utcumque ferent ea facta minores. tantum ab hac distet. velut grande aliquid fecerit. et valeat nobis etiam hoc ad opprimendam superbiam. ne plus mali esset in exemplo imperii contempti quam boni in gloria hostis occisi: ut quid se iactent. si pro vera libertate. occidit 55. sed Christi pauperes inter filios computantur? . a Gallis iterum liberavit. 18. in quo perceperunt mercedem suam. quae filiis congreganda videbantur atque servanda. occidi filii a patre potuerunt: quid magnum est.. ut cum Porsenna rege pax fieret. quo multitudinem. si pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid vel mala aliqua sustinuerint. ipsas certe hominum dignitates. quod aliis non licet? Numquid non multi senatores sunt in aliis terris. ubi posset vivere gloriosius 56: cur extollatur. Numquid enim illorum agri tributa non solvunt? Numquid eis licet discere. qualem illum videret. quae pertulerint.nobilibus rebus gestis. sed a daemonibus et daemonum principe. sed caritate liberandorum hominum. qui est mentium vera opulentia. Sed versu sequenti consolatus est infelicem: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 54. Sed utamur etiam in his rebus beneficio Domini Dei nostri. ut honoratiores essent quique meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus. quod illa facere neminem cogit? Sed certe difficilius est filios interimere. ab inanibus laudibus solida gloria. Bruto autem. quia Porsennam ipsum occidere non potuit et pro eo alterum deceptus occidit. 2. cuius ille fortitudinem et coniurationem 84 . in eius exitium coniurasse. quae a mortalibus expetuntur. non a Tarquinio rege. quam quod pro ista faciendum est.

qui Christum occiderunt. animam autem non possunt occidere 59? Si se occidendos certis verbis quodam modo consecrantes Decii devoverunt. ut dictator fieret.talium perhorrescens sine ulla dubitatione se ab illo bello facta pace compescuit 57: quis regno caelorum imputaturus est merita sua. Regulus. 18. qua cives supernae patriae de diversis liberantur et colliguntur erroribus. cui Dominus de sepultura patris sui sollicito ait: Sequere me et sine mortuos sepelire mortuos suos 62? Si M. sicut Romanis eum tenere volentibus respondisse fertur. quae perducit ad patriam. quando tanta fama praedicarentur. cum quattuor iugera possideret et ea suis manibus coleret. Haec et alia. cum paene tale aliquid illi fecerint pro conservanda gloria Romanorum? . ut in huius vitae peregrinatione expeditior ambulet viam. promissa etiam quarta parte regni a Romana civitate non potuisse develli ibique in sua paupertate privatum manere maluisse 67? Nam illud quod rem publicam. ut non pro terrenis et temporalibus beneficiis. si virtutes. victisque hostibus ingentem gloriam consecutum in eadem paupertate mansisse 66? Aut quid se magnum fecisse praedicabit. ut distribuatur unicuique. qui nullo praemio mundi huius fuerit ab aeternae illius patriae societate seductus. Iunonis. rem communem. pro Dei gloriosissima civitate non tenuerimus. Unde etiam Iudaei. ubi aeterna est et vera felicitas. quoniam iusserant. quae revelabitur in nobis 70.. ut illo nuntio perturbatus abscederet atque ita dedicationis gloriam collega eius consequeretur. dignitatem illic honesti civis habere non posset. qui in suo defunctus est consulatu. id faciendo pro obtinenda societate Angelorum. si usque ad sui sanguinis effusionem non solum suos fratres. quod decem pondo argenti in vasis habere compertus est 68. gravissimis suppliciis necaverunt 63: qui cruciatus non sunt pro fide illius patriae contemnendi. revelante Testamento Novo quod in vetere velatum fuit. ne crudelissimos hostes iurando falleret. quas isti pro civitatis terrenae gloria tenuerunt. quoniam. ad eos ab ipsa Roma reversus est. a quibus fundebatur. qualia pro fide quam perniciosissimis inimicis debebat passus est Regulus? Quo modo se audebit extollere de voluntaria paupertate Christianus. pudore pungamur. unde videlicet oportebat. cum haberent opulentissimam atque ditissimam. fecisse dicturus est. ut. deorum suorum oraculis serviens.. si qua huius modi reperiuntur in litteris eorum. et nobis proposita necessariae commonitionis exempla. quando quidem a Domino suo eodemque rege patriae suae certius oraculum accepit: Nolite timere eos. superbia non extollamur. Valerium. ut deorum iussis in illum interitum vir praecipitaretur armatus: quid se magnum pro aeterna patria fecisse dicturus est. quoniam contra eos in Romano senatu egerat. ut illis cadentibus et iram deorum sanguine suo placantibus Romanus liberaretur exercitus 60: nullo modo superbient sancti martyres. Minervae falso sibi ab invidis morte filii nuntiata. ut quidam eorum. ad cuius beatitudinem fides ipsa perducit? Aut quid retribuetur Domino pro omnibus quae retribuit 64. tamquam dignum aliquid pro illius patriae participatione fecerint. nec aliud intellegere potuerunt. regis Epirotarum. ut eum etiam proici insepultum iuberet (sic in eius corde orbitatis dolorem gloriae cupiditas vicerat) 61: quid magnum se pro Evangelii sancti praedicatione. quarum istae utcumque sunt similes. ab aratro esse adductum. ita idem ipsi pauperes erant. quando sic innotescerent. quorum triumphis publicum ditabatur aerarium: nonne omnes Christiani. intellegunt se nulla ob hoc ventilari oportere iactantia. qui iam bis consul fuisset. id est rem populi. quam viris armisque se excellere. sicut cuique opus est. sed ab illo missus obierit. si pro fide quae illi debetur talia fuerit homo passus. rem patriae. qui aliquem fidei suae passus inimicum non se ultro in talem mortem mittens. eumque Carthaginienses. cum Fabricium didicerit tantis muneribus Pyrrhi. sicut dicit Apostolus. qui corpus occidunt. usque adeo fuisse pauperem. ut illic id quod Romani haberent optimum mitteretur 58. ita contempsit. si pro illo non unam manum neque hoc sibi ultro faciens. si tenuerimus. ubi verae divitiae Deus ipse est. sed pro aeterna vita muneribusque perpetuis et ipsius supernae civitatis 85 . sed persequente aliquo patiens totum flammis corpus impenderit? Si Curtius armatus equo concito in abruptum hiatum terrae se praecipitem dedit. sicut eis praeceptum est. sed sint illis omnia communia.tamen diversa reddita mercede. indignae sunt passiones huius temporis ad futuram gloriam. sic ipsi in suis domibus pauperes erant. et nemo dicat aliquid proprium. verum et ipsos inimicos. maior utique honore quam consul. qui excellentiore proposito divitias suas communes faciunt secundum id quod scriptum est in Actibus Apostolorum 69. quae divina providentia permixte bonis malisque concedit. ex illo senatu hominum pauperum pelleretur notatione censoria. ut nummis a populo collatis eius sepultura curaretur 65? Audiat vel legat Quintium Cincinnatum. Ad humanam vero gloriam praesentisque temporis satis digna vita aestimabatur illorum. cum audiat vel legat L. diligentes caritatis fide et fidei caritate certarunt? Si Marcus Pulvillus dedicans aedem Iovis. quoniam. nisi Romanum imperium longe lateque porrectum magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum virorumque tantorum virtutibus praeclarum atque gloriosum et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita. 3. postea quam Afris servierat. pro quibus fundebatur.

dolis atque fallaciis contendit. non tamen parvipendit. quamvis ea multi non habeant. ad maiorem laudem. hoc est ad maiorem gloriam. ut faciant quod illa imperaverit. quo modo voluptas regnet et salva sit. 20. quoniam tantae iustitiae est qui de Spiritu Dei virtutes habet. iustitiae iubeat. quamvis parvipendat quod eum laudant. contemnit etiam suspicantium temeritatem. facere si credatur. ne 86 . tanta crudelitas. dominari atque imperare desiderat. quae sine vera pietate servit hominum gloriae. a quo habet homo quidquid in eo iure laudatur. cuius fuit tanta luxuries. quae in sacris Litteris nostris dicitur civitas Dei 76. ut suos osores vel detractores velit correctos habere consortes non in terrena patria. etiam dominari ardenter affectet. id est veri Dei vero cultu. Quantumlibet autem laudetur atque praedicetur virtus. eos tamen. et ita diligat. Nam licet proclive sit. sed eas voluptatis corporalis fine metiuntur et illam per se ipsam putant appetendam 78. sed superna. quorum tamen. qui finem boni humani in ipsa virtute constituunt. nulli faciat iniuriam. vincerent eos. qui virtutes quidem probant 77. quod amant. de quibus ait Sallustius: Sed ille vera via nititur 71. quo gloriae contemptor appareat. qui vera pietate praediti bene vivunt. Et ideo virtutes habenti magna virtus est contemnere gloriam. non tribuunt nisi gratiae Dei. etiam per apertissima scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. Proinde qui gloriam concupiscit. quamvis ut potui satis exposuerim. Sed ne tyranni non pessimi atque improbi reges. ad ingerendum pudorem quibusdam philosophis. quod non est. de quibus multi bene iudicant. simulque intellegunt. quando res humanas iudicat talibus dominis dignas. Interest sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem dominationis. istas propter ipsam. sed huius vitii summitatem et quasi arcem quandam Nero Caesar primus obtinuit. iudicio autem non aperitur humano. Etiam talibus tamen dominandi potestas non datur nisi summi Dei providentia. qui humana gloria nimium delectatur. Sed qui contemnit iudicia laudantium. neminem sine vera pietate. quantum sibi desit ad perfectionem iustitiae. qui magnis vitiis datorem verae gloriae et civitatis aeternae occiderunt atque respuerunt. unde ait Vergilius: Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni 74: apertissime alio loco de Deo dictum est: Quia regnare facit hominem hypocritam propter perversitatem populi 75. ostendat. ut vigilanter inquirat. eique virtutes famulae subiciantur. nihil est felicius rebus humanis. Sunt enim multa in moribus bona. Aperta de hac re vox divina est loquente Dei sapientia: Per me reges regnant et tyramni per me tenent terram 73. sed vetere nomine fortes dicti existimentur. quod eas volentibus credentibus petentibus dederit. Non enim cura existimationis amissa dominationis cupiditate caruerunt. ubi voluptas in sella regali quasi delicata quaedam regina considat. Multos tales fuisse prodit historia. aut vera via nititur aut certe. quorum spes posita est in gratia et misericordia veri Dei. ut nihil molle habere crederetur. bestias superat sive crudelitatis vitiis sive luxuriae. dant operam bene iudicantibus non displicere. Illi autem. si vere bonus est. rectissime istorum gloriae donati sunt. ut potius ille laudetur. ut. quando habent virtutem vel ipsam. Tales quidam Romani fuerunt. qua causa Deus unus verus et iustus Romanos secundum quandam formam terrenae civitatis bonos adiuverit ad tanti imperii gloriam consequendam: potest tamen et alia causa esse latentior propter diversa merita generis humani. cui se nituntur aptare. Quidquid enim fecerit ad oculos hominum. nec eam veram esse. Virtus est quae voluptati et gloriae servit. Tales autem homines virtutes suas. per ea bona morum nituntur ad gloriam et imperium vel dominationem. non est unde se suspicantium sensibus aliter esse. 19. non contemnit salutem. ut hi. quando gloriae servit humanae. qui cives non sint civitatis aeternae. ut etiam ipsos diligat inimicos. Quisquis autem sine cupiditate gloriae. ne decipiat diligentes. quia contemptus eius in conspectu Dei est. Solent philosophi. quam si nec ipsam. si nesciretur 72. in laudatoribus autem suis. observantes eius nutum 79. Quam ob rem. quae prudentiae iubeat. ut praestet beneficia quae potest ad comparandas amicitias corporalibus commodis necessarias. qua veretur homo bene iudicantibus displicere. ut nihil ab eo putaretur virile metuendum. quam suspicantur. qualis est in illorum sanctorum Angelorum societate. Quae civium et quae sanctorum sit virtus. qui qualibuscumque virtutibus terrenam gloriam quaesiverunt et adquisiverunt. tabulam quandam verbis pingere. nequaquam sanctorum exiguis initiis comparanda est. Deo magis nota quam nobis. tamen qui veram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt. nec eos vult fallere laudantes. ideoque instat ardenter. Qui autem gloriae contemptor dominationis est avidus. si habent scientiam regendi populos. quam si Deo miserante habeant potestatem. volens bonus videri esse.societate colatur Deus unus et verus. veram posse habere virtutem. quantascumque in hac vita possunt habere. utiliores esse terrenae civitati. dum illud constet inter omnes veraciter pios.

cui metuit displicere. ipse apostatae Iuliano. nisi eius misericordiae. Qui autem vera pietate in Deum. qui dedit Assyriis. Ac ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius peragenda. Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas vires extenuavit et paene consumpsit. 22. Nec illi se ab ista foeditate defenderint. deinde fervide instans immodicis ausibus et mox merito temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum. ut tantum capiat alimentorum et si qua delectant. cum aliena spernant iudicia velut gloriae contemptores. homo non est. de quo superiore libro diximus..et tempora ipsa bellorum. qui nec iudicio nec adiutorio deserit genus humanum. credit et sperat. qui. post diuturnam et devotissimam sub Romano iugo servitutem in libertatem caput erigere temptaverunt. nihil temperantia moderetur. iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine. quae non tam ipsi quam veritati placent. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae. ipse et Neroni. ubi virtutes humanae gloriae serviunt. et verum dicunt. non diuturno tamen tempore tractum est hoc malum. ut per pristinarum deliciarum suarum recordationem mitiget praesentis doloris aculeos. neque id tribuit. id est voluptatem. in quo bello ita Romani victi sunt. Romani imperii termini moverentur 83. et si occultis causis. quos isti rebus singulis singulos. vel patri vel filio. quando fretus securitate victoriae naves. bellum Mithridaticum quadraginta annis. ut aliter inde non posset evadi. ut nihil provideat prudentia. qui non compellat in mortem. non tribuamus dandi regni atque imperii potestatem nisi Deo vero. unde iam potest placere. qui praeter unum Deum non coluit et quando regnavit. 87 . continent litterae istorum. Sed non existimo satis debiti decoris esse picturam. sicut in eius arbitrio est iustoque iudicio et misericordia vel atterere vel consolari genus humanum. ne per immoderationem noxium aliquid valetudinem turbet et voluptas. in quo bello Italico Romanis saepissime victis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores. si etiam talis fingatur. Ille igitur unus verus Deus. gentes non exterae. Licet enim ipsa gloria delicata mulier non sit. Bellum piratarum a Pompeio. Deus dat dominatum in serie temporum. qui non cesserat Iovi. Cessit enim Terminus deus necessitati. Sic etiam tempora ipsa bellorum. ut taceam de populo Hebraeo. fortiter in animi cogitatione. Picentes. a quibus solos duos deos coli. superioribus temporibus multum in omni virtute laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta. sicut ei placet. quam etiam in corporis sanitate Epicurei maximam ponunt. Bellum Punicum primum per viginti et tres annos peractum est. duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. regnum vero terrenum et piis et impiis. ut alia citius. ut. Bellum quoque fugitivorum gladiatorum. ipse et Domitiano crudelissimo. sibi sapientes videntur et sibi placent. Quamvis enim aliquid dixerimus. per quorum cultum se isti regnasse crediderunt. de his sanatis gratias agens. Nam eorum virtus. qui Vespasianis. numquid iniustis? . nam quintus ei annus finem dedit. si tamen ulla est. 21. plus intendit in ea. qui sibi placet. qui Augusto. qui Constantino christiano. alterum malum 81. quod apertum nobis esse voluit: tamen multum est ad nos et valde superat vires nostras hominum occulta discutere et liquido examine merita diiudicare regnorum. Unde non ei digne servit soliditas quaedam firmitasque virtutum. quamvis multis Romanis ducibus et duobus consulibus victis Italiaque horribiliter contrita atque vastata. <in> quibus sibi displicet. si qua in illo sunt. ut placet. quando voluit et quantum voluit Romanis regnum dedit. suavissimis imperatoribus. de illis sanandis preces fundens.. nisi unde placeatur hominibus et ventosae gloriae serviatur. quibus victus necessarius portabatur. ipse Gaio Caesari. temperantiae iubeat. Nihil hac pictura dicunt esse ignominiosius et deformius et quod minus ferre bonorum possit aspectus. qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum. Quae cum ita sint. ut sub iugum etiam mitterentur.. tertio tamen anno post multa consumpta consumptum est. nihil distribuat iustitia. graviter offendatur 80. Sic etiam hominibus: qui Mario. inflata est et multum inanitatis habet. qui dat felicitatem in regno caelorum solis piis. et ne per singulos ire necesse sit. nisi contra illud auspicium dei Termini. alio modo quodam humanae subditur laudi. cui nihil iniuste placet. si dolor corpori acciderit. Marsi et Peligni. vel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum. de quo iam dixi. vel etiam Persis. Ita virtutes cum tota suae gloriae dignitate tamquam imperiosae cuidam et inhonestae mulierculae servient voluptati. cuius vanis deditus oraculis erat. nihil toleret fortitudo. fortitudini iubeat. unum bonum. incendit. bellum Punicum tertium ab Scipione incredibili celeritate et temporis brevitate confecta sunt. sed Italicae. quantum satis visum est 82. quem diligit. quam in ea. alia tardius finiantur. teneat dominam suam. neque enim ipse. cuius egregiam indolem decepit amore dominandi sacrilega et detestanda curiositas.offensis legibus voluptas vivere secura non possit.. Haec plane Deus unus et verus regit et gubernat.

et tam incredibiliter victis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstravit. qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes christianae religionis reverentia tuerentur ipsisque daemonibus atque impiorum sacrificiorum ritibus. quia vel diutius imperarunt vel imperantes filios morte placida reliquerunt. quam variis eventis. si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum maiestati eius famulam faciunt. Neque enim nos Christianos quosdam imperatores ideo felices dicimus. 23. si tardius vindicant. Quid ex optimo principe expetendum sit. sed prudenter attendunt. omnium si fieri potest hominum oblivione sepelire conantur. si iuste imperant. si eamdem veniam non ad impunitatem iniquitatis. cui pepercisset? Quibus honorem locis martyrum detulisset? In qua persona Deum timeret? Cuius non sanguinem fusum. ubi non timent habere consortes. uno die tanta celeritate sic victus est. quae adiuvante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit. quibus immolare cotidie ferebatur. si malunt cupiditatibus pravis quam quibuslibet gentibus imperare et si haec omnia faciunt non propter ardorem inanis gloriae. qui non pertinent ad regnum Dei. indignationem suam tanta mansuetudine temperavit. sed ad spem correctionis indulgent. rex Gothorum. sed propter caritatem felicitatis aeternae. Sed felices eos dicimus. ne ab illo ista qui in eum crederent velut summa bona desiderarent. ut ab his qui non pervicaciter contendunt. similiter erimus ingrati. sed vulnerato Romanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus atque ipse mox captus poena debita necaretur. misericordiae lenitate et beneficiorum largitate compensant. quod ille ideo vicisset. Radagaisus mirabiliter victus est. facile ignoscunt. cum eius fama ubique crebresceret. vel hostes rei publicae domuerunt vel inimicos cives adversus se insurgentes et cavere et opprimere potuerunt. quod a nobis si tacebitur. ut illum primo faceret mirabiliter vinci. nec insanis adversus Deum linguis se interimant et decipiant imperitos. ne ad infirmorum animos evertendos gloria daretur daemonibus. non pro saturandis inimicitiarum odiis exserunt. ut ne uno quidem non dicam exstincto. qui talia diis Romanis sacra non facerent nec fieri a quoquam permitterent. ideo tanta potuisset. Quod tamen nostra memoria recentissimo tempore Deus mirabiliter et misericorditer fecit. exclamantes. quantum in ipsis est. cuius pudicitiam vellet intactam? Quas autem isti pro diis suis voces haberent. nec propter praesentes necessitates vera religio deseratur. Haec et alia vitae huius aerumnosae vel munera vel solacia quidam etiam cultores daemonum accipere meruerunt. quod Romanos facere christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis. sed. quanto posset esse liberior. vinci omnino non posset ab eis. quia cotidianis sacrificiis placabat atque invitabat deos. ita verus Dominus gubernatorque rerum et Romanos cum misericordia flagellavit. et magis aeternae vitae fidelissima exspectatione teneatur. quidam etiam dissimulatores suae scientiae. deinde ab his barbaris Roma caperetur. quam luctuosis cladibus a veteribus sint gesta Romanis. quod ille diis amicis protegentibus et opitulantibus. si eamdem vindictam pro necessitate regendae tuendaeque rei publicae. quanta insultatione iactarent. quo pertinent isti. quod aspere coguntur plerumque decernere. quam diuturna bella. Recolant igitur qui legerunt. sic adversarentur nomine christiano. si Deum timent diligunt colunt. Et non agunt miseri gratias tantae misericordiae Dei. de quibus ille praesumpserat. postea re ipsa futuros. et se homines esse meminerunt. ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere viderentur. Cum Radagaisus. qui cum statuisset irruptione barbarica graviora <pati> dignos mores hominum castigare. nobis apud Carthaginem dicebatur. quoniam multi praeteritarum rerum ignari. agmine ingenti et immani iam in Urbis vicina constitutus Romanis cervicibus immineret.Sed quia non diligebant gloriam propter iustitiam. sicut solet orbis terrarum velut procellosissimum pelagus varia talium malorum tempestate iactari. ubi nutu summae maiestatis oppressus est. 88 . sed iustitiam propter gloriam diligere videbantur. Tales christianos imperatores dicimus esse felices interim spe. si temporibus christianis aliquod bellum paulo diutius trahi vident. quod. si ipsa non esset et vetere ritu numina colerentur. 24. Nam si ille tam impius cum tantis et tam impiis copiis Romam fuisset ingressus. hoc credere spargere iactare paganos. et quod nolunt aliquando fateantur. ilico in nostram religionem protervissime insiliunt. pacem factam foedusque ruperunt. iam Romana illa virtute. non cum gratiarum actione commemorant. et hoc ipsius misericordia factum est. si plus amant illud regnum. cum id quod exspectamus advenerit. si. si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur. id quoque celerrime finiretur. si luxuria tanto eis est castigatior. quibus eum supplicare constabat. si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non neglegunt. Haec ideo commemoro.

terras. cui iam episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam. quanta optare nullus auderet. a Theodosio vindicatus est. quamvis piae animae solacia talia non requirant. tumultu quorundam. Christianos hac occasione fieri voluit et christiana caritate dilexit. quod hi spiritus in talibus multum valerent. accepto rursus prophetico responso fide certus oppressit. cui fundit ab antris Aeolus armatas hiemes. nisi daemonibus supplicet. cui etiam condere civitatem Romano imperio sociam. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius. Et coniurati veniunt ad classica venti! 85 Victor autem. quem regni participem fecerat. satis intellegens nec terrena munera in daemoniorum. 1. nec privavit rebus et auxit honoribus. has sublimitates et regna terrena existimarent posse neminem consequi. bona opera tulit ex isto temporali vapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae. cum propter vitam aeternam quisque debeat esse Christianus: Iovianum multo citius quam Iulianum abstulit. in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit. unde potius eum servata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. etiam nondum Christianos ad Ecclesiam confugientes. unde fugatus fuerat. qui ei cohaerebant. Sed rursus ne imperator quisquam ideo Christianus esset. cuius Ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. eorumque fulmina. quorum operum merces est aeterna felicitas. si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret. sed ad Iohannem in Aegypti heremo constitutum. fructus ipsiusque hominis animam corpus. Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus. verum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius parvulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum. sicut crediderat et praedixerat. universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit. velut ipsius Romae filiam. verum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur. Iovis simulacra. Mox tyranni Maximi exstinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus. Clarus fuit Theodosius virtute et fide. quem civilis belli quodam modo heredem reliquerat. filios imperantes reliquit. longe quidem mitius quam Magnum Pompeium colentem velut romanos deos. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus. militat aether. auras. cum a Theodosii partibus in adversarios vehemens ventus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet. quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre. quem Dei servum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat. Inter haec omnia ex ipso initio imperii sui non quievit iustissimis et misericordissimis legibus adversus impios laboranti Ecclesiae subvenire. aquas. lucem. belli abstulerat impetus. ne homines. qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus.Constantinus et successores Deum coluerunt. Unde et poeta Claudianus. cuius dator est Deus solis veraciter piis. sed in Dei veri esse posita potestate. grandaevus aegritudine et senectute defunctus est. quae adversus eum fuerant nescio quibus ritibus velut. misit atque ab eo nuntium victoriae certissimum accepit. sensus. quae commemorare longum est. cum misericordissima veneratione restituit. Nam ille vindicari a Catone non potuit. eoque sive per insidias sive quo alio pacto vel casu proxime exstincto alium tyrannum Eugenium. mentem. iste autem. sed ipsum verum Deum colentem tantis terrenis implevit muneribus. ut imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret videndo prostratam. quod aurea fuissent. hic in angustiis curarum suarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas atque illicitas. quamvis a Christi nomine alienus. contra cuius robustissimum exercitum magis orando quam feriendo pugnavit. bonis malisque 89 . Unde et ille non solum vivo servavit quam debebat fidem. quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia. 25. qui eum crederent propter aeternam vitam colendum. iocantibus (quod illa laetitia permittebat) cursoribus et se ab eis fulminari velle dicentibus hilariter benigneque donavit. sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. deposuit. Bella civilia non sicut Cinna et Marius et Sulla et alii tales nec finita finire voluerunt. in tyramnis opprimendis per omnia prosperatus est. sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere voluit terminata. paterno custodivit affectu. Gratianum ferro tyrannico permisit interimi. In neminem post victoriam privatas inimicitias valere permisit. Nam bonus Deus. Inimicorum suorum filios. quam Valens haereticus favens Arianis vehementer afflixerat. Simulacra gentilium ubique evertenda praecepit. quando in Thessalonicensium gravissimum scelus. in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte deo. cum parvulum haberet fratrem avidior fidae societatis quam nimiae potestatis 84. sicut ipsum mundum. ut felicitatem Constantini mereretur. Diu imperavit. consecrata et in Alpibus constituta. Cetera vero vitae huius vel fastigia vel subsidia. vitam. quos. 26. non ipsius iussu. vindicare compulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam.

Quid Varronem de diis gentium sensisse credendum sit. colendos deos. 9. qui vehementius civilem theologian reprehendit quam Varro fabulosam. De libertate Senecae. sed propter eam. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent. et de civili contra Varronem. quod iam scripserint. De his. in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo. qui dicunt deos a se non propter praesentem vitam coli. nihil deorum falsorum numerositas prosit.largitur. Facile est enim cuiquam videri respondisse. his quinque libris satis arbitror esse responsum. sed ad licentiam maledicendi tempus exspectant. sed tempus quaerant. 8 LIBER VI BREVICULUS 1. id est uno fabuloso. De theologia mythica. De fabulosae et civilis theologiae similitudine atque concordia. qui peccandi licentia felix appellabatur: O miserum. 7. 11. 8. Sed considerent omnia diligenter. quibus ostenditur. libere quod oportet audire. quas doctores pagani pro diis suis conantur ostendere. De officiis singulorum. ab eis quos consulit amica disputatione. 26. 10. audivi quosdam nescio quam adversus eos responsionem scribendo praeparare. 6. Quid de Iudaeis Seneca senserit. qui maledicendi licentia felicem se putat. si voluerit. Nam si non ad libertatem vera dicendi. non optent quod eis non expedit. cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab impudentibus eligant. quia. Quod ex disputatione Varronis apud cultores deorum antiquiores res humanae quam divinae reperiantur. quae post mortem futura est. qui tacere noluerit. quod ad ista temporalia. si hoc illi omnino non liceat. Proinde iam etiam illis respondendum esse video. Nam istis. 3. graviter. cui peccare licebat 86! unde quisquis est. Aut quid est loquacius vanitate? Quae non ideo potest quod veritas. 2. De tribus generibus theologiae secundum Varronem. Quos admoneo. qui propter amicitias mundi huius volunt vana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur. quos de antiquitatibus rerum humanarum divinarumquae composuit. 2. Deorum. confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem. 4. quam pro temporum gubernatione dispensat. quae sola stulti habere concupiscunt. 90 . Quae dicta quaeque dicenda sint adversariis. quorum talis et genera et sacra detexit. De interpretationibus naturalium rationum. quantum possunt. Quae sit partitio Varronis librorum suorum. etiam plus potest clamare quam veritas. Deinde ad me perlatum est. honeste. qui manifestissimis documentis. quae potius exagitari quam convelli possint garrulitate impudentissima et quasi satyrica vel mimica levitate. ut reverentius cum eis ageret. id est fabulosa. 5. sed propter aeternam. et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint. absit ut eis eveniat quod ait Tullius de quodam. altero naturali tertioque civili. multo erit felicior. si de illis omnino reticeret. quo sine periculo possint edere. cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid voluerit contradicere et.

quos christiana religio destruit. quae Graece dicitur et uni vero Deo debetur. deos gentium. etsi non libere praedicando. a Lymphis vinum 4. qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur.12. facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus. quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. etiam hi refellendi et docendi sunt. si non affectent fallere ut daemones. quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est vitam aeternam a talibus diis 91 . sed propter illam. sed aegroti insanabilis morbus invictus est. ut promissus ordo expetit. vitam aeternam cuique praestare? An vero peritissimi illi et acutissimi viri. ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset. sed multos deos. quos deos immortales vocant. 2. Ceterum quis ferat dici atque contendi deos illos. ut. 1. peteretur a Libero aqua. talia se improbare testati sunt. qui ea quae legunt vel sine ulla vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt. colendos esse contendunt: placet a veridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus. qualis ioculariter in mimo fieri solet. quos impietas vesana possedit. quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt 2. qui non propter istam vitam. LIBER SEXTUS NIHIL DII POSSUNT AD VERAM FELICITATEM Dii nec terram nec caelestia curant (praef. cui vitium tam immane dominatur. Indigne se gerunt cultores deorum. quos esse inutilia simulacra vel immundos spiritus et perniciosa daemonia vel certe creaturas. venerandos et colendos putant. A diis non speratur vita aeterna. -1) PRAEFATIO. Hi vero. non solum dissimulantibus. Quod gentilium deorum vanitate detecta nequeat dubitari aeternam eos vitam nemini posse praestare. qui. propter vitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac servitute. 1. Et nimiae quidem stultitiae vel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? Quando ea putatur gloria vanitatis. quam minus disseruisse iudicabunt. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici. saltem utcumque in disputationibus mussitando. quae post mortem futura est. Verum tamen in omnibus vanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt. auctores erunt cuipiam hominum diis immortalibus supplicanti. qui nec ipsam adiuvent temporalem. falsa atque indigna sive finxerunt sive ficta crediderunt et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus. non usque adeo inconvenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum deum. totamque invidiam. 1. Cum philosophis verae felicitatis tractanda quaestio. quid a quoque esset petendum. putasne in potestate nos habere vitam. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his. cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in vanitates et insanias mendaces 1. supplici respondebunt: o homo. non Creatorem veritas Christiana convincit. saltem date mihi vitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes (solent enim esse ad risum faciles) 5. quorum in quarto libro quosdam commemoravi 3. cum a Lymphis petierit vinum eique responderint: nos aquam habemus. propter vitam. nullis cedere viribus veritatis. qui multos deos et falsos. in perniciem utique eius. quibus rerum exiguarum singulis singula distribuuntur officia. coli oporteat. quam quaestionis ipsius necessitas postulabat. ne absurditate turpissima. quae post mortem futura est. quam christianae religioni de huius vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur. possit recte dicere: si vinum non habetis. Quinque superioribus libris satis mihi adversus eos videor disputasse. qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam. hoc a Libero pete. Nunc ergo quoniam deinceps. omnino esse inanem rectae cogitationis atque rationis plenamque levissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt. sed contra suam conscientiam etiam faventibus doctis.

3. Huc accedit. tam sit inconveniens et absurdum. quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione vel comparatione praeferenda est. cuius in hac vita potestas nulla esset. Ac per hoc. suis officiis quodam modo limitatas. verbi gratia. propter vitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt. homine. quantum studiosum verborum Cicero delectat. discussis omnibus longe alienum a veritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum atque falsorum 6 saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae impietatis est. hoc quiddam parvum et abiectum. si cuiquam istorum pro vita supplicetur aeterna! Nec terrena regna dii conferunt. a quibus autem sperneretur. sed vanitatis opinione tribuuntur. partim praetereundos putavi. quoniam nimis multos putarunt. quantum ad illos deos attinet quos instituerunt civitates. dignius irridentur in mundo. ut. qui colerent deam Iuventatem. quam nos saecularem. ne quisquam eorum sederet otiosus. quod sub alterius tutela ac potestate est. sed propter vitam quae post mortem futura est existimant colendos deos. Porro si a Cerere vinum a Libero panem. glabros aut male barbatos videremus 7: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse. doctrina tamen atque sententiis ita refertus est. quid a Libero. quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera. studiosum rerum tantum iste doceat. aetas ipsa floreret insignius contemptores autem eius vel intra annos occumberent iuventutis. inquit. a Vulcano aquam a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet. Quam ob rem si. itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam vel deformem barbam pervenire potuerunt. ac per hoc nec a Iuventate oportere peti vitam aeternam. ut. illi autem liberalem vocant. si malas cultorum suorum speciosius et festivius Fortuna barbata vestiret. a doctis sollerter inventum memoriaeque mandatum est. si (ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt) nullus Deus ex illa turba vel quasi plebeiorum vel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare. qui vitae huius aerumnosissimae atque brevissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam atque fulciendam ita singulas particulas tueri asseruntur. 4. Quis Marco Varrone curiosius ista quaesivit? Quis invenit doctius? Quis consideravit attentius? Quis distinxit acutius? Quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suavis eloquio. quid a Lymphis. ut mimicae scurrilitati videatur esse simillimum. quia. vel in ea tamquam senili torpore frigescerent. quid a Vulcano ac sic a ceteris. si eorum. nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc vitam esse sperandum. sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat. quia et multi colentes Iuventatem deam minime in illa aetate viguerunt. ipsa praestaret. petatur ab altero. iam nec propter illa saltem. 1. ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea dii tales vel terrenum regnum dare non posse visi sunt. digne ridentur in theatro. quos partim commemoravi in quarto libro. quae non daret barbam. quae ibi versatur. qui non propter istam. quae putant eis subdita. omnino colendi sunt. cum de regno terreno quaereremus. si id. 1. 2. illi dii tales apparuerunt. a barbatis eius contemptoribus irridentur: itane desipit cor humanum. minutatim divisa tribuerunt. quibus danda atque servanda deberent vel ista committi. quantum potui. ut eamdem saltem aetatem. Quod cum fit ab scientibus mimis. sit necessarius. si iam cum illis agimus. ut in omni eruditione. disputationem se habuisse cum Marco Varrone. cum vero a nescientibus stultis. quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione veritatis. ut ab insipientibus populis colerentur. quibus singulis singuli praeesse perhibentur. contra quos iam quinque praecedentibus voluminibus satis. si aeterna vita. ista opera temporalia. quanto minus potest immortales ex mortalibus facere! Dii nec colendi pro his rebus quae illis commissa sunt. qui eis. qui cultum eorum vitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt. ut indignissimi viderentur. quia illi magni et excelsi sunt. sicut credunt hi. et si qui eam pro barba impetranda venerantur. Denique et ipse <Tullius> huic tale testimonium perhibet. 92 . ut in libris Academicis dicat eam. Quid Varro disserat de theologia et rebus divinis (2-9) Qua ratione Varro de rebus divinis disserat. et multi non eam colentes gaudent robore iuventutis. Nunc vero cum earum cultus nec propter ista ipsa. Quae cum ita sint. quod non dignarentur in tanta sublimitate curare. quosnam illud deos vel deas hominibus credendum esset posse conferre. inanem ludibriosumque cognoscit. quae barba induitur. Cui ergo deo vel deae propter quid supplicaretur.petere vel sperare. disputavi.

alteri sacra privata. Sed quia oportebat dicere et maxime id exspectabatur. Profecto de hac re sic erat certus. vir tantus ingenio tantusque doctrina. Quater autem seni viginti et quattuor fiunt. secundos tres ad loca pertinentes ita. Cum vero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit. 3. tu descriptiones temporum. qui ad homines pertinent. et tamen ea quibus movebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse? Quid disserant libri Antiquitatum. in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt. ita. sed ad superstitionem diceret pertinere. alterum de ludis circensibus. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus. quam Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur 11. tertios de temporibus. inquit. cuivis hominum. quibus exhibeant. id est Academicis. qui communiter prius de omnibus loqueretur. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est. ubi exhibeant. causas aperuisti 9. qui noxias opiniones. invidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus impiorum et aperte 93 . qui restant. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. quae diis exhibenda sunt. quibus anima humana magis magisque vanescat et incommutabili aeternaeque veritati coaptari atque inhaerere non possit. ut primus sit de pontificibus. ut diximus. ex his. secundus de auguribus. tu sedem regionum locorum. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes. nescio utrum tam multa in eis ridenda. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: Nos. tu sacerdotum. qui tam multa legit. quoniam re vera in hac facultate multum impar est. quam multa vix quemquam legere potuisse credamus: iste. quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes. Iste igitur vir tam insignis excellentisque peritiae et. addidit sine ulla dubitatione doctissimo. ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant. istam secutus in ea partitione rationem. ut in uno eorum de sacellis. Nequaquam dii colendi propter vitam aeternam. 1. in secundo incerti. tu domesticam. qui exhibeant. sex quartos eosdemque postremos de rebus absolvit. si rerum velut divinarum. sedecim. quando agant. id est ad dies festos. ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. apposuit. quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt. in secundis sex de locis. tu publicam disciplinam. tertius de quindecimviris sacrorum. tu sacrorum iura. quae dixi. Intendit enim qui agant. de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos. sed ut loquar apertius. Non ait eloquentissimo vel facundissimo. facillime apparet. quantum attinet ad ea. inquam. tres porro. tertio de locis religiosis. rebus humanis viginti quinque. oppugnator esset atque destructor easque non ad religionem. quia et istorum exordio unum singularem. quartos de sacris. In sex itaque primis de hominibus scripsit. in capite posuit. de qua illos velut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi atque servari utiliore cura. Sed unum singularem. et in eis libris. non quales vocant illi daemones bonos. quid agant. ut quinquies terni quindecim fierent. non incursu hostili. qui istos sequuntur et ad tempora pertinent. contemnenda. ubi cuncta dubitanda esse contendit.omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo 8. sed civium neglegentia. ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. de quibus scripsit. 4. tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina. ut auferret dubitationem. Sunt autem omnes. Tu aetatem patriae. quam solet in omnibus adhibere. ita subdivisit. dii ipsi sequuntur extremi. ut aliquid ei scribere vacuisse miremur. sed omnium. Haec quattuor. in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. detestanda conscriberet. qui prius de omnibus loqueretur. officia. altero de sacris aedibus diceret. de scaenicis tertium. tam multa scripsit. qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus. et tamen ea legenda saeculis prodit. quid exhibeant. non tamen Sancto Spiritu liberum. Quadraginta et unum libros scripsit Antiquitatum. quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et veritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum. divinis sedecim tribuit. immundorum spirituum et sine controversia malignorum. subtilissima distinctione commendans. tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. sex tertios de temporibus. ultimo publica. quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo breviter ait: Vir doctissimus undecumque Varro 10. sequentes de locis. oppressum fuisse suae civitatis consuetudine ac legibus. Vel hominum enim sunt ista instituta vel daemonum. genera. libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit. Facile acutissimo. inquit. etiam hic. quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi. ut unum eorum faceret de feriis. ubi agant. quando exhibeant. In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari. hos in res humanas divinasque divisit.

non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur. si omnis esset natura deorum. quid nisi opiniones rerum vanarum? Hoc est nimirum. saltem digna est vel Romanis. quam reddidit.. alius ex femore sit. nec aliis quicquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probavit homines se praeposuisse institutis hominum. quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. ut aliqua pars divina praeponatur universis rebus humanis. dator vitae aeternae. quae scripsit de rebus humanis. quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus. a fabulis enim mythicon dictum est. quod prius exstiterint civitates. sed de fabulosa. non naturam hominum naturae deorum. quod tria genera theologiae dicit esse. in hoc. scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset. . aut omnino de nulla. quoniam Graece fabula dicitur. Ubi enim dicitur "non omnis". quod civile appellatur. genus. licet non omnis. quia divinae istae ab hominibus institutae sunt. praeponenda est utique rebus humanis. postea de hominibus. 1. ex naturae formula se scripturum fuisse. sicut structura. quae autem de his. quod dixi. sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Deinde ait: Mythicon appellant. sed etiam rationem reddens cur id fecerit. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis. Tertium etiam ipse latine enuntiavit. sed potest intellegi et "nulla". 5. quasi hic de aliqua scribat et non de omni. In his enim. non de civili. Primum. de qua scriberet. Varro fatetur deos ab hominibus inventos. ubi impunitum putavit. Secundum autem ut naturale dicatur. secutus est historiam rerum gestarum. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur. Eam vero inspirat et docet verus Deus. Quam si tacuisset. non solum scribens de his posterius quam de illis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse. Vera autem religio non a terrena aliqua civitate instituta est. non quantum ad orbem terrarum. quod voluit subtili significatione monstrare. In hoc enim est. ut ipse dicit. inquit. si de aliqua. Non itaque rebus divinis anteferre voluit res humanas. Si de omni. ut servierint homini. Deinde illud quale est. alius ex guttis sanguinis natus.. sicut fabrum aedificio. ut dii furati sint. cur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam universae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est. id est rationis quae de diis explicatur. civile. quam humana attigissemus? Aut enim de omni natura deorum scribit. aut vero etiam aliqua. in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. neque hoc aperte dicere voluisse. aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. si novam ipse conderet civitatem. ut Deus alius ex capite. quo philosophi. sine caligine ullius ambiguitatis expressit. etiamsi non omnis. usitate quidem intellegitur aliqua. sed rebus veris noluit anteferre res falsas. Quae fabulosa sit theologia sive poetarum. quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria. 2. haec ratio est: Sicut prior est. quod etiam istae res divinae.aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci attestatione confirmant. sed quantum ad solam Romam pertinet. ubi ausus est. scripsit. aut de aliqua.. de divinis autem postea scripsisse testatur. eorumque unum mythicon appellari. Quid quod in illis tribus novissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere videtur? Quid est ergo. prius divina absolvissemus. praeponenda esset certe rebus romanis. Dicit autem prius se scripturum fuisse de diis. quo maxime utuntur poetae. Nam. ut autem et ipso tacente veritas clamat.naturalis seu physica vel philosophorum. 94 . quas divinas vocat. deinde ab eis haec instituta sint. quo populi. Rerum quippe humanarum libros. quam libere a se putavit esse culpandam. veris cultoribus suis. quae a civitatibus instituta sunt 12. physicon. tertium civile? Latine si usus admitteret. sicut pictura. In ea vero ipsa ratione. ut adulterarint. deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Hic certe ubi potuit. quod primum posuit. si de omni natura deorum scriberet. quia vero iam veterem invenerat. quos tamen rerum divinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse. 4. sed intellegentibus reliquisse. ab hominibus institutae sint. sicut in quarto libro commemoravi. pictor quam tabula picta. alterum physicon. Ita se libros rerum divinarum non de veritate quae pertinet ad naturam. iam et consuetudo locutionis admittit. ergo nulla est. sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt 13. denique in hoc omnia diis attribuuntur. quae non modo in hominem. prior faber quam aedificium: ita priores sunt civitates quam ea. inquit.. Quod apertius alibi posuit. postea de divinis. fabulare appellaremus... sed fabulosum dicamus. sed plane caelestem ipsa instituit civitatem. apertissime confitens. sicut pictorem tabulae pictae. Loquebatur enim non de naturali theologia.

civiles cogeris. quia indignum est. scaenicis? Absit. quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures 14. secunda ad mundum. cum eas usquequaque consideras. Videamus quid de altera dicat. iamque ipsum civile videamus qualiter explicet. nec spiritu Dei ad videnda et annuntianda divina in veritatem libertatemque subvectus. 1. quia turpe. pertinere posse et ad mundum. placetne tandem vitam aeternam peti aut sperari ab diis poeticis. theologia maxime accommodata est ad theatrum. ludicris. sed diis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. quas a deorum natura abhorrere vel talium. 5. an ex numeris. cum sis homo omnium acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus. In quo est. Video quidem. posterius de divinis. ut Pythagoras. [quae] sacra ac sacrificia facere quemque par sit. et sentis ipse. dicens alios esse deos naturales. quid habet meriti. Secundum genus est. ubi. Naturale autem a civili velle discernere quid est aliud quam etiam ipsum civile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est. tertia ad urbem. non Deus. fieri enim potest. Prima.. 6. 2. ut admittatur? Haec nempe illa causa est. theatri scilicet atque urbis. tantum quod eorum inter se controversias commemoravit. sed vitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis vereris offendere. an ex atomis. cur debet discerni fabulosum: quia falsum. ut gratae sint utraeque daemonibus.. Quid hic agit humanum quamvis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis. unde et istos civiles velis nolisve perfundas. discernamus ab hoc civili. sed de institutis aliud habere litteras poetarum. quorum in mundo vel extra mundum natura sit nusquam: theatrum vero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi civitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus divinis. quam qui adorantur in templis. cui palmam dederit? Utique secundae. id est a populis. 6. de qua postea disserendum est. quibus 95 . quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas. distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo. Quis non videat. quam quibus victimas immolatis. in quibus est. nec aliis ludos exhibeatis. ex igni sint. Adhuc quod sequitur attendamus. ferre non possunt. Intueamur sane et civilem theologian. urbes vero et theatra opera sint hominum. sed tamen homo. Illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. ut ait Epicurus. inquit. quod demonstravi. nec alii dii rideantur in theatris. cernis quidem quam sint res divinae ab humanis nugis atque mendaciis dirimendae. in quos liberius quod sentis evomas. Removit tamen hoc genus a foro. inquit.5. aliud sacerdotum. quare prius scripserit de rebus humanis. Quanto liberius subtiliusque ista divideres. sed hominum instituta secutus est. O religiosas aures populares atque in his etiam romanas! quod de diis immortalibus philosophi disputant. naturales ad mundum. quos deos publice colere. Nihil in hoc genere culpavit. per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. 2.. quod in urbibus cives. cum mundus opus sit divinum. O Marce Varro. utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis.civilis vel civitatum. de quo multos libros philosophi reliquerunt. primam et tertiam. Sequestrata igitur paululum theologia. 3. et omnis vestra litteratura circumsonat. nosse atque administrare debent. sed etiam libenter audiunt. ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur. quamvis urbes esse videamus in mundo. de quo nunc agitur. Quid? ab eis diis. quia non modo in hominem. quod vero poetae canunt et histriones agunt. id est fabulosum atque naturale. theatricis. quod physicon vocant et ad philosophos pertinet. alios ab hominibus institutos. quid habet reprehensionis. immo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. scholis vero et parietibus clausit. Invenisti alios fabulosos. sed etiam in contemptissimum hominem cadere possunt. maxime sacerdotes. quod est urbis. quod genus. Duas vero illas theologias.. . inquit. quale est: a quodam tempore an a sempiterno fuerint dii. de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? De Romanorum theologia Varro sibi discrepat. dii qui sint. quae contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt. Hanc enim pertinere testatur ad mundum. Neque id tantum. Dixerit aliquis: haec duo genera mythicon et physicon. civiles ad urbem. ut excludatur? Si autem hoc quod civile dicitur naturale non est. unde illa et ipse discrevit. quibus doctrina inimica est veritatis! Turpis est theologia fabulosa et civilis. non solum ferunt. Dicis quippe fabulosos accommodatos esse ad theatrum. Tertium genus est. ut credit heraclitus. quoniam in divinis rebus non naturam. quam supra dixit esse philosophorum. Sic alia. quam naturalem vocant.

haec favendo metit. non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris. quae urbana est. quae dii expetant. sacra vero illa. utique risum quaesisse videretur. poetas delectationis. scribunt poetae. nec ubi ludos scaenicos exponebat. et vitam non polluit societas daemonum. illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat. dii sunt masculi. quam male! . Ambae turpes ambaeque damnabiles. Quid de ipso Iove senserunt. 3. populi exhibeant. Illa enim de diis turpia fingendo seminat. sicut dicit. qui coluntur criminibus suis? Si veris. atque inter hos Cardea femina est. quae merito culpanda et respuenda iudicatur. quae colenda et observanda censetur. sed illa. crimina sunt deorum. illius turpitudine ornatur. sicut ostendere institui. haec colligit. et quae ab universo corpore aliena importune illi conexa atque suspensa sit. facinora et flagitia numinum illa cantat. quam mali! si falsis. et haec tota. illa prodit aut fingit. illa res divinas falsis criminibus insectatur. Quare quae erunt communia cum propriis. vita aeterna poscenda est? Nemo. aetates. sed ubi Capitolina iura pandebat. numquam eas ipsi dii praeciperent sibimet exhiberi.. publicam turpitudinem profitetur. non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur. pontifices non habent? Numquid Priapo mimi. sed sacerdotes agunt. formae. ista. usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. Ac per hoc ea. indignitatis et turpitudinis plena. ut non sint statuae delubrorum? Cur Forculus. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse. haec amat. e quibus maior societas debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis 15. Hoc si ita esset. Varro dixit! non cum irrideret deos. sicut forma humana deos fecerunt.in theatris et in templis. sed cum commendaret hoc dixit. una cum civilibus scribemus. Nec fabulosa igitur nec civili theologia sempiternam quisquam adipiscitur vitam. ita eos delectari humanis voluptatibus credidisse 17. 96 . Quid de Hercule et Larentina fabula dixerit. et Limentinus. Haec cum dicimus. Apollo ephebus ita personae sunt histrionum.. qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate. habitus deorum? Numquid barbatum Iovem. magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi voluit. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra. quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur. qui limini. 1. Et tamen alio loco 16 dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. quae tamen delectant et populos et deos. Quae sic abhorrent. quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur. parasitos Iovis. Indigna sunt simulacra et fabulae. inquit. qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne attestati sunt Euhemero. Hincine vita aeterna sperabitur. si se inserant affectionibus et assensionibus nostris. 6. quae theatrica est. 7. plus quam ut ea vulgus scrutari expediat. quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex. Denique talibus vincitur et fatetur. ibi quid fiat. minus esse quam ut populi sequi debeant. sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum convenientissime copulata. quae a poetis conscripta populi sequi non debent. qui foribus praeest. pars huius est. quae autem philosophi. Revocatur igitur ad theologian civilem theologia fabulosa theatrica scaenica. Non ergo nulla cum poetis. haec eorum criminum ludos in divinis rebus amplectitur. sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos. imberbem Mercurium poetae habent.haec placent et quos haec placant. Hic enim dixit quid fieri debeat. cum eorum illic crimina frequententur. quid aliud quam mimica sacra esse voluerunt? Nam parasitos Iovis ad convivium eius adhibitos si mimus dixisset. Ait enim ea. quae scribunt poetae. non utilitatis. haec ea deorum ipsorum festivitatibus consecrat. numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret. quia similia geruntur in templis. quae graves poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter virgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus vacat? Sed haec honestiora sunt in comparatione turpiorum. haec autem aut attestatur veris aut oblectatur et falsis. videri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de diis talibus maiestati indigna divinae et ridicula detestabilia celebrari. ut tamen ex utroque genere ad civiles rationes assumpta sint non pauca. ea tamen scribunt. Denique cum memoratus auctor civilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quamdam sui generis distinguere conaretur. sexus. divinarum. ab omni esse dedecore purgata et aliena. Delectationis enim causa. quae non histriones. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris. illa mendacia spargit. unde ista brevis temporalisque polluitur? An vero vitam polluit consortium nefariorum hominum. ad eius mensam qui constituerunt. non sane pars incongrua. ut arbitror.

ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a civilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. Deinde si ista sacra. At illa cum dormisset in templo. in altera se ipsum. Ac sic abeunti cum primus iuvenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: viros muliebria pati non est secundum naturam. Si autem interpretationis huius. et arboris et lapidis utique natura est. Novimus autem quae agantur in scaena. et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt. iterum recidunt. non theatrorum. sed templorum. non mimorum. Quid de sacris eorum boni sentiendum est. sacra sunt Cereris. Quae amplissimam adepta pecuniam ne divinae mercedi videretur ingrata. atque illa non comparente inventum est testamentum. quam pertinere ad urbem volunt. quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. 8. quae in terram. populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem. neque enim ab honestis agi debuerunt. quidquid gignit ipsa consumat. sub ea condicione. sed Dei. sicut aiunt. id est non fabulosae. Nescimus quid agant. 7. illa herede defunctus est. quorum nihil est Deus. 97 . infelicitate deploratur. quod pertineat Saturnus ad semina. quod in vitiosis hominum moribus vix habet inter tormenta confessionem. quae tenebris operiuntur. hinc excusantur atque purgantur. Quasi vero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian. si mimi agerent. hoc idem de pecunia sua voluptati Herculis exhiberet. sed populorum. quod longinquitas temporis 19. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate. quid cetera perscrutamur 18? Quid evidentius suffragatur eis. apud illum esset inventura mercedem. de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret. eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter enervatos atque corruptos occultare minime potuerunt. cui primum iuveni obvia fieret. ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse divinos. et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur. quos inter sua sancta numerari atque versari negare non possunt. ipsi viderint.7. quos Gallos vocant. sic eis mater est terra. Itemque alii alio modo et similiter cetera. Cum vero haec dedecora non poetarum. quo numquam vel in choro meretricum abscisus aut mollis intravit. id est naturalium rationum interpretationes. quibus ostendantur rerum significare naturam: cur non etiam poetica similiter excusentur atque purgentur? Multi enim et ipsa ad eumdem modum interpretati sunt. Unde etiam illud est. deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule victus esset. in una constituens Herculem. usque adeo ut. quid est quod fabulosa de diis figmenta poetarum ad theatrum videlicet pertinentia velut secernere nituntur a civili theologia. quod acceptissimum putavit esse numinibus. ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum. sed plane frustra sacerdotes velut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. quia et hominis et pecoris. hoc crimen. ut. cum tam sint detestabilia. quod Herculis aedituus otiosus atque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante. sicut idem opinatur Varro. Obscaena sunt sacra mysteriorum. Quae sunt ergo illa sacra. quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. quales nec thymelica in se admisit obscenitas? Quid physica ratio dicat de matre deorum et Saturno. de qua oriuntur 20. caput est certe quod Mater deum terra est: quid ultra quaerimus. Sacra sunt Iunonis. ita nonnulli interpretentur. ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur. quibus agendis tales elegit sanctitas. ubi amatus eius Adon aprino dente exstinctus iuvenis formosissimus plangitur. sed sacrorum. Haec si poetae fingerent. 3. 2. qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudaverunt. quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus. quod habent interpretationes suas. debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam Deo Herculi dedit. sacra sunt Matris deum. Quamvis enim qui verus Deus est non opinione. 1. quae scaenicis turpitudinibus convincuntur esse foediora. Hic morbus. quando agitur de sacris Matris deum. non mater. sed civilis theologiae. sed scimus per quales agant. si autem victoria Herculis fieret. a tanto doctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem. qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae. In vera autem theologia opus Dei est terra. sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est. quae Saturni nomine significatur. sacra sunt Veneris. Saturnum suos filios devorasse. id est rationem non naturae. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt. quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles. vidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse. ubi nuptum data est Iovi. sed contra naturam. vel. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines. hoc dedecus habet inter illa sacra professionem. quod inde discedens. At enim habent ista physiologicas quasdam. quod ab eis immanissimum et infandissimum dicitur. si ipse vicisset.

unde non quidem omnia 21. sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas. et ob haec Libero eamdem virilem corporis partem in templo poni. ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos. generationibus. 9. hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus. illam culpandam proposuerunt. Quid? Ipsa numinum officia tam viliter minutatimque concisa. Intercidonam a securis intercisione. apud meliores animos inveniret locum. de qua agimus. . merito repudianda discernitur. 9. quae philosophorum est. neque fruges coacervantur sine scopis.. 3. 9. Haec certe non fierent in theatris.non ut haec prae illa tenenda eligeretur. a quibus ista conscripta sunt. utpote silvestri. ut a superstitioso dicat timeri deos... verum etiam ab ista civili. ut in domo sit. a religioso autem tantum vereri ut parentes. aut certe ex qualibet occasione immundissimi spiritus fallendis humanis mentibus irrepsisse? Absurda sunt quae de Libero dictitantur. qui vanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit. Sed domum est ducenda quae nubit. tertio deverrere scopis. Nam et civilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque civiles. sed ut cum illa respuenda intellegeretur. quod cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat. in hominum mentibus possint. ut. eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu circuire limina domus et primo limen securi ferire. Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori. 2. ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia fieri non potuisse nisi mente commota. ne Silvanus deus per noctem ingrediatur et vexet. atque omnes ita bonos dicat. adhibetur deus Domitius. quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro.et de ritibus contra Silvanum. qui etiam ludis talibus delectentur. ludunt quippe ibi.. adhibetur deus Iugatinus. ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem 24.. qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum civilium festivitatibus et in urbium divinis rebus adverterit. . qui civilem theologian reprehendere metuebant. nisi plures essent adversus unum eique aspero horrendo inculto. Liberum a liberamento appellatum volunt. eo quod de diis indigna confinxerit. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid immundi spiritus. Quale autem illud est.. Cum mas et femina coniunguntur. dum pro diis habentur. utraque contempta ea. ritibus. quam etiam Venerem putant.. sit hoc ferendum. 1. eo nimirum consilio. nec solum a naturali. coniugiis. quod et ipsam perhibeant semina emittere. Pilumnum a pilo. non ut hostes timeri. altera nihil nisi potum daret. Quo modo igitur vitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur. quos sua simulacra et sacra convincunt diis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis. quam naturalem vocant. simile sit furoris. sexu habitu. quae ad urbes populosque asseritur pertinere. nonne scurrilitati mimicae quam divinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti. hoc idem in feminis agere Liberam. Ad haec addunt mulieres attributas Libero et vinum propter libidinem concitandam. 98 . non furiunt. in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque vita vel morte sacra eis et sollemnia constituta. quibus diis custodibus contra vim dei Silvani feta conservaretur 25? Ita contra dei nocentis saevitiam non valeret custodia bonorum. quod mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus liberentur. femineam Liberae. Sic Bacchanalia summa celebrabantur insania 22. quarum una nihil nisi escam. ambas inveniet fabulosas. Itane ista est innocentia deorum. postea pilo.et de diis primae noctis nuptiarum. additur dea Manturna. Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae verecundiae. aetatibus. ut maneat cum viro. Deverram ab scopis. 8.Eiusdem turpitudinis sunt theatrica et civilis. magis ridenda quam ludibria theatrorum? . Educam et Potinam: nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo agere videretur. quamvis deos habere. atque ita sine periculo eorum. ambas improbandas intellegebant. ambas civiles. sed multa iam diximus. signis culturae tamquam contrariis repugnarent. adhibetur et deus Domiducus. propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio munere supplicari oportere. et illam scilicet fabulosam et istam civilem. et ea iussit auferri 23. neque far conficitur sine pilo. Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur improbatur.. hanc eius similem comparandam exposuerunt. ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium. ut his datis culturae signis deus Silvanus prohibeatur intrare. tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi. illam vero audebant improbare hanc non audebant. 2. quoniam acutissimi homines atque doctissimi.

. absit a veris religiosis. super cuius immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta iubebatur. urbes a theatris. Intellegimus quid agant. 99 .. ut et ille minus moveatur et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginensis dea. ut immunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent. ut. quia dea dicitur esse. atque ita utraque iudicio recte intellegentium reprobata sola naturalis remaneat eligenda? De qua suo loco in adiutorio Dei veri diligentius disserendum est 28. ne se commoveat. quae non est in numinibus. illam theatricam et fabulosam theologian ab ista civili pendere noverunt et ei de carminibus poetarum tamquam de speculo resultare. in suis sollemnitatibus ponerent. Quid est hoc? Si omnino laborantem in illo opere virum ab diis adiuvari oportebat. 9. qua possunt quasi conentur subtilitate discernere. Quis ergo usque adeo tardus sit. altera in carminibus poetarum. non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae. velut res honestas a turpibus. veraces a fallacibus. civilem vero reprehendere quidem non audeat. Nam si masculus crederetur et Pertundus vocaretur. ut virgini zona solvatur. maius contra pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra Silvanum. et ideo ista exposita. ita pudore afficiuntur. eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem. quod sine vi femina virgo esse non desinat 26? Si est ulla frons in hominibus. indignitatis falsitatis.. cuius illa imago est. qui pertinerent non ad ipsum hominem. in qua universa diligentia nullos demonstravit vel nominavit deos. ut qui qualesque sint in utraque melius videantur. quorum numerum est exorsus a Iano. quam tamen dii ipsi tamquam in eodem speculo se intuentes ita diligunt. sed prodendo reprehensibilem ostendat. 9. propter quam unam proprie nos Christiani sumus. quae in funeribus senum cantatur. atque ita et se ipsos immundissimos spiritus manifestius esse docuerunt. quam damnare non audent. ea subtilitate. sed ad ea. Sed quid hoc dicam. una pars eius sit in litteris sacerdotum.sicut etiam Varro. quod vocatur illa. templa ab scaenis. quam dicit ad philosophos pertinere. graves a levibus. quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc impletur. 5. Adest enim dea Virginensis et deus pater Subigus. in rebus divinis haberent. quae ob hoc etiam dicitur nuncupata. ostendi. detestentur. Utrum habeat et alias partes. sicuti est victus atque vestitus et quaecumque alia huic vitae sunt necessaria 27. sacra pontificum a carminibus poetarum. et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam. Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis compulerunt. ut sive ab hac sive ab illa vita speretur aeterna. in animis hominum moliri locum. . more honestissimo et religiosissimo matronarum? Sapientes dedignantur theologian theatricam et civilem. cum credunt coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic operi instantes. Eant adhuc et theologian civilem a theologia fabulosa. novitate pavidae illis cooperantibus sine ulla difficultate virginitas auferatur. Quid impletur cubiculum turba numinum. ostendens in omnibus. alia quaestio est: nunc propter divisionem Varronis et urbanam et theatricam theologian ad unam civilem pertinere satis. Unde. deinde coepit deos alios ostendere. similem demonstrando atque ipsam fabulosam partem esse huius satis evidenter docendo non nisi illi naturali.peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato secreto pudoris.. 4. impleat quisquam nisi ille. ut. si adest dea Prema. ut subacta. non deus. agat aliquid et maritus. quae sunt hominis. et dea mater Prema et dea Pertunda. eat foras. cum sit universa turpis et fallax atque in se contineat commenticios deos. non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid Venus sola parum esset.. serias a ludicris. a quibus vita aeterna poscenda sit. nonne. Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos coepit a conceptione hominis. Quid de diis Seneca senserit (10-12) Seneca evirationem dedignatur. Sed forte ideo toleratur. sed ut feminae sexu infirmae. si adest deus Subigus. appetendas a respuendis. quia sunt ambae similis turpitudinis absurditatis. comprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat. qui agnoscunt quid velint. illam eius imaginem liberius arguunt et reprehendunt. cum ibi sit et Priapus nimius masculus. ut fabulosam reprehendat. et Venus et Priapus. et huius urbanae theologiae velut electae et probatae illam theatricam abiectam atque reprobatam membrum partemque fecerunt. quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari. ut opinor.. ut non intellegat istum hominem civilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae. indignae atque probrosae. ut viro subigatur. ut. et hanc ipsam faciem. Valde inhonestum est.

Picum Tiberinumque Romulus. habitus illis hominum ferarumque et piscium. non turpem nec infamem deo promittunt. Et paulo post: Hi tamen. etiamsi supervacuum usum. infra alios? Ego feram aut Platonem aut Peripateticum Stratonem. quasi dii libenter spectarent. sed color. alius unctor. Unde in his sacris civilis theologiae has partes potius elegit Seneca sapienti. Se ipsi in templis contrucidant. quod culpabat adorabat. Tantus est perturbatae mentis et sedibus suis pulsae furor. 3. immortales. Ait enim: Quae omnia sapiens servabit tamquam legibus iussa. pudebit publicatae dementiae. quidam vero mixto sexu. Neptuno Salaciam. viriles sibi partes amputat. ut sic dii placentur. si cum paucioribus furerent. ne vir esset. 10. tam dissimilia sanis. 2. quam theatra ubi finguntur. Alius nomina Deo subicit. inveniet tam indecora honestis. Hostilius Pavorem atque Pallorem taeterrimos hominum affectus. ne istam urbanam theologian theatricae simillimam aperte sicut illam reprehendere auderet. Tolerabile est semel anno insanire. Et paulo post: Quid quod et matrimonia. nunc sanitatis patrocinium est insanientium turba. Si cui intueri vacet. quibus non miror petitorem defuisse. furori certum tempus est.. sunt qui ad vadimonia sua deos advocent. Adfuit enim scribenti. Sedent quaedam in Capitolio. ut Populonia vel Fulgora et diva Rumina. Doctus archimimus. verum ex aliqua parte non defuit. 1. si credere poetis velis. Vulcano Venerem. diversis corporibus induunt. quem illi homines desierant. inquit. qui vano motu bracchiorum imitatur unguentem. non tamquam diis grata. quem philosophi quasi liberum fecerunt.. . inquit. quia videlicet magnum aliquid eum philosophia docuerat. inquit. quorum alter mentis territae motus est. quae si spiritu accepto subito occurrerent. Quosdam tamen caelibes relinquimus. tantum modo poeticam theologian reprehendere ausus est. quasi condicio defecerit. cotidie in Capitolio mimum agebat.. Tyramni laceraverunt aliquorum membra. cum perditio eius inventioque fingatur. iubente domino manus attulit. alter sine animo? Et ad hoc respondens: Quid ergo tandem. inquit. Hanc libertatem Varro non habuit. Sed iste. non tantum a simulacro stantes digitos movent ornantium modo). non quidem ex toto. opposuit sibi quaestionem et ait: Hoc loco dicit aliquis: credam ego caelum et terram deos esse et supra lunam alios. sed in actibus fingat. In regiae libidinis voluptatem castrati sunt quidam. 10. quam iste concidit. colebat quod reprehendebat. praesertim cum quaedam viduae sint. fratrum ac sororum! Bellonam Marti collocamus.sed legum iussioni cessit. Cum enim de simulacris ageret: Sacros. Omne illic artificum genus operatum diis immortalibus desidet. inquit. ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere. quae huic defuit. inquit. Iam illa. senex iam decrepitus. deteriora sunt templa ubi haec aguntur. Sunt quae Iunoni ac Minervae capillos disponant (longe a templo. quae faciunt quaeque patiuntur. sed nemo sibi. veraciter exprimatur: Hunc tamen. quem nonnullis indiciis invenimus Apostolorum nostrorum claruisse temporibus. iracundissimae respectu terrentur. adorabimus. quem ad modum ne quidem homines saeviunt taeterrimi et in fabulas traditae crudelitatis.. Annaeo Senecae.10. Deorum iungimus. In Capitolium perveni. Omnem istam ignobilem deorum turbam.et superstitionum mores. alter corporis ne morbus quidem. mox autem inventum magno esse gaudio derisisset. qui sic propitios merentur? Dii autem nullo debent coli genere. quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat et intrepide omnino coarguit.. inviolabiles in materia vilissima atque immobili dedicant. qui nihil perdiderunt nihilque invenerunt. ut eas in animi religione non habeat. viventi defuit. ut nemo fuerit dubitaturus furere eos. multo copiosius atque vehementius reprehendit ipse civilem istam et urbanam theologian quam Varro theatricam atque fabulosam 29. veriora tibi videntur Titi Tatii aut Romuli aut Tulli Hostilii somnia? Cluacinam Tatius dedicavit deam.. sed propter leges civium moresque hominum non quidem ageret fingentem 100 . Sunt quae speculum teneant. . ne superstitiosus esset in mundo. quod sibi vanus furor attribuit officii. quod diis gratum esset vel ad rem pertineret. si et hoc volunt. Sed si verum attendamus. tamen. quorum alter fecit deum sine corpore. Nam in eo libro. Haec numina potius credes et caelo recipies? De ipsis vero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit! Ille. Ubi iratos deos timent. monstra haberentur. sic. quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum. dolor tamen ille atque laetitia ab eis. agebat quod arguebat. quae se a Iove amari putant: ne Iunonis quidem. inquit. sunt qui libellos offerant et illos causam suam doceant. tam indigna liberis. Nec leges ergo illae nec mos in civili theologia id instituerunt. quem contra superstitiones condidit. ille lacertos secat. numina vocant. neminem sua lacerare iusserunt. quam longo aevo longa superstitio congessit. alius horas Iovi nuntiat: alius lictor est. quia illustris populi Romani senator erat. Libertas sane. Deinde aliquanto post. vulneribus suis ac sanguine supplicant. et ne pie quidem. civilem non ausus est. cum theologian naturalem praedicans quorundam philosophorum sententias digessisset.

sine qualicumque vita esse non potest. per id quod immortalis creata est. ut eum populus veraciter agere existimaret. quae dicta sunt. in selectis diis eam inveniri posse credendum sit. 2. victi victoribus leges dederunt. Vitam igitur aeternam. Sed quod animae natura. sed imitaretur in templo. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam vitam consecrandi homines essent. Mirabatur haec dicens et quid divinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam. eo damnabilius. Ait enim: Illi tamen causas ritus sui noverunt. summa mors eius est alienatio a vita Dei in aeternitate supplicii. Sed de sacramentis Iudaeorum. De illis sane Iudaeis cum loqueretur. colendi non sunt. mors est illa potius aeterna quam vita. cum multis inferioribus excellentior administratio deputetur. qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. ait: Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo convaluit. sed multo magis propter vitam aeternam. ne vel laudaret contra suae patriae veterem consuetudinem. vel cur vel quatenus instituta sint auctoritate divina. sic ageret. adiungat etiam illa. quibus et ipsi spiritus cruciabuntur immundi. quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt. Quid sentiat Seneca de Iudaeorum cultu. qui tanta turpitudine coluntur et. maior pars populi facit. maxime cum adversus Manichaeos ageremus 30. Nam si anima in poenis vivit aeternis. si cui satis non sunt quae in hoc volumine dicta sunt. quod cur faciat ignorat. pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum. quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen. Hic inter alias civilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata. ut per omnes iam terras recepta sit. inutiliter eos facere affirmans. Sed quoniam veternosae consuetudinis vis nimis in alto radices habet. cuius illa pars esse convincitur eiusque et ista simillima vel etiam deterior invenitur. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est. quos colit theologia ista civilis. 12. et an ab officiis viliorum deorum habeantur excepti. ubi est sine fine felicitas. Plurium deorum cultus nihil ad vitam aeternam confert. puto ex his. vel reprehenderet contra propriam forsitan voluntatem. id est sine ullo fine felicem. 3. neminem dubitare oportere. neque de civili. tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint. dare non posse convicti sunt: non solum propter ista temporalia atque terrena. si cui de ista civili theologia respuenda atque vitanda parum videor disputasse. Nulla quippe maior et peior est mors. Qui sint dii selecti.scaenicum in theatro. quam fallendo deciperet. in aliud volumen. civilis. et alias diximus. quo illa. ac post modum a populo Dei. quod per illos singulos septenis interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant vacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. Quam quoniam illi. quod neque de fabulosa. 11. latine autem dici possunt fabulosa. naturalis. animum intendat. quae de selectione quorundam deorum possit ostendi. quod superioribus quinque libris ostendimus. sed munus est Dei: cui Deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus. quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus. 9 LIBER VII BREVICULUS 1. An cum in theologia civili deitatem non esse constiterit. quae mendaciter agebat. Quam nulla sit ratio. et in hoc opere loco opportuniore dicendum est 31. si dea felicitas esset? Quia vero non dea. qui aeternam vitam. Nunc propter tres theologias. scaenicus autem ludendo potius delectaret. quae post mortem futura est. 101 . solus ille dat. quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt 32. nisi ita colantur. quam ubi non moritur mors. qui dat veram felicitatem. Porro qui non dat felicitatem. vitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe vitam aeternam dicimus. multo turpius irascuntur atque ob hoc se spiritus immundissimos confitentur. ubi vera est et plena felicitas. cui vitae aeternae mysterium revelatum est. speranda est aeterna vita. quod huic opitulante Deo coniungendum est.

16. quorum tantae turpitudines celebrentur. De Neptuno et Salacia ac Venilia. De turpitudine sacrorum. etiam hanc corporis sui infimam partem permeet eique vim divinam impertiat. De cognominibus Iovis. 13. Matris Magnae. qui nullis infamentur opprobriis. Quod doctrina Varronis de theologia in nulla sibi parte concordet. 9. qua error paganitatis inoleverit. De Iovis potestate atque eiusdem cum Iano comparatione. 102 . qua arbitratus est Deum animam esse mundi. De turpitudine sacrorum. De opinione Varronis. 5. quas pagani deorum suorum nominibus nuncuparunt. 17. quae etiamsi erant multarum rerum iudices. 10. De Apolline et Diana ceterisque selectis diis. 22. De Telluris cognominibus eorumque significationibus. quibus colendi Saturni ratio concinnatur. quam Varro deam esse confirmat. De paganorum secretiore doctrina physicisque rationibus. quae Libero celebrabantur. 7. 12. quarum divina natura sit. quem opinatur deum. quae non ad multos deos. 14. 26. De figmentis physiologorum. De stellis quibusdam.4. Quod Iuppiter etiam Pecunia nuncupetur. non debuerunt multorum deorum firmare opiniones. Melius actum cum diis inferioribus. 24. Quam interpretationem de abscisione Attidis Graecorum sapientium doctrina repererit. An Iani et Iovis recta discretio sit. uterque unus Iuppiter esse doceatur. 20. 28. 18. qui tamen in partibus suis habeat animas multas. An rationabile fuerit Ianum et Terminum in duo numina separari. Quod etiam ipse Varro opiniones suas de diis pronuntiarit ambiguas. quam cum selectis. 15. dum exponitur quid Saturnus quidve sit Genius. 21. 11. sed ad unum eumdemque referuntur. eo quod ille animus mundi. De sacris Cereris Eleusinae. De Terra. qui nec veram divinitatem colunt. quos partes mundi esse voluerunt. 8. 23. 6. quam tamen etiam quadrifrontem videri volunt. De interpretationibus. Quod. Quae credibilior causa sit. 19. Ob quam causam cultores Iani bifrontem imaginem ipsius finxerint. 27. nec eo cultu quo colenda est vera divinitas. De Mercurii et Martis officiis. 25.

quamvis ab ea nobis etiam huic. per quam Numa visis quibusdam daemonum imaginibus ludificabatur. cum res in aperto sit. 34. Non hoc dico: video enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliquid maius atque praestantius. cum tirones electi fuerint. quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit. quales a civitatibus qualiterque colendi instituti sunt. quisquam colendos propter vitam beatam. nec reprobantur aliae. quae physiologi ad mundum partesque ipsius rettulerunt. deitatem (nam et hoc verbo uti iam nostros non piget. Non opus est multa percurrere. iussit incendi. quae non nisi aeterna est. pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora atque meliora. de quibus parum diximus. quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt. Quibus proprie beneficiis Dei excepta generali largitate sectatores veritatis utantur. ne pro uno tot dii colantur. vel is qui scripsit vel eorum cultores vel dii ipsi vituperandi sunt. ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum. fragilitati necessaria subsidia praebeantur. Quod per solam Christianam religionem manifestari potuerit fallacia spirituum malignorum de hominum errore gaudentium. id est non perveniri ad aeternae vitae felicitatem talium deorum cultu. Eliguntur uvae ad vescendum. 33. qui structurae partibus aliis deputantur. cum istum forsitan legerit. quales in eis habebantur. Diligentius me pravas et veteres opiniones veritati pietatis inimicas. LIBER SEPTIMUS PHYSICORUM RATIONE DE DIIS SELECTIS NIHIL QUOD AD VERAM FELICITATEM PERTINEAT CONTINETUR Qua ratione dii seligantur (praef.29. non reprobatis ceteris. ut de Graeco expressius transferant quod illi appellant) hanc ergo divinitatem sive deitatem non esse in ea theologia. quem proxime absolvimus. 35. Eliguntur in aedificio lapides angulares 2. De libris Numae Pompilii. De hydromantia. ad unum. sed propter vitam beatam. Fieri enim potest. Verum Deum referre debuerint. opinetur. 103 . quas relinquimus ad bibendum. 4) PRAEFATIO. innotescerent. quod iam sibi sentiunt non necessarium. 30. Hanc divinitatem vel. quos senatus. quaerenda et colenda praedicatur. Quae requirantur ut quisque seligatur. et cum eliguntur in Ecclesia. 1. sed advertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti videantur. Quam ob rem non ex hoc. Quod omnia. Multum magna res agitur. ut sic dixerim. qui hoc ut verus Deus potest. quam civilem vocant. 31. quae a Marco Varrone sedecim voluminibus explicata est. quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret. utique ceteri reprobi iudicantur 1. 32. Qua pietate discernatur a creaturis Creator. qui fiant praepositi. cum vera et vere sancta divinitas. Quod sacramentum redemptionis Christi nullis retro temporibus defuerit semperque sit diversis significationibus praedicatum. non habebit. non utique ceteri reprobantur. cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. sicut in militia. quam nunc gerimus. cui nondum persuasit sextus liber. quae non nisi aeterna est. evellere atque exstirpare conantem et illius gratiae. patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum. quot sunt opera unius auctoris. ne sacrorum causae. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam verius: Si dii eliguntur ut bulbi. ut saltem deos selectos atque praecipuos. quod dii ex multis quidam selecti sunt. quos Varro volumine complexus est ultimo. non tamen propter mortalis vitae transitorium vaporem.

Mentem autem deam turba vilis 104 . ut etiam ipsa emisso semine liberetur 4. Omnes hi ex illis sunt.. quae ratiocinantur et intellegunt. Nam seminibus nasci in terra et ex terra est. Quae igitur causa tot selectos deos ad haec opera minima compulit. Minervam. et omnium seminum Saturnum et ideo seminationem quoque hominis non posse ab eius operatione seiungi. Ibi posuerunt et Mentem deam. Apollinem. omnium purgandorum et pariendorum Iunonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum: quaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino. Mercurium. qui facit omnia vivere atque sentire. ponitur autem Iuno. tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant oblivisci. confert selectus Saturnus semen ipsum.. in quibus omnibus ferme viginti duodecim mares. Quod si concedunt. Inter selectos itaque deos Vitumnus vivificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator vel sator et Liber et Libera seminum commotores vel emissores. quod muliebri utero geritur. quae sine intellectu atque ratione ut pecora vivunt et sentiunt: ita et illa.. quanto et ipsa intellectu ac ratione vincuntur. Vitumnus et Sentinus. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen. Iunonem. 2. Quae munera selecta non dantur a diis selectis. his quae nec vivunt nec sentiunt. cuius muneris deam selectores isti inter selecta numina minime posuerunt. quae Ceres seu Venus est. unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus. et hoc non sola. aditum aperit recipiendo semini. qui selecti appellantur. 3. quam et Venerem volunt. Et nimirum multo plus praestant. vivere autem atque sentire etiam deos sidereos opinantur.. Iovem. confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum. quae ad substituendos homines pertinent. quam illi tot proceres et selecti. sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. quae in carne vivescunt et sensibus adminiculantur: cur non deus ille. Hos certe deos selectos Varro unius libri contextione commendat: Ianum. quid est illud totum. Saturnum. si mens non est bona 9. Vulcanum. an quod populis magis innotuerunt maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea. quae in diis selectis etiam regina est et hic tamquam Iuno Lucina cum eadem Mena privigna sua eidem cruori praesidet 5. cum sint ignobilissimi. quorum alter vitam. Sicut enim. ibi Liber. Haec numina utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur. quidam vero pessimi memoria sunt mirabili. 1. merito praeferuntur. Si autem dicunt Vitumno atque Sentino haec sola attributa. tamen ignobilis. Vestam. his quasi famulis ista carnalia velut extrema et ima commissa sunt: itane sunt illi selecti destituti familia. confert hoc idem Libera. attendant quam eos sublimius locaturi sint. Dianam. sed cum Mena. alter sensus puerperio largiuntur 6. quos fama obscura recondit 7. quasi quicquam prosit iter carpere et domum duci. Orcum. nisi nescio quid abiectissimum limo ac pulveri comparandum? . Tellurem. cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. qua visi sunt seligendi. octo sunt feminae 3. Neptunum. Venerem. quae semina cogitare indignum est. ut non invenirent quibus etiam ipsi ista committerent. Et tamen Minerva est inter selectos deos. nisi ad vitam sensumque pervenerint. omnium seminum emittendorum Liberum et Liberam et ideo his etiam praeesse. opus facere cum ignobilibus cogerentur? Iuno selecta et regina Iovisque et soror et coniux 8. quae vita sensuque sunt praedita. utrum et ipsos velint habere omnium quae vivunt et sentiunt potestatem. quod conceptum est. quae hoc idem beneficium conferat feminae. etiam carni vitam praebet et sensum. Solem. quamvis Iovis filia. ibi Libera. sed cum tota sua nobilitate. feminis. quasi quicquam maius praestari homini possit.Nihil ad selectionem confert deorum officium. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi. Et hanc provinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor assignat. in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem quam memoriam quantumlibet ingentem? Nemo enim malus est. Liberum patrem. incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis vitam. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non immerito attribui.. haec tamen Iterduca est pueris et opus facit cum deabus ignobilissimis Abeona et Adeona. Quae profecto et Minervae fuerat praeferenda.. Lunam. ubi a Vitumno et Sentino. Martem. non eos invenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam. filia Iovis. quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt. quia Iterduca est et Domiduca. qui marem effuso semine liberat. quia opera maiora ab his administrantur in mundo. Genium. Nam ipse primum Ianus. Cererem.quia selecti non sunt Vitumnus Sentinus et Mens. qui bonam habet mentem. confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem viris. quae faciat pueris bonam mentem. cum puerperium concipitur. fluores menstruos ad eius. profecto potiora sunt his. Sed ibi est et dea Mena. et inter selectos ista non ponitur. confert selecta Iuno. universali opere hoc munus etiam partubus tribuens? Et quid opus est Vitumno atque Sentino? Quod si ab illo. Nam profecto sine vita et sensu. quae menstruis fluoribus praeest. qui vitae ac sensibus universaliter praesidet.

3. Haec in diis selectis tenere apicem debuit. nihil aliud etiam ipsa Fortuna nisi adversam putanda est habuisse fortunam? Sibi ergo adversata est. 105 . ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti. ut etiam civitates singulas conderent. ut perfectum exeat. sed temeraria. ubi unum vasculum. Ridemus quidem. 4. ut temerario iudicio suo quos vellet celebraret obscuraretque quos vellet. et in eis ipsis. cur celebrata sit Venus et obscurata sit Virtus. De Iano quidem non mihi facile quicquam occurrit.. isti in illorum sublimia crimina non venerunt. in quibus maxime quid posset ostendit. qui aliquo crimine famam traxit infamem. 2. . sed quia provenit eis. quae alios nobiles faciens nobilitata non est. cum hospite partitus est regnum. nunc eum bifrontem. quae. plurisque pendatur semper propter quod aliquid fit. tamquam minuscularios vectigalium conductores vel tamquam opifices in vico argentario. tanto frontosior appareret? Dii electi ad physicam rationem perpenduntur (5-26) Mysterio obumbratur physica ratio. quod diis quibusdam patribus et deabus matribus.. eum simulacri monstrosa deformitate turparunt. quas cum deas haberent. Saturnum fugientem benignus excepit. Verum tamen vix quisquam reperitur deorum non selectorum. per multos artifices transit. An ut illic esse non posset. nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli. uni effectori mortium alteri receptori. cur dea Pecunia Minervae praelata non est. An forte voluerunt. Cum igitur in his minutis operibus. Si ergo Felicitas ideo fortasse inter selectos deos esse non debuit. quam id quod propter aliud fit. qui selecti vocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in mundo administrationes. et inveniamus a quibusdam diis. ubi dederunt Marti et Orco. non rationabili felicitate. nunc etiam quadrifrontem. qui nequaquam seligendi putati sunt. Unde dicit etiam ipse Varro. quae minutatim diis pluribus distributa sunt. ut dixi. etiam ipsos selectos videamus tamquam senatum cum plebe pariter operari. Si ergo insipientis iudicio multitudinis facta est deorum ista selectio.. ut magis populis innotescerent. iste Ianiculum. ne obrueretur opprobriis. sed fortuito pervenerunt: saltem inter illos vel potius prae illis Fortuna poneretur. ut. quam dicunt deam non rationabili dispositione.nec potentissima Fortuna. sua cuique dona conferre. multo maiora atque meliora administrari quam ab illis.operuit. quod ad istam nobilitatem non merito. qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. plures enim Venerem quam Virtutem: cur celebrata est dea Minerva et obscurata est dea Pecunia? Cum in genere humano plures alliciat avaritia quam peritia. quanto iste innocentior esset. Illi ad istorum humilia opera descenderunt. qui non habeat artem suam pecuniaria mercede venalem. cum diceret: Sed profecto Fortuna in omni re dominatur. tamquam geminum. Aut si hoc nobilitari meruit. quoniam plurimi dii selecti erubescenda perpetrando amiserant frontem. quando eos videmus non praecipua virtute. facientes. Et fortasse talis fuerit. cur non praelata est Veneri Virtus. Quid de Virtute dicam? Quid de Felicitate? De quibus in quarto libro plura iam diximus 10. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit. quod plures appetunt. Non enim possunt invenire causam. quod ad probrum pertineat. Diis electis ludibrium fabularum adiectum. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum. Gratularetur autem diis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis appetitor et eos diceret fortunatos. ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque 12. Nam et vir disertissimus Sallustius etiam ipsos deos fortassis attendit. ignobilitas accidisset 11. Sed isti in cultu deorum omnis dedecoris appetitores. quae in ipsos quoque deos tam praecipuae est potestatis. raro invenias hominem. sicut eorum cultores de illa sentiunt. selectos eos et praecipuos nuncupatos. ille Saturniam. ipsa Fortuna.. Fortunae potestate selectos. cum eam longe praeferat ratio? Saltem certe. praecipuum locum haberet in selectis. cuius vitam minus turpem invenerunt. cum propter pecuniam sint artifices multi? Si autem paucorum sapientium est ista distinctio. sicut putant qui ei plurimum tribuunt 13. nullum eis locum inter selectos deos dare voluerunt. in omni re dominatur et res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque si tantum et in deos valuit. si non eos magis ad iniurias quam ad honores selectos videret. sed ut temere acciderit. innocentius vixerit et a facinoribus flagitiisque remotius. vix autem selectorum quispiam. sicut hominibus. cum ab uno perfecto perfici posset. cum eos videmus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos. qui sunt artificiosi. cum ambarum ab istis consecrata sint numina nec comparanda sint merita.

tamen ab animo dici sapientem. qui primi populis simulacra constituerunt. sed etiam videri. possent animam mundi ac partes eius. sed cuius conditio est. quae maxime circa corporum est occupata naturam. Ianus igitur. infimam terram. eam ipsam scilicet naturalem. unde mensis nomen accepit 18. sed sicut hominem sapientem. quaero quisnam sit. et hunc ipsum mundum esse deum. quae cum oculis animadvertissent hi. quae non huic tantum. Numquid ergo ad mundum. quem Graeci vocant . De naturali enim paucissima praeloquitur in hoc libro quem de diis selectis ultimum scripsit. qua tibi sobrie visum est. fortassis totum istum sensum de simulacris non constituendis. et caelum bifariam. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas. quanto est abiectior et falsior ista civilis. Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent. 7. de qua tunc diligentius disserendum est. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda. Fatetur interim vir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse veros deos. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa (ubi te multum dolemus) per haec mysteria doctrinae ad Deum suum. quod formam haberet humanam. unde intellegitur totam eius theologian. simillimus est immortalis animi. quod vocant Februm. Haec est videlicet breviter in ista praelocutione proposita theologia naturalis. terram vero in aquam et humum. quod significaret vinum. id est a quo facta est. ex quibus quaedam necessaria commemorare me oportet. cuius naturae deum volunt esse vel deos 14. significari animam rationalem. in opere illi dare potestatem dimidiam. non oculis videri et vocari heroas et lares et genios 16. a quo sumpsit exordium. sed ut plures etiam introducat. tamquam si vasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur. quae sequuntur ostendent. e quibus summum esse aethera. quorum qui simulacra specie hominis fecerunt. cum de civili. non cum quo facta est. quem Terminum vocant 17? Nam propter initia et fines duobus istis diis duos menses perhibent dedicatos praeter illos decem. eos caelestes deos non modo intellegi esse. cui plurimum tribuit. Primum eas interpretationes sic Varro commendat. Haec sunt mysteria doctrinae. quod hi. per id quod continet id quod continetur. Cur ergo ad eum dicuntur rerum initia pertinere. in hoc etiam mundo terminari fatentur? Quae est ista vanitas. Sed. . quibus turpitudinem miserrimi erroris velut altioris doctrinae specie colorare conantur. ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse. fines vero ad alterum. secundum aera. Dicit ergo idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens deum se arbitrari esse animam mundi. id est deos veros.. o homo acutissime.. Ideo Terminalia eodem mense Februario celebrari dicunt. castiusque deos sine simulacris veteres observasse Romanos 15? Hi enim tibi fuerunt auctores. ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. cum sit ex animo et corpore. quo solo illustrante anima fit beata. Sed ipsorum potius interpretationes physicas audiamus. num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti. quod mortalium animus. An Ianus principium et Terminus finis sit mundi. cum fit sacrum purgatorium. in simulacro faciem 106 . quas omnes partes quattuor animarum esse plenas. in quo videbimus utrum per interpretationes physiologicas ad hanc naturalem possit referre civilem. ita per simulacrum. initia rerum pertinent et fines non pertinent. Ianuarium Iano. timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis vanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. unde in lucem ista proferret. hoc videri secutos. Respondetur: Mundus est. si eius gratiae non sit ingrata. sicut ipsae interpretationes eius. qui Ianus est. quibus usque ad Decembrem caput est Martius.quam Varro deo mundo et animae tribuit. sed eas animo. non usque ad verum Deum qui fecit et animam). quantum ad deos selectos attinet. animo videre. Februarium Termino. quae iste vir doctissimus penetraverat. qui est in corpore humano. tertiam aquam. ita mundum deum dici ab animo. in aethere et aere immortalium. sed multis philosophis placuit. Quod si potuerit. adiungit mundum dividi in duas partes. tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adiungere? Si autem recto discrimine separata est: quando nec ista vera est quae illi naturalis placet (pervenit enim usque ad animam. quae in hoc mundo fieri dicunt. interim verum.5. in aethera et aera. tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia demonstrabunt. cum sit ex corpore et animo. usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. nec qui est omnium anima. ut alter illis deus praeficeretur? Nonne omnia. opitulante Deo vero quod restat implevero. in aqua et terra mortalium. qui adissent doctrinae mysteria. et metum dempserunt civibus suis et errorem addiderunt. nullo modo potuit pervenire. 6. caelum et terram. nec cuius portio. sed qui fecit omnem animam. quod eo velut vase natura ista soleat contineri. Brevis haec plane est atque aperta responsio. Hic videtur quoquo modo unum confiteri Deum. inter lunae vero gyrum et nimborum ac ventorum cacumina aerias esse animas.

a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes versus et introrsus ad fauces 20. efficientia sunt. non ideo priora sunt efficientibus causis. Iovem autem. Maior enim laetitia est. unde et palatum Graeci appellant 19. habens potestatem causarum. An Ianus bifrons et quadrifrons ipse sit mundus. in omni enim motu actionis suae qui non respicit initium non prospicit finem. inquit. Sed iam hoc negotium inter Ianum Terminumque discussum est. ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas. velle mundi simulacrum componere in Iano propter solum palatum. et nonnulli. si factorum prima discernerentur et summa. si eumdem et Ianum et Terminum dicerent atque initiis unam faciem. qui etiam Iuppiter dicitur. ad quattuor mundi partes hoc interpretantur. Quamquam etiam nunc cum in istis duobus diis initia rerum temporalium finesque tractantur. et de nostro ore et gutture. finibus alteram darent? Quoniam qui operatur utrumque debet intendere. Termino dari debuit plus honoris. Sed cur ei praeponitur Ianus? Hoc nobis vir ille acutissimus doctissimusque respondeat. quibus aliquid fit in mundo 22. quam istum deum dicere et tonantem et adulterantem. nisi terminetur. summum perceptio doctrinae. nobilissimus Vergilii versus ille testatur: Felix qui potuit rerum cognoscere causas 23. quibus partim gluttiendis partim exspuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. donec perducantur ad finem. quia.. Sicut enim nihil fit. quem pro filio devoraret) 25. cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. Semper enim prior est res quae facit. Hoc quam magnum sit. quorum similitudinem mundus non habet. 9. cuius similitudinem Ianus non habet? Cum vero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant. Quid autem hoc ad animam. Unde satius esset eis alium aliquem Iovis nomine nuncupare. quid ad vitam aeternam? Propter solas salivas colatur hic deus. Sed iam bifrontis simulacri interpretatio proferatur. neque ullo modo fieri potest. mundo similis videatur. exoptat.. quam si prorsus nullum putarent deum. quod hiatus noster. cum duas partes alias nominamus Septemtrionis et Austri. sicut initium facti est proficisci. poetae Latini caelum vocaverunt palatum. quem qui aliquid incipit maxime appetit intendit. 107 . licet prima praecedant tempore. quae dantur Iovi. summum pervenire. si Iovem populi appellant et tantis contumeliis tamque scelestis criminationibus colunt. sicut illi quadrifrontem dicunt geminum Ianum. inquiunt. falsum est simulacrum Iani bifrontis. numquid. nec de re inchoata.et ipse mundus. ut vel tempore praeveniantur a factis initiis ve factorum. quasi aliquid spectet mundus foras sicut per omnes facies Ianus. sollicitudinis autem plena sunt coepta. quod non faciens causa praecesserit. id est mundo. et ideo Iano. Causae autem. nam cui exciderit quod coeperit. Quod si vitam beatam in hoc mundo inchoari putarent. Quapropter si ad Ianum pertinent initia factorum. summa superant dignitate 24. Duas eum facies ante et retro habere dicunt. expectat. exponant. supposito vano figmento quod potius blasphemarent (sicut Saturno dicitur suppositus lapis. per quas vel admittat ad se aliquid intro vel emittat a se foras. . Deinde si Ianus est mundus et mundus quattuor partibus constat. Hunc sane deum. interpretentur ad mundi similitudinem. Quid est porro absurdius. Unde necesse est a memoria respiciente prospiciens connectatur intentio. non effecta. quo modo finiat non inveniet. cum os aperimus. initium facti inceptio discendi. inquit.. quam in ipso mundo non invenire duas ianuas ex adverso sitas. solam initiorum tribuerent potestatem: profecto ei praeponerent Terminum eumque a diis selectis non alienarent. Sunt prima. Et tamen hanc vanitatem per tot ianuas nulla effugit anima. quam illa quae fit. penes Iovem summa. 8. 1. penes quem sunt omnes causae factarum omnium naturarum naturaliumque rerum. Deus est.. et naturarum omnium naturaliumque rerum causas summas habentem et suas causas bonas non habentem. nisi quae audit Veritatem dicentem: Ego sum ianua 21. Merito ergo rex omnium Iuppiter habetur. aut si propterea verum est. nisi Neptunus forte subveniat et porrigat piscem. taetriore sacrilegio sese obstringunt. dignum turpibus et flagitiosis honoribus. Quoniam penes Ianum. cum res quaeque perficitur. ita nihil inchoatur ut fiat. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri vocabulum vel Graecum vel poeticum. quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi. quem velint intellegi. Physicorum ratione Iuppiter est causa mundi.duplam? Nonne istum bifrontem multo elegantius interpretarentur. Sed recte hoc diceretur. et totum mundum regentem et per tot stupra diffluentem. extra mundum perfici. quas Iovi tribuunt. quae intrantibus et exeuntibus pateant. ac sic in omnibus prima sunt initia summique sunt fines. exsultat. Prima enim vincuntur a summis. sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis invenerunt.

propter quas res unum mundum duos deos esse voluerunt. Almum. cum sit ex animo et corpore. non erit quem ad modum Ianum deum dicant. secundum illos Valerii Sorani versus. quae in hoc opus adiutorium illi famulatumve praeberet. quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret. duorum deorum potestate curari. Puto inter se propinquiora esse causas rerum atque primordia. Unde apertissime idem dicit deum se arbitrari esse animam mundi et hunc ipsum mundum esse deum. scripsit Soranus Iuppiter progenitor genetrixque nec minus cum causa unum et omnia idem esse. alia causarum. 2. ex quibus illa cognomina sunt adhibita. et inter eius alia cognomina legerem. Si ergo Ianus est mundus et deus est Ianus. quod aleret omnia. rex ipse cunctorum. et tamen unus utraque facere perhibetur. diversa sacra dissimilia simulacra? Si propterea. deus unus et omnes 28. quod haberet impellendi..9. Iovemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere: Cum causa. et illa Iani. feminam quae acciperet. inquit. nisi et in illis versibus progenitor genetrixque diceretur. altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam. etiam ipsum Iovem tot deos esse dicant. Ruminus fortasse pro sugentibus maribus. sed aut sola anima eius aut simul corpus et animus. nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina. Iovem atque Ianum. si Ianus est mundus. Opitulum. Statorem. Rumina pro feminis. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret. num propterea illum duos deos esse necesse est putari. Dicerem quippe noluisse illos Iovi femininum nomen imponere. nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se vi et dignitate diversa duo dii esse compulsi sunt. Solum itaque mundi corpus non est deus. sed cum ignobili nescio qua Rumina. quod a nemine vinceretur. ut diis ceteris secundum istos suis partibus regnet. quod alia vis est primordiorum. resupinandi potestatem. numquid Iovem. ut Deus sit et maxime rex deorum. et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iovem. quod etiam Pecunia vocaretur. quorum sit unus Iuppiter. Cum ergo et Ianus mundus sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus. Ruminum et alia quae persequi longum est 30. quoniam res omnes. Deos enim veros animam mundi ac partes eius iste definivit. quam continere mundum et mammam dare animalibus. ac per hoc. ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque progenitor genetrixque deum. multae atque diversae sunt. In his. aliquam partem Iani esse dicturi sunt? Magis enim Iovi universum solent tribuere. In hanc sententiam etiam quosdam versus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro. non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt: quod omnia vinceret. ut Ianus sit corpus eius. Invictum. unde est: Iovis omnia plena 27. ut in una spica alter ad curam geniculi. quoniam mundi corpus non est deus vel secundum ipsos. ut advertimus. quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit.. id est ut mammis alantur animalia. praesertim cum esset etiam diva Rumina. Deinde quaero. id est mamma. cum sit ex animo et corpore 26. Nolo dicere. et in eo uno omnia sunt 29. quod opem indigentibus ferret. quia primordia causaeque res suae sunt? Quod si hoc iustum putant. Dixerunt eum Victorem. statuendi. quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iovem. sed ab animo deus. quare duo dii sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras. tamen ex animo dici sapientem. ut deus esse possit. quaedam exigua. non alium possunt existimare quam mundum. Haec autem cognomina imposuerunt uni deo propter causas potestatesque diversas. illa Iovis nomen accepit: numquid si unus homo in diversis rebus duas habeat potestates aut duas artes. sed unus Iuppiter propter illud Tigillus. 11. ita tamen ut non sit a corpore. Quare ergo dictus est et Ruminus. Impulsorem. Tigillum. Cogito enim posse responderi. qui versus hi sunt: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deum. quidquid hoc non est non est utique secundum istos verus Deus. quem iam locum inter deos huic Iovi tribuant. Quae alia nomina de Iove dixerint. quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt. 10. Supinalem. quam 108 . Centumpedam. Ergo et Iovem. et hoc agat non saltem cum coniuge sua. ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum. ita mundum deum dici ab animo. An mundus sit Iuppiter simulque Ianus. ex quibus pauca commemoro. quod ruma. propter illud Ruminus appellatus est. ipse causarum. sed anima mundi ac partes eius. cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inveniatur esse etiam illa diva Rumina? Si enim maiestate deorum recte videbatur indignum. quaedam magna sunt. id est iste visibilis mundus? Hoc si dicunt. aleret animalia. stabiliendi. mundus enim unus. Num igitur ita dicturi sunt Iovem animam mundi. sed sicut hominem sapientem. quia singularum diversa vis est.

in quas visibilis mundus iste consurgit. sed etiam pecora.. etiam ipsis confitentibus deus non est. sicut ea. de principibus deus. ideo et mercibus praeesse. cuius sunt omnia. Hic est igitur quem appellant Iovem. deus mundi rector non ab eis Pecunia. Quam vero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! Et Pecunia. quid est pecunia in omnibus omnino rebus. ad quem fortasse ceteri referendi sunt. sicut Rumina et Ruminus. non invenerunt. quod eius sunt omnia 32. sequitur ut sit omnis viri animus deus. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam. Sed cum sibi deos faciunt eos. inquit. sive quando partes eius vel potestates existimantur. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius. si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes. quae caelo et terra continentur. aliud pecunia. semper inhiantes et egentes. sed interius egeni. vocatur. quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa compellit. Quid est Genius? Deus. immundis supplicando spiritibus possidentur ab eis. Sed quid de hoc Iove plura. quo pecoribus antecellimus. nuntium dictum. quibus pecunia vel nulla vel parva est. et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt. Nam dicimus divites sapientes. cur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit. si aliquid hac doctrina quod ad vitam pertineret aeternam salubriter disceretur. 13. Ad omnia enim. cui dictum est: Iuppiter progenitor genetrixque? Et cum alio loco Genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum. quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc avaritia Iovi nomen imposuit. ubi rex deorum eius rei nomen accepit. si sapientes. penes quem sationum omnium dominatus est 34. quisquis amat pecuniam. ac per hoc idem ipse est Iovis atque Mercurius. vilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. sed Sapientia vocaretur. sed interius divites. qui non dii. Mercurium vero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei. ipsi viderint. quia inter vendentes et ementes sermo fit medius. ex partibus molis huius. ipsi quoque regi deorum dominatur. Et Deum ipsum verum recte dicimus divitem. Quae physica sit ratio Mercurii et Martis. per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes vero avaros. quam nemo sapiens concupivit 33? Quanto enim facilius. ideo Graece. talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique revocat. inquit. Item quia nec Marti aliquod elementum vel partem mundi invenire potuerunt. quae ad sermonem utique pertinet dicitur. hoc est ab amore pecuniae! Omnia est Iuppiter sed etiam Saturnus et Genius. ostendunt (nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus. . Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur. ut. Iovem descendere voluisse. 14. cum hic ipse sint omnes. Quem alium hanc vim habere credunt quam mundum. inquit. Dicuntur itaque et divites pecuniosi.. ut tamquam universalis genius ipse mundi animus esse credatur 35. qui praepositus est ac vim habet omnium rerum gignendarum. quod sermo currat inter homines medius. non quemlibet deum. quod utique absurdum est. quae sunt in elementis. quamlibet enim magnas pecunias habere possunt. quem dicunt mundi animum ac per hoc Iovem. cuius amor purgat a sordibus avaritiae. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti. sed daemones sunt. unde Ruminus cognominatus est. quam putant per cuncta diffusam. 12. quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur) 36 si ergo Mercurius ipse sermo est. et curam nostri sermonis. ad se pertinere noluisse. iustos. qui nec daemones sunt. quae de illo interpretantur. quod sermo. Nam si omnis genius deus et omnis viri animus genius. si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem. sed omnipotentia. Iovem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. non tamen pecunia. O magnam rationem divini nominis! Immo vero ille. Aliud namque sunt divitiae. sed ipsum regem omnium sibi amare videatur. ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum. sermocinandi et belligerandi administros.deam inter illos minuscularios invenimus et in quarto libro commemoravimus 31. sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. bonos.quem etiam Pecuniam vocaverunt. vel interpretatio. Nonne expositio versuum illorum Valerii Sorani sic se habet. sive cum vis animae. ubi ageret opera qualiacumque 109 . et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? Unus. alas eius in capite in pedibus significare volucrem ferri per aera sermonem. restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium. non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros. magis enim sunt virtutibus divites.

Et aliquando unum deum res plures. eamdem vel summum aethera vel etiam lunam esse dixerunt 47. terrenam et infimam partem mundi 44. Minervam etiam. in quibusdam partes eius. sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit. 15. cum regem omnium Iovem dicant. nullas aras. quia secundum eos totus ipse mundus est Iovis. Ditem patrem. quod vel falso vocetur deus. 110 . ita ut vix eorum quisquam reperiatur. universum sicut Iovem. quia eam humanis artibus praeposuerunt nec invenerunt vel stellam. quae putatur obscurior. Quando quidem etiam Matrem Magnam eamdem Cererem volunt. nulla templa fecerunt. si Venerem vinceret. Liberum et Cererem praeponunt seminibus. Dianamque germanam eius similiter lunam et viarum praesidem (unde et virginem volunt. nec deos. ibi quam vocant Saturnum. quare Saturnus ibi est Iove superior? An vanitas fabulae. sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent collocata 42. et tamen eamdem Venerem esse etiam Lunam volunt 38. saltem obtinere est permissus in caelo 41? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si <propterea>. et mundus enim totus Iuppiter. illam vero ariditati seminum 45. Si autem ipsum bellum est Mars. Unam vero rem deos plures ita faciunt: et Ianus est mundus et Iuppiter. sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerunt? Quae sit physica ratio ceterorum deorum selectorum. partes eius. ipsum etiam solem esse dixerunt. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum volunt. quod stella eius ab stella Veneris tanta vincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior. Respondent ideo sic videri. Neptunum aquas mundi. Quis autem non rideat. quae regem Iovem facit. quod non sit deus. sed actus hominum: cur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpio<ni> ceterisque huius modi. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt. 16. quas eorum appellavere nominibus. aliquando unam rem deos plures faciunt. et quod non valuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio. Iuno stella. et tamen ei praeterea dant non parvam substantiam. Similiter Minerva summus aether et Minerva itidem luna. cum tamen Iovi sit dictum progenitor genetrixque deum. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret. vel illum masculinis. deum belli esse dixerunt 37. quae ab eis appellatur Venus. ut Solem et Lunam. qui propterea dictus est progenitor genetrixque quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. vel potius Apollinem et Dianam. Nisi forte illae stellae sunt hi dii. quia mundus est et omnes in illo sunt: et Iovis mundus est et habet tamen. superior est atque a terris longe remotior. ut eos deos habere possint.naturae. nulla sacra. quam nihil aliud dicunt esse quam terram. quamvis ignem mundi leviorem. ut Genium. ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet. quamvis de illo fulgentissimo sidere apud eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant 39. quidam dicunt esse Iunonis. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putaverunt. Sed ibi est et illa quam vocant Iovem. Nam unus deus res plures sunt. quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi. itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et. vel illum liquori. sicut ipse Iuppiter. Incerte Varro rationes physicas explicat. Et hoc utique totum refertur ad mundum. eamque perhibent et Iunonem. qui pertinet ad usus hominum faciles. et solum caelum Iuppiter. Venus vincit. omnium videlicet seminum. ibi est et illa omnium clarissima. An iste causam suam composuit ut potuit et pro una stella. et ideo ambos sagittas habere. quae caelestia signa numerant et stellis non singulis. tam non sit et bellum. tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant. quod ipsa sit terra. in quibusdam universum. non violentiorem. tamen ut in aliqua parte mundi statuerent. Apollinem quamvis divinatorem et medicum velint. qui aliud opinetur 40. ubi eam ponerent. sed. quam esse in aetheris infimo limite existimant. Vulcanum volunt ignem mundi. id est ad Iovem. ut Matrem Magnam. quam non habet inter sidera. quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant 43. Mars quid ageret non haberet. illam feminis. An dii etiam sidera sint. quod opus est hominum et optabilius non est. quod via nihil pariat). quia illa. sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est. et sola stella Iuppiter habetur et dicitur. ei deputandum esse crediderunt. non potuit usque ad sidera pervenire. et ideo ei secundas causas rerum tribuunt 46. hoc est Orcum. et tamen eis mundus est Iovis. quanto est ipse potentior. qualis Vulcani est 48. quandam itidem Martem. non dico inter hos selectos. ut solet. Luciferum enim quidam Veneris. Nam stellam quandam vocant Mercurium.

dixerunt. cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. antequam utilitas arandi esset inventa 52. casibus. Saturnus si Caeli est filius. Et quod illi pro Iove gleba obiecta est devoranda. sed earum esse fines in rebus corporalibus. et a quibusdam etiam maiores. filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari. quasi qui glebam opposuit semen abstulerit. Ita ista. sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iovem. etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias. reprehendi non debeo. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges. quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est. sed ut Xenophanes Colophonios scribit. a quo vita in aeternum beata poscenda est. ut iuvenis impius vel ab impio patre interfici metuens et avidus regni patrem pelleret regno. quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam 49. Quae de Saturno sit physica ratio. sicut a Poenis. quibus aedes dedicaverunt eosque pluribus signis ornatos notaverunt. postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putavit. An falcem sceptro perdito accepit. terram seminibus fertilem. Deinde isto modo semen est Iuppiter. 18. quae exempli gratia commemoravi. Saturnum. ideo Saturnum patrem a Iove filio superatum. unde nascerentur. Et quod pro Iove accepisse dicitur glebam. patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra. solitum devorare. Ita non solum istum de diis incertis. sacra et sollemnia constituta atque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum avidas irrependo longe lateque vulgata. Hominis est enim haec opinari. Caelum enim esse Iovem innumerabiliter et diligenter affirmant. Iovis est filius. ut. quantum intellegi datur. Ego citius perduci possum. quae nata ex eo essent. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. et ideo priora eius tempora perhibentur. sicut idem ipse fabellas interpretatur. quae terra sponte gignebat. temporalibus. Quod Caelum. ita cetera non explicant. ingressurus huius civilis theologiae vanitates et insanias mendaces. sicut a Gallis 53. qui. vivam. inquit. in altero de diis incertis dicere ingressus ait: Cum in hoc libello dubias de diis opiniones posuero. ubi eum non solum non ducebat rerum veritas. ut cetera. Nam trium extremorum primum de diis certis cum absolvisset librum. Chronon 111 . Sed ecce. devoratum. quia primi homines ex his vivebant seminibus. mutabilibus atque mortalibus. significat. quid hoc ad id valet. sicut impetus errabundae opinionis impulerit.. Si enim hoc ita esset. populi Romani publicis. ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. non inveniunt quid sapienter dicatur? Falcem habet. Sed quid faciant homines. quia omnium seminum optimum est genus humanum. quod eo semina. quo modo et Iovis pater esset et Iovi regnanti subditus factus esset et cetera talia. quae ab hominibus instituta sunt. has interpretationes non referri ad Deum verum. cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his. Facilius enim fieri potuit. quod ante est causa quae pertinet ad Iovem. ita huc atque illuc. De hac crudelissima vanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius advertamus atque teneamus. redirent. incorpoream incommutabilemque naturam. quod paulo ante dicebatur. quae a veritate non veniunt. hoc significat penes Saturnum. An dii sint numina veterum. atque huius modi cetera. sicut sciebat esse mundum. inquit. quod iste interpretatur. Qui enim putabit iudicari oportere et posse. sicut hanc totam molem atque naturam vi quadam invisibili ac praepotenti regi atque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat affirmare de Iano. inquit. quia nihil in caelo de seminibus nascitur. quam id. actibus. qui eos adulando deos esse voluerunt. aut de Saturno invenire. 19. ponam. non seminis causa. In tertio porro isto de diis selectis. non penes Caelum semen esse divinum 54. ipsa enim quodam modo devorat quae genuerit. De quibus credibilior redditur ratio. cum audierit. qui primis temporibus rex fuerat otiosus. ut in primo libro quae dixi in dubitationem revocem. Sed cum conantur vanissimas fabulas sive hominum res gestas velut naturalibus interpretationibus honorare. propter agriculturam. plerumque et nullo impellente se ipsa subvertunt. sed etiam illum de certis fecit incertum. esse caelum et terram. non quid contendam. quam semen quod pertinet ad Saturnum 51.17. non semina. Hoc propterea. Rerum igitur non comprehensarum nec firmissime creditarum. sed potius implicant. sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea. Et sicut haec. numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iovis esset. ut eorum quoque vanitatem dolere cogamur. ex eius ingenio moribus. caelum sideribus fulgidum. hinc atque illinc insiliunt et resiliunt. inquit. Dei scire 50. Neque enim. quod mundus ipse esset. Certe illo regnante nondum erat agricultura. faciet ipse. in hoc libro scribam. quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est. sed etiam maiorum premebat auctoritas: De diis. cum res stultas interpretantur. inquit.. quid putem. ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius devorari. ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid affirmare maluerit.

quasi de Saturno nihil dixerit. quod Ceres invenit. quod filiam Cereris. quae a proserpendo Proserpina dicta esset. et ad Proserpinam. quae istis vanitatibus et falsitatibus gaudent. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis impositum prius rure in compitis et usque in urbem postea vectabatur 56. An quia Veniliam pelicem accepit.appellatum dicit. in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. In oppido autem Lavinio unus Libero totus mensis tribuebatur. qui solus est Deus. Varro. quae nos ab ista reprehensione reddita ratione compescat. id est ipsam fecunditatem.. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret.et de mysteriis Cereris et Proserpinae. tanta dicit. sed saltem secundum animam mundi et partes eius. cum sit una unda quae venit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido vesana. unda est. Cur Salacia et Venilia simul. quae praetermittere. inquit. quae ad litus venit. exortam esse opinionem. donec illud membrum per forum transvectum esset atque in loco suo quiesceret. deum vobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. quae it et non redit. vel vos. quid ad haec dii alii requiruntur. maxime Liber et Libera. Itane unda ad litus veniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis vestrum ita desipiat. sed ut ea. quod Graeco vocabulo significat temporis spatium. et ab uno vero Deo merito immunditiae destituta ac per multos falsos aviditate maioris immunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conviolandam polluendamque praeberet. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi. inquit. Sic videlicet Liber deus placandus fuerat pro eventibus seminum. Turpia sunt sacra Liberi. quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum. sed in propatulo exultante nequitia. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat imponere 57. Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. 22. non potest esse fecundum. Cur ergo deae fiunt duae. 20. quae nisi ad frugum inventionem non pertineant 55. nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam. cuius diebus omnes verbis flagitiosissimis uterentur. piget quidem dicere propter sermonis longitudinem. quia rursus eadem fecunditas rediit. 21. quod nec meretrix. non saltem aliquantum verecundiore secreto. nisi quia provisum est a sapientibus maioribus vestris. quae apud Athenienses nobilissima fuerunt. verum etiam seminibus animalium praefecerunt. huius tamen occasione vanitatis duobus daemoniis invitatis amplius commaculatur anima. Inter cetera. Orcus abstulerat et apud inferos detinuerat. non ut dii plures vos regerent. Venilia. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus. quoniam multa sunt. . sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. Iam utique habebat Salaciam Neptunus uxorem. sine quo semen. qua viro erat subdita. irata suum maritum de supernis maris exclusit? 112 . ut hoc sapiat? Cur ergo vobis duas deas fecerunt. quorum quodam modo primatum vinum tenet. perdidit? Namque illam modo. si matronae spectarent. cogor. In Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia. et ad semen omnia referuntur. qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum vos didicisse iactatis. quae mare permeat. nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur invitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae. ut in eius honorem pudenda virilia colerentur. ut occasiones multiplicandorum deorum immunda anima reperiret. De quibus iste nihil interpretatur. id est Ceres? De quibus rursus. quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret. Quamvis enim aqua non geminetur quae it et redit. interpretamini hoc. quae in salum redit 58. quam rapiente Orco perdidit. Iam vero Liberi sacra. ad quantam turpitudinem pervenerint. Partem animae mundi. Quaeso te. nisi quod attinet ad frumentum. plura vos daemonia possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem. Haec et alia de Saturno multa dicuntur. quos deos esse veros existimatis. et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum. sic ab agris fascinatio repellenda. in superficie posuistis. permitti debuit in theatro. quod ad semen attinet. quae res cum fuisset luctu publico celebrata. cum refluentem fluctum esse perhibetis. ut matrona facere cogeretur in publico. Salacia.. quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia.

quam dicit esse Tellurem 61? Quod si ita fecit. hic eum adhuc teneo. nares. tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit. in quo sensus est. quam videmus. 2. quod est graviter dolendum. quae utrum sit nulla fit quaestio. his. An terra sit etiam magna mater et Cybele. sic aliquando et piguit. nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres. quae per terram permeat. quam theologiam naturalem putat. sicut una est terra. in quo intellegentia praeminet. quae vivunt. ungues. ut ossa. quae pervenit in astra. 23. Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. sed aut unam aut duos. in nobis autem genium vocari. quod recipiat atque nutriat. Eamdem.. Esse autem in mundo lapides ac terram. deum esse Neptunum 60. Adhuc respondeatur. quod vocatur animus. et tamen homines dii non habentur et. quam partem terrae permeet pars mundani animi. quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas. et per ea quod in terram permanat. Cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt. tres coluntur aris suis. deam facit 59. ut ungues Dei. in duas istas partes deosque divisum est. eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit. hanc vim pervenire in oculos. cur non etiam unam fecit deam. stellas. . colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur.. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba verecundatus unam deam vult esse Tellurem. ubi erit Orcus. quo non permanat sensus. inquiunt. et masculinam. Quasi non evidentior sit in hominibus anima. sacris. quas libidine quaesierunt. nunc autem istum adhuc politicum volo.. ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit invenire non possit. aethera porro animum eius. adhuc tamen hunc librum versans et se in illo versari cogitans. quod autem inde permanat in mare atque oceanum. sensus esse eius. redeat ad civilem. dicunt Matrem Magnam.. quae per illam permeat. et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. quod semina producat. Altori quare? Quod ex terra. similiter eos intellegentiam non habere. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt. quibus contaminanda prosterneretur. hoc praeter hominem omnes carere mortales. sed cum arant. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas vilissimas feminas earum. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum. deam Tellurem. 1. sicut sensu carent. quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. a masculi Tellumonem. Cur ergo pontifices. Rusori quare? Quod rursus. in quibus omnibus vis multiplex esse dicitur ad unum deum vel unam deam pertinens. sacerdotibus suis. sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo vivunt: secundum gradum animae. non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. frater Iovis atque Neptuni. inquam. sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem. Sed hoc dico: pars animi mundani. quod 113 . 24. ea quoque facere deos. cuncta eodem revolvuntur. 1. lunam. quod omnes partes corporis. ditem patrem facere deum.. qui dii non sunt et quibus ipsi meliores sunt. Proserpinam deam 62: Tellus illa quid erit? Ita enim totum. quem Ditem patrem vocant? Ubi eius coniux Proserpina. quam plenam quidem videmus animalibus suis. Altori. hanc vim in nostro corpore permanare dicit in ossa. cum vero inferiorem. transit et non habet sensum. capillos. ne maiores eius sive aliae civitates Tellurem atque Neptunum inaniter coluisse credantur. quo velut requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus est. quae sentimus quibusque ipse sentit. inquit. solem vero. quod ipsa erat. non cum adorant? Sed pars animae mundi. 23. delubris suis.An terra dea sit. ut ipse indicat. non quattuor facere deos. Debuit ergo una terra propter istam quatergeminam vim quattuor habere cognomina. Tellumoni. aures. verum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem. quia in homine sunt qui habet intellegentiam. tantisper de hac ago. et femininam. inquit. aluntur omnia quae nata sunt. os.. Redeat ergo ab hac. Hanc partem animae mundi dicit Deum.simulque terra tellus et tellumo. Telluri. Nondum dico. qui eam fecundiorem faciunt excolendo. sicut plurimum libuit. ut. additis quoque aliis duobus quattuor diis faciunt rem divinam. sed tantum ad vivendum valetudinem. simulacris. sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno. cum permeat terrae partem superiorem. redeat. ut deum faciat Tellumonem? Non. tactum: tertium gradum esse animae summum. inde a vi feminae dictam esse Tellurem. inquit. aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam. taedet paenitetque turbarum: sic animam vilem factam et immundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare. inquit. licet in illam naturalis theologiae veluti libertatem caput erigere paululum voluisse videatur. tres habentur. et tamen tres dicuntur. cuius vim. sed una eademque terra habet geminam vim. Nempe una est terra. Fieri enim potest. si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes.

Propter vernalem quippe faciem terrae. significat. ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. an potius sequendo hanc deam. semper enim esse quod agant. deos existimatos esse complures. non absurde ad hanc revocant 64. Turpia et fera sacra Cybeles sunt. iactatio insana membrorum. ne sedeant. Magnam. adstabat forsitan et maritus. numquid ideo et deas plures? Verum sicut volunt. quod vestiatur herbis. Ipsa quippe illo vivente deciderunt. praecipitur. quod non subigi colique conveniat 63. Sic alias deas. sed plane discerpta sunt. replicent. quod sedens fingatur. Ibi sic dehonestatur novae nuptae verecundia. ut neuter suo vulnere perimatur.cuius sacerdotes evirantur.Attin imitantes. quod plures eas putarunt esse. crepitus cymbalorum.. quasi non eos ipsa potius servitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam. dividant. ipsam non moveri. qui est vocatus Attis. unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. Quid ergo ipse reliquus. inquit. ut nec convertatur in feminam nec vir relinquatur. Si dea terra non esset. quod plurima pariat. quae ceteris est temporibus pulchrior. si est ulla frons in hominibus. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus. oppida. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant. putant esse Opem. ut significent. 25. non tam deae multae quam nomina. terram sequi oportere. aliud esse deas multas? Sed potest. ita fecunda fieret manibus alienis. et tam crudelia exigere potuerunt. Quod Gallos huic deae ut servirent fecerunt. hic membrorum amputatio non timetur. hic ita amputatur virilitas. quod de homine castrato fama iactavit litterisque mandatum est? Merito hinc aversatus est Varro noster. sed potius sterilitas consecuta est.. . ut semina consequerentur per illam. non enim hominem doctissimum latuit. cum valde aliud sit unam deam nomina habere multa. semen adquirunt. turres. sed virilia eius flori comparaverunt 67. terram sequi oportere. philosophus nobilis. si dea non esset. quod turres in capite. Non ergo ipsum hominem vel quasi hominem. quia flos decidit ante fructum. ideo aere. confictio leonum vitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae serviunt.. Leonem. Vestam. ubi rubens et sudans. "Attin" flores significare perhibuit. et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum nova nupta sedere iubebatur 66: longe contemptibiliora atque leviora sunt prae ista turpitudine crudelissima vel crudelitate turpissima. sed nec virginitas adimatur. implicent. Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt. fieri ut eadem res et una sit. circa eam cum omnia moveantur. Galli. inquit. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda virilia coronabat spectante multitudine. quae quidem consulta veritate nec ipsa est. immo vero non deciderunt neque decerpta. ubi daemoniacis ritibus sic uterque sexus illuditur. in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. multiplicent. quod opere fiat melior. inquit. quod ex ea proserpant fruges. et in ea quaedam res sint plures 65. Proserpinam. conflent. adiungunt solutum ac mansuetum.tympanum habeat. cum habeant. numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures. semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec attenditur. Et Attis ille non est commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est. Sed docti Graeci atque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. in ea quippe omnia reperiri. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria. non et sibi saeviendo. qui semine indigeant. significari esse orbem terrae. Porphyrius. Quod se apud eam iactant. qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt. 114 . quod eam antiqui colebant aere.. Ibi fascinatio timetur agrorum. et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? Quo refertur? qua interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inveniendo persuadent illud potius esse credendum.. antequam ferrum esset inventum. inquit. Concedo in uno homine esse res plures. quantum maligni daemones praevaluerint. interim quid itur in multas? Unius sint ista multa numina. inquit. manus ei homines operando inferrent. quod cibum pariat. qui terram colunt. 2. Matrem. . ut non solum fecunditas. Deinde adiungit et dicit. ut semina perderent propter illam. non pugnat.. et ideo abscisum. qui semine indigeant. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eumdem Varronem post hanc sententiam trepidare compellit. ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac vehementer ferum. 24. Tellurem. neque hoc dicere voluit. Quo modo non pugnat. Si ergo una dea est. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum. cum indigeant. nec illo flore amisso quisquam postea fructus.

quibus colitur. inquit. Hoc dedecus tot Iovis ipsius et tanta stupra non vincunt. Christi et Romanorum religio conferuntur ad veram felicitatem (27-35) Quam deorum dederit explicationem Euhemerus. colatur aliquod elementum mundi vel creatus aliquis spiritus. tamen mutabilem potuisse revocari. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo. qui patrem castrasse perhibetur. sed criminis. credita vires adiuvare Romanorum exsecando virilia virorum. nihil video nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream vel etiamsi invisibilem. conticuit oratio. Arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis 68. quia illa mala sunt. quibus consecratus ante mortem honeste non potest vivere. coronatione virilium pudendorum. Huic monstro nec Iani monstrositas comparatur. Itemque de mollibus eidem Matri Magnae contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis. sectione membrorum. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii. at nunc cum pro Deo vero. quo solo anima se inhabitante fit felix 70. quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus. quae proferremus de libris. tam foedis superstitionibus subditus et immundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia. ut post mortem vivat beate. ut vero divinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis sive conferre sive praeferre. abscisione genitalium. 2. Tribus modis errat profana religio. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum. sed quia illa talia sunt. qui vera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum. fluentibus membris. erubuit ratio. mercede stuprorum. quanto magis nefarium est ista sic colere. quibus docti et acuti homines has res humanas conantur vertere in res divinas. Ille in simulacris habebat solam deformitatem. non in eo mihi placuit immorari. et physici ex hoc interpretantur quod volunt. tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi. nihil Varro dicere voluit nec uspiam me legisse commemini. quod ea sint diis grata et accepta. ista tot mollibus professis et publicis et inquinavit terram et caelo fecit iniuriam. quasi poetae id etiam finxerint. unde quia plurima posuerunt. incessu femineo per plateas vicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter viverent exigebant. Ipsas physiologias cum considero. Istos vero deos selectos videmus quidem clarius innotuisse quam ceteros. ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! quam ob rem si templo sacerdote sacrificio. quod vero Deo debetur. sed ne occultarentur opprobria. haec in hominibus perdita. consecratione mollium. quam Ennius in Latinum vertit eloquium 69. referuntur ad mundum. At vero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit atque istam saevitiam moremque servavit. Quid autem non potest referri ad mundum. qui usque in hesternum diem madidis capillis. quid est nisi crimen deorum. sed horrere magis quam canere maluerunt. qui condidit mundum. etiamsi non immundus et malus: non ideo malum est. nefas sit colere aut corpus aut animam. quod nullo modo est verus Deus.26. non tamen ut eorum illustrarentur merita. Ut ergo canerentur vel scriberentur. totam de hoc Euhemerus pandit historiam. necavit. quibus solus ille colendus sit. Defecit interpretatio. ille membra in lapidibus addita. 27. festis impurorum 115 . qui contra huius modi errores ante nos vel Graeco sermone vel latino scripserunt. 27. facie dealbata. cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo competebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta. sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum. sicut non solum poeticae litterae. sit audacia vel petulantia poetarum. immo vero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud. cui talis cultus servitusque debetur. non poetae confinxerunt. Devoravit ille filios. et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur. Hisne diis selectis quisquam consecrandus est. sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamavit. ut poetae ferunt. ista in sacris deformem crudelitatem. Veneris lascivia. esset quidem dolendum non his verum Deum annuntiari atque praedicari. quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit. verum etiam historicae tradiderunt. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur. sacrificiis homicidiorum. sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt. 1. nisi cotidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum. unde magis eos homines fuisse credibile est. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo. ut autem historia prodit. Videat ne potius ad immundum. stupra ac turpitudines ceterorum. non recepere Romani. et mundanis sordibus expiatus mundus perveniat ad Deum.

novit atque disponit. qui Graece dicitur. et ideo illi masculinam vim tribuit. quia non est colendus quem colit. huic femininam. Quid igitur valet. quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum. ut in primo libro dixi de locis. a quo dii partim dicuntur caelestes. sed etiam caelum factum sit 72. deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus. ideas Minervam vult intellegi. apud quam mollium et abscisorum seseque secantium atque iactantium insana perstrepit turpitudo. quibus quasi cuncta complexus est. caelum esse quod faciat. quae foeda et turpia confitentur. colere se quisque contendat: non ideo peccat. Incongrua est quaelibet physica ratio. Non deos sed unum Deum colimus. Et ut iam incipiam illa unius et veri Dei opera percurrere. et talibus rebus colit. labuntur et decidunt. caelum Iovem. feminas terrae. in promptu est. aliud terram. aliud exempla rerum. quibus voluit viventibus indidit. qui rerum causas habet. sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure 71. terram quae patiatur. hoc est deabus: Quoniam. id est turpibus et scelestis. terram Iunonem. deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans. sive etiam sentientem. qui fecit omnem animam. nisi eorum testaretur historia ea ipsa. sed creaturam quamvis non vitiosam colit. nec animam vel animas per viventia quaecumque diffusas. non caelum et terram. Referant haec potius ad homines mortuos et ad daemones pessimos. unde remotis constat ambagibus nefarios daemones atque immundissimos spiritus hac omni civili theologia in visendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus invitatos. 28. istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum. perdidisse. Selecti dii eorumque officia opera sunt veri Dei.obscenorumque ludorum unum verum Deum. Caelo enim tribuit masculos deos. et nulla quaestio remanebit. quae nec suis nota sunt. coluerint. Quo modo ergo deos ad caelum. sed quia colendum non ut colendus est colit. advertamus hoc modo: nos Deum colimus. Sed hi quonam modo. et non attendit eum potius esse qui haec facit. ut secundum eas non caelum aliquid fecerit. Qua in re omitto dicere. Hoc dico. qui utrumque fecit. scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. fluunt de manibus. Dis pater postremo. exemplum secundum quod fiat. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum. Mater scilicet Magna. quibus duabus partibus mundus his constat. id est quam turpiter nefarieque. partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo. qui rationalem animam. qui vim seminum condidit. qui naturis a se creatis et subsistendi et movendi initia finesque constituit. id est animae corporisque factorem. caelum a quo fiat aliquid. resiliunt. quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. qui sermonis facultatem usumque donavit. omnis animae et omnis corporis conditori. quae ab eis ex istorum deorum theologia velut physicis rationibus referuntur ad mundum. id est omnis animae corporisque Creatorem. quas Plato appellat ideas. quod dicitur animus. Deinde masculus deus Neptunus in mari est. quod vir doctissimus et acutissimus Varro velut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et terram redigere ac referre conatur? Non potest. cum diximus de Iano. qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. sed Deum. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se. quid autem vel quos coluerint. quod Plato illas ideas tantam vim habere dicit. superiorem terram tenens. qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus impertivit et per quos placet ipse futura 116 . quod et pro ipso colit. numinibus terribiliter exigentibus reddita. pro Deo vero mundum nemo pius colit. quem alii caelum. inter quas posuit Minervam. sive illa sit anima sive corpus sive anima simul et corpus. bis peccat in Deum. nec hic sanum furor. quod non est ipse. qui fecit caelum et terram et omnia. sive etiam intellegentem. Dicturus enim de feminis. quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius vero. Cur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent. tribuantur. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur. alii dixerunt esse mundum. terram de qua fiat. qui fecit mundum. quam supra ipsum caelum ante posuerat. Ducitur enim quadam ratione verisimili. quae in eis sunt. et non Deum verum. esset obscurum. inquit. et tamen eos nec hoc posse veritas aperta convincit. caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error. sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem. duo sunt principia deorum animadversa de caelo et terra. 29. Qui vero et rebus talibus. propter quae isti sibi. dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari. 30. in inferiore habens Proserpinam coniugem... Namque omnia.

qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit. qui haec omnia condidit. sacrificia. Quamvis enim nihil esse possint sine ipso. sed 117 . Sic itaque administrat omnia.ea significata et praenuntiata sunt. qui est eius unicus Filius. . quae propter aeternam vitam fidelium in Christo et impleta credimus et impleri cernimus et implenda confidimus. qui vias caelestes atque terrestres locorum mutationibus praebet.quae iam in Iudaeorum populo adumbratur. non indigente natura. quod caelum terramque conspicimus. quo pro nobis assumpta carne nato atque passo. sive quae ipse coniecit. quod ex adventu Christi usque nunc et deinceps agitur. in nullas partes sectilis. sed sicut Deus.. non sunt quod ipse. qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit. beatificat. quae creavit. sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. et alii atque alii similes ceterarum gentium atque terrarum. qui causas non solum principales. congregatus est. qui lunae statuit modum suum. Haec autem facit atque agit unus verus Deus. dies festi et quidquid aliud ad eam servitutem pertinet. distribuere laboravit. altaria. quae ex hac. Agit autem multa etiam per angelos. Habemus enim ab illo praeter huiusce modi beneficia. per angelos praedicatum est. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus angelos mittat. qui humanis ingeniis.. quod habemus mentem atque rationem. sed non nisi ex se ipso beatificat angelos. qui universarum aquarum creator et gubernator est. sed etiam subsequentes novit atque ordinat. quanti Deus hominem penderet. cum credit in eum. exordiis progressibus finibusque moderatur. qui hominum coetibus.praedicit et per quos placet malas valetudines pellit.. sive quae aliunde accepit. etiam scientias artium variarum ad adiuvandam vitam naturamque concessit. ut etiam ipsa proprios exserere et agere motus sinat. Ab hoc uno et vero Deo vitam speramus aeternam. sive arida sive liquida. quae Deo debetur et Graece proprie dicitur . de qua nonnulla diximus. naturis competentibus attributa substituit. qui semina et alimenta mortalium. sed ex se ipso. Ista sunt certe. implens caelum et terram praesente potentia. quanta illi superbia ceciderunt. sacerdotia. quibus oportuit. praenuntiaretur esse venturum. quae corda. dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum. quae creavit. Omnes enim non solum prophetiae. qui bellorum quoque ipsorum. inquiramus. Per hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri deos gentium esse immundissimos daemones. qui terram fundat atque fecundat. quae diis selectis per nescio quas physicas interpretationes vir acutissimus atque doctissimus Varro. cerimoniae. nec tantum praecepta vitae. sicut angelos.. nosceremus atque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque Spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem veniremus. id est iniquitatis. de quibus multa iam diximus. id est ubique totus. Anceps Varro in reddenda ratione. ex nulla parte mutabilis. qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique vim congruam et motum dedit. Quamquam enim. quae in verbis sunt. qui fructus eius animalibus hominibusque largitur. per quosdam nescientes id. qui mundi huius ignem vehementissimum et violentissimum pro immensae naturae temperamento et creavit et regit. verum etiam sacra. quod vivimus. administratione naturae bonis malisque largitur. sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium Scripturarum. Hinc sunt non solum illi. quem focis et luminibus adhiberent.qui nos vocat ad vitam aeternam. qua eum ipsum. magnum et bonorum proprium magnae dilectionis indicium.. 33. 32.. quod sumus. quae hoc sacramentum ageret. Hoc mysterium vitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua. quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint? . Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur. ubi per quosdam scientes. cum sic emendandum et castigandum est genus humanum. nullis vinculis alligatus. quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. quae mores pietatemque conformant atque illis litteris continentur. Deinde populus hebraeus in unam quandam rem publicam. tabernaculum sive templum. qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum. nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis aversos ac tenebrarum. 31. nullis inclusus locis. non tamen ex angelis homines. ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit.

pertinerent. Ubi cum primores quasdam causas legissent. id est exportaverit. id ipsum est. aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos atque editos patres conscripti similiter incendissent. Sed contra invenimus. quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam. de quibus nunc agimus. Quibus haec artibus fiant. de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas. rem tantam detulit ad senatum. qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant. 34. qui minime quemquam metueret. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius. quarum causarum proditos libros senatus incendit. a quibus audiret. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit. nec docere aliquem nec delendo vel quoquo modo consumendo perdere auderet. et eorum causas. hydromantiam facere compulsus est. quae non solum lectae innotescerent religiosis. Numa Pompilius. Quod ergo aquam egesserit. quorum sacrorum facta prodidit. non dignitate virtutum. tamquam in senatum deorum selecti. Iam enim dicam. ubi tutum putavit. Credat quisque quod putat. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Salvatoris adventum in ipsis civitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena severissima vindicari. sicut apud eumdem Varronem legitur in libro De cultu deorum. quae in religione quaerenda est. quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur 75. cum rex esset. sed ea tamen. ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae. ut. sicut in quibusdam theatrorum fabulis vel delubrorum mysteriis facere conatus est. Ita quod scire neminem voluit. quae [sive hydromantia] sive necromantia dicatur.. fortassis enim talia tunc licebant.. tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis. ne daemones iratos haberet. Nam et ipse Numa. 35. in Urbem pertulit ad praetorem. quam non intellecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurditas fecerat. hoc dicere. ad quem nullus Dei propheta. ut nec obrui rursus iuberet. cur quidque in sacris fuerit institutum. sed theatrorum potius similitudine delubra damnavit. ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse. causas obruit (ita timuit et ipse quod didicit). Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum. quod dicendum suggesserit vesana contentio. quas praeter se neminem scire voluit. ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et Graece dicit vocari 74. sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Numae mortuo senatus assensus est. illos tamen libros tam perniciosos esse iudicavit. Nolo.qui compulsus est facere hydromantiam et necromantiam. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit. sicut ipse vir doctissimus prodidit.. ut sensum horribilibus rebus offensum velut naturalium causarum reddita ratio deleniret. quae in libris suis pontifices haberent. non utique arsissent. unde hydromantian faceret. praetor ut combureret. eosque libros tamquam religiosi patres conscripti. ut in aqua videret imagines deorum vel potius ludificationes daemonum. quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas verti. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio. quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere. tamen utcumque conatus est. sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. sed flammis aboleri nefanda monumenta. quas putat vel potius vult putari. quaerens honestare res turpes. ne homines nefaria doceret. ipsi viderint. quilibet tantae impietatis defensor egregius. Nam si non solum ipsae. quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curavit. aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui 118 . Comburuntur reperti libri sacrorum Numae. inquam. At ille cum inspexisset principia. immo vero dicat. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae..etiam hi. verum etiam quaelibet aliae huius generis essent. quo modo his quadret et consonet non potest invenire. obruit. nullus sanctus angelus mittebatur. quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat. violare autem timuit. censuerunt 73. tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem. ubi non theatra delubrorum similitudine absolvit. sed plane selecti nobilitate criminum. quam cognitis civitas turbaretur. quae ipse quidem scriberet. ne humana curiositas multo vehementius rem iam proditam quaereret. romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate illicita ad ea daemonum pervenisse secreta. Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius. quid in sacris constituere atque observare deberet. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas velut physicas interpretatur? Quales si libri illi habuissent. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae assentiri cogeretur. ut ex his tota illa theologia civilis etiam apud tales homines execrabilis appareret. quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae. Nam. ubi videntur mortui divinare. ut haberet unde legendo commoneretur. .

10 LIBER VIII BREVICULUS 1. quam timere quod timuit. 2. in nostram memoriam pervenerunt. Quod de theologia cum Platonicis potissimum disceptandum sit. qui omnem philosophiam triplici partitione distinxit. vel etiam subici ac decipi iustum est. id est in diis caelestibus. hinc intellegi potest. cuncta illa confiteri permitterentur. Quae sit inter philosophicas artes religiosi excellentia Christiani. De praecipuo inter Socratis discipulos Platone. 8. qui autem cum malignis daemonibus non vult habere societatem. qua Christianae scientiae propinquavit. quae physica nominatur. 9. 3. ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus. De opinione eorum. qui se colendos pro ipsis mortuis. obsistere potuerunt. De ea philosophia. Quanto excellentiores ceteris in logica. sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum. quos deos putari fecerant. quos tam prolixa temporis vetustate fere omnes populi gentium deos immortales esse crediderant. ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret. quibus hydromantia fieri potuit. non superstitionem. 14. qui hoc audere non potuit. quas Pompilius occultavit. Quod etiam. De Socratica disciplina. noxiam pertimescat. 7. 15. eorumque auctoribus. 119 . quod non sinuntur efficere. 4. Platonici sint habendi. multis tamen diis sacra facienda censuerint. De sententia Platonis. quorum opinioni omnium philosophorum postponenda sint dogmata. qui rationales animas trium generum esse dixerunt. Quod etiam in morali philosophia Platonici obtineant principatum. talibus sacris quaerat aeternam. Platonici. De Platonicorum sensu in ea parte philosophiae. cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur. qua definivit deos non esse nisi bonos amicosque virtutum. id est Italico et Ionico. agnoscat. 10. licet de uno vero Deo bene senserint. 5. nec stilo Varronis. quo sunt eruta. qua coluntur. in daemonibus aeriis et in hominibus terrenis. 6. Sed occulta Dei veri providentia factum est. De quaestione naturalis theologiae cum philosophis excellentioris scientiae discutienda. sed veram religionem. qui ne innotescerent nec aratro. 13. Quid de moribus atque actionibus daemonum Apuleius Platonicus senserit.prodebantur. admonere non permitterentur. Qui ergo vitam nec modo habere vult piam. quae ad veritatem fidei Christianae propius accessit. 11. Quod neque propter aeria corpora neque propter superiora habitacula daemones hominibus antecellant. a quorum vitiis eum oporteat liberari. Unde Plato eam intellegentiam potuerit adquirere. 12. quo ea. Quam vero perniciosae vel a cultu verae divinitatis alienae illae litterae iudicatae sint. quibusdam fallacium miraculorum attestationibus supponebant. quos ab eis vel affligi tantum. 16. quae de hac re gesta sunt. De duobus philosophorum generibus. quod eas maluit senatus incendere. An dignum sit eos spiritus ab homine coli. Non enim possunt. qua produntur et vincuntur. 17. et tamen. id est rationali philosophia.

An daemonibus nuntiis et interpretibus dii utantur fallique se ab eis. ignorat. quae sanctis angelis et hominibus bonis possunt esse communia. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore vocabulo derivato nullus. breviter attingam.18. et qui rationalem et intellectualem. 20. qui hoc nomine gloriantur (neque enim continuo verae sapientiae sunt amatores. in qua docetur. De theologia quippe. 120 . De hoc igitur Platone. qui cum et esse divinitatem et humana curare consentiant. Nunc intentiore nobis opus est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum. qui haec vel tenuiter audivit. Quo modo Hermes parentum suorum sit confessus errorem. sed multos ab illo sane uno conditos atque institutos ob eam causam colendos putant. amorem sapientiae profitetur. qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserunt. sicut divina auctoritas veritasque monstravit. 19. quem tamen doluerit destruendum. Quid Hermes Trismegistus de idololatria senserit et unde scire potuerit superstitiones Aegyptias auferendas. 25. 23. cuius generis anima humana est. quo verbo Graeco significari intellegimus de divinitate rationem sive sermonem. 27. si quidem ille totam theologian naturalem usque ad mundum istum vel animam eius extendere potuit. prius ills commemorans. quorum sententias litteris nosse potuimus. quorum ipsum nomen si latine interpretemur. Neque enim hoc opere omnes omnium philosophorum vanas opiniones refutare suscepi. Duplex philosophorum genus fuit: italicum et ionicum. Porro si sapientia Deus est. qui non solum mundum istum visibilem. non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad vitam adipiscendam etiam post mortem beatam. De abiciendo cultu daemonum contra Apuleium. qui saepe caeli et terrae nomine nuncupatur. eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. cuius hoc nomen est. 22. aut ignorent aut velint. quod homines. quae patrocinio nititur spirituum malignorum. altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum). Hi iam etiam Varronis opinionem veritatis propinquitate transcendunt. quam naturalem vocant. De impietate artis magicae. Qualis religio sit. non est in omnibus. De his. daemonibus uti debeant advocatis. 1. 26. ut commendentur diis bonis. De modo honoris. nec eas omnium. sed eorum tantum. isti vero supra omnem animae naturam confitentur Deum. 24. verus philosophus est amator Dei. per quem facta sunt omnia. non cum quibuslibet hominibus (non enim fabulosa est vel civilis. Sed quia res ipsa. Quod omnis religio paganorum circa homines mortuos fuerit implicata. LIBER OCTAVUS CHRISTI ET ROMANORUM RELIGIO AD PHILOSOPHORUM SAPIENTIA CONFERUNTUR Platonicorum quae sit humanarum divinarumque rerum scientia (1-12) Cum platonicis conferenda Christi religio. sed cum philosophis est habenda collatio. quae ad theologian pertinent. quarum altera iactitat deorum crimina. An credendum sit quod dii boni libentius daemonibus quam hominibus misceantur. 21. hoc est vel theatrica vel urbana. quem Christiani martyribus impendunt. quicumque appellantur philosophi): profecto ex omnibus. quae necessaria praesenti quaestioni existimo. sed etiam omnem omnino animam fecerit. sed eas tantum. participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit.

Quantum enim attinet ad litteras Graecas. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est 6. quos commemorare longum est. unus illorum septem. quidam virtutem. ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali vigore in aeterna se attolleret naturamque incorporei et incommutabilis luminis. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur. quanta quisque aetate sua manere potuerit. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit. Sic autem diversas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt. philosophum se esse respondit. utrum Socrates. magister Platonis. Non mihi autem videtur posse ad liquidum colligi. exsilio autem voluntario atque perpetuo poenam similem alter evaderet 7. rebus perscrutandis operam maximam impenderent. an vero. a quo etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. Socrates ergo.2. duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum ex ea parte Italiae. effectorem divinum animum sensit et dixit ex infinita materia. qui omnes rerum causas aeri infinito dedit. Diogenes quoque Anaximenis alter auditor. quae corpora aeterna. rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis exstitit. nolebat immundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in divina conari. 121 . Nihil autem huic operi. Anaxagorae successit auditor eius Archelaus. vel confessa ignorantia sua vel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse atque versasse 5. sicut de illo quidam benevolentius suspicantur. in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione conversa. aerem quidem dixit rerum esse materiam. ut unus eorum oppressus vi multitudinis interiret. Nam cum antea Sapientes appellarentur. Quando quidem ab eis causas rerum videbat inquiri. ita putavit constare omnia. ex divina mente praeposuit. quas videmus. id est illas particulas. sicut Antisthenes 8. Etiam ipse de particulis inter se similibus. primus universam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur. ut (quod vix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores) quidam summum bonum esse dicerent voluptatem. Anaxagoras vero eius auditor harum rerum omnium. quas primas atque summas non nisi in unius ac summi Dei voluntate esse credebat. quod esset beatae vitae necessarium. coniungendo et dissipando ageret omnia. intellegentiae puritate conspiceret 4. cum ante illum omnes magis physicis. quo fieri homo beatus potest. unde non eas putabat nisi mundata mente posse comprehendi. Socrates de bonis moribus disseruit. Sed illi sex vitae genere distinguebantur et quibusdam praeceptis ad bene vivendum accommodatis. modo iterum gigni existimavit. Milesius. ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter vivunt. quae constaret similibus inter se particulis rerum omnium. Aquam tamen putavit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. quibus singula quaeque fierent. Atheniensium civitas publice luxit. propter quem breviter cuncta ista recolui. quod astrologiae numeris comprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. eosque mundos modo dissolvi. Tam praeclara igitur vitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores. quibus suis et propriis singula fieri. Quod in Socratis disputationibus. Non enim ex una re. ubi agitur de summo bono. alterum Ionicum in eis terris. Constat eum tamen imperitorum stultitiam scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus. destruit. sed animo faciente divino. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium. iste interrogatus. de qua omnia fierent. nec ipse aliquid divinae menti in his rerum operibus tribuens. sicut Aristippus. iste autem Thales. quoniam sapientem profiteri arrogantissimum videbatur 3. Sed eum postea illa ipsa. quae lingua inter ceteras gentium clarior habetur 1. qui sunt appellati Sapientes. sicut Thales ex umore. sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putavit. non tamen ab ipsis aerem factum. Ionici vero generis princeps fuit Thales. dum omnia. id est studiosum vel amatorem sapientiae. Finis autem boni appellatur. ut successores etiam propagaret. nec deos negavit aut tacuit. mutavitque de rerum natura opinionem. Sic alii atque alii aliud atque aliud opinati sunt. sed ipsos ex aere ortos credidit. 3. quod mundo considerato tam mirabile aspicimus. et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur. quo quisque cum pervenerit beatus est. quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione versari. ubi et nunc Graecia nominatur. qui modo quodam laudabilis vitae aliis praestare videbantur 2. ut hoc faceret. quid profiteretur. sine qua nihil ex eo fieri posset. et ideo purgandae bonis moribus vitae censebat instandum. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita. propter quam unam omnium philosophorum invigilasse ac laborasse videtur industria. taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit. quae publice damnaverat. quo totum animum intendisse videbatur. quoniam non evidenter apparuit: quod cuique placuit inde sumpserunt et ubi cuique visum est constituerunt finem boni. id est naturalibus. ut inesse etiam mentem diceret. Huic successit Anaximander. movet asserit. eius auditor. sed eum esse compotem divinae rationis. quae quondam magna Graecia nuncupata est.

cum illius lepore et moralibus disputationibus temperavit. quod cuncta praecellit.Quae Plato intellexerit et praeceperit. Cum enim magistri sui Socratis. comparata sibi templorum foeditate laudantur). vel ipse quanta potuerat intellegentia viderat. et ea. ubi lumen omnium rationum esse cognoverit vel crediderit. ipse diligatur. Si ergo Plato Dei huius imitatorem cognitorem amatorem dixit esse sapientem. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur. sit necessaria. quidquid Italicae philosophiae tunc florebat. tamen animae rationali ea. maxime tamen contemplatio perspectionem sibi vindicat veritatis. nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res. auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime comprehendit 10. quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est 13 (quia nec ipsa illis ritibus significantur. quid opus est excutere ceteros? Nulli nobis quam isti propius accesserunt. tertium ad moralem partem intellegitur pertinere. unde una pars eius activa. sine quo nulla natura subsistit. attingat illud. quae sibi placita viderentur. Ex his tamen. contemplativa autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam veritatem): Socrates in activa excelluisse memoratur. aliquid tale de Deo sentiunt. quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis. ubi Pythagoreorum fama celebrabatur. quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem. id est unum verum optimum Deum. ubi nobis serta sunt omnia. qua verum disterminatur a falso 12. quae Numa Pompilius re vera ad sacra eius modi pertinentia se cum sepeliendo curavit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi 14. tertiam rationalem. disserendo explicare et longum esse arbitror et temere affirmandum esse non arbitror. excellentissima gloria claruit. quibus ipsam praetulit verus Deus). ut per id. et ea. 5. Cedat eis igitur non solum theologia illa fabulosa deorum criminibus oblectans animos impiorum. ubi finem omnium actionum. parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam. Ideo haec tripartitio non est contraria illi distinctioni. quae vel ab aliis didicerat. quam in tres partes distribuit: unam moralem. ipse cernatur. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur atque docebantur 9. quos Cicero in Tusculanis tacitis 122 . quae apud eum leguntur. ubi nobis recta sunt omnia. Plato. alterum ad rationalem. et quaecumque turpia geruntur in theatris. id est. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat. ut in illo inveniatur et causa subsistendi et ratio intellegendi et ordo vivendi. vel ubi suffragatur religioni verae. sed ipsi etiam maiorum gentium dii. veraciter beatam. quae contemplationi deputata est. Sed inter discipulos Socratis. quibus potuit intellegentiae viribus. eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa. pro Deo suo colenda non essent. nulla doctrina instruit. et ideo veritas conantem non sequitur. non quidem immerito. id est actioni et contemplationi. qua intellegitur omne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere. Quae licet utrique. quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta 15. Si enim homo ita creatus est. Qui cum esset Atheniensis honesto apud suos loco natus et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret. factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. quae maxime in actione versatur. sive quae ab aliis dicta esse narravit atque conscripsit. nec solum etiam illa civilis. vel ubi ei videtur esse contrarius. notissimum morem dissimulandae scientiae vel opinionis suae servare affectat. quorum trium unum ad naturalem. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione versetur. Fortassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius atque veracius intellexisse ac secuti esse fama celebriore laudantur. altera contemplativa dici potest (quarum activa ad agendam vitam. ubi causam omnium naturarum. alteram naturalem. quod in eo praecellit. Pythagoras vero magis contemplativae. institisse 11. et si ipsa essent. ubi impuri daemones terrestribus gaudiis deditos populos deorum nomine seducentes humanos errores tamquam suos divinos honores habere voluerunt. Convenienter Christi religio cum platonicis confertur. ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus vel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro diis habent. quia et illi ipse mos placuit. quae ipse insinuare conatur. sive quae dixit. quam fides nostra suscepit ac defendit. quam longe ac late potuit peregrinatus est. propter vitam. quae post mortem futura est. nullus usus expedit: ipse quaeratur. cuius participatione sit beatus. ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tamquam ad suum cultum studiis immundissimis excitantes et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes (ubi si qua velut honesta geruntur in templis. ut aliquid de Numa mitius suspicemur. 4. ubi nobis certa sunt omnia. Quid autem in his vel de his singulis partibus Plato senserit. et inde in eas Italiae partes veniens. coniuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur. qua omnino ceteros obscuraret. (In eo genere sunt etiam illa. quae infra illam naturae ordine constituta sunt. id est ad mores instituendos pertinet. quaquaversum eum alicuius nobilitatae scientiae percipiendae fama rapiebat. quem facit in suis voluminibus disputantem.

quoquo modo et qualiscumque natura est. ut Thales in umore. nullum corpus esse Deum. si iam illa corporis similitudo. Ac per hoc sive universi mundi corpus figuras. quae duae theologiae. 6. Platonicis philosophis cedant. quasi possit intellegere non beatus. sine tumore molis. animos nostros esse putaverunt. vel quae et haec habet et intellegit. nec aliud illi est intellegere. Nam Stoici ignem. et ipsum a nullo fieri potuisse. sicut est cantilena. flammis iubeat concremari). quia incommutabiliter est. sed quod est illi vivere. quibus quattuor corporibus. non esse summum Deum. aliud vivere. Viderunt. quos Varro conatur ad mundi partes sive elementa transferre. ut. Nam quidam eorum a rebus non vivis res vivas fieri posse crediderunt. verum tamen eiusdem naturae. sed tamen a corpore corpora 17. id est corpus unum ex his quattuor elementis. vel quae nutritorio subsidio non indiget. ac per hoc quod corpore mutari potest. sicut Epicurei. cum in animo cogitantis aspicitur atque iudicatur. nulla re potest. Viderunt ergo isti philosophi. quia non aliud illi est esse. quasi possit vivere non intellegens. Nulla est enim pulchritudo corporalis sive in statu corporis. profecto est melius quam ipsa quae iudicatur. Saturnus. quorum enumeratione immorari non est necesse. cum proficit. speciemque corporis esse sensibilem. intellegibilia. quasi possit esse non vivens. sive vita carentia sive viventia. et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. ubi mutabilis esse convincitur 20. Sed dicunt: corpore mutatur animae natura. Quod profecto non posset. aliud beatum esse. cuius ille est. quibus visibilis mundus hic constat. omnino nulla essent: viderunt esse aliquid ubi prima 123 . aliqua re potest et ideo incommutabile recte dici non potest. de qua non animus iudicet. causam principiumque rerum esse dixerunt. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset.. quae dicuntur quattuor elementa. illud autem. Propter hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexerunt eum et omnia ista fecisse. quae visu tactuque corporis sentiri queunt. quidquid mutabile est. Philosophia naturali platonici Deum quaerunt. quae utique corpus non est. nec aliud illi est vivere. sive simplicia sive coniuncta corpora. Non est ergo nec terra nec aqua. quo modo Deus creator animi corpus est? Cedant ergo et isti. Iuppiter. non esse posse nisi ab illo. Consideraverunt enim. melius exercitatior quam minus exercitatus. Haec mens hominis et rationalis animae natura est. et quicumque alii. fabulosa continet et civilis. unde videtur in animo haec similitudo corporis. hoc est minutissimis corpusculis. ut dictum est. sed similitudo corporis. etiam quando non videbant. et apud se imaginabantur quod foris viderant. Hi et ceteri similes eorum id solum cogitare potuerunt. vel quae et hoc habet et sentit. quidquid illud est. qui simpliciter est. qualis est in angelis. quos quidem puduit dicere Deum corpus esse. sed tantummodo cogitabant 18. In se quippe habebant quod non videbant. Deinde viderunt omnem speciem in re quacumque mutabili. Epicurus in atomis. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. Porro si noster animus corpus non est. intellegibilem vitae.. nec aer nec ignis. aliud intellegere. nec ipsa corpus est. Hoc autem in conspectu talis cogitationis iam non est corpus. qualis est in arboribus. sicut est figura. Stoici in igne. homines fuisse produntur. mundum corporeum videmus esse compactum. cum ea matri conscripta insinuaverit. melius ingeniosior quam tardior. sive in motu. Vesta et alii plurimi. cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus viris. nam per se ipsa incommutabilis est. quos ceteris non immerito fama atque gloria praelatos videmus. hoc est illi esse. sed tamen corpora. nisi melior in illo esset haec species. qui verum Deum et rerum auctorem et veritatis illustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt. vel corpus esse vel vitam. et viventem et sapientem et ipsius mundi fabricatorem atque omnium. melius utique postea quam prius. quae nec dividi nec sentiri queunt. quae conspectu mentis intellegi. Non solum ergo ista. qualis est in hominibus. Platonicis. nec corpus est nec similitudo corporis. et idem ipse unus. qualis est in pecoribus. non alius alio melius de specie sensibili iudicaret. et unde videtur atque utrum pulchra an deformis sit iudicatur. Vulcanus. qualitates ordinatumque motum et elementa disposita a caelo usque ad terram et quaecumque corpora in eis sunt. vel quae nutrit et continet. beatum esse. Timens enim et ille quasi revelata mysteria petens admonet Alexandrum. sed alii quoque philosophi. et ideo animam omnem mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summum Deum 19. si autem omni specie carere possent. sine strepitu vocis. qua est. Iuno. quae in eo sunt. meliusque aliquid vitam esse quam corpus. cedant et illi. nam per se ipsa invulnerabilis est. nisi ab illo esse non posse. eumque omnino ignem deum esse putaverunt. quod cum eis corda eorum obstricta carnis sensibus fabulata sunt. quidquid est. quam Dei naturae tribuere nefas est. qui vere est. sed tantum continet sentit intellegit. sive omnem vitam. intellegere.nominibus videtur attingere 16. quidam vero a vivente quidem et viventia et non viventia. Poterant isti dicere: corpore aliquo vulneratur caro. qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt. Quod autem recipit magis et minus. ita non eos movit tanta mutabilitas animae. Sensibilia dicimus. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt non esse in eis rebus primam speciem. Anaximenes in aere. sine dubitatione mutabile est. melius peritior quam imperitior. sine spatio vel loci vel temporis. Prorsus quod mutari non potest. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent.

alio loco. malum autem malis 26. sed fruendo. cuius natura sit incorporalis. a parte meliore. nec sensibus adimentes quod possunt. Nam et ipsi. quod quale sit. sed qui id appetiverunt a corpore. atque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt. intellecta conspecta sunt. si aliquid ab his ad illa similitudinis afferendum est. a parte hominis deteriore. ab his. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse finem boni esse secundum virtutem vivere et ei soli evenire posse.. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant. cum frui Deo coeperit. Quisquis ergo fruitur eo. . bonumque esse hoc genus bonis. Unde illi. quia propter hunc cetera volumus. ideoque non dubitat hoc esse philosophari. qui eo quod amat non fruitur. quae amanda non sunt. quod et rerum creatarum sit effector et lumen cognoscendarum et bonum agendarum. fruens Deo sit beatus qui Deum amaverit. Quod autem attinet ad doctrinam. Quamvis enim non continuo beatus sit. quam physicam. miseri sunt et miseriores cum fruuntur): nemo tamen beatus est. ipsum autem non nisi propter ipsum. qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliam ob causam beatum.. sed propter aliud. cum ab eis invisibilia eius per ea. sed sicut luce oculus. Sive ergo a parte qualibet sive a toto. non se beatos putant amando. 7. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae (id enim est philosophus). metienda esse censuerunt. quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem verum ac summum bonum Plato dicit Deum.rationali conspiciunt lumen veritatis. sive 124 . si Deus ipse adiuverit. qui posuerunt iudicium veritatis in sensibus corporis eorumque infidis et fallacibus regulis omnia. ut finale esset. quod amat. apparebit. quod appellatur extrinsecus. Reliqua est pars moralis. verumque et summum bonum amat. quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent. Haec de illa parte. qui cum vehementer amaverint sollertiam disputandi. quae mente conspiciuntur. finali quodam bono. a quo facta sunt omnia 24. Hi vero. discreverunt ea. ubi versatur pars altera. manifestavit eis ipse. id est rationalis. . quae discuntur. cum pulchros dicant non esse nisi sapientes. sive Platonici accommodatius nuncupentur. ideo tres. sed propter se ipsum appetentes idque adipiscentes nihil. Lumen autem mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum. qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum. ulterius requiramus. a quo etiam visibilia et temporalia cuncta creata sunt.. quoniam tres sunt. Quicumque igitur philosophi de Deo summo et vero ista senserunt. quas appellant . quo cuncta quae agebant referrent atque id quo referendum esset non ultra quaererent. quo beati essent. quam Graeco vocabulo dicunt ubi quaeritur de summo bono. quibus sensibus corporis istam pulchritudinem viderint. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore. Ubi ego multum mirari soleo. alii ab utroque homini esse dixerunt 25. qui res non amandas amant. ut. hinc propagari atque conecti totam discendi docendique rationem 23. quo referentes omnia quae agimus. a toto homine. et quod non propter aliud.. vocatur: absit ut his comparandi videantur. amare Deum. 9. quos merito ceteris anteponimus. non sicut corpore vel se ipso animus aut sicut amico amicus. Ideo quippe et finis est dictus. qualibus oculis carnis formam sapientiae decusque conspexerint. Ita bonum hominis qui vel ab animo vel a corpore vel ab utroque expetiverunt. quo beati simus. quoniam philosophia ad beatam vitam tendit. unde vult esse philosophum amatorem Dei. pecunia et si quid huius modi. alii ab animo. dicta sint. quae sensibus attinguntur. a corporis sensibus eam ducendam putarunt. qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore vel fruentem animo. non nisi ab homine. Quaedam sapientiae rationes omnium sunt gentium. Nec istae differentiae.. Cedant igitur omnes illis philosophis. hinc asseverantes animum concipere notiones. sed fruentem Deo. id est propter se ipsum appetendum.morali finem boni Deum esse praecipiunt. quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diversi diversa opinati sunt. quantum per nos fieri poterit. earum rerum scilicet quas definiendo explicant. quod ab illo nobis sit et principium naturae et veritas doctrinae et felicitas vitae. 8. id est naturalem. sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt. qui vero ab animo. nuncupant. quae facta sunt. nec eis dantes ultra quam possunt. ut Epicurei et quicumque alii tales 22. quae ab eis logica. ut etiam ipsi Stoici. qui eo fruitur quod amat (multi enim amando ea. Ita quod notum est Dei. qui autem ab utroque. nihil aliud quam ab homine expetendum esse putaverunt.esset incommutabilis et ideo nec comparabilis.. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 21. sicuti est honor. quam dialecticam nominant. non sic addiderunt. gloria.

quod per ea. in qua de naturae inquisitione tractatur. quae multum congruere veritati nostrae religionis agnoscunt. qui cum octoginta et unum vixisset. Galli. Ionicorum et Italicorum. quibus non oportebat. propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt. cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi. ista senserint. cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriverint in requirendis rerum causis. Persae. Quid censeat Paulus de humana sapientia. aut gratias egerunt. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cavete ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi 27. qua facti ad eius imaginem sumus. Unde nonnulli putaverunt eum. Cavet eos tamen. eas magna praedicatione celebrarunt. qui de sapientiae nomine gloriati sunt. quia eorum sunt litterae notiores. sive aliarum quoque gentium qui sapientes vel philosophi habiti sunt. in qua de moribus agitur bonorumque finibus appetendis malorumque vitandis. sive etiam Italici. ut nesciat philosophos vel studium sapientiae vel ipsam sapientiam profiteri. Sed diligenter supputata temporum ratio. Platonem indicat a tempore. adiecit et ait: Sicut et vestri quidam dixerunt 29. et rationalem sive logicam. Atlantici Libyes. quorum lingua in gentibus praeminet. quae non didicit. lumen nostrum. quae chronica historia continetur. Sed de hoc cum istis post modum disputabimus. non secundum Deum. verum etiam super omnes animas incorruptibilis. quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui 32. quod in illo vivimus et movemur et sumus. ubi et Romanos et Graecos et Aegyptios. divinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt. intellecta conspiciuntur. si litteras eorum Christianus ignorans verbis. Quamvis enim homo Christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret. 2. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 28. et ubi Atheniensibus loquens. nec utrum duo genera philosophorum exstiterint in Graeca lingua. audit ab eodem Apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei. Mirantur autem quidam nobis in Christi gratia sociati. quae facta sunt. Invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. a quo ipse factus est mundus. sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt. Indi. aliqui reperiuntur. ipsas libentius didicerunt atque in nostrum eloquium transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. Scythae. Hispani. et doctrinam. ubi enim dictum est. quia. cum audiunt vel legunt Platonem de Deo ista sensisse. Dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium 30. qua eum nosque noverimus. et Latini permoti earum vel excellentia vel gloria. Aegyptii.quodlibet aliud sectae suae nomen imponant. quae facta sunt. Novit sane etiam ipsos. Nam et Graeci. bonum nostrum. Nec. qui secundum elementa huius mundi philosophantur. quo Ptolomaeus rex Aegypti Scripturas propheticas gentis Hebraeorum de Iudaea poposcit et per septuaginta viros Hebraeos. et quinam esset modus discendi atque vivendi. sive tantummodo ionici generis. in disputatione non utitur. Platonici nobiscum sentiunt. quando perrexit in Aegyptum. qua illi cohaerendo beati simus. quo prophetavit Hieremias. principium nostrum. fecit intellegi. Deus illis manifestavit intellectu conspicienda invisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse. qui hoc viderint ac docuerint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis propinquiores fatemur. sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam. et gratiam. Deinde ne omnes tales esse arbitretur. 10. 10. In quo autem nobis consentiunt de uno Deo huius universitatis auctore. cavere. Deus enim illis manifestavit. ideo nescit ab uno vero Deo atque optimo et naturam nobis esse. isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae universitatis et lux percipiendae veritatis et fons bibendae felicitatis. in qua quaeritur quonam modo veritas percipi possit. in hoc eos ceteris anteponimus. Hieremiam audisse prophetam vel Scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse 31. sed evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum. ab anno mortis eius usque ad id tempus. Chaldaei. Sive ergo isti Platonici sive quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt. ut vel naturalem Latine vel physicam Graece appellet eam partem. et moralem vel ethicam. 1. centum ferme annos postea natum fuisse. quia et aliis rebus. 125 . An Plato prophetarum scripta legerit? 11. qui in eis praecipui fuerunt. nobiscum sentiunt. in quibus errant. Haec itaque causa est cur istos ceteris praeferamus. manifestum est in illis. qui non solum super omnia corpora est incorporeus.

ut bonis haec exhibenda intellegantur. Iamblichus. in Timaeo autem Plato. et maxime illud (quod et me plurimum adducit. dilectus eius discipulus. ut quaerenti quod sit nomen eius. post mortem vero Platonis Speusippus. Quamquam ergo a nobis et in aliis multis rebus magnisque dissentiant. cum Aristoteles Platonis discipulus. quia neque parva res est et inde nunc quaestio est. quem librum de mundi constitutione conscripsit. quoniam de uno Deo qui fecit caelum et terram. quantum capere posset. utrum bonis an malis an et bonis et malis. Quid de daemonibus senserit Apuleius (13-22) Boni an etiam mali dii sint. et tenebrae <erant> super abyssum. nec easdem Scripturas legere. id est et Graeca et Latina. invocandos 43. Deum dicit in illo opere terram primo ignemque iunxisse 35. ne laedant. quae Academia vocabatur. sed ut colloquendo quid continerent. ut adiuvent. in hoc tamen. quibus diis istum cultum exhibendum arbitrentur. et dices filiis Israel: qui est. 12. Terra autem erat invisibilis et incomposita. quod igni tribuat caeli locum: habet ergo haec sententia quandam illius similitudinem. nihil sic illis sacris Litteris flagrat 38. quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. quoniam et aer spiritus dicitur. Qui sunt ergo illi. quam modo suscepimus. Porphyrius. quibus Plato sectandus placuit. Hoc si ita est. nisi forte. aquam dicit et aerem 36. ita et istas per interpretem didicit. Et nescio utrum hoc uspiam reperiatur in libris eorum. et Spiritus Dei superferebatur super aquam 34. quod in ista quaestione. bonis porro debitus. exposui. Deus enim illis manifestavit. ut. quia quod notum est Dei manifestum est in illis. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 41: nunc non immerito me Platonicos philosophos elegisse cum quibus agam. (nam de diis quid aliud decet credere)? Illa profecto vacuatur opinio. quoniam nec dii erunt. intellecta conspiciuntur. sed Platonicos. plurimosque discipulos praeclara fama excellens vivo adhuc praeceptore in suam haeresim congregasset.qui etiam Graecam linguam noverant. respondeatur: Ego sum qui sum. addisceret. sororis eius filius. si boni non erunt. eidem successissent atque ob hoc et ipsi et eorum successores Academici appellarentur. tunc enim diis exhibentur. qui vere est quia incommutabilis est. ea quae mutabilia facta sunt non sint. Deinde ille duo media. primum ab eis quaero. qua ille pollebat. ut dicunt. Consequens est igitur. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Hieremiam videre potuit tanto ante defunctum. Sed undecumque ille ista didicerit. recentiores tamen philosophi nobilissimi. Ex quibus sunt valde nobilitati Graeci Plotinus. Sed hi omnes et ceteri eius modi et ipse Plato diis plurimis esse sacra facienda putaverunt. unde putatur 37 sic intellexisse quod scriptum est: Spiritus Dei superferebatur super aquam. tamquam in eius comparatione. qui eum pergere praecipiebat ad populum Hebraeum ex Aegypto liberandum. Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum. interpretandas habendasque curavit. Ideo quippe hos potissimum elegi. sive praecedentibus eum veterum libris sive potius. non ut scribendo transferret (quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio. Manifestum est autem. illa suadere videntur indicia. nisi ubi dictum est: Ego sum qui sum. qui ante Platonem fuerunt. invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. vehementer hoc Plato tenuit et diligentissime commendavit 40. utrum propter felicitatem. quattuor opinatus elementa loco illo commemorata videri potest. bonos autem. in tantum aliis praelati iudicio posterorum. sed iste affectus nimirum indicat 126 . qui regia potestate etiam timeri poterat. quae nondum fuerant in Graecam linguam translatae. satis. Hoc ut existimetur. quod. Qui Platonem secuti fuerint. qua nonnulli putant deos malos sacris placandos esse. quod modo posui. meruisse perhibetur) 33. noluerint se dici Peripateticos aut Academicos. in scholam eius. quanto melius senserunt. vir excellentis ingenii et eloquio Platoni quidem impar. in utraque autem lingua. quia fuit acerrimi studii. Sed habemus sententiam Platonis dicentis omnes deos bonos esse nec esse omnino ullum deorum malum 42. sed multos facile superans. Parum quippe attendens quo more soleat illa Scriptura appellare Spiritum Dei. quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur. ut existimo. uni Deo an pluribus sacra facere oporteat. quod deambulans disputare consueverat. qui ludos scaenicos amant eosque divinis rebus adiungi et suis honoribus flagitant exhiberi? Quorum vis non eos indicat nullos. et dices eis: qui est. misit me ad vos. misit me ad vos 39. Mali enim nulli sunt dii. quae facta sunt. honor sacrorum est deferendus. 13. agitur de naturali theologia. quo modo dicit Apostolus. qua dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram. quae post mortem futura est. cum ad sanctum Moysen ita verba Dei per angelum perferantur. et Xenocrates. tanto ceteris gloriosiores et illustriores habentur. sicut Aegyptias. ut paene assentiar Platonem illorum librorum expertem non fuisse). Apuleius Afer exstitit Platonicus nobilis. cum sectam Peripateticam condidisset. anni reperiuntur ferme sexaginta.

nisi quia hoc pacto admonuit animum humanum. tam constanter audet auferre? Qui sane dii refellunt sententiam Labeonis. deorum criminibus 127 . tripartita divisio est. Qui Labeo numina mala victimis cruentis atque huius modi supplicationibus placari existimat. aut non est Socrati amicitia daemonis gratulanda. Habent enim cum diis communem immortalitatem corporum. eumque morbum retrahentes. Maluit autem hoc in ipsa disputatione quam in titulo libri ponere. cuius esse titulum voluit De deo Socratis. Omnium. cum de omnibus generaliter loqueretur. cum poetas ipsos. Quid est ergo quod semideus Plato non semideis. postponendi. Denique isti cum eosdem ludos instaurari praeciperent. de qua usque adeo et ipse Apuleius erubuit. et cum deos se putari velint. quibus illi immunditiae societate oblectantur. in deos. qua deos a daemonibus tam diligenter copioseque discernit. Haec si ita sunt (quae licet apud alios quoque reperiantur. Sicut eis diversa dignitas est locorum. Dii excelsissimum locum tenent. quod iam in secundo libro commemoravi 46. quia iudicat turpia. etiamsi non diis. ita hominibus. non solum nihil boni dixit. nam. modo eorum delicias a civitate bene morata removendo. Hunc autem Platonem. profecto daemones turpissime poposcerunt atque iusserunt. quibus inferius habitant. ex quo genere numinum Socrates habebat adiunctum et amicitia quadam conciliatum. si etiam ludorum obscenitatibus et poetarum figmentis delectantur. ut desisteret ab agendo. Exponimus. quibus superius. ut De deo Socratis praenotaret librum. non appellare de deo. 14. 2. quem secundum suam disputationem. Denique lecto illo libro prorsus nemo miratur eos etiam scaenicam turpitudinem in rebus divinis habere voluisse. quos ab omni humana contagione semovit. a quo perhibetur solitus admoneri. Quapropter non est mirum. certe ipsis daemonibus poetas urbe pellendo auferre theatricas voluptates. Ex quo colligitur.malos. et hoc bonis. Attente igitur audiamus. quem ad modum diis. sed etiam plurimum mali. 14. poscentes turpia etiam maligna gesserunt. quod eorum abnuisset imperium. quando id quod agere volebat. inter semideos Labeo ponit. in aere daemonum. iste autem illos nec tam malos timendos putat. a quibus dii longe absunt et modis omnibus alieni sunt. Daemones igitur medii. quando quidem humanis capiuntur affectibus. quod tam indigna deorum maiestate atque bonitate carmina composuerint. Nam deorum sedes in caelo est. ut. notum est. diligenti disputatione pertractans istam Platonis de deorum sublimitate et hominum humilitate et daemonum medietate sententiam) . homines. sed daemones. homines infimum daemones medium. sed daemonem 49. Quid Apuleius disserat De deo Socratis. ut elementorum ordine. qua daemonum dignitas commendatur. Apuleius tamen Platonicus Madaurensis de hac re sola unum scripsit librum. Qui sunt igitur isti dii. omnes vel paene omnes daemonum nomen exhorrent. qui omnes deos secundum auctoris sui sententiam bonos et honestos et virtutibus sapientium socios esse arbitrantur aliterque de ullo deorum sentiri nefas habent. Tito Latinio auferentes filium et immittentes morbum. titulum libri de daemone Socratis legeret. inquiunt. homines vero infra deos et daemones constituti sunt. quisquis ante disputationem Apulei. quonam modo ausus est Plato. in quibus est anima rationalis. cum iussa complesset 45. Exponant ergo nobis ista Platonici. Ita enim per sanam doctrinam. sed de daemone Socratis debuit. 1. se in Latinio non lascivos tantum atque ludibundos. qui de scaenicis ludis cum ipso Platone contendunt? Ille quippe non patitur deos falsis criminibus infamari. non prospere fuerat eventurum. illa oblectamenta. sed etiam saevos terribilesque monstrarunt. sic differentia meritorum. praeferendi sunt. hominum in terra. inquiunt 48. bona vero ludis et talibus quasi ad laetitiam pertinentibus rebus 47. daemones.haec ergo si ita sunt. Quid autem etiam ipse Apuleius quod in daemonibus laudaret invenit praeter subtilitatem et firmitatem corporum et habitationis altiorem locum? Nam de moribus eorum. ita etiam naturarum. ubi disserit et exponit. nequaquam illum hominem sanum fuisse sentiret. censet civitate pellendos 44. a populo bene instituto removere non dubitat. quae humanis rebus illuxit. Proinde dii sunt hominibus daemonibusque potiores. sed suae sententiae robur constantissime retinens omnes poetarum sacrilegas nugas. Platonem poetica detestando et prohibendo figmenta non deos. Quae platonicorum fuerit doctrina de daemonibus. isti eisdem criminibus suos honores celebrari iubent. animorum autem cum hominibus passiones. animalium. Aut ergo fallitur Apuleius et non ex isto genere numinum habuit amicum Socrates aut contraria inter se sentit Plato modo daemones honorando. qui omnes boni et excelsi sunt. inquiunt. privasse ludorum scaenicorum voluptate. Quid enim de ludis scaenicis Plato senserit. quamvis adhuc in his moribundis membris positum. sed deis. pro splendore honestatis impura daemonum iussa contemnere eorumque immunditiam detestari? Nam si Plato haec honestissime arguit et prohibuit. dicit enim apertissime et copiosissime asserit non illum deum fuisse.

cum agitur de meritis animarum. sed quam puritas praecedat animorum. suaque cuique elementa distribuens in terrestribus animalibus nos posuit cum ceteris. nec ita esset. quod daemones. . non quam suppliciorum aeternitas torqueat. quod tempore aeterna. diversis sacrorum ritibus oblectari et in eis si quid neglectum fuerit commoveri 53. Quam naturam Apuleius dicat esse daemonum. data sunt quaedam potiora corporum munera. ab his quoque esse miracula magorum 54. contemnere disceremus. ita permoveri.daemonibus animo perfectiores. Sed video trium superiorum. Hoc enim pacto nobis et omnia volatilia praeponimus. in aquatilibus pisces et alia natatilia. gaudere honoribus. Quis hominum videndo aequabitur aquilis et vulturibus? Quis odorando canibus? Quis velocitate leporibus. et quidquid in eorum sacris obscena sollemnitate seu turpi crudelitate vel ridetur vel horretur. quod mente rationalia. Et ipse quippe Apuleius cum ceteris terrestre animal hominem dicit. Breviter autem eos definiens ait daemones esse genere animalia. quintum eos cum diis habere commune 55. quod habeant corpora meliora. interserens. Proinde quod genere sunt animalia. si non beata? Melior est enim temporalis felicitas quam misera aeternitas. sed fieri posse. cum hominibus solis. in aeriis daemones. quid boni est. satis nos admonet animalium merita non pro elementorum gradibus aestimare. At enim volatilia cum volando fatigantur vel reficiendum alimentis corpus habent. Iam vero de loci altitudine. Alioquin multas sibi et bestias praelaturus est. non solum eis cum hominibus. quanto est aer aquis et aere ignis. ut. tanto et aquae superiores sint terris. nihil est quod de habitatione superioris elementi dignos esse daemones existimemus. quod daemones in aere. ut hinc eos nobis esse praeponendos existimemus. ut aeriae volucres terrestribus nobis non solum non praeferantur. qui tamen longe praeponitur animalibus aquatilibus. Animalia quippe esse dicit et deos. inquiunt. eorum affectibus convenire. prae bonitate vitae. dixit eos eisdem quibus homines animi perturbationibus agitari. quia sumus et nos. etiam isto modo nobis commendaretur multo maiore cura excolendum esse quam corpus. Nam et illa ratio Platonis. terrestribus nobis non ideo meliores sint. Quibusdam animalibus deteriores corpore sumus. quam daemones habere nossemus. quo eis praeponimur. corpore aeria.. mente rationalia. igni mobilissimo et terrae immobili. Ob hoc enim et providentia divina eis. 1. quartum proprium. Sicut enim fieri potuit. cum diis et hominibus. sed ideo eis homines praeferendi sint. quoniam spei piorum hominum nequaquam illorum desperatio comparanda est. verum etiam cum diis pecoribusque commune est. cervis. nos autem habitamus in terra. cum ipsas aquas terris praeponat Plato 52: ut intellegamus non eumdem ordinem tenendum. quando et nos hoc sumus. 16. Ac per hoc quod daemones genere sunt animalia. De moribus ergo daemonum cum idem Platonicus loqueretur. ut inferius corpus anima melior inhabitet deteriorque superius. quia est aer quam terra superior. quod tempore aeterna. habituri et nos immortalitatem corporum.. vatum atque somniorum. quia hoc sunt et pecora. aruspicum. quo modo supra nos est. quae in terra vivunt et sentiunt. quae nos et acrimonia sensuum et motu facillimo atque celerrimo et valentia virium et annosissima firmitate corporum vincunt. 2.. ipsi sunt soli. quibus nos constat esse potiores. irritari iniuriis. 15. media duo. omnibus avibus? Quis multum valendo leonibus et elephantis? Quis diu vivendo serpentibus. cum diis solis. daemones autem etiam volatilibus antecellant? Quod si dementissimum est opinari. non faciunt. qua elementa quattuor proportione contexit atque ordinat. qua illis anteponimur. ipsamque excellentiam corporalem. duo etiam cum diis habere.oblectari potuisse. quod mente rationalia. dignitate: ita fieri potuit. qui etiam deposita tunica senectutem deponere atque in inventam redire perhibentur 50? Sed sicut his omnibus ratiocinando et intellegendo meliores sumus. non est magnum. aerem et aquam 51.. ita etiam daemonibus bene atque honeste vivendo meliores esse debemus. ut illud. horum vero quinque tria priora illis esse quae nobis. omnino ridiculum est. animo passiva. Inter cetera etiam dicit ad eos pertinere divinationes augurum. quae nobiscum habent. Numquid ergo placet eis. verum etiam subiciantur propter rationalis animae. ita duobus extremis. quod animo passiva. ut volatilia nobis. quamvis magis aerii sint. obsequiis donisque placari. in aetheriis deos. ut daemones. qui videtur esse ordo in gradibus corporum. nisi miseri essemus? Quod corpore 128 . quae in nobis est. tempore aeterna. Quam ob rem absit ut ista considerans animus veraciter religiosus et vero Deo subditus ideo arbitretur daemones se ipso esse meliores. quod corpore aeria. terram repetunt vel ad requiem vel ad pastu. Quod animo passiva. non est supra nos. 15. quibus nos religionis affectu subdere debeamus.

Qua igitur insipientia vel potius amentia per aliquam religionem daemonibus subdimur. nobis vera religio praecipit. ut ei te facias venerando humilem. Postremo omnem motum cordis et salum mentis omnesque turbelas et tempestates animi 63. verum etiam divinitati existimet grata. non misera. qui debetur ex animo.. hunc detulit honorem... sed potius ipsum. 17. mortalibus aqua et terra. ad hoc aeterna ut miseriam finire non possint! Daemones passionibus agitantur. ad hoc passiva ut misera sint. per quos illum dii exaudiant.aeria. Frustra igitur eis Apuleius. Cum daemones donis invitentur. unde illa voluit vocare animo passiva. Deos vero ideo dicunt istas perturbationes non perpeti. et ideo religionis cultus. si pudor humanus ita de se male meretur. Non est quod iste poetica figmenta et theatrica ludibria iustificare conetur. Ergo et pudicitia et innocentia si quid ab diis impetrare voluerit. Cum daemones quorumdam hominum osores.quas Christi religio deponere iubet. qui haec amant. et propterea pecora non perturbantur. Easdem quippe animas rationales etiam ipsos habere perhibent. non poterit suis meritis nisi suis intervenientibus inimicis. quod animalia sunt non beata. nobis vera religio praecipit. 18. sed animo ut appellat ipse passivo. et quicumque ita sentiunt. nondum enim sumus in illa perfectione sapientiae beati. ad hoc rationalia ut misera esse possint. 17. Cum daemones honoribus mulceantur. ira instigentur. cum per veram religionem ab ea vitiositate. et religione colas. Cur ergo sunt ista in animis daemonum. facit hoc stultitia vel miseria. inde concessa qui apportent. nec sic eos tamen propter haec tamquam Deum colere deberemus. Indignum enim putaverunt qui ista crediderunt misceri homines diis et deos hominibus. Quam ob rem si propterea dii non perturbantur. quas non amat innocentia. hinc petita qui allegent. tamen cogitur confiteri. nequaquam debeatur ei rei. quod animalia sunt beata. 2. felicitatem et haec eos diceret habere cum diis aeterna atque communia. Quae igitur causa est nisi stultitia errorque miserabilis. quae daemonum esse dicit. immortalibus ignis et aer. cui te cupias vivendo dissimilem. In hominibus autem ut sint istae perturbationes. isti ad deos perferant preces hominum et inde ad homines impetrata quae poscunt. ne cuiquam donorum acceptione faveamus 60.. ut videlicet homo castus et ab artium magicarum sceleribus alienus eos patronos adhibeat.. id est animi passiones. amant in maleficiis magorum mille nocendi artes 66. Quapropter. 1. profecto aliquid diceret exoptandum magnique pendendum. ut non solum diligat turpia. sed ei potius resistamus 59. a quo haec illos accepisse nossemus. sed misera. nos vera religio deponere iubet. quae nec beata possunt esse nec misera: restat ut daemones sicut homines ideo perturbentur. quae Graece dicitur. nobis vera religio praecipit.. si omnia quattuor elementa suis animalibus plena sunt. quorumdam amatores sint. quia non est contra rationem. quod nobiscum daemones dixit habere commune. quae inferior est animo? Porro si inter illa. in qua illis sumus similes. quanti aestimandum est. quoniam nullus deus miscetur homini. ut talibus nullo modo moveamur 61. sed ab omni labe ac peste purissimas 57. ut. ut nostros etiam diligamus inimicos 62. ut omittam cetera et hoc solum pertractem. liberemur? Cum enim daemones. nobis vera religio praecipit. annumeraret virtutem. quem imitari nolis. Quanto minus nunc honore divino aeria digna sunt animalia. 129 . quamvis eis plurimum parcat et divinis honoribus dignos censeat 58. Habemus contra ista magistrum eorum et tantae apud eos auctoritatis Platonem. qua pecora carent. verum etiam beati sunt. sic eos in aere medios inter aetherium caelum terramque constituens. quia non solum aeterni. quem facilius et libentius exaudire debeant. . quaero cur animi daemonum passionum turbelis et tempestatibus agitentur. dignum autem misceri daemones et diis et hominibus. quia verbum de verbo "passio" diceretur motus animi contra rationem 56. quas non amat pudicitia. quae in pecoribus non sunt? Quoniam si quid in pecore simile apparet. quod animalia sunt. quod Platonem dixisse perhibent 65. Perturbatio est enim. ne ira instigemur. quae nobis ab hac mortalitate liberatis in fine promittitur. non est perturbatio. quibus daemones aestuare atque fluctuare asserit 64. cum religionis summa sit imitari quem colis? Medii esse volunt daemones artibus magicis. cum omni corpori praeferatur animae qualiscumque natura. quod et iste Apuleius. non prudenti tranquilloque iudicio. quae ille non amando fit dignior. Amant quippe illi scaenicas turpitudines. sapientiam.

vel. eo quod hac pestifera scelerataque doctrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur. si ita esset. quibus impellentibus aut faventibus se cecidisse plangit in culpam? An et ipsi daemones. quos viderit cur censeat honorandos. hic humilitas miseranda.quae etiam publica lege vetantur. non miscetur homini imitationem daemonis fugienti. Ibi enim est detestanda superbia.. si opera sunt numinum colendorum? An forte istas leges Christiani instituerunt.. Huius autem philosophi Platonici copiosissima et disertissima exstat oratio. Praeclara igitur sanctitas Dei. germana.. quae haberi miranda et veneranda oporteret. non miscetur homini per philosophicos libros poetas de bene instituta civitate pellenti. quod eos deceperint. qua noverant se fieri salvos et gloriosissimos in aeternum. et miscetur daemoni se falsis deorum criminibus oblectanti. nolunt per tales. quos recte sentit esse damnandos. non miscetur homini paenitenti. nisi daemones aerii nuntiarent. ut ab hominibus afferant desiderata. et miscetur daemoni arroganti. de quibus quosdam nimis infelices et nimis impios etiam gloriari libet..ad veritatem atque sapientiam. quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret. quoniam aether longe a terra est alteque suspensus. digna animae illius daemones dona rependerent. qui non miscetur homini supplicanti. magicas invitam accingier artes 67? Illud etiam.. eos necessarios asserens perferendis ad deos precibus nostris. At omnia miracula magorum. inquiunt. nonne ipsam publicam lucem testem citabo? Cur enim tam graviter ista plectuntur severitate legum. quorum debemus opera devitare. Quaenam tandem ista causa est et quanta necessitas? Quia nullus.. sed potius confitendo profitendo praedicando et pro hac omnia fideliter fortiterque tolerando et cum pia securitate moriendo leges. priores agunt. non miscetur homini magorum scelera iustis legibus punienti.. nequaquam sibi auderent divinos honores expetere. qua crimen artium magicarum a se alienum esse defendit seque aliter non vult innocentem videri nisi ea negando. non miscetur homini deorum crimina fingere prohibenti. quos omnes optimos volunt. paenitentiam? Hoc nemo umquam de daemonibus dixit. supplicium constitutum 69? Postremo Apuleius ipse numquid apud Christianos iudices de magicis artibus accusatus est? Quas utique sibi obiectas si divinas et pias esse noverat et divinarum potestatum operibus congruas. et miscetur daemoni suadenti nequitiam. quia. doctrinis fiunt et operibus daemonum. et miscetur daemoni magicas artes docenti et implenti. quibus prohibebatur. sed etiam profiteri. cum eis pro crimine obiceretur Christiana religio. et miscetur daemoni fingenti divinitatem. et miscetur daemoni decipienti. ait poeta clarissimus: Testor. 20. Deinde quaero. quales preces hominum diis bonis per daemones allegari putat. id est Romanorum antiquissimis legibus. 19. ne cultu videantur indigni. ut possint paenitentibus mereri indulgentiam. si licitas. . Porro adversus magicas artes. non solum eas confiteri debuit. sicut martyres nostri. qui paenitendo desiderarent ad gratiam veniae pertinere. et miscetur daemoni deceptionem hominis aucupanti. magicas an licitas? Si magicas. Cicero commemorat esse conscriptum et ei. tuumque Dulce caput. quibus haec prohiberentur et damnanda putarentur. Ita enim vel sententiam suam persuaderet iudicibus. erubescere compulerunt mutarique fecerunt. 21. deos et te. quibus artes magicae puniuntur? Secundum quem alium sensum. et propter elementorum distantiam humana 130 . non miscetur homini petenti indulgentiam. Sed nimirum tantae huius absurditatis et indignitatis est magna necessitas. si ad Deum verum preces nostras volumus pervenire. leges culpans potius.. qui hoc fecerit. nisi eos et humana curare. et miscetur daemoni a principibus et pontificibus civitatis per scaenicos ludos poetarum ludibria requirenti. et a diis referant impetrata 70. si illi secundum iniquas leges saperent eumque talia praedicantem atque laudantem morte multarent. aer vero aetheri terraeque contiguus. cara. maxime si aliquid magicum admisit: itane tandem illis intercedentibus accipit veniam. At enim urgens causa et artissima cogit daemones medios inter deos et homines agere. quae non possunt ab innocente committi. O mirabilem sapientiam! quid aliud de diis isti sentiunt. nisi quod haec maleficia generi humano perniciosa esse non dubium est. non miscetur homini confugienti ad divinitatem. non eam negando temporales poenas evadere delegerunt. Si autem peccator paenitens preces fundit. 1. Deus miscetur homini.. Medii esse non possunt daemones ad bonum. pro quorum divinis operibus praedicandis humanam vitam sibi adimi non timeret. nonne in duodecim tabulis. quod alio loco de his artibus dicit: Atque satas alio vidi traducere messes 68. nolunt tales.

nescire. Quibusdam vero vitia eorum aliquanto attentius et diligentius intuentibus non potuerunt persuadere quod dii sint. an potius irridenda vel detestanda vanitas. possunt et mendaciis daemonum decipi. peius est ceteris. quibus illa deorum dedecora celebrantur. cum dii boni hominem bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent. qua ludos scaenicos amant. ut illis. nec tamen.. quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si vero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem. si tamen non istum saltem honorem homines eis deferendum putarunt. an utrumque indicaverint. 2. ista in honorem ipsorum deorum? Daemones non ad bonum sed ad malum medii sunt. ideo et ipsi sunt meritis superiores hominibus. an utrumque occultaverint deosque esse maluerint totius rei huius ignaros. ut credantur daemones necessarii et ob hoc etiam ipsi putentur colendi. restat. qui in hoc quidem aere habitant. quia supra terras et aquas aeri locus est. et religiosam erga deos Platonis prudentiam et in deos iniuriosam libidinem suam. qua noluit deos per impiam licentiam poetarum falsis criminibus infamari. non possint. quando illa nesciunt. sed eorumdem nuntiorum. sic utrumque cognoscunt. . utrumque scientes. qualia sunt locutio vultus motus. sed electo in auxilium Deo vero pia mente facillime superant. si autem animorum indicia corporalia. si quartum elegerint. O multum dolenda necessitas. atque inter deos et homines internuntios ac beneficiorum impetratores se esse finxerunt. nec aliena. ut iam dii boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum. si poetarum de diis immortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suavissimam voluptatem diis daemones nuntiaverunt. quia de caeli superioris sublimitate deiecti merito irregressibilis transgressionis in hoc sibi congruo velut carcere praedamnati sunt. quorum maximae parti mirabilibus et fallacibus signis sive factorum sive praedictorum deos se esse persuaserunt. quia malos videbant. deos autem omnes bonos volebant. Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint. confessuri sunt non licuisse diis bonis habitare cum bono Platone. qui illos nec deos esse credebant. a quibus criminantur. Porro si deorum divinitas a daemonibus non potest falli. diis istis bonis magis notus est daemon per corpus vicinum quam homo per animum bonum.. cum illa sint in iniuriam. Sed multis plane participatione verae religionis indignis tamquam captis subditisque dominantur. maxime ne offenderet populos. a quibus eis cernebant inveterata superstitione per tot sacra et templa serviri. superbia tumidos. sed aeris et terrae transmutare pondera non valentes. a iustitia penitus alienos.ad deitatem. quando eorum iniurias prohibebat. sed esse spiritus nocendi cupidissimos. sed etiam daemonum nequitiam deorum iniuriis exsultantem per eosdem daemones nuntios diis innotuisse responderint: hoc nuntiare est an insultare? Et dii utrumque sic audiunt. per quos dii possint et quid in rebus humanis agatur addiscere et ubi oportet hominibus subvenire? Hoc si ita est. quae interrogando proposui. verum etiam per illos malos propinquos Platoni bono longinquo dona transmittant? Sic enim eos elementorum quasi catenata series colligavit. ut nullo modo credendum sit. Iam. et habitasse cum daemonibus malis. 22. huic. 131 . quod Apuleius persuadere nititur et quicumque alii sunt eiusdem sententiae philosophi. et quod Plato philosophica gravitate de optima re publica haec omnia censuit removenda tacuerunt. per corpus suum aetherii dii sentiunt et inde colligunt quid etiam daemones nuntient. ne sit vana divinitas! si enim animo ab obstaculo corporis libero animum nostrum videre dii possunt. utrum diis daemones nuntiaverint de criminibus deorum poetica Platoni displicere figmenta et sibi ea placere celaverint. atque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum. quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de diis bonis opinentur attendant. quos vicinos nosse non possent. inde referant deorum suppetias. invidentia lividos. quando eorum iniuriis exsultabant. fallacia callidos. 21. quod reliquum est. non ad hoc indigent daemonibus nuntiis. ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes atque facientes a suo accessu non arceant. an sententiam quidem Platonis. suam vero nequitiam. qui hinc ferant petitiones nostras. qui eos non terreno corpore. eadem divinitate quod agimus non potest ignorari. Quia igitur nihil istorum quattuor eligendum est. Quis enim ferat. Si enim primum elegerint. coniungi possint. ita esse medios daemones inter deos et homines tamquam internuntios et interpretes. ignotam diis esse voluerint. ne in quolibet eorum de diis tam male sentiatur. Vellem autem mihi isti dicerent. Horum quattuor. ut dii omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios daemones dii nosse utiliter possunt. prodere non erubuerint vel timuerint. a quo defenduntur. nec audebant tamen omnino indignos dicere honore divino.

a quibus eis divini honores et cultus obsequia deferuntur. Non enim haec ei revelaverat Sanctus Spiritus. ut tamquam deos colendo. vides quatenus tu ipse diffidas. o Asclepi. ita homo fictor est deorum. quo Christiana religio. et non iam erit eorum memoria 76. Hoc qui audit. qui haec praevidentes cum exsultatione dicebant: Si faciet homo deos. 1. translatio aut descensio omnium quae gubernantur atque exercentur in caelo. et Pater vel quod est summum Deus ut effector est deorum caelestium. sed tam imprudenter dolebat. inquit. o Asclepi. Huius Aegyptii verba. opus hominis praeferatur. Sed Hermes cum ista praedicit.. Multa quippe talia dicit de uno vero Deo fabricatore mundi. et ecce ipsi non sunt dii 75.. .. ut gratia verissimi Salvatoris liberet hominem ab eis diis. Apuleius enim deos quidem illos negat. et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo. dicit Dominus. Hic cum Asclepius. sed cum dicit ita inter deos et homines quadam medietate versari. ita haec futura deplorans luctuosa quodam modo praedicatione testatur. sacrilega Hermes Aegyptius. deos fecit aeternos.. Hos ergo spiritus invisibiles per artem quandam visibilibus rebus corporalis materiae copulare. inquit. Et paulo post: Ita humanitas. quem Trismegiston vocant. de quibus dicit Apostolus. cui sua figmenta dominantur. 23. putat dici de simulacris. sicuti Pater ac Dominus. ita humanitas deos suos ex sui vultus similitudine figuraret 71. semper memor naturae et originis suae in illa divinitatis imitatione perseverat. id est ipsi homini. perniciosa. quod Aegyptus imago sit caeli. sicut Prophetis sanctis. Et quoniam de cognatione. cultum eorum a supernorum deorum religione non separat. sed evanuerunt in cogitationibus suis. qualia veritas habet. quanto est veracior atque sanctior. o Trismegiste? Tum ille: Statuas. ut homo in honore positus pecoribus non intellegens comparetur 74. cum appareat Aegyptios incassum pia mente divinitatem sedula religione servasse et omnis eorum sancta veneratio in irritum casura frustrabitur 72.sed dolet et non convertitur. qui valeant aliquid sive ad nocendum sive ad desideria nonnulla complenda eorum. ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra. ut.. quia opera sunt manuum hominum. Erat enim de his. quos fecit homo. in quo videtur hoc tempus praedicere. cum sit facilius. statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque facientes et talia. alios ab hominibus. ut diis. ut hominibus apud ipsos deos necessarii videantur. Et tamen quoniam praescire cuncta prudentem decet. Quapropter merito homo deficit ab illo qui eum fecit. cum sibi praeficit ipse quod fecit. inquit. quod est verius. quam ut per eius cultum dii possint esse. Ac si dicendum est verius. quorum observatione caelestis similitudo custodiretur in Aegypto. 132 . dolebat. et alio loco: Erit in illo die. inesse autem his quosdam spiritus invitatos. statuas futurorum praescias eaque sorte vate somniis multisque aliis rebus praedicentes. sensit et scripsit. quos confitetur ab hominibus fieri. quos facit homo. quam imprudenter sciebat. tanto vehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subvertit.Quae Hermes de diis censuit ad Christi religionem conferuntur (23-27) Hermes testis est homines finxisse deos et animasse. a quo factus est homo. quos fecit. et obscuratum est insipiens cor eorum. ponam. sicut in nostram linguam interpretata sunt. hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem. exterminabo nomina simulacrorum a terra. et ei Deo subdat. o Asclepi. ei respondisset atque dixisset: Statuas dicis. venturum sciebat.praedicit ruinam figmentorum Aegypti. sed tamquam ea tollerentur atque delerentur. quod cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt. Dominus. nec ipse sit homo. 23. quo auferrentur. Ille autem Aegyptius alios deos esse dicit a summo Deo factos. 23. sicut a me positum est. Deinde multis verbis Hermes hunc locum exequitur. . et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur. tristitiam laetitiamque pro meritis. potestatem hominis. ad quem maxime loquebatur. ut sui similes essent. dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorrupti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis 73 et cetera.. at ille visibilia et contrectabilia simulacra velut corpora deorum esse asserit. imbecillitates hominibus facientes easque curantes. An ignoras. istud vos ignorare fas non est: futurum tempus est. vimque cognosce. Haec vana deceptoria. 2. qui in templis sunt humana proximitate contenti. nec Christianum nomen evidenter exprimit. Citius enim fit. inquit. Nam diversa de illis Hermes Aegyptius. velut amicus eisdem ludificationibus daemonum loquitur. semper velit homines subdi et haec futuro tempore plangat auferri quasi quicquam sit infelicius homine. 3. terra nostra mundi totius est templum. aut. quam ut operi Dei ad eius imaginem facto. quia tempus. quae commemorare longum est.

abstulit via veritatis. utcumque ferenda esset impudentia resistentium veritati. 1. quo modo iste confessus est. attendere et videre nequaquam illos ad hanc artem perventuros fuisse. et tamen si causas artis huius nos diceremus multum errorem hominum et incredulitatem et animi errantis atque infidelis a divina religione aversionem. Aedificatur enim domus Domino civitas Dei. qui eorum societate detinentur. quoniam animas facere non poterant. qua efficeret deos. qua efficerent deos: quid mirum. qua fiebat. abstulit ad unum verum Deum sanctumque conversio. Quoniam ergo proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. et dolet venturum esse tempus. si. non sicut iste quasi omni vento doctrinae 82 hinc atque inde perflatus et falsis vera permiscens dolet quasi perituram religionem. qualis Anna. ita loquens: Sed iam de talibus sint satis dicta talia. Ex quo genere et illi erant. Post multa enim ad hoc ipsum redit. et cor eorum vincetur in eis 77. fides redarguit incredulitatem. in omni terra post eam captivitatem. ubi scriptum est: Cantate Domino canticum novum. et vi diabolica poenam daemonum futuram dolere compellitur. quem postea confitetur errorem. confitetur tamen atque exprimit causas. abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris. Vide si non et vi divina maiorum suorum errorem praeteritum prodere. 24. qualis Petrus revelante Patre dicens: tu es Christus. dicens proavos suos multo errore et incredulitate et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem. qualis Symeon. Si enim tacitis causis dixisset proavos suos invenisse artem. et cetera huius modi. quam instituta sunt. Titulus quippe psalmi huius est: Quando domus aedificabatur post captivitatem. hoc dolet vir sapiens tamquam religionem divinam venturo certo tempore auferri. nec in sola Aegypto. inquit. sicut vere sacrae et vere propheticae Litterae praenuntiarunt. ita sanctus Isaias prophetat: Et movebuntur manufacta Aegypti a facie eius. quare ad ista perventum sit. quos homines fecerunt. crederent. Hermes dicit proavos errasse de deorum ratione. proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. Omnium enim mirabilium vicit admirationem. Cui inventae adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem. qui mox natum Iesum 78. abstulit fides. si a veritate non aberrarent. conversio corrigit aversionem? Convertitur quis de errore ad veritatem. aut contentus fuit dicere: errabant. quod ad hanc rem attinet. id est ante tempus iudicii. si animum adverterent ad cultum religionemque divinam. sed tardius opinabantur. quae etiam conceptum in Spiritu agnovit 79. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent 83. qua efficerent deos. qua illos homines. qua homo deos facit. quam solam in isto plangit daemonum spiritus. qua illi deos facere concessum est. quod futurum quidem. ex quo divino dono homo animal dictum est rationale. qui venturum quod sciebant venisse gaudebant. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. ad hominem rationemque redeamus. quod homo divinam potuit invenire naturam eamque efficere. inquit. qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in homine. invenerunt artem. Filius Dei vivi 80. de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus vivis 133 . invenerunt artem qua efficerent deos. 24. si ea. 2.proprie vero de Aegypto. qui etiam praesenti in carne Domino trementes dixerunt: Quid venisti ante tempus perdere nos 81? Sive quia subitum illis fuit. qua facerent deos: nos quid oportet dicere. quo aeterna damnatione puniendi sunt cum omnibus etiam hominibus. qualis Elisabeth. quae de homine dicta sunt. Quoniam. qua facerent deos: nostrum fuit utique. sed in omni terra. Minus enim miranda etsi miranda sunt. et hoc erat ante tempus. ut homo arte faceret deos. haec ars detestanda quidquid fecit aversa a religione divina. Iterum. si quid rectum piumque saperemus. Nescio utrum sic confiterentur ipsi daemones adiurati. quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur auferri. ut cogniti spernerentur. ut hanc artem invenirent faciendi deos. qui haec contrariis causis. sive quia perditionem suam hanc ipsam dicebant. eamque miscentes. Cum vero idem ipse. quae Deo digna sunt. ut iterum dicat de diis. Numquidnam saltem mediocriter eos dixit errasse. cantate Domino omnis terra 84. quae cantat Domino canticum novum. Si enim proavi eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et aversione animi a cultu ac religione divina invenerunt artem. nisi adderet et diceret: multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animadvertentium ad cultum religionemque divinam invenit artem. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione divina aversio animi invenit. aufertur religione divina. quae nec fallit nec fallitur. vel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro. Huic autem Aegyptio illi spiritus indicaverant futura tempora perditionis suae. cum veritas emendat errorem. sicut religio loquitur. quod instituit incredulitas. quae est sancta Ecclesia. quod instituit a cultu divinae religionis aversio.

et non deo. et homines. etiam Hermes ipse ea. velit nolit. nisi quando permittuntur alta et secreta Dei providentia). et non videbunt 86. 25. Daemon quippe simulacro arte impia colligatus ab homine factus est deus. Non enim quia in terra condicione carnis habitamus. Quia omnes dii gentium daemonia. Cum vero sanamur. tamquam daemones possint. non tamen eis dedit. quam longe absunt a virtutibus vitia et a bonitate malitia. benedicite nomen eius. quos fecerunt homines. tamen eis sine dubio meliores sunt. quos deos ipsi arte fecerunt: restat. non omni homini.domus aedificatur 85. quos fecit Deus. etiam ipsis faventibus credimus. dominatio daemoniorum. Nimis enim stultum est credere deos. in omnibus populis mirabilia eius. sibimet importasse. qui eos fecerunt. et quidquid tale de materiis licet affabre effigiatis. sed tali homini. daemoniis immolant. quos sanctos Angelos nos vocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis sive Sedes sive Dominationes sive Principatus sive Potestates 90. qui haec per sanctos Prophetas canebat. tamen cum dicit a talibus hominibus factos. quae nolebat et dolebat auferri. ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos. id est idolis daemones per artem nescio quam cupiditatum suarum vinculis illigatos cum appellaret factos ab hominibus deos. Dii ficti non sunt medii inter homines et deos. qua transacta psalmus canit aedificari domum in omni terra. a quo et ipsi facti sunt. ut quales ipsi sunt simus: fide illis interim propinquamus. vel quasi beneficia praestando magis nocentes. societatem dico. non a prudentibus et fidelibus et religiosis. Deos ergo tales. religiosis. quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis. per artem nescio quam imaginibus inditi. talium deos. quem non faceret homo nisi errans et incredulus et aversus a vero Deo? Porro si daemones. etsi eos carnalibus oculis videre non possumus. Nullo modo igitur per daemonum quasi medietatem ambiendum est ad benevolentiam seu beneficentiam deorum vel potius angelorum bonorum. Et quia Spiritus victor est. Hi enim diis bonis. tamen vita sensuque carentibus dicendum fuit? Sed immundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria colligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captivaverant. ostendit colendos non esse ab eis. qua homines a malignis daemonibus tenebantur. captos daemonia possidebant. terribilis est super omnes deos. cum aberrarent aversique essent a cultu et religione divina. non eis iungimur. quo auferretur cultus idolorum et in eos. sed versutorum daemoniorum. unde titulum ille psalmus accepit. amici esse omnino non possunt. hinc afferentes vota. sed ab errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta miris modis coactus est confiteri. Unde dicit Apostolus: Scimus quia nihil est idolum. quos fecit Deus. a quibus tam longe absunt animi affectione. sed quae immolant gentes. fidelibus. Verum est quippe illud propheticum: Si faciet homo deos. non idolorum stolidorum. si ab illo nos fieri beatos. quales esse utique non debemus. quando in eorum societatem colendo traducebatur. sed si immunditia cordis terrena sapimus. praenuntiabat haec Propheta gaudendo. Praenuntiabat illa Hermes dolendo. 134 . plus valere apud deos. ab eis hominibus. Angelis similes sumus bona voluntate. qui colerent. ut eos haberent deos. ubi dicitur: Cantate Domino canticum novum. nolo vos socios fieri daemoniorum 87. qui tales non sunt. quia deos homo faciebat. Nam quid sunt idola. Dei domus aedificatur in omni terra. quos idem ipse fecit Deus. Dominus autem caelos fecit 88. quia magis decipientes. hoc est visibilibus simulacris. Qui ergo doluit venturum fuisse tempus. ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat. nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent. Neque enim. quales fuerunt a quibus facti sunt. cum appellasset Hermes. qua cum illis sumus et cum illis vivimus et cum illis Deum quem colunt colimus. non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum apud homines valeant. Annuntiate in gentibus gloriam eius. simul etiam demonstrans ipsos homines. quod Platonicus Apuleius (unde iam satis diximus et quam sit inconveniens absurdumque monstravimus). arte factos a talibus. Qualis est ergo iste deus. Cantate Domino. quamvis errantes et increduli et aversi a cultu ac religione divina. et quod homines. non corporis loco. non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos. 24. inde munera referentes. malo spiritu instigatus semper volebat istam captivitatem manere. et ecce ipsi non sunt dii 89. 3. qui non erant dii. cantate Domino omnis terra. in quantum autem dissimilitudine voluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus. quos idem fecit Deus. qui hac arte fecerunt deos. Qui quamvis eos appellet deos. in tantum ab eis longe sumus vitae merito. Post hanc ergo captivitatem. vel aperte malefaciendo (nec tamen quodlibet horum. quam valent ipsi homines. sed per bonae voluntatis similitudinem. bene nuntiate diem ex die salutare eius. ut. hoc est a prudentibus. qui coluntur in templis. et propter suos pessimos ac turpissimos mores. quod possunt.

evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis.. Sed dolor daemonum per eum loquebatur. quos per artem. quo illa auferrentur ex Aegypto. quem tamen iste avum suum fuisse testatur. alius iste. 26. deos Aegypti homines mortuos esse testatur. Omitto. cui templus consecratum est in monte Libyae circa litus crocodilorum. vel potius totus. qua efficerent deos: Cui inventae. quoniam animas facere non poterant. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent.et de Iside et Osiride qui ex hominibus dii facti sunt. adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem eamque miscentes. medicinae primus inventor. cum doleret tempus esse venturum. tamquam hoc sit maximum divinitatis indicium. qui haec legunt animo a nobis averso atque perverso. Sed hoc videtur dolere. quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta. ex homine deus secundum testimonium tanti apud suos viri. 2. non essent homines morituri. sepulcrorum futura esset mortuorumque plenissima? Nempe spiritus fallax. 26. ubi habebat sepulcrum.. cuius instinctu Hermes ista dicebat. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. o Asclepi. 3. Sane advertendum est. Ex utraque natura dicit ex anima et corpore. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. quos pro diis colebant. quasi vero. quo modo iste Aegyptius. cum de iside dixisset.. ut non attendant in omnibus litteris paganorum aut non inveniri aut vix inveniri deos. quae solebat medicinae arte praebere 93. quia hi. aut alibi essent mortui ponendi quam in terra. quantis obesse scimus iratam. ita ut eorum legibus incolantur et eorum nominibus nuncupentur 96. qui suas futuras poenas apud sanctorum martyrum memorias 135 . Adiungens deinde aliud: Hermes. id est corpus. Ecce duos deos dicit homines fuisse. ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas civitates eorum animas. a nobis autem coli mortuos in sepulcris. verum et iste. quamvis eodem nomine nuncupentur. ut videlicet. quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos 92 et probat per ea sacra. nepotis sui. utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti atque compositi. ubi et ludos commemorat funebres. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima. . hoc est in sui nominis civitate. quod terra Aegypti. quanto plus volveretur temporis et dierum. Deinde sequitur tamquam hoc exemplis probaturus et dixit: Avus enim tuus. sicut Aesculapius. Unde contigit. si est homo totus in sensu vitae. fuisse plenissimam.. Non multum pugno. ait inditos simulacris. nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique venientes adiuvat atque conservat? 94 Hic enim Hermes maior.. Hermes ipse. per eum ipsum coactus est confiteri iam tunc illam terram sepulcrorum et mortuorum. omnia etiam nunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo. quae omnibus fere mortuis exhibentur. invenisse artem. quam invenerunt homines multum errantes. alius iste. in Hermopoli. quod remeavit in caelum. in quo eius iacet mundanus homo. quos illa arte homines faciunt (unde dat intellegi daemones se opinari ex hominum mortuorum animis exstitisse. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. Aesculapium et Mercurium. putent a pagani scultos fuisse deos in templis. ut pro anima sit daemon. qui non homines fuerint mortuisque divini honores delati sint. 1. inquit. quantis obesse scimus iratam! 95 Deinde ut ostenderet ex hoc genere esse deos. quod commemoravi.. . 26. Mercurium autem multi non putant fuisse mortalem. Cum enim dixisset proavos suos multum errantes circa deorum rationem. quorum sunt consecratae viventes. et utique. quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. At enim alius est ille. melior remeavit in caelum. si illa non auferrentur. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima 91. secutus adiunxit: Terrenis etenim diis atque mundanis facile est irasci. qui tales deos faciebant. incredulos et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. alius ille sit.. de quo nunc agitur. quem dicit avum suum fuisse. falsus ac fallens.Hermes dolet Aegyptum plenam fore sepulchris martyrum. ait inter cetera: Tunc terra ista. inquit. ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: Tunc terra ista. Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco. Sed de Aesculapio et Graeci et Latini hoc idem sentiunt. Ubi est illa velut querela luctuosa. animas facere non utique poterant). increduli et irreligiosi. Adhuc addit et dicit: Isin vero uxorem Osiris quam multa bona praestare propitiam.licet ipse de cultu mortuorum loquatur. id est Mercurius. pro corpore simulacrum. Tanta enim homines impii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt videre. reliquus enim. in eodem ipso libro. huius Trismegisti.. inquit. tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. cuius avitum mihi nomen est. esse perhibetur.

qui eos et homines et martyres fecit et sanctis suis Angelis caelesti honore sociavit. daemones autem alios malos. sanctificari sibi eas volunt per merita martyrum in nomine Domini martyrum. quorum praesidio ad veram beatitudinem possit humana anima pervenire. quae sit Peripateticorum Stoicorumque sententia. Nam de Iside. sit aliqua pars bonorum. si homines non fuerunt. qui novit unum.. quia incongruum indebitum illicitum est atque uni Deo tantummodo debitum.. Sic enim non constituimus sacerdotes nec offerimus sacrificia martyribus nostris. Aegyptia dea. Absit ut eos. nec eorum probra in eorum sacra convertimus. quamvis deos habeant. dicere in precibus: offero tibi sacrificium Petre vel Paule vel Cypriane. sed mysticis eorum litteris memoriae mandata sint. etiam super sanctum corpus martyris ad Dei honorem cultumque constructum. per quos ad vitam in aeternum beatam perveniamus. alios bonos. quae post mortem futura est. Ad quem articulum disputatio praemissa pervenerit et quid discutiendum sit de residua quaestione. uxore Osiris. quae animo accidunt. si haberet Deum.. orant et auferunt. cum apud eorum memorias offeratur Deo. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt (quod quidem a Christianis melioribus non fit. sanctis martyribus nostris. sacra et sacrificia constituimus. 4. 2. ut innotesceret vera religio falsis fictisque convictis. legant qui volunt vel possunt. vel conficta delectamenta daemonum noxiorum. sicut Leone sacerdote prodente ad Olympiadem matrem scribit Alexander. ut nec criminibus suis nec ludis eos turpissimis oblectemus. Martyrum sacra non instituimus. . quibus dii superiores sunt. quod etiam illic offertur. 136 . In multis enim talibus locis torquentur et confitentur et de possessis hominum corporibus eiciuntur.. talia commiserunt. quas cum apposuerint. quibus cum rationem non subtrahat. Sed fortasse dicturi sunt deos quidem esse omnes bonos. nec sacrificia illis offerimus. 27. quod etiam si qui antea sentiebant. Nec tamen nos eisdem martyribus templa. 11 LIBER IX BREVICULUS 1. Quae daemonibus Apuleius ascribat. Quod quale sit iam in volumine sequenti videndum est. 1. An inter daemones. sacrificium Christianorum. sacerdotia. quos tamen deos non habemus. Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter vitam beatam. 2. ulla ex parte audeant comparare. nullus vel mediocriter prudens ambigit. si. et videant quibus hominibus mortuis vel de quibus eorum factis tamquam diis sacra fuerint instituta. qui eadem arte excellere voluerunt. ubi vel flagitia isti celebrant deorum suorum. ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias agamus et nos ad imitationem talium coronarum atque palmarum eodem invocato in auxilium ex illorum memoriae renovatione adhortemur? Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis. tamen quicumque id faciunt. unde eamdem et Cererem volunt) 97. et recolant qui legerunt. et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo). invenit hordei segetem atque inde spicas marito regi et eius consiliario Mercurio demonstravit. quos bonos opinantur. ornamenta sunt memoriarum. sicut colunt illi deos suos. ut vescantur vel ex eis etiam indigentibus largiantur. colendos esse censebunt.sed eorum memoria ad virtutem vocat. De perturbationibus. sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti illi importaverint talem deum. timendo reprimebant. qui usque ad mortem corporum suorum pro veritate certarunt. non sacra vel sacrificia mortuorum tamquam deorum. 27. quoniam non ipsi. quae et quanta mala non a poetis. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum. Non autem esse ista sacrificia martyrum novit. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare. et de parentibus eorum.imminere maerebant. et eos. qui omnes reges fuisse scribuntur (quibus parentibus suis illa cum sacrificaret. nihil virtutis assignat. cum homines essent. Nos itaque martyres nostros nec divinis honoribus nec humanis criminibus colimus. Honoramus sane memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei. 3. sed Deus eorum nobis est Deus.

Ad quem modum Dominus voluerit daemonibus innotescere. possint vera beatitudine esse felices. De Mediatore Dei et hominum. 18. quae in participatione est summi boni. 137 . inter utramque partem sine utriusque communione sint medii. An homines. sed virtutem exerceant. cum sint mortales. 6. 8. Quo modo daemones. ut homines a via veritatis avertat. De ternis contrariis. Quod Platonici figmentis poetarum infamatos asserant deos de contrariorum studiorum certamine. exagitentur quorum ope homines apud deos asserit adiuvari. quae Christianos animos afficiunt. Quod appellatio daemonum iam nec apud cultores eorum assumatur in significationem alicuius boni. 16. Quibus passionibus daemones confitente Apuleio. non in vitium trahant. Plotini sententiam minus miseri sint homines in corpore mortali quam daemones in aeterno. 22. qua putant animas hominum daemones esse post corpora. 11. De diis caelestibus et daemonibus aeriis hominibusque terrenis Apulei Platonici definitio. 12. 19. 21. si nec cum diis beati nec cum hominibus sunt miseri. quibus ad amicitiam deorum daemones suffragentur. Quod fallacia daemonum. An rationabiliter Platonici definierint deos caelestes declinantes terrena contagia hominibus non misceri. 15. Ad consequendam vitam beatam. 20. 9. 23. De qualitate scientiae. Quod passiones. Quid intersit inter scientiam sanctorum angelorum et scientiam daemonum.5. 17. 14. 7. LIBER NONUS IN CHRISTI ET PHILOSOPHORUM DOCTRINA OPUS MEDIATORIS DISSERITUR Quae quaesita iam sint et quae quaeri oporteat (1-2) Quae quaesita iam sint de diis bonis et daemonibus. Quod secundum. 13. dum sua intercessione viam spondet ad Deum. cum hae partes daemonum. homine Christo Iesu. De opinione Platonicorum. An amicitia caelestium deorum per intercessionem daemonum possit homini provideri. Nomen deorum falso ascribi diis gentium. 10. non deorum sint. quae daemones superbos facit. sed tali qualis est unus Christus. non tali mediatore indigere hominem qualis est daemon. hoc annitatur. quod tamen et angelis sanctis et hominibus iustis ex divinarum Scripturarum auctoritate commune est. quibus secundum Platonicos daemonum hominumque natura distinguitur.

qua rationales esse perhibuit. illos contra adversari et affligere. Quae igitur est differentia daemonum bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his universaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de virtutibus tacuit animorum. ut nullum deorum malum credere auderent. quidquid eis merito displicet in operibus vel affectibus pravis. qualia boni et prudentes homines aversantur et damnant. eaque nullo modo a diis. ut quasi cum eis possit esse post mortem. dum conciliari affectat et studet. salo fluctuant. hos prosperare et evehere. sicut in illius fine promisimus. sed moribus similes (ut non dicam deteriores. Hi autem. An daemones boni esse possit quaerendum. quae sive sit etiam Platonicorum. simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare. quos omnes bonos credit. indicium vero miseriae tacere non potuit. mente imperturbata resistunt. Daemones passionibus agitantur (3-11) Daemones animo perturbantur. quod ad praesentem pertinet quaestionem. disputationem continere debebit de differentia (si quam volunt esse) non deorum inter se. Sed illi. non deorum. ut hinc perferant desiderata. sed de differentia ipsorum daemonum. 3. cum quo solo et in quo solo et de quo solo anima humana. 2. qua turbulentis et pravis affectionibus repugnatur. sicut stultarum mentium mos est. utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam vitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesivimus. eo quo vetustiores et debita poena insanabiles) ipsius quoque mentis. qui talibus gaudent. Num est in his verbis ulla dubitatio. nec de differentia deorum et daemonum. quos omnes bonos dicunt. sed stultis mortalibus et iniustis non corporibus. qui omnes deos non nisi bonos esse asserunt et longe praestantiores eis hominibus. possint quasi propinquiores et amiciores diis bonis conciliare homines bonos. id credant esse daemonum. Quae omnes turbelae tempestatesque procul a deorum caelestium tranquillitate exsulant 3. quae negare non possunt. confitens eorum mentem. 138 . qui huius modi perturbationibus animorum. etiam cum eas huius vitae condicione patiuntur. ex ulla animi parte consistunt. quibus essent praediti. ab Homero fateantur daemonem nuncupatum 2. cum quibus velut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem. sive quorumlibet sententia. quibus rationalia sunt animalia. istos inter deos et homines collocant. ut. Quae philosophi de perturbationibus praeceperint. poetae solent haudquaquam procul a veritate osores et amatores quorumdam hominum deos fingere. tamquam nullus deus homini misceatur. Apud plerosque enim usitatum est dici. id est sacrilega flagitiosa facinerosa non de quolibet homine. nec in veritate atque virtute. committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur. quo pacto daemones. qui deos quosdam bonos. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant. ita ut ipsum Iovem. beata est. igitur et misereri et indignari. quem volunt esse regem ac principem ceterorum. et angi et laetari omnemque humani animi faciem pati. sentiunt. sed rarius. quod exorbitet ab itinere sapientiae et lege iustitiae. merito moventur daemonum factis. procellosis quodam modo perturbationibus agitari. quibus vim suam manifestant occulti spiritus. quos omnes bonos volunt. praecipui philosophorum ac nobilissimi. Tacuit ergo beatitudinis causam. Verba namque eius de hac re ista sunt: Ex hoc ferme daemonum numero. inquit. inde referant impetrata. Proinde hic liber. id est rationalis et intellectualis. quidam vero de diis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt. et hoc nulla ratione posse compertum est. a quibus humana non est immunis infirmitas. Et bonos et malos deos esse quidam opinati sunt. si essent boni. sed ipsam quoque. ut iste appellavit. non saltem imbutam munitamque virtute passionibus animi irrationalibus nequaquam cedere. sed de ipsis diis figmenta poetarum et magicarum artium sceleratam puniendamque violentiam. qui perhibentur boni. quorum illos ab hominibus longe alteque seiungunt. atque hoc Platonici. quamquam et deos. irretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia longe aberret a vero deo. ne quisquam velut daemones bonos sequendos sibi esse arbitretur. nomine daemonum. daemones quoque appellaverunt nomine deorum. quod non animorum aliquas inferiores partes. velut procellosum salum dixit passionum tempestate turbari? Ut ne hominibus quidem sapientibus comparandi sint. quosdam malos esse dixerunt 1. nequaquam eius est neglegenda discussio. alios bonos alios malos daemones. sed ipsas daemonum mentes. per quos tamquam medios diis. non eis cedentes ad aliquid approbandum vel perpetrandum.1.

Haec autem isti simpliciter et ex communi loquendi consuetudine appellant bona. Duae sunt sententiae philosophorum de his animi motibus. sed moderatas rationique subiectas. quae appetere vel fugere rationabiliter debet. cum ipse mansisset intrepidus in eo quod impendebat exitio. narrat A. 1. quorum amissionem minabatur tempestatis immanitas. quibus ad necessarium redigantur modum. quaenam illa ratio esset pavoris sui. Qui ut doceret hominem sciendi studio naviter accensum. quae ille se in Epicteti libro legisse commemorat eum ex decretis Stoicorum dixisse atque sensisse. ita ut paulisper vel pavescat metu. ut eis leges quodam modo. cadere ullas omnino huiusce modi passiones in sapientem non placet. vir elegantissimi eloquii et multae undecumque scientiae. quando quidem Stoici nolunt bona appellare. 3. Haec ut potui non quidem commodius A. Cicero in libris De finibus bonorum et malorum verbis magis quam rebus adversus Platonicos seu Peripateticos certare convincit 7. Hoc enim esse volunt in potestate idque interesse censent inter animum sapientis et stulti. Is philosophus. quae non nisi in animo est. Platonici sunt sive Aristotelici. in quo ea scripta essent. tamquam his passionibus praevenientibus mentis et rationis officium. se navigasse aliquando cum quodam philosopho nobili Stoico. Hac illo divite responsione depulso postea quaesivit A. Gellio. veram et stabilem inconcussa mente sententiam. quas amissurum se naufragio sentiebat. perturbationes. planius exposui. sed commoda corporis et extrema. vitam illam salutemque corporis. de verbis eos potius quam de rebus facere controversiam. sed certe brevius et. eo quod nullum bonum volunt esse hominis praeter virtutem. quamvis in mortis vicinia curiosissime attentis. quod extimuisset atque palluisset. quae commoda vel incommoda appellant. Deinde tempestate transacta mox ut securitas praebuit colloquendi vel etiam garriendi locum. id est Stoicos. At ille Aristippi Socratici responsum rettulit. cum veniunt ex terribilibus et formidabilibus rebus. Nam profecto si nihili penderet eas res ille philosophus. aliquid unum quod sit evidentissimum dicam. ullo errore obnubilant aut labe subvertunt. Gellius a philosopho non exagitandi animo. quidam affectiones vel affectus 5. Aliis autem. qua utique sapiens est. quamvis ea nolint dicere bona vel mala 9. nec ideo tamen in mente fieri opinionem mali. se autem pro Aristippi anima timere debuisse. tamquam artem bene vivendi. nec in hac quaestione Stoici delectentur nisi novitate verborum. quas appellant phantasias nec in potestate est utrum et quando incidant animo. Consonant philosophi de serenitate sapientiae. Et ideo fortasse dicunt eas in sapientem non cadere Stoici. ut palloris etiam testimonio proderetur. sicut latius et uberius. utrique enim mentem rationemque sapientis ab earum dominatione defendunt. qui aderant. Ut enim alia omittam. non ad vocabulorum sonum. qui cum in re simili eadem verba ab homine simili audisset. necesse est etiam sapientis animum moveant. quidam vero. Ex quo fit. Verum tamen et illam poterat permotionem pati. sicut Cicero 4. respondit illum pro anima nequissimi nebulonis merito non fuisse sollicitum. ubi quaeritur utrum accidant sapienti passiones animi. vi timoris expalluit. quibus titulus est Noctium atticarum. Videtur ergo mihi etiam in hoc. quae congruerent decretis Zenonis et Chrysippi. Has ergo perturbationes sive affectiones sive passiones quidam philosophi dicunt etiam in sapientem cadere. retinet tamen de his. In libris. quantum ad vim rerum attinet. qui sectam Peripateticam condidit. quos fuisse Stoicorum principes novimus. Quae si ita sunt. Gellius hoc Stoicis placuisse. protulit statim de sarcinula sua Stoici Epicteti librum. ne longum faciam. parva et exigua. quod ego breviter attingam. sapientis autem. sed discendi. Gellius. sicuti est vita ista salusque corporis: non ita illud periculum perhorresceret. quibus id ostendam. In eo libro se legisse dicit A. dominatio mentis imponat. quidam ex his. sed in comparatione virtutis. an ab eis sit prorsus alienus. sicut Stoicis. cum Aristoteles discipulus Platonis fuerit. sicut iste. qua recte vivitur. 2. Gellio auctore stoicus quidam periclitans agitatus est. pari tamen aestimatione pensentur. utrum necne philosophus animo turbaretur. Id animadversum est ab eis. et fixam tenere mente sententiam. seu bona seu commoda. cum illud navigium horribili caelo et mari periculosissime iactaretur. ut ab utrisque quodlibet vocentur. aut nihil aut paene nihil distat inter Stoicorum aliorumque philosophorum opinionem de passionibus et perturbationibus animorum. ut puto. quos navis illa portabat. 4. 4. Accidunt autem animo sapientis salva serenitate sapientiae propter illa. Nam et ipsos nihil hinc aliud quam Platonicos et Peripateticos sentire existimo. dives luxuriosus asiaticus philosophum compellat illudens. nec approbari ista eisque consentiri. Hos autem. quamvis eas necessitate patiatur. quod animi visa. Hoc qui sentiunt.4. quae Graeci . vel tristitia contrahatur. quae 139 . nostri autem quidam. scribit A. Gellius 8. quod stulti animus eisdem passionibus cedit atque accommodat mentis assensum. quia nequaquam eius sapientiam. non esse bona. de graeco expressius passiones vocant 6.

quid de istis passionibus doceat Scriptura divina. cum eorum mens passionum vitiis subiugata et oppressa. ubi ait: Mens immota manet. sine timore opitulentur. nec tamen ulla passione turbatur. Hanc Cicero locutor egregius non dubitavit appellare virtutem. ea non aequaliter appellando. qua Christiana eruditio continetur. ut contra virtutem mentis rationemque nihil possint. sed commoda: verborum certamini. sancti vero angeli et sine ira puniant. etiamsi accidunt inferioribus animi partibus. quam Stoicos inter vitia numerare non pudet. Ita mens. Longe melius et humanius et piorum sensibus accommodatius Cicero in Caesaris laude locutus est. Unde fit consequens. sed quare irascatur 11. si ulla eis esset. Quid est autem misericordia nisi alienae miseriae quaedam in nostro corde compassio. Nam et misericordiam Stoicorum est solere culpare 14. sive cum ignoscitur paenitenti. sed quanto honestius ille Stoicus misericordia perturbaretur hominis liberandi quam timore naufragii. Denique in disciplina nostra non tam quaeritur utrum pius animus irascatur. sed ex malorum daemonum numero esse. 7. inquam. ut aliter ea retinere non possint. ipsa. non ex omnium. non illius turbulentus affectus. verbi controversia iam diu torqueat homines Graeculos contentionis cupidiores quam veritatis 16. ad fallendum et decipiendum tanto acrius intendat. ut docuit liber Epicteti. sed quid timeat 13. si bonorum istorum seu commodorum periculis ad flagitium vel facinus urgeantur. quem vitiis omnibus liberum volunt. quibus iustitia violatur. utrum ad vitae praesentis pertineat infirmitatem etiam in quibusque bonis officiis huiusce modi perpeti affectus. id est pars animi superior. contristari pro afflicto ut liberetur. Sed adhuc merito quaeri potest. quin immo eis ipsa dominatur eisque non consentiendo et potius resistendo regnum virtutis exercet. et tamen istarum nomina passionum consuetudine locutionis humanae etiam in eos usurpentur propter quamdam operum similitudinem. ubi ait: Nulla de virtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est 15. quanto eam magis possidet nocendi cupiditas? Dii quoque passionibus agitantur. Subiecta est ergo mens daemonum passionibus libidinum formidinum irarum atque huiusmodi ceteris. utrum aptius bona vocentur an commoda. in qua virtus et sapientia. quos poetae quorundam hominum osores et amatores deos non procul a veritate confingunt (hos enim dixit 140 . sed aequaliter aestimando? Ambo sane. timere periclitanti ne pereat nescio utrum quisquam sana consideratione reprehendat. Deo quippe illa ipsam mentem subicit regendam et iuvandam mentique passiones ita moderandas atque frenandas. quando ita praebetur misericordia. quibus natura corporis salva et incolumis habetur. quos diligunt. dum tamen ne his privetur non minus Stoicus quam Peripateticus pavescat et palleat. in se contra rationem praevalere permittit. sicut ipse Deus secundum Scripturas irascitur. non eos diceret Apuleius simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare 17. nullas perturbationes. ubi fixa est ista sententia. lacrimae volvuntur inanes 10. non propter affectionum infirmitatem. ut haec ipsa non putent vitia. Quae igitur pars in eis libera est composque sapientiae. ut iustitia conservetur. ut ait Tullius. et una sit eademque sententia Peripateticorum vel etiam Platonicorum et ipsorum Stoicorum. non rerum examini deputandum est. passionibus turbulentis inferiorum animi partium regendis moderandisque dominaretur. quos accipiunt aeterna Dei lege puniendos. nobilissimi Stoici. sed unde sit tristis 12. qui huius sectae primas habuerunt. qua placeant diis et ad bonorum morum similitudinem hominibus consulant. quidquid rationis naturaliter habet. malle se dicunt haec amittere. sicut iste Platonicus confitetur. ut in usum iustitiae convertantur. huiusce modi passiones in animum sapientis admittunt. quando sapienti sic accidunt. Si enim mente ab his libera eisque dominante motus huiusce modi paterentur. Quid enim interest. nec utrum timeat. nec utrum sit tristis. salo perturbationum fluctuat. Ipsa igitur mens eorum.illos quibus inessent facerent bonos. Quae sit christiana erudito de moderatione et stoica de misericordia. Irasci enim peccanti ut corrigatur. qui tamen. et miseris sine miseriae compassione subveniant. mens eorum. qua utique si possumus subvenire compellimur? Servit autem motus iste rationi. sicut facit iustitia. sive cum indigenti tribuitur. 5. Qua interim de sanctis angelis quaestione dilata videamus quem ad modum dicant Platonici medios daemones inter deos et homines constitutos istis passionum aestibus fluctuare. Abest moderatio a mente daemonum. et periclitantibus eis. ex decretis Zenonis et Chrysippi. quam illa committere. Talem describit etiam Vergilius Aenean. 6. sed. qua rationales sunt. Quod si quisquam dicit. Quod autem aiunt ea nec bona appellanda esse. Non est nunc necesse copiose ac diligenter ostendere. Hoc enim verbum vindictae usurpavit effectus.

cum hoc diceret. inter se decertaverint: hoc non procul a veritate poetas dixisse confessus est. sed omnium daemonum medietatem propter aeria corpora inter deos et homines describebat? Hoc enim ait fingere poetas. inquit. turbelis omni modo separavit. querula vita terras incolunt 22. quoniam deorum appellati vocabulis. Quamvis et eorum malitiae liberius exprimendae pepercerit. Nunc vero nullum bonum eorum commemoravit. tales tamen describuntur daemones. et hi daemones pro eis. Ac per hoc si propterea communem cum diis aeternitatem non habent homines. Quod ergo Minerva illa fuerit. id est malorum. eosque sub deorum nominibus inter se decertare propter homines. sola illos corporum aeternitate coniungens. ipsam beatitudinem. quod noverat esse paucorum. non utique homines ab huius rei consortio separaret. sicut alius adversus Graecos Troianorum opitulator. cuius et homines possunt esse participes. qui dii non sunt. pervicaci audacia. in alta aetheria sede collocat. quales sunt. quia et hominibus aeternos esse animos procul dubio sicut Platonicus sentit. vel cum hominibus qualemcumque sapientiam putarentur habere communem. quod est in animante melius. aliquis daemon fuerit Graecis favens Troianisque contrarius. quae ad plurimos homines pertinent. a sapientibus vero et bonis ita regitur. animo autem non diis. ratione gaudentes. 9. moribundis membris dixit esse homines. volucri tempore. sed perturbatione passionum. nullo modo recte genus humanum descriptionis huius tam intenta diligentia terminasset. unde vel cum diis aliquam beatitudinis partem. sed sicut populus similis eorum in venatoribus et aurigis secundum suarum studia partium pro aliis adversus alios exercere 19. id est animum. ab eorum passionibus atque. ubi ait tarda sapientia? Quod si praetermisisset. quod ait daemones esse genere animalia. non a daemonibus mediis. casso labore. ut malint eam non habere quam vincere. immortalibus animis. qui hoc cum hominibus habent deterius. Cum vero deorum excellentiam commendaret. hoc 141 . Natura daemonis caret sapientia atque beatitudine. apud quos loquebatur. Quid? Illa ipsa definitio daemonum parumne intuenda est (ubi certe omnes determinando complexus est). pertinaci spe. levibus et anxiis mentibus. Haec est ergo fictio poetarum deos dicere. contra eos. quia corpore sunt immortales. quos hominibus simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare testatur. sed ab ipsis diis. Ideo cum hoc genus animantum describeret. quod autem.Apuleius salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare): quo modo istud intellegere poterimus. quo daemones cum bonis saltem hominibus id viderentur habere commune. offenderet: significavit tamen prudentibus. Cum hic tam multa diceret. cum haec a poetis canerentur. singillatim mortales. Id enim videtur philosophus curasse Platonicus. 8. quia corpore sunt mortales: propterea ergo daemones habent. quo volunt homines per sapientiam pervenire. non tam ne ipsos. fieri crederentur. qui dii non sunt. quos pro studio partium diligunt vel oderunt. quam ne cultores eorum. dissimilibus moribus. cita morte. per quos ad deorum amicitias homines ambiant. tarda sapientia. ut commendatis duabus partibus ex summo et infimo ultimis tertio loco de mediis daemonibus loqueretur: Igitur homines. Daemon si medius concipitur. quorum nomina poetae fingendo ponunt 20. moribundis membris. Quae mediis coetibus Graium cohibendo Achilli intervenit 18. quando. quos omnes bonos beatosque credi voluit. mente rationalia. quo boni discernuntur a malis. ut ait ipse. vicissim sufficienda prole mutabiles. cum deos ab his daemonum moribus et caelesti loco et beatitudinis opulentia remotos esse perhibeat. capite deorsum est. sed animorum aeternitatem cum diis habere daemones vellet intellegi. sed hominibus similes daemones apertissime inculcans. Proinde si aliquos daemones bonos vellet intellegi. ut possint amores et odia non pro iustitia. quod non esset in malis. animo passiva. suo loco de illis dicens tamquam de infimis atque terrenis. in eis affirmavit excellere. quem Veneris seu Martis nomine idem poeta commemorat. brutis et obnoxiis corporibus. poeticum vult esse figmentum. quos deos iste talia non agentes in habitationibus caelestibus ponit. quos omnes bonos beatosque credit. Quales igitur mediatores sunt inter homines et deos. et hoc non sapientiae bono. oratione pollentes. corpore aeria. quando quidem deos. cuncti tamen universo genere perpetui. cum prius dixisset de caelestibus diis. non quorundam. quae stultis malisque dominatur. aliquid etiam in ipsorum descriptione poneret. Nam ipsos homines cum aliquanto latius describendo complecteretur. De his quippe ista dixerunt. quos amabant. ne. quos oderant. Non procul autem a veritate dicit hanc esse fictionem. quod ex istorum daemonum numero deos faciunt et eis deorum nomina imponunt et quibus voluerint hominibus ex his amicos inimicosque distribuunt ficti carminis impunita licentia. Denique hinc esse dicit homericam illam Minervam. immortalibus animis. similibus erroribus. fortuna caduca. quid de illis sentire deberent. Nam si non corporum. numquid etiam illud tacuit. procul a conversatione mortalium. tempore aeterna? 21 In quibus quinque commemoratis nihil dixit omnino. eo quod Minervam deam putat eamque inter deos.

sed aeternum corpus accepit. superiorem vero. quia nulla morte. si mali. quos inter nos et deos mediatores nobis philosophi providerunt. parte inferiore exaltati. Ita hoc ipsum. Daemon est miserae immortalitatis. si incertum est bonorum eos seu malorum esse meritorum 26. Adiunxit autem ille: Alterum nobis cum diis. Unde etiamsi quisquam propter hoc eos putaverit aeternitatem habere cum diis. quod mortales sunt homines corpore. tamquam in perversum ligati atque suspensi. hoc est boni daemones 27. An animae mortuorum daemones fiant. et cum diis caelestibus in parte serviente coniuncti. possunt quidem dicere de animo et corpore: alterum nobis cum diis. interim bina animalia: deos ab hominibus plurimum differentes loci sublimitate. tempore aeterna.autem habent cum diis melius. si cum animo misero corpus saltem mortale cum eis habere meruissent. et ingenia illa ad beatitudinem sublimata. haec ad miserias infimata 28. Essent autem pares hominibus. quorum duorum anima est utique corpore melior. ut etiam quibusdam sacrificiis tamquam divinis honoribus post mortem se invitari opinentur. animo passiva. sed aeternum vinculum damnatorum. Dicit quidem et animas hominum daemones esse et ex hominibus fieri lares. 10. alterum cum beluis commune est 23. quod est in animante deterius. licet purissimo. quae in animi passivi miseria non mortale sicut homines. homines autem in terra infima disiunctos locis et naturae dignitate secerneret. ex anima constet et corpore. servum corpus cum diis beatis. vel dum manes deos. naturae perfectione. et vivacitas illic aeterna et indefecta sit. inquit. non in animo constituta. animos quoque hominum daemones esse confirmans. si boni meriti sunt. ut inferiorem animalis partem. corporis servitio magis utimur. id est animal. vitae perpetuitate. 11. ad misericordiam Dei patris pertinere arbitratus est. quibus sicut beluis mortale corpus est. vitiosum autem cum hominibus animum. animi eorum solvuntur a corpore: nec sic existimandum est eorum corpus tamquam honoratorum aeternum vehiculum. sicut aurum etiam sordidum argento seu plumbo. cum diis habent corpus aeternum. Daemon incompos officio mediatoris (12-23) Tria deos ab hominibus secernunt. per quos interpositos divinis humana iunguntur. quis non videat. Non enim aliqua pietatis et sapientiae disciplina proficientes intellegi voluit ex daemonibus fieri deos. ne semper huius vitae miseria tenerentur. quanto sunt nocendi cupidiores. vel larvas se fieri dum opinantur. sed. nullo inter se propinquo communicatu. qua volunt diis homines per daemones iungi. manes autem deos dici. etsi vitiosa et infirma. quoniam natura eius excellentior nec labe vitiorum postponitur corpori. si tamen adquirerent aliquid pietatis. Plotinus certe nostrae memoriae vicinis temporibus Platonem ceteris excellentius intellexisse laudatur 24. Inde autem perhibet appellari Graece beatos . corpore aeria. In qua opinione quantam voraginem aperiant sectandis perditis moribus. sicut etiam Sallustius ait: Animi imperio. si mortale cum eis haberent corpus et cum diis animum beatum. cum inferioribus habeant. Quaenam tandem istos mediatores falsos atque fallaces quasi capite deorsum nequitia vel poena suspendit. 12. Is cum de humanis animis ageret: Pater. misericors mortalia illis vincla faciebat 25. Isti autem. Nunc vero non solum feliciores hominibus non sunt animo misero. Hac misericordia indigna iudicata est iniquitas daemonum. quoniam de hominibus loquebatur. id est corpus? Cum enim animans. lemures. Sed nunc de his agimus. ita conclusit: Habetis. id est 142 . quasi religio. superiore deiecti. alterum cum hominibus commune est. melior certe corpore etiam sanissimo atque firmissimo. quod boni sint animi. Larvas quippe dicit esse noxios daemones ex hominibus factos. id est corpus. sed etiam miseriores sunt perpetuo corporis vinculo. sicut dixi. cum apertissime dixerit daemones aeternos. ut noceant. mente rationalia. Hic terna video commemorata contraria de duabus naturae partibus ultimis. carius aestimatur: isti mediatores deorum et hominum. inquit. sicut animalium terrestrium. Essent quippe feliciores hominibus. Sed hinc alia quaestio est. Dominum animum cum hominibus miseris. id est animum. cum superioribus. quos in natura propria descripsit inter deos et homines genere animalia. in corpore sit. seu larvas. cum et habitacula summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. hic caduca et subsiciva. si vel paululum attendat? Quando quidem quamlibet nequam homines fuerint. tanto peiores fiunt. Nempe cum prius deos in sublimi caelo. ut ab aerumnis vel in morte requiescerent. cum hominibus autem terrestribus in parte dominante sint miseri? Corpus quippe servum est.

ad beatitudinem sublimata. haec ad miserias infimata. Tria deorum haec sunt: loci sublimitas. Non enim sicut dicimus locum medium nec summum esse nec infimum.. medii non erunt. et beatitudinem scilicet et immortalitatem. numquam esset istorum aeterna miseria. aut miseros esse aut beatos necesse est. ut eis tria contraria humanae condicionis opponeret. neque in infima deprimatur. nisi ut hi medii de duobus summis unum habeant et de duobus infimis alterum? Nam si utraque de imis habebunt aut utraque de summis. mortalitas. etiam misera dixisset. Quid igitur restat. hic caduca et subsiciva. quos inter homines et deos isti in medio locaverunt. Aeterna autem beatitudo medios eos esse non sinit. et unum proprium. Nam et ipse cum de diis et hominibus loqueretur: Habetis. daemonum autem mediorum vel misera aeternitas vel aeterna miseria. quod de infimis habeant. cum summis alterum. Iam vero iste tempore aeternos daemones dixit. et non solent isti deos nisi rationales mente perhibere 30. acceptis ex utraque parte singulis mediabuntur. aeternitas. sed in alterutram partem vel resiliunt vel recumbunt. Sed ab eis aliena esse non possunt. non eos medios. id est locus sublimis. Quis ergo est locus bonorum daemonum. 2. cum diis autem unum. non sunt eudaemones daemones. quia dixerat loci sublimitatem. Cum et habitacula.. et his contraria tria hominum. quia dixerat naturae perfectionem. quod mente rationalia. Ac per hoc quia de infimis habere non possunt aeternitatem. Ipsa est autem illa daemonum misera aeternitas vel aeterna miseria. nihil autem horum cum hominibus et miseris et mortalibus: quo modo non potius remoti sunt ab hominibus diisque coniuncti. Quia ergo his binis. si et immortales sunt et beati. vel sic eis distribuantur. qui supra homines. 13. Nam tria quae proposuit de diis laudabilia. quando unum habent cum summis. perfectio naturae. Quorum ergo ratio mentibus inest.igitur non medius inter deos et homines. sicuti sunt arbusta vel pecora. Si igitur beati recte dicuntur eudaemones. et ideo non est alterum ad complendam medietatem suam. illic aeterna et indefecta sit. id est locus infimus. inquit. Cetera bina restant. nisi eorum cultoribus erubuisset. . ita daemones. sicut demonstratum est. inter sublimem quippe et infimum medius locus aptissime habetur et dicitur. Item non possumus recte dicere nec mortales esse daemones nec aeternos. hominum vero infimorum vel miseria mortalis vel mortalitas misera. dii corpus aetherium hominesque terrenum. inquit.quae passionem sequitur. Porro quia providentia summi Dei. Quo modo ergo medii. 1. quorum habent unum cum infimis. Unde frustra isti conabuntur ostendere. quia dixerat vitae perpetuitatem. quod animo passiva sunt. quoniam tria dixit eos habere nobiscum quod genere animalia. quae in definitione daemonum posuit. Cum enim utrumque habeant cum diis.. ut unum habeant proprium. inquit. aliis quidem verbis. . Qui enim ait animo passiva. Tria igitur ab eo posita sunt deorum. inquit. infra deos istis praebeant adiutorium. aut finiunt morte quod vivunt. 3. 13. vitae perpetuitas... bina animalia. Duo sunt residua. Inter haec terna deorum et hominum quoniam daemones medios posuit. recte possumus dicere. profecto et beati sunt. illis ministerium? Si enim boni aeternique sunt. quod genere sunt animalia et mente rationalia. non fortuita temeritate regitur mundus. quod sunt animo passiva et tempore aeterna. tria cum infimis? Quis non videat relicta medietate quantum inclinentur et deprimantur ad infima? Sed plane etiam ibi medii possunt ita inveniri.. sicut promittebat. de loco nulla est controversia. nisi esset magna malitia. duo vero communia sint omnibus. quod tempore aeterna. Daemon medius tantum immortalitate et miseria.. sicut etiam ipsi fatentur. quo modo daemones boni. ostendit. nec beatos esse nec miseros. nisi miseriam. ut medietas videtur exposcere. eadem repetivit.. miseria. Nam et quinque illis. quod corpore aeria. Omnia namque viventia aut in aeternum vivunt. 13. ut proportionali ratione librata medietas neque sustollatur in summa. quam inter utrosque medii constituti? Tunc 143 . quae ibi non est. recte medii constituantur inter deos immortales ac beatos et homines mortales ac miseros. cum sint animalia rationalia. beatitudo. quae sunt sensus vel rationis expertia. sicut et illi de summis atque infimis singula propria. carere utrisque non possunt. Et ingenia illa.summis atque infimis. quibus cura attentior adhibenda est quem ad modum vel aliena esse a daemonibus ostendantur. quia multum cum diis comparat multumque ab hominibus separat. ut eis adversa alia tria ex hominibus redderet. Est itaque secundum Platonicos sublimium deorum vel beata aeternitas vel aeterna beatitudo 29. quod est corpus aerium. Haec aliis verbis ita repetivit. Et vivacitas. summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. unum hoc de summis habent.

ne possit ad illud unum beatificum <bonum> perveniri. . ad consequendam beatitudinem consulunt. beatitudinem habentes cum immortalibus beatis. per quod immortalitati et beatitudini copuletur? Quod possit delectare in daemonum immortalitate. transferret ex mortuis. ut. verum etiam beatificum bonum non oportere quaeri alios mediatores. non autem permansit in ipsa carne mortalis. Ibi ergo cavenda est miseria sempiterna. iam non est. hic mors timenda non est. alius bonus. non multis sed uno mediatore opus erat. quod aut mortale sit beatum. ac sic eos et immortales superbos et miseros noxios. habens cum pecoribus mortalitatem. quamdiu mortaliter vivit. quia multitudo.. cur non ipsi potius medii constituuntur inter mortales miseros et immortales beatos. et suae mortis humilitate et suae beatitudinis benignitate destruxit in eis. superior pecoribus. non cum binis alterutrorum. cuius participationis privatione misera multitudo malorum angelorum. quorum corda per suam fidem mundans ab illorum immundissima dominatione liberavit. ut ad immortalitatem beatam transire non sinat. 15.. quia ipsi quoque et beati et immortales sunt. et ad id. ut nec ipsi. sicut homo medium quiddam est. quod in se resurgendo monstravit. Quod si ita est. et beatus in aeternitate persistere potuit. congrueret morituris... quaerendus est medius. Utrum et beatus et mortalis homo esse possit. unius Dei participatione fit beata. quae beata est. quantum possunt. quia beatus et beatificus Deus factus particeps humanitatis nostrae 144 . hoc est Verbo Dei non facto. qui non solum homo. quia pecus est animal irrationale atque mortale. qui separat amicos. His contrarius est mediator bonus. quae non esse potuit sempiterna. per quod homo 32. quia Verbum. Nec tamen ob hoc mediator est. 2. ut per id. 15. Homo mortalis beatus esse potest.enim medii essent. sed cum singulis utrorumque communia. sed carnis infirmitate suscepta. in perpetua vel carnis morte remanerent. omnes homines. Boni igitur Angeli inter miseros mortales et beatos immortales medii esse non possunt. etiam miseri sint necesse est. id est ipsa miseria. Quidam enim condicionem suam humilius inspexerunt negaveruntque hominem capacem esse posse beatitudinis. qui adversus eorum immortalitatem et miseriam et mortalis esse ad tempus voluit. quia immortales sunt cum illis. rationem cum Angelis. quamdiu mortales sunt. ut homines ex mortali miseria ad beatam immortalitatem huius medii beata mortalitas interveniendo perducat. maxime quippe immortale et maxime beatum Verbum longe est a mortalibus miseris. quod multo credibilius et probabilius disputatur. neque permanere mortalem. unde numquam ipse discessit. sed inter pecora et Angelos. qui reconciliat inimicos. propter quos liberandos mediator effectus est. quam interponit ad beatitudinis adiutorium. quod posset offendere in Christi mortalitate. quae se opponit potius ad impedimentum. eo ipso utique ostendens ad illud non solum beatum. quam resuscitavit a mortuis. 1. aut immortale sit miserum.ad beatam immortalitatem hominem inducit. si haberent et ipsi duo quaedam sua. quod permanet. animal rationale mortale. Proinde mediatorem inter nos et Deum et mortalitatem habere oportuit transeuntem et beatitudinem permanentem. ut etiam immortales valeant esse post mortem et Angelis immortalibus beatisque coniungi. Angelus autem rationale et immortale. Homo itaque mortalis et miser longe seiunctus ab immortalibus et beatis quid eligat medium. etiam ipsa multitudine obstrepit quodam modo. Ita ergo cum quaerimus medium inter beatos immortales miserosque mortales. 14. invident nemini (nam quid miserius invidentia? ) et ideo mortalibus miseris. cuius participatione simus beati. mortalitatem cum mortalibus miseris? Profecto enim. possunt autem medii esse angeli mali. si beati sunt. quoniam ipse est fructus mediationis eius. per quod facta sunt omnia 31. sed mediator. quod transit. quem neque non fieri mortalem oportebat. et ex miseris beatos. sed inferior angelis. Quidam vero extulerunt se et ausi sunt dicere sapientiae compotes beatos esse posse mortales. Et ideo multi sunt medii separatores. per quos arbitremur nobis perventionis gradus esse moliendos. Ad hoc se quippe interponit medius immortalis et miser. ut mortalitate transacta et ex mortuis faceret immortales. ad hoc se autem interposuit mortalis et beatus. ne immortalitatis iactantia seducerent ad miseriam. miserum est. Mortalis quippe factus est non infirmata Verbi divinitate. miseri cum istis. Si autem. magna est inter homines quaestio. et hoc eo ipso. hoc invenire debemus. medius homo est. quoniam persistit quod impedit. verum etiam deus sit. et beatitudo amanda est sempiterna. ad quod ut perduceremur. Alius est ergo medius malus. Christus mediator quia homo et Deus.

Videndo igitur visibusque se praebendo et loquendo et audiendo dii corporaliter misceri hominibus possent. si tantis sacrificiorum cadaverinis non contaminantur nidoribus. et non contaminantur. sed videre contaminat.. ut eorum participatione etiam nos immortales et beati simus. diis profecto meliores sunt. quorum luce terra. a quibus longe absunt. mundare non possunt omnesque immundi pariter fiunt. si hominibus miscerentur. si vellent. Tangendi autem quae necessitas? Nam neque homines id concupiscere auderent. nec ab eis contaminari. et eo modo non possent et homines? Quis talia sentiat. si miscerentur: incontaminabiles dicunt daemones et contaminabiles deos. ut fame adacti cibos ab hominibus quaerant. videntur ab hominibus dii. qui acie non contaminantur oculorum. Deum quidem summum omnium creatorem. clarissima mundi lumina 40 et cetera sidera. 1. per quos eis voces hominum nuntientur. 16. ut mediator esset. quos deos omnes visibiles dicit 38: nec daemones hominum contaminantur aspectu. Absurde quis docet contaminari deos. si adessent. quod nulla attrectatione hominum contaminantur. illustratur. intellectum huius Dei. et ideo eos. Tactus vero in potestate est. tutioresque sunt daemones ab ista hominum contaminatione. nec tamen contaminari daemones possunt.et non contaminari daemones. dii autem contaminarentur. in forma Dei supra Angelos mansit. etiamsi esset necessarius in subveniendo contactus? Nam radiis solis et lunae terra contingitur. ut viderent et viderentur. quanto fiunt homines eis velut tergentibus mundiores. contaminatioribus dii miscentur daemonibus.. quos contaminati mundare non possunt. nec istam contaminat lucem. quia illi. hominum propinquitatem contrectationemque vitarunt. videri homines. cuius et Angeli participatione beati sunt. negent ab istis clarissimis mundi luminibus. nisi quem fallacissimi daemones deceperunt? Quid quod. Ideo quando in forma servi 33. adest tamen sapientium mentibus. hactenus tamen. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans ad Angelos immortales beatosque ita perducit. ut vellent: quonam pacto quispiam posset invitum tangere deum vel daemonem. etsi interdum. 16. qui. ut eos mundos diis incontaminatis possint adiungere. si miscerentur. quid conferunt hominibus ad vitam post mortem beatam. nisi velint? Aut si non videri. cum deorum vel daemonum bonorum conspectu vel colloquio fruerentur. vel cum adsunt daemones possunt vivorum corporum vaporibus humanorum. cum radios suos terras usque pertendant. et hoc praecipuum eorum sublimitatis ait esse specimen. quod idem Platonicus ait Platonem dixisse: Nullus Deus miscetur homini. quos visibiles dicit 39. sed ad illam Trinitatem. An forte vocibus humanis contaminarentur. si videri et videre contaminat. quamvis de proximo videantur. Ergo daemones contaminari fatetur. cum se vigore animi quantum licuit a corpore removerunt. 145 . idem in inferioribus via vitae. miscerentur hominibus. Si ergo supra omnia vere summus Deus intellegibili et ineffabili quadam praesentia.compendium praebuit participandae divinitatis suae. et dii contaminarentur. An forte dii possunt ab hominibus contaminatos mundare daemones. ne contrectatione contaminentur humana? Quasi vero aliud corpora illa aetheria quam videre sufficiat. Non enim verum est. quid prodest hominibus daemonum amica mediatio? An ut post mortem non ad deos homines per daemones transeant. cum se quantum licuit a corpore removerunt. et daemones contrectatione hominum et homines cultu daemonum. quantum sufficit. et ideo daemones medios habent. ut eos sublimiter separatos humana contrectatio contaminare non possit 36. qui non possunt videri. Qui tamen eorum radii per quaeque immunda diffusi non contaminantur. infra Angelos esse voluit. ut dixi. a quibus contaminantur 35. sic a Platone praedicari asseverat. qui in superioribus vita 34. id quoque interdum velut in altissimis tenebris rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicare 37. Nam hoc deorum dicitur esse praecipuum. quos deos opinantur. 2. nec ab eis contaminari potest: quid est quod isti dii propterea constituuntur longe in sublimi loco.. Nam licet ab eo potissimum sensu contrectatio dicta videatur. quem nos verum Deum dicimus. Quod si ita est. In gustandi autem sensu nulla necessitate reficiendae mortalitatis urgentur. etsi tamquam rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicans. ne contaminarentur. Si autem contaminantur et daemones. quod ipse sit solus qui non possit penuria sermonis humani quavis oratione vel modice comprehendi. Porro si non contaminantur sidera. et si in tantum curiositas progrederetur. vix autem sapientibus viris. ut incontaminatissimi perseverent? Quid iam de ceteris sensibus dicam? Non enim olfaciendo contaminari vel dii possent. ut tanto ipsi sordidiores fiant. cum videntur. inter quos et illos medii constituti sunt? Aut si hoc eis beneficii non conferunt.. qui nisi captum non potest passerem? . audirent et audirentur. contaminarentur. Hoc autem modo daemones si miscentur. Aut si et contrectari miscerique hominibus. sed simul vivant utrique contaminati ac per hoc neutri beati? Nisi forte quis dicat more spongiarum vel huiusce modi rerum mundare daemones amicos suos.

Et hanc loquendi consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti sunt. sive daemones. Quae igitur nos causa compellit. inquit. numquam vero bonos daemones legimus. Nos autem. mundandis liberandisque nobis vere divinum praebeat adiutorium. quae salubriter sua incarnatione monstravit. Hoc ut sanetur. Miror autem plurimum tam doctos homines. quae hoc verbum nonnisi in malam partem audire consuerunt. hoc est incorporalem. tanto fit quisque propinquior: nulla est ab illo alia longinquitas quam eius dissimilitudo. opus est quidem mediatore. partim malos.. ut propter hoc intervallum locorum contrectatione non contaminentur humana. 19. sed ubicumque illarum Litterarum hoc nomen positum reperitur. quoniam immortali puritati. quos isti esse non negant. daemones contaminati. similitudinem ad Deum debemus ascendere) in ipsa tamen via corporali. non viam praebent ad Deum. hoc deos opinantur habere praecipuum. et ibi omnia. Hic est. Quando quidem et in ipsa via corporali (quae falsissima est et plenissima erroris. nisi loci altitudine munirentur 43. quanto rerum temporalium mutabiliumque cupidior. Quae igitur. Angelos quidem partim bonos. sed similitudinis excellentia mansit in summis. qua nobis factus est similis. Ubi est illud Plotini. ut ista via mundari se existimet. Non enim parva sunt haec interim duo. non se aliter accipi. ubi homines contaminantes. quod diximus cogamur exponere. per corporalium tamen locorum intervalla et per aeriorum corporum levitatem a provectu animorum nos avocare atque avertere moliuntur. impediunt. Falsi autem illi fallacesque mediatores daemones. qua non iter agit iustitia. Ita daemones contaminari potius ab hominibus.. quoniam nonnulli istorum. qua Patri est semper aequalis. quam adiuvet ut sanemur). et deos ipsos contaminari potuisse. sicut Scriptura loquitur. daemonicolarum. quam maledicere voluisse. aut ex hominibus inter quos in homine conversatus est. corporalium contrectationum facere mentionem. et non potius eligat viam. sed per spiritalem. ubi contaminantes magis daemones evitentur et ab incontaminabili Deo 44 ad ineundam societatem incontaminatorum Angelorum homines a contaminatione mundentur? Angeli non sunt boni daemones. ut iam paene sint omnium. cum agitur de beata vita. Sed ne de verbis etiam nos certare videamur. Incorporali vero illi aeterno et incommutabili tanto est anima hominis dissimilior. nec ideo putandos daemones nobis esse meliores. et humanitate.. sicut eum sancta Scriptura praedicat. 146 . dii contaminabiles praedicantur. Qui profecto incontaminabilis Deus absit ut contaminationem timeret ex homine quo indutus est. classis aut fuga? Similem Deo fieri 41. et ibi pater. Si ergo Deo quanto similior. 18. quia non habent carnem. qui cuncta corporalia et sensibilia prae incorporalibus et intellegibilibus postponenda iudicaverunt. non tamen tali. homo Christus Iesus 42. nonnisi maligni significantur spiritus. de cuius et divinitate.et ipsa ad coelum via. 17. ubi ait: Fugiendum est igitur ad carissimam patriam. quam homines mundari a daemonibus credunt. quae in summo est. evitare? Daemon est inflantis scientiae.. ut ita dixerim. quoniam non per corporalem altitudinem. in quibus et Labeo est. sed cuilibet hoc dicere voluerit. non hic locus est ut competenter pro nostra facultate dicamus. . sive daemonia dicantur. secundum quam Christiani sumus. nec carne posse contaminari veram divinitatem. qui corpus quidem habeat immortale propinquum summis. ea quae in imo sunt mortalia et immunda convenire non possunt. nullus fere sit tam litteratus et doctus. quae nomine daemonum fieri poterat. quos ipsi daemones nuncupant. cum possimus Angelorum nomine adhibito eamdem offensionem.Christus est mediator quia Deo et homini similis. animum autem morbidum similem infimis (quo morbo nobis invideat potius ne sanemur. sed. iam mihi de bonis Angelis aliquid video disserendum. Quis tam infelix est. sed eos bonos daemones vocare quam Angelos malunt. ne via teneatur. per quam non locorum distantia. cum per spiritus immunditiam miseri ac maligni multis effectibus clareant. ut eorum etiam. quam daemonum amici per elementorum gradus ordinant inter aetherios deos et terrenos homines aeriis daemonibus mediis constitutis. sed tali. Mediator Dei et hominum. eosdem perhibent ab aliis angelos dici. qui audeat in laude vel servo suo dicere: Daemonem habes 45. ut post offensionem aurium tam multarum. dubitare non possit. qui pagani appellantur et deos multos ac daemones colendos esse contendunt. qui. qui nobis infimis ex corporis mortalitate coaptatus immortali spiritus iustitia.

sibi satis egerint exhiberi. eo bono. dubitavit de illo daemonum princeps eumque temptavit. quae in eius Sapientia vivunt. caritas vero aedificat 47. Contra superbiam porro daemonum. Post illam vero temptationem. animae hominum nesciunt immunditia elationis inflatae. ut ei iubenti. omnia. Daemones enim [ ] dicuntur (quoniam vocabulum Graecum est) ab scientia nominati 46. numquam illi omnino falluntur. Poenam suam quippe formidabant ab illo. participata aeternitate perfruuntur 50.. qui eius. Hanc autem Platonicorum esse sententiam. secundum id quod Dei Verbum est. quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt. quod recte aliter non intellegitur. quantum oportuit. verum etiam incommutabili et ineffabili pulchritudine. Christus daemonibus se ostendit. mutationes temporum praevidere Deique voluntatem. a quo creati sunt. nisi scientiam tunc prodesse. quod boni sunt. quae in Christo apparuit.. Iesu Nazarene? Venisti perdere nos? 49 Clarum est in his verbis. caritas cara est. qua pro meritis possidebatur genus humanum.20. Quamquam etiam ipsa origo huius nominis. non enim cum eis de verborum controversia laborandum est. 1. aliquid affert cognitione dignissimum. tantum autem voluit. cum caritas inest 48. aliud autem in aeternis atque incommutabilibus Dei legibus. ministrarent ei 51. Denique quando ea paululum supprimenda iudicavit et aliquanto altius latuit. Spiritus eius participatione cognoscere. qua inflantur daemones. vilis est. sicut scriptum est. quantum se temptari ipse permisit. verum etiam beati sunt. Angeli intellegunt. quae in illo est. Ipsi autem daemones etiam hoc ita sciunt. prae cuius non tantum incorporali. cuncta ordinantur. ad nostrae imitationis temperaret exemplum. non quod earum ignari sint. et caritas non erat. et si non per se ipsos. non scientia. sed quod illis Dei. qua sanctificantur. dispositiones quoque suas aliquando praenuntiant. in eorum litteris inveniri potest. hoc est tam superbi sunt. si divinos intueamur libros. Tantum vero eis innotuit. quantam virtutem habeat. Deus illis est. cum Angeli. resistere nullus auderet. a quo facti sunt. magis magisque innotescebat daemonibus quantus esset. Nam et de ipso nomine. sed quorundam signorum nobis occultorum maiore experientia multo plura quam homines futura prospiciunt. Apostolus autem Spiritu Sancto locutus ait: Scientia inflat. Denique saepe isti. et ex toto. Est ergo in daemonibus scientia sine caritate. quos a summo Deo conditos deos scribit eorum auctor et magister Plato 52: dicant quod volunt. Quod sit deorum nomen in Scripturis. Sed innotuit non sicut Angelis sanctis. et ideo tam inflati. corda mundantur. ut eidem Domino infirmitate carnis induto dixerint: Quid nobis et tibi. non in illo iustitiam diligebant. ut tamen a summo Deo factos. quod sanctis Angelis recta discretione donatum est. quam vero Deo deberi sciunt. ex quorum tyrannica quodam modo potestate fuerat liberaturus praedestinatos in suum regnum et gloriam semper veracem et veraciter sempiternam. non sunt seque ipsos inter illa contemnunt. id est in superbiam inanissimae quasi ventositatis extollere. cuius sancto amore inardescunt. Innotuit ergo daemonibus non per id. Itaque non solum aeterni. quod est vita aeterna et lumen incommutabile. quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius quam infirmitati hominum possent esse conspicua. sed per quaedam temporalia suae virtutis effecta et occultissimae signa praesentiae. quo beati sunt. Daemones autem non aeternas temporum causas et quodam modo cardinales in Dei Sapientia contemplantur. quod illud est. Illius quippe indeclinabiliter participatione et contemplatione perfruuntur. quod huius modi 147 . quod illuminat pios. quolibet eos nomine appellent. sine hac autem inflare. quaedam reprobantur. cui videndo per fidem. ut honores divinos et religionis servitutem. 22. quod in eis et tanta scientia erat. Aliud est enim temporalibus temporalia et mutabilibus mutabilia coniectare eisque temporalem et mutabilem modum suae voluntatis et facultatis inserere. Si enim sic immortales. quae tam certissima quam potentissima est omnium. quantum voluit. an Christus esset explorans. 23. His igitur Angelis bonis omnis corporalium temporaliumque rerum scientia. sed sicut eis terrendis innotescendum fuit. Hos si Platonici malunt deos quam daemones dicere eisque annumerare. per quod factus est mundus. adhaerendo beatos esse dicunt: hoc dicunt quod dicimus. ex quo boni sunt. quamvis in illo contemptibilis videretur carnis infirmitas. daemonibus similes superbia. sed ei. Bonum autem. quod daemonibus certa ratione permissum est. quae infra sunt et. et quantum possunt et apud quos possunt adhuc agant. sive omnium sive meliorum. quibus causis quaedam probantur. Et ideo certius etiam temporalia et mutabilia ista noverunt. Dei humilitas. boni utique et sancti ac per hoc spiritibus immundis metuendi et tremendi. perfruantur. daemones coniectant. 21. quem gerebat. ut hominem.

non potest intellegi deus daemoniorum.magis homini quam angelo convenit. Verum tamen cum a nobis quaeritur: "Si homines dicti sunt dii. non eos velle per tale religionis obsequium nisi unum Deum coli. aut certe ita immortales et beatos. 3. . dii estis et filii Excelsi omnes 58. Veram beatitudinem sive angelis sive hominibus per unum Deum tribui etiam Platonicos definisse. ut tamen daemones bonos. sed gentium. 2. qui ea fruuntur beatitudine. qui dictus est: Deus deorum. qui dictus est Rex magnus super omnes deos.sed neuter sacrificio honorandus. ex quo omnia et nos in ipso. Hinc est quod ait Apostolus: Etsi sunt qui dicuntur dii. ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere deum infidelis auderet infirmitas? Quod in homine facile est evitare. et alibi: Confitemini Deo deorum 54. ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum. ideo inter nos et ipsos paene nulla dissensio est. quia etsi appellentur dii immortales illi et beati. ut hoc modis omnibus a sanctis Angelis nos removere debeamus. miseriam cum inferioribus. ideo terribilis.. ut ab scrupulo dubitationis aliena sit. qui tamen facti et creati sunt. Unde nihil habent amici daemonum quod dignum afferant. quae sunt daemonia. qui in caelis sunt. quod nos ex eorum immortalium beatorum numero missos Angelos esse dicimus. quia et in nostris sacris Litteris legitur: Deus deorum Dominus locutus est 53. Sequitur enim: Quoniam omnes dii gentium daemonia. adiuvante ipso in sequenti libro diligentius disseremus. id est dii hominum in populo Dei constitutorum.. et Rex magnus super omnes deos absit ut dicatur rex magnus super omnia daemonia. medios non esse ad immortalem beatitudinem perducendis mortalibus miseris. a quo creati et cuius participatione beati sunt. qui Dei voluntatem hominibus annuntiarent. sive in caelo sive in terra. quam non habent. 148 . non tamen dicti sunt dii deorum. sed per daemones fieri credunt. Non multum ergo de nomine disceptandum est. quanto magis immortales eo nomine digni sunt. a quibus utraque differentia separantur. Super omnes ergo Deos dixit. cur dictum sit. Ego. qualescumque illi sint et quolibet vocabulo digni sint. dii estis et filii Excelsi omnes 60. quos potius ut deceptores vitare debemus. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei. id est immortales et beatos. sed utrum hi. sub quo terrore Domino dicebant: Venisti perdere nos? 57 Illud vero. qui dictus est Deus deorum 59. quodlibet vocentur. quamvis nominis controversia videatur. tamen ita detestabile est nomen daemonum. et unus Dominus Iesus Christus. invidere nobis <possunt> potius quam praebere. non etiam beatos audent dicere.. inquit. 23. dixi. beatitudinem. Dominus autem caelos fecit 56. verum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter vitam beatam post mortem adipiscendam colendos putant. quos ob hoc ipsum colendos putant. 23. ut sciamus immortales et beatos. esse quaerendum. quia hoc ministerium non per illos. an etiam sibi sacrificari velint. per quem omnia et nos per ipsum 61. De superna illuminatione quid Plotinus Platonicus senserit. Illud autem ubi scriptum est: Terribilis est super omnes deos. id est quos gentes pro diis habent. quos immortales tantum. quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur. sicuti sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus Deus Pater. quem per Angelos vel per homines alloquitur Deus. et alibi: Rex magnus super omnes deos 55. quod in populo Dei sunt. Quos autem bonos et ideo non solum immortales. uni tantum Deo. 12 LIBER X BREVICULUS 1.. deinceps ostenditur. non deos sublimiter collocatos et ab humana contrectatione semotos.immortalem beatamque creaturam deos appellant. et super hos deos Rex magnus.. Nunc ergo ita liber iste claudatur. . illis autem non placet. quid respondebimus nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos. 2. quibus dictum est: Ego dixi. Potest itaque intellegi horum deorum Deus. cum res ipsa ita clareat.. quos deos appellant. ubi dicitur: Deus deorum. Sed homines quoque in populo Dei eadem Scriptura deos appellat. quam illos immortales et beatos. Illud vero. Qui autem medii sunt communem habendo immortalitatem cum superioribus. cur eos tamquam adiutores colere debeamus. ad quam Deum colendo cupiunt homines pervenire?". quoniam merito malitiae miseri sunt.

quibus Dei populus eruditus est. an vero illis. De invisibili Deo. De ministerio sanctorum Angelorum. 16. 23. De uno Deo colendo non solum propter aeterna. 149 . Quae ratio sit visibilis sacrificii. Omnes sanctos et sub legis tempore et sub prioribus saeculis in sacramento et fide Christi iustifica tos fuisse. 21. quae ad commendendam legis ac promissionis auctoritatem divinitus facta sunt. De miraculis. 11. quae Deus ad corroborandam fidem piorum etiam per angelorum ministerium promissis suis adhibere dignatus est. quo providentiae Dei serviunt. Unde sit sanctis adversum daemones potestas et unde cordis vera purgatio. quae per sanctorum angelorum ministerium Deus verus operatur. 10. ut nos non suos. sed unius veri Dei velint esse cultores. 7. De modo potestatis daemonibus datae ad glorificandos sanctos per tolerantiam passionum. quod uni vero et invisibili Deo offerri docet vera religio. De vero perfectoque sacrificio. Quod sanctorum angelorum ea sit in nos dilectio. sed secundum quod poterant ferre cernentes. quamvis creatorem universitatis intellexerint. in quibus Porphyrius Platonicus quaedam probando. De principiis in quibus Platonici purgationem animae esse profitentur. De illicitis artibus erga daemonum cultum. quae requirit. Quod uni vero Deo sacrificium debeatur. 15. Contra eos. De epistula Porphyrii ad Anebontem Aegyptium. 22. 19. quod ipse Dei et hominum Mediator effectus est. negant ecclesiasticis Libris esse credendum. sed uni Deo sancta praecipiunt religione serviri. 8. 4. 5. De uno veroque principio. 13. quaedam quasi improbando versatur. 9. qui se visibile saepe praestiterit. De miraculis. De arca Testamenti miraculisque signorum. De sacrificiis. 20. De vero Dei cultu. 14. qui de miraculis. 17. An de promerenda beata vita his angelis sit credendum. deviarunt colendo angelos seu bonos seu malos honore divino. De theurgia. sed ad significationem eorum offerri voluit. De summo veroque sacrificio. qui aerios spiritus non placando ipsos.3. 18. 24. quia universa in ipsius providentiae potestate consistunt. quae falsam purgationem animis daemonum invocatione promittit. 6. sed etiam propter temporalia beneficia. quae Deus non requirit. 25. quod solum naturam humanam purgat atque renovat. non secundum quod est. a quo Platonici. sed in Deo permanendo vicerunt. 12. qui se coli exigunt honore divino. qui non sibi. in qua petit de diversitate daemonum se doceri.

26. De inconstantia Porphyrii inter confessionem veri Dei et cultum daemonum fluctuantis. 27. De impietate Porphyrii, qua etiam Apulei transcendit errorem. 28. Quibus persuasionibus Porphyrius obcaecatus non potuerit veram sapientiam, quod est Christus, agnoscere. 29. De incarnatione Domini nostri Iesu Christi, quam confiteri Platonicorum erubescit impietas. 30. Quanta Platonici dogmatis Porphyrius refutaverit et dissentiendo correxerit. 31. Contra argumentum. Platonicorum, quo animam humanam Deo asserunt esse coaeternam. 32. De universali via animae liberandae, quam Porphyrius male quaerendo non repperit, et quam sola gratia Christiana reseravit. LIBER DECIMUS QUAE AETERNAE VITAE SIT RELIGIO Quae ad veram religionem attineant

Angelis placet ut uni Deo sacrificemus.
1. 1. Omnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines velle 1. Qui autem sint vel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controversiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriverunt, quas in medium adducere atque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octavo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata vita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo vero, qui etiam effector est deorum, an plurimis diis religione sacrisque serviendo pervenire possimus: non etiam hic eadem repeti exspectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculare memoriam 2. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet immortalem ac rationalem vel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines appetunt, id est vitam beatam, quemquam isti assecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit 3. Sed quia ipsi quoque sive cedentes vanitati errorique populorum sive, ut ait Apostolus, Evanescentes in cogitationibus suis 4 multos deos colendos ita putaverunt vel putari voluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus divinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parva ex parte respondimus: nunc videndum ac disserendum est, quantum Deus donat, immortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti 5, quos isti deos et ex quibus quosdam vel bonos daemones vel nobiscum Angelos nominant 6, quo modo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus.

Dei cultus servitus appellatur.
1. 2. Hic est enim divinitati vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit latinum, graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. quippe nostri, ubicumque sanctarum Scripturarum positum est, interpretati sunt "servitutem" 7. Sed ea servitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere 8, alio nomine Graece nuncupari solet 9; vero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum 10. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica vel recordatione vel praesentia frequentamus. Nec

150

solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc verbo et agricolae et coloni et incolae vocantur, et ipsos deos non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique venerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos 11; non sicut appellantur coloni, qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni 12. Ab incolendo enim colonos vocavit, non ab agricultura. Hinc et civitates a maioribus civitatibus velut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione verbi huius omnino verissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest.

An pietas sit tantum religionis officium.
1. 3. Nam et ipsa religio quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur (unde isto nomine interpretati sunt nostri eam, quae Graece dicitur 13): tamen quia latina loquendi consuetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio 14, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu deitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam videtur hoc verbum a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri 15. Pietas quoque proprie Dei cultus 16 intellegi solet, quam graeci vocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur 17; quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus eaque sibi vel pro sacrificiis vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius 18; quem sane Graeci nullo suo sermonis usu vocant, quamvis pro misericordia illorum etiam vulgus usurpet 19. Unde in quibusdam Scripturarum locis 20, ut distinctio certior appareret, non , quod ex bono cultu, sed , quod ex Dei cultu compositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno verbo enuntiare non possumus. Quae itaque graece nuncupatur et latine interpretatur "servitus", sed ea qua colimus Deum 21; vel quae graece, latine autem "religio" dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; vel quam illi , nos vero non uno verbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare 22: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui verus est Deus facitque suos cultores deos 23. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus immortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos volunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos volunt, profecto inde volunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde nos?

Participes nos esse Dei Plotinus et Ioannes docent.
2. Sed non est nobis ullus cum his excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandaverunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili, quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo illustrantur, ut clareant atque eius participatione perfecti beatique subsistant 24. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse universitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter illuminante intellegibiliter lucet 25. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis amplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna 26. Lunam quippe solis obiectu illuminari putant 27. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intellegit, quos in caelestibus sedibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi vitam beatam et lumen intellegentiae veritatis 28, quam unde praebetur et nobis, consonans Evangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes; hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 29. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem vel intellectualem, qualis erat in Ioanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Ioannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus 30.

151

Quid platonici de Deo et diis senserint.
3. 1. Quae cum ita sint, si Platonici vel quicumque alii ista senserunt cognoscentes Deum sicut Deum glorificarent et gratias agerent nec evanescerent in cogitationibus suis 31 nec populorum erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis immortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut immortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum.

Vera est religio Deum cognoscere ipsumque et alios amare.
3. 2. Huic nos servitutem, quae graece dicitur, sive in quibusque sacramentis sive in nobis ipsis debemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus 32, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, quoniam nec mole distenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, eius est altare cor nostrum; eius Unigenito eum sacerdote placamus; ei cruentas victimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius veritate certamus; eum suavissimo adolemus incenso 33, cum in eius conspectu pio sanctoque amore flagramus; ei dona eius in nobis nosque ipsos vovemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne volumine temporum ingrata subrepat oblivio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne fervidam caritatis 34. Ad hunc videndum, sicut videri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes vel potius religentes (amiseramus enim neglegentes) hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur 35, ad eum dilectione tendimus, ut perveniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu veris impletur fecundaturque virtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota virtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic complentur duo illa praecepta in quibus tota Lex pendet et Prophetae: Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota mente tua, et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 36. Ut enim homo se diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret, ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud vult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo 37. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec vera religio, haec recta pietas, haec tantum Deo debita servitus. Quaecumque igitur immortalis potestas quantalibet virtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei vult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia privatur Deo; si autem colit Deum, non vult se coli pro Deo. Illi enim potius divinae sententiae suffragatur et dilectionis viribus favet, qua scriptum est: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 38.

Alias Deus hominesque coluntur.
4. Nam, ut alia nunc taceam, quae pertinent ad religionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi Deo. Multa denique de cultu divino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, sive humilitate nimia sive adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et venerandi, si autem multum eis additur, <et> adorandi: quis vero sacrificandum censuit nisi ei, quem Deum aut scivit aut putavit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobavit sacrificium, minoris aspexit 39.

Vera religio in sacrificio consummatur quod...
5. Quis autem ita desipiat, ut existimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis divina Scriptura testetur, ne longum faciamus, breve illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Dominus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges 40. Non solum igitur pecore vel qualibet alia re corruptibili atque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si viderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in victimis pecorum 41, quae nunc Dei populus legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae

152

aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eumdem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo visibile invisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens apud Prophetam vel ipse Propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si voluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contritus; cor contritum et humiliatum Deus non spernet 42. Intueamur quem ad modum, ubi Deum dixit nolle sacrificium, ibi Deum ostendit velle sacrificium. Non vult ergo sacrificium trucidati pecoris, et vult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolle dixit, hoc significatur, quod eum velle subiecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quo modo ab stultis ea velle creditur, velut suae gratia voluptatis. Nam si ea sacrificia quae vult (quorum hoc unum est: cor contritum et humiliatum dolore paenitendi) nollet eis sacrificiis significari, quae velut sibi delectabilia desiderare putatus est: non utique de his offerendis in Lege vetere praecepisset 43. Et ideo mutanda erant opportuno certoque iam tempore, ne ipsi Deo desiderabilia vel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae et plenitudo eius. Numquid manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? 44 Tamquam diceret: utique si mihi essent necessaria, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subiungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua et invoca me in die tribulationis, et eximam te et glorificabis me 45. Item apud alium Prophetam: In quo, inquit, adprehendam Dominum, assumam Deum meum excelsum? Si apprehendam illum in holocaustis, in vitulis anniculis? Si acceptaverit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus hircorum pinguium? Si dedero primogenita mea impietatis, fructum ventris mei pro peccato animae meae? Si annuntiatum est tibi, homo, bonum? Aut quid Dominus exquirat a te nisi facere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? 46 Et in huius Prophetae verbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In Epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite oblivisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo 47. Ac per hoc ubi scriptum est: Misericordiam volo quam sacrificium 48 nihil aliud quam sacrificium sacrificio praelatum oportet intellegi; quoniam illud, quod ab omnibus appellatur sacrificium, signum est veri sacrificii. Porro autem misericordia verum sacrificium est; unde dictum est, quod paulo ante commemoravi: Talibus enim sacrificiis placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi sive templi multis modis de sacrificiis leguntur divinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut scriptum est, tota lex pendet et Prophetae 49.

...intus in animo exterius comunione exhibetur.
6. Proinde verum sacrificium est omne opus, quo agitur, ut sancta societate inhaereamus Deo, relatum scilicet ad illum finem boni, quo veraciter beati esse possimus. Unde et ipsa misericordia, qua homini subvenitur, si non propter Deum fit, non est sacrificium. Etsi enim ab homine fit vel offertur, tamen sacrificium res divina est, ita ut hoc quoque vocabulo id Latini veteres appellaverint 50. Unde ipse homo Dei nomine consecratus et Deo votus, in quantum mundo moritur ut Deo vivat, sacrificium est. Nam et hoc ad misericordiam pertinet, quam quisque in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo 51. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo 52, sacrificium est. Ad quod exhortans Apostolus ait: Obsecro itaque vos, fratres, per miserationem Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum 53. Si ergo corpus, quo inferiore tamquam famulo vel tamquam instrumento utitur anima, cum eius bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est: quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum, ut igne amoris eius accensa formam concupiscentiae saecularis amittat eique tamquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex eius pulchritudine acceperit, fit sacrificium! quod idem Apostolus consequenter adiungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo; sed reformamini in novitate mentis vestrae ad probandum vos quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum 54. Cum igitur vera sacrificia opera sint misericordiae sive in nos ipsos sive in proximos, quae referuntur ad Deum; opera vero misericordiae non ob aliud fiant, nisi ut a miseria liberemur ac per hoc ut beati simus (quod non fit nisi bono illo, de quo dictum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 55): profecto efficitur, ut tota ipsa redempta civitas, hoc est congregatio societasque sanctorum, universale sacrificium offeratur Deo per sacerdotem magnum, qui etiam se ipsum obtulit in passione pro nobis, ut tanti capitis corpus essemus, secundum formam servi 56. Hanc enim obtulit, in hac oblatus est, quia secundum hanc mediator est, in hac sacerdos, in hac sacrificium est. Cum itaque nos hortatus esset Apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium nostrum, et non

153

conformemur huic saeculo, sed reformemur in novitate mentis nostrae: ad probandum quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum, quod totum sacrificium nos ipsi sumus: Dico enim, inquit, per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus, qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam; sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent: ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra, habentes dona diversa secundum gratiam, quae data est nobis 57. Hoc est sacrificium Christianorum: Multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat Ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur.

Quos angelorum officium in civitate Dei sit.
7. Merito illi in caelestibus sedibus constituti immortales et beati, qui Creatoris sui participatione congaudent, cuius aeternitate firmi, cuius veritate certi, cuius munere sancti sunt, quoniam nos mortales et miseros, ut immortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificari, sed ei, cuius et ipsi nobiscum sacrificium se esse noverunt. Cum ipsis enim sumus una civitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, civitas Dei 58; cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. De illa quippe superna civitate, ubi Dei voluntas intellegibilis atque incommutabilis lex est, de illa superna quodam modo curia (geritur namque ibi cura de nobis) ad nos ministrata per Angelos sancta illa Scriptura descendit, ubi legitur: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 59. Huic Scripturae, huic legi, praeceptis talibus tanta sunt attestata miracula, ut satis appareat, cui nos sacrificari velint immortales ac beati, qui hoc nobis volunt esse quod sibi.

Miracula facta sunt attestantia promissa Dei...
8. Nam nimis vetera si commemorem, longius quam sat est revolvere videbor, quae miracula facta sint attestantia promissis Dei, quibus ante annorum milia praedixit Abrahae, quod in semine eius omnes gentes benedictionem fuerant habiturae 60. Quis enim non miretur eidem Abrahae filium peperisse coniugem sterilem eo tempore senectutis, quo parere nec fecunda iam posset 61, atque in eiusdem Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 62, eidemque Abrahae praedictum ab Angelis caeleste incendium Sodomorum, quos Angelos hominibus similes hospitio susceperat et per eos de prole ventura Dei promissa tenuerat 63, ipsoque imminente iam incendio miram de Sodomis per eosdem Angelos liberationem Loth filii fratris eius, cuius uxor in via retro respiciens atque in salem repente conversa 64 magno admonuit sacramento neminem in via liberationis suae praeterita desiderare debere? Illa vero quae et quanta sunt, quae iam per Moysen pro populo Dei de iugo servitutis eruendo in Aegypto mirabiliter gesta sunt, ubi magi Pharaonis, hoc est regis Aegypti, qui populum illum dominatione deprimebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut mirabilius vincerentur! Illi enim faciebant veneficiis et incantationibus magicis, quibus sunt mali angeli, hoc est daemones, dediti; Moyses autem tanto potentius, quanto iustius, nomine Dei, qui fecit caelum et terram, servientibus Angelis eos facile superavit 65. Denique in tertia plaga deficientibus magis decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione completae sunt, quibus ad Dei populum dimittendum Pharaonis et Aegyptiorum dura corda cesserunt. Moxque paenituit, et cum abscedentes Hebraeos consequi conarentur, illis diviso mari per siccum transeuntibus unda hinc atque hinc in sese redeunte cooperti et oppressi sunt 66. Quid de illis miraculis dicam, quae, cum in deserto idem populus ductaretur, stupenda divinitate crebuerunt: aquas, quae bibi non poterant misso in eas, sicut Deus praeceperat, ligno amaritudine caruisse sitientesque satiasse 67; manna esurientibus venisse de caelo et, cum esset colligentibus constituta mensura, quidquid amplius quisque collegerat, exortis vermibus putruisse, ante diem vero sabbati duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat, nulla putredine violatum 68; desiderantibus carne vesci, quae tanto populo nulla sufficere posse videbatur, volatilibus castra completa et cupiditatis ardorem fastidio satietatis exstinctum 69; obvios hostes transitumque prohibentes atque proeliantes orante Moyse manibusque eius in figuram crucis extentis nullo Hebraeorum cadente prostratos 70; seditiosos in populo Dei ac sese ab ordinata divinitus societate dividentes ad exemplum visibile invisibilis poenae vivos terra dehiscente submersos 71; virga percussam petram tantae multitudini abundantia fluenta fudisse 72; serpentum morsus mortiferos, poenam iustissimam peccatorum, in ligno exaltato atque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subveniretur afflicto, et mors morte destructa velut crucifixae mortis similitudine signaretur 73? Quem sane serpentem propter facti memoriam reservatum cum postea populus

154

errans tamquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo serviens cum magna pietatis laude contrivit 74.

...quibus cedit theurgia et magia.
9. 1. Haec et alia multa huiuscemodi, quae omnia commemorare nimis longum est, fiebant ad commendandum unius Dei veri cultum et multorum falsorumque prohibendum. Fiebant autem simplici fide atque fiducia pietatis, non incantationibus et carminibus nefariae curiositatis arte compositis, quam vel magian vel detestabiliore nomine goetian vel honorabiliore theurgian vocant 75, qui quasi conantur ista discernere et illicitis artibus deditos alios damnabiles, quos et maleficos vulgus appellat (hos enim ad goetian pertinere dicunt), alios autem laudabiles videri volunt, quibus theurgian deputant; cum sint utrique ritibus fallacibus daemonum obstricti sub nominibus angelorum.

Incerte loquitur Porphyrius de consecrationibus theurgicis.
9. 2. Nam et Porphyrius quamdam quasi purgationem animae per theurgian, cunctanter tamen et pudibunda quodam modo disputatione promittit; reversionem vero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat; ut videas eum inter vitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem sententiis alternantibus fluctuare. Nunc enim hanc artem tamquam fallacem et in ipsa actione periculosam et legibus prohibitam cavendam monet; nunc autem velut eius laudatoribus cedens utilem dicit esse mundandae parti animae, non quidem intellectuali, qua rerum intellegibilium percipitur veritas, nullas habentium similitudines corporum; sed spiritali, qua corporalium rerum capiuntur imagines 76. Hanc enim dicit per quasdam consecrationes theurgicas, quas teletas vocant, idoneam fieri atque aptam susceptioni spirituum et Angelorum et ad videndos deos. Ex quibus tamen theurgicis teletis fatetur intellectuali animae nihil purgationis accedere, quod eam faciat idoneam ad videndum Deum suum et perspicienda ea, quae vere sunt. Ex quo intellegi potest, qualium deorum vel qualem visionem fieri dicat theurgicis consecrationibus, in qua non ea videntur, quae vere sunt. Denique animam rationalem sive, quod magis amat dicere, intellectualem, in sua posse dicit evadere, etiamsi quod eius spiritale est nulla theurgica fuerit arte purgatum; porro autem a theurgo spiritalem purgari hactenus, ut non ex hoc ad immortalitatem aeternitatemque perveniat. Quamquam itaque discernat a daemonibus Angelos, aeria loca esse daemonum, aetheria vel empyria disserens Angelorum, et admoneat utendum alicuius daemonis amicitia, quo subvectante vel paululum a terra possit elevari quisque post mortem, aliam vero viam esse perhibeat ad Angelorum superna consortia: cavendam tamen daemonum societatem expressa quodam modo confessione testatur, ubi dicit animam post mortem luendo poenas cultum daemonum a quibus circumveniebatur horrescere; ipsamque theurgian, quam velut conciliatricem Angelorum deorumque commendat, apud tales agere potestates negare non potuit, quae vel ipsae invideant purgationi animae, vel artibus serviant invidorum, querelam de hac re Chaldaei nescio cuius expromens: Conqueritur, inquit, vir in Chaldaea bonus, purgandae animae magno in molimine frustratos sibi esse successus, cum vir ad eadem potens tactus invidia adiuratas sacris precibus potentias alligasset, ne postulata concederent. Ergo et ligavit ille, inquit, et iste non solvit. Quo indicio dixit apparere theurgian esse tam boni conficiendi quam mali et apud deos et apud homines disciplinam; pati etiam deos et ad illas perturbationes passionesque deduci, quas communiter daemonibus et hominibus Apuleius attribuit 77; deos tamen ab eis aetheriae sedis altitudine separans et Platonis asserens in illa discretione sententiam 78.

Theurgia dii compescuntur ne adsint.
10. Ecce nunc alius Platonicus, quem doctiorem ferunt, Porphyrius, per nescio quam theurgicam disciplinam etiam ipsos deos obstrictos passionibus et perturbationibus dicit, quoniam sacris precibus adiurari tenerique potuerunt, ne praestarent animae purgationem, et ita terreri ab eo, qui imperabat malum, ut ab alio, qui poscebat bonum, per eamdem artem theurgicam solvi illo timore non possent et ad dandum beneficium liberari. Quis non videat haec omnia fallacium daemonum esse commenta, nisi eorum miserrimus servus et a gratia veri liberatoris alienus? Nam si haec apud deos agerentur bonos, plus ibi utique valeret beneficus purgator animae quam malevolus impeditor. Aut si diis iustis homo, pro quo agebatur, purgatione videbatur indignus, non utique ab invido territi nec, sicut ipse dicit, per metum valentioris numinis impediti, sed iudicio libero id negare debuerunt. Mirum est autem, quod benignus ille Chaldaeus, qui theurgicis sacris animam purgare cupiebat, non invenit aliquem superiorem deum, qui vel plus terreret atque ad bene faciendum cogeret territos deos, vel ab eis terrentem compesceret, ut libere bene facerent; si

155

tamen theurgo bono sacra defuerunt, quibus ipsos deos, quos invocabat animae purgatores, prius ab illa timoris peste purgaret. Quid enim causae est, cur deus potentior adhiberi possit a quo terreantur, nec possit a quo purgentur? An invenitur deus qui exaudiat invidum et timorem diis incutiat ne bene faciant; nec invenitur Deus qui exaudiat benevolum et timorem diis auferat ut bene faciant? O theurgia praeclara, o animae praedicanda purgatio, ubi plus imperat immunda invidentia, quam impetrat pura beneficientia! immo vero malignorum spirituum cavenda et detestanda fallacia, et salutaris audienda doctrina. Quod enim qui has sordidas purgationes sacrilegis ritibus operantur quasdam mirabiliter pulchras, sicut iste commemorat, vel Angelorum imagines vel deorum tamquam purgato spiritu vident (si tamen vel tale aliquid vident), illud est, quod Apostolus dicit: Quoniam satanas transfigurat se velut angelum lucis 79. Eius enim sunt illa phantasmata, qui miseras animas multorum falsorumque deorum fallacibus sacris cupiens irretire et a vero veri Dei cultu, quo solo mundantur et sanantur, avertere, sicut de Proteo dictum est, formas se vertit in omnes 80, hostiliter insequens, fallaciter subveniens, utrobique nocens.

Anebonti Porphyrius quaedam ludibria magiae...
11. 1. Melius sapuit iste Porphyrius, cum ad Anebontem scripsit Aegyptium, ubi consulenti similis et quaerenti et prodit artes sacrilegas et evertit. Et ibi quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob imprudentiam trahere humidum vaporem et ideo non in aethere, sed in aere esse sub luna atque in ipso lunae globo; verum tamen non audet omnes fallacias et malitias et ineptias, quibus merito movetur, omnibus daemonibus dare. Quosdam namque benignos daemones more appellat aliorum, cum omnes generaliter imprudentes esse fateatur. Miratur autem quod non solum dii alliciantur victimis, sed etiam compellantur atque cogantur facere quod homines volunt; et si corpore et incorporalitate dii a daemonibus distinguuntur, quo modo deos esse existimandum sit solem et lunam et visibilia cetera in caelo, quae corpora esse non dubitat; et si dii sunt, quo modo alii benefici, alii malefici esse dicantur; et quo modo incorporalibus, cum sint corporei, coniungantur. Quaerit etiam veluti dubitans, utrum in divinantibus et quaedam mira facientibus animae sint passiones an aliqui spiritus extrinsecus veniant, per quos haec valeant; et potius venire extrinsecus conicit, eo quod lapidibus et herbis adhibitis et alligent quosdam, et aperiant clausa ostia, vel aliquid eius modi mirabiliter operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddam genus, cui exaudire sit proprium, natura fallax, omniforme, multimodum, simulans deos et daemones et animas defunctorum, et hoc esse quod efficiat haec omnia quae videntur bona esse vel prava; ceterum circa ea, quae vere bona sunt, nihil opitulari, immo vero ista nec nosse, sed et male conciliare et insimulare atque impedire nonnumquam virtutis sedulos sectatores, et plenum esse temeritatis et fastus, gaudere nidoribus, adulationibus capi, et cetera, quae de hoc genere fallacium malignorumque spirituum, qui extrinsecus in animam veniunt humanosque sensus sopitos vigilantesve deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed tam tenuiter suspicatur aut dubitat, ut haec alios asserat opinari 81. Difficile quippe fuit tanto philosopho cunctam diabolicam societatem vel nosse vel fidenter arguere, quam quaelibet anicula christiana nec cunctatur esse, et liberrime detestatur. Nisi forte iste et ipsum, ad quem scribit, Anebontem tamquam talium sacrorum praeclarissimum antistitem et alios talium operum tamquam divinorum et ad deos colendos pertinentium admiratores verecundatur offendere.

...et absurda edisserit.
11. 2. Sequitur tamen et ea velut inquirendo commemorat, quae sobrie considerata tribui non possunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quaerit enim cur tamquam melioribus invocatis quasi peioribus imperetur, ut iniusta praecepta hominis, exsequantur; cur attrectatum re Veneria non exaudiant imprecantem, cum ipsi ad incestos quosque concubitus quoslibet ducere non morentur; cur animantibus suos antistites oportere abstinere denuntient, ne vaporibus profecto corporeis polluantur, ipsi vero et aliis vaporibus illiciantur et nidoribus hostiarum, cumque a cadaveris contactu prohibeatur inspector, plerumque illa cadaveribus celebrentur; quid sit, quod non daemoni vel alicui animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque caelestium homo vitio cuilibet obnoxius intendit minas eosque territat falso, ut eis extorqueat veritatem. Nam et caelum se collidere comminatur et cetera similia homini impossibilia, ut illi dii tamquam insipientissimi pueri falsis et ridiculis comminationibus territi quod imperatur efficiant. Dicit etiam scripsisse Chaeremonem quemdam, talium sacrorum vel potius sacrilegiorum peritum, ea, quae apud Aegyptios sunt celebrata rumoribus vel de Iside vel de Osiri marito eius, maximam vim habere cogendi deos, ut faciant imperata, quando ille, qui carminibus cogit, ea se prodere vel evertere comminatur, ubi se etiam Osiridis membra dissipaturum terribiliter dicit, si facere iussa neglexerint 82. Haec atque huiusmodi vana et insana hominem diis minari, nec quibuslibet, sed ipsis

156

caelestibus et siderea luce fulgentibus, nec sine effectu, sed violenta potestate cogentem atque his terroribus ad facienda quae voluerit perducentem, merito Porphyrius admiratur; immo vero sub specie mirantis et causas rerum talium requirentis dat intellegi illos haec agere spiritus, quorum genus superius sub aliorum opinatione descripsit, non, ut ipse posuit, natura, sed vitio fallaces, qui simulant deos et animas defunctorum, daemones autem non, ut ait ipse, simulant, sed plane sunt. Et quod ei videtur herbis et lapidibus et animantibus et sonis certis quibusdam ac vocibus et figurationibus atque figmentis, quibusdam etiam observatis in caeli conversione motibus siderum fabricari in terra ab hominibus potestates idoneas variis effectibus exsequendis, totum hoc ad eosdem ipsos daemones pertinet ludificatores animarum sibimet subditarum et voluptaria sibi ludibria de hominum erroribus exhibentes. Aut ergo re vera dubitans et inquirens ista Porphyrius ea tamen commemorat, quibus convincantur et redarguantur, nec ad eas potestates, quae nobis ad beatam vitam capessendam favent, sed ad deceptores daemones pertinere monstrentur; aut, ut meliora de philosopho suspicemur, eo modo voluit hominem aegyptium talibus erroribus deditum et aliqua magna se scire opinantem non superba quasi auctoritate doctoris offendere, nec aperte adversantis altercatione turbare, sed quasi quaerentis et discere cupientis humilitate ad ea cogitanda convertere et quam sint contemnenda vel etiam devitanda monstrare. Denique prope ad epistulae finem petit se ab eo doceri, quae sit ad beatitudinem via ex aegyptia sapientia 83. Ceterum illos, quibus conversatio cum diis ad hoc esset, ut ob inveniendum fugitivum vel praedium comparandum, aut propter nuptias vel mercaturam vel quid huius modi mentem divinam inquietarent, frustra eos videri dicit coluisse sapientiam 84; illa etiam ipsa numina, cum quibus conversarentur, etsi de ceteris rebus vera praedicerent, tamen quoniam de beatitudine nihil cautum nec satis idoneum monerent, nec deos illos esse nec benignos daemones, sed aut illum, qui dicitur fallax, aut humanum omne commentum. Patrocinium suscipimus verae religionis (12-32)

Deus immutabilis visibilia signa facit in rerum natura...
12. Verum quia tanta et talia geruntur his artibus, ut universum modum humanae facultatis excedant: quid restat, nisi ut ea, quae mirifice tamquam divinitus praedici vel fieri videntur nec tamen ad unius Dei cultum referuntur, cui simpliciter inhaerere fatentibus quoque Platonicis et per multa testantibus solum beatificum bonum est, malignorum daemonum ludibria et seductoria impedimenta, quae vera pietate cavenda sunt, prudenter intellegantur? Porro autem quaecumque miracula sive per Angelos sive quocumque modo ita divinitus fiunt, ut Dei unius, in quo solo beata vita est, cultum religionemque commendent, ea vere ab eis vel per eos, qui nos secundum veritatem pietatemque diligunt, fieri ipso Deo in illis operante credendum est. Neque enim audiendi sunt, qui Deum invisibilem visibilia miracula operari negant, cum ipse etiam secundum ipsos fecerit mundum, quem certe visibilem negare non possunt. Quidquid igitur mirabile fit in hoc mundo, profecto minus est quam totus hic mundus, id est caelum et terra et omnia quae in eis sunt, quae certe Deus fecit. Sicut autem ipse, qui fecit, ita modus quo fecit occultus est et incomprehensibilis homini. Quamvis itaque miracula visibilium naturarum videndi assiduitate viluerint, tamen, cum ea sapienter intuemur, inusitatissimis rarissimisque maiora sunt. Nam et omni miraculo, quod fit per hominem, maius miraculum est homo. Quapropter Deus, qui fecit visibilia caelum et terram, non dedignatur facere visibilia miracula in caelo vel terra, quibus ad se invisibilem colendum excitet animam adhuc visibilibus deditam; ubi vero et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt quaecumque futura sunt. Nam temporalia movens temporaliter non movetur, nec aliter novit facienda quam facta, nec aliter invocantes exaudit quam invocaturos videt. Nam et cum exaudiunt Angeli eius, ipse in eis exaudit, tamquam in vero nec manu facto templo suo, sicut in hominibus sanctis suis, eiusque temporaliter fiunt iussa aeterna eius lege conspecta 85.

...et in hominum rebus gestis...
13. Nec movere debet, quod, cum sit invisibilis, saepe visibiliter patribus apparuisse memoratur 86. Sicut enim sonus, quo auditur sententia in silentio intellegentiae constituta, non est hoc quod ipsa: ita et species, qua visus est Deus in natura invisibili constitutus, non erat quod ipse. Verum tamen ipse in eadem specie corporali videbatur, sicut illa sententia ipsa in sono vocis auditur; nec illi ignorabant invisibilem Deum in specie corporali, quod ipse non erat, se videre. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temet ipsum, scienter ut videam te 87. Cum igitur oporteret Dei legem in edictis Angelorum terribiliter dari 88, non uni homini paucisve sapientibus, sed universae genti et populo ingenti: coram eodem populo

157

et quod faciendum modis ineffabilibus audiunt et usque in ista visibilia atque sensibilia perducendum. Ille enim fecit.. quod ad Dei populum pertinet. 16. Non enim populus Israel sic Moysi credidit. recta eruditio per quosdam articulos temporum tamquam aetatum profecit accessibus. Quibus igitur angelis de beata et sempiterna vita credendum esse censemus? Utrum eis. quae visibilibus sacramentis celebrarent multi.. Cum enim lex dabatur populo. in conspectu ipsius populi. respondeant quicumque philosophi. cuius et ipsi contemplatione beati sunt et nos futuros esse promittunt? Illa namque visio Dei tantae pulchritudinis visio est et tanto amore dignissima. cuius est intellegibilis atque ineffabilis pulchritudo. ministri eius et nuntii. Deus sic vestit: quanto magis vos. sed spiritaliter. 14. nisi inde formentur. sed. quae prius haberet. qui se religionis ritibus coli volunt sibi sacra et sacrificia flagitantes a mortalibus exhiberi. quia nec Salomon in tota gloria sua sic amictus est. ne mens humana vel pro ipsis terrenis vitae transitoriae beneficiis cuiquam nisi vero animae Creatori et Domino subderetur. ubi ait: Considerate lilia agri. ut. unus tamen colendus commendaretur Deus. non quidem per suam substantiam. sicut unum ex eis. quas condidit.. Angeli ministri sunt salutis etiam miraculis. conspiciente multitudine metuenda et tremenda quae fiebant. quo visibilia promittebantur divinitus praemia. non sensibiliter. ita humani generis. sed mentis. atque ut sint et bene se habeant. ut illi istos coli prohibeant... . ubi lex per unum dabatur 89. ut dictum est. an eis. isti autem illum prohibere non audeant: quibus potius sit credendum. non corporis aure. quidam vero ad se ipsos latria colendos signis mirabilibus excitent. De providentia certe Plotinus Platonicus disputat eamque a summo Deo. quibus tamen significarentur aeterna. quem ad modum suo Lycurgo Lacedaemonii. aeternaliter nec incipit loqui nec desinit 95. in quibus et persona ipsius Dei. intellegerent pauci 96.ut suam providentiam nobis edoceat. qui hunc omnem cultum uni Deo creatori omnium deberi dicunt eique reddendum vera pietate praecipiunt. 1. sed intellegibiliter. eius indigent. modicae fidei? 93 Optime igitur anima humana adhuc terrenis desideriis infirma ea ipsa. Hoc Dominus Iesus ibi ostendit. Cum ergo ad hunc unum quidam Angeli. . insanit. non laborant neque nent. Haec autem lex distributione temporum data est. Quod si faenum agri. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et vocum et rerum omnium contestatione praecipitur. Dico autem vobis. qui eius veritate incommutabili perfruuntur immortaliter beati. si ullus 158 . qua coli unus iubebatur Deus. ut sine hac quibuslibet aliis bonis praeditum atque abundantem non dubitet Plotinus infelicissimum dicere 98. quantum sufficere divina providentia iudicabat.. Sic itaque divinae providentiae placuit ordinare temporum cursum.magna facta sunt in monte. Omnia quippe. quae praestare hominibus vel Angeli vel homines possunt. non unius de turba. qui non est quod ipse 97. haec facta sunt. et hoc ita. respondeant Platonici. non temporaliter. hoc enim sunt omnes illae artes vocabulo digniores. ut ab illius cultu etiam in istorum desiderio non recedat. mirabilibus rerum signis et motibus apparebat ad eamdem legem dandam Creatori servire creaturam. incunctanter atque indifficulter efficiunt. non tamen nisi ab uno Deo exspectare consuescit. respondeant theurgi vel potius periurgi. quae semper corruptibilibus oculis invisibilis permanet. quod apud illum sincerius audiunt. accepisset 90. usque ad haec terrena et ima pertingere flosculorum atque foliorum pulchritudine comprobat. ita sane ut etiam illo tempore. a quo facta sunt. Sicut autem unius hominis. quod hodie est et cras in clibanum mittitur. lex in edictis Angelorum daretur de unius veri Dei cultu. ut a temporalibus ad aeterna capienda et a visibilibus ad invisibilia surgeretur 91. ad quem contemptu eorum et ab eis aversione perveniat.. ut ita dicam. sed certis indiciis per subiectam Creatori creaturam visibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae vocibus loqueretur. sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum. 15. promissa terrena.et suum verbum in Scripturis intellegamus. quae temporaliter exoptat bona infima atque terrena vitae huic transitoriae necessaria et prae illius vitae sempiternis beneficiis contemnenda. qui in sua natura non corporaliter. quem ad modum dixi et in Actibus Apostolorum legitur 94. ubi forma intellegibilis et incommutabilis simul habens omnia perseverat 92. quae omnia quasi abiecta et velocissime pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat.. postremo respondeant homines. in unius esse Omnipotentis potestate quisquis diffitetur. quod a Iove seu Apolline leges.

cum debita sacerdotes veneratione portabant. quo discernuntur. qui non uni sed plurimis sacrificia fieri volunt. sed ei nos subdere volunt. quales sunt inusitati partus animalium et caelo terraque rerum insolita facies. in Arca erat posita 107. quale est lunam deponere. quod per diem nubes apparebat. ut ait Lucanus. qui sacrificia sibi expetunt. eisne sacrificandum sit diis vel angelis. quid de vera religione descenderet.. non sibi. quae illorum quoque populorum. sed illi iubent ut sacrificio serviamus. quod magis indicat eorum superba fallacia. in qua unus Deus deorum religione sacrorum iussus est coli. his vero unus commendatur Deus. aqua impleto cribro de Tiberi neque perfluente abstulit controversiam 103. quanto magis haec expetunt. ut non vera eligat quae sectetur. quod similiter appellatum est tabernaculum testimonii 108. et praeter voces. quae in edictis data est Angelorum 106. sed tantum praeciperent. qua simulacrum matris Phrygiae vehebatur. quanto minus ea. cui iubent hi qui et sibi et istis prohibent? Si nec isti nec illi ulla miracula facerent. quae vi ac potestate eorum fieri satis evidenter apparet. Reddita sunt autem illi legi magni miraculi testimonia praeter ista. clariora. sed ratione mentis praeponenda eorum esset auctoritas. tantis hominum boumque conatibus immobilem redditam una muliercula zona alligatam ad suae pudicitiae testimonium movit et traxit 102. qui non sibi. sed uni tantum iuberent Deo: satis deberet pietas ipsa discernere.quae nulla sunt in religione gentium. eo quod sensibus eorum quaedam stupenda monstrarent: quem tandem ita desipere libeat. quae procurari atque mitigari daemonicis ritibus fallacissima eorum astutia perhibentur. sive tantum terrens sive etiam nocens. sed Deo creatori omnium. propior despumet in herbas 104. quae Arca testimonii nuncupata est. 2. 159 . quae sicut ignis nocte fulgebat. de loco in locum migrasse referuntur 99. ut dixi. haec ergo atque huius modi nequaquam illis. quod rationales creati sunt. quae in populo Dei facta legimus. incomparabiliter haec nostra ostendit excellere. Illa quippe miracula deorum gentilium. quae dixi. qui sibi sacrificari iubent.. cui serviunt. Cum vero Deus id egerit ad commendanda eloquia veritatis suae.naturae suae sensus. illi autem. nec boni nec bonorum deorum angeli sunt. Proinde lex Dei. sed daemones mali. sed maiestatem illius praedicantes faceret maiora. quod cotem Tarquinius novacula secuit 100. cum responsa eius et quaedam humanis sensibus darentur signa ex illius Arcae loco. finis ipse.. Si autem angeli. qui hoc prohibent et uni tantum Deo sacrificari iubent. certiora. signumque erat. qui se nullis talibus indigere et Scripturarum suarum testificatione 105 et eorundem postea sacrificiorum remotione demonstrat. qui per illa omnia colebatur. Si ergo Angeli sibi expetunt sacrificium. quod Epidaurius serpens Aesculapio naviganti Romam comes adhaesit 101. qui tales deos coluerunt. cuius nos ipsi sacrificium esse debemus? Quae miracula conscripta sint in Iudaeorum historia. Quo nomine satis significatur non Deum. cuius et ipsi contemplatione beati sunt. sed eis diis volunt. qui unius Dei deorum angeli sunt. an illi uni. circumcludi solere vel contineri loco. alii vero quilibet prohibiti. qui sacrificia sibi expetunt. et ubi staret. cui uni isti sacrificari iubent. miracula ne infirmis piis illi. ut alicui alteri vetent. sed voluntatis eius hinc testimonia perhiberi. quae commendat historia (non ea dico. alii quidem ut sibi sacrificaretur. 16. quorum deorum angeli sunt: etiam sic eis praeponendi sunt illi. legibus iudicata sunt prohibenda atque plectenda. praeponendi eis sunt. Nam cum terram promissionis intrantibus eadem Arca transiret. quaedam vero etsi nonnullis piorum factis videantur opere coaequari. sed se ipsos sacrificiis coli volunt: quod maius quam unius Dei contra eos eligendum est praesidium. 17. sed ea dico. nequaquam ista visibilia miracula facere dignarentur: profecto non sensu corporis. castra ponebantur 109. quid horum de fastu superbiae. magica scilicet vel theurgica! quorum pleraque specie tenus mortalium sensus imaginaria ludificatione decipiunt. quod navim.. de cuius corruptione quaestio vertebatur. ut per istos immortales nuntios non sui fastum. a quo ipsi non recesserunt. virtute ac magnitudine conferenda sunt. quae intervallis temporum occultis ipsius mundi causis. Illis enim multi tanto minus sacrificiis colendi sunt. qui non unum solum ac summum Deum. qui non sibi. alii vero id vetarent. quam tempore peregrinationis in heremo cum tabernaculo. inquam. ex aliqua parte vivit in eis. ut est quod effigies deorum Penatium. cui sacrificari sic iubent. quas de Troia Aeneas fugiens advexit. castra movebantur. respondeant. cui serviunt Angeli boni. donec suppositas. et ad eum nos pervenire. Plus etiam dicam: si tantum hi mirabilibus factis humanas animas permoverent. ubi et ampliora invenit quae miretur? . quod virgo Vestalis. verum tamen sub divina providentia constitutis et ordinatis monstrosa contingunt. quae nubes cum moveretur. falsam religionem facilius persuaderent. Porro si. quando per sacrificium non sibi. quae ex illius Arcae loco edebantur. Hinc enim ostendunt quam sincero amore nos diligant. cum eorum nullus huic vetet. quod etiam ipsa lex erat in tabulis conscripta lapideis et in Arca. posita.

Deinde ipsi prodigiis acti deformiusque puniti Arcam divini testimonii populo. hi. qualia sunt purae mentis et bonae voluntatis officia 119: profecto nesciunt haec ita signa esse illorum. quae omnibus caelestibus. et cum ad homines ita mittuntur. apertoque postridie simulacrum. An dicet aliquis ista falsa esse miracula nec fuisse facta. non ut ipse his honoribus sublimetur. cui supplicabant. non illi.. aut insigniri purpura et sceptro vel diademate excellere. Nec dixit iste: Mihi autem divitiis abundare bonum est. Tunc nobis favent nobisque congaudent atque ad hoc ipsum nos pro suis viribus adiuvant Angeli quique Virtutesque superiores et ipsa bonitate ac pietate potentiores. si de his rebus negat omnino ullis litteris esse credendum. invenerunt collapsum deformiterque confractum. Quocirca sicut orantes atque laudantes ad eum dirigimus significantes voces. sed mendaciter scripta? Quisquis hoc dicit. cui uni soli sacrificandum esse praecipiunt? Etiam visibile sacrificium uni Deo offertur. ad quod adipiscendum omnia officia referenda sunt 115. Ipsa autem redditio qualis fuit! imposuerunt eam plaustro eique iuvencas. quibus tanto maior debetur fides. sed eos. cur illis Litteris nolint credere ista facta esse. quem prae ceteris colebant. unde ceperant. reddiderunt. Unde et ipse sacrificium eius factus erat. a quibus vitulos sugentes abstraxerant. verum in herbis etiam faenoque gignuntur: quanto evidentius haec attestantur divinitati. inquit. qui nostro Deo conditori sanctae et gloriosissimae civitatis deos suos praeferunt. quae prima hostilis occurrit more gentium deos plurimos colens. qui solus diligens et dilectus beatos facit eorumque sacrificiorum tempora imperata praefiniens eaque per meliorem sacerdotem in melius mutanda praedicens non ista se appetere. quae ad horam praedicationis eius fiunt. Non enim se aliter colendos esse persuaserunt nisi mirabilium operum effectibus. nullo ariete percussi 111. Post haec etiam cum iam in terra promissionis essent et eadem Arca propter eorum peccata fuisset ab hostibus capta. quae non solum in corporibus animalium. septiens eadem Arca circumacta muri repente ceciderunt. honorifice collocarunt abeuntesque clauserunt. At illae sine duce homine atque rectore ad Hebraeos viam pertinaciter gradientes nec revocatae mugitibus esurientium filiorum magnum sacramentum suis cultoribus reportarunt 112. sed per haec alia potiora significare testatur. qui ceperant. illi vero tamquam invisibili invisibilia et maiora maiori meliorique meliora. ubi ea religio commendatur. Haec atque huius modi Deo parva sunt. non eos suscepimus refellendos. sicut verba sonantia signa sunt rerum. theurgicis credunt: quid causae est. cuius in cordibus nostris invisibile sacrificium nos ipsi esse debemus. . terrestribus. Qui autem putant haec visibilia sacrificia diis aliis congruere. sed magna terrendis salubriter erudiendisque mortalibus. Unde hoc opere nostro. nulla manu oppugnati. uni Deo tantum iubens. potest etiam dicere nec deos ullos curare mortalia. quorum et historia gentium testis est. in templo eam dei sui. 18. apertissime vetant. excitemur. sed de se ipso verissimum largitorem. Putaverunt quidam deferendum Angelis 160 . 19. quod nonnulli etiam philosophorum dicere non erubuerunt: Mihi voluptas corporis bonum est 116. quod nobis. aut quod melius velut meliores dicere visi sunt: Mihi virtus animi mei bonum est 117. ut eorum praesentia sentiatur. sicut paulo ante commemoravi 113. quod divinam providentiam haec quoque rerum infima atque terrena administrare docuerunt numerosarum testimonio pulchritudinum. cui uni tantummodo sacrificandum sancti quoque Angeli eius miraculorum etiam contestatione monuerunt 118.quae veritate et religione honestantur.. quae condidit. sed: Mihi. De fine boni namque inter philosophos quaeritur. cuius hunc iam decimum librum habemus in manibus. quod honestius putant. cuius igne intellegibili correptus ardebat. Si autem illis haec exhibere voluerimus. et in eius ineffabilem incorporeumque complexum sancto desiderio ferebatur. non libenter accipiunt. Deinde civitatis. Sunt exempla in Litteris sanctis. cui res ipsas in corde quas significamus offerimus: ita sacrificantes non alteri visibile sacrificium offerendum esse noverimus quam illi. Porro autem si multorum deorum cultores (qualescumque deos suos esse arbitrentur) ab eis facta esse miracula vel civilium rerum historiae vel libris magicis sive. adhaerere Deo bonum est. Hoc eum docuerat. aut.Iordanes fluvius ex parte superiore subsistens et ex inferiore decurrens et ipsi et populo siccum praebuit transeundi locum 110. etiam hic vim divinam explorare cupientes. nescientes eum ipsum esse etiam mundi huius visibilis et mutabilis invisibilem et incommutabilem conditorem et vitae beatae non de his. Si enim philosophi praecipueque Platonici rectius ceteris sapuisse laudantur. quarum dii se ostentare mirabiles potius quam utiles ostendere potuerunt. qui vel ullam esse vim divinam negant vel humana non curare contendunt. quanto super omnes est magnus. sed ut nos ad eum colendum eique cohaerendum igne amoris eius accensi. subiunxerunt et eas quo vellent ire siverunt. infernis sacrificari vetat. Eius enim Propheta veracissimus ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 114. bonum est.

cum apud eum illa dicat: Vincor ab Aenea 130. Vera pietate homines Dei aeriam potestatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt 133. malisque nolentibus bona prodesse non possunt. non solum perniciosa non est. 21. se ipsam per ipsum discit offerre 125. quod a se humili pietate removentes eis in quem crederent annuntiaverunt Deum 121. ipse offerens. sed divinis honoribus gaudent 122. Hoc enim nomen a Iunone dicitur tractum. cum quo et unus Deus est. intercludentes iter ad Deum verum. ne sit homo illius sacrificium. nisi malus fuerit ante placatus 132. quos civitas Dei tanto clariores et honoratiores cives habet. qui debetur Deo. 20. ubi volunt cum daemonibus heroas habitare 129. omnesque temptationes adversitatis eius vincunt orando non ipsam. quod virtute Africam vicerit. Non omnino. nostros heroas vocaremus. tamen in forma servi sacrificium maluit esse quam sumere. hoc est aerias potestates piorum virtutibus invidentes. cum in forma Dei sacrificium cum Patre sumat. quam si hostes donis placasset. Sed a contrario martyres nostri heroes nuncuparentur.honorem vel adorando vel sacrificando. cui uni fas esse noverunt 120. sed virtutibus divinis Heram superant. Moderatis autem praefinitisque temporibus etiam potestas permissa daemonibus. usus ecclesiastici sermonis admitteret. sed supplicantis animo delectantur. sed etiam utilis invenitur Ecclesiae. quae cum ipsius capitis corpus sit. non sic Iunonem. ut dixi. quanto fortius adversus impietatis peccatum et usque ad sanguinem certant 128. Homo Christus unum sacrificium etiam in figura. et ideo nescio quis filius eius secundum Graecorum fabulas Heros fuerit nuncupatus. ipsum Aenean admoneat Helenus quasi consilio religioso et dicat: Iunoni cane vota libens. si. Imitati sunt Angelos sanctos etiam sancti homines Dei. non placando. Iunonem. Per hoc et sacerdos est. Copiam vero nidorum magnam habent undique. in quantum formam servi accipiens 123 mediator effectus est Dei et hominum. eisque Lycaonii victimas immolare voluerunt. tamquam fortiora sint apud eos numina mala quam bona. ut hominibus quos possident excitatis inimicitias adversus Dei civitatem tyrannice exerceant sibique sacrificia non solum ab offerentibus sumant et a volentibus expetant. Nam Paulus et Barnabas in Lycaonia facto quodam miraculo sanitatis putati sunt dii. nostri martyres vincunt. non sibi valentibus resistere bonis. dum sacrificatur cuipiam praeter illum. Non enim re vera. ut martyrum numerus impleatur 127. ut. quae non usquequaque inconvenienter a poetis inducitur inimica virtutibus et caelum petentibus viris fortibus invida. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt. 22. verum etiam ab invitis persequendo violenter extorqueant. dominamque potentem Supplicibus supera donis 131. homo Christus Iesus 124. nisi eis placata dent locum. nocere autem mala possunt. quamvis non ex sua sententia. sed ex aliorum. sed quod eosdem daemones. ipsi sibi poterant exhibere. Cuius rei sacramentum cotidianum esse voluit Ecclesiae sacrificium. quod Graece Iuno appellatur. quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum. In Christo mediatore purgatio et vita aeterna sunt. ut parcerent. Hos multo elegantius. ut sine fastidio multum commendaretur 126. dicit bonum deum vel genium non venire in hominem. quando quidem mala impediunt adiutoria bonorum. si dici usitate posset. non cuiuslibet corporis fumo. quod aer Iunoni deputetur. non quo eis esset cum daemonibus in aere societas. sed 161 . et eorum sunt admonitione prohibiti iussique hoc ei deferre. heroes nostri supplicibus donis. nisi quia vero Deo deberi sciunt. quidquid putatur significare. Non est ista verae veraciterque sanctae religionis via. Huic summo veroque sacrificio cuncta sacrificia falsa cesserunt. id est aerias vincerent potestates et in eis ipsam. ut ait Porphyrius et nonnulli putant. et si amplius vellent. ipse et oblatio. cadaverinis nidoribus. Ex qua opinione Porphyrius. tamquam verbis multis res una diceretur. hoc videlicet veluti mysticum significante fabula. Qui ergo divinitatem sibi arrogant spiritus. si ecclesiastica loquendi consuetudo pateretur. cum hoc unum per multa figuraretur. Huius veri sacrificii multiplicia variaque signa erant sacrificia prisca sanctorum. cui decepto subiectoque dominentur. ne vel hac occasione quisquam existimaret cuilibet sacrificandum esse creaturae. Martyres heroes sunt nostri. Commodius quippe Scipio Africanus est cognominatus. Sed rursus ei succumbit infeliciter ceditque Vergilius. Unde verus ille Mediator.

non utique diceret horum medium. qui est et Filius. et eumdem Spiritum Sanctum. Sed subditus Porphyrius invidis potestatibus. Christi incarnatione atque humilitate purgamur. etiam singulum quemque Deum esse fateamur. et Patris et Filii Spiritum Sanctum nec Patrem esse nec Filium. nec Patris tantum nec Filii tantum. nec in rebus ad intellegendum difficillimis offensionem religiosarum aurium pertimescunt. Hac Dei gratia. ut in ipso sacerdote ac sacrificio fieret remissio peccatorum. sed Patrem esse Filii Patrem. ubi de tribus principalibus substantiis disputat 138. Quod utique carnales. quod nos Sanctum Spiritum. noluit intellegere Dominum Christum esse principium. si lunae solisque non purgant. In eius ergo nomine vincitur. quos inter caelestes deos praecipuos habent? Denique eodem dicit oraculo expressum principia posse purgare. sicut nec duos deos vel tres nobis licitum est dicere. cuius incarnatione purgamur. de quibus et erubescebat. quis eum potest audire? Respondit manentibus ceteris: Spiritus est qui vivificat. illius est nobis bonitate concessa. Propterea ergo nobis per Mediatorem praestita est gratia. ne forte. quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius extulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium velut immortales mortalibus promiserunt. magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens. caro autem non prodest quicquam 145. Ideo enim solvere potuit moriendo peccata. Et nimirum hoc dixit. non intellego. Non enim nisi peccatis homines separantur a Deo. cum hi qui non intellexerunt offensi recederent dicentes: Durus est hic sermo. in ea se ostendens mortalitate mortalibus. et post hanc vitam per ipsam speciem incommutabilis veritatis ad perfectionem plenissimam perducemur. ut potuit sive ut voluit. quam tamen pro nobis sine peccato ipse persolvit. sed interponit. Nos itaque ita non dicimus duo vel tria principia. Dicit enim Deum Patrem et Deum Filium. et morte deponi et in melius resurrectione mutari 142. qua in nos ostendit magnam misericordiam suam 136. Verum itaque dictum est non purgari hominem nisi principio. et eas libere redarguere formidabat. quia et ipsa quantulacumque virtus. 23. alicuius alterius dei de turba valere ad purgandum teletae crederentur. Cuius enim teletae purgant. qui est et Pater et Filius 140. nisi usque ad eius depositionem sub venia viveremus. animae naturam etiam iste vellet intellegi. sed per Verbum a quo suscepta est. qui hominem assumpsit egitque sine peccato. quia et mortuus est. Dicit etiam Porphyrius divinis oraculis fuisse responsum nos non purgari lunae teletis atque solis. ut polluti carne peccati carnis peccati similitudine mundaremur 135. pro iustitia perferendam. quamvis quem alium dicat horum medium. nec ipsam mortem. ne verborum licentia etiam de rebus. Si enim tertiam. Liberis enim verbis loquuntur philosophi. nisi ab eo mundaremur atque sanaremur per hoc quod eramus et 162 . per indulgentiam illius. quorum in hac vita non fit nostra virtute. infirmi. id est per Mediatorem Dei et hominum. per quem facta peccatorum purgatione reconciliamur Deo. Non ergo caro per se ipsa mundat. et non pro peccato. sed Verbum per quod facta sunt omnia 143. An doceat Porphyrius principiis nos purgari. quam sua ille humilitate deiecit verus benignusque Mediator. Neque enim caro principium est aut anima humana. Nobis autem ad certam regulam loqui fas est. si facultas datur. sicut Plotinus. quamvis pluraliter apud eos sint dicta principia. iste autem cum dicit medium. cum dictum esset non purgare teletas solis et lunae. quamvis de unoquoque loquentes. Non enim aliquem vincit aut subiugat nisi societate peccati. nec dicamus tamen quod haeretici Sabelliani. et Filium Patris Filium. eumdem esse Patrem. impiam gignat opinionem.Deum suum adversus ipsam. vel de Patre vel de Filio vel de Spiritu Sancto. quae dicitur nostra. novimus. non postponit. cum de Deo loquimur. Hunc ille Platonicus non cognovit esse principium. quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi. cum Verbum caro factum est et habitavit in nobis 144. Principium ergo suscepta anima et carne et animam credentium mundat et carnem. quam propter sacrificium nostrae purgationis assumpsit 141. peccando esse vitandam. Ideo quaerentibus Iudaeis quis esset respondit se esse principium 146. quamvis esset poena peccati. et in hac vita per fidem regimur. Nam de carne sua manducanda mystice loquens. ut hinc ostenderetur nullorum deorum teletis hominem posse purgari. Eum quippe in ipsa carne contempsit. nam cognosceret purgatorium. sed divina miseratione purgatio. non carnis substantiam vel naturam. non per nostram potentiam. Quae autem dicat esse principia tamquam Platonicus. id est Patris et Filii medium. 24. Multum autem nobis in hac carne tribueremus. de Spiritu autem Sancto aut nihil aut non aperte aliquid dicit. quem graece appellat paternum intellectum vel paternam mentem 137. hominem Christum Iesum 134. peccatis obnoxii et ignorantiae tenebris obvoluti nequaquam percipere possemus. sed utriusque Spiritum dicimus. sed potius. quae his significantur. Bonus itaque verusque Mediator ostendit peccatum esse malum. Postponit quippe Plotinus animae naturam paterno intellectui 139.

quae dicuntur Vetus et Novum. Patrem et Filium et Spiritum Sanctum. item in alio: Defecit in salutare tuum anima mea 158. cor meum et caro mea. ipse illi placuerit eligendus. et a te quid volui super terram? 155 Reprehendit se ipsum iusteque sibi displicuit. quod sequitur: Ponere in Deo spem meam. peribunt. nec eis sacrificemus. inquit. id est nuntii eius. sed cum ipsis sacrificium simus Deo. qui nobis non invident (neque enim si inviderent. Huius sacramenti fide etiam iusti antiqui mundari pie vivendo potuerunt. qui tibi servire noluissent. quam de illo exspectabat. Eramus enim homines. quamvis in figuris rerum spiritalium habere videretur promissa carnalia. contemptores eius florere perspiceret. cum totum. in caelo. quod liberandum est. quid et sperat? Ait Apostolus. Si autem quod non videmus speramus. satis est declarata distinctio. eadem promissio praedicata est. et pars mea Deus in saecula 160. dicit pedes suos paene fuisse commotos et effusos in lapsum propemodum gressus suos. Quia ecce. sicut dicit. sicut per Angelos.non eramus. 163 . Quid enim mihi est. annuntiantes eius voluntatem et gloriam gratiamque laudantes. Nullo itaque dubitante. per patientiam exspectamus 163. 25. volentem cur ita esset apprehendere. Partem deinde suam dicit ipsum Deum. hoc est. Adhaerere autem Deo tunc perfectum erit. quando et illi haec haberent. cordis mei. hanc Angeli sancti annuntiaverunt. Nunc vero fit illud. donec intraret in sanctuarium Dei et intellegeret in novissima eorum. non aliquid ab eo. et cum gloria assumpsisti me 154. qui se repente invenit suis quae somniabat fallacibus gaudiis destitutum. quam manus lapsis iacentibusque porrecta est. quod inter multa. haec unum Deum novit et colit. essent beati). omnes immortales beati. cum eas impiis abundare perspiceret. cum tam magnum bonum haberet in caelo (quod post intellexit). qui felices videbantur erranti. Tunc eos intellexit in eo. quod enim videt quis. sed Deus cordis mei. Tamen ego semper tecum. Unde dicit Dominus: Mundate. sed cum eis et illorum et nostrum Deum. non per plurima fornicari. tamquam frustra Deo ipse servisset. Unde cum dixisset: Ponere in Deo spem meam. omnes laudes tuas in portis filiae Sion 164. inquit. in illius autem incarnatione natura humana erat. quae abundare apud impios cum vidisset paene collapsus est. hoc est semen dispositum per Angelos. sed iusta. qui longe se faciunt a te. Haec est gloriosissima civitas Dei. sed potius nos diligunt. non longe ire. non solum antequam lex populo Hebraeo daretur (neque enim eis praedicator Deus vel Angeli defuerunt). sed ipsum. et ego semper tecum 153. ut et nos cum ipsis beati simus. per quos. inquit. In hac autem spe nunc constituti agamus quod sequitur. in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges 152. Per cor quippe caro mundatur. Haec est mediatio. Ac per hoc sequitur: Tenuisti manum dexterae meae. sed iusti non eramus 147. quia. inquit. Quid huic tamen utile fuerit etiam ipsa terrena non nisi ab uno vero Deo quaerere. sed ipsius quoque legis temporibus. ut annuntiem. et simus nos quoque pro modulo nostro angeli Dei. inquit. non subiecit: Deus cordis et carnis meae. An quandoque psalmista anceps sit inter utramque vitam. totumque illud culmen temporalis felicitatis ita eis factum tamquam somnium evigilantis. qui multorum deorum vult esse prostibulum. cuius tam magnam divinamque sententiam de boni humani fine paulo ante commemoravi: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 150. inquit. plus nobis favent. non peccatrix erat. quia etiam in talium rerum desiderio deos alios non quaesivi. Spes enim quae videtur. Propter carnales enim terrenasque promissiones. fragilem et quodam modo luteam felicitatem a suo Deo quaesivit in terra. in voluntate tua deduxisti me. qui nos ad eius societatem invitaverunt civesque suos in illa esse voluerunt. Defecit. defectu utique bono ab inferioribus ad superna. rem transitoriam. Ea quippe a te desiderare debui. Quaedam vera sunt in Porphyrii doctrina de angelis. quod se extulerunt. quae mihi cum impiis non possunt esse communia. satis ostendit ubi ait: Velut pecus factus sum apud te. tamquam ad sinistram cuncta illa pertineant. propter quod Vetus dicitur Testamentum 149. et ex illorum numero erat. Nam et Prophetae tunc erant. In quo plane psalmo duorum Testamentorum. fuerit liberatum. quibus eos cum abundare cernerem. qui haec deposita maligna obstinatione considerat. et quae foris sunt munda erunt 159. Deus. perdidisti omnem. id est de corde et carne deficiente. quam si eos ipsos per sacrificia coleremus. qua et unus Deus coli iubebatur et hic Mediator venturus promittebatur 148. seque in rei huius inquisitione laborasse. Unde sequitur illud. Deus cordis mei 156. quae intus sunt. qui fornicatur abs te 161. propter quod et cetera de eodem psalmo dicenda visa sunt: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 162. non est spes. putavi me incassum tibi servisse. in cuius potestate sunt omnia. Et quoniam in hac terra vel in civitate terrena magni sibi videbantur: Domine. in quorum edictis et lex dabatur. plus adiuvant. cum ea felicitate. unde in alio psalmo dicitur: Desiderat et deficit anima mea in atria Domini 157. fuisse deiectos et defecisse ac perisse propter iniquitates suas 151. quibus non placet ut eos colamus tamquam nostros deos. quando unum Deum cum illis colimus. Velut pecus dixit utique "non intellegens". quae ab hominibus eliguntur. Tamen cum de utroque dixisset.

oracula sanctum immortalemque confessa sunt. quibus divinis te tamen per intellectualem vitam facis altiorem. Propterea quippe totum hominem sine peccato ille suscepit. scelerum tamen manere vestigia. ut tibi videlicet tamquam philosopho theurgicae artis purgationes nequaquam necessariae videantur. quorum praedicator et angelus factus es. ut possent dii vestri theurgis pronuntiare divina. Quanto humanius et tolerabilius consectaneus tuus Platonicus Apuleius erravit 168. Non enim te decepisset. ut hanc veluti mercedem reddas magistris tuis. Et angelos quippe alios esse dixit. si qua manent sceleris vestigia nostri. a quibus curiositate deceptus ista perniciosa et insana pro magno beneficio didicisti 167? Audes istam invidam non potentiam. si ad ipsum referas. qui in terris ea. ut dicas pronuntiare divina? Quae tandem divina pronuntiant. ut dicis. ne praestarent animae purgationem. sibi exhiberi volunt. Nam utique non hoc a se ipso se dixisse Vergilius in Eclogae ipsius quarto ferme versu indicat. Irrita perpetua solvent formidine terras 170. sed a Chaldaeis magistris. quo constat homo. Nam ista utcumque sapiebat sed contra multorum deorum cultum non libere defendebat 165. sive visibiles. sed super aerias plagas inter deos aetherios habitabunt 169. propter quos a daemonum dominatu liberandos Christus advenit. In illo enim habent misericordissimam purgationem et mentis et spiritus et corporis sui. quos philosophari piget. qui non voluntatem Patris annuntiant? Nempe illi sunt. cuius nobis annuntiant voluntatem? Unde optime admonet etiam ipse Platonicus imitandos eos potius quam invocandos 166. verum saltem in anima spiritali purgentur. Ad quod bonum percipiendum etiam nobis sincera benignitate oportet ut faveant. ubi ait: Ultima Cumaei venit iam carminis aetas 171. ut totum. deos aetherios se esse fingentes. a peccatorum peste sanaret. sed pestilentiam. purgare cupiente ab illis vinculis solvi et suae potestati reddi potuerunt. ut videlicet quicumque a philosophiae virtute remoti sunt. quae tibi tamquam superiorum capaci esse inutilia confiteris. credendum est velle nos subdi nisi ei. veraciter tamen. te auctore theurgos homines. et quoniam istorum. dixit: Te duce. procul dubio neque per ullam significantem figuram. quorum ministerium est declarare voluntatem Patris. Quem tu quoque utinam cognovisses eique te potius quam vel tuae virtuti. dum non vis theurgos offendere. Non itaque debemus metuere. alios autem. deos tamen caeli superiores ad aetheria spatia pertinentes. sed. quam ad scholas Platonicas venire cogantur. etsi non scelera. Daemonum est haec arrogantia superborum atque miserorum. ab omni labe istarum perturbationum quanta potuit disputatione secrevit! tu autem hoc didicisti non a Platone. quos sacris precibus invidus alligavit. incomparabiliter maior est multitudo. Ea quippe dixit. quem vestra. Quod enim non nisi uni vero Deo deberi sciunt. amicis suis theurgis erubescebat Porphyrius. vel ipsa quoque sidera his opprobriis infamare? Incongrue et mysterice Porphyrius dicit de theurgica purgatione. qui deorsum descendentes hominibus theurgicis divina pronuntient. quantum mihi videtur. vel perniciosissimae curiositati sanandum tutius commisisses. qui tantummodo daemones a luna et infra ordinatos agitari morbis passionum mentisque turbelis honorans eos quidem. a quibus non quidem in anima intellectuali. sive invisibiles. quia in alterius adumbrata persona. qui Patris annuntiant voluntatem. Quid adhuc eos honoras. quae ardua nimis atque paucorum est. ut tu ipse scribis. ne immortales et beatos uni Deo subditos non eis sacrificando offendamus. ancillam potius invidorum isto aere transcenso levare in caelum et inter deos vestros etiam sidereos collocare. quod tu fateris. sed eum annuntient sub quo eis in pace sociemur. fragilis et infirma est. Num igitur hos angelos. sed aliis eas tamen importas. Hoc enim tibi immundissimi daemones. inquirant. quos putabat. de quo iste versus expressus est. promiserunt. ut in aetherias vel empyrias mundi sublimitates et firmamenta caelestia extolleres vitia humana. ad ista seducis. solem ac lunam et cetera ibidem lumina. ab eis angelis.26. vel te fingis fortasse nescire. Non audit ista hominum multitudo. 27. quod in anima spiritali theurgica arte purgati ad Patrem quidem non redeunt. quae non nisi ab illo Salvatore sanantur. nec a bono. cui et ipsi adhaerendo beati sunt. quae humana. a quibus longe diversa est pietas subditorum Deo nec aliunde quam illi cohaerendo beatorum. plures ad secretos et illicitos magistros tuos. et non dicam dominam. Quid adhuc trepidas. Theurgi vero illi vel potius daemones deorum speciem figurasque fingentes inquinant potius quam purgant humanum spiritum falsitate 164 . unde hoc a Cumaea Sibylla dictum esse incunctanter apparet. Nescio quo modo. Adhuc dubitas haec maligna esse daemonia. neque sibi arrogent quo eis subiciamur. et altitudinem eius profunditatemque declarent. neque per ipsam rem. quae etiam multum proficientium in virtute iustitiae possunt propter huius vitae infirmitatem. quae Patris sunt. o philosophe. quos conspicuos lucere cernebat. quod eos. de quo etiam poeta nobilissimus poetice quidem. sed volens nolensque confessus est. adversus potestates et veris virtutibus et veri Dei muneribus invidas habere liberam vocem? Iam distinxisti angelos. qui ad theurgos homines nescio qua deducti arte descendunt. qui philosophari non possunt. quae sacramentis significatur.

ipsis vero vocatis Iudaeis et Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. contemnis enim eum propter corpus ex femina acceptum et propter crucis opprobrium. videtis tamen qualitercumque et quasi per quaedam tenuis imaginationis umbracula. etsi de longinquo. ut per eos anima spiritalis purgetur illorum.phantasmatum et deceptoria vanarum ludificatione formarum. quando quidem ad Deum per virtutem intellegentiae pervenire paucis dicis esse concessum. cum virtutis et sapientiae profitearis amatorem. quem putamus te dicere Spiritum Sanctum 177.. Non enim suam in eis perdit et reprobat. ut ad illa. Hoc quasi stultum et infirmum tamquam sua virtute sapientes fortesque contemnunt.. sed viam qua eundum est non tenetis. 29. id est paternam mentem sive intellectum. etsi acie caligante. sed quam sibi arrogant. qua hominis animam corpusque suscepit. hoc est mentem nostram. non superbe iactantes falsam beatitudinem suam. quod metuendam dicis hanc artem vel legum periculis vel ipsius actionis. Sed bene. et horum medium. Uteris etiam hoc verbo apertius. ubi Platonis sententiam 179 sequens nec ipse dubitas in hac vita hominem nullo modo ad perfectionem sapientiae pervenire. Itaque videtis utcumque. et rursum. Praedicas Patrem et eius Filium. non vultis agnoscere. quantum existimo. aliquid post huius vitae finem prodesse videantur. qui non habent ipsius. Sed haec est gratia. procul dubio Dei gratiam. quoniam stultum Dei sapientius est hominibus. inquit. ut iam nec eidem ipsi. non hominis sufficientiam confiteris. quod praestaturi videbantur. ad nihil aliud. Hunc autem Christum esse non credis. vel: pauci voluerunt. et ipsam spiritalem. O si cognovisses Dei gratiam per Iesum Christum Dominum nostrum ipsamque eius incarnationem. unde ad eum mundus vobis quidem stomachantibus. dicis posse purgari. nisi ut talium quoque rerum quasi peritus appareas et placeas illicitarum artium curiosis. et infirmum Dei fortius est hominibus 176. praedicamus Christum crucifixum. etsi verbis indisciplinatis utimini. quam spiritalem vocas. mirantibus tamen stupentibusque concurrit 172. Confiteris tamen etiam spiritalem animam sine theurgicis artibus et sine teletis. sed incarnationem incommutabilis filii Dei. patriam in qua manendum est. Non enim dicis: paucis placuit. quam si vere ac fideliter amasses. At ille implet. vel ad eas facias ipse curiosos. aut metu premerent aut simili invidentia denegarent. et tamen versas haec multis modis et repetis. Quid prodest quia negare non potuisti errare homines theurgica disciplina et quam plurimos fallere per caecam insipientemque sententiam atque esse certissimum errorem agendo et supplicando ad principes angelosque decurrere. Atque utinam hoc saltem abs te miseri audiant et inde. Christus autem vitam promittit aeternam.et ad gratiam quam platonici despiciunt. qui immundum habent proprium? Alioquin nullo modo carminibus invidi hominis ligarentur ipsumque inane beneficium. abscedant aut eo penitus non accedant. mittis homines ad theurgos. et more vestro appellas tres deos 178. Confiteris tamen gratiam. quo nitendum sit. Mittis ergo homines in errorem certissimum. Iudaeis quidem scandalum. nos autem. Christum Dei virtutem et Dei sapientiam 173 cognovisses nec ab eius saluberrima humilitate tumore inflatus vanae scientiae resiluisses. ne illic absorbeantur. Sufficit quod purgatione theurgica neque intellectualem animam.. sed per solum . summum esse exemplum gratiae videre potuisses. sed cum dicis esse concessum. qui paternae est conscius voluntatis. neque hoc tantum malum te pudet. quae credimus vel ex quantulacumque parte intellegimus. 1. Aliquando etiam dicis. quem vocas paternum intellectum seu mentem. quam tali arte purgari posse asseris. qua salvamur. quod teletae non post mortem elevant animam. Quo modo enim purgent hominis spiritum.. sed humiliter potius veram miseriam confitentes. posse continentiae virtute purgari. venire possimus.. quibus frustra discendis elaborasti. gentibus autem stultitiam. immortalem tamen aeternamque non posse hac arte fieri confiteris. qui non secundum intellectualem animam vivunt? Christus omnes vocat ad salutem. Ubi. quasi ne operam perdidisse videaris ista discendo. quae sanat infirmos. excelsam videlicet sapientiam spretis atque abiectis infimis idoneus de superioribus carpere 174. Quoniam quidem Iudaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt.. Sed quid faciam? Scio me frustra loqui mortuo. . secundum intellectum tamen viventibus omne quod deest providentia Dei et gratia post hanc vitam posse compleri 180. placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes. Unde commemorato isto prophetico testimonio sequitur et dicit Apostolus: Ubi sapiens? Ubi scriba? Ubi conquisitor huius saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi? Nam quoniam in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum. 165 . Ignorantiam certe et propter eam multa vitia per nullas teletas purgari dicis. quod prophetae sancti de illo veraciter praedixerunt: Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo 175. sed quantum ad te attinet. id est nostrae animae partem mente inferiorem. quam ipse donavit. 28.

quos De regressu animae scripsit. qua sanari poterant. ex quibus multa posui. cum vobis fides christiana suadetur. et sine ipso factum est nihil. si.. ut putatis. sicut a sancto sene Simpliciano. ut homo totus et plenus sit.. ut anima possit beata permanere cum Deo? 181 Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit. aut ignorare vos fingitis. 2. natura ipsa nostra teste cognoscimus. Si post Platonem aliquid emendare existimatur indignum. quae in usu habetis. vos superbi? An forte corrigi pudet? Et hoc vitium nonnisi superborum est. quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis 187. Quod initium sancti Evangelii. praesertim vobis qui talia sapitis. An forte vos offendit inusitatus corporis partus ex virgine? Neque hoc debet offendere.. ut parum sit miseris quod aegrotant. qui piscatorem suo Spiritu docuit sapere ac dicere: In principio erat Verbum. quid. fortasse non frustra. nec umquam carebit beatitudine. Christiani esse nolitis. et vita erat lux hominum. futura tamen sempiterna minime dubitamus. . aut ut verbis utar. Non enim hoc faciunt ut erigantur. ut fidem christianam quasi rationabiliter fugere videamini. incorporeum incorporeo. qua ad illum ab hominibus veniretur. perpetiendo docuit contemnere quod timemus. quale sua resurrectione Christus demonstravit exemplum. Sed ideo viluit superbis Deus ille magister. peritia haec esse animalia beatissima perhibetis et cum his corporibus sempiterna 183. cum incorruptibilia prorsus et immortalia nihiloque animae contemplationem. quod. et talia futura. nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina. tamen spiritum spiritui. etsi mutabile incommutabili. In ipso vita erat. impedientia praedicentur vosque etiam dicatis esse in caelestibus immortalia corpora immortaliter beatorum: quid est quod.quantum autem ad eos. diligunt. hoc fortasse credere recusatis intuentes Porphyrium in his ipsis libris. Gratia Dei non potuit gratius commendari. erubescant. inquam. quidam Platonicus. praesertim cum de anima mundi huius visibilis et tam ingentis corporeae molis cum illo tam incredibilia sapiatis. nisi quia Christus humiliter venit et vos superbi estis? Qualia sanctorum corpora in resurrectione futura sint. solebamus audire. Hoc erat in principio apud Deum. verum etiam altiore. et tenebrae eam non comprehenderunt 185. 29.cum incarnationem et resurrectionem despiciant. quod factum est. et lux in tenebris lucet. Quo modo ergo nec umquam solvetur a corpore. quam corpus incorporeo cohaerere. et Deus erat Verbum. qui te magnipendunt et te vel qualicumque amore sapientiae vel curiositate artium. ut beati simus. ut beati immortalesque esse cupiamus. tam crebro praecipere omne corpus esse fugiendum. vobis incredibile dicitur. quas non debuisti discere.. Pudet videlicet doctos homines ex discipulis Platonis fieri discipulos Christi. humilitate opus erat. quae cervici vestrae difficillime persuaderi potest. Quid enim incredibile dicitur. quibus ad hoc credendum vos ipsos admonere debeatis. qua in Deo figitur. tunc obliviscimini. . immo potius ad pietatem suscipiendam debet adducere. omne corpus fugiendum esse opinamini. quam ut ipse unicus Dei Filius in se incommutabiliter manens indueretur hominem et Spiritum dilectionis suae daret hominibus homine medio.. revolvi animas ad bestias. Sed huic veritati ut possetis adquiescere. facilius quippe in fidem recipiendum est. iustus ab impiis beatus a miseris. 30. hoc profecto esset incredibilius. fieri posse dicatis. Quid ergo incredibile est. quem Dei Filium confitemini. quod iterum dico: Christus est humilis. ut nobis tribueret quod amamus.. si aliqua una intellectualis anima modo quodam ineffabili et singulari pro multorum salute suscepta est? Corpus vero animae cohaerere. quos potius in tua compellatione alloquor. cum dicitur Deus assumpsisse humanam animam et corpus? Vos certe tantum tribuitis animae intellectuali. qui tam longe erat immortalis a mortalibus incommutabilis a commutabilibus. sed ut cadendo gravius affligantur. Sed qualiacumque sint. potest aliquanto scrupulosius inter Christianarum Scripturarum doctissimos disputari 184. Omnia per ipsum facta sunt. ut beata sit anima. ut eam consubstantialem paternae illi menti. An vero quod ipsum corpus morte depositum et in melius resurrectione mutatum iam incorruptibile neque mortale in superna subvexit. quod mirabilis mirabiliter natus est. quod vobiscum omnes homines et conspicere non cunctantur et dicere. quod vultis esse etiam sempiternum. quae anima utique humana est. quas vos ipsi oppugnatis. Quod nisi usitatissimum esset. cur propter opiniones vestras. corpus est omne fugiendum? Solem quoque istum et cetera sidera non solum in libris vestris corpora esse fatemini. Platone quippe auctore 182 animal esse dicitis mundum et animal beatissimum. Quid ergo est. quid disputare aut docere soleatis? Quid causae est. Et quia naturaliter indidit nobis. cur ipse Porphyrius nonnulla et non parva emendavit? Nam Platonem animas hominum post mortem revolvi usque ad corpora 166 . manens beatus suscipiensque mortalem. aureis litteris conscribendum et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat. et Verbum erat apud Deum. obnitente quidem Porphyrio.etsi Plato doceat. etsi humanum divino. nisi quia illud est. qui postea Mediolanensis Ecclesiae praesedit episcopus 186. cui nomen est secundum Iohannem.

Puduit scilicet illud credere. Numquid ergo. Quod etiamsi verum esset. quanto. nec post talem ac tantum magistrum refugit correctionem. quae beatissima esse non poterit nisi de sua fuerit aeternitate certissima. qua putatur nihil esse posse sine fine temporis. sed creatam dicit esse. quod ipse quem venturum Salvatorem praemissi nuntii praedixerunt. sed substitutionis initium. nisi forte inde se nobis auderent praeferre Platonici. Quapropter divinae auctoritati humana cedat infirmitas. sed per Conditoris potentissimam voluntatem in aeternum mansuros esse perhibeat. inquiunt. falso putabit semper se beatam fore. ecce vidit. Ubi etsi aliquid inconvenienter sapit (magis enim data est corpori. si anima semper fuit. falsumque esse ostendit. Cur ergo non potius divinitati credimus de his rebus. et tamen semper erit. quod ipsi in alia meliore vita purgatissimi et sapientissimi fuerant nescituri et falsum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum et stultissimum est dicere. ne mater fortasse filium in mulam revoluta vectaret. ut ipsa esset ex tempore quae antea non fuisset? Deinde beatitudo quoque eius post experimentum malorum firmior et sine fine mansura. ut dixi. In hominum sane non sua quae dimiserant. ut mortuos ex vivis. Si enim quod perfecte mundantur hoc efficit. ut autem secura sit. ubi rursus implicentur malis: profecto erit infelicitatis causa summa felicitas et stultitiae causa perfectio sapientiae et immunditiae causa summa mundatio. esse coepit ex tempore. semper ei subesset vestigium. quod esse Platonicum maxime perhibetur. nisi quod semper ante fuisset. etiam miseria eius semper fuisse dicenda est? Porro si aliquid in illa. et tamen facti sunt 196. finem temporis non habebit. Falso igitur a quibusdam est Platonicis creditus quasi necessarius orbis ille ab eisdem abeundi et ad eadem revertendi. qui animarum circulos alternante semper beatitate et miseria suspicati sunt. Nec veritate ibi beata erit anima. quod tamen vestigium a calcante factum nemo dubitaret. tamquam hoc agat summa purgatio. ne aliquando iam malorum polluta contagione teneatur. ut omnium obliviscantur malorum. Verum id quo modo intellegant invenerunt. eisque beatis et immortalibus de vera religione credamus. desiderare animas corruptibilium corporum labem et inde ad ista remeare. nisi quod initium non habet temporis. quia. Merito displicuit hoc Porphyrio quoniam re vera credere stultum est 193 ex illa vita. Cui ergo gaudendi causa falsitas erit. quod missi Apostoli qui orbem terrarum Evangelio repleverunt. Quod si ita est. sicut iste confitentur. quae animam quoque ipsam non Deo coaeternam. Quanto creditur honestius. Sicut enim. Dicit etiam ad hoc Deum animam mundo dedisse. malorum autem oblivio facit corporum desiderium. in campos Elysios purgatas animas missas (quo nomine tamquam per fabulam videntur significari gaudia beatorum) ad fluvium Letheum evocari. inquiunt. ecce Platonicus in melius a Platone dissentit. ubi revoluta mater in puellam filio forsitan nuberet. quod ex aeterno non fuit. procul dubio coepit ex tempore. quia id nos in hac vita iam nesciremus. non enim mala disceret. ut bona faceret. quos in mundo deos a Deo factos scribit Plato 195. 31. Porphyrii profecto est praeferenda sententia his. quod Prophetae Dei Spiritu acti locuti sunt. Non enim beata erit nisi secura. sempiternum deinceps esse non posset. quod ille non vidit. Porphyrio tamen iure displicuit. Hanc sententiam Porphyrii doctor tenuit et Plotinus 189. in eo tamen aliorum Platonicorum opinionem et non in re parva emendavit. et non puduit hoc credere. sed alia nova corpora redire humanas animas arbitratus est. quod platonice videtur dixisse Vergilius. ex magna parte correctus est in hac opinione Porphyrius. et mundus atque in illo dii creati et semper fuerunt semper existente qui fecit. finem tamen non habituros. hoc est ad oblivionem praeteritorum: Scilicet immemores supera ut connexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 192. ut inquinatio requiratur. Inventa est enim animae beatitudo. Illa igitur omnis argumentatio dissoluta est. Qua sententia profecto abstulit. quoniam aliquando erit et misera. quo modo de veritate gaudebit? Vidit hoc Porphyrius 194 purgatamque animam ob hoc reverti dixit ad Patrem. si pes ex aeternitate semper fuisset in pulvere. cum ante non fuerit. beluinos autem carceres evertere minime dubitaret. quamvis alterum ab altero factum esset: sic. hanc utique causam idoneam sibi videbantur afferre. non esse hoc videlicet temporis. apertissime dicat eos esse coepisse et habere initium. si non faceret). cur non fieri potuerit. quamdiucumque erit. Absurde docet Plato animas ante fuisse. ita vivos ex mortuis semper fieri 191. inquam. ut beata sit. quod mundatam ab omnibus malis animam et cum Patre constitutam numquam iam mala mundi huius passuram esse confessus est 190. quid hoc scire prodesset. ut materiae cognoscens mala ad Patrem recurreret nec aliquando iam talium polluta contagione teneretur. quas humano ingenio pervestigare non possumus. ubi oportet fallatur. sed homini praeposuit veritatem. quae cum initium temporis habuerit. ut saltem in solos homines humanas animas praecipitari posse sentiret. quamquam et de mundo et de his. quod sancti et veraces Angeli docuerunt. honestius creditur reverti animas semel ad corpora propria quam reverti totiens ad diversa! Verum tamen. qui 167 .bestiarum scripsisse certissimum est 188. quae non erat? Ut enim hoc Platonici nollent credere. nec alterum altero prius esset.

sibi honorem non expetunt. . nec debuit nec debebit ei dici: quare modo? et: Quare sero? Quoniam mittentis consilium non est humano ingenio penetrabile. hoc est omnibus gentibus data. quam de re tanta sequi oporteret. nondum receptum hoc donum Dei et nondum in suam notitiam fuisse perlatum. quantum arbitror. Haec est enim quodam modo regalis via. cuius et nos cum illis. cum dixit. in qua ipse philosophatus est. propter asserendum et consecrandum martyrum numerum. per quos ostenderetur omnia corporalia mala pro fide pietatis et commendatione veritatis esse toleranda. id est universis gentibus divina miseratione concessa.quae Christi est religio signis et prophetiis adtestantibus. nisi quae non suae cuique genti propria. Haec est. sed aeternitatis firmitate securum. Haec est religio. sacrificium esse debemus. iussus est discedere de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui 201. et utique se a Chaldaeis oracula divina sumpsisse. Unde tanto post ex Abrahae semine carne suscepta de se ipso ait ipse 168 . 2. quae magnae velut in divinis rebus habebantur.. in quo esset ista liberandae animae universalis via. nec iubent. 1. Quam vult ergo intellegi animae liberandae universalem viam nondum receptam vel ex aliqua verissima philosophia vel ex earum gentium doctrinis. nondum in suam notitiam esse perlatum. non esse verissimam. vel ab inductione Chaldaeorum vel alia qualibet via 197. quem Deo suo. ad eius confirmationem robustioremque commendationem potius pertinere. quae non est alia quam religio Christiana. vel ea non contineri talem viam. cuius profecto notitia ad quoscumque iam venit et ad quoscumque ventura est. secundum quem et sacerdos esse voluit. quem suscepit. quae universalem contineat viam animae liberandae: satis. Et quo modo iam potest esse verissima. 32.. quod eum movebat et quod in eius electione perpeti metuebat. nisi ei tantum. qui in homine. liberandorum credentium universalis via. Qui fuit quidem gente Chaldaeus. quoniam nulla nisi hac liberari potest. de qua fidelis Abraham divinum accepit oraculum: In semine tuo benedicentur omnes gentes 199. qua non continetur haec via? Nam quae alia via est universalis animae liberandae. nisi qua universae animae liberantur ac per hoc sine illa nulla anima liberatur? Cum autem addit et dicit: Vel ab Indorum moribus ac disciplina. quia nondum in fidem suam receptum fuerat vel in notitiam nondum pervenerat. Ita ei non sufficiebat quidquid de anima liberanda studiosissime didicerat sibique vel potius aliis nosse ac tenere videbatur. in omnibus gentibus salutare tuum 203. ut cognoscamus in terra viam tuam. aut inductione Chaldaeorum aut alia qualibet via. sed universis gentibus quae communis esset divinitus impertita est? Quam certe iste homo non mediocri ingenio praeditus esse non dubitat. nondumque in suam notitiam historiali cognitione perlatam? Quaenam ista est universalis via. quae universalem continet viam animae liberandae. Cum autem dicit Porphyrius in primo iuxta finem De regressu animae libro nondum receptum in unam quamdam sectam. Cum autem dicit vel a philosophia verissima aliqua nondum in suam notitiam pervenisse sectam. illuminet vultum suum super nos. Tunc enim Porphyrius erat in rebus humanis. Quod sensit etiam iste. non intellegens hoc. 32. qui etiam noster est. ut sacrificium faciamus. tacere non potuit. quorum assiduam commemorationem facit 198. Providentiam quippe divinam sine ista universali via liberandae animae genus humanum relinquere potuisse non credit. sed ut talia promissa perciperet et ex illo propagaretur semen dispositum per Angelos in manu Mediatoris 200. quando ista liberandae animae universalis via. sed nondum in suam venisse notitiam. Haec est universalis via. Neque enim propterea verum non esse iudicavit. non temporali fastigio nutabundum. quae una ducit ad regnum. deberi sciunt. Tunc ipse primitus a Chaldaeorum superstitionibus liberatus 202 unum verum Deum sequendo coluit. Auctore Porphyrio omnibus via est animae liberandae. quod universalem contineat viam animae liberandae. oppugnari permittebatur ab idolorum daemonumque cultoribus regibusque terrenis. Haec est igitur animae liberandae universalis via. Sentiebat enim adhuc sibi deesse aliquam praestantissimam auctoritatem. de qua in sancta prophetia dictum est: Deus misereatur nostri et benedicat nos. nondumque in suam notitiam eamdem viam historiali cognitione perlatam: procul dubio confitetur esse aliquam. ut saepe dixi et saepe dicendum est. hoc est testium veritatis. Neque enim ait non esse. inquam. per eum sacerdotem offerendi. etiam usque ad mortem sacrificium pro nobis dignatus est fieri. manifestissima voce testatur neque illis quae ab Indis neque illis quae a Chaldaeis didicerat hanc universalem viam liberandae animae contineri. nec mirum. ostendit vel eam philosophiam. quia plus apud eas curiositas valuit quorumque angelorum cognoscendorum et colendorum. sed hoc tantum bonum tantumque adiutorium nondum receptum. cui haec promittenti fideliter credidit. vel a philosophia verissima aliqua vel ab Indorum moribus ac disciplina. Videbat ergo ista Porphyrius et per huiusmodi persecutiones cito istam viam perituram et propterea non esse ipsam liberandae animae universalem putabat.

Negant enim haec vel magnorum hominum vel magni esse pendenda. Non enim apparuerunt tantummodo visiones angelicae et caelestium ministrorum sola verba sonuerunt. 169 . Praeter hanc viam. de qua tanto ante prophetatum est: Erit in novissimis diebus manifestus mons Domini. partim cum facta nuntiantur. paenitentia hominum et ad Deum conversio voluntatum. elementa. 32. maxime nativitatis et resurrectionis. Unde ipse Mediator post resurrectionem suam discipulis trepidantibus ait: Oportebat impleri quae scripta sunt in lege et Prophetis et psalmis de me. sed expugnare non possunt. plerisque mysticis praedixerunt. nemo liberabitur. qui in fine resurrecturi sunt demonstravit exemplum. exceptis ipsius Salvatoris propriis singularibusque miraculis. quae universum orbem tanto apice auctoritatis obtinuit. aliaque ipsi corpori: propterea totum suscepit veracissimus potentissimusque Mundator atque Salvator. et dixit eis. quam vocat intellectualem Porphyrius. Tunc aperuit illis sensum. quorum in uno maternae virginitatis tantummodo sacramentum. ligna. iudicii dies. Alias se habent prophetiae et theurgicae coniectationes. sed inde processit. praesens autem in carne ipse Mediator et beati eius Apostoli iam Testamenti novi gratiam revelantes apertius indicarunt. in altero autem etiam eorum. sed universarum gentium. oppugnare possunt. quod merito in aliis vaticinantibus et quorumlibet modorum vel artium divinationibus faciunt. et lex verbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit. ut se per universa diffunderet. quae quantum dabatur cognita Dei voluntate futura nuntiabant. sidera divina iussa fecerunt. quam sancti Angeli sanctique Prophetae prius in paucis hominibus ubi potuerunt Dei gratiam reperientibus et maxime in Hebraea gente. vel fidelius. veritas et vita 204. quamvis et ista eos non fugerint et ab eis saepe praedicta sint ad eorum fidem faciendam quae mortalium sensibus non poterant intimari nec ad experimentum celeri facilitate perduci. quorum tam multa impleta conspicimus. Nam vel inferiorum fiunt praesensione causarum. quae aliquanto occultius superioribus sunt significata temporibus. resurrectio mortuorum. et venient ad eum universae gentes et ingredientur nationes multae et dicent: venite ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob. vel immundi daemones sua disposita facta praenuntiant. Ut enim non alia purgatio ei parti quaereretur. quorum multa videmus impleta. et recte. quae. vitia corporis languoresque sanati. sicut eam Deo sapienti placuit ordinare. Haec via totum hominem mundat et immortalitati mortalem ex omnibus quibus constat partibus praeparat.Salvator: Ego sum via. Haec est universalis via. proficientium purgatio et liberatio ab omni malo. mortui revixerunt 207. sicut arte medicinae quibusdam antecedentibus signis plurima eventura valetudini praevidentur. Huius viae rectitudinem usque ad Deum videndum eique in aeternum cohaerendum in sanctarum Scripturarum qua praedicatur atque asseritur veritate quicumque non credunt et ob hoc nec intellegunt. quam vocat spiritalem. paratus in cacumine montium et extolletur super colles. contestantibus signis. numquam generi humano defuit. pro aetatum generis humani distributione. verum etiam hominibus Dei Verbo simplicis pietatis agentibus spiritus immundi de hominum corporibus ac sensibus pulsi sunt. ut futura etiam praedicantur. et tabernaculo et templo et sacerdotio et sacrificiis significaverunt et eloquiis quibusdam manifestis. Quod autem Porphyrius universalem viam animae liberandae nondum in suam notitiam historiali cognitione dicit esse perlatam: quid hac historia vel illustrius inveniri potest. Ex Sion enim prodiet lex et verbum Domini ad Hierusalem 205. culturae simulacrorum daemonumque subversio et a temptationibus exercitatio. 3. mirabilium operum divinorum. inferna cesserunt. alia ei. Christus quippe in carne venturus et quae in illo tam clara perfecta sunt atque in eius nomine impleta. quia oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem 206. ex quibus ea quae restant sine dubio speremus implenda? Non enim potest Porphyrius vel quicumque Platonici etiam in hac via quasi terrenarum rerum et ad vitam istam mortalem pertinentium divinationem praedictionemque contemnere. remissio peccatorum. Sed alia erant vere magna atque divina. in qua ita narrantur praeterita. ut recta pietate futura esse cetera confidamus. gratia iustitiae. et in materia infima fragilitatis humanae. et annuntiabit nobis viam suam. Non talia sancti homines in ista universali animarum liberandarum via gradientes tamquam magna prophetare curarunt. nemo liberatur. et ingrediemur in ea. cuius erat ipsa quodam modo sacrata res publica in prophetationem et praenuntiationem civitatis Dei ex omnibus gentibus congregandae. fides piorum et per universum orbem in veram divinitatem multitudo credentium. quorum superius pauca iam posui. societatis impiorum aeterna damnatio regnumque aeternum gloriosissimae civitatis Dei conspectu eius immortaliter perfruentis in huius viae Scripturis praedicta atque promissa sunt. nemo liberatus est. Haec est igitur universalis animae liberandae via. ut intellegerent Scripturas. partim cum haec futura praenuntiantur. quorum ius et in mentibus atque cupiditatibus iniquorum ad quaeque congruentia facta ducendis quodam modo sibi vindicant. Via ergo ista non est unius gentis. fera animalia terrarum et aquarum volatilia caeli.

etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat intentio. quia veritas non est in eo. 12. de qua disputare instituimus. qui etiam antequam sol fieret vesperam et mane traduntur habuisse. De auctoritate canonicae Scripturae divino Spiritu conditae. hominem Iesum Christum. quasi postea voluerit. 32. ut neque lapsuros se possent nosse qui lapsi sunt. cui non est aliud qualitas aliudque substantia. An eius beatitudinis. exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror. satisfecimus refutando contradictiones impiorum. id est caelestis atque terrenae. De comparatione beatitudinis iustorum. quas aliter pendit usus utilitatis. quantum verus Deus et Dominus adiuvare dignatus est. ut in primo libro polliciti sumus. 5. 13 LIBER XI BREVICULUS 1. Quorum decem librorum quinque superiores adversus eos conscripti sunt. quas in hoc saeculo perplexas diximus invicemque permixtas. qui Conditori sanctae civitatis. initia et fines incipient demonstrari. sicut nulla ante ipsum sunt tempora. De conditione mundi. quod dictum est: Ab initio diabolus peccat. 9. 16. 10. De gradibus et differentiis creaturarum. et post ruinam labentium perseverantiae suae praescientiam acceperint qui steterunt. qui propter bona vitae huius deos colendos putant. 6. servandum existimant. 14. 4. etiam illos spiritus. 170 . 11. qua post opera sex dierum requievit in septimo. quae post mortem futura est. participes fuisse credendum sit. quod ante noluerat. De ea parte operis. de duarum civitatum. De qualitate primorum dierum. Quo genere locutionis dictum sit de diabolo. necdum obtinentium promissionis divinae praemium et primorum in paradiso hominum ante peccatum. quinque autem posteriores adversus eos. aliter ordo rationis. 8. nec novo Dei ordinata consilio. De simplici et incommutabili Trinitate Dei Patris et Dei Filii et Dei Spiritus sancti. quam nec de infinitis locorum spatiis extra mundum. quia. De cognoscendo Deo. tamen quorundam studio. qui cultum deorum propter vitam. Quapropter in decem istis libris. ad cuius notitiam nemo hominum pervenit. 15. 13. Creationis mundi et temporum unum esse principium nec aliud alio praeveniri.Quae dicta et quae sint dicenda. Tam non esse cogitandum de infinitis temporum spatiis ante mundum. deos suos praeferunt. unius Dei. 3. De angelorum conditione quid secundum divina testimonia sentiendum sit. quae nec intemporalis sit. qui in veritate non steterunt. Quid sentiendum sit de eo. 4. Quae qualisque intellegenda sit Dei requies. Deinceps itaque. quantum divinitus adiuvabor expediam. quod in veritate non steterit. An ita unius felicitatis omnes angeli sint creati. ita nulla extra ipsum sunt loca. 2. quam sancti angeli ab initio sui semper habuerunt. qua duarum civitatum. 7. nisi per mediatorem Dei et hominum.

Civitatem Dei dicimus. 31. qui primus partium suarum quantitate completur. Vitium malitiae non naturam esse. 23. in quo plenitudo et requies commendatur. 29. 1. De aeterna et incommutabili scientia Dei ac voluntate. et qua operum causas prius in operantis arte. quam in ipsis operibus artificis intuentur. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa 171 . sed contra naturam. quo et esse et scire diligimus. De senarii numeri perfectione. 27. qua Trinitatem in ipsa eius deitate noverunt. quae per omnia opera sua significationis suae sparsit indicia. 18. De duabus angelorum societatibus diversis atque disparibus. cuius ea Scriptura testis est. et putant nonnullam malam esse naturam. 28. An etiam ipsum amorem. 33. quae secundum quemdam modum in natura etiam necdum beatificati hominis invenitur.17. De his. cui ad peccandum non Conditor causa est. quae non fortuitis motibus animorum. et quod quidam aquas aestimant non creatas. De Trinitate divina. in quo Origenis doctrina culpatur. 24. 26. LIBER UNDECIMUS MUNDUM ET ANGELOS DEUS IN TEMPORE CREAVIT De civitate Dei quid Scriptura dicat (1-3) Quae sit in secunda libri parte disputatio. quia bona est. 30. 22. De essentia et scientia et utriusque amore. quae non incongrue intelleguntur lucis et tenebrarum nominibus nuncupatae. sed voluntas. De opinione eorum. Quid sentiendum videatur de eo quod scriptum est:Divisit Deus inter lucem et tenebras. diligere debeamus. qui angelorum creationem anteriorem volunt esse quam mundi. 21. De errore. 34. De eo quod quidam putant in conditione firmamenti aquarum discretarum nomine angelos significatos. De eo quod post discretionem lucis atque tenebrarum dictum est: Et vidit Deus lucem. De die septimo. De imagine summae Trinitatis. qua semper illi universa quae fecit sic placuerunt facienda. 32. quae per ordinationem Dei etiam ex contrariorum fit oppositione luculentior. De pulchritudine universitatis. De tripertita totius philosophiae disciplina. quemadmodum facta. omnia sibi genera ingeniorum humanorum divina excellens auctoritate subiecit. 25. quibus in universitate rerum a bono Creatore bene conditarum quaedam displicent. De sanctorum angelorum scientia. 20. quo magis divinae Trinitatis imagini propinquemus. sed plane summae dispositione providentiae super omnes omnium gentium litteras. 19.

3. Domino et Rege nostro adiuvante. eius ipsius Domini et Regis nostri ubique opitulatione fretus. unde et sententia vocabulum accepit). et illic discere ex ipso. aut ignoretur qua eundum sit. cui ratio et intellegentia naturaliter inest. ut inter sonantem et audientem aeria spatia verberentur. eminentissimae auctoritatis. eis credimus. quo itur Deus. qua itur homo. his nos oportet credere. Nunc vero quid a me iam exspectetur agnoscens. nam et sic velut corporis auribus loquitur. quia velut per corpus loquitur et velut interposito corporalium locorum intervallo. et in alio Psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri. homo Christus Iesus 7. qua superat inferiores suas. atque ita de ceteris. et quo ipse Deus solus est melior.. suas quodam modo privatas potentias consectantur. a quorum sensibus remota esse vel fuisse non credimus.dicta sunt de te. verum etiam ad perferendum incommutabile lumen. via media est. qui viderunt. locutus. quod in homine ceteris. de duarum civitatum. Sicut ergo de visibilibus. Sed quia ipsa mens. non fecit nisi ipse. et ob hoc ad quamdam egenam potestatem redacti. si quis sit idoneus ad audiendum mente. Hic prius per Prophetas. neque per eius modi spiritalem. quae non vidimus. . Cum enim homo rectissime intellegatur vel. non solum ad inhaerendum fruendo. ita et vidimus. quas ignorare non expedit. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit. sed deorum piorum atque sanctorum. civitas Dei 1. hoc est impiorum et superborum. ut ad hominis Deum iter esset homini per hominem Deum. quae non est quod ipse. His atque huiusmodi testimoniis. deinde per se ipsum. ignorantes eum esse Deum deorum 5. sicut in somnis vel quo alio tali modo. quod ita ea dicimus esse prae sensibus. non corpore. quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his. spes est perveniendi. postea per Apostolos. honoresque divinos a deceptis subditis quaerunt. meique non immemor debiti. disputare. qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi. potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. quae remota sunt a sensibus nostris. Magnum est et admodum rarum universam creaturam corpoream et incorpoream consideratam compertamque mutabilem intentione mentis excedere. Huic conditori sanctae civitatis. Deus Dei Filius. exortu et excursu et debitis finibus. quem nobis illius conditor inspiravit. multum enim similia sunt talia visa corporibus. Per hoc enim mediator. donec de die in diem renovata atque sanata fiat tantae felicitatis capax. qui eius incommutabili omnibusque communi luce privati... in civitate Dei nostri. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem. non Deo consumpto. est melius. Sed huius sanctae civitatis inimicis decem superioribus libris. per quod homo. eamdem constituit et fundavit fidem. item in alio: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei. adgrediar. sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. saltem credatur factus ad imaginem Dei 6 : profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo. cives terrenae civitatis deos suos praeferunt. primumque dicam. terrenae scilicet et caelestis. quae canonica nominatur. sive interioribus sive etiam exterioribus (unde et praesentia nuncupantur. Ad illud enim hominis ita loquitur. sicut prae oculis quae praesto sunt oculis): profecto ea. dilatans exsultationes universae terrae 2. Nam si ea sciri possunt testibus nobis. hoc est de invisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt. si hoc non potest. Hic est enim mediator Dei et hominum.. vitiis quibusdam tenebrosis et veteribus invalida est. ipsa veritas. in monte sancto eius. homine adsumpto. quae corporum similitudinibus figuratur. atque ad incommutabilem Dei substantiam pervenire. quantum satis esse iudicavit. 2. quoniam nostro testimonio scire non possumus. corporalibus instrepens auribus. 172 . cui fidem habemus de his rebus. si autem desit. sed loquitur ipsa veritate. ut idem ipse sit Deus et homo. Deus nobis locutus est. Deus fundavit eam in aeternum 3. quae remota non sunt a sensibus nostris. quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus invicemque permixtas. quantum valuero. quantum potuimus. quas etiam cum pecoribus communes habet. etiam Scripturam condidit. in civitate Domini virtutum. et paulo post in eodem Psalmo: Sicut audivimus. vel manentia contuentur. quae omnia commemorare nimis longum est. didicimus esse quamdam civitatem Dei. quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem adversus omnes errores via munitissima. per hoc et via 8. qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt. cuius cives esse concupivimus illo amore. quem ad modum exordia duarum istarum civitatum in angelorum diversitate praecesserint. nec per nos ipsos nosse idonei sumus. quibus homo constat. de his alios testes requirimus eisque credimus. respondimus. fide primum fuerat imbuenda atque purganda. Deus in medio eius non commovebitur 4. non deorum falsorum. quae animo ac mente sentiuntur (quia et ipse rectissime dicitur sensus. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem. quod cunctam naturam. sacra Scriptura teste.

sed beatam semper existimat. quo dici stultius nihil potest.. mutabilitate monstrabunt? Porro. unde illi acciderit nova miseria. Ubi eum audivimus? Nusquam interim nos melius quam in Scripturis sanctis. ut etiam cum beata dicitur. Numquidnam ibi fuit iste propheta. non tamen eum temporis volunt habere. quo modo eum alienum ab ea. falsa opinione sit beata. habere initium. unde sibi Deum videntur velut a fortuita temeritate defendere. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint. quam si Deo coaeternam esse contenderint. quod numquam retro per aeternitatem accidisset. ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur. 2. . 4. quae in animas sanctas etiam se transfert.. Sed mundum esse conspicimus. qui Deum conditorem mundi esse consentiunt. Qui autem a Deo quidem factum fatentur. mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et visibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse. quem ad modum quaeri potest. si autem non praevidet. sed ibi fuit sapientia Dei. sed nullo ulterius tempore perituram. si ab eis fuerit liberata. similiter cogitent extra mundum infinita spatia locorum. et ideo nec a Deo factum videri volunt. 4. sed deinceps esse incipere nova quadam nec fallaci beatitudine. et non nisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter magno et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. sed non habere finem fatentur. necesse est dicant etiam semper alternaturam. quid ipsi respondeant de mundi loco. nullo modo poterunt explicare. cum in nullo sit omnino mutabilis. maximeque in anima. voluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. quod etiam de isto sentiunt. ulla causa posse dissolvi? Cum his enim agimus. 5. nulli tutius credimus. et anima etiam. Ita enim quaeritur. nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium voluntatemque mutasse. ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et terram 9. isti. numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. quae illis quoque displicet. sed suae creationis initium. ut eodem spiritu Dei. quae numquam antea per aeternum. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram. qui semper vident faciem Patris 12.Deus mundum creavit non in tempore existens (4-8) Deo creante mundus cum tempore incepit. isti autem opere Dei factos dicturi sunt.. qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. nimis aversi sunt a veritate et letali morbo impietatis insaniunt. ne subito illi venisse credatur in mentem. Deum esse credimus. Quod autem Deus fecerit mundum. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant. et ideo semel expertam miserias. si mundum aeternum sine ullo initio. in hoc utique non sit beata. facere mundum. Qui tam idoneus testis est.. ut de cetero sit anima in aeternum beata. ad miseriam non esse redituram. si ex tempore creatam. cur hic potius ubi est et non alibi. quando fecit Deus caelum et terram 10 ? Non. invisibilium omnium maximus Deus est. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant. et hoc magnum atque praeclarum. tamquam numerum. Deus non in loco et tempore creantur. 1. quod nefandae impietatis est. Loquuntur eis quoque angeli Dei. si futuram suam miseriam et turpitudinem praevidet. cum fuerit liberata. sed nunc iam de cetero. quod numquam ante venisset. Visibilium omnium maximus mundus est. et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus. Deinde videndum est. in quibus eis non videtur Deus ab opere cessare potuisse. 173 . et accidisse illi voluntatem novam. per quem Deo credendum sit. quam ipsi Deo. per quam facta sunt omnia. in quibus si quisquam dicat non potuisse vacare omnipotentem. si autem dicent etiam ipsum novo consilio excogitasse. quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt. unde illa eos sequetur absurditas. amicos Dei et prophetas constituit 11 eisque opera sua sine strepitu intus enarrat. simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse. Cuius novitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio. si eum per interminabilem immensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium vacare noluerint. quo haec sibi revelata cognovit. nec se turpem ac miseram fore. cur potius tunc et non antea factus sit. ea tantum differentia. nonne consequens erit. ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid novi. sed non video quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere. ut modo quodam vix intellegibili semper sit factus. dicunt quidem aliquid. nihilo minus convincuntur numquam eam fuisse vere beatam. Ex his unus erat iste propheta. Exceptis enim propheticis vocibus. nec eosdem mundos. etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni asserit et resolvi.

ait quippe et alio loco: Omnes enim vos filii lucis estis. et uno tantum atque in comparatione illius infinitatis tam exiguo loco. quia nulla erat creatura. non ob aliud. nisi creatura fieret. in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non videat. et factum est mane dies unus 17. quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum. unde sol postmodum accensus est. cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi. aut lucis nomine significata est sancta civitas. finitum tamen et loco suo determinatum. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes quibus infinita imaginantur loca. quia hoc potius in principio fecisse diceretur. Ideo vespera quam nox congruentius dici potest. quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. Aut enim aliqua lux corporea est. non sumus noctis neque tenebrarum 16. Quoniam scientia creaturae in comparatione scientiae Creatoris quodam modo vesperascit. ut nihil antea fecisse intellegatur.qui et Deum incorporeum. cur in eis ab opere Deus cesset. Et primitus quidem lux verbo Dei facta. non video. a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt. quam nec includunt. ut ita dicam. velut in arte qua facta est. illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt. et ante aliquod tempus. in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio. verumtamen reliquis propinquiores sunt veritati. in brevioribus vel productioribus morarum intervallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus. quae aliquid aliqua motione mutaret. et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis. An forte substantiam Dei. quae simul esse non possunt. 174 . sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei vacatio commendetur. nusquam interposuit vocabulum noctis. aut perdifficile nobis. et ceteri. et omnium naturarum.. quanto magis dicere. fatentur incorporea praesentia ubique totam. nec ita ut est. alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere. qui die quarto factus refertur. Denique Scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine. atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur. sicut videtur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum. et quo alternante motu. Quod enim fit in tempore. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est. ante id quod futurum est. qua id factum est. 6. sed isto in quo est loco. sed qualis illa sit lux. et eamdem lucem vocasse diem. Tempus incepit cum mundo. mater nostra aeterna in caelis 15. nec determinant. creatorem nobiscum sentiunt. cur in eis ab opere Deus cessaverit. post id quod praeteritum est. et filii diei. sed eam. sed: Facta est vespera. ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum.. quamvis eamdem divinam rationem. Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus. isto modo inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea. ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur.. Qui dies cuius modi sint. ut dixi. tenebras autem noctem 14. itemque lucescit et mane fit. Non enim ait alicubi: Facta est nox. in quo mundus est. in quibus et mane et vespera nominantur. nulla possit humana comprehendere: ita non est consequens. nec mane nisi de solis exortu. sed cum tempore. et mundus in tempore. non alio. nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam. si in eius conditione factus est mutabilis motus. nullum autem posset esse praeteritum. si tamen et vesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere valeamus. Cum tempore autem factus est mundus. . hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus. Ita dies secundus. cum locus nullus sit praeter mundum: respondetur eis. occupatam? Non opinor eos in haec vaniloquia progressuros. quae tamen. quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est. Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu. cedit atque succedit. intellegi a nobis potest. cuius mutabilibus motibus ageretur. cuius motionis et mutationis cum aliud atque aliud. Et sicut non est consequens. isti philosophos ceteros nobilitate atque auctoritate vicerunt. nec in noctem vergitur. de qua dicit Apostolus: Quae sursum est Ierusalem. si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore.. aut etiam impossibile est cogitare. quam cum in Dei sapientia cognoscitur. nec distendunt loco. qualemque vesperam et mane fecerit. in sanctis angelis et spiritibus beatis. donec omnia. qui multis diis sacrorum obsequium deferendum putant. quod tempora non fuissent. sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris sive. quae his diebus Deus fecit. remotum est a sensibus nostris. creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse. cuius motibus tempora currerent. cum tempus nullum sit ante mundum. nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. et post aliquod fit. nisi quia longo quidem intervallo. Porro si Litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt. mundum constituerit. maxime quod apud eos. cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris. quae non sunt quod ipse. sicut de Deo sentire dignum est. 7. cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent. in principio fecisse Deum caelum et terram 13. ut fortuito potius quam ratione divina Deus.

laudate eum caeli caelorum. a quibus in die septimo requievit? Opus autem Dei esse angelos. et facta sunt 18. et distinctas sui generis species duo ista elementa sumpserunt. quo significatur per efficientem id quod efficitur. in illo habebunt requiem sempiternam. quae huius civitatis et magna pars est. et facta sunt. quod etiam ipsi post bona opera. et creata sunt 23. promittente prophetia. vel potius lucis huius. tamquam non essent in operibus Dei. unde suo loco diligentius arbitror disserendum. quae super caelos sunt. Ubi de mundi constitutione sacrae Litterae loquuntur. Nam et in hymno trium in camino virorum cum praedictum esset: Benedicite. quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur. dies tertius. de qua loquor. dies secundus. laudaverunt me voce magna omnes angeli mei 24. cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis. ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 19. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo. in his boves mugiunt. Deo largiente. quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est. sicut laetitia domus. Ab aquis utique terra discreta est. Verbo intellegibili et sempiterno. tamquam Deus laboraverit operando. utique tenebrae fuerint super abyssum 21. cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum et terram. dies quintus. significati sunt. ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur. Facta sunt autem quarto die. qui in illo requiescunt. quam primitus fecit. Quanto magis. etiamsi non eos domus ipsa. cum in illis homines plaudunt. Numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. redarguit istam vanitatem illa Scriptura paris auctoritatis. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius. quid illo die factum sit. sed alia res aliqua laetos facit. quoniam ipse dixit. et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putavi. et eo beatior. Dominum 22.cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem. quo significamus per id quod continet id quod continetur. tenebrae sint necesse est). et facta sunt. invisibilis et incomposita. omnia opera Domini. et in Psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis. cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum. dies unus est. significans eorum laetitiam. recurrit in mane. atque ipsa terra. sicut laeta epistula dicitur. Non autem esse praetermissos hinc existimo. cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium. et quos facit ipse requiescere. et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. sed etiam illo. utrum vel quo ordine creati sint angeli. sed alibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur. significatur requies eorum. cum eis inter cetera caelestia commemoratis. et aquae. laudent nomen Domini. Angeli boni creantur quidam lapsi sunt (9-21) Angeli quoque in tempore creantur. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est. quod numquam peregrinata. si ad illum prius in ista vita per fidem quodam modo accesserint. etiam angeli nominati sunt. si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores. sed si praetermissi non sunt. Tunc enim firmamentum factum est 175 . laetitiam significat eorum. quando facta sunt sidera. non tamen evidenter expressum est. Nunc. laudate eum omnes stellae et lumen. id est super quamdam terrae et aquae indistinctam confusionem (ubi enim lux non est. qui laetantur in domo. Cum vero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum. cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium. hic quidem etsi non praetermissum. sicut Scriptura consequenter eloquitur. 8. quae in eis et per eos operatur Deus. laudate eum sol et luna. prata mugiunt. Quis porro audebit opinari. in executione eorumdem operum. cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas. Septimo die Deus requievit. Theatra plaudunt. laudate eum omnes angeli eius. quos legentes efficit laetos. Hoc enim et sabbati vacatione ex praecepto legis in vetere Dei populo figuratum est. laudate eum omnes virtutes eius. dies quartus. post omnia ista. quantum satis videbitur. quibus loquitur. ipse mandavit. angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit. laudate eum in excelsis. deinde omnia creando disposita sint. 9. quod scriptum est. explicare curabo. ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera. nondumque luce facta. quae hinc divina testimonia suppetant. requievisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit 20. quoniam de sanctae civitatis exortu dicere institui. quae radicibus continuata sunt terrae. nequaquam est accipiendum pueriliter. In promptu est enim. vel caeli nomine. dies sextus. hoc etiam hominibus. Iam ergo erant angeli. non evidenter dicitur. et propter quos utique conscripta est. Convenientissime itaque. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem. sicut. non sonabili et temporali. quae sex diebus enumerata sunt. Cum ergo a caelo et terra coeperit. qui dixit. cum in cognitione firmamenti. infertur ad omnia: Ipse dixit. ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse videatur.

ut non inconvenienter dicatur sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei. Nihil enim horum est id quod habet. Lumen quippe verum. nec iam lux in Domino. 10. qui Spiritus Patris et Filii Spiritus Sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris Litteris nuncupatur. a quo si avertitur angelus. qua incorruptibile nuncupatur. caelumque appellatum est. sicut sunt omnes. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus. Neque hoc ita dixerim. sed dies unus. Sed etsi sit corpus incorruptibile. Alius est autem quam Pater et Filius. profecto facti sunt participes lucis aeternae. Ita cum sint inaequales manus et digitus. sicut erit cum liberabitur in aeternum. ideo incorruptibilior manus quam digitus. quia Trinitas. Propter hoc itaque natura dicitur simplex. non Aliud. aliud lux qua illuminatur. Cuius natura simplex est et immutabilis. si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum. quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei. aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. Aliud est itaque corpus. nam neque vas liquor est nec corpus color nec aer lux sive fervor neque anima sapientia est. quae diei nomen accepit. Deus unus est et trinus. 10.. nec ideo non simplex. Hinc est quod etiam privari possunt rebus.. fit immundus. vel aliud sit habens. qui vocantur immundi spiritus. fierent lux et vocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei.. quasi aer sit anima. sed in se ipsis tenebrae. aliud qualitas eius. In quo ergo ad semetipsum dicitur. alia incorruptio. privati participatione lucis aeternae. etiamsi semper sit sapiens.. neque enim ulla pars est incorruptior quam altera. inquam. ut ea luce illuminati.. quia digitus minor est quam tota manus. et septimam quietis Dei. per quod et ipsi et omnia facta sunt. nec tamen ipse est Filius. Ab hoc bono creata sunt omnia bona. non genita. in quo firmamento quarto die facta sunt sidera. sicut Sabelliani haeretici putaverunt. sicut vas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem sive fervorem aut anima sapientiam. senariam scilicet operum. qua creati. aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subsistentia personarum. quod est Deus. quae duo Patrem et Filium dicimus. aliud quod habet. Nimirum ergo si ad istorum dierum opera Dei pertinent angeli. Et haec Trinitas unus est Deus. non est dictus dies primus. sed non simplicia et ob hoc mutabilia. per quam facta sunt omnia. aliud est tamen substantia. ut et vas evacuetur umore quo plenum est. et in alios habitus vel qualitates verti atque mutari. Neque enim verbi gratia. quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. non ea quae amplior est incorruptior quam quae minor. Ac per hoc quamvis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit. et Filius habet Patrem. ipsi sunt illa lux.. et sicut aer tenebrescit ista luce desertus (nam nihil sunt aliud quae dicuntur locorum quorumque corporalium tenebrae quam aer carens luce). Est itaque bonum solum simplex et ob hoc solum incommutabile. Mali enim nulla natura est. et eadem vita ipse est. quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus Sanctus. ita tenebrescere animam sapientiae luce privatam. 1. participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit. quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. quale sanctis in resurrectione promittitur. hoc illuminat et omnem angelum mundum. et cum alia pars est in eo amplior. quod vel possit amittere. cui non sit aliquid habere. alia minor. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur. quod putaverunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. et utrumque hoc cum Spiritu suo unus est Deus. quae fecit Deus. et facta est lux 25. . quae non est quod ipsa. sed amissio boni mali nomen accepit. Nam utique Pater habet Filium. quem dicimus unigenitum Dei Filium. hoc est quod habet. quae ubique eius tota est. quoniam quod habet hoc est. Nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri. pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est. sed Alius dixi. ideo non aliud est ipse. alibi minor. quod non ubique sui totum est. sicut illuminatur aeris corpus luce corporea. sed in Deo. quod est Verbum Dei. Quod enim de simplici bono genitum est. ut sit lux non in se ipso. excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur. non ad alterum. corpus vero ipsum maius est in toto quam in parte. nec tamen ipse est Pater. Creata sane. Anima quoque ipsa. sed idem ipse unus ad implendum senarium vel septenarium numerum repetitus est propter septenariam cognitionem. sed manente substantia corporali non hoc est. 176 .inter aquas superiores et inferiores. habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem. quas habent. qua corpus dicitur. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi maior. sed ideo simplex dicitur. 2. quia nec Pater est nec Filius. id est facta. et corpus decoloretur et aer tenebrescat sive frigescat et anima desipiat. Cum enim dixit Deus Fiat lux. sicut ad se ipsum dicitur vivus habendo utique vitam. cuius unitas ut commendaretur. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 26. quod ipsa incorruptio.

beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis. in neutram partem firma assensione ferrentur. tamen si vere perfecteque beata vita non nisi aeterna est. quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest. quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. sed etiam illuminati. quamvis sua beatitudo quam diuturna vel utrum aeterna esset incertos (esset autem aeterna. sive nescientes aliud putarent. ut solum Deum dicamus beatum. Neque enim beatae vitae vocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias. et ea omnia unus est. nec si velint. sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec 177 . in quibus sunt omnes invisibiles atque incommutabiles rationes rerum etiam visibilium et mutabilium. quam in sanctis angelis esse credimus. ita aeterna vita veraciter dici poterit. Quatenus autem. ea utique fecit quae noverat. 12. sed certa veritate manifestum est.. esse non posset. definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis. quia scientes timor. Quocirca cuivis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem. illius sapientiae fuerint participes. quod Deus est. cui non opinione. nisi aliqua revelatione ab illo fiat certus. Quae cum ita sint. quamdiucumque fuerit. ut maior beatitudo esse non possit. ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae vitae plenitudinem. continuo beatum sit (dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus). antequam peccassent. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum. Neque enim sicut vita. quid aut quantum est? De beatitudine quae sit certitudo. aliud substantia. cum hodie non impudenter beatos vocemus. non habebat. 13. Ceterum dictus est in Scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex 27. et in eo omnium rerum rationes. Qui licet de suae perseverantiae praemio certi sint. facile impetrantes peccatis huius infirmitatis divinam misericordiam. Deo autem nisi notus esset. quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa atque secura.. quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine.. Neque enim multae.. de ipsa tamen perseverantia sua reperiuntur incerti. in cuius comparatione. quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur. nisi peccassent). 11. Quapropter. ut falsis incertisve non fiderent. non tamen tantum ita creati. eo quod multa in sese habeat. porro si sciens fecit omnia. quanta esse in angelis potest. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit. sed tamen verum. Poena secuta est lapsum diabuli. qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit. Nec ipsos tantum. qui propterea vere pleneque beati sunt. sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni. Quis enim hominum se in actione provectuque iustitiae perseveraturum usque in finem sciat. sed una sapientia est. sed quae habet. sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum. quandoque desitura et propterea non aeterna. 3. Si autem hoc ita nesciebant. quod iste mundus nobis notus esse non posset. quod attinet ad rationalem vel intellectualem creaturam. Ab hac illuminatione aversi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque vitae. aeterna vero finem non habendo nominata est. quod non aliud est in eis qualitas. ut quoquo modo essent et quoquo modo viverent. sive id scirent. sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei. non erat talis istorum. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia. quae per ipsam factae sunt. quia pariter certi. 10. nisi esset. haec et est. lux facti sunt. si finem habitura sit. in qua sunt infiniti quidam eique finiti thesauri rerum intellegibilium. ut sapienter beateque viverent. nec aliorum participatione vel divina vel sapientia vel beata sunt.. quamvis non quidquid aeternum. etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati. quos videmus iuste ac pie cum spe futurae immortalitatis hanc vitam ducere sine crimine vastante conscientiam. qui tamen vere ita beatus est. sed rationalem vitam licet insipientem sic habent. quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent. si quidem vita tantummodo vivendo. sed simul ut facti sunt. Boni creati sunt angeli. ut eam non possint amittere. hoc est. quae principaliter vereque divina sunt. quantum autem ad spem futuri. ut et bono incommutabili. quos angelos dicimus. nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae. Ex quo occurrit animo quiddam mirum. quam recto proposito intellectualis natura desiderat. beatos nuncupandos putamus. nescientes error beatos esse utique non sinebat. beatior erat primus homo in paradiso.

quando facti sunt angeli. sed: In veritate non stetit. consequenti ratione colligimus. quam non ille constituit. tamquam ab eo quaereretur. Quae Scriptura dixerit de diabulo. nullo modo esse peccatum. quod erunt aequales angelis Dei 28. hoc est. aut. quod fecit ad illudendum ab angelis suis 38 (cui consonare videtur et Psalmus. cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini. Sed cum dixisset: Ego clamavi. quia nec quisquam potestatem Omnipotentis evadit. unde se clamasse monstraret. quia veritas non est in eo 32. quem finxisti ad illudendum ei 39 ). oportet etiam illud. et si quae aliae pestes ita sentiunt. et illud. quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores. sed non permanserit. quae finem fuerat habitura). quod Dominus ait de diabolo in evangelio: Ille homicida erat ab initio et in veritate non stetit 30. sic accipiamus. et ita fuerunt. verum etiam ab initio suae conditionis in veritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit. ut in veritate non steterit. ubi legitur: Draco hic. omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. ac per hoc falsus et fallax. sic intellegendum est. Nisi forte quis dicat id.. id est initio humani generis. a quo est 178 . habuisse tamen aliquam. quod dictum est: In veritate non stetit 37. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa immortali felicitate casuros. peccare putandus est. ut existimemus talem ab initio creatum. ubi a veritate lapsum intellegi voluit. qui mane oriebatur 35. ut. quod ab initio diabolus peccat. quod in veritate non stetit. si pares fuerunt. tamquam ea sit causa. ut sic intellegatur etiam quod beatus Ioannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat 31. sic esse accipiendum. eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneret. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus. Ista locutio est et in Psalmo: Ego clamavi. quoniam exaudisti me Deus 33. quoniam exaudisti me. profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. cum verba ista evangelica in auctoritate nobiscum habeant. id est Manichaeis. sed in hac poena post peccatum ordinatum. sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt. quod in eo veritas non sit. quasi quaesissemus. non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis. sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in evangelio sanctis fidelibusque promittit. Aut si durum videtur. qui tanta vanitate desipiunt. ex quo creatus est. sive quod ait Isaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. affectat per superbam elationem simulare quod non est. et ipsos de semetipsis ignorare. quod nos de illis per Scripturas sanctas nosse potuimus. Sic enim videtur sonare: In veritate non stetit. quia veritas in eo non fuit. non ab initio. quod ait de diabolo Ioannes: Ab initio diabolus peccat 34. quibus etiam promittitur. quod in veritate non steterit. alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam vel perseverantiae vel casus sui. atque ait: Quia non est veritas in eo. Initium ergo eius figmentum est Domini. tamquam diceret: Hinc ostendo clamasse me. Esset autem in eo. illi vero certi non sunt: iam potiores. suo recusans esse subditus Creatori et sua per superbiam velut privata potestate laetatus. Quis enim catholicus christianus ignorat nullum novum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum..ullo errore fallatur. Locutione autem dictum est minus usitata. si vitam egerunt ante peccatum. iustitiam recusavit. Nam expressius ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine vitio 36. ex quo creatus est. non intellegunt. quam nisi pia Deoque subdita voluntas habere non posset. etsi non praesciam. donec isti. quod suam quamdam propriam tamquam ex adverso quodam principio diabolus habeat naturam mali. . si natura talis est. quod scriptum est in libro Iob. sive quod Ezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti. non aequales eis erimus. post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus. ut non solum homicida fuerit ab initio. qui nunc mali sunt. Cuius illi alii quia certi non fuerunt (non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent. in qua utique si stetisset. Nec illud. quod ibunt in vitam aeternam 29. sed ab initio peccati. quoniam clamavi. ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum. 15. cum potius ea sit causa. unde ostendatur. et qui per piam subiectionem noluit tenere quod vere est. quod in veritate fuerit. qui sua pravitate illa luce privati sunt. ex quo utique homo factus est. ab illo bonitatis lumine sua voluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos. non attendant non dixisse Dominum: A veritate alienus fuit. 14. Illud etiam. Huic sententiae quisquis acquiescit. Subiecit autem indicium. profecto credendi sunt. quem decipiendo posset occidere. cum dicendum fuisse videatur: Exaudisti me Deus. cui ab angelis illuderetur. alios autem ita ut veritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent. si in illa stetisset. Quae si aliter convenientius intellegi nequeunt. Sed quid respondetur propheticis testimoniis. ut aut impares fuerint. beatitudinem. ut in eo veritas non sit. non cum illis haereticis sapit. restat.

quem finxisti ad illudendum ei 41. necessitas autem quid propter quid expetat cogitat. sicut arboribus animalia. quae quoquo modo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt. dictum recte intellegimus: Hoc est initium figmenti Domini 40. per infamiam et bonam famam. contraposita. immo linguae omnium gentium. quanto magis angelica creatura. et non mortificati. quod expressius dicitur. non est apud nos huius vocabuli consuetudo. bina bina. tamquam nihil habentes. potius competeret esse cum Deo. sive quem in ea locum habeant ignorantes. sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. cum eum conderet. est autem alius atque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus. quae omnia cetera. non propter malitiam diaboli. multos autem ditantes. et in his. ut tristes. sed vel hominum crearet. Quapropter etiam voluntas mala grande testimonium est naturae bonae. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem vitam. et in his. Non itaque esset vitium recedere a Deo. quae latine ut appellentur opposita. sive etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima. quasi morientes. voluptas vero quid iucundum corporis sensibus blandiatur spectat. quibus eas obesse desiderat. ut. ita malarum voluntatum iustissimus ordinator. In his enim. ut seductores et veraces. ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre vellemus. ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra. et in his. quae vivunt. Et sic intuere in omnia opera Altissimi. quae isto motu carent. cum illae male utuntur naturis bonis. Propter naturam igitur. quae intellegunt. non dico angelorum. voluntate sua malus. praeponuntur sentientia non sentientibus. iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur quo modo illo uteretur et malo. ut non possit nisi nocere naturae. ut coherciti. 17. et ista quid verum luci mentis appareat. Quis enim non domi suae panem habere quam mures. cum in ipsorum etiam hominum aestimatione. praeponuntur intellegentia non intellegentibus. quae sentiunt. nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret atque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. unum contra unum 43. Itaque fecit. natura non vitiata praecessit. quorum certe natura tantae est dignitatis. per gloriam et ignobilitatem. praeponuntur viventia non viventibus. naturae dignitate praecedit! Quae naturae aliis praeponantur. Sed tantum valet in naturis rationalibus quoddam veluti pondus voluntatis et amoris. quem malum futurum esse praescisset. quo fit. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est. 179 . Sed ista praeponuntur naturae ordine. sicut egeni.omnis modus. Diabulus non obstat Deo ordinatori. quae habent vim gignendi vel etiam appetendi. plerumque carius comparetur equus quam servus. ut in eo ipso quod eum finxit. in inferioribus ordinatus illuderetur ab angelis eius. sicut angeli hominibus. tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. ut prosint temptationes eius sanctis. nummos quam pulices malit? Sed quid mirum. in tantum. semper autem gaudentes. Et quoniam Deus. Quia sine dubio. ipse bene utatur etiam voluntatibus malis. Deo ordinante res antithetae sunt. sine quibus nihil rerum inveniri vel cogitari potest. ut diabolus institutione illius bonus. praeponuntur immortalia mortalibus. nisi naturae. licet per suam bonitatem bonum. ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus. cum ordine naturae angeli hominibus. cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat. sic contra pium peccator. omnis ordo. cuius id vitium est. 16. Vitium autem ita contra naturam est. id est. ubi est vitium malitiae. sicut homines pecoribus. cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo latinus utatur. et omnia possidentes 42. Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum. sicut ea. et ecce vivimus. his. futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praevidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea Psalmus ait: Draco hic. ut qui ignoramur et cognoscimur. ut. quae Deus condidit. 18. Neque enim Deus ullum. vel. omnis species. Inter bonos et malos angelos lux et tenebrae. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suaviter explicat. gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu voluptate cupientis.

Denique nec illud est praetereundum silentio. et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint. inquit. ita eius quoque scientia trium temporum. elatum esse scilicet Deum gaudio mundi universitate perfecta. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt. qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et privatos lumine veritatis in tenebrosa superbia remansuros. tunc didicit bonum. quia utrumque sine peccato est. quod sensit ille qui scripsit. 20. apud quem non est immutatio nec momenti obumbratio 50. sed post infertur: Et vidit Deus quia bonum est. sive id lateat. ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse videretur. Quapropter. ut putaret Deum sui operis novitate factum beatiorem. Et Plato quidem plus ausus est dicere. varietate mutatur. nisi vidisset antequam fieret. in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae novit. non utique fieret: docet bonum esse. et ei contrarias tenebras. Solus quippe ille ista discernere potuit. luminaria in firmamento caeli. non postea quam separavit inter lucem et tenebras et vocavit lucem diem et tenebras noctem. ad id quoque perveniatur. ita ut illa quidem. inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli dividunt. quod placuerat in arte faciendum. et stellas. et luminare minus in principia noctis. Et vidit Deus lucem quia bona est. quoniam tempora ita novit nullis suis temporalibus notionibus. si ei fuisset incognitum. quod in obscuro loco intellegitur. non enim ex animo constat et corpore. et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et dividere inter lucem et tenebras 45. aliter mente. angeli creati intelleguntur. quem ad modum temporalia movet nullis suis temporalibus motibus. ut luceant super terram et dividant inter diem et noctem. et paulo post: Et fecit. ipse dividere potuit. nisi operis approbatio secundum artem facti. sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diverso. quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiae producit. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem. nec aliter nunc et aliter antea et aliter postea. et facta est lux. si. alius sic intellegit. sive. etsi fuerant ordinandae. Et vidit Deus quia bonum est 47. Posuit illa. ipse vero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia comprehendat. cui nihil ex eius operibus adderetur. Inter illam vero lucem. Dei opus aliud non est ab eius arte. aliud quae fuerunt. ut aliud in ea faciant quae nondum sunt. Tenebrae fuerunt in mundo et in angelis. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata. non enim more nostro ille vel quod futurum est prospicit. id est inter hanc lucem et has tenebras. praesentis videlicet et praeteriti vel futuri. non discit. quod. quae sancta societas angelorum est illustratione veritatis intellegibiliter fulgens. quoniam non sicut nostra. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 44. cui etiam futurum non naturae. ut nihil eorum fieret. sed omnino incommutabiliter videt. 21. luminare maius in principia diei. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori: tenebrae autem angelicae. ubi dixit Deus: Fiat lux. Quid est enim aliud intellegendum in eo. nisi tam perfecta scientia. continuo subiunctum est: Et vidit Deus lucem quia bona est 46. in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia. ubi bonum esse vidit ut faceret. ita tamen ut. Deus duo luminaria magna. vel quod praesens est aspicit. quod. quae Sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non cum factum est. dum alius eum sic. inquit. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit 180 . aliud quae iam sunt. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 48. non tamen fuerant approbandae. non hoc loco additum est: Et vidit Deus quia bonum est. sed voluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit. id est malorum angelorum aversorum a luce iustitiae taeterrimas mentes. quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est 49. non quod ullo modo Dei scientia varietur. vel quod praeteritum est respicit. cum multa tractantur. nec aliter oculis. non natura. Dum ergo videt quia bonum est. inter sanctos angelos et immundos fuisse discretum. sed sic ostendere voluit artifici suo placuisse iam factum. Quamvis itaque divini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis. qui tam perfecte non operaretur. quae temporaliter fiunt. ubi dictum est: Et divisit Deus inter lucem et tenebras. cum lux prima illa facta est. inquit. Utrumque placuit. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit. vulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut dividerent imperavit: Fiant. et facta est lux. Ibi ergo vidit bonum esse quod fecit. et postmodum infertur: Et separavit Deus inter lucem et tenebras. cum esset horum alterum malum. vel attestatione rerum manifestarum vel aliis locis minime dubiis asseratur. vitio proprio. nec quia factum vidit scientiam duplicavit vel ex aliqua parte auxit. ne utrumque appellaretur bonum. tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod videret.19. non ante.

quantumque universitati rerum pro suis portionibusdecoris tamquam in communem rem publicam conferant vel nobis ipsis. ita credere occultam. si eis congruenter atque scienter utamur. qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio. noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere. Sic autem Manichaei non desiperent vel potius insanirent. 23. id est De principiis. quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controversias quaerentium mundi originem terminat. quae parva non sua granditate (nam nulla est). hoc scripsit. Hinc Origenes iure culpatur. et quam multum detrahitur pulchritudini. quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis attritio. per quid fecerit. plurima offendunt. sufficeret dicere. cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi privationis boni. Errat Origenes putans animas a Deo recessisse. primum quam hoc esset contrarium Scripturae huius tantae auctoritatis intentioni. ut minor non sit in parvis. non tamen totam. quae non faceret nisi bonus Deus.lucem. si quare fecerit: Quia bona est. ad hoc inaequalia. ut non tantum Deum. immoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. Sed a terrenis usque ad caelestia et a visibilibus usque ad invisibilia sunt aliis alia bona meliora. bona tamen. Hanc tamen causam. sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. sed artificis sapientia metienda sunt. sed ut mala cohiberentur. convenienter adhibita in salubria medicamenta vertantur. quae facta sunt. et facta est lux. nec ars efficacior Dei Verbo. quoniam non mole constat. quibus delectantur. nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. sicuti est. ita ut venena ipsa. quae vix potuimus invenire. quod etiam quidam. quis fecerit: Deus est. sed utilitatem rerum diligenter inquirere. intellecta conspexerit 52. sed ab illo conditam longe imparem Conditori christiana sanitate sentirent. quae non est quod Deus est. quamque a contrario etiam haec. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit. et facta est. nolunt accipere istam causam creationis rerum. sive ab his qui legerant forte cognoverit. quae per omnia opera Dei subiungens: Et vidit Deus. Et vidit Deus lucem quia bona est 51. ut a bono Deo bona opera fierent. sicut cibus et potus et ista lux. quia bonum est 53. cui nocere nulla res possit. 22. tegmen ac vinculum futurum hostis victi et inclusi. inquam. sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est. et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi. Si ergo quaerimus. ullamque naturam. si per quid fecerit: Dixit: Fiat. 181 . Unde nos admonet divina providentia non res insipienter vituperare. sicut erant quaedam. ut essent omnia. quam turpissime pollutam et crudelissime captivatam et oppressam labore magno vix mundet ac liberet. si autem non solum quis fecerit. quam propemodum nihil corpori. sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid huiusmodi. sicut in specie visibilis hominis. quae voluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit atque ita incommutabilis veritatis luce privari. peccasse a Conditore recedendo et diversis progressibus pro diversitate peccatorum a caelis usque ad terras diversa corpora quasi vincula meruisse. Contra quosdam Dei creatio expenditur et Trinitas (22-34) Errant manichaei Deum omnia bona fecisse negantes. incommutabilem atque omnino incorruptibilem crederent. si Dei naturam. Nec auctor est excellentior Deo. quis eam fecerit. quare fecerit: Dixit Deus. ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus. Ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse. quae Dei est. sed animas dicunt. Sed multo est mirandum amplius. sed factas a Deo. sive ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit. quod hi. quae per inconvenientiam perniciosa sunt.. quam vel in suis locis naturisque vigeant pulchroque ordine disponantur. et facta est lux. hanc. quos appellat . 1. hoc sensit. verum etiam per quid fecerit. Deus autem ita est artifex magnus in magnis. quidam haeretici non viderunt.. dum ei non conveniunt. nisi ab illo conditore esse non posse. ut bonus Deus conderet bona. non Dei partem nec eius naturae. qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium. inquit: Fiat lux. quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio venientem. fecit Deus lucem. animam vero. In libris enim. sive ista legerit. et ubi nostrum ingenium vel infirmitas deficit. sive acerrimo ingenio invisibilia Dei per ea. commoditatis attribuant. causam tam iustam atque idoneam. id est ad bona creanda bonitatem Dei. satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux. non quidem partes Dei. Quia vero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari. si unum radatur supercilium. credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis adversum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse. non ut conderentur bona. sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari. nec attendunt.

quia bonum est. est. sed ipsum quoque substantiam et tertiam in Trinitate personam. quia una anima sic peccaverat. ut sola corpus tale mereretur. ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo. qui talia sapiunt. si unde sit felix: Deo fruitur. terrena corpora. universa nobis Trinitas in suis operibus intimatur. subsistens modificatur. . Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit. utrum altitudine mystica nobis ipsa Trinitas intimetur. non opificis provisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est. per Verbum. quod autem illo dicente factum est. 182 . 24. non ideo cuncta sunt impleta peccatis. sed eorum ipsorum. sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis. ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam ergastula. in aeternitate Dei viget. de quibus nesciunt quid loquantur. quod hoc loco Scripturarum id accipiendum esse prohibeat. ut respondeatur: Deus. ut tali corpore mereretur includi? Ac per hoc si contigisset. Quae bonitas si Spiritus Sanctus recte intellegitur. in eo vero quod dicitur: Vidit Deus. indicetur. quae sic se voluit praedicari. satis significatur Deum nulla necessitate. inhaerens iucundatur. in bonitate Dei gaudet. quibus inferius et gravius nihil est. eadem nobis insinuata intellegatur Trinitas. inferiora vero et graviora quae amplius peccaverunt. ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeatur. ut in uno mundo unus esset. aerium pessimus daemon. congruere bonitati. tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas. tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus. proprie tamen ipse vocatur Spiritus Sanctus tamquam sanctitas substantialis et consubstantialis amborum. ut non una. Quid autem stultius dici potest. cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem servet. quod. quibus deterius nihil est. procul dubio per Verbum factum est. et Pater sanctus et Filius sanctus. unamquamque creaturam quis fecerit.completisque omnibus inferens: Et vidit Deus omnia. potius quam homines etiam bonos habere debuisse. si unde sit sapiens: a Deo illuminatur. Nunc vero. nec omnia uno volumine ut explicemus urgendum est. videt. cum sit et Pater spiritus et Filius spiritus. cum vero de omnibus simul. quamvis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. sed sola bonitate fecisse quod factum est. quare fecerit. unigenitum Filium. quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo posito. aeternus coaeternum. Non plane animarum. summe bonus aequaliter bonum. id est. 2. quia bonum est. propter quid fecerit. 23. quo nostra exerceatur intentio. et origo et informatio et beatitudo. superiora et leviora quae minus. quia communis ambobus est. profecto et illa diligentia rationis est. et meruisse corporibus includi. sed duae. centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret. hoc est Sapientiam. per quam facta sunt omnia. cum in unaquaque creatura requirantur. nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia. immo non duae. unus unum. quia bona est. Credimus et tenemus et fideliter praedicamus. non tres dii vel tres omnipotentes. ita universitas rerum. atque hoc totum et Trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem divinitatem. quibus poenaliter includerentur. si haec opinio vera esset. sed decem vel centum similiter aequaliterque peccassent. Sed si nihil est aliud bonitas divina quam sanctitas. contemplans illustratur. quae fecit. quae facta est. Inde est civitatis sanctae. Deinde videre debuit Origenes et quicumque ista sapiunt. Ad hoc enim me probabilius ducit. in veritate Dei lucet. sed unus Deus omnipotens. non amborum quasi qualitatem. et quod Spiritus Sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus. quam istum solem. recte bonitas dici possit amborum. quod Pater genuerit Verbum. ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit. non audeo temerariam praecipitare sententiam. Ubi si nemo peccasset. non praesumptionis audacia. quod ideo postea quam factum est dicitur. multi sermonis est quaestio. verumtamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero. nec mala voluntas. quae in sanctis angelis sursum est. ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda. nisi ut bona fierent a bono Deo. tamen luteum corpus accepit 55. mundum ideo factum. quae superius commendavi.. Haec ergo tria. ut res. nullam aliam causam faciendi mundi intellegi voluit. quia naturae ordinem servare noluit. si quis possit intueri. per quid fecerit. daemones. hoc est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. propter quam facta est. sicut unus omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam. homo autem. ita tamen. Civitas Dei Trinitati comparatur. et certe ante peccatum. an aliquid occurrat. et quia peccatum est. per quid fecerit. Pater quippe intellegitur Verbi. et ecce bona valde 54. amat. sed hoc potius evenisse. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus Sanctus. corpora acciperent.. qui dixit ut fiat. etiam cum peccatoribus pulchra est. multum longe a veritate et merito est cohercenda progressio. quis eam fecerit. et nunc licet malus longe minoris mitiorisque malitiae. non decori pulchritudinis vel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum.

non sicut perversi. natura ingenio. Deum habet auctorem. uti vero ea re. procul dubio in eo. rationalis moralisque vocarentur. quomodo esse me fallor. quamquam etsi illa falsa essent. cum amantur. eumdem quoque amorem quiddam tertium nec imparis aestimationis eis quas novi rebus adiungo. 27. Quia ergo sum si fallor. naturalis propter naturam. adhuc reformatione perficiendam.Tripertita philosophia Trinitati comparatur. ut esset. si fallor. sed ita esse potius invenerunt). si me illa amare falsum esset? Cum vero illa vera atque certa sint. memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum. nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum. nulla nos falsitas veri similis turbat. Consequens est autem. quam propter aliud quaerimus (unde temporalibus magis utendum est. usus utentis sit. Nam qui non est. nunc vero quia natura nostra. quoniam non nummum propter Deum impendunt. odores olfaciendo. ut etiam in eo. sed sine ulla phantasiarum vel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. Sicut enim novi esse me. id est aliunde discendo. Ex his propter obtinendam beatam vitam tripertita. atque hoc interesse videatur. ita novi etiam hoc ipsum. Non enim ea sicut illa. cum se miseros esse sentiant. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum. neque coaeternam et. ut frui mereamur aeternis. Nec ignoro. non fallar. cuius una pars appellaretur physica. sed Deum propter nummum colunt). quam fruendum. velut colores videndo. scientiae formam. Nulla in his veris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor. ad quem cuncta quae agimus referre debemus. quando certum est me esse. doctrina. Quo modo enim potest beatus esse. ut aliquid efficiat: natura. tametsi non aequalem. quod me novi nosse. qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus. sum. quem plus obtinuit consuetudo. ut naturalis. nosse et diligere in Deo et in nobis. ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de Trinitate cogitaverint. sed miseriam suam potius auferri velint. diversi diversa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum versatur intentio. cuius Deus est. Eaque duo cum amo. In his autem tribus. ipsum etiam ut beati simus suavitatis intimae largitorem. quae sunt natura. 26. dura et mollia contrectando sentimus. ut sit etiam similitudine proxima. profecto et nostram nos genuissemus sapientiam nec eam doctrina. altera logica. cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus visus est neque intellegentiae dator neque amoris. imaginem Dei. immo tripertitam esse animadvertere potuerunt (neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse voluerunt. 25. tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius. quis dubitet quod eorum. verumtamen eo loquendi modo. Illis etiam. a philosophis inventa est disciplina. non fallor. inspirator. quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat. procul dubio ut vera sapiamus ipsum debemus habere doctorem. si nihil sit? Omnia esse volunt. quibus utique omnes temporaliter utimur. immo valde longeque distantem. uti autem Deo. usus fructu diiudicandus est. esse tamen aliquam naturae causam. quod ea re frui dicimur. qui frui volunt nummo. quae in homine spectanda commonui. tertia ethica (quarum nomina latina iam multorum litteris frequentata sunt. quo brevius totum dicitur. ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et. usus. quae dixi. Neque enim fallor amare me. quae in unoquoque homine artifice spectantur. non se ipsos de rebus. doctrina. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae veritatis et de boni fine. Quantum intellegi datur. doctrina scientia. utique nec falli potest. agnoscimus. quod proprie fructus fruentis. Nam et sumus et nos esse novimus et id esse ac nosse diligimus. quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione versamus. sapores gustando. ac per hoc sum. ut dixi. etiamsi fallerer. Si ergo natura nostra esset a nobis. et ipse amor verus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit. usus. nosse me. rationalis propter doctrinam. quam nemo est qui non esse beatus velit. percipere curaremus. quo bene beateque vivitur. Ita vero vi quadam naturali ipsum esse iucundum est. non eiusdem substantiae. 1. moralis propter usum. quamvis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur. sonos audiendo. Tria etiam sunt. 183 . si fallor? Quia igitur essem qui fallerer. et fructibus utimur et usibus fruimur. non quo sit consequens. Et nos quidem in nobis. ullo sensu corporis tangimus. quae foris sunt. falsa me amare verum esset. cum in his quae amo non fallar. et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate vivendum sufficeret nec bono alio quo frueremur ullo indigeret. hoc est illius summae Trinitatis. quas etiam in octavo libro breviter strinximus. vitae summam nemo cunctatur. quod me novi esse. Esse. Hoc itaque moreusum dixerim in his tribus.

sicut animus amore fertur. ipse magis amatur. quocumque fertur. quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem vel appeterent vel tenerent. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est. Item si arbores essemus. Verumtamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent. et istum amorem odit in se. quo iusta et iniusta sentimus. non foramen auriculae. qui summe 184 . Iam vero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura. qua mens nostra quodam modo radiatur. quasi innotescere velle videantur. sed nec ulla saltem seminalis est vita. aeterna et vera caritas. licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum. sive deorsum gravitate sive sursum levitate nitantur. Sed nos ea sensu corporis ita capimus. qui se beatos putant.quoniam stulti. immortalitatem. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum. quo feracius essemus uberiusque fructuosae. sed formas suas. quo amantur. ut pro eo. cuius est vera aeternitas. quantum amentur in nobis. Nam in quantum eam capimus. 28. Nam velut amores corporum momenta sunt ponderum. essentia scilicet et notitia. Quoniam igitur homines sumus ad nostri Creatoris imaginem creati. et hoc bonum est homini. donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod vivimus. eorum reperiatur. etsi scientia nullo modo. et hinc probamus. nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Atque ideo cum se noverint esse morituros. si in eadem miseria semper esse nollent. custodiant. quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem. ut essentiam suam. cetera autem rerum corporalium. aeterna veritas. quaedam tamen similitudo. quod nosse non possunt. profecto exsultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. et quem ad modum etiam in ceteris rebus. Quae vis magna atque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est. ut illo proficiente quo bene vivimus iste deficiat quo male vivimus. aliud terrae radicis affigunt. Cur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus. Amatur autem. etsi differens. sed quia sentiuntur. non gustus faucium. sensibilia nuncupata sunt. non ullus corporeus tactus accedit. non spiramenta narium. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus. vel hinc intellegi potest. quanta gratulatione susciperent. Verumtamen inest in sensibus irrationalium animantium. Ad huius sensus officium non acies pupulae. qui illum diligit. quod aluntur et gignunt. miseri iudicantur. carnalem vitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc. Si enim pecora essemus. sentiendas sensibus praebent. quibus mundi huius visibilis structura formosa est. quo alimentum trahant atque ita suum quodam modo esse conservent? Ipsa postremo corpora. verum et ab his. non dictum est. quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor. satis diximus. ab immensis draconibus usque ad exiguos vermiculos nonne se esse velle atque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices. quo id amatur quod amandum est. quod lamentari quisque sana mente mavult quam laetari in amentia. ut de his omnibus recte iudicare possimus. Omnia esse quodam modo noverunt. Si essemus lapides aut fluctus aut ventus aut flamma vel quid huiusmodi. estque ipse aeterna et vera et cara Trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus. Procul dubio ergo indicant. qua nec ipsa miseria moreretur. Amor qui amat et amatur ad Deum fertur. nisi ab illo facta essent. ita tamen vel exiliunt in superna vel in ima descendunt vel librantur in mediis. quo amatur et quod amandum non est. quam eam morte finire. Possunt enim ambo esse in uno homine. at certe quaedam scientiae similitudo. in tantum id possumus. ubi secundum naturam possunt esse. nulli et nusquam essent futuri. Ita enim corpus pondere. nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant. ut de his non sensu corporis iudicemus. quod in hominibus. pro magno beneficio sibi hanc impendi misericordiam desiderant. saltem talem quae non habeat finem mendicitatis. quae infra sunt. utrum et ipse amor ametur. et haec amo atque amare me similiter certus sum. proposito sibi quod. 27. iniusta per eius privationem. quantum suscepti huius operis ratio visa est postulare. ut aliquanto productius in eadem miseria vivant tardiusque moriantur. sine ullo quidem sensu atque vita. quia pauperes atque mendici sunt. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. qui rectius amantur. sed qui diligit. quibus non solum sensus. non quia sentiunt. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna vivere. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem. nihil aliud quaereremus. 2. sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt. quibus datum non est ista cogitare. nihil quidem sentiente motu amare possemus. Sed de duobus illis. cum esset nobis bene. iusta per intellegibilem speciem. si quis immortalitatem daret. quae infra nos sunt. sed omni modo perituri. verumtamen id quasi appetere videremur. Quid? animalia omnia etiam irrationalia. de amore autem.

ut dixi. quae in summam ducta sex fiunt. Unde ratio numeri contemnenda non est. longe sunt a tota summa eius. 30. quam in ea ipsa sciunt. quod est novem. qui summe bonus est. verumtamen et in se ipsis. qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores. In hoc autem libro de civitate Dei. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione. Sed hae tres partes eius. cum intellecta conspicitur 57. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. inter quos et illos. sed quota sit dici non potest. id est secundum quas facta sunt. non est iste. tamquam per omnia. id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus. Ipsam quoque creaturam melius ibi. illo adiuvante quod coepimus ut possumus explicemus. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis. Coniunctae vero istae duae partes eius. ibi nosse nostrum non habebit errorem. nam decima pars eius est. habet et dimidiam. in quo perfecit Deus opera sua. Angeli vident in Dei Verbo et in seipsis. ita noverunt. sicut dimidia. Sic deinde cetera. Itemque in denario quaternarius est aliqua pars eius. nam tertia eius est. Multum enim differt. utrum in ea ratione cognoscatur aliquid. ubi habent causas rationesque suas. ideo dici potest quota eius sit. sed posterior erit diligentius disserendi locus. sicut aliter scitur rectitudo linearum seu veritas figurarum. id est unum et duo et quinque. quae fecit mirabili stabilitate. tamen. tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. de quorum fide cur nulla debeat esse dubitatio. a quo peccando recesseramus. hac obscuriore cognitione. quoniam per nos ipsos nosse non possumus. currentes quasi quaedam eius alibi magis. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt. quod sunt duo. quae deinceps congruis motibus peragerent tempora. et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum Sanctum. quod caelum vocatum est. Haec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur. ibi amare nostrum non habebit offensionem. aliter in anima iusti. alios hinc testes vel quaerimus vel habemus. alibi minus impressa vestigia colligamus. volucrum scilicet atque piscium beluarumque natantium. tertia. habet tertiam. quod sunt quinque. Numerus quippe senarius primus completur suis partibus. qui cunctis in terra rebus excelleret. aliter in se ipsis. sed nos ipsi praesentia sentiamus atque interiore veracissimo cernamus aspectu. qua facta est. sed per ipsam praesentiam immutabilis veritatis. sed amplius. quod est unum. eamque esse inseparabilem Trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam. nona scilicet atque tertia. non quia Deo fuerit necessaria mora temporum. decima et quinta et dimidia. hoc est Verbum eius unigenitum. et tamen omnes non tres deos esse. sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio atque lignorum. sicut quorumque in terra gradientium atque repentium et ipsius hominis. unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim. id est unum et tria. tamquam in arte. sicut solis ac lunae stellarumque conditio. quo autem si bene agantur perventura sint. simul ductae non complent decem. id est sexta sui parte et tertia et dimidia. quae sunt duo. velut artis atque operum. habet et dimidiam. in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille evangelicus filius 56 ad nosmetipsos reversi surgamus et ad illum redeamus. et tria potest. Duodenarii vero numeri partes in summam ductae transeunt eum. quam nos ipsi nobis cogniti simus. hoc est in sapientia Dei.est. sed immortalis semper in caelis est. Nunc autem tria ista nostra quamvis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus. quae non peregrinatur in huius vitae mortalitate. an in se ipso. aliter cum in pulvere scribitur. qui primus. sunt enim octo. quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque referuntur. qui summe sapiens est. habet enim duodecimam. nam nona eius est. habet sextam. habet quartam. Illi quippe angeli sancti non per verba sonantia Deum discunt. Deum primitus divisisse iam diximus. Hoc breviter commemorandum putavi ad commemorandam senarii numeri perfectionem. incommutabiliter permanentes. Habet et quintam. sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. secundum quam factum est. quasi qui non potuerit creare omnia simul. Perfectus est senarius numerus. sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores. Ibi esse nostrum non habebit mortem. quae quotae sint dici potest. qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt. quae in multis sanctarum Scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter 185 . unum autem potest. Neque enim exempli gratia quia in novenario numero quattuor pars aliqua eius est. illa clariore. fiunt. sicut iam supra diximus. et aliter iustitia in veritate incommutabili. 29. quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. quae sunt unum et duo et tria. unum autem potest. ut eis magis ista. sicut ex aquis animalium. quae sunt quattuor. ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis. quamdiu futura vel utrum numquam defutura et quo si male. quae sunt tria. in se ipsis autem tamquam in vespertina. partibus suis in summam redactis ipse perficitur. quae sunt sex. sed unum Deum. id est sedecim.

ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua. quae non habet vesperam. qui eis velut carcer est. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram. neque enim ulla creatura est. Hinc est quod etiam Scripturas istas cum labore rimamur. ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. sed tamen de sua sempiterna et vera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Habenda est itaque ratio moderationis atque gravitatis. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare. sicut attestatur Psalmus. et vereor ne occasione comperta scientiolam nostram leviter magis quam utiliter iactare velle videamur. quod est Verbum eius et ipsum Scriptura principium nominavit (sicut ipse in evangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium 67 ): non e contrario referam contentionem. Ideo laboramus. sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur aut doceat. ut dixi. quod dictum est: In principio. in qua primum sanctificatio sonat. 31. quod non de iniquitatibus. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 58. quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum. ex quibus duobus septenarius constat. de quo Dominus ait: Docebit vos omnem veritatem 63. quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo 62. ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias. ut etiam ipsa aliter in Dei Verbo. ut Pater fecisse intellegatur in Filio. Ibi requies Dei. aliam velut vespertinam notitiam. ubi ait: Videte. et resurget 60. verum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit. quod totus impar primus numerus ternarius est. quamdiu ex parte scimus. qui in caelis est 71. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reservari 72. quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. in parte autem labor. et: Septiens in die laudabo te 61. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus Sanctus. Ideo pro universo saepe ponitur. et facta est lux 65. sicuti est: Septiens cadet iustus. mensuram et pondus neglegere iudicemur. Hoc itaque satis sit admonere. qualem terram Deus primitus fecerit. In toto quippe. id est eodem die septiens repetito. 33. in quibus septenarius numerus. sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 66. maxime quia hoc me delectat plurimum. Ad quorum societatem pertinere parvulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei 70. Dei superferebatur super aquam 69. totus par quaternarius. Domine! omnia in sapientia fecisti 68 : convenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus Sanctus. quod ita profundum est. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt. sed cum venerit quod perfectum est. cum ante fecerit angelos. Proinde ut volet quisque accipiat. requies. quod ex parte est evacuabitur 64. Dei requies commendatur 59. ne forte.intuentibus. quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. Sine difficultate quippe nos adiuvant. In septimo autem die. dico enim vobis. cum de numero multum loquimur. dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos. sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi voluit. Peccasse autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos. non ita dictum tamquam primum hoc factum sit. inquit. Cum enim dictum esset. vel quam molem materiamve futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupaverit subiciendo et addendo: Terra autem erat invisibilis et incomposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut Trinitatis commemoratio compleretur: Et Spiritus. Sancti vero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus. angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum. id est: Quotiescumque ceciderit. Boni et mali angeli luci et tenebris comparantur. non peribit. pro cuiusque rei universitate poni solet. et multa huiusmodi in divinis auctoritatibus reperiuntur. quia angeli eorum in caelis semper vident faciem Patris mei. Inter hos ergo et illos Deum vel praescientia vel opere divisisse quis 186 . aliter in se cognita faciat aliam velut diurnam. atque illud. ne contemnatis unum ex pusillis istis. 32. sed quia omnia in sapientia fecit. qua requiescitur in Deo. quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant. sicut habent permanendi aeternitatem. sed in requie sua. Ne quis autem contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux. qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est. usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens. Deus requievit in perfecto septenario numero. Angeli facti sunt ante omnia. id est in plena perfectione. sed et liber iste iam prolixus est.

Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit. aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. angelos intellegi volunt. a regula tamen fidei. ponderibus elementorum moventur et ideo non putant aquarum fluidam gravemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui. ut. illam. scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram 82. unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius 75. etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit. habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium. istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam. quae in illo divino libro de constitutione mundi scripta sunt. quia primo fecit. sed voluntate perversam. quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. negent quidam factas a Deo. et ipse fecit illud. lucis tenebrarumque vocabulis significatas existimavimus. si ipsi hominem facere possent. aliam vero natura bonam. vel magnae duae mundi partes. cum peregrinos colligit suos: nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares atque contrarias. ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. sicut scriptum est. quae super caelos sunt. aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo. illam Dei nutu clementer subvenientem. aliis manifestioribus divinarum Scripturarum testimoniis declaratas quod etiam in hoc libro. aliquando tenebrae. secundum Dei opus utique aptissime. unam fruentem Deo. Nam ipsius est mare.dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide viventes et eorum aequalitatem adhuc sperantes. quae per alias eiusdem auctoritatis sacras Litteras satis fidelibus nota est. uno enim nomine utrumque comprehensum est. de quibus deinceps dicere institui. Sed. cui nomen est Genesis. quae omnia sexto die dicit esse perfecta. non sumus noctis neque tenebrarum 79. Quod si ita est. quibus nominibus universalis est significata creatura. alteram tumentem typho. nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. iuste ulciscentem. in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis civitatum. quia in Verbo unigenito fecit. quibus omnia quae creata sunt continentur. etsi voluntatem auctoris libri huius indagare nequivimus. Dei potestate frenatam. Dei bonitati ministram. disputavimus: hunc quoque librum aliquando claudamus. et facta est lux. isti trutinatores elementorum nequaquam crederent. Aberrant quidam angelos aquis comparantes. istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem. Sed hi qui in nomine aquarum. Quod possunt simili vanitate etiam de terra dicere. etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est. illam in caelis caelorum habitantem 78. sive. Sed quoniam. secundum quam dicit Apostolus: Omnes enim vos filii lucis estis et filii diei. non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae. Quapropter. unam Dei sancto amore flagrantem. et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est. sicut in Psalmo legitur. non abhorruimus. nunc autem lux in Domino 73. in principio. et aridam terram manus eius finxerunt 83. inquit. sed ubi discreti. nullo modo angelos praetermisisse credatur. si diligenter singula scrutemur atque tractemus. Illic ergo et aqua intellegenda est. quod perversissimae atque impiae vanitatis est. Quamquam nonnulli putaverint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam 81. sive in principio. scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram 80. hanc illi invidentem. quia. ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux. si prostratus adoraveris me 76. ut supra firmamentum angeli intellegantur. alteram propriae celsitudinis immundo amore fumantem. ad perfectiorem disputationis finem nostra pervenit intentio. 34. quod convenientius intellegitur. quantum satis esse visum est. ut quantum vult consulat. humilibus autem dat gratiam 77. secundum istorum autem coniecturam tam absurde. Istos vero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto advertunt. in capite ponerent. vel spiritalis et corporalis. quod graece dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum vicem obtinet. quod Deus umorem fluidum et frigidum ac per hoc gravem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit. et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Divisit Deus inter lucem et tenebras 74 : nos tamen has duas angelicas societates. inquiunt. ut homo Dei tam eximiae divinaeque sapientiae. immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei. infra vero vel aquae istae visibiles vel malorum angelorum multitudo vel omnium hominum gentes. quod est credibilius. ne quantum vult noceat. utique nondum tenentes iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei. et si auctoritati eiusdem Scripturae subditi essent. illam huic illudentem. qui secundum rationes suas. non ei pituitam. non illic apparet ubi facti sint angeli. istam inde deiectam in hoc infimo aerior caelo tumultuantem. Ibi enim sedes est phlegmatis. iamque de duabus istis diversis inter se atque contrariis societatibus angelorum. illam luminosa pietate tranquillam. 187 . qui peiores esse hominibus infidelibus sive intellegunt sive credunt. istam. quamvis et aquas. Deus superbis resistit. si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset. et quoniam. unam et natura bonam et voluntate rectam. ut nolens prosit persecutionibus suis.

qui hunc quidem mundum non sempiternum putant. 19.14 LIBER XII BREVICULUS 1. De his. 17. sed per contrariam voluntatem. 3. 6. qui primam conditionem hominis tardam esse causantur. qui humanum genus sicut ipsum mundum semper fuisse existimant. De amore perverso. si non nocet. qui asserunt animas summae veraeque beatitudinis participes iterum atque iterum per circuitus temporum ad easdem miserias laboresque redituras. 13. 10. Contra eos. quo voluntas ab incommutabili bono ad mutabile bonum deficit. hoc in totum videtur diversum esse quod non est. qui dicunt ea. Quomodo intellegenda sit promissa homini a Deo vita aeterna ante tempora aeterna. De impietate eorum. Quod in omnium naturarum specie ac modo laudabilis sit Creator. De saeculis saeculorum. An ut Deus semper etiam Dominus fuisse intellegatur. 11. Quae causa sit beatitudinis angelorum bonorum et quae causa sit miseriae angelorum malorum. 20. De falsitate eius historiae. De opinione eorum. De inimicis Dei non per naturam. 8. Causam efficientem malae voluntatis non esse quaerendam. quae multa millia annorum praeteritis temporibus ascribit. 15. quia ab eo. De naturis irrationalium aut vita carentium. 12. non est. De temporali conditione generis humani. nec Dei posse scientia comprehendi. quibus certo fine conclusis universa semper in eumdem ordinem eamdemque speciem reditura quidam philosophi crediderunt. credendum sit creaturam quoque numquam defuisse cui dominaretur. 9. 21. 2. quam Deus nec novo consilio instituerit nec mutabili voluntate. 4. 5. eumdem habeant bonae voluntatis auctorem per Spiritum Sanctum in eis caritate diffusa. Nullam essentiam Deo esse contrariam. 18. Quid de incommutabili consilio ac voluntate Dei fides sana defendat contra ratiocinationes eorum. quem habent Creatorem naturae. qui summe et semper est. quae infinita sunt. Quid respondendum sit his. 188 . De revolutione saeculorum. et quomodo dicatur semper creatum quod dici non potest coaeternum. 7. sed aut innumerabiles aut eumdem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolvi opinantur. 14. bonae utique naturae nocet. De una bonorum angelorum malorumque natura. qui opera Dei ex aeternitate repetita per eosdem semper volunt saeculorum redire circuitus. 16. An sancti angeli. quia vitium. quae cum ipsis nocet. quae in suo genere atque ordine ab universitatis decore non discrepant.

quae pars honoranda esset praemio. quia ex nihilo creata est. ea tamen. altera in malis non solum angelis. peccaturum simulque praeviderit. quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona. una in bonis. quod non de illo. quantum piorum populum ex eius genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus. 1. quo beata sit. non ex se ipsa potest. Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis. 24. quod est non adhaerere Deo. Naturae rationalis bonum est esse cum Deo. apparebit exortus. et cum quaeritur. merito esse dicantur. qua putaverunt angelos quidem a Deo conditos. quae adhaerere possunt. Quod praescierit Deus hominem. Nec ideo cetera in hac creaturae universitate 189 . a superiore communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate. dum alii constanter in communi omnibus bono. cum quaeritur. De conditione unius primi hominis atque in eo generis humani. Dicimus itaque immutabile bonum non esse nisi unum verum beatum Deum. An ullius vel minimae creaturae possint dici angeli creatores. 23. 3. ea vero. in qua praeviderit Deus. 1. 26. 28. vanitatis astutiam pro certissima veritate. quare illi beati sint. nisi Deus. sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse dubitare fas non est. Quamquam ergo summa non sint. Hoc enim adepto beata. sed ex illo. sed se ipso bono beatus est. recte respondetur: Quia Deo adhaerent. quem primum condidit. quae damnanda supplicio. In primo homine exortam fuisse omnem plenitudinem generis humani. Ita quamvis non omnis beata possit esse creatura (neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est). quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda. quae potest. Antequam de institutione hominis dicam. quo amisso misera est. ut beata sint.22. Omnem naturam et omnem speciem universae creaturae nonnisi opere Dei fieri atque formari. cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit. 1. alii sua potestate potius delectati. 27. Quam ob rem si. quod ipse illis Deus est. verumtamen mutabilia. De Platonicorum opinione. LIBER DUODECIMUS DEUS BONOS ANGELOS ET SEMEL IN TEMPORE HOMINEM CREAVIT Quae sint bona et mala in angelis et in rebus (1-9) Societas est et civitas angelorum et hominum. ideo miser non potest esse. De natura humanae animae creatae ad imaginem Dei. sed de nihilo facta sunt. quae fecit. velut bonum suum sibi ipsi essent. 25. recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis vel intellectualis bonum. sed duae potius civitates. atque in eius aeternitate veritate caritate persistunt. ubi duarum civitatum. quantum ad rationalium mortalium genus attinet. bona quidem esse. 2. quibus demonstretur quantum a nobis potest. studia partium pro individua caritate superbi fallaces invidi effecti sunt. sed ipsos esse humanorum corporum conditores. 1. Ille vero qui non alio. quod ab illo. cur isti sint miseri. verum etiam hominibus constitutae. quia non se potest amittere. quod usque adeo bonum eorum est. In potestate est naturae rationalis Deo adhaerere uno vero bono. quam non inconveniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas. sicut superiore libro 1 apparuisse in angelis iam videtur: prius mihi quaedam de ipsis angelis video esse dicenda. hoc est societates. ut non quattuor (duae scilicet angelorum totidemque hominum). ut sine illo misera esse necesse sit. immutabili bono. a quo creata est. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo.

Quod cum ita sit. sed de voluntariis poenas luit. quia caeca esse non possunt. Nam etiam quod vitium consuetudine nimiove progressu roboratum velut naturaliter inolevit. essentia nulla contraria est. hinc apertissime declaratur. vocatur essentia. Omne autem vitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. Nulla quippe mala Deo noxia. contrarium est bono. quo non adhaerent Deo. Et propterea Deo. sed vitium quia malum est. inhaerendo tamen incommutabili bono. Sola ergo bona alicubi esse possunt. cum vitium creaturae angelicae dicitur. quo non adhaeret Deo. id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum. bonae sunt. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. quas ex nihilo creavit. sed vitio. quam illa quae rationis vel sensus est expers. Cuius enim recte vituperatur vitium. Non enim quisquam de vitiis naturalibus. Inimici enim sunt resistendi voluntate. excepto eo. non esse contrarium est. quod est esse. inde sapiat. quod est sapere. Nam esse vitium et non nocere non potest. quae adhaeret Deo. profecto non illi adhaerere vitium est. cum de angelis apostaticis loquimur. ac per hoc ei naturae. sed mutabilibus corruptibilibusque naturis. Sicut ergo. Ex principio est quaelibet natura ideoque bona. contraria natura non est. nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec vitium est. Porro autem bonum est et natura quam vitiat. 3. cui noxium sit non esse cum Deo. quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici. sed Deo tantummodo tamquam bono malum. unde et huic bono utique contrarium est. Deus namque immutabilis est et omni modo incorruptibilis. illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur. quod per angelum Deus dixit. quia misera esse non possunt. Ei quippe. vocatur sapientia. eis vitia nocere non possent. ne quisquam. quo tamen etiam vitio valde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. bonis tamen ipsorum quoque testimonio vitiorum. a voluntate sumpsit exordium. quo usi veteres non sunt latini sermonis auctores. quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam vitio malorum angelorum. sed ipsis malum. nisi adimunt integritatem pulchritudinem. malae sunt. qua discernitur iustum ab iniusto. Nam quid eis nocendo faciunt. ut diceretur essentia). non natura differt ista. nihil ei valentes nocere. sola mala nusquam. sic ab eo. ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita. Cuius erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius. non est Deo. cui mens inest capax intellegibilis lucis. atque ita naturas essentiarum gradibus ordinavit (sicut enim ab eo. sed vitiis adversantur eius imperio. quod natura est. quanto perspicacius intellegere potuerit. quod impunita non est. quae in tanta excellentia creata est. tamquam malum bono. qui sum 2. 2. quod Graeci appellant . quam vitiat. hoc est summe sit. licet sit ipsa mutabilis. Si enim bonae non essent. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo. non tamen posse nocere nisi bono. sed etiam noxium. qui non natura. Et cum in poenis est natura vitiosa. Unde colligitur. ne deesset etiam linguae nostrae. quoniam omne vitium naturae nocet. id est summo Deo. eius naturae ut Deo adhaereat convenire. satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam. Vitium naturae contrarium est Deo. quae summe est.meliora sunt. naturae vero. esse dedit. hoc enim verbum e verbo expressum est. nisi ubi nocet. nec eorum naturae auctorem Deum. quoniam naturae etiam illae. huic naturae. id ostenditur. non potestate laedendi. nisi quae non est. quod ad naturam oculorum pertinet visus. quae ex malae voluntatis initio vitiatae sunt. cum vitium oculorum dicitur caecitas. ut. et ideo immutabilis sit: rebus. in quantum vitiosae sunt. sed iam nostris temporibus usitato. procul dubio natura laudatur. De vitiis quippe nunc loquimur eius naturae. salutem virtutem et quidquid boni naturae per vitium detrahi sive minui consuevit? Quod si omnino desit. sicut est ipse. Dicuntur autem in Scripturis inimici Dei 3. quamvis non possit vitium nocere incommutabili bono. Natura igitur contraria non est Deo. quod est. quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum. ut ei vivat. et aliis dedit esse amplius. Idcirco vitium. quia non inest. Hoc etiam isto modo dici potest. neque hoc ob aliud. neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora. Nam recta vitii vituperatio est. aliis minus. non tantum malum. sed non summe esse. novo quidem nomine. quod illo dehonestatur natura laudabilis. beatitudinem consequatur nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit eique explendae non sufficiat nisi Deus. etiam hoc ibi bonum est. sed sibi. et ideo in eam non cadit miseria. in quantum autem naturae sunt. et cum vitium aurium dicitur surditas. Cum enim Deus summa essentia sit. Haec dicta sint. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo. existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam. nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. Ab illa igitur. 190 . vitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. qua faciente sunt quaecumque sunt.

rectissime credenda praecipitur providentia Conditoris. videlicet non ex vi naturae. sed ex suo commodo vel incommodo. eadem ratione commendant. quae certe et illis placet. 5. Huius porro malae voluntatis causa efficiens si quaeratur. qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. qui laudant in igne lucem. satis apte decenterque conveniunt. damnabilia putare ridiculum est. Sed parum attendunt eam ipsam lucem. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis. et tamen ad beatitudinem habendam eo. non eas considerantibus. ut dicat quod bona voluntas faciat voluntatem malam? Erit enim. quo absurdius putari nihil potest. sic faciat non esse quod erat. quae de nihilo facta esset. Quoniam si res aliqua est. ut nec summe esset. quoniam quidam peccantes vel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem. Ceterum vitia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium atque mortalium vel intellectu vel sensu vel vita omnino carentium. Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium eius naturae. Quid enim est igne flammante vigente lucente pulchrius? quid calefaciente curante coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. cum eis fiunt noxiae. quae putatur facere voluntatem malam. qui summe est. rerum est ordo transeuntium. quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur. quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit.Cuilibet naturae conveniens bonum fuit. et qui magis essent. quem ratio gubernandae universitatis includit. suum esse custodiunt. quamvis damnatis impiis futura poenalis. Videre enim volunt. neque ullo modo esse posset. frui posset. Unde nobis. quantum acceperunt. quae ita creata est. si ei qui summe est adhaererent. aut bonam profecto habet aut malam. qui eis displicet. nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent. aversi ad se ipsos conversi sunt. quae nos offendunt. Deus. quia et in eis hoc nobis per vitium tolli displicet. pro usu motuque rerum. aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus atque in qualitates superantium superata vertuntur. Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus. et cum ibi sunt. in eum divina providentia tendentes exitum. Si autem res ista. quorum abundantia Aegyptiorum superbia vapulavit 5. 6. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro. sed tamen minus esset atque ob hoc misera fieret. ardorem autem vituperant. aut habet aut non habet aliquam voluntatem. malae autem voluntatis efficiens nihil est. si prudenter attendamus. a quo aversa non quidem nulla. Naturae igitur omnes. ipsa quoque habet voluntatem malam. Quid est enim quod facit voluntatem malam. qui non summe sunt. quoniam sunt et ideo habent modum suum. quoniam sunt illa meliora. Quamquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria neque poenalia naturas ipsas. profecto bonae sunt. et in illo ardore. Quae cum ita sint. nonnulla animalia per convenientiam salubriter vivere. sicut illa animalia. aut ideo universitati deesse ista debuerunt. qui summe est atque ob hoc ab illo facta est omnis essentia. ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti universum. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat. ea merito occurrit. quarum nulla omnino est. Miseria naturae rationalis fuit ex aversione a Deo. quibus Creatoris lege subduntur. cui particulae. quod ab illo. ubi esse per naturae ordinem debent. ita ut nec tanta corruptio. Cum ergo in his locis. ubi esse talia competebat. se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. quis ita desipiat. sentire non possumus. sed per se ipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. Nam eius in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt. ardere nolunt. speciem suam et quamdam secum pacem suam. et hoc vitium quid aliud quam superbia nuncupetur ? Initium quippe omnis peccati superbia 6. Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam 7. in quibus eam contemplari minus idonei sumus. si habet. bona voluntas causa peccati. etiam eam quae fecerit res 191 . Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea verissima reperitur. quod ei adhaerent qui summe est. cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala voluntas efficiens est operis mali. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda. quod in natura placet. quae non summe est (quia neque illi aequalis esse deberet. Est ratio gubernandae universitatis. 4. Sed isto modo possunt et solem vituperare. cuius non sit auctor et conditor Deus. nihil invenitur. in melius deteriusve mutantur. ut cedendo ac succedendo 4 peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. si ab illo facta non esset). qui summe est. si bonam. et quae semper esse non acceperunt. sed utilitatem suam. oculis infirmis per inconvenientiam nocere. Cum vero causa miseriae malorum angelorum quaeritur. si ita est. nec ullorum vitiorum offensione vituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint.

Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram. qui est immutabile bonum? Qui ergo dicit eum. Restat ut dicatur. ac si quisquam velit videre tenebras vel audire silentium. utrum quia natura est. quodam modo nesciendo sciuntur. et inveniet voluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est. cui non consensit alius. hanc malam quam male suadenti adhibuit voluntatem quae in eo res fecerit. sed deficientes. cum efficientes non sint. alter idem qui fuerat perseveret: quid aliud apparet. quod mala voluntas nocendo posset adimere. cuius auctor Deus. quamvis mutabilis. quod minus est. Et ideo in mala natura voluntas mala esse non poterat. propriam igitur in uno eorum voluntatem malam res quae fecerit scire volentibus. in qua nulla voluntas fuit. si autem in aliqua. sed in eius privatione sciuntur. illa prior est. qui utique bonus ante voluntatem malam fuerit: quaerat cur eam fecerit. vitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono privabat. quid erat ipse ante voluntatem malam nisi natura bona. faciat aliquid mali. ut sciendo nesciantur. quam nulla fecit. nesciendo condiscit. ad illicite utendum pulchro corpore. omnino non fuit. Causas porro defectionum istarum. quid aliud cogimur dicere. antequam habeat voluntatem malam. si bene intueantur. cui nulla voluntas est.consequenter interrogo. sed deficiens. ut natura bona. atque ita. Sed superior utique melior. requiro. Nemo ergo ex me scire quaerat. quam fecit voluntas mala. quod sciri non posse sciendum est. Si enim non nocuit. ut sit aliquis inquirendi modus. nam eam non fecit in ambobus. non quia malum est. quod me nescire scio. bonum auferendo vel minuendo utique nocuit. quo se convertit. ambobus pariter institit occulta temptatio. Quo modo ergo res bona efficiens est voluntatis malae? Quo modo. quis eam fecerit quaero. inquam. neque illud nisi per oculos. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione temptatum. si dici aut intellegi potest. sed ex eo quod de nihilo facta natura est. quod videndum ambobus pariter adfuit. Duo quippe quamdiu sunt pariter voluntatis bonae. Si ergo non erat sempiterna. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem. appetivit. procul dubio bona est. bonum est causa mali? Cum enim se voluntas relicto superiore ad inferiora convertit. quae alteram fecit. Porro si nocuit. nusquam tenebras videt. nisi propria voluntate. Non est enim prima voluntas mala. si eadem temptatione ambo temptentur. quod ea res fecerit malam voluntatem. quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria voluntate consenserit? Hanc igitur consensionem. sed rem inferiorem prave atque inordinate. Relinquitur ut inferior res. an inferior. cum ante illam visionem ac temptationem similes ambo animo et corpore fuerint. quod summe est. Si enim in nulla fuit. Idcirco non res inferior voluntatem malam fecit. non facit alter in altero voluntatem malam. Sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit. quae prima peccavit. non enim est efficiens. non sane in specie. an aequalis. quoniam natura et essentia est. Delicta enim quis intellegit? 8 192 . an quia ex nihilo facta est. qua visa unus eorum ad illicite fruendum moveatur. ac per hoc nec mala voluntas fuisse dicenda est. neque hoc nisi per aures. qui consensit temptanti atque suadenti. velle invenire tale est. hoc est ipsam voluntatem malam? Quaedam non in specie sed in eius privatione sciuntur. habens modum et speciem suam in genere atque ordine suo. Ita etiam non ad aliquem alium sensum. An caro intuentis in causa est? cur non et illius? An vero animus? cur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. sed ubi deficiunt. Nam si praecessit a qua fieret. Ea quippe quae non in specie. et unus ei cedat atque consentiat. sed illa prima est. mutabili tamen. quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. ad id. Deficere namque ab eo. sed in speciei privatione. sed in bona. ut in illo fiat. Non igitur esse potuit sempiterna voluntas mala in ea re. voluntatem malam. in qua bonum naturale praecesserat. Nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur. non utique vitium fuit. nisi a bono fieri malum et bonum esse causam mali? si quidem a natura bona fit voluntas mala. quia nec illa effectio sed defectio. quaerimus. Quod unde fieri potest. quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. Nemo igitur quaerat efficientem causam malae voluntatis. cui vitium hoc posset nocere. nisi forte ut nescire discat. ipsum sibi fecisse voluntatem malam. Nam si natura causa est voluntatis malae. ut dixi. quod tamen utrumque nobis notum est. sed quia perversa est ipsa conversio. Si enim dixerimus quod ipse eam fecerit. Haec utrum superior sit. sed ad solas aures pertinet sentire silentium. nisi ubi coeperit non videre. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum oculis pariter visa est eadem pulchritudo. causam primae malae voluntatis inquiro. ac non potius bonae voluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. 7. quo modo ergo nullius. alterum voluisse a castitate deficere? Unde. fecerit angelicae naturae. nihil occurrit. in illo non fiat voluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis. hoc est incipere habere voluntatem malam. efficitur mala. ipsa quia facta est. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. nisi unum noluisse. alter in voluntate pudica stabilis perseveret. quid putamus esse causae.

1. aut si utrique boni aequaliter creati sunt. quia nec mala voluntas eis inerat (neque enim ab ea. 8. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 11. qui. quo minuitur atque depravatur naturae bonum. si dici potest. in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt (quid enim tunc faciunt nisi vana?). qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat. nec superbia vitium est dantis potestatem vel ipsius etiam potestatis. sed animae perverse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae. Neque enim auri vitium est avaritia. qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suavioribus coaptamur.. et ideo non necessarios. nisi cum a bono sponte defecit. nec luxuria vitium est pulchrorum suaviumque corporum. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere. in quo fit mala voluntas. essentialis nulla sit causa (ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum. cum quo facti sunt. ut mali causa non sit bonum. utrum aliqua eam an nulla voluntate fecerunt. Et istam quis fecerat nisi ille. id in eo fieri. cum boni creati essent. verum etiam de sanctis angelis posse dici. et ea posse deficere. converterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque viverent: quid aliud ostenditur nisi voluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram. isti ab ea deficiendo mutati sunt. sed hominis perverse amantis aurum iustitia derelicta. At si non potuerunt se ipsos facere meliores. utique nec fecerunt. adhaeserunt. sed primitus praecipueque angelorum bonum esse. naturam Dei numquam. eoque sunt isti ab illorum societate discreti. Cum ergo malae voluntatis efficiens naturalis vel. sed male. Deficitur enim non ad mala. quam nondum coeperant habere. nisi operante adiutorio Creatoris habere non possent. ei. utrum cum ipsis facta est.Malum est a bono defectio. Hoc scio. quo modo esse potuit mala voluntas bonae voluntatis effectrix? Si bona. hoc est Dei amore. amore. mala scilicet voluntate hoc ipso quod a bona defecerunt. Nam et hoc discutiendum est. sed Deo coaeterna esse credatur. ipse fit in bono malus et miser meliore privatus. quod si nollet non fieret. qui summe est. Ac per hoc qui perverse amat cuiuslibet naturae bonum. utrum mala an bona? Si mala. Et cum id egit eorum voluntas bona. qua poterant adhaerere vel deficere. nec tantum hominum. pervenerunt. causas habent efficientes. qui eos cum bona voluntate. quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum Sanctum. a quo et ipsi. Itemque scio. quam eos ille fecerat. tractavimus 9. unde se numquam casuros certissimi fierent. Hoc bonum quibus commune est. sed ad illum. qui datus est eis 10. sed ideo male. quem sequitur iste. qua deseritur Deus. qui in eadem perstiterunt.. quo nemo melius quicquam facit: profecto et bonam voluntatem. quo modo illa non esse facta dicetur? Porro quia facta est. id est cum amore casto. aut minorem acceperunt divini amoris gratiam quam illi. quam bona natura non fecit. defecerant). qua meliores essent. a qua non defecissent. simulque ut facti sunt. cavendum est. cuius defectionis etiam causa utique deficit): si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam voluntatis bonae. sed voluntarios defectus iusta poena consequitur. a quo facti sunt. ne voluntas bona bonorum angelorum non facta. habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una 193 . sed defectus a bono). sed animae perverse amantis potestatem suam potentioris iustiore contempta. Si nulla. non dubium quod ab illo facta sit. Isti autem. iam ergo habebant. causas habent deficientes. qui minus erant. nulla ex parte posse deficere. 9. Deus in angelis bonam creavit voluntatem. quo illi adhaererent. nec iactantia vitium est laudis humanae. nec talem voluntatem facit nisi defectio. Si aliqua. 2. etiamsi adipiscatur. creavit. quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. nusquam. sed animae perversae amantis corporeas voluptates neglecta temperantia. prius faciens excitando avidiorem? . ut non ad se ipsos. simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona voluntate. certe nondum tales. Cum ergo ipsi facti sint. nisi ille. si utique noluissent. sicut iam etiam in libro.. nondum tam boni quam esse cum bona voluntate coeperunt. quod illi in eadem bona voluntate manserunt. tamen mali sunt (mala propria voluntate. ex se ipso faceret implendo meliorem. istis mala voluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem. si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam voluntatem.. quae incomparabiliter auro debuit anteponi. Quid enim erant sine bona voluntate nisi mali? Aut si propterea non mali. numquam sanctos angelos fuisse credendum est. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona voluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt: ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt? Absit. Quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt). an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis. quae ex nihilo facta sunt. 9. id est non ad malas naturas.

in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum. non quod sciunt.civitas Dei eademque vivum sacrificium eius vivumque templum eius. Ex uno quippe homine. cuncti tamen universo genere perpetui 13. necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus exstitisse. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breves annos habuisse. ac sic identidem reperiri et institui quasi prima. quonam modo verum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inventores. Alii vero. cum hoc animantium genus describeret: Singillatim mortales. quas illi non putant toto prorsus orbe contingere. 11. quas perhibent in historia temporum multa annorum milia continere. Alii namque. quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio 15. quam protulit ex litteris quae sacrae apud illos haberentur. ceterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse. 194 . iam video esse dicendum. vanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam. quae vere sacrae sunt. qui Litteris nostris. tres eorum annos complectebatur antiquos. sed certis saeculorum intervallis innumerabiliter oriri et occidere. qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. sicut ab ea praedictum est 16. quae dixit. etiamsi ter tantum computarentur. quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit. 2. quae vera se narrasse praeterita ex his. si semper fuit humanum genus. continet etiam regna. quae Graeca quoque novit historia. ut dixi. Quidam ex elementis putant hominem renasci. semper remanere contendunt. eodem Deo creante quem ad modum exorta sit. 10. cum tanta veritate implentur. semper fuisse homines opinantur. quae maxime innotuit. ut quaternis mensibus finirentur. sicut de ipso mundo crediderunt. quas plenas fabulosis velut antiquitatibus proferre voluerint contra auctoritatem notissimorum divinorumque Librorum. illa atque illa insula incoli coeperit. 10. ita et hi possunt putare. sed innumerabiles opinentur. humanum genus sumpsit exordium secundum sanctae Scripturae fidem. 1. Persarum vero. qui mortem obierunt. Porro si haec epistula Alexandri. quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo. cum apud Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadringenti octoginta quinque reperiantur. aequarent. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum. sive non eum solum. ducenti et triginta tres computentur. plus quam octo annorum milia ille constituit. nec eis. cum ex Litteris sacris ab institutione hominis nondum completa annorum sex milia computemus. quem primum Deus condidit. qualis nunc et nobis et illis est. donec ipsius Alexandri victoria finiretur. continentur. sed plurima terrarum ita vastari 14. ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur. multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris. Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia. Dicunt autem quod putant. Unde ait et Apuleius. respondent diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae. quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta. quia veritatem non excedit annorum. cui loquebatur. ex quibus multitudo pristina reparetur. sicut de angelis dictum est. in Graeca vero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu. Quid de temporibus in institutione humani generis dicendum (10-14) Quid multi opinentur de institutione humani generis. vera divinitate praedixit 12. quae futura praenuntiavit. Cuius pars. Neque enim ut alluvionibus incendiisque terrarum. vel a quibus primum illa vel illa regio parsque terrarum. unde annus plenior et verior. Quot annis humani generis historia computetur. et ideo paucos homines. quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans. Omittamus igitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura vel institutione generis humani. Et ideo Graecae potius fides habenda est. in quibus longe plura annorum milia referuntur. Et cum illis dictum fuerit. quae mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarum atque in omnibus gentibus. cum restituantur potius. secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit. Sed ne sic quidem. quae coniungenda immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mutabiliter peregrinatur in terris vel in eis. qui mundum istum non existimant sempiternum. Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. credidit. ut redigantur homines ad exiguam paucitatem. sive solum quidem esse. ostendit. et cui totus orbis. quas sibi esse credituras inter cetera vera.

quae tamen fine conclusa certi spatii terminatur. in quo natus est. quanta illa summa comprehendit annorum. nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est. comparemus. 2. quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est. in quo est aliquid extremum. ex quo esse coepisse in sacris Litteris invenitur. quod finem non habet temporis. liberare non possunt. quod omnino nullum est. quanta si umoris brevissimam guttam universo mari. sive in mundo permanente isti circuitus fierent. dum anima venturam miseriam aut imperitissime in veritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid novi in tempore. quod initium non habet. quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. Et quid est quod factum est? Ipsum quod fiet. ut minus quam sex milia sint annorum. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putaverunt posse vel debere dissolvere. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam movere quaestionem. in quo nunc vivit. nec saltem tanta videri debeat. quae iam dici a quibuslibet computatoribus non potest. et non est omne recens 195 . cum de mundi origine quaestio verteretur. Hinc enim si a fine vel brevissima singillatim momenta detrahantur. sicut etiam Plato apertissime confitetur. pervenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. et omnia saeculorum spatia definita. retrorsum redeundo (tamquam si hominis dies ab illo. et detrahantur haec tanta spatia non semel atque iterum saepiusque. quod a nullo coepit exordio. sed nulla. 12. quid agitur. quibus eadem semper fuisse renovata atque repetita in rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseverarent volumina venientium et praetereuntium saeculorum. eis. de cuius numquam aeternitate confiditur. 13. Ipse denique primus homo vel postridie vel eodem die postea quam factus est potuit inquirere. non dico singillatim minuta momenta vel horarum aut dierum aut mensum aut annorum etiam quantitates. sed utrumque finitum. Nam quidam et illud. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. aut sexagiens aut sescentiens. Ecclesiastes non de his circuitibus loquitur. illud vero temporis spatium. 13. usque ad illum. cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatus non sit tamque sero sit creatus. cur ante non fecerit. verum etiam sexaginta milia sive sescenta. etiam quantum oceanus circumfluit. qui vocatur Ecclesiastes: Quid est quod fuit? Ipsum quod erit. 1. non exigua existimanda esse. ut. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et imperita perseveraret infirmitas. Quidam circuitus temporum inducunt. alterum incomparabiliter magnum. qui similiter moventur. Ac per hoc si non quinque vel sex. Quo modo enim vera beatitudo est. Non sero homo creatus si aeternitati comparetur. si ei conferatur quamlibet magna et ineffabilis numerositas temporum. euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad veram miseriam sine cessatione redeuntem. nisi ut circuitus temporum inducerent. sive certis intervallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi nova. A quo ludibrio prorsus immortalem animam. decrescente numero licet tam ingenti. comparatum illi. ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset. sed esse coepisse. Si enim brevitas eos offendit temporis. detrahas) quandoque ad initium illa detractio perducetur. ubi iam nullum numeri nomen haberemus. qui nolunt credere non eum semper fuisse. propter eos. quando numquam ad initium. etiam cum sapientiam perceperit. aut itidem per totidem totiens multiplicaretur haec summa. sed semper: quid fit. quod legitur in libro Salomonis. quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur. et quandocumque antea factus esset. Si autem detrahantur retrorsus in spatio. aut sescentiens miliens dicerentur annorum. quae transacta et ventura sunt. si aeternitati interminae comparentur.sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant. exhiberet. cur non ante sit factus. non vires tunc alias et alias nunc vel etiam postea ista de initio rerum temporalium controversia reperiret. ita in illo ex elementis eius genus humanum ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium. sed tam magna spatia. quod tam pauci eis videntur anni. quamvis a nonnullis contra quam loquitur sensisse credatur: hoc etiam de prima hominis conditione responderim. Quod autem respondimus. sicut aliorum animalium 17. magnitudine quantacumque tendatur. Cur non ergo et mundus? cur non et homo factus in mundo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque comperti in doctrina sana tramite recti itineris evitentur. ut vocabulum non inveniat. ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur: considerent nihil esse diuturnum.

non mutabili voluntate in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicavit? Quando quidem Psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset: Tu. ex aliquo tempore primum facere voluisse. de quibus superius loquebatur. Ego quidem sicut Dominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo. utique et fuerunt et erunt. sed nunc illam. id est falsa doctrina. aut quis poterit cogitare quid velit Dominus? Cogitationes enim mortalium timidae et incertae adinventiones nostrae. et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam. quod forte non cogito. non quia per circulos.28) Altitudinem Dei investigare non possumus. et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem 24. ut verbi gratia. sed tamen certis. quem numquam antea fecerat. quae Academia dicta est. qui semper est dominus nec dominus umquam non fuit. secundum quam Deus hominem temporalem. hoc est de generationibus aliis euntibus. homines quod putant. et idem Plato et eadem civitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint. erunt et post nos. Ex his igitur. 14. Absit autem a recta fide. ita hominem numquam antea fuisse et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non debeo. si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inveniunt? quia genus humanum atque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt. nec recens et novum est. Valde quippe altum est et semper fuisse. quam nullus potest nosse hominum. nec consilium voluntatemque mutasse. Absit. ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem. quando quidem altitudinem Dei penetrare non possunt. nec quo fine claudatur. Corruptibile enim corpus aggravat animam. et hominem. aliam succedentem. 15. inquit. cuius dominus esset. multiplicasti filios hominum. ut nos ista credamus. affirmare aliquid pertimesco. quia unum. quod generaliter miracula et monstra sunt. qua. et mors ei ultra non dominabitur 20. et ideo nihil recens esse sub sole. continuo subiciens: In circuitu impii ambulant: tamquam ei diceretur: Quid ergo tu credis. in quo mutabile aliquid non est? continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum 23. quia et me ipsum intueor et scriptum esse recolo: Quis hominum potest scire consilium Dei. sunt et nobiscum. quod ille aut de his rebus dixit. immortalem vero non esse 196 . invenire non possum). si semper creatura non fuit. Quamvis haec verba quidam sic intellexerint. cui modo dicimus. quod sacer admonet Psalmus: Tu. tamquam in praedestinatione Dei iam facta fuisse omnia sapiens ille voluisset intellegi. 1. Sentiant. non tamen novo et repentino.sub sole. ante quem nemo umquam hominum fuit. fecit in tempore. Domine. in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas. tamen secundum id. Satis autem istis existimo convenire quod sequitur: In circuitu impii ambulabunt 22. quae in hac terrena inhabitatione multa cogito (ideo utique multa. quamvis inter se diversa sint et quaedam eorum semel facta narrentur. aut certe de omnium rerum generibus. de torrentium lapsibus. ita quaeque animantia vel arbusta. ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis intervallis. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. sed immutabili aeternoque consilio. quem numquam antea infinita retro aeternitate fecisset. Quid autem mirum est. quos opinantur. Quis hanc valeat altitudinem investigabilem vestigare et inscrutabilem perscrutari. quod fides ratioque sana condemnat: cavendum est. discipulos docuit. Deus semper est Dominus. decedentem aliam. inquam. verum est. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. Semel enim Christus mortuus est pro peccatis nostris 19. ne sit absurdum et a luce veritatis alienum mortalem quidem per vices temporum semper fuisse creaturam. Sed cum cogito cuius rei dominus semper fuerit. Qui loquetur et dicet &ba : Ecce hoc novum est: iam fuit saeculis quae fuerunt ante nos 18. quem numquam fecerat. sed quia modo talis est erroris eorum via. Domine. intellegis? numquidnam existimandum est subito Deo placuisse hominem facere. ne aliquam Creatori coaeternam esse dicamus. et nos post resurrectionem semper cum Domino erimus 21. Fuerunt enim homines ante nos. eorum vita est recursura. cui nihil novi accidere potest. Contra circuitus unitas et originaria bonitas hominis proponitur (15. si dixero semper fuisse creaturam. de solis anfractibus. quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum volumina repeti. surgens autem a mortuis iam non moritur. Monstra quoque ipsa. propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta revocantes dictum intellegi volunt. nunc aliam per alia atque alia temporum spatia. quod ex illis vel praeter illa. quae oriuntur atque occidunt. aliis venientibus. sentis. quae inusitata nascuntur. cum ipse sit aeternus et sine initio. ut monstrum sub sole nascatur. ut his Salomonis verbis illos circuitus significatos esse credamus. ac deinde repercussisset eos. sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola.

quando nullum erat tempus. Nam si non omni tempore fuit tempus. potest dici aliquo modo. dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos 26 ). cum haec institueret. ideo Creatori coaeterni sunt. postremo si non cum initio temporis. quando iste non erat mundus. Ubi enim nulla creatura est. si ante omnia tempora facti sunt. ac si quisquam dicat: Erat homo. cum id. hoc est: Erat alius homo. erat ergo tempus. et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus. erat tempus. quae usitate ac proprie dicuntur tempora. quando non erat Abraham. de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 25. semper illi fuerunt? Quomodo etiam creati dicendi sunt. ut etiam ante omnia tempora facti sint. ut qui haec legunt videant a quibus quaestionum periculis debeant temperare. aliud posterius praeterit. quod Creator noster scire nos voluit. quando non erat mundus. sed post aliquod tempus factus est mundus. semper habuit creaturam suo dominatui servientem. possumus dicere: Erat tempus. quando non erat iste homo. 15. recte possumus dicere. unde et Deus. ne immortales. quia omni tempore fuerunt. ex futuro in praeteritum transeunt. quando quidem cum illis facta sunt tempora. quando nullum erat tempus. et illi iam erant ante caelum. Ille enim semper fuit aeternitate immutabili. 3. manifestum est quod a motu siderum coeperint. Hic respondendum forte videatur: Quo modo non semper. quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens. vel futurum esse quod nondum sit. Sed si hoc respondero. si tamen a caelo coepta sunt tempora. et si quid huiusmodi. 2. non eam spatio trascurrente. nec praeterita est quasi iam non sit. tam inconvenienter dicimus. cum tamen non fuerint. erat quippe ante illam. ac per hoc etsi semper fuerunt. Sed ideo putavi sine affirmatione tractanda. non quidem in horis et diebus et mensibus et annis (nam istae dimensiones temporalium spatiorum. Sed hoc si respondero eis qui requirunt. at vero: Erat tempus. quis vel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tempus. quomodo semper creator. coaeterni esse non possunt. quamvis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. erat tempus. sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam. si semper ille. quae vel sapientioribus in hac vita scire permisit vel omnino perfectis in alia vita scienda servavit. ut. quando nullus erat homo. Deo coaeterni esse credantur. sic ergo: Erat aliud tempus. ex quo facti sunt. sed manente perpetuitate praecedens. qui numquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam. ubi ait: Dico autem per gratiam Dei quae data est mihi omnibus qui sunt in vobis. Quis autem dicat: Non semper fuit. quamvis nullo tempore sine illa. ultra vires meas esse confiteor. illa vero. at vero: Erat tempus. sed ideo semper fuisse dicuntur. cuius mutabilibus motibus tempora peragantur. quando non erat Roma. non inconvenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt. aut quomodo creata est et non potius creatori coaeterna est. At si tempus non a caelo. antequam fierent. quia omni tempore fuerunt. tempora omnino esse non possunt. nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus. nisi cum ad nostrum saeculum ventum est. verum et ante caelum fuit. cuius aliud prius. sed ante omnia tempora et ipsos fuisse. Quapropter si Deus semper dominus fuit. erat tempus. 15. quando et angeli creati sunt. dicetur mihi: Quomodo ergo non coaeterni Creatori. eo quod simul esse non possunt. et ideo Creatori. Ac per hoc etiamsi immortalitas angelorum non transit in tempore. Ratio nescit tempora aeternitati coaequare. si creatura serviens non semper fuit. ideo non sint creati. si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit atque angeli. aut cum quibus facta sunt tempora. quod omni tempore fuit? Semper Domino angeli servierunt sed in tempore. Redeo igitur ad id.coepisse. verumtamen non de ipso genitam. et propterea omni tempore fuerunt. quando non erat hoc tempus. quibus tempora peraguntur. qui cum tempore facti sunt. quorum Deus dominus esset. quod est omni tempore. cum ideo semper fuisse dicatur. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus. creati sunt. quoniam omni tempore fuerunt. quam docere quod scio. si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est et semper eos fuisse. si semper fuerunt angeli. utrum semper potuerint esse qui facti sunt. si semper fuisse dicuntur. temporaliter movebantur: etiam sic omni tempore fuerunt. isti autem facti sunt. quando nullum erat tempus. nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit Apostolo obtemperandum praecipienti salubriter. quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. in cuius motu dicendum non est vel fuisse quod iam non sit. sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt. aeternitati immutabili non potest esse coaeternum. si eos recte lux illa primum facta significat aut illud potius caelum. aut: Erat iste mundus. non plus sapere quam oportet sapere. quando non erat Ierusalem. si semper fuit: vereor ne facilius iudicer affirmare quod nescio. quando non erat homo. Si enim de alio atque alio intellegatur. Si autem dixero non in tempore creatos angelos. 197 . tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit. ut propterea semper fuisse dicantur. sed in aliquo mutabili motu. nec si semper fuerunt. semper dominus fuit.

quod ante non fuerit. si autem vires suae capacitatis excedat. de via recta conantur avertere. 17. vel eius quoque ortu et occasu semper illis circuitibus repetito semperque repetendo. quoniam si non eadem repetantur. ut cum illis in circuitu ambulemus 29. ratio manifesta confringit. priorem suam sine initio vacationem tamquam inertem ac desidiosam et ideo sibi displicentem damnasse quodam modo atque ob hoc mutasse credatur. inquiunt. inquiunt. vel manente mundo mutabiliter. quibus vel manente mundo vel ipso quoque revolubiles ortus suos et occasus eisdem circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur. ne videlicet. coepit facere quod non fecerat. antequam homo primus creatus esset. ac per hoc Deus. si autem semper quidem temporalia. quod magis est mirandum. sed. praesertim tam longae sine initio diuturnitatis. quod in adiutorio Domini Dei nostri hos volubiles circulos. rerum quas facit omnium finitarum omnes finitas apud se rationes habet. quae tamen non fuerint Deo coaeterna. numquam quemquam fuisse hominem.. si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat. Nobis autem fas non est credere. sed semetipsos pro illo cogitantes. nisi quia in eius aeternitate atque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam praedestinatione fixum erat. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna. novo consilio faciunt (mutabiles quippe mentes gerunt): profecto non Deum. nec illi. nec ea futura. de sua humana mutabili angustaque metiuntur. quod dicunt nulla infinita ulla scientia posse comprehendi. in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit. Patitur quippe qui afficitur. . Dicit etiam Apostolus tempora aeterna. pervenisse. cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem. qui nondum erant ante tempora aeterna. non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum. quorum acutissimum illud putatur. si ratio refutare non posset. Nam quia illis quidquid novi faciendum venit in mentem. verum etiam promisit vitam aeternam. nec alium aliquem natura similem. ne sit temporalis eius operatio. et fit illis quod ait Apostolus: Comparantes enim semetipsos sibimetipsis non intellegunt 30.. quod mentem divinam omnino immutabilem. praeterita. aliter affici Deum cum vacat. inquiunt. Illud quoque non dubito. quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna. ut in circuitu falso ambulare quam vero et recto itinere malint. nec eumdem ipsum nescio quibus circuitibus nescio quotiens revolutum. 2. sed sibi comparant. quos opinio confingit. Has argumentationes. Deo tribuitur. sicut veniebat in mentem. Potest ad opus novum non novum. Sic enim ait: In spem vitae aeternae. quam manifestavit temporibus suis. 16. 1. nec paenitendo. manifestavit autem temporibus suis verbum suum 28. et ideo necesse est. quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim vita aeterna. cuius retro fuerit aeterna cessatio. quia prius cessaverat. Porro si illi circuitus admittantur. quod suo tempore futurum erat? Circuitus redeuntium temporum. Quae saecula praeterierint antequam genus institueretur humanum. sicut nec in eius opere labor conatus industria. nec improvida temeritas operum suorum. in illo autem non alteram praecedentem 198 . sed sempiternum adhibere consilium. ut crescendo plus capiat.. quem cogitare non possunt. fides irridere deberet. deficiet antequam crescat. quia nec affici dicendus est. non possunt infinita diversitate variata ulla eius scientia vel praescientia comprehendi. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent. eadem semper repeti eademque semper repetenda transcurrere. id est congruis. et mutabile est omne quod aliquid patitur. tamquam in eius natura fiat aliquid. nec ignavum otium. Novit quiescens agere et agens quiescere. unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei 27. me fateor ignorare. qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est.. sed quasi ad horam. sed alia atque alia perhibetur operatus ac sic aliquando etiam ad hominem faciendum. cum hominibus utique promiserit. 17. Huc accedit. Si enim pro viribus suis alatur infans. Quomodo autem promisit. quibus impii nostram simplicem pietatem. quem numquam antea fecerat. Hinc enim maxime isti errant. non illum. Non itaque in eius vacatione cogitetur ignavia desidia inertia. sed se ipsos. Sed et si prius cessavit et posterius operatus est (quod nescio quemadmodum ab homine possit intellegi): hoc procul dubio. fiet. refutantur quia immutabilis est mens divina. fortuita quadam inconstantia videatur fecisse quae fecit. si aliquando primum Dei opera coepta dicuntur. qua putant non posse quaecumque infinita comprehendi. Nihil creaturae Creatori est coaeternum. non scientia. quasi paenituerit eum prioris sine initio vacationis ac propterea sit operis aggressus initium. aliter cum operatur. bonitas autem eius numquam vacua fuisse credenda est.sed sapere ad temperantiam. quod dicitur prius et posterius.

qui talia videre possunt. certissimum est. Illud autem aliud quod dicunt. ut dicere audeant atque huic se voragini profundae impietatis immergant. quamvis infinitorum numerorum nullus sit numerus. quibus semper eadem per intervalla temporum necesse esse repeti existimantur. dicentes quod. et ut posterius essent. Nunc enim contra opinionem disputamus. quae super caelos sunt. Ergo et dispares inter se atque diversi sunt. sed quamlibet sit magnus et quamlibet ingentem multitudinem continens. et Salvator in Evangelio: Capilli. an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi. liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima permanente. de quo et propheta dicit: Qui profert numerose saeculum 33. quam non eis indiguerit. Nam caelum Deus vocavit firmamentum super quod sunt aquae 38. vestri omnes numerati sunt 34. apud quos Plato Deum magna auctoritate commendat mundum numeris fabricantem 31. Fortassis enim possit dici saeculum. sed aeterna praescientia contineret. Et apud nos Deo dictum legitur: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 32.altera subsequens mutavit aut abstulit voluntatem. nec ea provideret ex proximo tempore. qui eius scientiae limites figere praesumamus. Quod utrum ita faciat. verum etiam multiplicari potest. Saecula saeculorum non sunt circuitus. quidquid scientia comprehenditur. Quare si infinitas numerorum scientiae Dei. Omnis infinitas Deo finita est. quae cum tempore transeunt. qua comprehenditur. quoniam sive saecula saeculorum sint non eadem repetita. Infinitas itaque numeri. 19. sive saecula saeculorum aeterna sint temporalium tamquam dominantia subditorum. quae sunt saecula. tamquam efficientia saeculorum. qua illi circuitus asseruntur. ut. ut nullus eorum par esse cuicumque alteri possit. qui ex miseria liberantur. inquit. inquit. hinc eis. et usque ad quamdam summam numerorum scientia Dei pervenit. non potest Deus cuncta quae facit vel praescire ut faciat. idem ipse. cuius intellegentiae non est numerus. sive aliquid in ea definire valeamus. ut intellegantur saecula in sapientia Dei inconcussa stabilitate manentia istorum. ceteros ignorat? Quis hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isti contemnere numeros et eos dicere ad Dei scientiam non pertinere. Deus non agit aut scit in circuitibus. eis dumtaxat. neque hoc quod nunc agimus impedit. 199 . Quid ergo istorum duorum sit. inordinata et improvisa habere non posset. Itane numeros propter infinitatem nescit omnes Deus. sicut nihil aliud dicitur caelum caeli 37 quam caeli caelorum. et omnes infiniti sunt. ut nihil aliud perhibeatur saeculum saeculi quam saecula saeculorum. in ipsa ratione atque scientia numerorum non solum duplicari. si indiscussa interim differatur. nisi eisdem circuitibus temporum eadem temporalia repetantur. non est tamen incomprehensibilis ei. sed eas gratuita bonitate condiderit. ne in tanta obscuritate rerum affirmare temere aliquid audeamus. vel scire cum fecerit? cuius sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis tam incomprehensibili comprehensione omnia incomprehensibilia comprehendit. quod ei notus sit omnis numerus. cuius intellegentiae. quamdiu non fuerunt. quaecumque nova et dissimilia consequentia praecedentibus si semper facere vellet. quos maxime refellit aeterna vita sanctorum 40. et ut prius non essent egit. Absit itaque ut dubitemus. scientis comprehensione finitur: profecto et omnis infinitas quodam ineffabili modo Deo finita est. sed una eademque sempiterna et immutabili voluntate res. nec Dei scientia quae infinita sunt posse comprehendi: restat eis. sive nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio. quoniam in quocumque numero finem faciendum putaveris. quas condidit. et continuata sibi connexione copulentur quae appellantur saecula saeculorum 36. mirabiliter fortassis ostendens. 18. ad hos circuitus nihil pertinet. et tamen Psalmus: Et aquae. Ita vero suis quisque numerus proprietatibus terminatur. Eos quippe infinitos esse. Quapropter si. quia scientiae ipsius incomprehensibilis non est. definire non audeo. laudent nomen Domini 39. in sua beata immortalitate sine fine manentibus. et singuli quique finiti sunt. sed alterum ex altero connexione ordinatissima procurrentia. profundissima quaestio est. an ita dicantur saecula saeculorum. quaelibet autem illarum sententiarum de saeculis saeculorum vera sit. alia tamen atque alia ordinata dissimilitudine procurrentia. sicut in Psalmo canitur. cum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit. circuitus illi eadem revolventes locum non habent. quando esse coeperunt. esse non potest infinita: qui tandem nos sumus homunculi. quod non omnes numeros Deus noverit. non dico uno addito augeri. non est numerus 35.

post tam magna mala tamque multa et horrenda tandem aliquando per veram religionem atque sapientiam expiata atque finita ita pervenire ad conspectum Dei atque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem immutabilis immortalitatis eius.20. quae ab hac liberat. indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si vera essent.. cui se futurum novit inimicum. et ipsa miseriae novitas in ea facta est quae numquam fuit. nullo repetenda circuitu: cur in rebus mortalibus fieri non posse contenditur? Si dicunt non fieri in anima beatitudinis novitatem. 20. quibus amor ipse torpescat? Nam quis non remissius et tepidius amet eum. beatius tempora transigit anima misera. in quibus nulla nova fiunt. miseriis exsecrabilibus implicari. ut hic felicior sit exspectatio quam illic adeptio summi boni. ubi Deus amittatur. ubi beatitudo et miseria vicissim alternant. ut mors. ut. Homo in circuitibus numquam attingit beatitudinem. ubi nos futuros miseros aut in tanta veritatis luce nesciamus aut in summa felicitatis arce timeamus? Si enim venturam calamitatem ignoraturi sumus. sed revolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua. Haec autem novitas si non in rerum. et hoc propterea. 20. cuius adipiscendae amore flagramus. et hoc quidem valde magnum. 3. ubi per immundas nequitias beatitudo quaeratur. quae infinita sunt. cum de miseria liberatur in qua numquam fuit. sed non aeterna. non solum tacerentur prudentius. quam beata. tanto eum facilius ad beatitudinem perventurum. Sed absit ut vera sint. Quid enim illa beatitudine falsius atque fallacius. Quorum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus vitam (si tamen vita ista dicenda est. eo duce ac salvatore a vano et inepto impiorum circuitu iter fidei mentemque avertamus. Unde fit. hic saltem nesciamus. qui ea docent. Si enim liberatur anima non reditura ad miserias. turpi stultitiae. id est quae numquam desinat aeterna felicitas. quia per nescio quos circuitus nihil sit in rebus novi. et hoc cum ad eius plenam pro sua capacitate notitiam beatitudinis perfectione pervenerit? quando nec hominem amicum possit quisque amare fideliter. quando hic aeterna vita consequenda exspectatur. 2. quibus transactis ad beatitudinem sublevetur. sed interpositionibus falsae beatitudinis saepe ac sine fine rumpendam. quanto plus quisque amaverit Deum. verius semper miseri quam beati aliquando esse possimus. Absurdum est non esse novitatem. Nam si haec illic in memoria non habebimus et ideo beati erimus. 1. quae nobis minantur veram miseriam numquam finiendam. ab illa aeternitate veritate felicitate deiectos tartareae mortalitati. ibi metuimus imminentia. si autem nos illic clades imminens non latebit. ubi odio veritas habeatur. quod in libro decimo commemoravi 42. nihil ulterius tale patiatur: quanto magis nos istam inimicam Christianae fidei falsitatem detestari ac devitare debemus! His autem circuitibus evacuatis atque frustratis nulla necessitas nos compellit ideo putare non habere initium temporis ex quo esse coeperit genus humanum. Si autem dicunt neminem posse ad illam beatitudinem pervenire. quoniam ad eam revertitur. Sed quoniam haec falsa sunt clamante pietate. ordinem venit. ut ab eis liberata atque purgata. ut eam quandoque necesse sit deseri et eos. peritior est hic nostra miseria. ut possint Deo circuitibus definitis euntibus semper atque redeuntibus per nostras falsas beatitudines et veras miserias alternatim quidem. sed casu potius evenit. convincente veritate (illa enim nobis veraciter promittitur vera felicitas. ibi autem beata. sed repetuntur eadem quae fuerunt? Si autem et haec novitas ab ordinatione providentiae non 200 . ubi sunt illi determinati dimensique circuitus. ipsa certe liberatio nova fit. sicut numquam antea liberata est: fit in illa aliquid. quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea. sive ipsius rei vanitate permotus sive iam tempora Christiana reveritus. Si enim de istis circuitibus et sine cessatione alternantibus itionibus et reditionibus animarum Porphyrius Platonicus suorum opinionem sequi noluit. Atque ita spes nostrae infelicitatis est felix et felicitatis infelix. ubi venturam beatitudinem novimus. quod non et antea certis intervallis temporum fuerit et postea sit futurum. quandoque amittenda cognoscitur. quibus transactis in miseriam revolvatur. quem se cogitat necessario deserturum et contra eius veritatem sapientiamque sensurum. quod nobis est Christus 41. quae divina providentia gubernantur. mortis huius amore timeatur). cum ad Patrem redierit. quia hic mala praesentia patimur. Si autem in natura immortali fit tanta novitas nullo repetita. in huius vitae eruditione cognoverit: quomodo ergo fatentur. ita gravis.. et. quae potius mors est. cur hic per eorum scientiam gravatur amplius nostra miseria? Si autem ibi ea necessario scituri sumus. verum etiam (ut quomodo valeo dicam quod volo) doctius nescirentur. dicere maluit animam propter cognoscenda mala traditam mundo. qui deserunt. et hoc itidem atque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis intervallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum. quod antea numquam factum est. cuius erit semper retinenda et nulla infelicitate rumpenda certa securitas): viam rectam sequentes. nisi hos circuitus. in qua semper fuit.

si liberatarum animarum numerus. ut ex illo semper homines fierent. qui profecto crescere et ad suae quantitatis terminum pervenire sine aliquo non posset initio. sicuti sunt aquilae milvi. ut sunt columbi sturni. multiplicaret genus humanum. quantum potuimus. de quorum corporibus. quae ad miseriam numquam redeant. qui numquam antea fuit. nova facere et ineffabili praescientia voluntatem mutabilem non habere? Porro autem utrum animarum liberatarum nec ulterius ad miserias rediturarum numerus possit semper augeri. quam si id incohasset a pluribus. sive data sit anima sive lapsa sit: possunt fieri nova. Sed praevidebat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem vocandum remissisque peccatis iustificatum Spiritu Sancto sanctis angelis in aeterna pace sociandum.. quod ex uno homine Deus ad 201 . bella gesserunt. cui populo esset huius rei consideratio profutura. quoniam semper aliae atque aliae liberatae sunt et liberantur et liberabuntur: hoc certe concedunt. sed ut eo modo vehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas vinculumque concordiae.. ipsi viderint. quorum genus ex uno est ad commendandam concordiam propagatum. quae solitudinem magis appetant. ut tutius atque pacatius inter se rationalis voluntatis expertes bestiae sui generis viverent. infinitus sit numerus animarum. ut numquam ad miserias revolvantur. consequenter dicturi sunt infinitas. quae congregatae atque in gregibus malint vivere. finitas volunt. numquam ad eam deinceps rediturae. ante utique numquam fuit. Nec ignorabat Deus hominem peccaturum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi immanitate mortales. Hominem vero. ut. quae numquam fecerit. ita liberentur. leones lupi et quaecumque ita sunt. cervi damulae et cetera huiusmodi: utrumque tamen genus non ex singulis propagavit. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones. sed mundo novas. quae neque antea facta sint nec tamen a rerum ordine aliena sint. quando ne ipsam quidem feminam copulandam viro sicut ipsum creare illi placuit. novas animas fieri. Hoc ergo ut esset. quid causae est. ex quibus cotidie novi fiant homines. sed fieri numquam desinet? Si autem oportet ut certus sit liberatarum aliquis numerus animarum. aut initium et incrementum. 22. nos vero ratiocinationem nostram ex utroque latere terminamus. Unus creatur homo ad unitatem societatis. Nam si antiquas eas esse dicunt et retrorsum sempiternas. Quapropter quoniam circuitus illi iam explosi sunt. id est. quibus ad easdem miserias necessario putabatur anima reditura: quid restat convenientius pietati quam credere non esse impossibile Deo et ea. non solum factus est semel. quibus sit et nova miseria et nova liberatio. ut negetur creari potuisse quod numquam antea creatum esset. sed cum hoc fit in rebus nihil novi fieri. Et si potuit anima per imprudentiam facere sibi novam miseriam. quas neque antea fecerit nec umquam habuerit improvisas? Si autem dicunt liberatas quidem animas ad miseriam non reversuras. quam homines. ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanum.. libidinis servus aeternoque post mortem supplicio destinatus. explicata non est arduum videre multo fuisse melius quod factum est. ut ex uno homine. non sibi. si Creatori suo tamquam vero domino subditus praeceptum eius pia oboedientia custodiret. non utique solum sine humana societate deserendum. qualia homines. in consortium transiret angelicum. si autem Dominum Deum suum libera voluntate superbe atque inoboedienter usus offenderet.. 4. 20. quem primum condidit. si ita est. alias congreges instituerit. quas. Nam cum animantes alias solitarias et quodammodo solivagas. verum etiam cognationis affectu homines necterentur. quorum essent animae ab ista semper mortalitate liberandae. et ad vinculum concordiae quae naturalis est in bestiis. unum ac singulum creavit. Si enim potest. . Quantuslibet namque finitus numerus fuisset animarum. quae non esset improvisa divinae providentiae. neque iste numerus ulterius augeatur: etiam ipse sine dubio. si sapienter vixerint. Nec ullo modo explicabunt. quod initium eo modo antea numquam fuit. sed plura simul iussit existere. quarum ex aquis et terris plurium pullulavit exordium. ante quem nullus fuit. qui de rerum infinitate cohibenda tam subtiliter disputant. ut Deo notae esse possint. ut hanc quoque in rerum ordine includeret et ab hac eam non improvide liberaret: qua tandem temeritate humanae vanitatis audemus negare divinitatem facere posse res.excluditur.. .. Hac igitur quaestione difficillima propter aeternitatem Dei nova creantis sine novitate aliqua voluntatis. sine morte media beatam immortalitatem absque ullo termine consecutus. quicumque erit. si non tantum inter se naturae similitudine. infinitis retro saeculis sufficere non valeret. morti addictus bestialiter viveret. novissima inimica morte destructa 43. creatus est homo. 21. sed ex ipso. quomodo in rebus. cuius naturam quodammodo mediam inter angelos bestiasque condebat.

quae germinibus erumpentia promovet et fixa radicibus continet. qua per rationem atque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et volatilibus. quae non solum naturales corporum species. qui divinam mentem facere vel curare ista non credunt. sed facere. genus instituisset humanum. in quibus homo praecipuum diisque ipsis cognatum teneret locum. permissu sive iussu eius animalia facta esse cuncta mortalia. quoniam non noverunt. Et quamvis anima sic vel sic affecta praegnantis valeat aliquibus velut induere qualitatibus fetum. Sed cum his nullum nobis est in his libris negotium. sed facere. qua fit ut omnino naturae sint. Ita nec feminam sui puerperii creatricem appellare debemus. ut videre solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. quae fieri nescit. verum etiam ipsas animantium animas. Cum enim alia sit species. tam non eos dicimus creatores animalium. nec tribuere illis audeo quod forte non possunt. quam nec agricolas frugum atque arborum. ut ita dicam. etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto fecit 46. Creationem tamen conditionemque omnium naturarum. nec debeo derogare quod possunt. animam hominis esse voluisset. dum non fit. qui mundum ipsum et angelos sine ullo mundo et sine ullis angelis fecit. quos illi deos libentius appellant. Homo creatus est ut Deo serviat. Unus Deus creare potest. qua quaerunt unde iuste videantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis. sed qui incrementum dat Deus 50. etiamsi adhibent vel iussi vel permissi operationem suam rebus quae gignuntur in mundo. cum legamus: Neque qui plantat est aliquid neque qui rigat. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere. Et cum virum terreno formasset ex pulvere eique animam qualem dixi sive quam iam fecerat sufflando indidisset 45 sive potius sufflando fecisset eumque flatum. quae noverunt de humanis conceptibus atque partubus. quamvis mater omnium fecunda videatur.commendandum hominibus. qui dixit: Caelum et terram ego impleo 48. Qua enim vi divina et. sicut de virgis variatis fecit Iacob. fabricantes. quem sufflando fecit (nam quid est aliud sufflare quam flatum facere?). qui etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus animalium. ut pecora colore varia gignerentur 53 : naturam tamen illam. et cuius sapientia est. quae mentem huiusmodi non haberent. ut Deus. incredibiliora viderentur. sicut operantur homines figuli et fabri atque id genus opifices. si inexpertis narrarentur. cum itidem legamus: Deus illi dat corpus quomodo voluerit et unicuique seminum proprium corpus 51. effectiva. quos quidem ipse creaverit. Proinde facti primitus angeli cuiusmodi ministerium praebuerint Creatori cetera facienti nescio. 24. cui se etiam ipsi debere quod sunt cum gratiarum actione noverunt. qua novit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina. qui fabricatus est mundum. ex his usitatis et cotidianis metiuntur operibus. et antequam possit intellegi. accepit speciem. tam ipsa non 202 . si superstitione careant. Angeli autem. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt. quas videmus in rebus quibusque nascentibus non extrinsecus adhiberi. eis quoque faventibus illi Deo tribuo. quae attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter 49. qui virtutem ac sapientiam Dei. quae intrinsecus efficientes causas habet de secreto et occulto naturae viventis atque intellegentis arbitrio. sed ne ipsam quidem terram. qui etiam visibilia invisibiliter operatur. alia vero. quasi non haec ipsa. haec autem altera non nisi uni artifici. quamvis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis quam operibus divinae mentis assignent. facit: supra dicta illa species artificibus quibusque tribuatur. quae fieri nescit. novi te 52. Sed haec fabulosa potius quam vera esse arbitrantur. infideliter cogitant. ea vero. rutunditas caeli et rutunditas solis: eadem vi divina et effectiva. quam ei grata sit etiam in pluribus unitas. sed ab aliis minoribus 47. Manus Dei potentia Dei est. Illi autem qui Platoni suo credunt non ab illo summo Deo. quod artis industria potuerint. sed potius illum qui cuidam famulo suo dixit: Priusquam te formarem in utero. quae adhibetur extrinsecus cuicumque materiae corporali. accepit speciem rutunditas oculi et rutunditas pomi et ceterae figurae naturales. creatori et conditori Deo. facile carebunt etiam huius opinionis errore. Non solum igitur agricolas non dicimus fructuum quorumque creatores. quae gignitur. sed intima Creatoris potentia. Omnia facit Deus in quantum sunt. quae primitus instituta sunt. 23 Fecit ergo Deus hominem ad imaginem suam 44. cum mundus fieret. 25. Talem quippe illi animam creavit.

non facit nisi summus Deus. sicut ante quam fierent non fuerunt. sed corporum 54. quaelibet etiam desideria motusve animae matris valeant aliquid liniamentorum aut colorum aspergere teneris mollibusque conceptibus: ipsas omnino naturas. sed non relictus est solus. Nam si nulla causa est vivendi in hoc corpore nisi propter pendenda supplicia: quomodo dicit idem Plato aliter mundum fieri non potuisse pulcherrimum atque optimum. ipsi vero mortalem attexerent. nisi quos ipse creaverit. Cur ergo ex latere viri femina facta sit. id est ad divina beneficia. Quaelibet igitur corporales vel seminales causae gignendis rebus adhibeantur. quia prima. Ita sane Plato minores et a summo Deo factos deos effectores esse voluit animalium ceterorum. et si qua forte alia maior latet. aut eos nobis deos colendos non praedicent. propter luendas poenas ad corpora redire mortalia. et omnium viventium sive in caelo sive in terra nullus est conditor. id est et immortalium et mortalium. quos a nobis volunt quasi parentes et conditores nostros coli. quam forinsecus corporalibus opifices rebus imponunt. et hoc primum quodammodo prodigium quid praefiguraverit. cuius occulta potentia cuncta penetrans incontaminabili praesentia facit esse quidquid aliquo modo est. Aut ergo desinant Platonici poenas animarum ex istis corporibus comminari. eum animalium quoque universorum. quorum voluntate consilio imperio fabricatae sunt. conditorem agnoscit et praedicat. 26. sed inclusores alligatoresque nostros ergastulis aerumnosis et gravissimis vinculis. nec institutores. Porphyrius tantummodo ad hominum 55 : sequitur eos. quae sic vel sic in suo genere afficiantur. Quod vero femina illi ex eius latere facta est. ut ita dicam. cum ad istam vitam denuo revolvuntur. natura loqueretur humana. nec operarios habet. illam Romulum. Quis enim alius creator est temporum. Neque commodius contra vitium discordiae vel cavendum ne existeret. nisi omnium animalium. In quibus terrenis praecipuus ab illo ad eius imaginem homo propter eam causam. Qui autem ista non credunt. Haec opera Dei propterea sunt utique inusitata. hortantur. qua vel mortales conditi sumus. qui immoderate atque inhoneste vixerint. Unde quoniam Porphyrius propter animae purgationem dicit corpus omne fugiendum simulque cum suo Platone aliisque Platonicis sentit eos. si usitato naturae curriculo gignerentur. prodigia dicerentur. quam dixi. divinum munus est: quomodo poena est ad ista corpora. nulla facta prodigia debent credere. qui neque ex ea materia facit aliquid. in quantumcumque est. quam recordationem illius parentis. neque enim et ipsa. cum tamen sit utrumque falsissimum. quantum me Deus adiuverit. ut dicant deos istos. quam ipse non fecerit. Quapropter si in illa specie. quorum in nobis operationem. quorum motibus currerent tempora? Quid de mundo Platonici sentiant. Merito igitur vera religio. factus est unus. sicut mundi universi. Plato quidem etiam bestiarum. ita non erunt. quae posuit prodigia super terram 60. nisi qui fecit ea. ut hac admonitione etiam in multis concors unitas servaretur. frustra gignitur? Ait quidam Psalmus sacer: Venite et videte opera Domini. ita omnium animalium species aeterna intellegentia continebat: quomodo non ipse cuncta condebat? An aliquorum esse artifex nollet. quorum efficiendorum artem ineffabilis eius et ineffabiliter laudabilis mens haberet 58 ? Unum creavit Deus hominem ut concors esset genus humanum. nihil esse aliud quam fabros compedum carcerumve nostrorum. 203 . ut immortalem partem ab ipso sumerent. generibus impleretur 56 ? Si autem nostra institutio. quem propterea Deus creare voluit unum. quia nisi faciente illo non tale vel tale esset. et si potentiam suam. fabricatoriam rebus subtrahat. tam sociale natura. Nihil enim est quam hoc genus tam discordiosum vitio. Proinde animarum nostrarum eos creatores noluit esse. etiam hic satis significatum est quam cara mariti et uxoris debeat esse coniunctio. 1. vel sanandum cum exstitisset. de quo multitudo propagaretur 59. 27. Sed ante dico aeternitate. quamvis eius causa lateat. dicetur alio loco. quem mundi universi. quam nec ipsa se fecit. Quid autem sub tanta gubernatione divinae providentiae. Ex primo homine duae civitates exortae sunt. Nam neque ita luunt poenas animae. remeare? Et si Deus. urbem Romam et urbem Alexandriam non fabros et architectos. sive operationibus angelorum aut hominum aut quorumque animalium sive marium feminarumque mixtionibus. ut quantum possumus fugiamus et evadamus.fecit. hoc est et animarum et corporum. quod assidue Plato commemorat 57. sed prorsus esse non posset. illam Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius non nisi Deum debemus conditorem dicere naturarum. non tempore. nisi a quo facta sunt caelum et terra. sed reges.

si non peccassent. et primam fuisse animae mortem a Deo recessisse. De terrenis corporibus. De ea morte. Quod sicut iniqui male utuntur lege. De lapsu primorum hominum. quae mala est. Nunc quoniam liber iste claudendus est. nondum quidem secundum evidentiam. Quod in sanctis primae mortis pro veritate susceptio secundae sit mortis abolitio. et ea cui corpus obnoxium est. cum Plato inducat summum Deum diis minoribus promittentem. 204 . 10. 17. 16. 4. quamvis occulto Dei iudicio. immortales futuros fuisse non credunt. qui primos homines. De philosophis. per quem est contracta mortalitas. 8. 14. qui animae separationem a corpore non putant esse poenalem. qui primitus factus est. quae per peccatum primorum hominum in omnes homines pertransiit. Cum enim scriptum sit: Universae viae Domini misericordia et veritas 61 : nec iniusta eius gratia nec crudelis potest esse iustitia. Praevaricatio primorum hominum quam primam senserit poenam. id est poena peccati. 13. etiam in sanctis poena peccati sit. quam quidam non regenerati pro Christi confessione suscipiunt. quae philosophi affirmant in caelestibus esse non posse. Quam mortem primis hominibus Deus. 12. Ex illo enim futuri erant homines. 15 LIBER XIII BREVICULUS 1. 9. 18. qui per gratiam regenerationis absoluti sunt a peccato. quod numquam sint corporibus exuendi. 19. si mandatum eius transgrederentur. 7. iam tamen secundum Dei praescientiam exortas fuisse existimemus in genere humano societates tamquam civitates duas. 15. 2. Quod Adam peccaturus prius ipse reliquerit Deum. Utrum mors. fuerit comminatus. Tempus mortis. 3. in hoc primo homine. 2. Contra eos. alii bonis in praemio sociandi. Qualis homo sit factus a Deo et in quam sortem deciderit suae voluntatis arbitrio. quo vitae sensus aufertur. in morientibus an in mortuis esse dicendum sit. non auferatur mors. ita iusti bene utuntur morte. De generali mortis malo. qui asserunt corpora terrena incorruptibilia fieri et aeterna non posse. 11. quae animae semper utcumque victurae accidere potest. alii malis angelis in supplicio. sed tamen iusto. 5. naturali pondere revocetur ad terram. quae bona est. An vita mortalium mors potius quam vita dicenda sit. 6. De morte. quo animae et corporis societas separatur. quam relinqueretur a Deo. An quisquam simul et vivens esse possit et mortuus. Contra eorum dogmata. Cur ab his. quia.27. quod terrenum est. aeternitatem animarum volunt carere corporibus.

cum anima Deo deserta deserit corpus. mors est. in quo anima non vivendi causa est. quoniam deseri omni vita potest nec per se ipsum aliquatenus vivit.20. Sed de ipso genere mortis video mihi paulo diligentius disserendum. sentire tormenta. quia non vivit ex Deo. Quod caro sanctorum. ut etiam si peccassent mori omnino non possent 1. cum id deserit anima. ideo nec vivere corpus dicendum est. sed dolendi? Vivit itaque anima ex Deo. quo angelos. Huiusmodi autem totius hominis mortem illa sequitur. qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam 4. sed dolore poenalis est. sed corporum vita est. id est totius hominis. in quo primi homines fuerunt. Mors corporis et animae est. dolor autem malum. recte mors animae dicitur. Verum in damnatione novissima quamvis homo sentire non desinat. corpus autem ideo mortale. cum vivat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia. LIBER DECIMUS TERTIUS REDEMPTUS HOMO IN VITAM AETERNAM RESTITUITUR Qui de morte sit modus (1-11) Ex peccato mors orta est. Nam in illa ultima poena ac sempiterna. sicut corporis. quia sensus ipse nec voluptate suavis nec quiete salubris. 22. non immerito mors est potius appellata quam vita. ut non in spiritum caro vertatur. quam fuit primorum hominum ante peccatum. quantulacumque propria vita. Quid intellegendum sit de corpore animali et de corpore spiritali. non enim potest bene vivere nisi Deo in se operante quod bonum est. ex qua et immortales sunt. De prima 205 . quam Dominus fecit dicens discipulis suis: Accipite Spiritum Sanctum. et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. De corporibus sanctorum post resurrectionem. quam possunt eis animae etiam mortuae. quae post resurrectionem futura sunt. immo primorum hominum. quod etiam in libro superiore iam diximus 2. inoboedientes autem mors plecteret damnatione iustissima. condiderat Deus homines. sed animatum sentiensque cruciatur. ut nulla diremptione separentur: mirum videri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi. cum eam deserit Deus. cum anima vivit in corpore. Ita enim nec ex Deo vivit ipsa nec corpus ex ipsa. Quod cum ante non fiat. Nam ideo dicitur immortalis. 1. 21. salva veritate narrationis historicae de corporali loco. Hanc Salvator significavit. Expeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis. Ergo utriusque rei. Impiorum namque in corporibus vita non animarum. 2. sive Dei et animae sive animae et corporis. An quia vita qualiscumque aliquod bonum est. Ideo autem secunda. quam cum anima corpori sic fuerit copulata. qua fit cohaerentium diremptio naturarum. quod recte per significationem eius spiritale aliquid intellegatur. hoc est Deo desertae. cum vivit bene. Quamvis enim anima humana veraciter immortalis perhibeatur. quam secundam mortem divinorum eloquiorum appellat auctoritas 3. de qua suo loco diligentius disserendum est 5. Non enim eo modo. vivit autem corpus ex anima. seu vivat ipsa seu non vivat ex Deo. mors autem corporis quonam modo. habet tamen quamdam etiam ipsa mortem suam. quia modo quodam quantulocumque non desinit vivere atque sentire. qua non anima deseritur. non desistente. 23. in meliorem reparanda sit qualitatem. De paradiso. 24. vel illa. qui vero vivificentur in Christo. sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interventu mortis angelica immortalitas et beata aeternitas sequeretur. Qualiter accipienda sit vel illa insufflatio Dei. Mors igitur animae fit. et qui moriantur in Adam. conferre. quae nunc requiescit in spe. tamen. ubi ait: Eum timete. qua primus homo factus est in animam viventem. quae sic spiritalia erunt. quia post illam primam est.

non peccant isti. et fit iusti meritum etiam supplicium peccatoris. etiam naturaliter sequeretur in nascentibus ceteris. non deberet bonis bona esse. nisi peccavissent. ut etiam quidquid de eorum stirpe esset exortum eadem poena teneretur obnoxium. non morerentur. confestim sui operis quaerendo et sumendo mercedem. nasceretur. Non enim aliud ex eis. nisi quod infantes infirmiores etiam cernimus in usu motuque membrorum et sensu appetendi atque vitandi. quod sunt primi iniqui non credendo perpessi. quod bonis bona sit. In primo igitur homine per feminam in progeniem transiturum universum genus humanum fuit. sed nulla. hoc est et proles homo. id est obnoxios peccato mortique generaret. Mortui sunt ergo illi. Nisi enim peccassent illi. quod est autem parens homo. quando illa coniugum copula divinam sententiam suae damnationis excepit. non intellexit. tractata ac soluta est. hoc genuit. Cur enim esset ulla poena in quibus non essent ulla punienda? Quapropter fatendum est primos quidem homines ita fuisse institutos. quae accidere non posset nisi malis 7 ? Sed rursus si non nisi malis posset accidere. nunc impletur iustitia moriendo. quod poenaliter praecessit in peccantibus hominibus primis. mandatum transgrediemini. sicut enim scriptum est: Homo in honore cum esset. Nunc vero maiore et mirabiliore gratia Salvatoris in usus iustitiae peccati poena conversa est. quam videmus in parvulis. ne pecces. tamquam se tanto attollat excellentius supra cetera animantia vis humana. quam quod ipsi fuerant. quia peccaverunt. si peccaveris 12. Neque enim ita homo ex homine. Verum hoc in sanctis martyribus. ipsa fides enervaretur. quibus alterutrum a persecutore proponitur. quoniam. Non enim ad infantilem hebetudinem et infirmitatem animi et corporis. Pulvis namque homini faciendo materies fuit. si regenerationis sacramentum continuo sequeretur immortalitas corporis. Proinde quod est terra. nisi moriantur. quamvis ablato iam criminis nexu. A quo peccati vinculo si per Mediatoris Christi gratiam solvuntur infantes. sed eosdem primos peccatores ita fuisse morte multatos. sed cum peccaret et puniretur. nunc suscipiendum est. quomodo poterit obtineri. Iusti enim malunt credendo perpeti. sed hactenus in eo natura humana vitiata atque mutata est. si et ipsa peccati poena est. nunc dicitur martyri: Morere. comparatus est pecoribus non intellegentibus et similis factus est eis 8. Quod tunc timendum fuerat. peccato vel poena ille redactus est (quae Deus voluit esse tamquam primordia catulorum. homo autem homini gignendo parens. et quod homo factus est. quae tunc est fides. quorum per gratiam reatus aboletur: iam ista quaestio in alio nostro opere. velut sagitta cum arcus extenditur. sed iam nec fides esset. quod etiam ipsa sit poena peccati? Hanc enim primi hominis. fit per 206 . quando exspectatur in spe. malis mala. etiam mortis fuerat superandus timor. quam sunt aliorum tenerrimi fetus animalium. bonis sit bona. Fidei autem robore atque certamine. Factum est per illorum culpam. ut veniretur in poenam. Sic per ineffabilem Dei misericordiam et ipsa poena vitiorum transit in arma virtutis. Cum parvulis autem baptizandis quis non ad Christi gratiam propterea potius curreret. peccabunt autem isti. nullum mortis experirentur genus. Tunc enim dictum est homini: Morieris. si post lavacrum regenerationis 11 iam sancti non possent mortem perpeti corporalem. quamvis ex terra facta sit caro. cur vel ipsam patiantur. quod in sanctis martyribus maxime eminuit. Tunc dictum est: Si mandatum transgressi fueritis. atque ita id. utrum re vera mors. quod in re nondum videtur 10. morte moriemini. quia moriuntur. quia si ita est. ut non peccaretur. quod scripsimus de baptismo parvulorum. nunc dicitur: Si mortem recusaveritis. ubi dictum est ad hoc relinqui animae experimentum separationis a corpore. Ex peccato etiam progenies experitur mortem. 3. ita nulli bona 6. 4. Tunc enim mors est acquisita peccando. retrorsum reducta distulerit). in secundam vero illam sine fine poenalem liberati a peccati obligatione non transeunt. ut aut deserant fidem aut sufferant mortem. quantum quidem attinet ad peccati et mortis originem. quanto magis impetum suum. secunda vero sine dubio sicut nullorum bonorum est. non cum crearetur. ut. non ergo ad ista infantilia rudimenta praesumptione illicita et damnatione iusta prolapsus vel impulsus est primus homo 9. Pro magnitudine quippe culpae illius naturam damnatio mutavit in peius. sicut homo ex pulvere. quod vitio poenaque factus est. hanc solam mortem perpeti possunt. qua separantur anima et corpus. ne peccetur. ut. Si quem vero movet. quorum parentes in bestialem vitam mortemque deiecerat. ne a corpore solveretur? Atque ita non invisibili praemio probaretur fides. ut repugnantem pateretur in membris inoboedientiam concupiscendi et obstringeretur necessitate moriendi. Quae sit mors parvulorum et martyrum. in maioribus dumtaxat aetatibus. Non autem dissimulanda nascitur quaestio. quae animam seiungit a corpore. Quo pacto igitur bona esse possit bonis. cuius profecto certaminis esset nulla victoria. si non peccassent. non hoc est caro. nulla gloria (quia nec ipsum omnino posset esse certamen). perpessi utique non fuissent.igitur corporis morte dici potest.

Remittitur peccatum lavacro et martyrio. inquit. non intrabit in regnum caelorum 17. id est separationem animae a corpore. quamvis sit lex bonum. ideo non distulerunt. et alio loco: Qui perdiderit animam suam propter me. quia in tantam utilitatem non vi sua. quando iustitia non sic diligitur. Ac per hoc lex quidem bona est. in quo lavacro et illis facinus tam immane dimissum est. quod timore mortis negaverant Christum. qui. non dubitavit dicere virtutem esse peccati. Quae virtus peccati sit lex. quoniam virtus est dicta peccati: ideo ipse alio loco versans huiusmodi quaestionem: Itaque. qua utrumque divellitur. ita nec mors bonum est. Super modum dixit. quando auget peccantium concupiscentiam. Pie potest mors tolerari. Quid enim pretiosius quam mors. cum vel illa pro iniquitate deseritur et efficit praevaricatores. ut. per quam fit ut et delicta omnia dimittantur et merita cumulatius augeantur? Neque enim tanti sunt meriti. mors autem mala. quia etiam praevaricatio additur. vel ista pro veritate suscipitur et efficit martyres. quamvis sit mors malum. baptizati sunt deletisque omnibus peccatis ex hac vita emigrarunt. Auget enim prohibitio desiderium operis illiciti. et cum sit mors peccati retributio. Quapropter quod attinet ad corporis mortem. qui occiderant Christum. ut ad eum acquirendum suam non cunctarentur impendere. Sed ne propterea lex putaretur malum. cum eam patiuntur. mihi factum est mors? Absit. qui ex ipso inerat animae carnisque complexu. quia stipendium est peccati 15. Ita cum ex hominis primi perpetuata propagine procul dubio sit mors poena nascentis. quando auget patientium gloriam. ut peccandi cupiditas eius delectatione vincatur. instrumentum fieret. 5. donec omnis adimatur sensus. inveniet eam 19. Quod ergo bonum est. per bonum mihi operatum est mortem. cum possent.istorum poenam. tantum Christum amare possent. nulli bona est 16. quamdiu moratur. ut et mali male lege utantur. non quia mors bonum aliquod facta est. quod cum gravi sensu adimit sensum. Quidquid tamen illud est in morientibus. inquit. Sed peccatum. quod ad poenam peccati fuerat antea constitutum. quantum peccatum gratia non subveniente ad nocendum valeret. pie fideliterque tolerando auget meritum patientiae. quam vitae constat esse contrariam. Aculeus. quae tunc metuenda proposita est. qui morientes appellantur. quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. et boni bene moriantur. aliquando impetrat. in eos usus redactum esse monstravit. quia prohibitio est peccati. mortis est peccatum. Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lavacro pro Christi confessione moriuntur. qui mortem. Quam totam molestiam nonnumquam unus ictus corporis vel animae raptus intercipit nec eam sentiri praeveniente celeritate permittit. sed etiam malis. ut inde iustitiae fructus uberior nasceretur. tantum eis valet ad dimittenda peccata. Cur hoc commemorandum putavimus? Quia scilicet. Hinc est quod scriptum est: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 20. Verissime omnino. Qui enim dixit: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu. etiam ipsam legem. quibus cum tanta gratia est praemissa et praerogata mors Christi. ne veniatur in culpam. Habet enim asperum sensum et contra naturam vis ipsa. cum mortem differre non possent. quanti sunt hi. tamen si pro pietate iustitiaque pendatur. 7. etiam hoc eis in illo lavacro dimitteretur. quae antea malum fuit. verum etiam bonis: ita iustitia bene non tantum bonis. ut appareat peccatum. alia sententia istos fecit exceptos. ubi non minus generaliter ait: Qui me confessus fuerit coram hominibus. Mors ergo non ideo bonum videri debet. ut nihil retribuatur peccato. quod fuerat in vivente coniunctum atque consertum. non nisi divina subvenit gratia. ut fiat super modum peccator aut peccatum per mandatum 14. Quod utique si fecissent. sed quemadmodum iniustitia male utitur non tantum malis. lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. ut eum in tanto vitae discrimine sub tanta spe veniae negare non possent? Mors igitur pretiosa sanctorum. 207 . qua prohibetur peccatum. per quod transiretur ad vitam. non aufert vocabulum poenae. Sed quando sine abundantia gratiae Spiritus illius. 6. sed tantam Deus fidei praestitit gratiam. virtus autem peccati lex 13. inquit. quia maluerunt Christum confitendo finire vitam quam eum negando ad eius baptismum pervenire. sed divina opitulatione conversa est. Apostolus cum vellet ostendere. Hinc fit. fit gloria renascentis. cum peccandi aucta libidine etiam lex ipsa contemnitur. ut mors. confitebor et ego eum coram Patre meo qui in caelis est 18. Ut autem diligatur et delectet vera iustitia. qui ubi vult spirat 21. sicut lex non est malum.

in qua vivit. Quamdiu enim sentiunt. qui nondum mortui sunt. erat in morte? Numquam igitur in vita homo est. sed urgentur omnes pari motu nec diverso impelluntur accessu. adhuc tamen in vita. aliud tardius ambulasse. ex quo in illo agi coeperit ipsa mors. An potius et in vita et in morte simul est. si moriens et vivens simul esse nullus potest. Sed si. non possumus negare viventem. ac sic totius hominis prima morte completa secunda excipiat sempiterna. Nemo quippe est. utrum post mortem potius an in morte dicendum est? Si enim post mortem est. quando erat. Idem ipse igitur simul et moriens est et vivens. etiam cum quisque pro veritate fideliter et laudabiliter moritur. qui iam mortui nuncupantur. sed imminente morte iam extrema et mortifera afflictione iactantur. donec tota detrahatur. in morte autem. cum eam morientes patiuntur cumque in eis ut moriantur facit. Ex quo enim quisque in isto corpore morituro esse coeperit. et incipiat iam tempus esse post mortem. Bona mors si pie toleratur. quae secunda dicitur. sed post eam vita praesens animae bona seu mala est. Aut si moriens potius dicendus est. quidquid temporis vivitur. Nullus est ergo moriens nisi vivens. iam non ipsa mors. sed laudabiliter toleratur pro tenendo vel adipiscendo bono. Porro si ex illo quisque incipit mori. quae agebatur. quia illa. sed post mortem potius erit: quando sit in morte quis dixerit? Nam neque ullus moriens erit. Quamdiu quippe anima in corpore est. nunc suscipienda proponatur. nemini bona est. impiorum autem poenas luunt. corpora revivescant. non morientes. vita cedens. Quid enim aliud diebus horis momentisque singulis agitur. hoc est esse in morte. ne Deo ab anima separato etiam ipsa separetur a corpore. cum vero in ea sunt. in quanta sunt quos agere animam dicimus. Ac per hoc quomodo morientes dicamus eos. in quo nemo vel paululum stare vel aliquanto tardius ire permittitur. profecto qui nondum anima caruit adhuc vivit. quoniam. non absurde dicitur et malis mala et bonis bona. ne tota contingat et secunda insuper. Quocirca mors quidem. qui non ei post annum sit. alter remotius. sed plus itineris conficit. quo animae a corpore separatae aut in bonis sunt aut in malis. quam ante annum fuit. et hodie quam heri. Peracta autem mors quonam modo vel bona vel mala est. sed cum aequaliter et aequalia momenta raperentur ambobus. hoc est quando eam patiebantur. explicare difficile est. etiamsi recte isti appellantur morientes. sed mortui nuncupantur. sed morti accedens. ex quo esse incipit in hoc corpore. cum morerentur. cum abscesserit. et paulo post quam nunc. in morte est 23. 10. ut veniatur in mortem. et cotidie fit minus minusque quod restat. 8. aufert omnem corporis sensum. Hoc enim agit eius mutabilitas toto tempore vitae huius (si tamen vita dicenda est). et nunc quam paulo ante propinquior. quoniam. impleatur. Ideo quippe aliquid eius suscipitur. quia iam moritur. donec istarum ad aeternam vitam. quae transacta atque praeterita est. qui ea propinquante molestus est. 9. et cras quam hodie. ante mortem quam in morte potius esse dicendi sunt. cum in tanta est extremitate vitae.ne peccatum committeretur. quia nondum abscessit a corpore. quo malo bene utuntur boni. ex quo est in isto corpore moriente potius quam vivente. et si adhuc vivunt. si et in vita et in morte simul non potest esse. In requie sunt enim animae piorum a corpore separatae. accedat. quid est vitae 208 . Sed id tempus. quae iam non est? Porro si adhuc diligentius attendamus. Si enim diligentius consideremus. de spatio vivendi demitur. illarum vero ad aeternam mortem. quid est quod detrahitur. nec simul quisquam potest esse vivens et moriens: nescio quando sit vivens. Nemo moriens non vivit. quoniam gravis et molestus eius inerat sensus. cum vita detraheretur. cuius gravem ac molestum in morientibus diximus sensum. celerius diem duxit quam ille. nondum autem in morte. Aliud est autem amplius viae peregisse. non lentius pergit. Suscipitur enim animae a corpore separatio. cum vita detrahitur? Si enim non est in vita. Neque enim. quia inest anima corpori. cum mors quae iam impendet advenerit. in vita scilicet. quod. nec illa mors esse apparebit. Vita ad mortem agitur. post mortem iam erit. donec eius fiat perfecta consumptio? Si autem non est in morte. alter habuit propius. ut dixi 22. quae numquam finiatur. cum venerit. quam cursus ad mortem. adhuc utique vivunt. in cuius iam corpore agitur ut moriatur. id est vitae detractio (quia. Qui ergo usque ad mortem productiora spatia temporis agit. ut peccatum non committatur commissumque deleatur magnaeque victoriae debita iustitiae palma reddatur. nec tunc in morte. cui vita brevior fuit. mors cavetur. Mors autem tunc eis mala erat. quo non impari velocitate ambo currebant. ut omnino nihil sit aliud tempus vitae huius. donec ea consumpta mors. cum detrahendo finita fuerit. quia. non in morte): profecto. cui longior. numquam in eo non agitur ut mors veniat.

id est in morte. id est in morte. sed moriens in vita. esse comprehenditur. nisi quia mors erat. iam non est. iudicio fortasse divino. ac per hoc numquam viventes. si mors nulla est. Perit igitur inter utrumque. quia hoc ante mortem. Sed hoc est. cum detraheretur. non in morte. quod est moritur. ea regula qua cetera talia declinantur. 2. iam esse dicamus in morte (cui enim propinquat peragendo vitae suae tempora. utique dolentes. et qui in dolore. etsi non humana industria. sed moriens. languentes. qui in somno sunt. ne ista ratione mors corporis nulla esse dicatur? Si enim est. dicitur. procul dubio vivit homo. non in morte. sed quoniam nomina sunt. si vivere destitit. sed in aeternam poenam potius utriusque complexu. pro participio praeteriti temporis ponitur nomen. ubi neque sit vivens. quasi ut declinetur. Nam si ea detracta non est homo in morte. . velut cum ita loquimur: Moriens ille testatus est. Illud autem. non in morte esse dicendus est. ut. sed in morte esse non dubitat dicere. Namque ab eo quod est oritur. Non enim adhuc moriuntur. Ita etiam in transcursu temporum quaeritur praesens. Nunc autem non solum est. quomodo fatuus. quia sine ullo spatio est. quamvis in somno positos dicamus dormientes. Vivens. responderi assolet. qui constat ex anima et corpore. Illa est enim gravior et omnium malorum pessima. non est moriens. Loquamur etiam sicut loquitur Scriptura divina. quae non fit separatione animae et corporis. Sic enim dicitur mortuus. Donec enim revivescant. arduus. qui. quonam modo vel morientes dicantur vivere vel iam mortui etiam post mortem adhuc esse dicantur in morte. si quaeramus praeteriti temporis verbum. sed post mortem: quando. ut re vera nulla mors esset. donec evigilet. Sed rursus si nulla mors est ante quid vel post. ut nec ulla explicari locutione possit nec ulla ratione vitari. priusquam mors accidat. sine tempore declinantur. sicuti eos. qui iam sunt mortui. ut hominem. hoc iam post mortem. post mortem. Dicamus et de praesenti tempore ut possumus. quantum attinet ad corporis mortem. et: Illis atque illis illud atque illud moriens dereliquit. ac per hoc adhuc ante mortem. priusquam resurgant. sed semper in morte. dicimus dormientes. sed vivens. adhuc non est. verum etiam tam molesta est. Unde non importune neque incongrue arbitror accidisse. Etenim antequam mors veniat. quid est quod dicitur ante mortem sive post mortem? Nam et hoc inaniter dicitur. Si autem absurdum est. Dicamus etiam cum acciderit: Post mortem illius vel illius factum est illud aut illud. ortus est. quemadmodum id quod significat non potest agendo. quo moriens vel in morte sit. in latina lingua nec grammatici declinare potuerint. neque mortuus. 11. antequam ad mortem perveniat. non moriens. Quomodo enim post mortem. Ibi e contrario non erunt homines ante mortem atque post mortem. iam post mortem est. qui memor sit tui 26. cum vita fuerit corpori tota detracta. quae non sunt praeteriti temporis. 1. Numquam ergo moriens. ut. post mortem iam dicitur. Quamdiu quippe est anima in corpore. u littera geminata. at vero mortui. 209 . quod declinari non potest. iam sunt a corporibus separati. Loquamur ergo secundum consuetudinem (non enim aliter debemus) et dicamus: Ante mortem. per quod transitur ex futuro in praeteritum 24. et si qua similia sunt. per temporis praeteriti participia declinantur. Illud ergo est adhuc ante mortem. Quando ergo in morte? Tunc enim est moriens. quod est moritur. sicut in somno esse quisque. difficillime definitur. si autem vivere iam cessatum est. Nonne ergo videndum est. ut simul et vivens esse dicatur et moriens. quod est ante mortem. cum vero mors venerit.. quando est. nec tamen eo modo possumus dicere eos.ipsa detractio? Non enim frustra. nec invenitur. non in morte. iam post mortem mortuusque perhibetur.. maxime quia nimis est insolens. Convenienter itaque factum est.. sicut scriptum est: Ante mortem ne laudes hominem quemquam 25. mortuus erit. quoniam si adhuc vivit.. Quando itaque sit moriens. Hinc enim est illud: Quoniam non est in morte. maxime si etiam sensus adsit. cum vero anima abscesserit omnemque abstulerit corporis sensum. fit verbum praeteriti temporis. esse dicuntur in morte. quod est post mortem. quia et hoc post mortem est. reddantur. ut hoc verbum. Ab eo vero. de qua nunc disserimus. in morte. morientes. viventes. ante mortem est. 11. si adhuc in morte? praesertim cum eos nec morientes dicamus. Agi tamen potest in adiutorio gratiae Redemptoris nostri. moriens mortuusque. Atque utinam in paradiso bene vivendo egissemus. quod dixi explicari aliqua locutione non posse. ita ipsum verbum non posset loquendo declinari. ut saltem secundam mortem declinare possimus. et qui in vita. recte esse dicuntur in morte. nisi cum detrahitur. cum vigilans et dormiens simul esse non possit: quaerendum est quando erit moriens. erit in morte? Mortuus in morte est. quae mortuos quoque non post mortem. quemadmodum tria sunt cum dicimus: Ante mortem. nec tamen possunt appellari morientes. id est in morte. quamvis hoc nisi vivens omnino facere non posset et potius hoc ante mortem fecerit. et qui in languore. conspicuus et si qua similia. mortuus est. quae in ullo et in qua ullus esse non potest? Quando quidem si vivitur. si iam in illa est?). ita tria singulis singula.

quae humanum genus origine depravata.numquam mortui. de cibo vetito: Quacumque die ederitis ex illo. etiamsi ergo hanc intellegamus Deum denuntiasse mortem in eo quod ait: Qua die ederitis ex illo. qua est nulla posterior. altera corporis. ubi anima sine Deo cum corpore poenas aeternas luit. secunda animae. ubi anima privatur Deo. sed pudenda non erant. sensa est mors una. quae forte a perturbatis prima comperta sunt. Nam in eo. comminatio illa complexa est. Iam quippe anima libertate in perversum propria delectata et Deo dedignata servire pristino corporis servitio destituebatur. secunda vero. ad malum quippe eius prior est voluntas eius. in quo Deus non esset. qui per feminam lapsus est in peccatum. tamquam diceret: Qua die me deserueritis per inoboedientiam. quae nulla erat. deseram vos per iustitiam: profecto in ea morte etiam ceterae denuntiatae sunt. nec solam ipsam totam primam. ad bonum vero eius prior est voluntas Creatoris eius. Prima enim constat ex duabus. velut radice corrupta. in qua singuli viveremus. si ab eo mandatum transgrederentur acceptum nec oboedientiam custodirent. confestim gratia deserente divina de corporum suorum nuditate confusi sunt 28. Mors ex peccato est (12-18) Prima mors corporis. Numquam enim erit homini peius in morte. sed quidquid mortis est usque ad novissimam. Quoniam prima constat ex duabus. quando timore dementi sese abscondenti homini dixit: Adam. Senserunt ergo novum motum inoboedientis carnis suae. Ea significata est verbis eius. quod illi Deus est (non enim deserta est ut desereret. secunda ex omnibus tota. Quando ergo dixit Deus primo illi homini. usque ad secundae mortis exitium. utrum animae an corporis an totius hominis an illam quae appellatur secunda: respondendum est: Omnes. Deo deserente secunda facta est mors. nec tantum posteriorem. solis eis exceptis qui per Dei gratiam liberantur. quae de illo facta est ante peccatum. nec omni modo habebat subditam carnem. inferiorem famulum ad suum arbitrium non tenebat. ubi anima et a Deo et a corpore separata punitur. si Deo subdita ipsa mansisset. sed ut desereretur deseruit. sed increpando admonens. ut sit prima totius hominis mors. ubi es? 31 non utique ignorando quaerens. quae fit cum anima deseritur sua vita. sive ut reficiat. sicut semper habere potuisset. quem in paradiso constituerat. Deus enim creavit hominem rectum. miseriarum connexione perducit. una animae. morte moriemini 27 : non tantum primae mortis partem priorem. Omnes enim fuimus in illo uno. quae secunda dicitur. cum anima sine Deo et sine corpore ad tempus poenas luit. et quia superiorem dominum suo arbitrio deseruerat. in qua deseruit animam Deus. quam ubi erit mors ipsa sine morte. cum qua controversia nati sumus. trahentes originem mortis et in membris nostris vitiataque natura contentionem eius sive victoriam de prima praevaricatione gestantes. 13. quae prius eadem membra erant. sive ut eam faceret. 12. quae non habet finem. propter quem pudenda texerunt. non utique vitiorum. Ac per hoc a liberi arbitrii malo usu series calamitatis huius exorta est. 14. 15. ubi corpus privatur anima. sed iam erat natura seminalis. quod inoboediens motus in carne animae inoboedientis exortus est. ex qua propagaremur. Cum ergo requiritur. Nam postea quam praecepti facta trasgressio est. sed sponte depravatus iusteque damnatus depravatos damnatosque generavit. Hominis ex primo homine vitiata natura est. quoniam non est dictum: Mortibus. pudenda texerunt. quam mortem Deus primis hominibus fuerit comminatus. eam solam intellegamus. Ex peccato praevaricatio fuit. Quamobrem etiamsi in eo quod dictum est: Morte moriemini. sed sine fine morientes. morte moriemini 30. Unde etiam foliis ficulneis. naturarum auctor. ut attenderet ubi esset. Nondum erat nobis singillatim creata et distributa forma. tamquam reciprocam poenam inoboedientiae suae. quando omnes fuimus ille unus. quae procul dubio fuerant secuturae. qua scilicet propter peccatum vitiata et vinculo mortis obstricta iusteque damnata non alterius condicionis homo ex homine nasceretur. Cum vero corpus anima ipsa deseruit aetate 210 . Tunc ergo coepit caro concupiscere adversus spiritum 29. Sicut enim universa terra ex multis terris et universa ecclesia ex multis constat ecclesiis: sic universa mors ex omnibus. quia lapsa perierat).

de sua facit immortalitate securos. qui infra eum sunt. Ubi si nihil.. nisi homo per gratiam liberetur. quanto magis exiguam paucitatem. quo demonstrarem non corpus esse animae. sed haudquaquam bonum est ratione vinctum velle dissolvere. sapienter sibi videntur irridere. 17. sed merito inflictam esse peccati. quo ista refelleretur opinio. id est anima. cum ipsam universam terram dei sui. quae illi accidit. et de non terrestri corpore. Ecce deos Plato dicit et corporis animaeque colligatione mortales.. alia quaestio est. nec erunt valentiora quam consilium meum. Sed quoniam estis orti. ut dixi. qui se Platonicos vocari vel esse gloriantur. compleretur. non simplex.. et quaerentes. cum deseritur sua vita. Unde illud est quod de Scripturis nostris in superiore libro commemoravimus 33 : Corpus enim corruptibile aggravat animam 34. 1. 211 . quo cuncta cetera continerentur animalia. id est dissolvantur a corpore. cum eorum auctor et magister Plato donum a Deo summo diis ab illo factis dicat esse concessum. Neque enim corpus. quoniam peccatum vindicans Deus dixit homini. quod de terra est. 1. quam secunda in ultimo sequitur. quid est quod eos alloquens Deus tamquam sollicitos. qua potens est facere. hoc est eius ecclesiam. tamquam haec sint inter se contraria. 16. exagitant aeternitatem corporum. ut nec orta occidant nec connexa solvantur.. Quid de anima senserit Plato. haec sunt indissolubilia me invito. a quo facti sunt. in quo tunc omnes eramus: Terra es et in terram ibis. neque vos ulla mortis fata periment. contra quorum calumnias defendimus civitatem Dei. venit in experimentum mors altera.. praeferendum. instanter affirmat. quamquam omne colligatum solvi potest. sed corruptibile corpus onerosum. quia videlicet eius perfectam beatitudinem tunc illi fieri existimant. sed quale factum est ex peccato consequente vindicta. sed tamen magni. cuius superbia nominis erubescunt esse Christiani. attendite: quorum operum ego parens effectorque sum. separentur. quam illa quibus estis tum. 2. Et hoc quidem utrum Plato verum de sideribus dicat. aut etiam sibi repugnantes adversum se ipsos malunt dicere. id est istum mundum. inducat pro magno beneficio pollicentem. ut et beatitudinem quaeramus animae et eam semper esse velimus in corpore. id est a corporibus.corruptum et senectute confectum. Cum ergo Deus ille summus fecerit eis alterum quem putant deum. non quidem summi. alia quaestio est. quibus eos connexuit. et tamen immortales Dei a quo facti sunt voluntate atque consilio. quibus inducit summum Deum deos quos fecit alloquentem ac dicentem: Vos. Addendo utique corruptibile non qualicumque corpore. ne utiquam tamen dissolvemini. Neque enim ei continuo concedendum est globos istos luminum sive orbiculos luce corporea super terras seu die seu nocte fulgentes suis quibusdam propriis animis vivere eisque intellectualibus et beatis. Decipiuntur philosophi de anima. quod maius est vinculum ad perpetuitatem vestram. ut ex his duabus mors illa prima. qui deorum satu orti estis. Quod etiamsi non addidisset. sed incorruptibiliter perseverent? . animam perhibuit aggravari. membrum in medio positum et sempiternum esse non dubitent. colligati 35. quod in aeternum cum suis corporibus permanebunt nec ab eis ulla morte solventur: quid est quod isti ad exagitandam Christianam fidem fingunt se nescire quod sciunt. quid in doctrina Christiana reprehendant. quae sit compacta. quae totius est hominis. cum omni prorsus corpore exuta ad Deum simplex et sola et quodammodo nuda redierit. quod etiam de ipso universo mundo. quod dicimus animae a corpore separationem inter poenas eius esse deputandam. ceteris diis. Sed cum apertissime Plato deos a summo Deo factos habere immortalia corpora praedicet eisque ipsum Deum. quam nunc discutiendam non suscepimus. id est totius huius mundi. Sed haec. nihil aliud intellegere deberemus. qua nullam mortem homini Deus fecit. operosius mihi disputandum esset. non propter eorum naturam. rediret in terram nisi sua morte. cum gignebamini. ne forte moriantur. tamquam uno animali maximo. Si ergo animae poena est in qualicumque corpore colligari. dum nobis non desinant contradicere? Nempe Platonis haec verba sunt. velut aerumnoso vinculo colligatam. Hoc tantum contra istos commemorandum putavi. immortales vos quidem esse et indissolubiles non potestis. ne aliquando moriantur. sed propter suam invictissimam voluntatem. in eorum litteris invenirem. 16.. ne commune illis cum vulgo vocabulum vilem faciat palliatorum tanto magis inflatam. Sed philosophi. de qua Deus peccatum adhuc puniens homini dixerat: Terra es et in terram ibis 32. sicut ea Cicero in Latinum vertit. Unde constat inter Christianos veraciter catholicam tenentes fidem etiam ipsam nobis corporis mortem non lege naturae. Contendunt etiam isti terrestria corpora sempiterna esse non posse.

cuius omnipotentissima voluntate Plato dicit nec orta interire nec colligata posse dissolvi. fugiat Iuppiter de caelo et terra. ut hoc etiam de terrestribus corporibus Deus possit efficere. Corpus divino munere immortale. quantum dignatus est. ut caelestia fierent animalia: nonne immortalitas. cuiusque corpus et in aeternum ex illa viveret et eam quamvis non simplex. quae inde sumpta sunt. Si quis hoc etiam de igne similiter affirmet et dicat reddenda esse universo igni corpora. ne infelices eos esse fateantur. quandoquidem. Si enim ars humana efficit. Verum non usque adeo decipi debuerunt. cum multo mirabilius incorporea corporeis quam quaecumque corpora quibuscumque corporibus copulentur. ex quo fit. quam talibus diis. aut eos non posse aut onera sentire credendum est? Cur ergo sanctorum perfectos et beatos divino munere spiritus sine ulla difficultate posse ferre quo voluerint et sistere ubi voluerint sua corpora non credamus? Nam cum terrenorum corporum. 2. ipsiusque corporis tamquam membra locis suis posita atque digesta quattuor constituerit elementa. velut Deo summo loquente. cuius voluntatem. fugiant dii eorum de globis siderum. sed omne corpus esse fugiendum 36. 18. inquiunt. cur nolunt credere.. inclusam. ut sit iste mundus animal maximum beatissimum sempiternum. philosophos autem in ea cognoscenda coniectura humana deceperit. Sed necesse est. per omnes partes eius usque ad caeli summa et extrema diffundi et extendi per numeros musicos opinatur. et aliorum animantium terrestrium corpora. non qualia fecit primis hominibus bonitas Dei. inquiunt. Cum igitur suspicionibus suis ista permittant. anima scilicet. ut beata esse possit. ut in corpore maioris animantis tamquam medium membrum aeterna sit terra. ut nec terrestria moriantur? An Deus non est potens quousque Christiani credunt. nec potuerunt nosse prophetae. ut ex metallis. sicut onera in gestando 212 . omnibus omnino corporeis elementis. caelestes quidem igneis. divina voluntate atque potentia immortalia corpora fieri posse terrena. unde fuerant sumpta. sed quousque Platonici volunt? Nimirum quippe consilium Dei et potestatem potuerunt philosophi. ut quamvis terrena. sed corruptibilia molesta. corpus est omne fugiendum. Iovis autem ipsius animam. ut et sibi apertissime refragentur magnis disputationum viribus asserentes animae. 17. quod deos suos posse asserunt in corporibus igneis Iovemque ipsum eorum regem in omnibus corporeis elementis? Nam si animae. nulla vis vincit? Quid ergo prohibet.. . ut nullo in ima pondere deprimantur. tamquam violentia disputationis huius intercidet? An ibi propterea non fit. aeterna esse non possint? Sed terrae. et de corpore immortali loquentes. si Deus sicut illud velit. sed quia et ad hoc respondendum est vel propter Christi corpus cum quo ascendit in caelum vel propter sanctorum qualia in resurrectione futura sunt. quorum iuncturam. voluntatem Spiritus eius docuerit. verum etiam pervicacia. quibusdam modis vasa fabricata etiam natare possint: quanto credibilius et efficacius occultus aliquis modus operationis Dei. sicut asserunt. qui neque a corporibus separationem audent dare diis suis. non terrenum tantum. Hanc enim animam Plato ab intimo terrae medio. Non ergo ad beatitudinem consequendam omnia fugienda sunt corpora. unde animalium terrestria sumpta sunt corpora. non solum ignorantia. promisit Plato. inquiunt. ut ait Plato. quae paradisi nomen obtinuit. Primi quidem illi homines in terra erant nemorosa atque fructuosa. quia Deus non vult. quod geometrae centrum vocant. ne umquam deus eorum tam magnus moriatur. posse Deum facere confitetur Plato? Cur ergo non possit. tamen incorruptibilia iam corpora ubi volunt ponant et quo volunt agant. nec beatitudinis privationem. ut ea sit necesse dissolvi et emori et eo modo terrae stabili ac sempiternae. ipsisque animis perfectissime beatis. quem mundum istum volunt. gravia moribunda. quae in aquis posita continuo submerguntur. cum potius e contrario Dei prophetas ad enuntiandam eius. in quibus animae nulla ab eis morte separatae. cuius anima et perfectam sapientiae felicitatem teneret et corpus proprium non relinqueret. sed qualia esse compulit poena peccati. terra reddenda est. ut nec ea quae orta sunt occidant nec ea quae sunt vincta solvantur nec ea quae sunt ex elementis sumpta reddantur atque ut animae in corporibus constitutae nec umquam ea deserant et cum eis immortalitate ac sempiterna beatitudine perfruantur. insolubilem ac sempiternam velint: quid causae est.eumdemque esse existiment animantem. ut beata sit. aut si non possunt. miseri iudicentur. situ motuque facillimo! An vero si hoc angeli faciant et quaelibet animalia terrestria rapiant unde libet constituantque ubi libet. intueantur paulo attentius pondera ipsa terrena. quibus haec tota moles a terra in caelum surgit. restitui. Sed neutrum isti volunt. ne illos mortales colere videantur. nullis eorum oneribus aggravatae sempiterne ac feliciter vivant. rationali vel intellectuali in tam magna mole corporis eius inclusa. potest molibus praestare terrenis. et deos rursus dicentes habere beatissimas animas et tamen aeternis corporibus illigatas. ut terrena corpora naturale pondus vel in terra teneat vel cogat ad terram et ideo in caelo esse non possint. sed tot corporibus tantisque compactum hebetare atque tardare non posset.

ut corpus omne fugientes beatae apud Patrem sine fine teneantur. qua certe corpus animantis. Fortassis enim de ipso medio mundi loco. evidenter emoritur. corruptionem auferat. recipiantur sinum. cum in bona valetudine plus habet molis. ne moriantur quae orta sint. et ut Christo adversaretur. potuerunt. quoniam nec mors ista. congruentiam figurae membrorumque detineat. Quid ita. usque adeo tamen eis melius esset cum suis corporibus bene valentibus vivere 38. ut etiam illi. sicut eos ausuros esse non arbitror. indissolubilem scilicet vitam. cum terra universa libretur in nihilo. quanto maior est quantitas. cum quibus semper atque immortaliter viverent. nisi quia eas. ut de carne hominis. nulla morte a suis corporibus solverentur. sed mortis necessitate dissolvi. et tam diversa. etiam argumentatio veri similior habeatur. cui donat immortalitatem. ut aliquanto diutius in astro sibi congruo quisque requiescat atque inde rursus miseriae pristinae oblitus et cupiditate habendi corporis victus redeat ad labores aerumnasque mortalium. et talia 213 . sed sine ullis omnino corporibus eas adseruit in sempiternum esse victuras 42. tam dissimilia. sed alternantibus vicibus indesinenter vivos ex mortuis et ex vivis mortuos fieri putat). id est aut carentes corporibus aut corpora relicturos. quibus non talia corpora distributa sunt. quam cum in peste vel fame minimum roboris. Tantum valet in habendis etiam terrenis corporibus. eo quod in eum coeant quaeque graviora. quibus inter animalia terrestria cetera etiam hominem faciendum commisit Plato. etiam ipse purgatas animas sine ullo ad miserias pristinas reditu in aeterna felicitate constituit. diis beatissimis et tamen in aeternis corporibus constitutis humanas animas anteponere: cur eis videtur absurdum. si non peccassent. detrahat ponderis tarditatem? Sed de fide resurrectionis mortuorum et de corporibus eorum immortalibus diligentius. quamvis adhuc corruptibilibus atque mortalibus.sentire consuevimus. sed pro meritis oboedientiae custoditae immortalitate donati cum eis viverent in aeternum. ut neque in corporibus permanere neque sine his possint in aeterna puritate durare. ab igne removere urendi qualitatem. 19. qui sua corpora numquam deserunt. Nunc de corporibus primorum hominum quod instituimus explicemus. ut a ceteris hominibus hoc videantur differre sapientes. quamvis nulli corpori sociatas. Optime autem cum hominibus agi arbitratur idem Plato. quod fides Christiana praedicat. nec sine corporibus durare perpetuo. Et quis verbis explicat. qua fit animae a corpore separatio. In hac itaque durissima condicione constituit etiam bonas atque sapientes animas. non credidit illis esse meliores? Quapropter. Nec tamen ista qualicumque opinione praecepit saltem ne diis corporatis religionis obsequio subderentur. ut a suis corporibus separati in ipsorum deorum. si non audebunt isti. qui omni modo esse sine corpore beatissimum existimant. naturam relinquat. sed temperationis modus. id est aeternum cum suis corporibus consortium. quae bona perhibetur bonis nec tantum paucis intellegentibus sive credentibus. ipse tamen ad suum corpus movendum atque portandum agilior est. resurrectionem incorruptibilium corporum negans non solum sine terrenis. non quantitatis pondus. tanto sit maior et gravitas. diis immortalibus anteponere. sive morituros sive iam mortuos. et primos homines ita fuisse conditos. Itaque ne a Christo vinci videretur vitam sanctis pollicente perpetuam. eis potuisset accidere. cur non credant terrenum esse posse corpus in caelo. pollicetur. nisi peccati meritum sequeretur. lucendi relinquere quae per oculos emicaret: itane Deo summo concedere dubitabimus. Et cum aliis gestantibus onerosior sit salvus et validus quam exilis et morbidus. Scilicet immemores supera ut convexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 39. qui stultam duxerint vitam. Illud dico: Si dii minores. ita ut plura pondo quam pauciora plus premant: membra tamen suae carnis leviora portat anima cum in sanitate robusta sunt quam in languore cum macra sunt. quod post mortem feruntur ad sidera. si Deus voluerit. Licet enim iustorum ac piorum animae defunctorum quod in requie vivant dubitare fas non sit. verum etiam sapientium animas ita voluisse de corporeis nexibus liberari. Gratia homo a peccato et morte redimitur (19-24) Errat Plato animas transmigrare affirmans. quantum distet inter praesentem quam dicimus sanitatem et immortalitatem futuram? Non itaque nostram fidem redarguunt philosophi de ponderibus corporum. illi vero. Neque enim quisquam audebit illorum sapientes homines. quod evidenter vivebat. quod Virgilius ex Platonico dogmate dixisse laudatur (ita quippe animas mortalium nec in suis corporibus semper esse posse existimat. sibimet connexa nulla possint dissolutione seiungi. quibus Deus summus apud Platonem munus ingens. cuius ille voluntati potestatique concessit. id est corporea et incorporea. ad corpora suis meritis debita sive hominum sive bestiarum de proximo revolvantur 40. Nolo enim quaerere. sicut dicit. De quo Platonico dogmate iam in libris superioribus diximus 41 Christiano tempori erubuisse Porphyrium et non solum ab animis humanis removisse corpora bestiarum. ut. si tamen hanc vitam pie iusteque peregerint. in fine huius operis disserendum est 37. sed omnibus nota est. hanc opinionem suam sententia repugnante convincant.

eodem Apostolo dicente: Petra autem erat Christus 50. utrum inhaereat communi omnibus bono an proprio delectetur. qui eis etiam de capillorum suorum integritate securitatem dedit 44. ut sic fuisse accipiatur lignum vitae in paradiso corporali. in quibus hic laboraverunt. sola inoboedientia peccabatur. mirabili Dei gratia praestabatur). quattuor eis flumina quattuor virtutes. Quasi propterea non potuerit esse paradisus corporalis. constituit Deus. 214 . quaslibet sine ullo iam sensu contumelias accepisse videatur. quattuor autem paradisi flumina quattuor Evangelia. de qua scriptum est: Lignum vitae est amplectentibus eam 47. quia caro eorum requiescit in spe 43. quale fuit in primis hominibus ante peccatum. Non enim. ubi primi homines parentes generis umani sanctae Scripturae veritate fuisse narrantur. tamen et alios sumebant cibos praeter unam arborem. Agar et Sarra. ligna fructifera sanctos. in quibus multa dura perpessi sunt. lignum scientiae boni et mali proprium voluntatis arbitrium. fortitudinem. sed intellegibilium significandorum causa eo modo dicta vel scripta sint. quia duo Testamenta in eis figurata dicit Apostolus 48. nondum spiritalia. sicut nonnulli putant ex eo quod scriptum est: Seminatur corpus animale. ut ea melius accipiamus tamquam prophetica indicia praecedentia futurorum. sed potius. et ex eis duo filii Abrahae. fructus autem eorum opera eorum. sicut Platoni visum est. ita caro spiritui serviens recte appellabitur spiritalis. alimentis tamen ut homines utebantur. si tamen mala sua sentit: Ad me ipsum turbata est anima mea 52. Nemo itaque prohibet intellegere paradisum vitam beatorum. ad intellegibilia referunt arboresque illas et ligna fructifera in virtutes vitae moresque convertunt. profecto. quale nunc est in quavis optima valetudine.sanctos in resurrectione habituros ea ipsa. 21. quae fuerat interdicta. tamquam visibilia et corporalia illa non fuerint. prudentiam. resurrectionem corporum. Nec se ipso quippe homo divina voluntate contempta nisi perniciose uti potest atque ita discit. lignum vitae Sanctum sanctorum utique Christum. dum tamen et illius historiae veritas fidelissima rerum gestarum narratione commendata credatur. aut ideo de nulla petra Moyse percutiente aqua defluxerit 49. de ligno autem vitae propterea gustabatur. quid intersit. paradisum scilicet ipsam ecclesiam. ut inde timoribus maeroribusque completus cantet in Psalmo. quia potest illic figurata significatione etiam Christus intellegi. quando eam suae menti infirmitate resistentem spiritali iure cohercebant. qui licet morituri non essent. sed propter commendandum purae et simplicis oboedientiae bonum. Quidam ad intellegibilia paradisum referunt. Se quippe amans donatur sibi. sed non suo bono experitur homo. quia potest etiam spiritalis intellegi. corpora. Agebatur ergo aliis quae sumebant. sed quia spiritui summa et mirabili obtemperandi facilitate subdetur usque ad implendam immortalitatis indissolubilis securissimam voluntatem. surget corpus spiritale 46. nihil in eis ulterius tale sensuri desiderabiliter et patienter exspectant. Possunt haec etiam in ecclesia intellegi. ne mors eis undecumque subreperet vel senectute confecta decursis temporum spatiis interirent. hoc est intellegibili. quoniam iuste. qua separatae sunt a corporibus suis. Proinde nunc sanctorum animae defunctorum ideo non habent gravem mortem. corpora oblivione desiderant. Poenam enim peccatoribus bene utique. sicut