P. 1
0354-0430, August in Us, De Civitate Dei Contra Paganos, LT

0354-0430, August in Us, De Civitate Dei Contra Paganos, LT

|Views: 30|Likes:
Published by Carminid

More info:

Published by: Carminid on Sep 30, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/02/2011

pdf

text

original

Sections

  • PRAEFATIO
  • Victi in loca Christianorum confugiunt
  • Victis in templa deorum confugientibus numquam victores pepercerunt
  • Nec dii iram victoris effugiunt
  • Quae sit immanitas bellorum civilium
  • Nec Romanorum pietas templis hostium pepercit
  • Calamitatibus mali corripiuntur boni erudiuntur
  • ... iustissima Dei ordinatione
  • Etiam quod christiani passi sint in vastitate hostili
  • ...Dei providentiam non effugit
  • ...quia etiam boni correctione indigent
  • Fidelibus atque piis quaeque calamitas in bonum vertitur
  • ... sive amissio divitiarum
  • ...sive tormenta atque
  • ... cruciatus et
  • ... fames
  • Non formidandum quod pii necati sunt
  • ... aut caruerunt sepultura
  • ... quam etiam philosophi spreverunt
  • Officium pietatis est non abicere corpora
  • Etiam captivitas non caret bono
  • Reguli invicta fortitudo
  • ... monet ad veram libertatem
  • Vera pudicitia non patitur stuprum
  • Nulla re excusandi qui se occiderunt
  • Pollutio in oppressa carne
  • ... non minuit animi sanctitatem
  • Lucretia quae invita oppressa fuit
  • ... inique se interemit
  • ... si tamen casta fuit
  • Qui se occidit reus est homicidii lege divina
  • ... quae tamen quasdam facit exceptiones
  • Animi magnitudo non excusat qui se occiderit
  • ... maxime si christianus
  • Cato minor insipienter se occidit
  • Regulum Catoni praeferimus
  • Timor peccandi non excusat qui se occiderit
  • ... si excipiuntur quae Deus vel lex iussissent
  • Bonum vitae semper anteponendum
  • Quod invitus quis passus sit humilem monet esse
  • ... atque intentum qua conscientia Deo servierit
  • Deus suam civitatem non deserit
  • Quae mala sequantur copiarum abundantiam
  • Dominandi voluptas corrumpit mores
  • Dii ludos scaenicos sibi exhiberi iusserunt
  • Calamitates Romanorum mores non emendant
  • Loca sanctorum inusitatum effugium fuerunt
  • In utraque civitate electi reprobis commiscentur
  • Quae ultro dicenda sint
  • Quae sit pervicacia adversariorum
  • Quae in primo libro sint dicta
  • Docti et indocti simul nobis obsistunt
  • Inhonesta deae Caelesti mysteria Carthagine celebrantur
  • Simulacrum Cybeles a Nasica Romam illatum
  • Dii nihil honestum hominibus praeceperunt
  • Philosophi non dii invenerunt praecepta bonae vitae agendae
  • Turpia sunt mystica deorum atque theatrica
  • Graecis licuit infamiam facere alteri in theatro
  • Flagitia de se dici dii voluerunt
  • Indigne Romani theatricam infamiam proscripserunt
  • ...quia lex iusta fuit sed impia
  • ...deos honorans cum dedecore hominis scaenici
  • Plato theatrica poetarum reicit
  • ...eius praecepta Romanorum legi propinquant
  • Romolo deo Quirino sacra instituta
  • Non a suis diis Romani leges acceperunt
  • Iniusti Romani fuerunt Sabinis Collatino Camillo
  • Sallustius testis est post deletam Carthaginem
  • ...pravos fuisse mores
  • ...quia defuit agendae vitae ratio
  • Christus vera dedit agendae vitae praecepta
  • Quandoque turpissima est vitae agendae ratio
  • Tullio teste Romanorum res publica non fuit iusta
  • ...nec iure sociata aut res populi
  • ...a maiorum moribus recessit
  • ...igitur mala non imputanda nomini Christi
  • Reipublicae flagitia monent
  • ...deos minime Romae subvenisse
  • Res temporum prosperae aut adversae
  • ...non a daemonibus sed a Deo sunt
  • ...daemones ad flagitia excitare
  • Dii ad crudelitatem atque scelus propellunt
  • ...Christus ad optimos mores
  • Dii ad turpia incitant
  • ...sicut in sacris deae Caelestis
  • Dii turpibus sacris et ludis placantur
  • Mysteria cristiana sunt saluberrimae pietatis
  • Ad Christum Romani invitantur
  • ...ut respuant falsos deos
  • Quae sit vera rerum gestarum descriptio
  • Multi dii Troiae non profuerunt
  • Deorum fabulae agendae vitae rationi repugnant
  • Dii inepti sunt humanis rebus iudicandis
  • Par meritum impar sors Romae et Troiae
  • Indigne Troia deleta est
  • Dii nihil agendis rebus valent
  • Quae sacra et pax Numa rege fuerint
  • Romani bellis usi sunt imperio augendo
  • Dii passionibus subsunt
  • Peregrini dii mala non leniunt
  • Immane facinus fuit raptus virginum Sabinarum
  • Flagitia albani belli percurruntur
  • Bellum ex libidine dominandi oritur
  • Bellum semper in fratres geritur
  • Indigne historia et fabula Romulum extollunt
  • Flagitia et calamitates ceterorum regum pensantur
  • Non fuit gloria Bruti iniquitas
  • Multa fuerunt mala reipublicae ante bella punica
  • ...domi militiaeque
  • Graves post Pyrrhum pestilentiae fuerunt
  • Incertae res primi belli punici fuerunt
  • ...multaeque extiterunt calamitates
  • Gravissimae factae sunt clades secundi belli punici
  • ...inter quae excidium Saguntinorum
  • Ingrati animi et lascivi crimina enumerantur
  • Mithridate imperante Romani necantur
  • Quae mala fuerint bellorum civilium
  • Gracchorum seditio initium fuit bellorum civilium
  • Quid utilitati fuerit dea Concordia
  • Fera fuerunt bella civilia socialia et servilia
  • ...in primis civile marianum
  • ...et sullanum
  • Civilia cum externis bellis conferuntur
  • Extremorum bellorum civilium etiam Tullius victima fuit
  • Ante Christum etiam ex elementis mala fuerunt
  • Quid de diis et moribus dixerimus
  • ...et de temporum atque naturae calamitatibus
  • Modus sit vitae agendae et reipublicae regendae
  • Latrocinia sunt regna et piratarum infestatio
  • Gladiatores Italiam vastaverunt
  • Trogus et Iustinus testes sunt Ninum finitimos primum subdidisse
  • Dii nihil potuerunt ad imperia augenda
  • Quot sint dii rerum naturae servandarum
  • Quid de Iove dicendum
  • ...de Iove et diis addictis colendis moribus atque pueris
  • An Iuppiter ipse mundus vel eius animus
  • ...vel ipsa ratio rerum humanarum sit
  • Cur augendo imperio plures dii si Victoria faverit
  • Augendo imperio bellum est iniustum et si Victoria terminetur
  • Quid de dea Quiete sit dicendum
  • An Felicitas et Fortuna deae sint
  • Insaniunt mulieres Fortunae muliebris
  • Quae deae sint Virtus et Fides
  • Felicitas maxime invocanda quia ab ipso Deo est
  • Varro testis est cuique deo aliquid spectare
  • Felicitas recens dea
  • ...non tribuit Romanorum reipublicae felicitatem
  • ...quia una esset divinitas
  • ...cui omnes auxilium peterent
  • Physica ratio disseritur deos unius dei esse munera
  • ...ipsamque felicitatem unius dei esse donum
  • Dii sibi tribui flagitant ludos scaenicos
  • Scaevola simulacra reiciens tria esse deorum genera dicit
  • Dii augere imperium non potuerunt
  • Falso auspicia vaticinata Romanos numquam cessisse
  • Tullius fabulis et simulacris indignatur
  • Varro vulgi consuetudinem suscipit
  • ...etsi uni Deo cultus exhibendum intellegat
  • Veteres regendae reipublicae plures deos invenerunt
  • Summus Deus vera felicitas
  • Unus Iudaeorum populus uni Deo servivit
  • Quae de fato et sideribus quidam opinentur
  • ...de horoscopo et valetudine
  • Fictum commentum est Nigidii de geminis
  • Moribus diversa vita fuit geminorum Esau et Iacob
  • Quid de horoscopo conceptus et nativitatis geminorum sentiendum
  • ...praecipue si diversi sint sexus
  • Nulla ratio cur eligantur dies rebus agendis
  • Stoici auctores sunt fatum esse connexionem causarum
  • Cicero pro libera voluntate contra fatum
  • ...negat et Deum futura nescire
  • Deus praescit manente libera voluntate
  • ...et Deum praescire
  • Deus omnia disponit
  • Romanorum ingens fuit amor libertatis
  • Alia dominandi libido in Caesare
  • ...et in hominibus ignavis
  • Quae libido dominandi fuerit in Catone
  • ...atque virtutis ad gloriam aestimatio
  • Paucorum est virtus atque honestas
  • Gentium heros sibi gloriam requirit
  • Gloriam heros christianorum Deo tribuit
  • Deus mercedem gloriam tribuit Romanorum virtuti
  • Merces sanctorum in aeterna civitate
  • Praeter gloriam unum iuris vinculum sociat victos et victores
  • Romanorum virtus christianos extimulat
  • Duae civitates conferuntur contemptu temporalium
  • ...nobilibus rebus gestis
  • ...tamen diversa reddita mercede
  • Quae civium et quae sanctorum sit virtus
  • Virtus est quae voluptati et gloriae servit
  • Deus dat dominatum in serie temporum
  • ...et tempora ipsa bellorum
  • Radagaisus mirabiliter victus est
  • Quid ex optimo principe expetendum sit
  • Constantinus et successores Deum coluerunt
  • Clarus fuit Theodosius virtute et fide
  • Quae dicta quaeque dicenda sint adversariis
  • Cum philosophis verae felicitatis tractanda quaestio
  • A diis non speratur vita aeterna
  • Nec terrena regna dii conferunt
  • Dii nec colendi pro his rebus quae illis commissa sunt
  • Qua ratione Varro de rebus divinis disserat
  • Quid disserant libri Antiquitatum
  • Nequaquam dii colendi propter vitam aeternam
  • Varro fatetur deos ab hominibus inventos
  • Quae fabulosa sit theologia sive poetarum
  • ...civilis vel civitatum
  • De Romanorum theologia Varro sibi discrepat
  • Turpis est theologia fabulosa et civilis
  • ...in theatris et in templis
  • Indigna sunt simulacra et fabulae
  • Obscaena sunt sacra mysteriorum
  • Quid physica ratio dicat de matre deorum et Saturno
  • Eiusdem turpitudinis sunt theatrica et civilis
  • Absurda sunt quae de Libero dictitantur
  • ...et de ritibus contra Silvanum
  • ...et de diis primae noctis nuptiarum
  • Sapientes dedignantur theologian theatricam et civilem
  • ...sicut etiam Varro
  • ...et superstitionum mores
  • ...sed legum iussioni cessit
  • Quid sentiat Seneca de Iudaeorum cultu
  • Plurium deorum cultus nihil ad vitam aeternam confert
  • Quae requirantur ut quisque seligatur
  • Nihil ad selectionem confert deorum officium
  • ...quia selecti non sunt Vitumnus Sentinus et Mens
  • ...nec potentissima Fortuna
  • Diis electis ludibrium fabularum adiectum
  • ...quam Varro deo mundo et animae tribuit
  • An Ianus principium et Terminus finis sit mundi
  • An Ianus bifrons et quadrifrons ipse sit mundus
  • Physicorum ratione Iuppiter est causa mundi
  • An mundus sit Iuppiter simulque Ianus
  • Quae alia nomina de Iove dixerint
  • ...quem etiam Pecuniam vocaverunt
  • Omnia est Iuppiter sed etiam Saturnus et Genius
  • Quae physica sit ratio Mercurii et Martis
  • An dii etiam sidera sint
  • Quae sit physica ratio ceterorum deorum selectorum
  • An dii sint numina veterum
  • Quae de Saturno sit physica ratio
  • ...et de mysteriis Cereris et Proserpinae
  • Turpia sunt sacra Liberi
  • Cur Salacia et Venilia simul
  • An terra dea sit
  • ...simulque terra tellus et tellumo
  • An terra sit etiam magna mater et Cybele
  • ...cuius sacerdotes evirantur
  • ...Attin imitantes
  • Quam deorum dederit explicationem Euhemerus
  • Tribus modis errat profana religio
  • Incongrua est quaelibet physica ratio
  • Non deos sed unum Deum colimus
  • Selecti dii eorumque officia opera sunt veri Dei
  • ...qui nos vocat ad vitam aeternam
  • ...quae iam in Iudaeorum populo adumbratur
  • Anceps Varro in reddenda ratione
  • Comburuntur reperti libri sacrorum Numae
  • ...qui compulsus est facere hydromantiam et necromantiam
  • Cum platonicis conferenda Christi religio
  • Socrates de bonis moribus disseruit
  • Quae Plato intellexerit et praeceperit
  • Convenienter Christi religio cum platonicis confertur
  • Philosophia naturali platonici Deum quaerunt
  • ...rationali conspiciunt lumen veritatis
  • ...morali finem boni Deum esse praecipiunt
  • Quaedam sapientiae rationes omnium sunt gentium
  • Quid censeat Paulus de humana sapientia
  • Platonici nobiscum sentiunt
  • An Plato prophetarum scripta legerit?
  • Qui Platonem secuti fuerint
  • Boni an etiam mali dii sint
  • Quae platonicorum fuerit doctrina de daemonibus
  • Quid Apuleius disserat De deo Socratis
  • Quibusdam animalibus deteriores corpore sumus
  • ...daemonibus animo perfectiores
  • Quam naturam Apuleius dicat esse daemonum
  • Daemones passionibus agitantur
  • ...quas Christi religio deponere iubet
  • Medii esse volunt daemones artibus magicis
  • ...quae etiam publica lege vetantur
  • Medii esse non possunt daemones ad bonum
  • ...ad veritatem atque sapientiam
  • ...ad deitatem
  • Daemones non ad bonum sed ad malum medii sunt
  • Hermes testis est homines finxisse deos et animasse
  • ...praedicit ruinam figmentorum Aegypti
  • ...sed dolet et non convertitur
  • Hermes dicit proavos errasse de deorum ratione
  • Convertitur quis de errore ad veritatem
  • Dii ficti non sunt medii inter homines et deos
  • Angelis similes sumus bona voluntate
  • Hermes dolet Aegyptum plenam fore sepulchris martyrum
  • ...licet ipse de cultu mortuorum loquatur
  • ...et de Iside et Osiride qui ex hominibus dii facti sunt
  • Martyrum sacra non instituimus
  • ...sed eorum memoria ad virtutem vocat
  • An daemones boni esse possit quaerendum
  • Daemones animo perturbantur
  • Gellio auctore stoicus quidam periclitans agitatus est
  • Consonant philosophi de serenitate sapientiae
  • Quae sit christiana erudito de moderatione et stoica de misericordia
  • Abest moderatio a mente daemonum
  • Dii quoque passionibus agitantur
  • Natura daemonis caret sapientia atque beatitudine
  • Daemon si medius concipitur, capite deorsum est
  • Daemon est miserae immortalitatis
  • An animae mortuorum daemones fiant
  • Tria deos ab hominibus secernunt
  • Daemon medius tantum immortalitate et miseria
  • ...quae passionem sequitur
  • ...igitur non medius inter deos et homines
  • Homo mortalis beatus esse potest
  • Christus mediator quia homo et Deus
  • ...ad beatam immortalitatem hominem inducit
  • Absurde quis docet contaminari deos
  • ...et non contaminari daemones
  • Christus est mediator quia Deo et homini similis
  • ...et ipsa ad coelum via
  • Angeli non sunt boni daemones
  • Christus daemonibus se ostendit
  • Angeli intellegunt, daemones coniectant
  • Quod sit deorum nomen in Scripturis
  • ...magis homini quam angelo convenit
  • ...sed neuter sacrificio honorandus
  • Angelis placet ut uni Deo sacrificemus
  • Dei cultus servitus appellatur
  • An pietas sit tantum religionis officium
  • Participes nos esse Dei Plotinus et Ioannes docent
  • Quid platonici de Deo et diis senserint
  • Vera est religio Deum cognoscere ipsumque et alios amare
  • Alias Deus hominesque coluntur
  • Vera religio in sacrificio consummatur quod
  • ...intus in animo exterius comunione exhibetur
  • Quos angelorum officium in civitate Dei sit
  • Miracula facta sunt attestantia promissa Dei
  • ...quibus cedit theurgia et magia
  • Incerte loquitur Porphyrius de consecrationibus theurgicis
  • Theurgia dii compescuntur ne adsint
  • Anebonti Porphyrius quaedam ludibria magiae
  • ...et absurda edisserit
  • Deus immutabilis visibilia signa facit in rerum natura
  • ...et in hominum rebus gestis
  • ...ut suam providentiam nobis edoceat
  • ...et suum verbum in Scripturis intellegamus
  • Angeli ministri sunt salutis etiam miraculis
  • ...quae nulla sunt in religione gentium
  • Quae miracula conscripta sint in Iudaeorum historia
  • ...quae veritate et religione honestantur
  • Etiam visibile sacrificium uni Deo offertur
  • Homo Christus unum sacrificium etiam in figura
  • Martyres heroes sunt nostri
  • In Christo mediatore purgatio et vita aeterna sunt
  • An doceat Porphyrius principiis nos purgari
  • Christi incarnatione atque humilitate purgamur
  • An quandoque psalmista anceps sit inter utramque vitam
  • Incongrue et mysterice Porphyrius dicit de theurgica purgatione
  • Christus omnes vocat ad salutem
  • ...et ad gratiam quam platonici despiciunt
  • ...cum incarnationem et resurrectionem despiciant
  • Absurde docet Plato animas ante fuisse
  • Auctore Porphyrio omnibus via est animae liberandae
  • ...quae Christi est religio signis et prophetiis adtestantibus
  • Alias se habent prophetiae et theurgicae coniectationes
  • Quae dicta et quae sint dicenda
  • Quae sit in secunda libri parte disputatio
  • Deus nobis locutus est
  • ... sacra Scriptura teste
  • Deo creante mundus cum tempore incepit
  • ... et anima etiam
  • Deus non in loco et tempore creantur
  • Tempus incepit cum mundo
  • ... et mundus in tempore
  • Septimo die Deus requievit
  • Angeli quoque in tempore creantur
  • Deus unus est et trinus
  • ... Cuius natura simplex est et immutabilis
  • ... et in eo omnium rerum rationes
  • Boni creati sunt angeli
  • De beatitudine quae sit certitudo
  • Poena secuta est lapsum diabuli
  • ... quia veritas in eo non fuit
  • Quae Scriptura dixerit de diabulo
  • Quae naturae aliis praeponantur
  • Diabulus non obstat Deo ordinatori
  • Deo ordinante res antithetae sunt
  • Tenebrae fuerunt in mundo et in angelis
  • Dei opus aliud non est ab eius arte
  • Errant manichaei Deum omnia bona fecisse negantes
  • Errat Origenes putans animas a Deo recessisse
  • ... et meruisse corporibus includi
  • Civitas Dei Trinitati comparatur
  • Tripertita philosophia Trinitati comparatur
  • Esse, nosse et diligere in Deo et in nobis
  • Omnia esse volunt
  • Omnia esse quodam modo noverunt
  • Amor qui amat et amatur ad Deum fertur
  • Angeli vident in Dei Verbo et in seipsis
  • Perfectus est senarius numerus
  • Deus requievit in perfecto septenario numero
  • Angeli facti sunt ante omnia
  • Boni et mali angeli luci et tenebris comparantur
  • Aberrant quidam angelos aquis comparantes
  • Societas est et civitas angelorum et hominum
  • In potestate est naturae rationalis Deo adhaerere uno vero bono
  • Naturae rationalis bonum est esse cum Deo
  • Ex principio est quaelibet natura ideoque bona
  • Vitium naturae contrarium est Deo
  • Cuilibet naturae conveniens bonum fuit
  • Est ratio gubernandae universitatis
  • Miseria naturae rationalis fuit ex aversione a Deo
  • Quaedam non in specie sed in eius privatione sciuntur
  • Malum est a bono defectio
  • Deus in angelis bonam creavit voluntatem
  • ... qua poterant adhaerere vel deficere
  • Quid multi opinentur de institutione humani generis
  • Quot annis humani generis historia computetur
  • Quidam ex elementis putant hominem renasci
  • Non sero homo creatus si aeternitati comparetur
  • Quidam circuitus temporum inducunt
  • Ecclesiastes non de his circuitibus loquitur
  • Altitudinem Dei investigare non possumus
  • Deus semper est Dominus
  • Semper Domino angeli servierunt sed in tempore
  • Ratio nescit tempora aeternitati coaequare
  • Nihil creaturae Creatori est coaeternum
  • Circuitus redeuntium temporum
  • ... refutantur quia immutabilis est mens divina
  • Omnis infinitas Deo finita est
  • Saecula saeculorum non sunt circuitus
  • Homo in circuitibus numquam attingit beatitudinem
  • Absurdum est non esse novitatem
  • ... aut initium et incrementum
  • Unus creatur homo ad unitatem societatis
  • ... et ad vinculum concordiae quae naturalis est in bestiis
  • Homo creatus est ut Deo serviat
  • Unus Deus creare potest
  • Omnia facit Deus in quantum sunt
  • Quid de mundo Platonici sentiant
  • Unum creavit Deus hominem ut concors esset genus humanum
  • Ex peccato mors orta est
  • Mors corporis et animae est
  • Ex peccato etiam progenies experitur mortem
  • Quae sit mors parvulorum et martyrum
  • Quae virtus peccati sit lex
  • Pie potest mors tolerari
  • Remittitur peccatum lavacro et martyrio
  • Bona mors si pie toleratur
  • Nemo moriens non vivit
  • Vita ad mortem agitur
  • Mortuus in morte est
  • ... sed moriens in vita
  • Prima mors corporis, secunda animae
  • Ex peccato praevaricatio fuit
  • Hominis ex primo homine vitiata natura est
  • Deo deserente secunda facta est mors
  • Quid de anima senserit Plato
  • ... et de non terrestri corpore
  • Decipiuntur philosophi de anima
  • ... et de corpore immortali loquentes
  • Corpus divino munere immortale
  • Errat Plato animas transmigrare affirmans
  • Corpus in resurrectione spiritale est
  • Quidam ad intellegibilia paradisum referunt
  • Quo diversa sint corpus caeleste et terrestre
  • Quid Paulus sentiat de corpore animali et spiritali
  • ... et de homine terrestri et caelesti
  • Qui fuerit primitus homo
  • Quomodo sit homo anima vel corpus
  • Quid spiritus significet
  • Quid sint spiritus vitae et anima vivens
  • Flatus tribuens vitam ex Deo sed non Deus
  • Secundus homo de caelo caelestis
  • Si Adam non peccasset in libro qui sequitur
  • Ex rebus gestis duae civitates evidentur
  • Quae sint opera carnis Paulus edisserit
  • Corpus potest immortalitate vestiri
  • Non omnia vitia ex carne
  • Omne peccatum est mendacium
  • Vivit quis secundum carnem aut secundum spiritum
  • Qui sint motus in redeuntibus animabus apud Platonicos
  • Voluntas motibus confertur
  • Quid sit amare et diligere
  • Amor quattuor motibus confertur
  • Quid de perturbationibus Stoici sentiant
  • Quomodo interpretari possint
  • ... speciatim tristitia
  • Qui sint affectus in sanctis
  • Quid de impassibilitate Stoicorum sentiendum
  • Timor in caritate esse potest
  • Ex his affectibus duae civitates
  • Primi homines in paradiso beati erant
  • Deus praesciens hominem peccaturum statuit salvare
  • Aliter primi homines peccaverunt
  • Inoboediendo graviter homo peccavit
  • Superbia et humilitate civitas utraque discernitur
  • Superbia exaltans ruinam parat
  • Peior superbia excusationem inquirit
  • Gravissima inoboedientia iuste damnata est
  • ... hominemque perturbationibus subiecit
  • Libidinis aestus voluntatem commovet
  • Libidine nuditas pudet
  • Quodque opus libidinis latebras quaerit
  • Ira et libido ratione moderantur
  • Cynicos libidinis non puduit
  • Ante peccatum potestas fuit procreandi sine libidine
  • Deus nuptias benedixit ut generando crescerent
  • Etiam sine peccato generare potuerunt
  • ... sine pudenda libidine in animo
  • Haec pudice legantur
  • Voluntate libido cohibetur
  • Quorumdam naturae raritate mirabiles
  • Vivere quis potest ut vult si vult quod potest
  • Beati erant in paradiso quia sine libidine
  • Praescius fuit Deus de homine et diabolo
  • Quae duae civitates sint
  • Quae hoc libro contineantur
  • A Cain et Abel duae incipiunt civitates
  • A Sarra et Agar duae civitates praefigurantur
  • Quaedam significatio est in Ismael et Isaac
  • In civitate terrena pax bello victoriaeque commiscetur
  • Etiam Romana civitas fratricidio incepit
  • Pax supremum est bonum
  • Invidia ductus peccavit Cain
  • Cain Deus monuit ut quiesceret
  • Primam civitatem condidit Cain
  • ... cui filii dedit nomen
  • Tunc homines magnitudine et aetate eximii fuerunt
  • Qui fuerit annorum numerus in veterum generationibus
  • Mathusalam ante diluvium mortuus est
  • An anni triginta sex dierum fuerint
  • Falsa suspicio est de tanta annorum brevitate
  • Iudaeorum et septuaginta interpretum codices conferuntur
  • Quomodo diversitas explicari possit
  • Removetur error annorum brevium
  • Septuaginta interpretes non erraverunt
  • Quomodo connumerentur generationes duarum civitatum
  • Quomodo ducatur series generationum in Mt
  • Diversarum necessitudinum vinculis homines necti debent
  • Generatio regeneratione opus habet
  • Quae sit duarum generationum significatio
  • Enos speravit invocare nomen Domini
  • Enoch seu dedicatio differtur in finem
  • Pauci sunt in progenie Cain
  • Quaedam solutiones proponuntur
  • Undenario numero significatur peccatum
  • Duabus generationibus duae civitates significantur
  • Etiam pulchritudo bonum est sed infimum
  • Filii Dei pulchras mulieres dilexerunt
  • Potuerunt gigantes omni tempore nasci
  • Quidam homines angeli Dei appellantur
  • Quid de gigantibus in libris apocryphis dicatur
  • Diluvium ira Dei factum est
  • Scriptura quibusdam verbis utitur ut familiarius insinuet
  • Mensura arcae
  • ... eiusque mansiones quaedam significant
  • Res gestae et significationes in diluvio quaerendae
  • Aqua potuit montes trascendere
  • Amplitudo arcae recte dimetienda est
  • Quaedam de servandis animalibus proferuntur
  • Pro omnibus fuit esca
  • Sem et Iafet benedicuntur
  • Noe nudatus praenuntiat Christum crucifixum
  • Si semper res gestae aliquid praefigurent
  • Generationes Sem et Cam enumerantur
  • Qui sit Heber in generationibus Noe
  • Quae egerit Babylon in confusione linguarum
  • Descendit Dominus in ministerio angelorum
  • Pluraliter et singulariter Deus loquitur
  • Gentes per linguas dividuntur
  • An et monstruosa hominum genera ex Adam sint
  • Ita et gentes si quae sint
  • Quidam de antipodis fabulantur
  • Ex Sem et Heber generationes enumerantur
  • Qui sint temporum articuli in generationibus
  • An fuerit Dei civitas a Noe ad Abraham
  • An lingua hebraea ex Heber fuerit
  • ... quae ante diluvium communis fuerat
  • Quo tempore fuerit diversitas linguarum
  • A Sem ad Abraham generationes enumerantur
  • Quare Hebraei ex regione Chaldeorum in Mesopotamiam venerint
  • Quomodo de Abraham computentur annorum numeri
  • Abrahae anni vitae computantur
  • Quae dixerit Stephanus de Abrahae migratione
  • Quo tempore Dei promissiones ad Abraham factae fuerint
  • Tria regna et tres partes orbis describuntur
  • Abraham in Chanaan perrexit
  • Abraham in Aegyptum ire compulsus est
  • Loth ab Abraham discessit
  • Denuo Dei promissio ad Abraham facta est
  • Abraham a Melchisedech benedicitur
  • Semen Abrahae est sicut stellae caeli
  • Quae magna fuerit ad Abraham promissio
  • Quae facta significent
  • Annorum numerus qui fuerit
  • Timor Abrahae iudicium significat
  • Nullum fuit crimen Abrahae cum Agar
  • In testamento circumcisio includitur
  • Quid circumcisio significet
  • Circumcisio ab originali peccato redemit
  • Mutantur nomina Abrahae et Sarae
  • Quomodo divinitas Abrahae et Loth appareat
  • Sodoma igne deleta est
  • Cum Isaac promissus fuit Sara risit
  • Fide Abraham Isaac immolabat
  • Eius fides praemium accepit
  • Sara viro praemortua est
  • Quae praenuntient Isaac nuptiae
  • Quae Cetura filiique significent
  • Isaac gemini binos populos praenuntiant
  • In Abraham ad Isaac promissio fuit
  • Quid significet Isaac Iacob pro Esau benedicens
  • Semen Abrahae in Iacob benedicitur
  • Iacob oraculum accepit
  • Quae fuerit Iacob familia
  • Iacob qui et Israel typum Christi gerit
  • Iudae benedictio Christum praefigurat
  • Quid Ioseph filii praefiguraverint
  • Moyses populum liberavit
  • Iosue in terram promissionis duxit
  • In David Dei civitas in exordio iuventutis fuit
  • De Prophetis a Samuele ad Hieremiam agitur
  • Promissio Dei de semine adimpletur
  • Tripertita sunt eloquia Prophetarum
  • Proprie figurate vel utroque modo prophetatur
  • Anna Domino gratulatur
  • Annae eloquium prophetice dictum fuit
  • Opus Dei laudatur
  • Ecclesia praenuntiatur
  • Christus praenuntiatur in morte et resurrectione
  • Credentes eriguntur
  • ... gratia et fortitudine
  • Christi est iudicium ultimum
  • Quid Eli reveletur
  • De veteri et novo sacerdotio quaeritur
  • Christus est sacerdos Novi Testamenti
  • De reliquiis quae superaverint agitur
  • Quis panis sit in sacerdotio
  • Aaron sacerdotium umbra futuri fuit
  • Item regnum Saul
  • Disruptio regni Saul
  • ... significat Christum regnaturum
  • Israel in duo divisio
  • ... significat duas civitates
  • Regnum aeternum David promittitur
  • ... quod non in Salomone adimpletur
  • ... sed in Christo
  • In Psalmo 88 regnum aeternum David promittitur
  • In Christo impletur promissio
  • Christus est salvator
  • Populus qui domus Dei est exprobatur
  • Quae vera sit pax
  • An David omnium Psalmorum auctor fuerit
  • Quid de praenuntiatione Psalmorum praeludatur
  • In prima parte Psalmi 44 Christus rex
  • ... in secunda Ecclesia regina praefiguratur
  • Christus praefiguratur in Psalmis 109 et 21
  • Resurrectio Christi praefiguratur in Psalmis 3 et 40
  • ... mors quae redemit in Psalmis 15 et 67
  • Iudaei reprobi in Psalmo 68 praefigurantur
  • Christi inimici vocantur in Sapientia et Ecclesiastico
  • Christus et Ecclesia praenuntiantur in scriptis Salomonis
  • Quae fuerint regna Iudae et Israel
  • Quae fuerint res gestae regnorum Israel et Iudae
  • Quae fuerit prophetia usque ad Ioannem
  • Quae iam digesta sint
  • Quae sint utilitates et cupiditates terrenae civitatis
  • Duo regna Babyloniae et Romae praeminent
  • Qui fuerint reges apud Assyrios et Sicyonios tempore Abrahae
  • Qui fuerint reges ab Abraham ad Iacob
  • Quando Iacob et Ioseph in Aegyptum venerint
  • Qui dei colerentur in Aegypto
  • Quod fuerit Argivorum regnum tempore Iacob
  • Quae fuerint regna post mortem Ioseph
  • ... et tempore Moysis
  • ... et Martis de areopago
  • Quae fuerint regna a Moyse ad Iosue
  • Qui dei colerentur tempore Iosue
  • ... et Iudicum
  • Quae dixerint poetae theologi
  • Tempore Deborae primus Laurentum rex fuit Picus
  • Quae fuerit de Diomede et sociis fabula
  • Maleficae mutationes narrantur
  • Quae sint daemonum ludificationes
  • Quae sint variationes inter somnia et corporum variationes
  • Quomodo fieri potuerint
  • Quae fuerint regna cum Sicyoniorum regnum consumptum fuit
  • Quae evenerint a Saul ad Albam conditam
  • Assyriorum regnum finem et Romanorum initium simul habuerunt
  • Tempore Ezechiae Roma condita est
  • Quod fuerit carmen Sibyllae Erythraeae
  • Veritas quae sit in carminibus Sibyllae
  • Tempore Romuli regnum Israel consumptum fuit
  • Regnantibus Sedecia et Tarquinio Prisco septem sapientes fuerunt
  • Quo tempore inceperint scripta Prophetarum
  • Quid Osea et Amos praeannuntiaverint de vocatione gentium
  • Quid Isaias de Christi passione praeviderit
  • ...et de Ecclesia
  • Michaeas de Messia et Bethleem loquitur
  • Passio et resurrectio in Iona praefigurantur
  • Quid Ioel de Spiritus effusione loquatur
  • Abdias de Ecclesia in Iudaea loquitur
  • ... Naum contra idola
  • Quid de redemptione dixerit Abacuc in cantico
  • Hieremias praedixit gentes vocaturum Christum
  • Quid Sophonias dixerit de gentium vocatione
  • Daniel regnum aeternum Christo praevidit
  • Hezechiel de uno omnium pastore locutus est
  • Aggaeus praevidit Desideratum gentibus
  • Quid Zacharias de Christo dixerit
  • Quid adiunxerint libri Esdrae, Esther et Macchabaeorum
  • Prophetae priusquam philosophi extiterunt
  • Quid de scriptis dicendum quae castitas canonis non recepit
  • Omnis sapientia nostrae est inferior
  • In scholis philosophorum disputatio praevaluit
  • Philosophi diversa et adversa senserunt
  • Non dissentiunt inter se Scripturarum auctores
  • Septuaginta Scripturas intepretati sunt
  • Septuaginta interpretum auctoritas praefertur
  • Septuaginta codicibus hebraeis non discrepant
  • Ecclesia templum est Domini
  • Quae evenerint ab Alexandro ad Macchabaeos
  • ... ab Alcimo ad Christum natum
  • Quod sit testimonium Hebraeorum dispersorum
  • Quae fuerit civitas Dei in gentibus et in Iob
  • Maior est gloria domus huius quam prioris
  • Quando Ecclesia inceperit
  • Ab Ierusalem se Ecclesia diffudit
  • Inimicos habet Ecclesia haereticos
  • ... et malos christianos
  • Decem a romanis principibus sunt persecutiones
  • Ignota est ultima persecutio
  • Dicunt Petrum maleficia fecisse pro nominis Christi cultu
  • Christi nominis cultus maleficium excludit
  • Permixtarum civitatum est mortalis excursus
  • Quid sit finis bonorum et malorum
  • Multas sectas Varro enumerat de his quae naturaliter appetuntur
  • Quid de hac re Academici et Cynici senserint
  • Tres sunt sectae de quibus expedit quaerendum
  • Prima naturae et virtutes Varro exsistimat expetenda
  • Finis bonorum et malorum socialem vitam exspetit
  • Prima naturae quandoque rationi subrepunt
  • Quae temperantiae adversentur relate ad finem
  • Quae prudentia iustitia fortitudo operentur ad finem bonorum
  • Quae de beata vita incongrue dicant Academici et Peripatetici
  • Quaedam in familia confligunt
  • In civitate dolenda sunt iudicia
  • Orbis terrae miser est diversitate linguarum et bellis
  • Amicorum miseria nos affligit
  • Etiam daemones nos turbant
  • In beatitudine finali vera est pax
  • Finis bonorum est pax et vita aeterna
  • Pacem omnes habere cupiunt
  • Etiam in Caco et in feris est pax quaedam
  • Pax est etiam in rebus quae eam negare videntur
  • Pax est in tranquillitate ordinis
  • Pax quaedam in bonis numquam adimitur
  • Pax diligitur in se et cum aliis
  • Pax est et in condicione servitutis
  • Est pax domestica etiam cum servis
  • Quae sit pax ordo pietas in utraque civitate
  • Contra Cynicos in caritate componenda sunt otium, negotium et utrumque
  • Pax est in aeternitate et quaedam in tempore
  • Deo subdi oportet, rationi et regibus
  • Unus Deus est cui servire oportet
  • Porphyrius cum Apolline Christum blasphemat
  • ... cum Hecate laudat
  • ... sed uterque contra Christianos
  • Porphyrius Deum Hebraeorum honorat et plures deos
  • Romani ceterique populi et respublicae fuerunt
  • Deo subdi oportet et rectae rationi
  • Quae vera est in terra pax ad finalem refertur
  • Reprobis bellum et dolor in aeternitate
  • Quae dicant sacri Libri de iudicio novissimo
  • De novissimo iudicio in hoc libro agitur
  • Qui sit modus huius vitae ad Dei iudicium
  • Quid senserit Salomon de hac vita
  • Prius nova deinde vetera adducentur praeconia
  • Quae Iesus in Matthaeo dixerit de iudicio bonorum et malorum
  • ... eorumque separatione
  • Quomodo similiter dicta conferantur
  • Quae separatio sit in iudicio secundum Matthaeum et Ioannem
  • Duplex in Ioanne erit resurrectio
  • Duplex quoque iudicium quo quidam damnantur
  • Quomodo miliarii exponant quaedam de Apocalypsi
  • Quid significet "millenarius numerus"
  • Quid sit diabolus in abysso
  • ... ne seducat gentes
  • Quid dicendum de diabolo alligato et Ecclesia
  • Quid dicendum de Deo et diabolo soluto
  • ... de diabolo alligato aut soluto et fidelibus
  • Quid sit regnum Dei nunc et tunc
  • In regno Dei praepositi pro vivis et defunctis
  • Quid dicendum de duplici vita atque morte
  • Animae quoque resurgunt
  • Ignis de caelo est firmitas sanctorum
  • Mille et tres anni cum dimidio computantur
  • Quid sit liber vitae in iudicio
  • Quid sint mare et inferi in resurrectione
  • Novum caelum et nova terra erunt
  • In illa Hyerusalem non erit luctus aut dolor
  • Quid Petrus dicat de novissima conflagratione
  • Quae de Antichristo dixerit Paulus
  • ... sensum habent obscurum
  • ... etiam si referantur Romae aut fictis fidelibus
  • ... sed semper in iusto Dei iudicio
  • In prima ad Thessalonicenses Paulus de resurrectione
  • ... etiam de iis qui reliqui erunt quid dixerit
  • ... et ad Corinthios
  • Quae sit in Isaia beatitudo in resurrectione
  • ... et perditio impiorum
  • ... et gratia Domini in Novo Testamento
  • ... et distinctio bonorum et malorum
  • Scient electi poenas infidelium
  • Quae dixerit Daniel de quattuor bestiis et decem regibus
  • Convenit Matthaeus cum Daniele
  • Quae dixerit Psalmus CI de mundi fine
  • Quae dixerit Psalmus XLIX de novissimo iudicio
  • Malachia aliquid dicit de poenis purgatoriis
  • Quid dixerit Malachia de hostiis iustitiae
  • ... quae erunt immaculatae et sine vitio
  • In Malachia quae sint impiorum conscientiae in iudicio
  • Boni a reprobis dirimuntur
  • Iustorum quae sit vera beatitudo
  • Qui sit reditus Heliae in Malachia
  • Etiam in Prophetis Deus venturus est Christus
  • ... isque omnipotens
  • ... quia pro nobis passus est
  • Christus iudicabit quia iudicatus est
  • Quae res sint venturae in novissimo iudicio
  • Quae exstant in reliquis libris
  • Prius de supplicio disputandum est
  • Animalia sunt quae in igne vivunt
  • Non omne quod dolet moritur
  • Anima et corpus cruciabuntur
  • Quaedam sunt in natura mirabilia
  • De ipso igne quaedam non explicantur
  • Est etiam miraculum calcis
  • Mirabilia de magnete et adamante dicuntur
  • Infideles flagitant rationem quam ipsi nequeunt reddere
  • ... dum nos ad Dei verbum confugimus
  • Infideles vero ad magicas recurrunt
  • ... et ad humanas artes
  • Multae dantur explicationes
  • Nostra explicatio est Dei potestas
  • Duplex datur ratio credendi
  • Quid Varro dicat de Lucifero
  • Similitudo et dissimilitudo hominum faciei
  • Adhuc est absentia fecunditatis in terra Sodomorum
  • Quae sint monstra ostenta portenta prodigia
  • Vermis et ignis eorum semper erunt
  • Quae significent vermis et ignis
  • Ignis qui non exstinguetur
  • ... daemones et homines excruciat
  • Non tempore perpenditur aequitas poenarum
  • Aequitas est in Dei iustitia et misericordia
  • Platonici purgatorias putant omnes poenas
  • Et in vita infantes quoque poenas luunt
  • Christus nos iustificat
  • In Christo nos iustificari oportet
  • 1) Sempiternae non erunt poenae angelis et hominibus?
  • Quoniam sancti in Dei iudicio orabunt
  • 2) . ..salus erit omnibus hominibus?
  • 3) Omnes baptismate abluti salvi erunt?
  • 4) Ii salvi erunt qui in catholica Ecclesia sacramenta sumpserunt?
  • 1) In Verbo Dei aeternae erunt poenae diabolo et angelis eius
  • 2) Et hominibus poenae erunt aeternae quia sancti pro eis non orabunt
  • Aliud dixit Dei Verbum
  • Permanet ira Dei
  • Nec valet Ninivitarum exemplum
  • Misericordia erit eis qui speraverint et
  • ... qui misericordia digni fuerint
  • 3) Non omnes baptismate abluti salvi erunt.
  • 4) . ..etiamsi in catholica Ecclesia abluti fuerint
  • ... praesertim si desertores fuerint
  • ... et sint perditis moribus
  • 5) Non erit salus pro Catholicis qui fidem habent et non opera
  • Salus non erit pro iis qui in fundamento Christo
  • ... non aedificaverint saltem lignum fenum stipulam
  • ... quae purgatorio urentur igne
  • ... si in peccato quis perseverat
  • ... cum in Christo sit frater qui eget
  • Nobis dimittetur si dimittamus
  • ... et sanctis nos commendamus
  • ... pro diversitate meritorum
  • Quid liber agat de aeternitate
  • Deus hominum vitam gubernat
  • ... quamvis in tempore efficiat
  • Aeterna vita nobis promissa est
  • Quae dicant docti contra corporum resurrectionem
  • Mundus credidit quae sacrae litterae dicunt
  • Quid mundus crediderit de Romulo
  • Quid Roma senserit de fide et salute
  • Mundus credidit resurrectionem fieri potuisse
  • Miracula fiunt ut credamus
  • Mediolani caecus illuminatur
  • Carthagine Innocentius a fistulis liberatur
  • ... ibique Innocentia a cancro in mamilla
  • Quidam post baptismum a podagra liberatur
  • ... alter ab informi pondere genitalium
  • Hippone Esperius tribunus a vexatione spirituum liberatur
  • ... et quidam adolescens
  • ... et quaedam virgo
  • Florentius potest lanam sibi comparare
  • A Stephano martyre caeca mulier illuminatur
  • ... Lucillus episcopus a fistula liberatur
  • Per Stephanum Eucharius sacerdos resurrexit
  • ... et Martialis in Christum convertitur
  • Quidam a podagra sanantur
  • Per beatum Stephanum parvulus resurrexit
  • ... et quaedam sanctimonialis
  • ... et quaedam virgo Hippone
  • ... et iuvenis quidam
  • ... et infantulus
  • Stephanus Calame celebratur
  • ... et Uzali quia Petronia a languore sanatur
  • Hippone duo iuvenes a tremore liberantur
  • Miracula attestantur fidei de carnis resurrectione
  • Martyrum memoria miracula fiunt
  • Docti obiciunt ex ponderibus elementorum
  • Anima superior est
  • Varro quoddam miraculum commemorat
  • Ordo elementorum non semper reperitur
  • ... etiam in imo et summo eorum
  • Quae aequalitas habebitur
  • ... quia sunt corruptiones et dilapsiones corporum
  • Qui futuri sint abortivi fetus
  • ... et infantium corpora
  • Erunt in mensura plenae aetatis Christi
  • Efficiemur immortalitate conformes
  • Erunt mulieres in immortalitate
  • Conformabimus quia corpus sumus Christi
  • Quae futura sint membra corporum
  • ... et congruentia partium
  • Maxima in martyribus dignitas erit
  • Quid de Deo sentiant philosophi
  • Quid erit de cadavere quo quis alitus fuerit
  • Decus erit in corporibus sanctorum
  • Quis sit corpus spiritale
  • Quae sint puerorum eruditio et prohibitio
  • Quibus malis plena sit ista vita
  • ... a quibus nos liberat Dei gratia
  • Hic numquam tranquillitas erit
  • Bona huius vitae quae sint: a) propagatio;
  • Mundus credidit
  • Quae Plato dixerit de deorum corpore
  • Plato et Porphyrius conciliari poterunt
  • Quae dixerint alii auctores
  • Quomodo Deum videbimus
  • Quae sit ipsa visio
  • In spiritu Deum videbimus
  • Quomodo nunc intellegi poterit
  • Quae sit philosophorum dicta de cognitione
  • Aliter ac aliter videbimus
  • Summa in aeterna vita felicitas
  • ... pax et concordiae vinculum
  • ... plena libertas
  • ... in aeterno sabbato
  • Septima erit aetas in sabbato sine fine
  • Augustinus se dimittit

DE CIVITATE DEI CONTRA PAGANOS LIBRI XXII

S. Aurelii Augustini OPERA OMNIA - editio latina > PL 41 > De Civitate Dei contra Paganos libri XXII

1 INDEX
Praefatio - [Libri II Retractationum cap. 43] Epistula 212/A Liber primus
An temporum calamitates Dei providentia regantur

Liber secundus
Plurimum deorum cultus mores pravos efficit

Liber tertius
Romanorum res gestae iudicio percurruntur

Liber quartus
Nihil multi dii potuerunt ad augendum imperium

Liber quintus
Utrum rerum gestarum ratio sit an non

Liber sextus
Nihil dii possunt ad veram felicitatem

Liber septimus
Physicorum ratione de diis selectis nihil quod ad veram felicitatem pertineat continetur

Liber octavus
Christi et romanorum religio ad philosophorum sapientia conferuntur

Liber nonus
In Christi et philosophorum doctrina opus mediatoris disseritur

Liber decimus
Quae aeternae vitae sit religio

Liber undecimus
Mundum et angelos Deus in tempore creavit

Liber duodecimus
Deus bonos angelos et semel in tempore hominem creavit

Liber decimus tertius
Redemptus homo in vitam aeternam restituitur

Liber decimus quartus
Ex moribus hominis post peccatum duae civitates

1

Liber decimus quintus
Duarum civitatum a Cain et Abel ad diluvium qui fuerit excursus

Liber decimus sextus
Civitatis Dei quae fuerint primordia historica a Noe ad David

Liber decimus septimus
Quae fuerit civitas Dei tempore Prophetaru

Liber decimus octavus
Duae civitates comparantur in procursu rerum gestarum

Liber decimus nonus
Bonorum finis est pax in Deo

Liber vigesimus
Quae ventura sint in iudicio novissimo

Liber vigesimus primus
Quod erit novissimum supplicium

Liber vigesimus secundus
Quae sit carnis resurrectio et vita aeterna

2 PRAEFATIO
[LIBRI II. RETRACTATIONVM CAP. 43, 1-2] Interea Roma Gothorum irruptione agentium sub rege Alarico atque impetu magnae cladis eversa est, cuius eversionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos vocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius Deum verum blasphemare coeperunt. Unde ego exardescens zelo domus Dei 1 adversus eorum blasphemias vel errores libros De civitate Dei scribere institui. Quod opus per aliquot annos me tenuit, eo quod alia multa intercurrebant, quae differre non oporteret et me prius ad solvendum occupabant. Hoc autem De civitate Dei grande opus tandem viginti duobus libris est terminatum. Quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur, et quia prohibetur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. Sequentes autem quinque adversus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus, et ea nunc magna, nunc parva locis temporibus personisque variari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter vitam post mortem futuram esse utilem disputant. His ergo decem libris duae istae vanae opiniones Christianae religioni adversariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus est, et in prioribus decem quae nostra sunt asseramus, et in duodecim posterioribus redarguamus adversa. Duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum civitatum, quarum est una Dei, altera huius mundi; secundi quattuor excursum earum sive procursum; tertii vero, qui et postremi, debitos fines. Ita omnes viginti et duo libri, cum sint de utraque civitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut De civitate Dei potius vocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 2, quoniam hoc illi in visione monstratum est. In septimo decimo <libro> quod dictum est de Samuele: Non erat de filiis Aaron 3, dicendum potius fuit: Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit. Nam in filiis Aaron reperitur pater Samuelis, sed sacerdos non fuit, nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israel. Hoc opus sic incipit: Gloriosissimam civitatem Dei etc. [EPISTOLA 212/A]

2

Aug. Firmo ei transmittens libros De Civitate Dei cum breviculo totius operis simul docens quomodo dividendi sint quibusque ad describendos dari oporteat. DOMINO EXIMIO MERITOQUE HONORABILI AC SUSCIPIENDO FILIO FIRMO, AUGVSTINUS IN DOMINO SALUTEM Libros De civitate Dei quos a me studiosissime flagitasti etiam mihi relectos sicut promiseram misi, quod ut fieret, adiuvante quidem Deo, filius meus germanus tuus Cyprianus vere sic institit quemadmodum mihi ut instaretur volebam. Quaterniones sunt XXII quos in unum corpus redigere multum est. Et si duos vis codices fieri, ita dividendi sunt ut decem libros habeat unus, alius duodecim. Decem quippe illis vanitates refutatae sunt impiorum, reliquis autem demonstrata atque defensa est nostra religio, quamvis et in illis hoc factum sit ubi opportunius fuit, et in istis illud. Si autem corpora malueris esse plura quam duo, iam quinque oportet codices facias, quorum primus contineat quinque libros priores quibus adversus eos est disputatum qui felicitati vitae huius non plane deorum sed daemoniorum cultum prodesse contendunt, secundus sequentes alios quinque qui vel tales vel qualescumque plurimos deos propter vitam quae post mortem futura est per sacra et sacrificia colendos putant. Iam tres alii codices qui sequuntur quaternos libros habere debebunt. Sic enim a nobis pars eadem distributa est ut quattuor ostenderent exortum illius civitatis totidemque procursum sive dicere maluimus excursum, quattuor vero ultimi debitos fines. Si ut fuisti diligens ad habendos hos libros ita fueris ad legendos, quantum adiuvent experimento potius tuo quam mea promissione cognosces. Quos tamen nostri fratres ibi apud Carthaginem ad hoc opus pertinentes quod est De civitate Dei nondum habent, rogo ut petentibus ad describendum dignanter libenterque concedas. Non enim multis dabis sed vix uni vel duobus et ipsi iam ceteris dabunt. Amicis vero tuis sive in populo Christiano se desiderent instrui, sive qualibet superstitione teneantur unde videbuntur posse per hunc nostrum laborem Dei gratia liberari, quomodo impertias ipse videris. Ego scriptis meis, si Dominus voluerit, crebro curabo requirere quantum accesseris in legendo. Non te autem latet ut eruditum virum quantum adiuvet ad cognoscendum quod legitur repetitio lectionis. Aut enim nulla aut certe minima est intellegendi difficultas ubi est legendi facilitas, quae tanto maior fit quanto magis iteratur, ut assiduitate [maturescat quod indiligentia] fuerat immaturum. Domine eximie meritoque honorabilis ac suscipiende fili Firme, ad eos sane libros quos De Academicis recenti nostra conversione conscripsi, quoniam eximietati tuae prioribus ad me litteris innotuisse monstrasti, quomodo perveneris quaeso rescribas. Quantum autem collegerit viginti duorum librorum conscriptio missus breviculus indicabit.

3 LIBER I
BREVICULUS Praefatio. De suscepti operis consilio et argumento. 1. De adversariis nominis Christi, quibus in vastatione Urbis propter Christum barbari pepercerunt. 2. Quod nulla umquam bella ita gesta sint, ut victores propter deos eorum, quos vicerunt, parcerent victis. 3. Quam imprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. 4. De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberavit a Graecis, et basilicis Apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt. 5. De generali consuetudine hostium victas civitates evertentium quid Cato senserit. 6. Quod ne Romani quidem ita ullas ceperint civitates, ut in templis earum parcerent victis. 7. Quod in eversione Urbis, quae aspere gesta sunt, de consuetudine acciderint belli; quae vero clementer, de potentia provenerint nominis Christi. 8. De commodis atque incommodis, quae bonis ac malis plerumque communia sunt.

3

9. De causis correptionum, propter quas et boni et mali pariter flagellantur. 10. Quod sanctis in amissione rerum temporalium nihil pereat. 11. De fine temporalis vitae sive longioris sive brevioris. 12. De sepultura humanorum corporum, quae Christianis etiamsi fuerit negata nil adimit. 13. Quae sit ratio sanctorum corpora sepeliendi. 14. De captivitate sanctorum, quibus numquam divina solacia defuerunt. 15. De Regulo, in quo captivitatis ob religionem etiam sponte tolerandae exstat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit. 16. An stupris, quae etiam sacrarum forte virginum est passa captivitatis, contaminari potuerit virtus animi sine voluntatis assensu. 17. De morte voluntaria ob metum poenae sive dedecoris. 18. De aliena violentia et libidine, quam in oppresso corpore mens invita perpetitur. 19. De Lucretia, quae se ob illatum sibi stuprum peremit. 20. Nullam esse auctoritatem, quae Christianis in qualibet causa ius voluntariae necis tribuat. 21. De interfectionibus hominum, quae ab homicidii crimine excipiuntur. 22. An umquam possit mors voluntaria ad magnitudinem animi pertinere. 23. Quale exemplum sit Catonis, qui se victoriam Caesaris non ferens interemit. 24. Quod in ea virtute, qua Regulus Catone praestantior fuit, multo magis emineant Christiani. 25. Quod peccatum non per peccatum debeat declinari. 26. De his, quae fieri non licent, cum a sanctis facta noscuntur, qua ratione facta credenda sint. 27. An propter declinationem peccati mors spontanea appetenda sit. 28. Quo iudicio Dei in corpora continentium libido hostilis permissa sit. 29. Quid familia Christi respondere debeat infidelibus, cum exprobrant, quod eam, a furore hostium non liberavit Christus. 30. Quam pudendis prosperitatibus affluere velint, qui de Christianis temporibus conqueruntur. 31. Quibus vitiorum gradibus aucta sit in Romanis cupido regnandi. 32. De scaenicorum institutione ludorum. 33. De vitiis Romanorum, quos patriae non correxit eversio. 34. De clementia Dei, quae Urbis excidium temperavit. 35. De latentibus inter impios Ecclesiae filiis et de falsis intra Ecclesiam Christianis.

4

36. De quibus causis sequenti disputatione sit disserendum. LIBER PRIMUS AN TEMPORUM CALAMITATES DEI PROVIDENTIA REGANTUR

PRAEFATIO.
Gloriosissimam civitatem Dei sive in hoc temporum cursu, cum inter impios peregrinatur ex fide vivens 1, sive in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc exspectat per patientiam 2, quoadusque iustitia convertatur in iudicium 3, deinceps adeptura per excellentiam victoria ultima et pace perfecta, hoc opere instituto 4 et mea ad te promissione debito defendere adversus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est 5. Nam scio quibus viribus opus sit, ut persuadeatur superbis quanta sit virtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia, non humano usurpata fastu, sed divina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor civitatis huius, de qua loqui instituimus, in Scriptura populi sui sententiam divinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam 6. Hoc vero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos 7. Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat si facultas datur. Quoddam ius belli in honore Christi intermittitur (1-7)

Victi in loca Christianorum confugiunt.
1. Ex hac namque exsistunt inimici, adversus quos defendenda est Dei civitas, quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis Redemptoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non moverent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis vitam, de qua superbiunt, invenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae Apostolorum, quae in illa vastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt 8. Huc usque cruentus saeviebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces atque hostili more saevientes posteaquam ad loca illa veniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, et tota feriendi refrenabatur immanitas et captivandi cupiditas frangebatur. Sic evaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa civitas pertulit, Christo imputant; bona vero, quae in eos ut viverent propter Christi honorem facta sunt, non imputant Christo nostro, sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi providentiae divinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare atque conterere itemque vitam mortalium iustam atque laudabilem talibus afflictionibus exercere probatamque vel in meliora transferre vel in his adhuc terris propter usus alios detinere; illud vero, quod eis vel ubicumque propter Christi nomen vel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen veraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos vides petulanter et procaciter insultare servis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non evasissent, nisi servos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia atque impiissima insania eius nomini resistunt corde perverso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore vel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur.

Victis in templa deorum confugientibus numquam victores pepercerunt.
2. Tot bella gesta conscripta sunt vel ante conditam Romam vel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic aut ab alienigenis aliquam captam esse civitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem

5

barbarorum praecepisse, ut irrupto oppido nullus feriretur, qui in illo vel illo templo fuisset inventus. Nonne vidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes 9? nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi divae contingere vittas? Nec tamen quod sequitur verum est: Ex illo fluere ac retro sublapsa referri Spes Danaum 10. Postea quippe vicerunt, postea Troiam ferro ignibusque delerunt, postea confugientem ad aras Priamum obtruncaverunt 11. Nec ideo Troia periit, quia Minervam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerva perdiderat, ut periret? An forte custodes suos? Hoc sane verum est; illis quippe interemptis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus servabatur. Quo modo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire custodes?

Nec dii iram victoris effugiunt.
3. Ecce qualibus diis Urbem Romani servandam se commisisse gaudebant! O nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de diis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent, mercedem dederunt; doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe apud Vergilium, quem propterea parvuli legunt, ut videlicet poeta magnus omniumque praeclarissimus atque optimus teneris ebibitus animis non facile oblivione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens servabit odorem Testa diu 12; apud hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo ventorum regi adversus eos irritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor Ilium in Italiam portans victosque penates 13. Itane istis penatibus victis Romam, ne vinceretur, prudenter commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat velut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu victosque deos parvumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit 14? Nonne deos ipsos, quos victos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosque tibi commendat Troia penates 15? si igitur Vergilius tales deos et victos dicit et, ut vel victi quoquo modo evaderent, homini commendatos; quae dementia est existimare his tutoribus Romam sapienter fuisse commissam et nisi eos amisisset non potuisse vastari? Immo vero victos deos tamquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed nomina mala? Quanto enim sapientius creditur, non Romam ad istam cladem non fuisse venturam, nisi prius illi perissent, sed illos potius olim fuisse perituros, nisi eos quantum potuisset Roma servasset! Nam quis non, cum adverterit, videat quanta sit vanitate praesumptum non posse vinci sub defensoribus victis et ideo perisse, quia custodes perdidit deos, cum vel sola esse potuerit causa pereundi custodes habere voluisse perituros? Non itaque, cum de diis victis illa conscriberentur atque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat veritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc, quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper expediam ut possum, qui ea mala, quae pro suorum morum perversitate merito patiuntur, blasphemantes Christo imputant; quod autem illis etiam talibus propter Christum parcitur, nec dignantur attendere et eas linguas adversus eius nomen dementia sacrilegae perversitatis exercent, quibus linguis usurpaverunt mendaciter ipsum nomen, ut viverent, vel quas linguas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut illic tuti atque muniti, ubi propter eum illaesi ab hostibus fuerant, inde in eum maledictis hostilibus prosilirent.

Quid victis parcendis Christus tribuat atque Iuno.

6

4. Ipsa, ut dixi, Troia, mater populi Romani, sacratis in locis deorum suorum munire non potuit cives suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam, Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam asservabant; huc undique Troia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum, Crateresque auro solidi captivaque vestis Congeritur. Pueri et pavidae longo ordine matres Stant circum 16. Electus est videlicet locus tantae deae sacratus, non unde captivos non liceret educere, sed ubi captivos liberet includere. Compara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis vel de turba plebis, sed Iovis ipsius sororis et coniugis et reginae omnium deorum cum memoriis nostrorum Apostolorum. Illuc incensis templis et diis erepta spolia portabantur, non donanda victis, sed dividenda victoribus; huc autem et quod alibi ad ea loca pertinere compertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic servata libertas; ibi clausa, hic interdicta captivitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a miserantibus ducebantur: postremo illud Iunonis templum sibi elegerat avaritia et superbia levium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam immanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua victoria templis deorum communium pepercerunt atque illo confugientes miseros victosque Troianos ferire vel captivare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo vero morem hostium civitates evertentium ille descripsit.

Quae sit immanitas bellorum civilium.
5. Quem morem etiam Cato, sicut scribit Sallustius, nobilitatae veritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, commemorare non praetermittit: Rapi virgines pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati quae victoribus collibuisset, fana atque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaveribus cruore atque luctu omnia compleri 17. Hic si fana tacuisset, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis civibus, Romana templa metuebant. Sed hi videlicet perditi et patriae parricidae.

Nec Romanorum pietas templis hostium pepercit.
6. Quid ergo per multas gentes, quae inter se bella gesserunt et nusquam victis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos videamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: Parcere subiectis et debellare superbos 18, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant 19: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque everterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earundem rerum gestarum ista reticebant? Ita vero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani nominis Marcus Marcellus, qui Syracusas urbem ornatissimam cepit, refertur eam prius flevisse ruituram et ante eius sanguinem suas illi lacrimas effudisse. Gessit et curam pudicitiae etiam in hoste servandae. Nam priusquam oppidum victor iussisset invadi, constituit edicto, ne quis corpus liberum violaret 20. Eversa est tamen civitas more bellorum, nec uspiam legitur ab imperatore tam casto atque clementi fuisse praeceptum, ut quisquis ad illud vel illud templum fugisset haberetur illaesus 21. Quod utique nullo modo praeteriretur, quando nec eius fletus nec quod edixerat pro pudicitia minime violanda potuit taceri. Fabius, Tarentinae urbis eversor, a simulacrorum depraedatione se abstinuisse laudatur. Nam cum ei scriba suggessisset quid de signis deorum, quae multa capta fuerant, fieri iuberet, continentiam suam etiam iocando condivit. Quaesivit enim cuius modi essent, et cum ei non solum multa grandia, verum etiam renuntiarentur armata: Relinquamus, inquit, Tarentinis deos iratos 22. Cum igitur nec illius fletum nec huius risum, nec illius castam misericordiam nec huius facetam continentiam Romanarum rerum gestarum scriptores tacere potuerint: quando praetermitteretur, si aliquibus hominibus in honorem cuiuspiam deorum suorum sic pepercissent, ut in quoquam templo caedem vel captivitatem fieri prohiberent?

In templis christianorum iure belli barbari non sunt usi.

7

7. Quidquid ergo vastationis, trucidationis, depraedationis, concremationis, afflictionis in ista recentissima Romana clade commissum est, fecit hoc consuetudo bellorum; quod autem novo more factum est, quod inusitata rerum facie immanitas barbara tam mitis apparuit, ut amplissimae basilicae implendae populo cui parceretur eligerentur et decernerentur, ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, quo liberandi multi a miserantibus hostibus ducerentur, unde captivandi ulli nec a crudelibus hostibus abducerentur; hoc Christi nomini, hoc Christiano tempori tribuendum quisquis non videt, caecus; quisquis videt nec laudat, ingratus; quisquis laudanti reluctatur, insanus est. Absit, ut prudens quisquam hoc feritati imputet barbarorum. Truculentissimas et saevissimas mentes ille terruit, ille frenavit, ille mirabiliter temperavit, qui per Prophetam tanto ante dixit: visitabo in virga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eis 23. Quae aestimatio habenda sit de vitae atque temporum malis (8-28)

Calamitatibus mali corripiuntur boni erudiuntur...
8. 1. Dicet aliquis: "Cur ergo ista divina misericordia etiam ad impios ingratosque pervenit?". Cur putamus, nisi quia eam ille praebuit, qui cotidie facit oriri solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 24? Quamvis enim quidam eorum ista cogitantes paenitendo ab impietate se corrigant, quidam vero, sicut Apostolus dicit: divitias bonitatis et longanimitatis Dei contemnentes, secundum duritiam cordis sui et cor impaenitens thesaurizent sibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius 25: tamen patientia Dei ad paenitentiam invitat malos, sicut flagellum Dei ad patientiam erudit bonos; itemque misericordia Dei fovendos amplectitur bonos, sicut severitas Dei puniendos corripit malos. Placuit quippe divinae providentiae praeparare in posterum bona iustis, quibus non fruentur iniusti, et mala impiis, quibus non excruciabuntur boni. Ista vero temporalia bona et mala utrisque voluit esse communia, ut nec bona cupidius appetantur, quae mali quoque habere cernuntur; nec mala turpiter evitentur, quibus et boni plerumque afficiuntur.

... iustissima Dei ordinatione.
8. 2. Interest autem plurimum, qualis sit usus vel earum rerum, quae prosperae, vel earum, quae dicuntur adversae. Nam bonus temporalibus nec bonis extollitur nec malis frangitur; malus autem ideo huiusce modi infelicitate punitur, quia felicitate corrumpitur. Ostendit tamen Deus saepe etiam in his distribuendis evidentius operationem suam. Nam si nunc omne peccatum manifesta plecteret poena, nihil ultimo iudicio servari putaretur; rursus si nullum nunc peccatum puniret aperta divinitas, nulla esse divina providentia crederetur. Similiter in rebus secundis, si non eas Deus quibusdam petentibus evidentissima largitate concederet, non ad eum ista pertinere diceremus; itemque si omnibus eas petentibus daret, non nisi propter talia praemia serviendum illi esse arbitraremur, nec pios nos faceret talis servitus, sed potius cupidos et avaros. Haec cum ita sint, quicumque boni et mali pariter afflicti sunt, non ideo ipsi distincti non sunt, quia distinctum non est quod utrique perpessi sunt. Manet enim dissimilitudo passorum etiam in similitudine passionum, et licet sub eodem tormento non est idem virtus et vitium. Nam sicut sub uno igne aurum rutilat, palea fumat, et sub eadem tribula stipulae comminuuntur, frumenta purgantur; nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia eodem praeli pondere exprimitur: ita una eademque vis irruens bonos probat, purificat, eliquat; malos damnat, vastat, exterminat. Unde in eadem afflictione mali Deum detestantur atque blasphemant, boni autem precantur et laudant. Tantum interest, non qualia, sed qualis quisque patiatur. Nam pari motu exagitatum et exhalat horribiliter caenum et suaviter fragrat unguentum.

Etiam quod christiani passi sint in vastitate hostili...
9. 1. Quid igitur in illa rerum vastitate Christiani passi sunt, quod non eis magis fideliter ista considerantibus ad provectum valeret? Primum quod ipsa peccata, quibus Deus indignatus implevit tantis calamitatibus mundum, humiliter cogitantes, quamvis longe absint a facinorosis, flagitiosis atque impiis, tamen non usque adeo se a delictis deputant alienos, ut nec temporalia pro eis mala perpeti se iudicent dignos. Excepto enim quod unusquisque, quamlibet laudabiliter vivens, cedit in quibusdam carnali concupiscentiae, etsi non ad facinorum immanitatem et gurgitem flagitiorum atque impietatis abominationem, ad aliqua tamen peccata vel rara vel tanto crebriora, quanto minora; hoc ergo excepto quis tandem facile reperitur, qui eosdem ipsos, propter quorum horrendam superbiam, luxuriamque et avaritiam atque execrabiles iniquitates et impietates, Deus,

8

quare cum malis flagellentur et boni.. ferrentur et diligerentur inimici. dum eorum offensiones cavent.. quod eis non in bonum verteretur.. sed ea potius infirmitate. . iure cum eis temporaliter flagellantur. quam oportebat eos.. ne deteriores ex hoc efficiantur. tamen. hoc est. sive quas adipisci adhuc adpetit nostra cupiditas. 10. qui in hoc mundo peregrinantur et spem supernae patriae prae se gerunt. Nec ideo tamen ab huius modi culpa penitus alienus est. propter quaedam cupiditatis vincula. si non potuerint. quia donec vivunt semper incertum est utrum voluntatem sint in melius mutaturi. Flagellantur enim simul. 1. sed consilium caritatis. ne impediant et noceant in istis temporalibus rebus. ab eorum reprehensione sese abstinent. quae cum eis non perpetrant. domos ac familias possidentes. ut non parcant obiurgando peccata. ubi ait: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum 30. quorum sibi vita contaminatissima et consceleratissima displicet. sed quia simul amant temporalem vitam. quia opportunius tempus inquirit vel eisdem ipsis metuit. sive quas amittere formidat infirmitas. ut ad similia perpetranda quibuslibet eorum terroribus atque improbitatibus cedant.. Nam si propterea quisque obiurgandis et corripiendis male agentibus parcit. qualem habuit Iob: ut sibi ipse humanus animus sit probatus et cognitus. vitam ducentes coniugalem. Quibus recte consideratis atque perspectis attende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis. verum etiam hi. sed cupidius. amaram sentiunt. sed tamen simul. quando Deo placet perditos mores etiam temporalium poenarum afflictione punire. hoc est populorum praepositi. sed longe graviorem habent causam. sed plus quam debuit delectatur. docens et monens quem ad modum vivere debeant et uxores cum maritis et mariti cum uxoribus. qua suam famam ac salutem vident esse necessariam utilitati erudiendorum hominum. non propter officia caritatis. ut cum talibus est vivendum? Plerumque enim ab eis docendis ac monendis. quibus per Prophetam dicitur: Ille quidem in suo peccato morietur. Amiserunt omnia quae habebant. quod hi. Non solum quippe infirmiores. sua salus ac fama in periculum exitiumque perveniat. ea ipsa tamen. parcunt tamen peccatis alienis. devitans eorum offensiones propter illa quibus in hac vita non indebitis utitur. ut habendi sunt? sic cum eis vivat. Non mihi itaque videtur haec parva esse causa.quia etiam boni correctione indigent. vel ad bonam vitam et piam erudiendos impediant alios infirmos et premant atque avertant a fide: non videtur esse cupiditatis occasio. filios habentes vel habere quaerentes. qui. vel cum laboris piget. quia propterea peccatis eorum damnabilibus parcunt. ne sibi noceant in his rebus. suae famae ac saluti dum insidias atque impetus malorum timent. non quia simul agunt malam vitam. quibus licite boni atque innocenter utuntur. qui superiorem vitae gradum tenent nec coniugalibus vinculis irretiti sunt et victu parvo ac tegimento utuntur. . nec ea consideratione.. Qua in re non utique parem. qui 9 . nolunt plerumque corripere. vel cum os eorum verecundamur offendere. Illud est culpabile. Deinde habent aliam causam boni. qui dissimiliter vivunt et a malorum factis abhorrent. quamvis bonis malorum vita displiceat et ideo cum eis non incidant in illam damnationem.sicut minando praedixit. licet praepositus non sit. (quos Apostolus in Ecclesiis alloquitur. quamvis in aeternum minime puniantur. cum fortasse possint aliquos corripiendo corrigere. dum eos in suis licet levibus et venialibus metuunt. 2. vel cum inimicitias devitamus.. ne. Numquid fidem? Numquid pietatem? Numquid interioris hominis bona. quam boni contemnere deberent. qua delectat lingua blandiens et humanus dies 28 et reformidatur vulgi iudicium et carnis excruciatio vel peremptio. et servi cum dominis et domini cum servis 27) multa temporalia. Ad hoc enim speculatores. 9. plerumque. quibus vitae huius necessitate coniungitur. quando divinitus affliguntur cum eis. ita ut. cuius amando dulcedinem peccantibus eis amari esse noluerunt. Fidelibus atque piis quaeque calamitas in bonum vertitur. conterit terras 26. in eis tamen.. multa terrena libenter adipiscuntur et moleste amittunt. quae post hanc vitam talibus praeparatur. nisi forte putandum est apostolicam illam vacare sententiam. sic habeat. quare temporalibus affligantur malis.Dei providentiam non effugit. propter quae non audent offendere homines. quae dedocere aut obiurgare deberent. non quidem aequaliter. et quamvis non in tantum eos metuant. ut illi correpti atque correcti consequerentur aeternam. iure istam vitam. sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram 29. 9. aliquando etiam obiurgandis et corripiendis male dissimulatur. multa monenda vel arguenda novit et neglegit. 3. constituti sunt in Ecclesiis. quanta virtute pietatis gratis Deum diligat. ad quam consequendam si nollent esse socii. et filii cum parentibus et parentes cum filiis.

si eas sic habebant. a quibus tam diu fuerat neglecta verborum. 2. sicut Domino placuit. quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant.. sed in Deo vivo. certe consequente experientia didicerunt. facile tribuant. qui pro se passos aeterna felicitate ditaret. 3. qui monitu Dei sui illuc migraverunt. seu mentiendo occultaretur. non aurum et argentum. cui pedisequus mente ditesceret. Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite vobis condere thesauros in terra. nemo aurum nisi negando servavit. quid de talibus rebus faciendum esset. non excrucier propter aurum et argentum. sic in corde suo. 10. quando et ipsam Nolam barbari vastaverunt. seu verum dicendo proderetur. ut apprehendant veram vitam 35. divites sint in operibus bonis. boni non erant.sive tormenta atque.est ante Deum dives 31? Hae sunt opes Christianorum. dum non creduntur.. Hoc enim potuit in terra perire. quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe divitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto divitiarum. Haec qui de suis divitiis faciebant. nec contristaretur eis rebus vivens relictus. sive amissio divitiarum. ex opulentissimo divite voluntate pauperrimus et copiosissime sanctus.. quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt. . Dominus dedit. ubi eum condere et thesaurizare ille monstraverat. quantum haec amando peccaverint. quam contristati ex his. quo fur non accedit neque tinea corrumpit. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta. ut eum potius diligere discerent. sit nomen Domini benedictum 34. ut ab eo postea cognovimus. magnis sunt lucris levia damna solati plusque laetati ex his. pro quo pati miserrimum fuit. non facultatem. Si vero vitae melioris proposito reconditum 10 .. Tantum quippe doluerunt. si mundo utebantur tamquam non utentes 33. sed thesaurizate vobis thesaurum in caelo. potuerunt dicere. profecto in divitiis cupiditatem reprehendit. . communicent.. Quibus ergo terrenae divitiae in illa vastatione perierunt. incidunt in temptationem et cetera.. quibus demonstrandum fuit non facultates. 10. ut bona sua hostibus proderent. Admonendi autem fuerant.. quam quidam appetentes a fide pererraverunt et inseruerunt se doloribus multis 32. si non praecedente sapientia. sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. quibus opulentus dicebat Apostolus: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. sed nec auferre aliquid possumus. thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum. quod piguit inde transferre. Nihil enim intulimus in hunc mundum. qui tanta patiebantur pro auro. Ibi enim habebat omnia sua. sicut Apostolum dixisse supra commemoravi. torti sunt. ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur. Habentes autem victum et tegumentum his contenti simus. Dominus abstulit. ubi et quo modo thesaurizare deberent. quamvis ea non praeponerent Christo. At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt. quae mergunt homines in interitum et perditionem. cum ab eis teneretur. quae timide retinendo facilius amiserunt. ut bonus servus magnas facultates haberet ipsam sui Domini voluntatem. tu scis. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt.. Radix enim est omnium malorum avaritia. nec ipsas terrenas divitias barbaris incursantibus amiserunt. ubi enim est thesaurus tuus. quae facile tribuendo tutius servaverunt. cruciatus et. Illi vero nec prodere nec perdere potuerunt bonum. 10. quam illa bona. nudus revertar in terram. quemadmodum ab isto foris paupere. 4. perdendo senserunt. . tribulationis tempore probaverunt quam recte sapuerint non contemnendo veracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum invictissimumque custodem. qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum: bene faciant. quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster.. illic erit et cor tuum 36. precabatur: Domine. quas cito fuerat moriens relicturus. Quos autem non oboedisse paenituit. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant. intus divite audierant. Nam si multi gavisi sunt ibi se habuisse divitias suas. Nolensis episcopus. ita factum est. qui terrenis his bonis.. aliquantula tamen cupiditate cohaerebant. ubi enim sint omnia mea. quo ipsi boni erant. Nam cum dixit Apostolus: Qui volunt divites fieri.. incidunt in temptationem et laqueum et desideria multa [stulta] et noxia. quanta essent sustinenda pro Christo. quantum se doloribus inseruerant. quod ille graviter temptatus et minime superatus: Nudus exivi de utero matris meae. quae bonum incorruptibile amandum docebant. Illi autem infirmiores. Namque inter tormenta nemo Christum confitendo amisit. qui haec mala mundo ventura praedixerat. Et hi forte habere cupiebant nec sancta voluntate pauperes erant.. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentorum disciplina. Sed quidam etiam non habentes quod proderent. id est. Nam qui volunt divites fieri.

10. carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. <id est> curatio funeris. non ad eorum infelicitatem. inquiunt. 12. quamdiu incertum est quaenam earum ventura sit: quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere vivendo. 12. effuderunt sanguinem eorum sicut aquam in circuitu Hierusalem. omnibus. quod iam pariter non est. aliud quod mentis ratio diligenter enucleata convincit. sed moriendo quo ire cogantur. utique commune est. malis vitae huius. 11 . 1. Multos. Christum confitebatur. et non erat qui sepeliret 42. nisi quod sequitur mortem. Cum igitur Christiani noverint longe meliorem fuisse religiosi pauperis mortem inter lingentium canum linguas quam impii divitis in purpura et bysso 37. eripuit: quos autem non necavit. Proinde ista omnia. qui bene vixerunt? . sicut corporis morbus. ut contendat eos. Verum tamen sepulturae curam etiam eorum philosophi contempserunt 46. qui necessario morituri sunt. horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt. neminem fuisse mortuum. ubi postea iacerent vel quibus bestiis esca fierent. ne corpus occidant. Neque enim facit malam mortem. Dicitur quidem in psalmo: Posuerunt mortalia servorum tuorum escam volatilibus caeli. Falsum est ergo quod ait <Christus>: Qui corpus occidunt. etiam Christianos fames diuturna vastavit. 2. qui non fuerat aliquando moriturus. aut caruerunt sepultura. Et saepe universi exercitus. conditio sepulturae. quam subsidia mortuorum 44. aut aliud maius et aliud brevius est. si habent tanta. ut dum habere creditur torqueretur. qui ista perpessi sunt. iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cotidianis vitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur. Quamvis enim haec in conspectu hominum dura et dira videantur. At enim in tanta strage cadaverum nec sepeliri potuerunt 38. Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pavidus refugit. Hoc scio. Sed enim multi etiam Christiani interfecti sunt. non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. Finis autem vitae tam longam quam brevem vitam hoc idem facit.. non debere timeri ante mortem. postea vero nihil habere quod faciant. qui corpus occidunt. contra quos defendendam suscepimus civitatem Dei.. Non itaque multum curandum est eis. sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separavit. qui eum non extulerunt in marmoreum tumulum. quam bona vita praecesserit. quid accidat ut moriantur. 11. Nec ignoro quam citius eligatur diu vivere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. qui corpus occidunt.. ne corpus occisum sepeliri non sinant. sed in Abrahae gremium sustulerunt 45 . sed pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 43. sed multo clariores in conspectu Domini ulceroso illi pauperi ministerium praebuit angelorum. quia nullus sensus est in corpore occiso. . dum pro terrena patria morerentur. quorum capillus capitis non peribit 39. tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas... non curarunt. quando ille. Nisi forte quispiam sic absurdus est. multi multarum mortium foeda varietate consumpti. quia in corpore sensus est occidendo. quo mortis genere vita ista finiatur. et postea non habent quid faciant 41. quam etiam philosophi spreverunt. Multa itaque corpora Christianorum terra non texit. Quapropter etsi non meruit ab hostibus credi. Non formidandum quod pii necati sunt..aurum argentumque non habebant. qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confitebatur.. oberit pio vilis aut nulla. quidquid inimici de corporibus occisorum facere voluissent. Rident haec illi. Absit. verumtamen etiamsi accidit. pompa exsequiarum. Praeclaras exsequias in conspectu hominum exhibuit purpurato illi diviti turba famulorum. quae de cadaveribus faciant. Dictum est enim aliquid eos facere cum occidunt. Neque enim aliud melius et aliud deterius.. et timeri debere post mortem. Quos enim fames necavit. quam totam implet praesentia sui. docuit parcius vivere. Hoc si aegre ferendum est. qui novit unde resuscitet quod creavit. nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit. 5. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando verterunt. si quicquam obesset futurae vitae. profecto. sed magis ad exaggerandam crudelitatem eorum. qui in hanc vitam procreati sunt. qui ista fecerunt. Mala mors putanda non est. animam autem non possunt occidere 40... cui finitur. Si aliquid prodest impio sepultura pretiosa. Nullo modo diceret Veritas: Nolite timere eos. docuit productius ieiunare. Neque istuc pia fides nimium reformidat. ut falsum sit quod Veritas dixit. fames. Quid autem interest. magis sunt vivorum solacia.

qui prophetam non deseruit nec in visceribus beluae 55. quae diximus. Christiani etiam captivi ducti sunt. malunt irridere quam credere. quanta possit esse remuneratio pro eleemosynis. cum esset deiectus e navi. quoniam non arbitrabatur utile esse Romanae rei publicae mutare captivos. 13. quo dilapsa cadavera recesserunt. sed ad ipsam naturam hominis pertinent. Haec quoque illi. non frangunt in bonis perferendi tolerandique virtutem. Sed multi. verum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu. Haec enim non ad ornamentum vel adiutorium. quas viventibus et sentientibus exhibemus. ac si quid huiusmodi. Verum illud nostrum de Iona propheta incredibilius est. Plane incredibilius quia mirabilius. commendatur 50. prius iuratione constrictum. non efficiunt miseros in occultis piorum sedibus iam quietos! Ac per hoc quanto ista cadaveribus Christianorum in illa magnae urbis vel etiam aliorum oppidorum vastatione defuerunt. quanto erga parentes maior affectus: nullo modo ipsa spernenda sunt corpora. et Tobias sepeliendo mortuos Deum promeruisse. teste angelo. Verum istae auctoritates non hoc admonent. inquiunt. si aliquo duci potuerunt. Qui cum sibi mallent a Romanis suos reddi quam eorum tenere captivos.. imperator populi Romani. cum desunt ea. quibus et ipsius carnis membrorumque omnium reformatio non solum ex terra. fuit Daniel. Quanto minus debent de corporibus insepultis insultare Christianis. At illi eum excogitatis atque horrendis cruciatibus necaverunt. quae utique multo familiarius atque coniunctius quam quaelibet indumenta gestamus. ipsique cum viverent de sepeliendis vel etiam transferendis suis corporibus filiis mandaverunt 49. ad hoc impetrandum etiam istum praecipue Regulum cum legatis suis Romam miserunt. quod exanimis hominum membris officii diligentiaeque persolvitur. quibus tamquam organis et vasis ad omnia bona opera sancte usus est Spiritus. Sunt quidem et alia. Ubi et illud salubriter discitur. Unde et antiquorum iustorum funera officiosa pietate curata sunt et exsequiae celebratae et sepultura provisa. rediturum esse Carthaginem. Si enim paterna vestis et anulus. sicut victus et amictus. nec poena mortuorum. in temporis puncto 48 reddenda et redintegranda promittitur. exceptum delphini dorso et ad terras esse pervectum 56. quae sancti Patriarchae de corporibus suis vel condendis vel transferendis prophetico spiritu dicta intellegi voluerunt 53. Nec post hanc persuasionem a suis ad hostes redire compulsus est. nec vivorum culpa est. quod insit ullus cadaveribus sensus. Fuerunt in captivitate tres pueri. nobilissimum citharistam. Officium pietatis est non abicere corpora. Nec ideo tamen contemnenda et abicienda sunt corpora defunctorum maximeque iustorum atque fidelium. Perrexit ille atque in senatu contraria persuasit. nec eradicant ex animo pietatem. Sed si ea. sed ad Dei providentiam. Et laudabiliter commemorantur in Evangelio qui corpus eius de cruce acceptum diligenter atque honorifice tegendum sepeliendumque curarunt 52. ubi Deum suum non invenerunt. Inclusum quippe angusto ligno. 15. Ipse quoque Dominus die tertio resurrecturus religiosae mulieris bonum opus praedicat praedicandumque commendat. et mirabilius quia potentius. cum sufficiant ista. Sic ergo non deseruit fideles suos sub dominatione gentis. si neque hoc apud Deum perit. sed quia iuraverat. tanto carius est posteris. id sponte complevit. captivus apud Carthaginienses fuit 57. Habent tamen isti de captivitate religionis causa etiam sponte toleranda et in suis praeclaris viris nobilissimum exemplum. tamen humanae. si quod volebant minime peregisset. ut ea pertractemus. cui placent etiam talia pietatis officia. Marcus Regulus. fuerunt alii prophetae 54. clavisque acutissimis undique confixo. quod unguentum pretiosum super membra eius effuderit atque hoc ad eum sepeliendum fecerit 51. Sunt in Scripturis sanctis huius etiam cladis magna solacia. 1. ubi stare cogeretur. licet barbarae. qui tamen suis litteris credunt Arionem Methymnaeum. qui non potuerunt ista praebere. quod adhibetur extrinsecus. quae sustentandis viventibus sunt necessaria. Hoc sane miserrimum est. 14. sed exercitatam faciunt fecundiorem: quanto magis. quae curandis funeribus condendisque corporibus defunctorum adhiberi solent. qui non habet urnam 47. nec Deus defuit consolator. non autem hic locus est. ut se in 12 . Etiam captivitas non caret bono.. Reguli invicta fortitudo. qui non possunt ista sentire. quamvis cum gravi afflictione desint. corpora quoque mortuorum pertinere significant propter fidem resurrectionis astruendam. cum quibus agimus.licuitque de hac re poetis plausibiliter dicere: Caelo tegitur.

Vera pudicitia non patitur stuprum. qui saluberrimae religioni hinc impudenter atque imprudenter illudunt. cur calumniantur temporibus Christianis. 16. . cum se occiderit. verum etiam quod ad libidinem pertinet. tale ergo aliquid. si verum iuranti has irrogari poenas seu voluerunt seu permiserunt. quando quidem ille carere his omnibus maluit quam deos per quos iuravit offendere. etiam civitati tam diligenter quam ille deos colenti accidere potuisse fateantur et Christianis temporibus non calumnientur. Quam ob rem nondum interim disputo. non solum in aliena matrimonia virginesque nupturas. dum eis iuris iurandi fidem servaret. procul dubio fallebatur. Sed quia non solum quod ad dolorem. Hoc si huic vitae utile existimabat. colendos deos. cum eorum exaggerantes captivitatem addunt etiam stupra commissa. aliunde homo. ut contendere audeat universam civitatem deos colentem infelicem esse non posse. quis humanus affectus eis nolit ignosci? Et quae se occidere noluerunt. Qui ergo propterea colebantur. sed ad suos acerrimos inimicos redire minime dubitaret. etiam in suis sedibus peregrinos se esse noverunt 59. multo minus nomen criminandum est Christianum in captivitate sacratorum suorum. monet ad veram libertatem 15. etsi retentam constantissimo animo pudicitiam non excutit. Nec tantum hic curamus alienis responsionem reddere. quod isto nobilissimo exemplo coguntur fateri non propter corporis bona vel earum rerum. quando quidem ille eorum deditus cultui et victus et captivus abductus et. cum multitudo constet ex singulis. Nam si Iudae factum merito detestamur 13 . ideo dicentes Urbi accidisse illam calamitatem. ipse crimen insipientiae non cavebit. virtus potius vera quaeratur. quae extrinsecus homini accidunt. quod sine peccato proprio non valeat evitari. Verum quia de illis Christianis orta quaestio est. cum aliud civitas non sit quam concors hominum multitudo. Suo quippe docuit exemplo nihil deos ad istam temporalem felicitatem suis prodesse cultoribus. ab animi sede membris corporis imperare sanctumque corpus usu fieri sanctae voluntatis. quorum cultu prohibito has generi humano clades isti opinantur infligi. non pietas. quantum ipsis nostris consolationem. quod videlicet potentia deorum suorum multos potius sit idonea conservare quam singulos. qui gloriantur se talem habuisse civem. cuius tam horrendum exitum meruit.. captivusque apud hostes per longam mortem supplicio novae crudelitatis occisus est. cum aliam non haberet. Et per deos ille iuraverat. quale accidit Regulo. si diis eorum probro non fuit. qua se occidendum putavit. Sit igitur in primis positum atque firmatum virtutem. cum potuerit etiam illos diligentissime colens tam infelix fieri. Nam utique si non licet privata potestate hominem occidere vel nocentem. Nulla re excusandi qui se occiderunt. Neque enim aliunde beata civitas. sufficit nunc. qui supernam patriam veraci fide exspectantes. nec inde quolibet ire. ne suo facinore alienum flagitium devitarent. ne quicquam huius modi paterentur. novo ac prius inaudito nimiumque horribili supplicii genere cruciatus exstinctus est. Ac per hoc et quae se occiderunt. qualem timent habere civitatem? Quod si non timent. patria caruit. quisquis <eis> hoc crimini dederit. in corpore alieno perpetrari potest: quidquid tale factum fuerit. Sed quid faciamus hominibus. ne credatur factum cum mentis etiam voluntate.. et tanto fit nocentior. Si autem dicunt M. Magnum sane crimen se putant obicere Christianis. 2. sed etiam in quasdam sanctimoniales.nullam eius partem sine poenis atrocissimis inclinaret. etiam vigilando peremerunt. ut istam vitam prosperam redderent. Hic vero non fides. Regulum etiam in illa captivitate illisque cruciatibus corporis animi virtute beatum esse potuisse. cuius occidendi licentiam lex nulla concedit. qua beata esse possit et civitas. quia. praeter culpam esse patientis. qua inconcussa ac stabili permanente. quanto innocentior in ea causa fuit. quod attentissimus cultor illorum. quam ille Regulus fuit? Nisi forte contra clarissimam veritatem tanta quisquam dementia mirae caecitatis obnititur. sed nostra potius disputatio inter pudorem atque rationem quibusdam coartatur angustiis. tamen pudorem incutit. quae castitas dicitur. unum vero hominem posse. Merito certe laudant virtutem tam magna infelicitate maiorem 58. hoc intueantur et taceant. qualis in Regulo virtus fuerit. 17. qua recte vivitur. non ipsa virtus. quia deos suos colere destitit. quia noluit aliter quam per eos iuraverat facere. quid periuro gravius irati facere potuerunt? Sed cur non ratiocinationem meam potius ad utrumque concludam? Deos certe ille sic coluit. quod fieri fortasse sine carnis aliqua voluptate non potuit. qui etiam captivati sunt. profecto etiam qui se ipsum occidit homicida est. quidquid alius de corpore vel in corpore fecerit. ut propter iuris iurandi fidem nec maneret in patria. Si autem deorum cultus post hanc vitam velut mercedem reddit felicitatem.

Huius corpore cum violenter oppresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset. Intuens enim in duorum corporum commixtione unius inquinatissimam cupiditatem. Quin etiam sanctae continentiae bonum cum immunditiae carnalium concupiscentiarum non cedit. alterius castissimam voluntatem. quia eo sancte utendi perseverat voluntas et. verum etiam suae mortis reus finivit hanc vitam. quam servat perseverantia continentiae suae. sicut amittitur et corporis sanctitas violata animi sanctitate etiam corpore intacto. cum eis non cedere inconcussa intentione persistit.. et adulterium unus admisit. pergat vitianda ad deceptorem suum. Quod si tale aliquid est pudicitia. amissa atque destructa? Absit hic error et hinc potius admoneamur ita non amitti corporis sanctitatem manente animi sanctitate etiam corpore oppresso. ne amittatur. cum possint diversis casibus etiam vulnerata vim perpeti. et ideo. pudicitiae magnis efferunt laudibus. An forte huic perspicuae rationi. bonam iustamque vitam omnino non minuunt. sed tantum quid adnuat mente vel renuat: quis eadem sana mente putaverit perdere se pudicitiam. matronam nobilem veteremque Romanam. cum ipsum flagitium. nec pertinebit ad ea bona. sed quid animorum diversitate ageretur attendens: Duo. Quam ob rem non habet quod in se morte spontanea puniat femina sine ulla sua consensione violenter oppressa et alieno compressa peccato. pulchritudo. Obstetrix virginis cuiusdam integritatem manu velut explorans sive malevolentia sive inscitia sive casu. sceleratae illius traditionis 60 auxisse potius quam expiasse commissum. qualia sunt vires. quanto minus antequam hoc fiat! ne admittatur homicidium certum. adhuc pendet incertum. sibi male faciat et se ipsum interficiendo hominem interficiat innocentem. nec ipsi corpori aufert sanctitatem violentia libidinis alienae. quod nullo contrectantur attactu. sana valetudo. per quam corpus sanctificabatur. 18. quamvis membri illius integritate iam perdita. non minuit animi sanctitatem. atque in se perpetret peccatum proprium. At enim. Non opinor quemquam tam stulte sapere. sceleratum hominem occidit. quoniam Dei misericordiam desperando exitiabiliter paenitens nullum sibi salubris paenitentiae locum reliquit: quanto magis a sua nece se abstinere debet. qui tali supplicio quod in se puniat non habet! Iudas enim cum se occidit. quod Deo voverat. qua dicimus corpore oppresso nequaquam proposito castitatis ulla in malum consensione mutato illius tantum esse flagitium. 19. aut eo. etiam <cum> periculo corporis laboratur? Si autem animi bonum est. Splendide atque verissime. 2.eumque veritas iudicat. si autem polluet. nullus autem magnanimus et pudicus in potestate habeat. quod eius membra sunt integra. indicavit eosque ad vindictam constrinxit.. ne in eo perpetretur alienum? Pollutio in oppressa carne. profecto pudicitia virtus animi non erit. ea sanctitate animi. quae oppressa concumbenti nulla voluntate consenserit. ut huic perisse aliquid existimet etiam de ipsius corporis sanctitate. quae bona. An vero si aliqua femina mente corrupta violatoque proposito. cum se laqueo suspendit. nec de ipso corpore perit sanctitas. Sed cum pudicitia virtus sit animi comitemque habeat fortitudinem. et medici aliquando saluti opitulantes haec ibi faciant. verum etiam corpora sancta defendimus? Lucretiam certe. et non quid coniunctione membrorum. etiam facultas. quibus bene vivitur. Cur autem homo. sed in bonis corporis numerabitur. ad hoc eam pergentem sanctam vel corpore dicimus. etiam oppresso corpore non amittitur. dum inspicit. qua potius quaelibet mala tolerare quam malo consentire decernit. per quod etiam corpus sanctificari meruit. 18. qui mali nihil fecit. Deinde foedi in se commissi aegra atque impatiens se peremit 61. et ipsum corpus sanctificatur. Neque enim eo corpus sanctum est. quamvis alienum. etiamsi minuantur. ne alium patiatur nocentem. Quocirca proposito animi permanente. ne vel aliena polluat libido. quid de sua carne fiat. inquit. aliena non erit. Quid dicemus? Adultera haec an casta iudicanda est? Quis in hac controversia laborandum putaverit? Egregie quidam ex hoc veraciterque declamans ait: Mirabile dictu. qui opprimens concubuerit. 1. contra quos feminarum Christianarum in captivitate oppressarum non tantum mentes. 14 . ac si quid huius modi est.. fuerunt. 1. ut quid pro illa. Lucretia quae invita oppressa fuit.. . viris clarissimis et fortissimis. et tamen non solum Christi. si forte in adprehensa et oppressa carne sua exerceatur et expleatur libido non sua? Si enim hoc modo pudicitia perit. contradicere audebunt hi. qua licet propter suum scelus alio suo scelere occisus est. quae horret aspectus. duo fuerunt et adulterium unus admisit 62.. non illius. perdidit. illa scelus improbissimi iuvenis marito Collatino et propinquo Bruto. Non polluet. si aliena erit. metuitur. quantum est in ipso..

. cui ad superna redire cupienti Fas obstat. ab hoc crimine se putaverit alienum. Nam et prohibitos nos esse intellegendum est. nulla ratione defenditis. An forte ideo ibi non est. Sociam quippe facti se credi erubuit. quibus conscientiam demonstrare non potuit. cur laudata. quo falsum testimonium prohibetur.. unus manifesta invasione.. Nempe post perpetrata facinora nec quemquam scelestum indemnatum impune voluistis occidi.. quales poetarum vestrorum carminibus cantitantur. quoniam hostes in eis concupiscendo stupra commiserant. vim perpessam Lucretiam insuper interemit. sed pudoris infirmitas. etiamsi non secum. illa sic praedicata Lucretia innocentem. Non hoc fecerunt feminae Christianae. Talis enim ab eis Lucretia magis credita est. cum in eo praecepto. quae passae similia vivunt tamen nec in se ultae sunt crimen alienum. qui sibi letum Insontes peperere manu lucemque perosi Proiecere animas. Si ergo ad vestrum iudicium quisquam deferret hoc crimen vobisque probaretur non solum indemnatam. altera latente consensione: non se occidit insontem. sed potius ambo adulterium commiserunt... quod in eam gravius vindicatur. cur occisa?". . Si non est illa impudicitia qua invita opprimitur. qui Christianis feminis in captivitate compressis alieni ab omni cogitatione sanctitatis insultant. Neque enim frustra in sanctis canonicis Libris nusquam nobis divinitus praeceptum permissumve reperiri potest. habent autem coram oculis Dei sui nec requirunt amplius. Proferte sententiam. Nec ideo tamen si adversus se ipsum quisquam falsum testimonium dixerit. ubi quid recte faciant non habent amplius. haec summo est mactata supplicio. adulterium confirmetur. quod alius in ea fecerat turpiter. Quod si propterea non potestis. quia non adstat quam punire possitis. Porro si falsi testimonii non minus reus est qui de se ipso falsum fatetur. nec omnino invenitur exitus. adversus proximum prohibeatur possitque non recte intellegentibus videri 15 . quae adulterium non admisit? Nam ille patria cum patre pulsus est. ne devient ab auctoritate legis divinae. etiam non adultera occidit. verum etiam castam et innocentem interfectam esse mulierem. quae se nullo adulterino potuerit maculare consensu. ut morte putaret expiandum? Quamquam ne sic quidem se occidere debuit. Puduit enim eam turpitudinis alienae in se commissae. si purgatur adulterium. si extenuatur homicidium. cur interfectricem innocentis et castae tanta praedicatione laudatis? Quam certe apud infernos iudices etiam tales. inquit. Verum tamen si forte ita est falsumque est illud. sed male sibi consciam se peremit? Quid si enim (quod ipsa tantummodo nosse poterat) quamvis iuveni violenter irruenti etiam sua libidine illecta consensit idque in se puniens ita doluit.. 19. testimonium non dices adversus proximum tuum 64. quod duo fuerunt et adulterium unus admisit. Vos appello. 19. ut. et Romana mulier. tristisque palus inamabilis undae Alligat 63. Quod ergo se ipsam. et ideo potest a litteratis eius defensoribus dici non esse apud inferos inter illos. si. si pudica. si. Nobis tamen in hoc tam nobili feminae huius exemplo ad istos refutandos. ne aliorum sceleribus adderent sua. illae in se ipsis homicidia erubescendo committerent. illa. non est haec iustitia qua casta punitur. quoniam adulterum pertulit. quoniam regulam diligendi proximum a semetipso dilector accepit. 3. Unde ad oculos hominum testem mentis suae illam poenam adhibendam putavit. ubi dicitur: "si adulterata. Habent quippe intus gloriam castitatis. ubi Lex ait: Non occides. testimonium conscientiae. ut vel ipsius adipiscendae immortalitatis vel ullius cavendi carendive mali causa nobismet ipsis necem inferamus. severitate congrua plecteretis? Hoc fecit illa Lucretia. castam. quam si adversus proximum hoc faceret. qui id fecisset. Sed ita haec causa ex utroque latere coartatur. 2. quando quidem scriptum est: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 65. qui sibi letum insontes peperere manu. libenter passa si viveret.. nonne eum. Sed quid est hoc. non est pudicitiae caritas. ferret ipsa patienter. constitutam scilicet inter illos.. quod violenter est passa cum viveret. praesertim quia non addidit: "proximum tuum". cum male devitant offensionem suspicionis humanae. quia non insontem. verita est ne putaretur. si tamen casta fuit. si fructuosam posset apud deos falsos agere paenitentiam. inique se interemit. sufficit quod in praeclaris eius laudibus dictum est: Duo fuerunt et adulterium unus admisit. 20. homicidium cumuletur. laudis avida nimium. sicut falsum testimonium cum vetaret: Falsum. leges iudicesque Romani. Qui se occidit reus est homicidii lege divina.

non esse prohibitum, ut adversus se ipsum quisque falsus testis adsistat: quanto magis intellegendum est non licere homini se ipsum occidere, cum in eo, quod scriptum est: Non occides, nihilo deinde addito, nullus, nec ipse utique, cui praecipitur, intellegatur exceptus! Unde quidam hoc praeceptum etiam in bestias ac pecora conantur extendere, ut ex hoc nullum etiam illorum liceat occidere 66. Cur non ergo et herbas et quidquid humo radicitus alitur ac figitur? Nam et hoc genus rerum, quamvis non sentiat, dicitur vivere ac per hoc potest et mori, proinde etiam, cum vis adhibetur, occidi. Unde et Apostolus, cum de huius modi seminibus loqueretur: Tu, inquit, quod seminas non vivificatur, nisi moriatur 67; et in psalmo scriptum est: Occidit vites eorum in grandine 68. Num igitur ob hoc, cum audimus: Non occides, virgultum vellere nefas ducimus et Manichaeorum errori insanissime acquiescimus? His igitur deliramentis remotis cum legimus: Non occides, si propterea non accipimus hoc dictum de frutectis esse, quia nullus eis sensus est, nec de irrationalibus animantibus, volatilibus, natatilibus, ambulatilibus, reptilibus, quia nulla nobis ratione sociantur, quam non eis datum est nobiscum habere communem (unde iustissima ordinatione Creatoris et vita et mors eorum nostris usibus subditur): restat ut de homine intellegamus, quod dictum est: Non occides, nec alterum ergo nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem occidit.

... quae tamen quasdam facit exceptiones.
21. Quasdam vero exceptiones eadem ipsa divina fecit auctoritas, ut non liceat hominem occidi. Sed his exceptis, quos Deus occidi iubet sive data lege sive ad personam pro tempore expressa iussione, (non autem ipse occidit, qui ministerium debet iubenti, sicut adminiculum gladius utenti; et ideo nequaquam contra hoc praeceptum fecerunt, quo dictum est: Non occides, qui Deo auctore bella gesserunt aut personam gerentes publicae potestatis secundum eius leges, hoc est iustissimae rationis imperium, sceleratos morte punierunt; et Abraham non solum non est culpatus crudelitatis crimine, verum etiam laudatus est nomine pietatis, quod voluit filium nequaquam scelerate, sed oboedienter occidere 69; et merito quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum, quod Iephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum id se vovisset immolaturum Deo, quod ei redeunti de proelio victori primitus occurrisset 70; nec Samson aliter excusatur, quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit 71, nisi quia Spiritus latenter hoc iusserat, qui per illum miracula faciebat. His igitur exceptis, quos vel lex iusta generaliter vel ipse fons iustitiae Deus specialiter occidi iubet, quisquis hominem vel se ipsum vel quemlibet occiderit, homicidii crimine innectitur.

Animi magnitudo non excusat qui se occiderit...
22. 1. Et quicumque hoc in se ipsis perpetraverunt, animi magnitudine fortasse mirandi, non sapientiae sanitate laudandi sunt. Quamquam si rationem diligentius consulas, ne ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur, ubi quisque non valendo tolerare vel quaeque aspera vel aliena peccata se ipse interemerit. Magis enim mens infirma deprehenditur, quae ferre non potest vel duram sui corporis servitutem vel stultam vulgi opinionem, maiorque animus merito dicendus est, qui vitam aerumnosam magis potest ferre quam fugere et humanum iudicium maximeque vulgare, quod plerumque caligine erroris involvitur, prae conscientiae luce ac puritate contemnere. Quam ob rem si magno animo fieri putandum est, cum sibi homo ingerit mortem, ille potius Theombrotus 72 in hac animi magnitudine reperitur, quem ferunt lecto Platonis libro, ubi de immortalitate animae disputavit, se praecipitem dedisse de muro atque ita ex hac vita emigrasse ad eam, quam credidit esse meliorem. Nihil enim urguebat aut calamitatis aut criminis seu verum seu falsum, quod non valendo ferre se auferret; sed ad capessendam mortem atque <ad> huius vitae suavia vincula rumpenda sola adfuit animi magnitudo. Quod tamen magne potius factum esse quam bene testis ei esse potuit Plato ipse 73, quem legerat, qui profecto id praecipue potissimumque fecisset vel etiam praecepisset, nisi ea mente, qua immortalitatem animae vidit, nequaquam faciendum, quin etiam prohibendum esse iudicasset.

... maxime si christianus.
22. 2. At enim multi se interemerunt, ne in manus hostium pervenirent. Non modo quaerimus utrum sit factum, sed utrum fuerit faciendum. Sana quippe ratio etiam exemplis anteponenda est, cui quidem et exempla concordant, sed illa, quae tanto digniora sunt imitatione, quanto excellentiora pietate. Non fecerunt Patriarchae, non prophetae, non Apostoli, quia et ipse Dominus Christus, quando eos, si persecutionem paterentur, fugere admonuit de civitate in civitatem 74, potuit admonere ut sibi manus inferrent, ne in manus persequentium pervenirent. Porro si hoc ille

16

non iussit aut monuit, ut eo modo sui ex hac vita emigrarent, quibus migrantibus mansiones aeternas praeparaturum esse se promisit 75, quaelibet exempla proponant gentes, quae ignorant Deum, manifestum est hoc non licere colentibus unum verum Deum.

Cato minor insipienter se occidit.
23. Sed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua supra satis quod videbatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit 76; non quia solus id fecit, sed quia vir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse vel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam viri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, imbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecavens, sed infirmitas adversa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicavit. Nam si turpe erat sub victoria Caesaris vivere, cur auctor huius turpitudinis filio fuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit 77? Cur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnaverat, etiam victorem laudabiliter Torquatus occidit 78, cur victus victo filio pepercit Cato, qui non pepercit sibi? An turpius erat contra imperium esse victorem, quam contra decus ferre victorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudicavit sub victore Caesare vivere; alioquin ab hac turpitudine paterno ferro filium liberaret. Quid ergo, nisi quod filium quantum amavit, cui parci a Caesare et speravit et voluit, tantum gloriae ipsius Caesaris, ne ab illo etiam sibi parceretur, ut ipse Caesar dixisse fertur 79, invidit, aut ut aliquid nos mitius dicamus, erubuit?

Regulum Catoni praeferimus.
24. Nolunt autem isti, contra quos agimus, ut sanctum virum Iob, qui tam horrenda mala in sua carne perpeti maluit quam illata sibi morte omnibus carere cruciatibus, vel alios sanctos ex Litteris nostris summa auctoritate celsissimis fideque dignissimis, qui captivitatem dominationemque hostium ferre quam sibi necem inferre maluerunt, Catoni praeferamus; sed ex litteris eorum eundem illum Marco Catoni Marcum Regulum praeferam. Cato enim numquam Caesarem vicerat, cui victus dedignatus est subici et, ne subiceretur, a se ipso elegit occidi: Regulus autem Poenos iam vicerat imperioque Romano Romanus imperator non ex civibus dolendam, sed ex hostibus laudandam victoriam reportaverat; ab eis tamen postea victus maluit eos ferre serviendo quam eis se auferre moriendo. Proinde servavit et sub Carthaginiensium dominatione patientiam et in Romanorum dilectione constantiam, nec victum auferens corpus ab hostibus nec invictum animum a civibus. Nec quod se occidere noluit, vitae huius amore fecit. Hoc probavit, cum causa promissi iurisque iurandi ad eosdem hostes, quos gravius in senatu verbis quam <in> bello armis offenderat, sine ulla dubitatione remeavit. Tantus itaque vitae huius contemptor, cum saevientibus hostibus per quaslibet poenas eam finire quam se ipse perimere maluit, magnum scelus esse, si se homo interimat, procul dubio iudicavit. Inter omnes suos laudabiles et virtutis insignibus illustres viros non proferunt Romani meliorem, quem neque felicitas corruperit, nam in tanta victoria mansit pauperrimus 80; nec infelicitas fregerit, nam ad tanta exitia revertit intrepidus. Porro si fortissimi et praeclarissimi viri terrenae patriae defensores deorumque licet falsorum, non tamen fallaces cultores, sed veracissimi etiam iuratores, qui hostes victos more ac iure belli ferire potuerunt, hi ab hostibus victi se ipsos ferire noluerunt et, cum mortem minime formidarent, victores tamen dominos ferre quam eam sibi inferre maluerunt: quanto magis Christiani, verum Deum colentes et supernae patriae suspirantes, ab hoc facinore temperabunt, si eos divina dispositio vel probandos vel emendandos ad tempus hostibus subiugaverit, quos in illa humilitate non deserit, qui propter eos tam humiliter Altissimus venit, praesertim quos nullius militaris potestatis vel talis militiae iura constringunt ipsum hostem ferire superatum. Quis ergo tam malus error obrepit, ut homo se occidat, vel quia in eum peccavit, vel ne in eum peccet inimicus, cum vel peccatorem vel peccaturum ipsum occidere non audeat inimicum?

Timor peccandi non excusat qui se occiderit...
25. At enim timendum est et cavendum, ne libidini hostili subditum corpus illecebrosissima voluptate animum alliciat consentire peccato. Proinde, inquiunt, non iam propter alienum, sed propter suum peccatum, antequam hoc quisque committat, se debet occidere. Nullo modo quidem hoc faciet animus, ut consentiat libidini carnis suae aliena libidine concitatae, qui Deo potius eiusque sapientiae quam corpori eiusque concupiscentiae subiectus est. Verum tamen si detestabile facinus et damnabile scelus est etiam se ipsum hominem occidere, sicut veritas manifesta proclamat, quis ita desipiat, ut dicat: "iam nunc peccemus, ne postea forte peccemus; iam nunc

17

perpetremus homicidium, ne postea forte incidamus in adulterium"? Nonne si tantum dominatur iniquitas, ut non innocentia, sed peccata potius eligantur, satius est incertum de futuro adulterium quam certum de praesenti homicidium? Nonne satius est flagitium committere, quod paenitendo sanetur, quam tale facinus, ubi locus salubris paenitentiae non relinquitur? Haec dixi propter eos vel eas, quae non alieni, sed proprii peccati devitandi causa, ne sub alterius libidine etiam excitatae suae forte consentiant, vim sibi, qua moriantur, inferendam putant. Ceterum absit a mente Christiana, quae Deo suo fidit in eoque spe posita eius adiutorio nititur, absit, inquam, ut mens talis quibuslibet carnis voluptatibus ad consensum turpitudinis cedat. Quod si illa concupiscentialis inoboedientia, quae adhuc in membris moribundis habitat, praeter nostrae voluntatis legem quasi lege sua movetur, quanto magis absque culpa est in corpore non consentientis, si absque culpa est in corpore dormientis!

... si excipiuntur quae Deus vel lex iussissent.
26. Sed quaedam, inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae devitarent, in rapturum atque necaturum se fluvium proiecerunt eoque modo defunctae sunt earumque martyria in catholica Ecclesia veneratione celeberrima frequentantur. De his nihil temere audeo iudicare. Utrum enim Ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus 81, ut earum memoriam sic honoret, divina persuaserit auctoritas, nescio; et fieri potest ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae, sed divinitus iussae, nec errantes, sed oboedientes? Sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat, quis oboedientiam in crimen vocet? Quis obsequium pietatis accuset? Sed non ideo sine scelere facit, quisquis Deo filium immolare decreverit, quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. Nam et miles cum oboediens potestati, sub qualibet legitime constitutus est, hominem occidit, nulla civitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti atque contempti; quod si sua sponte atque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus, inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente Creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo videat utrum divina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam convenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid agatur in homine nisi spiritus hominis, qui in ipso est 82. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus approbamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere velut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipso incipiat habere gravissimum proprium, quem non polluebat alienum; neminem propter sua peccata praeterita, propter quae magis hac vita opus est, ut possint paenitendo sanari; neminem velut desiderio vitae melioris, quae post mortem speratur, quia reos suae mortis melior post mortem vita non suscipit.

Bonum vitae semper anteponendum.
27. Restat una causa, de qua dicere coeperam, qua utile putatur, ut se quisque interficiat, scilicet ne in peccatum irruat vel blandiente voluptate vel dolore saeviente. Quam causam si voluerimus admittere, eo usque progressa perveniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lavacro sanctae regenerationis abluti universorum remissionem acceperint peccatorum. Tunc enim tempus est cavendi omnia futura peccata, cum sunt omnia deleta praeterita. Quod si morte spontanea recte fit, cur non tunc potissimum fit? Cur baptizatus sibi quisque parcit? Cur liberatum caput tot rursus vitae huius periculis inserit, cum sit facillimae potestatis illata sibi nece omnia devitare scriptumque sit: Qui amat periculum, incidet in illud 83? Cur ergo amantur tot et tanta pericula vel certe, etiamsi non amantur, suscipiuntur, cum manet in hac vita, cui abscedere licitum est? An vero tam insulsa perversitas cor evertit et a consideratione veritatis avertit, ut, si se quisque interimere debet, ne unius captivantis dominatu corruat in peccatum, vivendum sibi existimet, ut ipsum perferat mundum per omnes horas temptationibus plenum, et talibus, qualis sub uno domino formidatur, et innumerabilibus ceteris, sine quibus haec vita non ducitur? Quid igitur causae est, cur in eis exhortationibus tempora consumamus, quibus baptizatos alloquendo studemus accendere sive ad virginalem integritatem sive ad continentiam vidualem sive ad ipsam tori coniugalis fidem 84, cum habeamus meliora et ab omnibus peccandi periculis remota compendia ut, quibuscumque post remissionem recentissimam peccatorum arripiendam mortem sibique ingerendam persuadere potuerimus, eos ad Dominum saniores purioresque mittamus? Porro si, quisquis hoc aggrediendum et suadendum putat, non dico desipit, sed insanit: qua tandem fronte homini dicit: "interfice te, ne parvis tuis peccatis adicias gravius, dum vivis sub domino barbaris moribus impudico," qui non potest nisi sceleratissime dicere: "interfice te peccatis tuis omnibus absolutis, ne rursus talia vel etiam peiora committas, dum vivis in mundo tot impuris voluptatibus

18

illecebroso, tot nefandis crudelitatibus furioso, tot erroribus et terroribus inimico"? Hoc quia nefas est dicere, nefas est profecto se occidere. Nam si hoc sponte faciendi ulla causa iusta esse posset, procul dubio iustior quam ista non esset. Quia vero nec ista est, ergo nulla est.

Quod invitus quis passus sit humilem monet esse...
28. 1. Non itaque vobis, o fideles Christi, sit taedio vita vestra, si ludibrio fuit hostibus castitas vestra. Habetis magnam veramque consolationem, si fidam conscientiam retinetis non vos consensisse peccatis eorum, qui in vos peccare permissi sunt. Quod si forte, cur permissi sint, quaeritis, alta quidem est providentia Creatoris mundi atque Rectoris, et inscrutabilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius 85; verum tamen interrogate fideliter animas vestras, ne forte de isto integritatis et continentiae vel pudicitiae bono vos inflatius extulistis et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus invidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod vobis interrogata vestra corda respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite admirari hoc vos amisisse, unde hominibus placere gestistis, illud vobis remansisse, quod ostendi hominibus non potest. Si peccantibus non consensistis, divinae gratiae, ne amitteretur, divinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit opprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum vero corda interrogata respondent numquam se de bono virginitatis vel viduitatis vel coniugalis pudicitiae superbisse, sed humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse 86, nec invidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius, quod exigit laudem, optasse potius ut amplior earum numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido compressit, permissum hoc esse causentur, nec ideo Deum credant ista neglegere, quia permittit quod nemo impune committit. Quaedam enim veluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens divinum iudicium relaxantur et manifesto ultimo reservantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen vim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset in superbiae fastum, si hanc humilitatem in vastatione illa evasissent, extolli. Sicut ergo quidam morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum 87, ita quiddam ab istis vi raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, vel iam superbiebant vel superbire, si nec hostium violentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est immanenti, istarum occursum est imminenti.

... atque intentum qua conscientia Deo servierit.
28. 2. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit videri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus attrectaretur; non autem esse positum in solo adiuto divinitus robore voluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod invito animo non possit auferri; qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant, qua conscientia Deo servierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt, quod ita sibi servientes eumque invocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, vident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et diligit in eis.

Deus suam civitatem non deserit.
29. Habet itaque omnis familia summi et veri Dei consolationem suam, non fallacem nec in spe rerum nutantium vel labentium constitutam, vitamque etiam ipsam temporalem minime paenitendam, in qua eruditur ad aeternam, bonisque terrenis tamquam peregrina utitur nec capitur, malis autem aut probatur aut emendatur. Illi vero, qui probitati eius insultant eique dicunt, cum forte in aliqua temporalia mala devenerit: Ubi est Deus tuus? 88 ipsi dicant, ubi sint dii eorum, cum talia patiuntur, pro quibus evitandis eos vel colunt vel colendos esse contendunt. Nam ista respondet: Deus meus ubique praesens est, ubique totus, nusquam inclusus, qui possit adesse secretus, abesse non motus; ille cum me adversis rebus exagitat, aut merita examinat aut peccata castigat mercedemque mihi aeternam pro toleratis pie malis temporalibus servat; vos autem qui estis, cum quibus loqui dignum sit saltem de diis vestris, quanto minus de Deo meo, qui terribilis est super omnes deos, quoniam <omnes> dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit 89.

19

Quae mala sequantur copiarum abundantiam.
30. Si Nasica ille Scipio vester quondam pontifex viveret, quem sub terrore belli Punici in suscipiendis Phrygiis sacris, cum vir optimus quaereretur, universus senatus elegit 90, cuius os fortasse non auderetis aspicere, ipse vos ab hac impudentia cohiberet. Cur enim afflicti rebus adversis de temporibus querimini Christianis, nisi quia vestram luxuriam cupitis habere securam et perditissimis moribus remota omni molestiarum asperitate diffluere? Neque enim propterea cupitis habere pacem et omni genere copiarum abundare, ut his bonis honeste utamini, hoc est modeste, sobrie, temperanter, pie, sed ut infinita varietas voluptatum insanis effusionibus exquiratur, secundisque rebus ea mala oriantur in moribus, quae saevientibus peiora sunt hostibus. At ille Scipio pontifex maximus vester, ille iudicio totius senatus vir optimus, istam vobis metuens calamitatem nolebat aemulam tunc imperii Romani Carthaginem dirui et decernenti ut dirueretur contradicebat Catoni 91, timens infirmis animis hostem securitatem et tamquam pupillis civibus idoneum tutorem necessarium videns esse terrorem. Nec eum sententia fefellit: re ipsa probatum est quam verum diceret. Deleta quippe Carthagine magno scilicet terrore Romanae rei publicae depulso et exstincto tanta de rebus prosperis orta mala continuo subsecuta sunt, ut corrupta diruptaque concordia prius saevis cruentisque seditionibus, deinde mox malarum conexione causarum bellis etiam civilibus tantae strages ederentur, tantus sanguis effunderetur, tanta cupiditate proscriptionum ac rapinarum ferveret immanitas, ut Romani illi, qui vita integriore mala metuebant ab hostibus, perdita integritate vitae crudeliora paterentur a civibus; eaque ipsa libido dominandi, quae inter alia vitia generis humani meracior inerat universo populo Romano, postea quam in paucis potentioribus vicit, obtritos fatigatosque ceteros etiam iugo servitutis oppressit.

Dominandi voluptas corrumpit mores.
31. Nam quando illa quiesceret in superbissimis mentibus, donec continuatis honoribus ad potestatem regiam perveniret? Honorum porro continuandorum facultas non esset, nisi ambitio praevaleret. Minime autem praevaleret ambitio, nisi in populo avaritia luxuriaque corrupto. Avarus vero luxuriosusque populus secundis rebus effectus est, quas Nasica ille providentissime cavendas esse censebat, quando civitatem hostium maximam, fortissimam opulentissimam nolebat auferri, ut timore libido premeretur, libido pressa non luxuriaretur luxuriaque cohibita nec avaritia grassaretur; quibus vitiis obseratis civitati utilis virtus floreret et cresceret eique virtuti libertas congrua permaneret. Hinc etiam erat et ex hac providentissima patriae caritate veniebat, quod idem ipse vester pontifex maximus, a senatu illius temporis (quod saepe dicendum est) electus sine ulla sententiarum discrepantia vir optimus, caveam theatri senatum construere molientem ab hac dispositione et cupiditate compescuit persuasitque oratione gravissima, ne Graecam luxuriam virilibus patriae moribus paterentur obrepere et ad virtutem labefactandam enervandamque Romanam peregrinae consentire nequitiae, tantumque auctoritate valuit, ut verbis eius commota senatoria providentia etiam subsellia, quibus ad horam congestis in ludorum spectaculo iam uti civitas coeperat, deinceps prohiberet adponi 92. Quanto studio iste ab urbe Roma ludos ipsos scaenicos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putabat, resistere auderet, quos esse noxios daemones non intellegebat aut, si intellegebat, placandos etiam ipse potius quam contemnendos existimabat! Nondum enim fuerat declarata gentibus superna doctrina, quae fide cor mundans ad caelestia vel supercaelestia capessenda humili pietate humanum mutaret affectum et a dominatu superborum daemonum liberaret.

Dii ludos scaenicos sibi exhiberi iusserunt.
32. Verum tamen scitote, qui ista nescitis et qui vos scire dissimulatis, advertite, qui adversus liberatorem a talibus dominis murmuratis: ludi scaenici, spectacula turpitudinum et licentia vanitatum, non hominum vitiis, sed deorum vestrorum iussis Romae instituti sunt. Tolerabilius divinos honores deferretis illi Scipioni quam deos huius modi coleretis. Neque enim erant illi dii suo pontifice meliores. Ecce attendite, si mens tam diu potatis erroribus ebria vos aliquid sanum cogitare permittit! Dii propter sedandam corporum pestilentiam ludos sibi scaenicos exhiberi iubebant 93; pontifex autem propter animorum cavendam pestilentiam ipsam scaenam constitui prohibebat. Si aliqua luce mentis animum corpori praeponitis, eligite quem colatis! Neque enim et illa corporum pestilentia ideo comquievit, quia populo bellicoso et solis antea ludis circensibus adsueto ludorum scaenicorum delicata subintravit insania; sed astutia spirituum nefandorum praevidens illam pestilentiam iam fine debito cessaturam aliam longe graviorem, qua plurimum gaudet, ex <hac> occasione non corporibus, sed moribus curavit immittere, quae animos miserorum tantis obcaecavit tenebris, tanta deformitate foedavit, ut etiam modo (quod incredibile

20

forsitan erit, si a nostris posteris audietur) Romana Urbe vastata, quos pestilentia ista possedit atque inde fugientes Carthaginem pervenire potuerunt, in theatris cotidie certatim pro histrionibus insanirent.

Calamitates Romanorum mores non emendant.
33. O mentes amentes! quis est hic tantus non error, sed furor, ut exitium vestrum, sicut audivimus, plangentibus orientalibus populis et maximis civitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus vos theatra quaereretis intraretis impleretis et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis eversionem vobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis vos facile corrumpi atque everti posse cernebat, quando vos securos esse ab hostili terrore nolebat. Neque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in vobis plus valuit quod daemones impii seduxerunt, quam quod homines providi praecaverunt. Hinc est quod mala, quae facitis, vobis imputari non vultis, mala vero, quae patimini, Christianis temporibus imputatis. Neque enim in vestra securitate pacatam rem publicam, sed luxuriam quaeritis impunitam, qui depravati rebus prosperis nec corrigi potuistis adversis. Volebat vos ille Scipio terreri ab hoste, ne in luxuriam flueretis: nec contriti ab hoste luxuriam repressistis, perdidistis utilitatem calamitatis, et miserrimi facti estis et pessimi permansistis.

Loca sanctorum inusitatum effugium fuerunt.
34. Et tamen quod vivitis Dei est, qui vobis parcendo admonet, ut corrigamini paenitendo; qui vobis etiam ingratis praestitit, ut vel sub nomine servorum eius vel in locis martyrum eius hostiles manus evaderetis. Romulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem civitatis. Mirandum in honorem Christi praecessit exemplum. Hoc constituerunt eversores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut civium suorum numerus suppleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas servaretur?

In utraque civitate electi reprobis commiscentur.
35. Haec et alia, si qua uberius et commodius potuerit, respondeat inimicis suis redempta familia Domini Christi et peregrina civitas regis Christi. Meminerit sane in ipsis inimicis latere cives futuros, ne infructuosum vel apud ipsos putet, quod, donec perveniat ad confessos, portat infensos; sicut ex illorum numero etiam Dei civitas habet secum, quamdiu peregrinatur in mundo, conexos communione sacramentorum, nec secum futuros in aeterna sorte sanctorum, qui partim in occulto, partim in aperto sunt, qui etiam cum ipsis inimicis adversus Deum, cuius sacramentum gerunt, murmurare non dubitant, modo cum illis theatra, modo Ecclesias nobiscum replentes. De correctione autem quorundam etiam talium multo minus est desperandum, si apud apertissimos adversarios praedestinati amici latitant, adhuc ignoti etiam sibi. Perplexae quippe sunt istae duae civitates in hoc saeculo invicemque permixtae, donec ultimo iudicio dirimantur; de quarum exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum divinitus adiuvabor, expediam propter gloriam civitatis Dei, quae alienis a contrario comparatis clarius eminebit.

Quae ultro dicenda sint.
36. Sed adhuc mihi quaedam dicenda sunt adversus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua diis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerunt vel satis esse videbuntur mala, quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes, antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia procul dubio nobis tribuerent, si iam vel illis clareret nostra religio, vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Deinde monstrandum est, quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est, in cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuverint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint. Postremo adversus eos dicetur, qui manifestissimis documentis confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior et subtiliore disputatione dignior, ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui apud illos excellentissima gloria clari sunt et nobiscum multa sentiunt, et de animae immortalitate et quod Deus verus mundum condiderit et de providentia eius, qua universum quod condidit regit. Sed quoniam et ipsi in illis, quae contra nos

21

sentiunt, refellendi sunt, deesse huic officio non debemus, ut refutatis impiis contradictionibus pro viribus, quas Deus impertiet, asseramus civitatem Dei veramque pietatem et Dei cultum, in quo uno veraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius voluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.

4 LIBER II
BREVICULUS 1. De modo, qui necessitati disputationis adhibendus est. 2. De his, quae primo volumine expedita sunt. 3. De assumenda historia, qua ostendatur, quae mala acciderint Romanis, cum deos colerent, antequam religio Christiana obcresceret. 4. Quod cultores deorum nulla umquam a diis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque celebraverint. 5. De obscenitatibus, quibus mater Deum a cultoribus suis honorabatur. 6. Deos paganorum numquam bene vivendi sanxisse doctrinam. 7. Inutilia esse inventa philosophica sine auctoritate divina, ubi quemque ad vitia pronum magis movet quid dii fecerint, quam quid homines disputarint. 8. De ludis scaenicis, in quibus dii non offenduntur editione suarum turpitudinum, sed placantur. 9. Quid Romani veteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse voluerunt. 10. Qua nocendi arte daemones velint vel falsa de se crimina vel vera narrari. 11. De scaenicis apud Graecos in rei publicae administrationem receptis, eo quod placatores deorum, iniuste ab hominibus spernerentur. 12. Quod Romani auferendo libertatem poetis in homines, quam dederunt in deos, melius de se quam de diis suis senserint. 13. Debuisse intellegere Romanos, quod dii eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honore divino. 14. Meliorem fuisse Platonem, qui poetis locum in bene morata urbe non dederit, quam hos deos, qui se ludis scaenicis voluerint honorari. 15. Quod Romani quosdam sibi deos non ratione, sed adulatione instituerint. 16. Quod, si diis ulla esset cura iustitiae, ab eis Romani accipere debuerint praecepta vivendi potius quam leges ab aliis hominibus mutuari. 17. De raptu Sabinarum aliisque iniquitatibus, quae in civitate Romana etiam laudatis viguere temporibus. 18. Quae de moribus Romanorum aut metu compressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia. 19. De corruptione Romanae rei publicae, priusquam cultum deorum Christus auferret.

22

20. Quali velint felicitate gaudere et quibus moribus vivere, qui tempora Christianae religionis incusant. 21. Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica. 22. Quod diis Romanorum nulla umquam cura fuerit, ne malis moribus res publica deperiret. 23. Varietates rerum temporalium non ex favore aut impugnatione daemonum, sed ex veri Dei pendere iudicio. 24. De Sullanis actibus, quorum se daemones ostentaverint adiutores. 25. Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi divinam exempli sui interponunt auctoritatem. 26. De secretis daemonum monitis, quae pertinebant ad bonos mores, cum palam in sacris eorum omnis nequitia disceretur. 27. Quanta eversione publicae disciplinae Romani diis suis placandis sacraverint obscena ludorum. 28. De Christianae religionis salubritate. 29. De abiciendo cultu deorum cohortatio ad Romanos. LIBER SECUNDUS PLURIMUM DEORUM CULTUS MORES PRAVOS EFFICIT

Quae sit pervicacia adversariorum.
1. Si rationi perspicuae veritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec divino adiutorio fide pietatis impetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad convincendum quemlibet vanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa verbis sufficientibus explicant. Nunc vero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo irrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, sive nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, sive obstinatissima pervicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem veritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, velut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniventibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper existimemus? Nam qui vel non possunt intellegere quod dicitur, vel tam duri sunt adversitate mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem 1 atque infatigabiliter vani sunt. Quorum dicta contraria si totiens velimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum vides. Quam ob rem nec te ipsum, <mi> fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter servit, tales meorum scriptorum velim iudices, qui responsionem semper desiderent, cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat Apostolus semper discentes et numquam ad veritatis scientiam pervenientes 2.

Quae in primo libro sint dicta.
2. Superiore itaque libro, cum de civitate Dei dicere instituissem, unde hoc universum opus illo adiuvante in manus sumptum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae Urbis recentem a barbaris vastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis servire daemonibus, cum potius hoc deberent tribuere Christo, quod propter eius nomen contra institutum moremque bellorum eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca barbari libera praebuerunt, atque in multis

23

qui Christianos adversis illis rebus affectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamvis castarum atque sanctarum protervitate impudentissima exagitant. oblectabamur. a quibus non colebatur. causa accidere nominis Christiani. dii autem illi. quare dii eorum curare noluerunt? Deus enim verus eos. ex quorum imperitia illud quoque ortum est vulgare proverbium: pluvia defit. immo vero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur.famulatum deditum Christo non solum verum. si iam tunc evangelica doctrina adversus falsos et fallaces deos eorum testificatione liberrima personaret. sed etiam timore confictum sic honoraverunt. quae hostiliter facta sunt. quorum utraque bene ac male viventibus permixte atque indiscrete saepe accidunt. Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam. non dico matrem deorum. Quis hoc negaverit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos vitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis. merito neglexit. Primo ipsos mores ne pessimos haberent. quo velut suis epulis immunda daemonia pascerentur. solet multos movere) ut pro suscepti operis necessitate dissolverem. quibus per certa intervalla locorum et temporum genus humanum oportet affligi. Deinde pauca dixi in eos. etsi non abstulit pudicitiae firmitatem. cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent. cur haec divina beneficia et ad impios ingratosque pervenerint. Cur enim ea. ut. quibus calamitatibus res Romanae multipliciter varieque contritae sint. et cur illa itidem dura. Memento autem me ista commemorantem adhuc contra imperitos agere. si possunt. a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur. longe ab eis ipsis Romanis degeneres. nisi vel nesciens. in istorum autem vita omnia non murorum. quo modo isti illorum sacra. quando quidem in ruina eius lapides et ligna. cui frustra invident. in qua istos potius quam Deum verum et optet propitios et formidet iratos? 24 . quae mala civitas illa perpessa sit ab origine sua sive apud se ipsam sive in provinciis sibi iam subditis. Inde incidit quaestio. audiebamus symphoniacos. utrum omnino sint ulli immundi spiritus deorum nomine decipientes. aliquantum immoratus sum: maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas. quasi celebraretur convivium. quae dicturus sum. quod voluntate propria quisque malus est. immo illorum gloriae vehementer adversi. gloria populis innotesceret. 3. quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur. si propterea coluntur. ne paeniteat eas vitae. quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. nobis imputanda esse contendunt. ne ista mala patiantur cultores eorum. et in his defendant. sed clara praedicatione praebere. quorum si quid nunc passi fuerint. deos suos. sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant. sed matrem qualiumcumque senatorum vel quorumlibet honestorum virorum. antequam eius nomen ea. palam minari poenas male agentibus. Habet enim quiddam erga parentes humana verecundia. Quae si illecta curiositate adesse potuit circumfusa. praemia recte viventibus polliceri. quas non est unde possit paenitere nequitiae. 4. vel talem agens vitam. facillime ista noverunt. permiserunt accidere cultoribus suis. cultores suos ad bene vivendum quare nullis legibus adiuverunt? Utique dignum erat. causa Christiani sunt 3. Caelesti virgini et Berecynthiae matri omnium 4. Recolant ergo nobis/cum antequam Christus venisset in carne. Romam quippe partam veterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem. pios cum impiis pariter afflixerint? Quam quaestionem per multa diffusam (in omnibus enim cotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibus. in quibus ab hoste aliquid perpetratum est. Quae sunt sacrilegia. se nosse dissimulant atque hoc apud vulgus confirmare nituntur. saltem offensa castitate debuit abire confusa. qualia. illicitum sibi esse iudicarent. si illa sunt sacra? Aut quae inquinatio. ludis turpissimis. ante cuius lecticam die sollemni lavationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis. ita illi istorum facta curarent. quod in eos belli iure fieri licuisset. si illa lavatio? Et haec fercula appellabantur. quod intulit verecundiae dolorem. per vates etiam convenire atque arguere peccantes. Quibus dictis primum terminavi librum. quod nec ipsa nequitia possit auferre. clades. Docti et indocti simul nobis obsistunt. sed morum munimenta atque ornamenta ceciderunt. antequam eos declaratum Christi nomen offenderet eorumque sacrificia prohiberet? Inhonesta deae Caelesti mysteria Carthagine celebrantur. Sed respondetur. qui diis deabusque exhibebantur. quae omnia Christianae religioni tribuerent. quam per publicum agebant coram deum matre spectante atque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. cum sint nequissimi et irreverentissimi. ut. Illam proinde turpitudinem obscenorum dictorum atque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti voce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum. spectabamus arrepticios. Deinceps itaque dicere institui.

quid in ipsis ratiocinandi regulis certa connexione traheretur. qualibus matrona verbis offenderetur. eosque immortales factos atque in deorum numerum receptos esse crediderant 6. non quem monendo et adiuvando faceret. ut ille magnae indolis animus hoc velut divino testimonio sublimatus et vere se optimum existimans veram pietatem religionemque non quaereret. quod discendum Persius increpat dicens: Discite. non deorum praecepta sunt. Quo modo igitur nisi insidiose quaereret dea illa optimum virum. ei similis de qua scriptum est: Mulier autem virorum pretiosas animas captat 7. Verum tamen si philosophi aliquid invenerunt. cum talia quaerat in suis sacris. aut quid non esset consequens vel etiam repugnaret. invenerunt. Dicatur in quibus locis haec docentium deorum solebant praecepta recitari et a cultoribus eorum populis frequenter audiri. sed in ipsa mente. quid asper utile nummus habet. quaqua versum religio Christiana diffunditur. qui flagitiosissimae consuetudinis vitiis oblectari magis quam obluctari student. non ubi ludi agerentur obscenis vocibus et motibus histrionum. qui utcumque conati sunt ingeniis acutissimis praediti ratiocinando vestigare. ubi discerent miseri. hoc ostendatur potius. ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret. ut illa libenter audiret? Absit. sicut nos ostendimus ad hoc ecclesias institutas. Proinde talis mater deum. utrum inter eius divinos honores vellet illa turpia celebrari: nonne se malle clamaret. qualibus conviciis in quempiam iaculatis. et causas cognoscite rerum. quam ad hoc dea viveret. quid in moribus appetendum esset atque fugiendum. non denique in ipso corpore. Et quidam eorum quaedam magna. ut talibus dea sacris propitiaretur. 7. ut senator populi Romani ea mente praeditus. quem te Deus esse iussit et humana qua parte locatus es in re 9. qua theatrum aedificari in urbe fortium virorum prohibuit. ut viam pietatis ab humilitate in superna surgentem etiam istorum comparatione monstraret. quod menti subditur. quod agendae bonae 25 . quantum autem humanitus impediti sunt. ut honoribus eam talibus advocarent cultores sui. quis modus argenti.Simulacrum Cybeles a Nasica Romam illatum. maxime cum eorum superbiae iuste providentia divina resisteret. qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum virum. aut si propterea iam Romana. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana velut religione traditos iactent. qualia viri optimi abhorrent suis adhibere conviviis? Dii nihil honestum hominibus praeceperunt. quantum divinitus adiuti sunt. sed hominum inventa. Porro si ab illo deinde quaereremus. nec ubi Fugalia celebrarentur effusa omni licentia turpitudinum (et vere Fugalia. cuius manibus eiusdem daemonis simulacrum susceptum est in Urbemque pervectum. patriae carisque propinquis quantum largiri deceat. Philosophi non dii invenerunt praecepta bonae vitae agendae. sed demonstrentur vel commemorentur loca talibus aliquando conventiculis consecrata. habere de hac re iudicem vellem 5. Profecto ille tantam felicitatem suae matri. sine qua omne quamvis laudabile ingenium superbia vanescit et decidit. unde postea nobis erit in Dei veri Domini voluntate disquirendi ac disserendi locus. in ipso rectore carnis animo. luxuria refrenanda. quid sumus et quidnam victuri gignimur. cum inter homines viveret. 5. quid in rerum natura latitaret. non in domo atque pecunia. Romanas occupatura mentes quaesivit optimum virum. si fieri posset. utrum matrem suam tam optime de re publica vellet mereri. Nec ullo modo crederet verecundiam laudabilis feminae ita in contrarium divinitate mutari. quibus vitae probitas castitasque discatur 8. sed Graeca sunt. o miseri. Nequaquam istos. erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. quia et Graecia facta est Romana provincia. ambitione frangenda. sed quem fallendo deciperet. hoc probetur. ordo quis datus aut metae qua mollis flexus et unde. Diceret nobis. sed pudoris et honestatis). sed ubi populi audirent quid dii praeciperent de cohibenda avaritia. ut ei divini honores decernerentur. sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decrevisse mortalibus. Aut si prohibebant. An forte nobis philosophorum scholas disputationesque memorabunt? Primo haec non Romana. nisi aures clauderet seseque subtraheret. eos impleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et vitibus. quorum erga se beneficia magnipenderant. erraverunt. quid fas optare. qui vir optimus a senatu electus est. Hinc est quod de vita et moribus civitatum atque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt. 6. optaret. sed illum ipsum Nasicam Scipionem. sic vellet coli matrem suam.

ut respondere liceat et iudicio defendere 16. acerbe imperando et quodam modo extorquendo fecisse. cum iam suae civitati maxima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset. quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iovem si poetae fallaciter prodiderunt. Hyperbolum laesit. pueri legere et discere coguntur a senibus. inquit. in re publica seditiosos. hoc dico. quia tantum nefas per humanos ludos confictum est. quam quid docuerit Plato vel censuerit Cato. dii utique casti. Scipioni aut Caecilius Marco Catoni maledicere". sed ipsos deos. hoc Graeci quamquam inverecundius. quam in templis daemonum Galli absciderentur. Cicero testatur in Libris. inquit. Quem illa non attigit. Cleophontem. et quidquid aliud vel crudele vel turpe. nominatim diceret. disceptationibus legitimis propositam vitam. Dicit deinde alia et sic concludit hunc locum. verum et ipsorum deorum in scaenicis fabulis. Haec ex Ciceronis quarto De re publica libro ad verbum excerpenda arbitratus sum. Iudiciis enim magistratuum. si quis occentavisset sive carnem condidisset. contra duodecim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent. Patiamur.vitae beataeque adipiscendae satis esse possit: quanto iustius talibus divini honores decernerentur! quanto melius et honestius in Platonis templo libri eius legerentur. comoediae scilicet et tragoediae. sicut in eisdem libris loquitur Africanus. insani secarentur. non quia neglectum. sed nulla saltem. cui pepercit? Esto. quod in primo libro brevi commemoratione perstrinxi 13. Graecis licuit infamiam facere alteri in theatro. Iovem quo pacto Danaae misisse aiunt quondam in gremium imbrem aureum 11. si potero. cum viderent diis suis accepta et grata esse opprobria non tantum hominum. populares homines improbos. vel turpiter crudele vel crudeliter turpe in sacris talium deorum celebrari solet! quanto satius erat ad erudiendum iustitiam iuventutem publice recitari leges deorum quam laudari inaniter leges atque instituta maiorum! omnes enim cultores talium deorum. Sed. mox ut eos libido perpulerit ferventi. inquit. ut quod vellet comoedia. non per imperitum obsequium sacris deorum suorum intulisse Romanos. quam molior explicare. Multum enim ad rem pertinet. nec probrum audire nisi ea lege. quam si Plautus. sive a poetis essent illa conficta. irasci ac vindicare debuerunt. ut sibi sollemniter ederentur et honori suo consecrarentur. ac non etiam imitatione digna viderentur. 9. Qui templa caeli summo sonitu concutit. sicut alia multa. vel potius quem non vexavit. non poetarum ingeniis habere debemus. Dein paulo post: "nostrae. ut ostendat veteribus displicuisse Romanis vel laudari quemquam in scaena vivum hominem vel vituperari. tamen convenientius licere voluerunt. nonnullis propter faciliorem intellectum vel praetermissis vel paululum commutatis. Quis igitur in agenda vita non ea sibi potius sectanda arbitretur. tincta veneno 10. ut ait Persius. de quo vellet. hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine. nisi consuetudo vitae pateretur. noster voluisset aut Naevius Publio et Gn. At quem deum! inquit. magis intuentur quid Iuppiter fecerit. ut dixi. probare sua theatris flagitia potuissent 15. Nam ingravescente pestilentia ludi scaenici auctoritate pontificum Romae primitus instituti sunt 14. At enim non traduntur ista sacris deorum. 8. sive flagitia eorum vera commemorarentur et agerentur in theatris atque ab eorum cultoribus utinam solo risu. eosdem illos ludos. quas etiam inter studia. quod infamiam faceret flagitiumve alteri. Ego homuncio id non facerem? Ego vero illud feci ac libens 12. Hinc apud Terentium flagitiosus adulescens spectat tabulam quandam pictam in pariete. quod negantes convincit historia. cum in ea se iactat imitari deum. Turpia sunt mystica deorum atque theatrica. etsi eius modi cives a censore melius est quam a poeta notari. Et haec sunt scaenicorum tolerabiliora ludorum. molles consecrarentur. Cleonem. verborum obscenitate compositae. Sed Periclen. Itaque. quae honesta ac liberalia vocantur. in his hanc quoque sanciendam putaverunt. apud quos fuit etiam lege concessum. Ubi inerat pictura haec. atque ab hac tanta auctoritate adhibet patrocinium turpitudini suae. Et Graeci quidem antiquiores vitiosae suae opinionis quamdam convenientiam servarunt. Quid autem hinc senserint Romani veteres. quae actitantur ludis auctoritate divina institutis. Praeclare. sed fabulis poetarum. violari versibus et eos agi in scaena non plus decuit. 26 . Nimis enim superbum fuit famae parcere principum civitatis et civium. quam ea. in quibus regnant figmenta poetarum. Nolo dicere illa mystica quam ista theatrica esse turpiora. ubi Scipio disputans ait: Numquam comoediae. ubi suae famae parci numina noluerunt. quos De re publica scripsit.

etiam flagitia.. Nam quod affertur pro defensione. facere convincantur iniuriam. diligentius disseremus 20. per quos agerentur. cum Deo fit ista tam nefaria. verum etiam libenter poetarum probris maledictisque lacerari. Cum igitur Graeci talium numinum servos se esse sentirent. ludi convivia lectisternia. quae tamen de numinibus fingi libenter accipiunt fallacissimi spiritus. Itane tandem. qualia sunt.Flagitia de se dici dii voluerunt. per quos illam voluptatem sive honorem diis exhiberi petentibus et. verum etiam maxime honorandos putarunt. omnes sint mali). ut Plautus aut Naevius Publio et Gn. inter tot et tanta eorum theatrica opprobria parcendum sibi a poetis nullo modo putaverunt. sicut in illa De re publica disputatione Scipio gloriatur.. nullo principe nullo pontifice prohibente iacularentur? Indignum videlicet fuit. Scipioni aut Caecilius M. ne vel omnibus diis suis. ut ad scelesta ac turpia perpetranda velut ab ipso caelo traduci in terras satis idonea videatur auctoritas. sive certa discretione. non solum minime spernendos in civitate. quem huiuscemodi rerum peritissimum praedicant 19.. sive etiam non ullorum hominum illa crimina vera sint. illorum autem ista etiam sacris sollemnitatibus miscuerunt. ut linguam maledicam in cives tuos exercere poetae etiam lege prohiberentur. et scaenicos probrosos haberent. quid astutius ad decipiendum atque callidius? Cum enim probrum iacitur in principem patriae bonum atque utilem. illos. pro quibus se etiam colendos mille nocendi fallendique artibus interponunt 17. cum adulescens tragoedias actitavisset. .. postea. probris et iniuriis poetarum subiectam vitam famamque habere noluerunt. sed sane diis suis omnino congruenter. per quos victimae ministrantur. quos bonos putant. ne honestiorem famam ipsi requirendo et eis se hoc modo praeferendo illos ad iracundiam provocarent. sive homines ista commiserint. Indigne Romani theatricam infamiam proscripserunt. maximus de rebus pacis ac belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt 18. qui humanis erroribus gaudent. irascentibus eorum admonitione didicerant? Cum praesertim Labeo. dum tamen humanas mentes his opinionibus velut retibus induant et ad praedestinatum supplicium secum trahant. sed falsa atque conficta. id ipsum est scelestius. Quod erga se quidem satis honeste constituerunt. cum easdem artes eosdemque scaenicos ludos etiam diis suis acceptos viderent. 10. non illa vera in deos dici. ut cuiquam opprobrium infligerent Romanorum. his. quos deos haberi gaudent. cum videas eos nulli deorum pepercisse vestrorum? Itane pluris tibi habenda visa est existimatio curiae vestrae quam Capitolii. si et ludi omnibus grati sunt. sicut Labeoni visum est. competentissime Graeci utrosque honori ducunt. si pietatem consulas religionis.. tam insignis iniuria? Sed maligni spiritus. 27 . Nunc ad rem praesentem quod attinet. vel. tale carmen condere si quis auderet. si Deus iuverit. nonne tanto est indignius. vel metuentes. quos isti deos putant. rem publicam capessivit et Aristodemum. Quid enim causae reperire possent. quos cum scirent non solum patienter. si ludi ab eis solis amantur. immo Romae unius quam caeli totius. quae numinibus quibus subditi erant grata esse cognoverant. sed erga deos suos superbe et irreligiose. quanto a veritate remotius et a vita illius alienius? Quae igitur supplicia sufficiunt.. de se dici volunt. quae non admiserunt. vir eloquentissimus. quia immundi sunt spiritus. numina bona a numinibus malis ista etiam cultus diversitate distinguat. Quod totum quale sit. 12. 11. Ad hanc convenientiam pertinet. si quidem. quod in eo quoque De re publica libro commemoratur. illis illa. ut ipse ait. bonos autem obsequiis laetis atque iucundis. per quos ludi exhibentur. et Aeschines Atheniensis. et in deos tuos securi tanta convicia nullo senatore nullo censore. se potius quam illos huiuscemodi iniuriis indignos esse duxerunt seque ab eis etiam lege munierunt. et ipsos homines. istis ista distribuantur obsequia. per quos ista in theatris agebantur. et scaenicos. a quibus cernebant deorum vitam eisdem ipsis diis volentibus et libentibus carpi. et sacerdotes. At Romani. capite etiam sancientes.quia lex iusta fuit sed impia. infamium loco ac numero deputare. laudas hanc poetis Romanis negatam esse licentiam. cur sacerdotes honorarent. cum potius isti. vel diis suis etiam sic consimilari appetentes. sive omnibus omnia tamquam bonis permixte tribuantur (neque enim esse decet deos malos. quod etiam scaenicos actores earundem fabularum non parvo civitatis honore dignos existimarunt. quod est indignius. qui nec vitam civium lacerandam linguis poetarum et histrionum subtrahere ausi sunt. si autem malitiam daemonum cogites. Non enim consentaneum putabatur. tragicum item actorem. nisi fieret. Scipio. Haec Graeci turpiter quidem. quia per eos victimas diis acceptabiles offerebant. ut malos deos propitiari caedibus et tristibus supplicationibus asserat.

.. si ludos expeterent agendos conviciis Romanorum. vitio morum irreperent humanorum. Dii eas sibi exhiberi petierunt: quo modo ergo abicitur scaenicus. ne talia vel scriberentur. Ecce enim recte. forte undique removerent. non solum ei nullus ad honorem dabatur locus. quanto minus senatoriam curiam dehonestari sinunt. ut talia etiam agerentur. et ludi scaenici deorum honoribus admiscentur? Illas theatricas artes diu virtus Romana non noverat. Nequaquam igitur leges ad instituendos bonos aut corrigendos malos mores a diis suis possent accipere seu sperare Romani. 2. tam probrosa in deos convicia iaculantes cur non ut scaenici habeantur inhonesti. et Romanis moribus invexerunt et suis honoribus dicari exhiberique iusserunt? Cur non ergo hinc magis ipsi intellecti sunt non esse dii veri nec omnino digni. se imitaretur. ut Terentius vester flagitio Iovis optimi maximi adulescentium nequitiam concitaret? . si adoratur exactor? In hac controversia Graeci Romanique concertent. quibus ille vera persuadere non potuit? . qui cum ratione formaret. quem appellat semideum. quo modo non detestandi spiritus intellecti. tamquam adversarios veritatis poetas censuit urbe pellendos? Iste vero et deorum iniurias indigne tulit et fucari corrumpique figmentis animos civium noluit 22. Illi enim honori suo deposcunt ludos scaenicos. sed sibi dicari. Nec tantum haec agi voluerunt. Graeci putant recte se honorare homines scaenicos. Propinquant autem Romanorum leges disputationibus Platonis. et si contra deos ludorum scaenicorum expetitores aliquid auderent. an daemonibus hac hominum deceptione gaudentibus. quae ipsi dii sacra esse voluerunt.. Cui tandem honestius divinos honores decerneret civitas? Utrum Platoni haec turpia et nefanda prohibenti. sicut Romulum. isti ab honoribus omnibus repellunt homines scaenicos. ut illos deos colerent. isti saltem actores poeticarum fabularum removent a societate civitatis. et dignum fuit. Hunc Platonem Labeo inter semideos commemorandum putavit.. quos legibus suis vincunt atque convincunt. quisquis civium Romanorum esse scaenicus elegisset. sed etiam diis ipsis praeferendum esse non dubito. isti. iubendo extorserunt gravitati et modestiae Romanorum. sibi sacrari. Proponunt Graeci: si dii tales colendi sunt. sed. 1. ipsi poetae talium fabularum compositores. verum etiam censoris nota tribum tenere propriam minime sinebatur. Praeclara sane et Romanis laudibus annumeranda prudentia. Verum tamen istum. sibi sollemniter exhiberi. quamvis iam superstitione noxia premerentur. ille poetas ab urbis ipsius habitatione. qui cupiditate fallendi inter suos honores sua celebrari crimina poposcerunt? Itemque Romani. quando ille cuncta poetica figmenta condemnat. non heroibus tantum. quo modo quaeso colendi putati sunt. suae tamen dignitatis memores ac pudoris actores talium fabularum nequaquam honoraverunt more Graecorum. Qua ratione rectum est. cum ludos scaenicos. sed etiam tribu moveri notatione censoria voluerunt 21. quos videbant sibi voluisse scaenicas turpitudines consecrari. quia colunt ludorum scaenicorum flagitatores deos. Adsumunt Romani: sed nullo modo tales homines honorandi sunt. si viveret: quo modo nos ista impunita esse nollemus. Romani vero hominibus scaenicis nec plebeiam tribum. In hac disceptatione huiuscemodi ratiocinatio summam quaestionis absolvit. sed utrosque inter numina collocat. Sed responderet mihi fortasse. 14. sicut Herculem. qui duodecim tabularum lege prohibentur famam laedere civium. Concludunt Christiani: nullo modo igitur dii tales colendi sunt. isti autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi licentiam.Catoni malediceret. sicut apud Ciceronem idem Scipio loquitur: Cum artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent. profecto etiam tales homines honorandi. 14. Plato theatrica poetarum reicit. Semideos autem heroibus anteponit. qualis esse civitas debeat. illi celebrari 28 .. ut poeticorum figmentorum et ignominiosorum deorum infamentur actores.eius praecepta Romanorum legi propinquant. sed vellem se ipsa sequeretur. Ille.. Deinde quaerimus. ubi talia celebrantur dictitantur actitantur. quibus divinos honores deferret illa res publica? Quos enim coli minime deceret minimeque oporteret.deos honorans cum dedecore hominis scaenici. genus id hominum non modo honore civium reliquorum carere. tamen suasit levitati lasciviaeque Graecorum. Confer nunc Platonis humanitatem a civibus decipiendis poetas urbe pellentem cum deorum divinitate honori suo ludos scaenicos expetente. 13. quae si ad oblectamentum voluptatis humanae quaererentur. honorentur auctores? An forte Graeco Platoni potius palma danda est. O animum civitatis laudis avidum germaneque Romanum! sed respondeatur mihi: qua consentanea ratione homines scaenici ab omni honore repelluntur. etsi non persuasit disputando. per quem colitur Deus? Et theatricae illius turpitudinis qua fronte notatur actor.

quando quidem ipsi volunt fuisse semideum. condidisse fertur. sicut Sallustius ait: ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 30? Ex hoc iure ac bono credo raptas Sabinas. sed meliores et emendatiores facere conati sunt. Iniusti Romani fuerunt Sabinis Collatino Camillo. patri eorum. facinoris tamen in illa civitate et imperio non placuit exemplum. quas inflammant cupiditates! 24 Romolo deo Quirino sacra instituta. qui poetas ipsos vel pro arbitrio mentientes vel hominibus miseris quasi deorum facta pessima imitanda proponentes omnino in civitate bene instituta vivere noluit. quae praecipue cavenda sunt. quae quidem regendae civitati nequaquam sufficerent 29. quasdam leges. Quirinalem Romulo. ne animi malis. 16. quae repetebat ablatas. Illud ergo potius fieret. quanto fuit iniquius rapere non datas! iustius autem bellum cum ea gente geri potuit. quia. quas voluerat. propterea non inde acceperunt. ne suis cultoribus acciderent. fratribus Iovis. omni modo curaverunt. frustra hoc exclamante Cicerone. quamvis et ipsum semideum potius quam deum velut secretior eorum doctrina commendet 25. Quae autem illic eligendorum deorum etiam ipsorum falsorum ratio ac non potius adulatio est? Quando istum Platonem. Dialem Iovi. non aliquot annos post Romam conditam ab Atheniensibus mutuarentur leges Solonis 27. quos invehunt metus. isti ab opprobriis hominum deterrent impudentiam poetarum. ut quisque poterat. quam cum ea. mala morum. Nam benevolentia civium velut receptus in caelum Quirinus est postea nominatus. ut pro magno sacerdotium. qui cum de poetis ageret: Ad quos cum accessit. 15. perveniret. ibi Mars filium suum pugnantem iuvaret. sicut supra disputatum est. quas illi obducunt tenebras. cuius nostrae sententiae ratio Deo prosperante suo loco explicabitur 23. partim sua propria sacraverunt. nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum vel poetarum dixit aut finxit). nullo autem iure pacis non datas rapuit et iniustum bellum cum earum parentibus iuste suscensentibus gessit. et ipsi Saturno. tantis disputationibus laborantem. Semideus autem ille Plato et talium deorum libidini restitit. ut his doctissimi eorum viri etiam stantibus urbibus res publicas perire confirment. Aliquo enim fortasse iure belli iniuste negatas iuste victor auferret. clamor et approbatio populi quasi cuiusdam magni et sapientis magistri. quod Iovi tribuerant. et eo modo ad feminas. hoc etiam huic tribuerent. ut coniugiorum negatorum armis ulcisceretur iniuriam. qui eis multa etiam sacra constituit. et ab indole Romanorum quid perficiendum esset ostendit. Nam etiam flaminem illi instituerunt. sed vi. nec ulli sancto angelo summi Dei nec veridico prophetae nec Apostolo alicui nec cuilibet Christi martyri nec cuiquam Christiano homini comparamus. certe vel Priapo vel alicui Cynocephalo. Martialem Marti. Mala igitur animi. Hoc sane utilius feliciusque successit. Ac per hoc et Neptuno et Plutoni. quae filias suas ad matrimonium conregionalibus et confinalibus suis negasset petitas. quod prudenter Romani credere noluerunt. Quid enim iustius et melius quam filias alienas fraude spectaculi inductas non a parentibus accipi. dii eorum. praeferendum esse censemus. minime curaverunt. Si autem a diis suis Romani vivendi leges accipere potuissent. si non Romulo et Herculi (quamvis istum nec fratrem occidisse. quamvis Lycurgus Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritate 28 se instituisse confinxerit. postremo vel Febri. Sed eum tamen. qui etiam seminanda et augenda flagitia curaverunt. 17. vel insita exstirpanda curarent dii tales. Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus vel imminentia prohiberent. immo vero ut augerentur. quae Romani numina partim peregrina receperunt. quas tamen non ut acceperunt <tenuerunt>. mala vitae. ut post illam iniquitatem deum sibi Romulum consecrarent. quem semideum volunt. isto Romulus honore praelatus est. et Marti tamquam patri eius forsitan propter ipsum. qui Romulo successit in regnum. quod. Non a suis diis Romani leges acceperunt. non tamen perhibetur easdem leges a numinibus accepisse. Nos quidem Platonem nec deum nec semideum perhibemus. nulla sacra aedicula dignum putarunt. An forte populo Romano propterea leges non sunt a numinibus constitutae. talia vel sua vel quasi sua facta per theatricas celebritates populis innotescere cupientes. quam ut in feminis 29 . inquit. ut tres solos flamines haberent tribus numinibus institutos 26. et Romulum suum diis multis praetulerunt. mores corrumperentur humani.sibi iubent figmentis poeticis opprobria deorum. quae ita magna sunt. ut tamquam auctoritate divina sua sponte nequissima libido accenderetur humana. auferri? Nam si inique facerent Sabini negare postulatas. quod sacerdotii genus adeo in Romanis sacris testante apice excelluit. etsi ad memoriam fraudis illius circensium spectaculum mansit. Numa Pompilius. faciliusque Romani in hoc erraverunt.

et alii scriptores in haec consentiunt. quales Romani fuerint. Quod scelus favente vel patiente populo fecit. ut eiusdem historici verbis utar. Sallustius testis est post deletam Carthaginem. Unde subnectens cur hoc dixerit: Nam iniuriae. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. 18. illius temporis vir egregius. collegam suum. ut metu vitia cohiberentur. Cernis ex quo tempore. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. Porro si illa tempora talia reperiuntur. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. 18. cum potentes plebem sibi subdere conarentur plebsque illis subdi recusaret. quae secundis rebus exorta sunt.. excidium? Quae tempora ipse Sallustius quem ad modum breviter recolat et describat. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum. cum ad consules a regibus esset translata res publica.rapiendis factum eius imitandum lege ulla vel more permitterent. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est 35. Validiorum et ob eas discessio plebis a patribus aliaeque dissensiones domi fuere iam inde a principio. Itaque habebo modum et ipsum Sallustium testem potius adhibebo. qui neque ipsi habere possent res familiares neque alios pati 36. Dicit deinde plura Sallustius de Sullae vitiis ceteraque foeditate rei publicae.. Haec enim gesta 30 . Attende itaque quid deinde contexat: Dein. unde nobis iste sermo ortus est: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 31. sed torrentis modo praecipitati. usque ad bella civilia demonstret esse perventum. Nam cum optimis moribus et maxima concordia populum Romanum inter secundum et postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque huius boni non amorem iustitiae. Ex hoc iure ac bono Marcus Camillus. cuius filius Lucretiam stupro violenter oppresserat. ut de sua damnatione certissimus in exilium sponte discederet et decem milia aeris absens etiam damnaretur. Carthaginem nolebat everti): continuo subiecit idem Sallustius et ait: At Discordia et avaritia atque ambitio et cetera secundis rebus oriri sueta mala post Carthaginis excidium maxime aucta sunt 32. quam aequum et bonum quidquam cogitarent. inquit. ut regibus exactis. quid iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur.. idem tamen in primo historiae suae libro atque ipso eius exordio fatetur etiam tunc. quod rex Tarquinius regno atque Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat. quamvis eloquio multum impari. ut merito dicatur genitos esse. Ex hoc iure ac bono post expulsum cum liberis suis regem Tarquinium. sed stante Carthagine metum pacis infidae fuisse dixisset (unde et Nasica ille ad reprimendam nequitiam servandosque istos mores optimos. maritum eiusdem Lucretiae. a quo populo consulatum idem Collatinus sicut etiam ipse Brutus acceperat. cum paulatim mutata. ut ait. post decennale bellum. 3. quibus agitabatur illa civitas. neque amplius quam regibus exactis. de quibus ait: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 34. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est. Multa commemorare iam piget foeda et iniusta. aequo et modesto iure agitatum 33. qui cum in laude Romanorum dixisset. Iunius Brutus consul Lucium Tarquinium Collatinum. propter nomen et propinquitatem Tarquiniorum coegit magistratu se abdicare nec vivere in civitate permisit. Cernis tamen. gravissimos hostes populi Romani. id est eiectis. in eius Historia legi potest. servili imperio patres plebem exercere. inquit. post Carthaginis videlicet. aliquantum aequo et modesto iure ageretur. iam ipsa Roma de salute dubitante atque trepidante facillime superavit eorumque urbem opulentissimam cepit. et utriusque partis defensores magis studiis agerent amore vincendi. mox iterum a Gallis vindex patriae futurus ingratae. ut intellegeremus etiam ante oriri solere et augeri. de vita atque tergo regio more consulere. facillime perspicit. . quo Romanus exercitus totiens male pugnando graviter afflictus est. quibus pulcherrima atque optima fuisse praedicatur Romana res publica.quia defuit agendae vitae ratio.. ut opinor. Maiorum mores non paulatim ut antea. qui Veientes. 2. id est parvo intervallo post reges exactos. 1. metum dixit fuisse causam.. quoniam metuebatur bellum. . et quisquis adverterit.. praedicans illud tempus. Ex quo tempore. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta. bonum atque innocentem virum. post parvum intervallum iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque in Urbe dissensiones fuisse.pravos fuisse mores. colluvie morum pessimorum quo illa civitas prolapsa fuerit ante nostri superni Regis adventum. quantis malis morum. 18. quod expulsis regibus incredibiliter civitas brevi aetatis spatio plurimum crevit.. ut commemoravit.. invidia obtrectatorum virtutis suae et insolentia tribunorum plebis reus factus est tamque ingratam sensit quam liberaverat civitatem. Vides quem ad modum etiam illo tempore brevi.

ceterum de suis vel cum suis vel cum quibusque volentibus faciat quisque quod libet. clarissimum sibi locum etiam ista tolerantia comparare. et per apostolicos Actus et per Epistulas tam multa contra avaritiam atque luxuriam ubique populis ad hoc congregatis quam excellenter. non prohibeantur impura. Et tamen luxu atque avaritia saevisque ac turpibus moribus ante adventum Christi rem publicam pessimam ac flagitiosissimam factam non imputant diis suis. sed torrentis modo praecipitati. Et quid ad nos? Immo id ad nos magis pertinet. Reges non curent quam bonis. Ille sit publicus inimicus. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta est 37. quos cum suis vel de suis possint habere cultoribus: tantum efficiant. auferat a viventibus. eum libera multitudo avertat ab auribus. quisquis eam mutare vel auferre temptaverit. Quis hanc rem publicam sanus. vel. quod est felicius. ludos exposcant quales voluerint. sed iudicio veritatis gloriosissimam civitatem? Christus vera dedit agendae vitae praecepta. sive milites sive provinciales. Saltationes undique concrepent. Legant nobis contra luxum et avaritiam praecepta deorum suorum populo Romano data. quorum etiam imitatores in sceleribus et flagitiis se esse laetantur. eosque non sinceriter honorent. Ecce ante Christi adventum. legibus advertatur. ubi cuique libuerit et potuerit. "Tantum stet". Cuius praecepta de iustis probisque moribus si simul audirent atque curarent reges terrae et omnes populi. quibus per falsam divinitatem perniciosam conciliarent auctoritatem. ubi Dei voluntas lex est. sive divites sive pauperes. Nullus ducatur ad iudices. opipara convivia frequententur. nisi qui alienae rei domui saluti vel cuiquam invito fuerit importunus aut noxius. sive sint reges sive principes sive iudices. pluresque vitiis male blandientibus quam utili virtutum asperitati sunt amiciores: tolerare Christi famuli iubentur. die noctuque ludatur bibatur. sed largitoribus voluptatum. utriuslibet sexus. non dicam Romano imperio. sed domui 31 . seniores cum iunioribus 38.sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere coepisset. sed quam subditis regnent. Exstruantur amplissimae atque ornatissimae domus. pace secura sit. quae cotidianis effusionibus suppetant. Provinciae regibus non tamquam rectoribus morum. verum etiam antequam de Virgine natus esset. qui habere privata non possunt. aetas omnis capax et uterque sexus. ac non etiam ab illo probrosa et ignominiosa deposcerent. per quas sibi etiam infirmiores subdat quisque potentior. Non dura iubeantur. Obsequantur divitibus pauperes causa saturitatis atque ut eorum patrociniis quieta inertia perfruantur. Colantur ut voluerint. et vitae aeternae culmen beatissime regnatura conscenderet. qua condat aeternam et non plausu vanitatis. nullo modo curant pessimam ac flagitiosissimam esse rem publicam. qui hanc adipiscendam populis procuraverint adeptamque servaverint. "tantum floreat copiis referta. cui haec felicitas displicet. flagitiosissimamque rem publicam et in illa Angelorum quadam sanctissima atque augustissima curia caelestique re publica. ut tali felicitati nihil ab hoste. si ita necesse est. et quos baptista Iohannes alloquitur. ille contemnit. Populi plaudant non consultoribus utilitatum suarum. vomatur diffluatur. quam divine non tamquam ex philosophorum concertationibus strepere. Illi habeantur dii veri. Sed quia iste audit. etiam pessimam. sive liberi sive servi. religioni increpitant Christianae. sed tamquam rerum dominatoribus et deliciarum suarum provisoribus serviant. quibus frui placuerit. vel post eversam Carthaginem intoleranda et horrenda diis suis imputare non audeant. Verum tales cultores et dilectores deorum istorum. iuvenes et virgines. sed auctores eorum. vel propter eos maxime. adflictionem vero eius. exactores ipsi atque milites 39: et terras vitae praesentis ornaret sua felicitate res publica. Quid alienae vineae potius quam quid suae vitae quisque noceat. tanto ante dixerunt ante Christi adventum) paulatim mutata ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est. post deletam Carthaginem Maiorum mores non paulatim. 20. victoriis gloriosa. sed <nequiter ac> serviliter timeant. qui doctrina saluberrima et falsos ac fallaces deos coli vetat et istas hominum noxias flagitiosasque cupiditates divina auctoritate detestans atque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo ubique familiam suam sensim subtrahit. astutia maligna inserentibus: cur mala praesentia Christo imputant. Cum igitur tot et tanta mala temporum illorum vel tolerabiliora superius. si divitias quisque augeat semper. Ecce Romana res publica (quod non ego primus dico. inquiunt. divites pauperibus ad clientelas et ad ministerium sui fastus abutantur. Quandoque turpissima est vitae agendae ratio. cui utinam tantum casta et modesta reticerent. theatra inhonestae laetitiae vocibus atque omni genere sive crudelissimae sive turpissimae voluptatis exaestuent. evertat a sedibus. nihil a peste. ut antea. opiniones humanis mentibus. principes et omnes iudices terrae. Legant nostra et per Prophetas et per sanctum Evangelium. nihil ab ulla clade timeatur". sed tamquam ex oraculis et Dei nubibus intonare. quamcumque isto tempore superbia deliciaeque eorum perpessae fuerint. Abundent publica scorta vel propter omnes. 19. unde talia vitia silvescerent. unde haec mercede didicimus.

Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum. quam describit Sallustius. quando praesentiebatur ea corruptione. sine iniuria non posse. hauriendo consumpserat 40. nihil tam inimicum quam iniustitiam civitati nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare posse rem publicam 44. qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam. 3.. quem immutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt. Quando ergo res publica Romana talis erat. in tertio libro magna conflictione res acta est. verisimilibus rationibus et exemplis velut conaretur ostendere. sed. quo iam unus Gracchorum occisus fuit. 1. iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. sed. ut in sepulcro suo scribi fecerit ea sola se habere mortuum. sine summa iustitia rem publicam regi non posse 43. iam iamque peritura. quoniam non esset res populi. . Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset. 2. eamque sine iustitia nullo pacto esse posse 42. pessimam ac flagitiosissimam factam. ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur. ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset. huic libentius quam Romani veteres Romulo templum et flaminem consecrarent.. eum ipsum qui Carthaginem exstinxerat. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse assensus est Scipio responditque Nihil esse.. Cultus deorum non profuit reipublicae iustitiae (21-29) Tullio teste Romanorum res publica non fuit iusta. nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosorum labe ac dedecore impleatur. quantum prodesset iustitia civitati quantumque obesset. quem tyrannum more Graeco appellavit. eam esse in civitate concordiam. illam vero inutilem. quantum satis visum est.. nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud. aut iniustus ipse populus. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis utilitas. ne hoc ipse sentire crederetur. . sicut ipse ait. cum tyrannus eam factione capesseret. atque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam. sicut pridie fuerat disputatum. Nam mortis eius fit in eisdem libris commemoratio. sicut ratio ex illis definitionibus conexa docuisset. qua dixerat eam esse rem populi 45. a quo scribit seditiones graves coepisse Sallustius 41. ut sonis. suscepit deinde Philus. sicut Cicero disputat. pertractata Scipio ad intermissa revertitur recolitque suam atque commendat brevem rei publicae definitionem.a maiorum moribus recessit. et poposcit. quorum consensum dixit esse factionem. de re publica disputantem. ut Sallustius narrat. Quem regem si isti haberent sibi in talibus indulgentem nec in eis cuiquam ulla severitate adversantem. Qua quaestione. qualem illam describit Sallustius. sed coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse determinat. quam 32 . 21. quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata. sed omnino nulla erat secundum istam rationem. si afuisset.. arctissimum atque optimum omni in re publica vinculum incolumitatis. omnino nullam esse rem publicam. sed hoc verissimum esse. id est rem populi. ut hanc esse utilem rei publicae. si esset iniustus. cui nomen usitatum non repperit.. cum bene ac iuste geritur sive ab uno rege sive a paucis optimatibus sive ab universo populo. Cum vero iniustus est rex. isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus. nec ipse populus iam populus esset. Eo quippe tempore disputatur. moderata ratione civitatem consensu dissimillimorum concinere. nisi ut etiam ipsum tyrannum vocaret: non iam vitiosam.. quod adhuc de re publica dictum putaret. non iam pessima ac flagitiosissima. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset: Ut in fidibus aut tibiis atque cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis.Sardanapali comparaverit? Qui quondam rex ita fuit voluptatibus deditus. purgans praecipue. propter illud..nec iure sociata aut res populi. sicut populus fuerat definitus 46.. quae libido eius. etiam cum viveret. sed tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non. Tum Laelius rogantibus omnibus iustitiam defendere aggressus est asseruitque quantum potuit. unus eorum qui disputationi aderant. Inducit enim Scipionem. 21. aut iniusti optimates. 21. Populum autem non omnem coetum multitudinis. Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam ac flagitiosissimam dixit. et quae harmonia a musicis dicitur in cantu. egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam.. quod iam vulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse. quo possent longius progredi.

quibus ille dixit rem stare Romanam. dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. quas Marius et Cinna et Carbo. quibus imperium hoc steterat 53? Primum si ita est. vera autem iustitia non est nisi in ea re publica. Aut si dederunt. non curantes quem ad modum illi viverent. Quid enim manet ex antiquis moribus. sicut solent. quod hac offensi eos dii sui 33 . quis non istorum ea Christianis imputanda esse censeret? Quam ob rem cur non curarunt dii eorum. Vel brevitate vel veritate tamquam ex oraculo quodam mihi esse effatus videtur. Enitar enim suo loco. ut in bella etiam progrederentur civilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita 51. dii custodes eius populo cultori suo dare praecipue vitae ac morum praecepta debuerunt. sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est. hoc videbimus 49. quod et ipse Cicero nesciens. quam Cicero longe. quos ita oblivione obsoletos videmus. Nam neque viri. si et ipsam rem publicam placet dicere. neque mores..igitur mala non imputanda nomini Christi. sed evanescentem vetustate. in ea certe civitate est vera iustitia de qua Scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de te. et veterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes viri. 21. tam multiplicibus variisque sacris. cuius conditor rectorque Christus est. sed picta coloribus. aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam vaste lateque imperantem rem publicam. sed ne id quidem curavit. si Deus voluerit. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes viros adhibebat. non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renovare neglexit. Si autem hoc nomen. 22. proferatur ostendatur legatur. immo vero nulla erat atque omnino perierat perditissimis moribus. numquam illam fuisse rem publicam. quem in suis libris fecit de re publica disputare. quia numquam in ea fuerit vera iustitia. tot sacerdotibus et sacrificiorum generibus. ut formam saltem eius et extrema tamquam lineamenta servaret. a quo tot templis. pro defensione deorum suorum opponere audebunt: Discessere omnes adytis arisque relictis dii. 1. quas deorum leges illi civitati datas contempserint Gracchi. quamlibet laudabilem dicant istam fuisse vel esse rem publicam. et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est. . quae si diffamata et praevalescente religione Christiana sentirentur atque dicerentur. cum eam praeferret. immo curantes ut etiam perdite viverent.. utrum in ea viguerit vera iustitia an forte nec tunc fuerit viva moribus. Reipublicae flagitia monent.. cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis. ut seditionibus cuncta turbarent.disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit. 4. 2.. re ipsa vero iam pridem amisimus 48. ne tunc periret atque amitteretur illa res publica.. inquit. ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis. longe quidem post mortem Africani. Haec Cicero fatebatur. 22. quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breviter posuit (attestantibus etiam multis sive ipsius sive eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis). Sed alias.deos minime Romae subvenisse. cuius vitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? Quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? . quod alibi aliterque vulgatum est. tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit. non habent cur querantur de religione Christiana. Nostris enim vitiis. quas denique Sulla ipse 52. Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem. ab usu nostrae locutionis est forte remotius. An forte propter huiuscemodi civium mores Vergilianam illam sententiam. civitas Dei 50. tot festis sollemnitatibus. ut non modo non colantur. non casu aliquo. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius. secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi adventum pessima ac flagitiosissima facta erat. antequam Christus in carne venisset. quoniam eam rem populi esse negare non possumus. rem publicam verbo retinemus. Quem quidem ille versum. quo dixerat: Moribus antiquis res stat Romana virisque 47. Nostra vero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam. tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis viris et moribus qualis fuerit. sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Enni poetae versu. Ut ergo non periret. expressit.. sed iam ignorentur? Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria. adhuc tamen ante adventum Christi. nisi hi viri praefuissent. ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt. nisi ita morata civitas fuisset.

sicut ipsi mali homines in terra. iuste nemo reprehendit. quia. nisi quantum illius ordinatione sinitur. quaeso. tantam felicitatem et posse homines. nec eam rursus quasi malam arbitremur. Metellus enim Romanorum laudatissimus. nec subvenire praecipiendo nec latere tacendo potuerunt. omnes adytis arisque relictis di. convincuntur. compendio nihil eos prodesse et coli superfluo confitentur. dignitate longaevitate cumulari et perfrui diis iratis.non a daemonibus sed a Deo sunt.. quem male viventem non docuerant bene vivere? Res temporum prosperae aut adversae. tamquam offensi abscesserint. ut septiens consul fieret adiuverunt atque ut in septimo suo consulatu moreretur. vel eis quos diligunt prosunt. murmuratur et propter eos Christiana religio conviciis indignissimis laeditur? Si autem habent in his rebus vel beneficii vel maleficii potestatem. neque enim minus eos invenitur Regulus coluisse quam Marius.. non parum est quod fatentur etiam non propitiis diis suis posse accidere homini istam temporalem.. ubi quam cruenta. et ex summa desperatione reversus incolumis in Urbem duxit crudelem crudelis exercitum. sic etiam illi non omnia quae volunt facere possunt. et optimo Regulo defuerunt? An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod si propterea magis timendi et colendi putantur: neque hoc putentur. produntur. deinde torrentis modo praecipitatis tanta. senex ne in manus Sullae futuri mox victoris irrueret 55. salute viribus.. cuius plene iudicia nemo comprehendit. Prorsus ibi erant. sed occultae potius providentiae Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore liberandos. quod velut offensi civium iniquitate discesserint. 34 . 23. nec Maricae nescio cui tribuo Marii sanguineam felicitatem. sicut fuit Marius. nihil dii eorum pro dirigendis vel pro corrigendis egerunt moribus. quae vel ab hostibus vel alia clade accidunt. ne periret. ut amitteretur. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias avesque colentium Roma deciderat. si noluerunt cum populo cultore suo vivere. Nec ideo vita pessima eligenda videatur. Omitto quod Marius a miserantibus Minturnensibus Maricae deae in luco eius commendatus est. vigiliis doloribus excruciari et emori diis amicis. captivitate servitute inopia. Sullae secundae res admonent. posse etiam homines. etiam rerum temporalium felix fuit. ut periret. immo depravandis et corrumpendis addiderunt moribus. . 2. ut ei omnia prosperaret 56. Sed tamen haec numinum turba ubi erat. opibus honoribus. Sed hoc. qui etiam ipse caperetur. cur in eis adfuerunt pessimo viro Mario. quia magis Mario quam Regulo dii favisse existimantur.. dii fuerunt. a quo solo conferri potest. qui habuit quinque filios consulares. tantum possunt. Si enim ad haec eum dii eorum non iuverunt. quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas abegerunt. cum longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc enim tota Urbe in hostium potestatem redacta solus collis Capitolinus remanserat. si eorum de bona vita atque iustitia civitas praecepta contempserat. nisi saltem anseres diis dormientibus vigilarent 54. sed haec prudenter advertunt. quam incivilis hostilique immanior eius victoria fuerit. Nam si virtutibus animi et probitati vitae. quam nimis diligunt. ut quid tanto studio colendi requiruntur? Cur laboriosis tristibusque temporibus. quantum secreto Omnipotentis arbitrio permittuntur. Quid quod etiam videntur eorum affuisse cupiditatibus implendis. magis contraria ut populus disceret institerunt. 23. cruentissimum auctorem bellorum civilium atque gestorem.. 1. cum ea multos etiam pios ac bonos unius veri Dei cultores invitis daemonibus praepolluisse videamus. qui enim Marium novum hominem et ignobilem. ut quid coluntur. Verum de his adventiciis et corporis potius quam animi malis. eos qui scripserunt legant qui volunt. quamvis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae. et ostenduntur non praefuisse <re>frenandis. omitto. ut dixi. quia. Illa igitur res publica malis moribus cum periret. et Catilina pessimus oppressus inopia et in bello sui sceleris prostratus infelix. etsi aliquid in his rebus daemones possunt. cum anseri sollemnia celebrabant. et verissima atque certissima felicitate praepollent boni Deum colentes. Nunc vero quales. ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. ne magnipendamus terrenam felicitatem. qui non studiis agunt. sicut fuit Regulus. Quod si ita esse concedunt. Recte autem abscesserant.deseruerint. cuius praemia post mortem speranda sunt. nondum interim disputo: nunc ago de labe morum. quibus primum paulatim decoloratis. nec eosdem immundissimos spiritus vel propter haec ipsa bona malave terrena propitiandos aut timendos existimemus. si nihil etiam in his transeuntibus et temporalibus bonis vel eis quos oderunt nocent. quae sicut Mario malis etiam plerumque conceditur. Nec se bonos fingant.

quantum nocuit cupiditati. iam bella civilia excusantur humana. vestigia quoque velut hominum et equorum. quos illi deos putantes colendos et venerandos arbitrabantur. vidit in capite vitulini iecoris similitudinem coronae aureae. quod esset Mithridatem superaturus. noxii daemones. et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Livius 57. . qualia signa si dii iusti dare solerent ac non daemones impii. inter se pugnantes hominibus apparere voluerunt. profecto illis extis nefaria potius atque ipsi Sullae graviter noxia mala futura monstrarent. ut victor civium gloriosus victus atque captivus nefandis vitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subderetur. Dii ad crudelitatem atque scelus propellunt. Sulla certe ipse. unde multa iam dixi. et factum est. sicut saepe dixi notumque nobis est in Litteris sacris resque ipsae satis indicant. dum occiso spolia detraheret. nisi ea. Neque enim eius dignitati tantum profuit illa victoria. Haec illi dii vere tristia vereque lugenda non exstis. Quae pugna ubi destitit. ipsi inter se prius pugnare visi sunt. per Lucium Titium ei mandatum est a Iove. nisi ut sibi Romani bellando civiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere viderentur? Iam enim coeperant bella civilia. quare dii curaverint velut felicia ista nuntiare. quanta de illa conflictatione exprimi poterant. Tunc postumius haruspex ille respondit praeclaram ei significare victoriam iussitque ut extis illis solus vesceretur. cui corona aurea ipsius victoriae illustrissimum signum in vitulino iecore apparuit. quod miles quidam. non cuiusquam somnio vel vaticinio praenuntiabant. 25. Ecce non discesserant adytis atque aris relictis di. ut pro diis habeantur et colantur. non auguriis. Postea parvo intervallo servus cuiusdam Lucii Pontii vaticinando clamavit: "a Bellona nuntius venio. consideretur tamen quae sit talium deorum vel malitia vel miseria: si autem se pugnasse finxerunt. 2. et nullus eorum curaverit Sullam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis civilibus. quae illic victor tam horrenda commisit. quando de rerum eventu praedicebant nihilque de ipsius Sullae correctione curabant. quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo velut divinam auctoritatem praebere sceleribus? Quod etiam in quadam Campaniae lata planitie... cum primum ad Urbem contra Marium castra movisset. et tunc promittere daturum se potestatem. quod ad causam maxime pertinet. moxque multi se vidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens. Si ergo veraciter inter se numina pugnaverunt.24. 24. Quod quidem daemoni et praevidere facile fuit et celerrime nuntiare. Sulla".. quae forma militi visa fuerit. eam recordatus est. cum ille indicasset. 1. quam prius ab illo audierat. ut immoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus. quam inimicos in corporibus perderet. unde longe aberat per quem ille spiritus loquebatur. illorum comparatione quaererentur. scaenicos sibi 35 . fratrem nudato cadavere agnovit ac detestatus bella civilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit 59. diis iuvantibus implevisset. nisi qui tales deos imitari magis elegit quam divina gratia ab eorum societate separari. sed potius humanum scelus divino excusaretur exemplo. nuntiavit etiam aliquid et prope futurum et mox factum. Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias civili sanguine ulcisci. ubi non multo post civiles acies nefario proelio conflixerunt. qua factum est.daemones ad flagitia excitare. Hoc cum dixisset. Illud sane intende. prius se de Mithridate praenuntiasse victoriam. iterum mandatum est ab eodem Iove per militem quendam legionis sextae." atque ut id divino spiritu clamare crederetur. Sulla". Arserat autem re vera Capitolium. qualia non foedarent. Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret. Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores. Sulla. cuius tempora talia fuerunt. qui de Mithridatica victoria ab eodem mandata pertulerat. victoria tua est. qui blasphemant Salvatorem voluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. invenerunt 58. non tamen clamavit: "ab sceleribus parce. Clamavit homo vaticinando: "victoria tua est. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne vinceretur. continuo egressus e castris postero die concitatior reversus est et Capitolium arsisse clamavit. 1. quae in animo Sulla haberet. Ut ergo huius tanti mali minime taederet. quorum vindex esse videbatur. qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine. Iam multos moverat. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupiditatem minando frangebant. ut superiora. Deinde cum venisset Tarentum Sulla atque ibi sacrificasset. Immo satis agebant. Illinc vero quis non intellegat. negotium suum agere.. ut ea illis exhibeantur. quis non videat. quibus hi qui exhibent sociati unam pessimam causam cum eis habeant in iudicio Dei. Quid hic responderi potest. quid aliud egerunt. sub qualibus diis esse cupiant. Tum percontatus Sulla. sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones. ne imitari tales pugnas civica trepidaret affectio. ut custodiri se postumius haruspex voluerit capitis supplicium subiturus. Hac astutia maligni spiritus etiam ludos.

ubi tanta deorum flagitia theatricis canticis atque fabularum actionibus celebrata et quisquis eos fecisse crederet et quisquis non crederet. illinc virginem deam. quia tot signis extorum auguriorum vaticiniorum. quia Discessere omnes adytis arisque relictis Dii 60 velut amici virtutibus. eorumque sibi celebratione petita ab impudentibus. nescimus. praebentur propatula pudendis et secreta laudandis. quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum iactare et commendare gestiebant. illam suppliciter adorari. qui pauci sunt. Haec dicere compulsi sumus. 2. ne periret. quod humana flagitia non libere homines committerent. cum vitiis hominum offenderentur. ut omnis vel paene omnis eius laude moveatur humana natura. quod malum geritur omnes convocat spectatores. ante illam turpia celebrari. ipsi ad decipiendos homines poetarum carmina firmaverunt. si ullus ibi erat. ad quod perpetrandum saltem secretum quaerebatur in domo. extorta a pudentibus auctores se vitae scelestae immundaeque testantur.. perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus quibusdam velut electis sacratis suis 61? Quod si ita est. mirante nimium. nisi alicubi se. Quam non ideo tunc perisse quisquam. ut totum sensum honestatis amiserit. quod bonum dicitur vix aliquos invenit auditores. Tanta enim vis est probitatis et castitatis. Dii ad turpia incitant. qui si vere abscessissent.sicut in sacris deae Caelestis. pudore mortalium. ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statutis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint atque ad omnium oculos. spectanda processerint: quid est. 26. tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. ut honestiores. quod idem ipsi daemones. 26. 1. qui suis flagitiis et facinoribus. qui se huiuscemodi voluptatibus immundos esse spiritus confitentur. Sed ubi hoc.. convincuntur fuisse praesentes. . pugnas videlicet suas non solum per scaenicos in theatro. ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt. iam dicere audebit. qui sunt turpissimi..Christus ad optimos mores. . sive prodita sive conficta. transfiguret in angelos lucis 62. securus imitaretur. quem ad modum scriptum in nostris Litteris novimus. Hoc tamen palam discendum praebebatur in templo. seu vivant seu moriantur. ut arbitror. Proinde malignitas daemonum. cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae. intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam. quoniam pessimis moribus civium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse nullamque remansisse ante adventum Christi Iesu Domini nostri auctores eorum dicere et scribere minime dubitarunt. nisi etiam exhibere curarent. nisi in daemonum templis? Ubi. hoc ipso callidior advertenda est et convincenda malitia spirituum noxiorum. nisi in fallaciae diversoriis? Illud enim fit. qui mala transitoria.. ante ipsum tamen delubrum. quae apud deos etiam religiose discerent iratos habituri. hoc autem. Ne quis itaque existimaret in deos convicia potius quam eis dignum aliquid scriptitasse. et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. ut imitanda proponerentur. immo eosdem mores velut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius. opprobria numinum et crimina. ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus.. Quis enim alius spiritus occulto instinctu nequissimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis. non implet negotium deceptionis. Sciebatur virginali numini quid placeret.dicari sacrarique iusserunt. Quam perditionem diis suis non imputant. perire non possunt. sed tamen illos libentissime sibi talia exhiberi cerneret. nullam verecundiorem scaenicam vidimus. ut periret. ne auderent impudicos gestus ore libero cernere. nec usque adeo sit turpitudine vitiosa. Hominibus namque verecundabantur. sive indicatis sive simulatis. decus latet et dedecus patet. et intus paucis castitas simulata vix sonat. universi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissime spectabamus. ne plures. Nonnullae pudentiores avertebant faciem ab impuris motibus scaenicorum et artem flagitii furtiva intentione discebant. Foris itaque populis celeberrimo strepitu impietas impura circumsonat. Ubi et quando sacrati Caelestis 63 audiebant castitatis praecepta. sed multo minus audebant sacra eius. quam venerabantur. Quae cum ita sint.. casto corde damnare. capiantur. 2. mitius Romani in bella civilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent. dii vero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica. cuncta obscenitatis implebantur officia. nisi qui 36 . verum etiam per se ipsos in campo humanis oculis exhibentes. non ibi pudibundos mimos. quibus boni. Christo nostro imputant: cum Christus noster tanta frequentet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores. 25. corrigantur.

et eos honestate etiam ad inimicitias provocare quam tanta deformitate lenire. sicut experrecta es in quibusdam. Nunc iam elige quid sequaris. cum quaerant tempora. Imperium sine fine dabit 69. o progenies Regulorum Scaevolarum. ut non in te. et in ea veraciter semperque regnabis. haec potius concupisce. sed Deus unus et verus Nec metas rerum nec tempora ponit. susurrans in occulto verba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. fabulas in deos illecebrosas atque criminosas. ut post hanc vitam beate semperque vivere mereantur. Neque enim gravius fuerant quamlibet crudelissima immanitate nocituri homines. 1. Non audias degeneres tuos Christo Christianisve detrahentes et accusantes velut tempora mala. propter quos placabantur. sed occulto iudicio divinae providentiae vera religio quam eligeres defuit. 37 . Nunc iam caelestem arripe. qui non opponerentur defensores oppugnatoribus moenium. constituens in templis simulacra daemonum. Haec potius concupisce. neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret praetermissam 65. cuius quodam modo asylum est vera remissio peccatorum. Hanc talium numinum placationem petulantissimam impurissimam impudentissimam nequissimam immundissimam. cuius actores laudanda Romanae virtutis indoles honore privavit. agnovit turpes fecit infames. 28. non illud nescio quid velut bonum et honestum. Illic enim tibi non Vestalis focus. inquam. Scipionum Fabriciorum. o indoles Romana laudabilis.. pro qua minimum laborabis. nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. 27. Si quid in te laudabile naturaliter eminet. timeretur 66. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur. quasi non satius erat tales deos irritare temperantia quam placare luxuria. de quorum virtute perfecta et pro fide vera etiam passionibus gloriamur. Quo etsi veniunt quidam talium praeceptorum irrisores. sed sibi quoque imitanda credebat. honesta utriusque sexus discretione. ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium. tribu movit.etiam sacris talibus oblectatur. haec ab illa turpissima vanitate et fallacissima daemonum malignitate discerne. Ab istarum immundissimarum potestatum tartareo iugo et societate poenali erui per Christi nomen homines et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae impietatis nocte transferri queruntur et murmurant iniqui et ingrati et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi. quanto turpius celebrari solent. haec ignominiosa deorum vel scelerate turpiterque facta vel sceleratius turpiusque conficta oculis et auribus publicis civitas tota discebat. ubi veri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur. ut magis ne innotesceret. Ad quam patriam te invitamus et exhortamur. quod tam paucis et tam occulte dicebatur (si tamen dicebatur). Mysteria cristiana sunt saluberrimae pietatis. Ad Christum Romani invitantur. et ideo non solum illis exhibenda.. Dicit alio loco iam consul in extremis periculis civitatis. cum vitiositate foedissima placarentur. eo modo dii conciliabantur. Tunc enim tibi gloria popularis adfuit. quam ne non fieret. dies est. quam nocebant ipsi. omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur. ubi audiant quam bene hic ad tempus vivere debeant. non nisi vera pietate purgatur atque perficitur. qui usquequaque adversus potestates inimicissimas confligentes easque fortiter moriendo vincentes "sanguine nobis hanc patriam peperere suo 67". ut eius adiciaris numero civium. et ludos per decem dies factos. Expergiscere. qui ludi tanto devotius. non lapis Capitolinus 68. quia populi confluunt ad ecclesiam casta celebritate. hanc. pudendam veraeque religioni aversandam et detestandam talium numinum placationem. sed potius secura nequitia. amans in ludis simulacra vitiorum. sed in Deo vero sine ullo errore lauderis. Quando quidem ut averteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus. quibus non sit quieta vita. haec commissa numinibus placere cernebat. 29. et qui non faciunt audiant ad iudicium. inter cetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam 64. frequentans in aperto invitamenta nequitiae ad possidendos innumerabiles malos? Dii turpibus sacris et ludis placantur. impietate autem disperditur et punitur. Vir gravis et philosophaster Tullius aedilis futurus clamat in auribus civitatis. aut timore vel pudore comprimitur. quo virtus debellaretur in mentibus. aut dona laudantur aut beneficia postulantur.

quod neque in his habeant quam putantur habere isti daemones potestatem (quamquam si haberent. qui per turpes placantur. An optandum fuerit. Noli deos falsos fallacesque requirere. deos praestitisse credendum sit. De simulacro Cumani Apollinis. tamen nec in istis eos hoc valere. Bene. haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum. deberemus potius etiam ista contemnere. causas habuerint. et quietum esse potuisset et tutum. seu falsis. 9. 2. 11.ut respuant falsos deos. qui tuis cervicibus imposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam. Actores criminum divinorum removisti ab honoribus tuis: supplica Deo vero. quo sub Numa actum est. Non sunt dii. 5 LIBER III BREVICULUS 1. An debuerit diis Iliacis Roma committi. Non probari quod dii adulterium Paridis punierint. Multo minus habet in sua societate tales deos. ubi vita aeternitas. 4. cum homines. De eversione Ilii. quibus opitulari non poterat. quibus Ilium paterentur exscindi. ut hic sit huius voluminis modus. quando ludis eos placasti. arces videtur invidisse Romanas. non putasti habendos in numero qualiumcumque civium Romanorum? Incomparabiliter superna est civitas clarior. 12. quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa. devita daemonum societatem. quod ignominiosissimum est. ut a te removeat illos deos. Quo igitur pacto deos. et de malis carnalibus. quas solas mali metuunt et quas semper passus est mundus. De bonis autem carnalibus. An dii. quod dii non vindicarunt. quibus humana dignitas inquinatur. seu veris.. quod inter ipsos traditur frequentatum. quam isti daemones. quod in Romuli matre non ulti sunt. Patere asseri libertatem tuam adversus immundos spiritus. quae sub Numae regno fuit. si tu in tua tales homines habere erubuisti. et per quos homines eosdem ludos fecisti. qui delectantur criminibus suis. 2. per quos eadem aguntur obsequia. quod hi putant. quod dux Marii Fimbria excidit. 3. abice potius atque contemne in veram emicans libertatem. infames esse voluisti. qui et a Romanis et a Graecis similiter colebantur. 6. ubi dignitas sanctitas. De adversitatibus. quod tua sponte histrionibus et scaenicis societatem civitatis patere noluisti. ut se homines diis genitos mentiantur. 5. Quantos sibi deos Romani praeter constitutionem Numae adiecerint. qua utile esse dixit. Non potuisse offendi deos Paridis adulterio. quo modo illi a tua dignitate remoti sunt notatione censoria. evigila plenius! nullo modo his artibus placatur divina maiestas. maligni sunt spiritus. quae sola perpeti nolunt. Proinde si ad beatam pervenire desideras civitatem. quibus aeterna tua felicitas poena est. Sic isti a tua pietate removeantur purgatione Christiana. cum eo studio. a quibus carnalem originem ducis. cum deos coleret. deinceps videbimus. Non tam Iuno Troianis. De sententia Varronis. ubi victoria veritas.. ut tanta bellorum rabie Romanum augeretur imperium. indicasse. quod malitiosissimum <est>. An illam pacem. Indigne ab honestis coluntur. 7. De parricidio Romuli. 38 . ubi pax felicitas. 29. qui propter haec eos coli oportere contendunt. quibus solis mali perfrui volunt. quae nobis invident.. quorum eos numerositas nihil iuverit. qui talibus delectantur obsequiis. 8. quos adhuc deos putas. pervenire non posse). Et tu ipsa non parva ex parte de talibus spiritibus iudicasti. cuius fletus creditus est cladem Graecorum. 10. omni generi hominum sedes invident sempiternas 70.

Qualis fuerit Sullana victoria. De diversis generibus belli. quibus Romana res publica exagitata est. 31. quae praecipue cavenda sunt.13. 21. De afflictione belli Punici secundi. 15. 19. sed potius. 18. De comparatione Gothicae irruptionis cum eis cladibus. diis non opitulantibus. Nunc de illis malis video dicendum. fuit. praecedente prodigio. Qualis Romanorum regum vita atque exitus fuerit. qua vires utriusque partis consumptae sunt. quod in rabie omnium animalium. De impietate belli. De bello civili Mariano atque Sullano. De exitu Saguntinorum. 23. LIBER TERTIUS ROMANORUM RES GESTAE IUDICIO PERCURRUNTUR Quae rationes sint res gestas iudicandi (1-12) Quae sit vera rerum gestarum descriptio. 25. De connexione bellorum. 30. 26. captivitas trucidatio. et de victoria dominandi libidine adepta. quando eam Sallustius optimam fuisse describit. 24. iussit occidi. qui deos colere non sinuntur. egisse. et si qua similia iam in 39 . quae hominibus serviunt. 29. De interioribus malis. quam Gracchiae seditiones excitaverunt. quo foedere Romani obtinuerint prima coniugia. De aede Concordiae ex senatus consulto in loco seditionum et caedium condita. Iam satis dictum arbitror de morum malis et animorum. vindex Marianae crudelitatis. quos colebat. 27. quo omnes cives Romanos. 1. quae post conditam aedem Concordiae sunt secuta. qui intra Asiam invenirentur. bellum exspoliatio. Quo iure. qualia sunt fames morbus. ut maxime premeretur. Quam ingrata fuerit Romana civitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit. De discordia civili. quo minus eorum malorum aggere premeretur. De Mithridatis edicto. 17. quae adventum Christi plurima et gravissima praecesserunt. Post initia consularis imperii quibus malis vexata fuerit Romana res publica. De primis apud Romanos consulibus. quibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus dii Romani auxilium non tulerunt. cum tantae clades eo tempore quo colebantur exstiterint. 20. 28. quae sola isti perpeti nolunt. quorum alter alterum patria pepulit moxque ipse post atrocissima parricidia a vulnerato hoste vulneratus interiit. 16. Quam impudenter praesentia incommoda Christo imputent. Quantae clades Romanos sub bellis Punicis triverint frustra deorum praesidiis expetitis. quod Albanis Romani intulerunt. quas Romani vel a Gallis vel a bellorum civilium auctoribus acceperunt. 22. nihil deos falsos populo cultori suo. 14. subvenire curasse.

inquiunt. patruum eius. quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit. si villam malam habeant. Cuperet cum vertere ab imo. illud autem concedente Vulcano? Dii enim. sunt reddita Laomedontea paterna periuria 2". quod et in primo libro attigi 1) eosdem habens deos et colens cur a Graecis victum. ut Troiam desererent. Sed neque talia mala. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta civitate habuit etiam eorum grandem copiam. cum iam ad eius quasi corpus rei publicae pertinerent. Si igitur fabulis credunt. quae sint perpessae ante adventum Christi. steterat illud imperium 7. Deorum fabulae agendae vitae rationi repugnant. Nec adulterio Paridis. sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentur. inducit magnum aliquid divinantem 4. Sicuti ego accepi. ut rursus a quibusdam defenduntur. quibus. condidere atque habuere initio Troiani. totiens populus in suffragiis vel in quibusque causis. ut dicit. quare dii. Laomedontem sibi negaturum esse mercedem structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. 2. ne illis acciderent obstiterunt. Cum enim variis per diversa temporibus ante adventum Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum. qui Neptunum quidem contra Troianos. Miror Apollinem nominatum divinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Primum ipsa Troia vel Ilium. quae non faciunt malos. Nescientes igitur tanti dii. si placet. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant qui in sua socia Venere non oderant (ut alia omittam) quod cum Anchise commiserat. tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar. aut mirentur deos periuria punisse Troiana. cum illo periurio ambos fabula narret offensos. quando ab eis libere colebantur. hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. captum atque deletum est? "Priamo. (quod apud Vergilium confitetur). Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit. non zelant coniuges suas. Nulla itaque causa est. quae apud eum contionibus agebantur. Urbem Romam. qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur 8. cum a Graecis praevalentibus probentur victi. non ultores. non obtendant Troiana periuria. Neptunus et Apollo. quem etiam nube rapuit. Troianis peierantibus fingantur irati. aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit. Videant ne gravius si tales deos credere quam diis talibus peierare. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. Si ergo adulterium Paridis vindicandum numina censuerunt. Quamquam nec ipsum Neptunum. Multi dii Troiae non profuerunt. cur non et illud? An deos <fas est> hominibus feminis. 40 . suscensuerunt. 3. erubescant talia colere numina. decuit ignarum esse futurorum. quos manus atque lingua periurio aut sanguine civili alebat 6? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis. si fabulis non credunt. ne ab Achille occideretur. magisque stomachantur. quae laudant. non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur. mares autem homines deabus misceri nefas? Dura vel potius non credenda condicio. Varro fabulas utiles dicit esse civitatibus. amasse Romana. Ergo verum est. si nec Romulum Martis. quod Apollo atque Neptunus eidem Laomedonti mercenariis operibus servierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur 3. Aenean esse Veneris filium: ecce concedo. quam si vitam. Non ergo credamus. Irridere fabulas fortassis existimor nec graviter agere tanti ponderis causam. unde origo est populi Romani. inquit Sallustius. nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi servabatur antiquus. Auctores enim doctoresque peccatorum esse assolent. Structa suis manibus periurae moenia Troiae 5. Haec enim sola mali deputant mala. quos alios quam istos deos mundus colebat. id est ad ipsam proprie civitatem et quaecumque illi terrarum vel societate coniunctae vel condicione subiectae sunt. ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao. (neque enim praetereundum aut dissimulandum est. Neque enim minus credidit recentior Caesar aviam Venerem 9 quam patrem antiquior Romulus Martem. nec erubescunt inter bona. ut dicunt. ubicumque gratia divina digni occultissimo atque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam. quia Aeneae mater hoc fecit. Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit. fratrem Iovis. usque adeo ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. credo. Si autem illud. excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum. cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur. quasi hoc sit hominis maximum bonum. dii eorum.primo libro commemoravimus. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae. quae isti sola formidant. habere bona omnia praeter se ipsum. ipsi mali esse qui laudant. a cuius posteris Roma est. regem maris.

quo posset exstingui. Dii inepti sunt humanis rebus iudicandis. nullo divini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro detectas Vestae sacerdotes vivas etiam defodiebant. quo posset augeri. Dixerit aliquis: Itane tu ista credis? Ego vero ista non credo. qui rursus easdem terras habitarent. ut a Fimbria. quod dicatur quid mali Troia meruerit. quo modo possunt diis adulteria displicere hominum. si peccata hominum illis numinibus displicerent. ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. multo ferocius atque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captivati saltem in servitute vixerunt. quod est peius. Adhuc autem meliorum partium civilium Sulla dux 41 . quod multi impudentia negant. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur. non ab alienis. meis verbis cernis quam latum locum aperiat falsitati. magis eos contra Romanos moveret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus illusus. hoc est nimium grandibus ac fortibus viris. agat vehementius et ob hoc impleat ipsa securitate felicius 10. ubi putata sunt civibus etiam de ipsis diis prodesse mendacia. everteretur. nihil valentibus. utrum praevaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint. ut ibi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi. interest. ut hoc quoque de Venere non credatur. Sed utile esse civitatibus dicit. 7. Non est. Par meritum impar sors Romae et Troiae. occidit. Proinde ad utrumque interim <modo> nostra disputatio referatur. sed a Romanis quos sua calamitate propagaverat. et non iam fratrem. paene tamen fatetur. Nam et vir doctissimus eorum Varro falsa haec esse. multi dolore dissimulant. hinc eos iratus incendit vel potius penitus exstinxit. et eorundem deorum tutelam Romanis invitavit iste sui fratris exstinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique vindicari. utrum hoc fieri Romulus iusserit aut Romulus fecerit. Fuit autem sacerdos illa Vestalis. et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati sunt. Certe enim civilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium. qua quaeritur. tanto deteriorem deorum. quamvis non audacter neque fidenter. Si enim vera sunt. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant. si illud de Marte non creditur. 5. magis ipse fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput. ne cui parceretur. ut eam dii inhabitarent. qui etiam falsis delectantur suis. Sed utrum potuerit Venus ex concubitu anchisae Aenean parere vel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere. ut potui. ut arbitror. quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt. unde natis gigantibus. diis genitos esse credant. et quid boni Roma. nec sic quidem possunt irasci veris adulteriis humanis. Indigne Troia deleta est. et oppidanorum quidem quanto invenio meliorem. quos pariter deciperent.4. tota hoc illa civitas fecit. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua irritaverat iniquitate. Aliud adicio. contulerunt. 6. ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent. quamvis aliqua damnatione. Nec ad causam. quam nunc agimus. diis illis communibus ad haec repellenda nihil iuvantibus seu. ut eo modo animus humanus velut divinae stirpis fiduciam gerens res magnas aggrediendas praesumat audacius. cur igitur Troianis iram deorum provocavit ille alienae coniugis raptor. porro autem Fimbria prius edictum proposuit. adulteras autem feminas. multi pudore dubitant. etiamsi falsum sit. Quae Varronis sententia expressa. Uterque enim fuit conditor. et ideo dii magis in Romanos sacrilegum illud flagitium quam in Troianos Paridis adulterium vindicare debuerunt. in medio relinquamus. atque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremavit. non ab hostibus. ut Sullae servarent integram civitatem. quae apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur. quod verum est. quia. ut eam dii desererent. Huc accedit. magis irritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium civitatis. quoniam. sed patrem. tunc terra completa est 11. Marianarum partium homine pessimo. quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant. causam requiro. nisi quod victi inde fugerunt et se ad istos. Si aut perpetravit aut imperavit hoc Romulus. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Dî 12. ut se viri fortes. nulla tamen morte plectebant: usque adeo gravius quae putabant adyta divina quam humana cubilia vindicabant. immo vero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos. quod tota contempsit.

quod potuerunt. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est. quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea vero causa! ut magnum esset imperium. sed viro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium Sullanarum. sed ut essent addebantur. ad vocem anseris cito redierunt. quae ut prodessent custodiebantur. sed Dei veri beneficium est. Eversis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Minervae sub tanta ruina templi illius. Deum verum vera pietate perquirere. cur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra. Diis itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos. integrum stetisse perhibetur. sed quanto grandioribus membris. quia Romanis multa sacra constituit 15. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax. sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque servantem. Quid ergo melius cives urbis illius facere potuerunt. 10. Illud enim posse permissi sunt. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit. cui servantes urbem miseri portas clauserant: cur eidem Sullae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc. fortasse apud Ilium erant. Quae sacra et pax Numa rege fuerint. cum instituerentur. quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum civitatem servare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium verterit. quae bellis patere assolent. cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire. tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset. ut alii volunt. sicut pluvia vitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant. ab eis cum desereretur. Unde ergo stetit Minervae simulacrum? Deinde. si modo id rebus salubribus scisset impendere et perniciosissima curiositate neglecta. Deseruerint dii adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint. 42 . ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniti. quorum semper sub numine Troia est 14.fuit. tuerentur. non unde probarentur potentes. si apud Romam erant. postea vero iam erant. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi vel illi civitati consociare potuerit. ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: cur et postea deseruerunt eamdem civitatem Romanis cognatam. quo belli portas Romani claudere potuerunt? Romani bellis usi sunt imperio augendo. ut scribit Livius 13. non ut <diceretur>: Dî patrii. sed unde praesentes convincerentur. attendant defensores deorum. tanto magis ipsi occupaverunt. si ea tempora perdurarent. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium. Nam daemones ad decipiendum semper vigilantissimi. 9. sed ne diceretur: Excessere omnes adytis arisque relictis Dî. ac non potius plurimum boni. Dii nihil agendis rebus valent. ad eorum laudem. quando Fimbria delevit Ilium. adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur: horum bonorum initiorum nondum malos eventus habuit. si Domino placuerit. nec cum perveneris requiescere. quod. qui remanserat. clauderet. eamque delendam reliquerunt non Graecorum viris fortibus. ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas. quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. si otiosum minime repperissent. Quid ergo est. plerumque etiam sicut sol. ut saltem Capitolinum collem. eversum est. ad eorum defensionem. triginta et novem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa 18. iam praesidibus atque tutoribus vix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum. Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuvisse creduntur. fecerunt. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt. suo diligentius disseretur loco 17. eo merito scilicet. sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi. quid fidelius. An respondent. non rebellantem adversus Romam nobilem filiam. et postea sacris institutis diisque ipsis. qui eisdem sacris fuerant invitati. quod illi quadraginta tres vel. Varro prodit 16. Sed si hoc tam magnum bonum dii illi Romae vel Pompilio contulerunt. 8. quid honestius. sed eum minus fortasse decepissent.

nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. neque Troianum neque Laviniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conservare potuisse: alios providendos existimavit. Unde non usquequaque incongrue quamvis fabulosis. Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus. quamdiu dii eorum. sed necessitas tuendae salutis et libertatis. unde accitus esset. mater etiam deum nescio unde a Pessinunte 26. cum eius filius iam colli Capitolino praesideret. Miror sane. quod irruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat non aviditas adipiscendae laudis humanae. Deinde mox regem Aristonicum victum et captum esse nuntiatum est. quae tam multa illic Pompilius constituerat. quibusnam diis tuendam Romanam salutem regnumque committeret. utrum irruebant improbi belloque temptabant. luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. an nihil eorum fiebat. iam vitio proprio. id est ipsi Graeciae. cum cogitaret otiosus. quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt. Quae tamen si omnium deorum mater est. malas mentes quatenus sinantur isti daemones vel terrere vel excitare. Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta. Post ubi pericula virtute propulerant. sicut scribit ipse Sallustius. qui longe postea venit ex Aegypto. adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. quatriduo flevisse nuntiatus est 22. nec verum illum atque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena. Peregrini dii mala non leniunt. Nam postquam res eorum. pauci ex amicis auxilio esse. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit. audebunt eam dicere ignobilem 43 . qui eam nullo bello provocaverunt. Dii passionibus subsunt. quem vinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. hostibus obviam ire. quod alius homo voluit sive noluit. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare. Nam Camillam Diana doluit apud Vergilium et Pallantem moriturum Hercules flevit 23. debuit fieri quod Vergilius detestatur. sed quamdiu homines finitimi circumquaque voluerunt. non. sed etiam ipsa Romana confitetur historia. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iovis. etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur. cum adversus Achivos regemque Aristonicum bellaretur. Quod si in potestate non fuit. tamen veritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. indignum enim erat. suisque terris. quas tamen plerumque contra eorum fieri voluntatem non solae fabulae multa mentientes et vix veri aliquid vel indicantes vel significantes. opinor. sive quandoque Alba eversa fuerant transituri. ubi ait: Igitur initio reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit) diversi pars ingenium. legibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens videbatur. quoniam Cumana colonia Graeca esset. Tunc velut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis. Cumani senes intercesserunt atque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento. atque recoleret Troianos deos. 11. An ut tam multum augeretur imperium. ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. quos Aeneas advexerat. his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. ut tam longa pax esset. sed si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur. sicut pleraque mortalium habentur. ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obvia ferebantur: quibus modis agebatur. alii corpus exercebant. Ita sit plane. rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricavit 24. et quia Romanis feliciter provenisset. ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret. ut. sua cuique satis placebant 19. Interest quidem. libertatem patriam parentesque armis tegere. si ipsa peperit Cynocephalum. verum et alios praecessit etiam secuturos. invidia ex opulentia orta est. vel tamquam fugitivis custodes adhiberet vel tamquam invalidis adiutores. semper in potestate haberent paces bellicasque victorias. sed undecumque nata sit. nullo Martio impetu territi sedarentur inimici. Igitur reges populique finitimi bello temptare. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans. non solum secuta est Romam quosdam filios suos. quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putavissent esse proiciendum.quae perstrinxit Sallustius. 12. quos illis prioribus. viderit Aesculapius pronepos eius. nisi forte dii tales etiam id homini vendere audebunt. sed quo donante nesciens nec requirens. qui sive cum Romulo iam Romam transierant. non ergo Roma pacem habuit. ut nulla pugna superati. sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant 21. Decenter his artibus Roma crevit. dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi 20? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est. Aesculapius autem ab Epidauro ambivit ad Romam 25. alius alium hortari. Sed regnante Numa.

nec finis esset tanti mali. nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia festinaret. Nam propter interitum civium propinquorum. ut Varro dicit. ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent. aliquae parentum ferro amiserunt viros. agitari affligique debuit. quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent vota nesciebant. cladesque tanta irruit huius inopiae. Quantis et quam multis utrimque vulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae victoriae constiterunt! propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia. excepto Numa Pompilio. Andromacha felicius captivata est. sed quanto maior facta est. qui fratrem geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto. quia videlicet pax Numae tam longa viluerat! quam 44 . et. sed etiam Romanorum in bellum Albani provocati sunt. atque ille hac occasione nomen Statoris invenit 33. ut bono et aequo more coniugia mererentur. nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuvare. ne offenderent victores maritos. caelites terrestres. ut ea dolo raperent moxque compellerentur pugnare cum soceris. ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur 29? At enim vicerunt in hac conflictione Romani vicinos suos. nec illae auderent flere patres occisos. quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna commissa est. indigenas et alienigenas. Primo enim sub ipsis regibus. aut fortassis Alecto illa inferna furia iam eis favente Iunone plus in illos habuit licentiae. Illa victori subdita dolere tantum suorum mortem potuit. Flagitia albani belli percurruntur. redeuntibus dolebant. credo. quales ex multis paucas commemorabo. sed supplici pietate sedarent 34. quae cum Iove suo iam fovebat Romanos rerum dominos gentemque togatam 28. quamvis et ipsas pudendas lugendasque victorias. tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit. 14. nec timorem habentes liberum nec dolorem. quae foedera germanitatis affinitatis. ut sunt alterna bellorum. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad tuitionem congregaverat. in omnibusque generibus deorum. cui uni haec rite gesta debentur. Quo modo nec Iuno. quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam civilia campos Iusque datum sceleri canimus 30. et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas gravius foedabant pristinas. quibus templa altaria. aliquae utrorumque ferro et parentes et viros. Neque enim et apud Romanos parva fuerunt illa discrimina. non timere 32. desperans pauciores illos. quod. sed Bellona donavit. uxore Pompei. germani consortis impatiens: sed quando et istum diu toleraret. aut crudeliter laetabantur victoriis maritorum. 13. fontanos fluviales. tanto plures adhibendos putavit. societatis divinitatis? Quae postremo sub tot diis tutoribus vita civitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa possent. quod fratrem Romuli coegit occidi! A Sabinis mulieribus raptis ad bella punica res pensantur (13-20) Immane facinus fuit raptus virginum Sabinarum. quantum malum discordiosi certaminis fuit. si quidem ad obsidionem quoque perventum est civitatis clausisque portis se tuebantur. offenderet. quorum iam filias amplexabantur in thalamis. mares et feminas 27? ) Sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus. sicut navis nautas. illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus viris timebant. 1. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus. Vicerunt ergo Romani. Romani autem soceros interficiebant in praeliis. quam illa coniugia Romana nupserunt. sicut in animalibus. ut maior deus esset. nisi raptae illae laceratis crinibus emicarent et provolutae parentibus iram eorum iustissimam non armis victricibus. certos atque incertos. sacrificia sacerdotes instituendo atque praebendo summum verum deum. quam cum eius precibus contra Aeneam fuerat excitata 31. regnum solus obtinuit. sub quibus in comparatione peioris vitae melius vixerat.dii peregrini deam civem Romanam. Deinde Titum Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus ferre compulsus est. Sub hoc tot deorum praesidio (quos numerare quis potest. Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo non solum suo. Hic tamen Romulus de suorum iam virtute desperans Iovem oravit ut starent. infernos marinos. Et felicior quidem cum paucioribus vixit. Licet serviles. fratrum parentum aut pie cruciabantur. Quae sunt ista iura nuptiarum. non sufficere ad opitulandum granditati suae. Huc accedebat. de quo iam supra locutus sum. quae irritamenta bellorum.

et cetera quae ipse instituerat dicere. Cui damnum in utrisque. quando vita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: Postea vero. tertio loco habitaverant numina illa Troiana. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox atque horrendum malum. quoniam flevit. Romae mater propior ipsa quam Troia. ubi Romulus occiso fratre 45 . quod Graeci everterunt. Tunc eventum belli de tergeminis hinc atque inde fratribus placuit experiri: a Romanis tres Horatii. Unde enim apud Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua peremptum manu 36? Unde Marcellus Syracusanam civitatem recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est 37? Quaeso ab humano impetremus affectu. nisi proli Veneris nisi nepotibus Iovis? Nam et hoc plus quam civile bellum fuit. puto quod non culpabiliter fleverit. ut femina sponsum suum a fratre suo peremptum sine crimine fleverit. ab eodem fratre. aut forte etiam ipsum fratrem dolens. Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani et talium certaminum tamquam theatrici spectatores. quibus imperium illud steterat 41. Illo itaque vitio tantum scelus perpetratum est socialis belli atque cognati. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. inquit scriptura nostra. Ergo sponso a fratre illatam mortem quando femina illa flebat. donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fratribus adderetur. Hac libidine Roma tunc victa Albam se vicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat: Quoniam laudatur. Ita Roma exstitit victrix ea clade etiam in certamine extremo. uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum soror. tantum ut resides moveret Tullus in arma viros et iam desueta triumphis Agmina 38. alter esset pater. libidinem dominandi causam belli habere. ab Albanis autem tres Curiatii processerunt. Illa quem virum iam fide media retinebat. 14. Quam in Asia Cyrus. sed in duobus populis multorum funeribus implebantur. si viri hostes a se victos etiam cum laude fleverunt. Et tamen si in harenam procederent pugnaturi inter se gladiatores. quam filius Aeneae creavit Ascanius. sed puto esse satius cuiuslibet inertiae poenas luere quam illorum armorum quaerere gloriam. et post Lavinium. impium spectaculum praebebatur? Bellum semper in fratres geritur. occisa est. habet praemia laudis et illa crudelitas. et latiores campi non duorum gladiatorum. Discesserant sane ecce iam tertio. Causa dicatur Albae. a Tullo Hostilio rege provocata conflixit. inquit. nec amphitheatro cingebantur illa certamina. quod harena illa non fuit. quia cum illo et illo pugnavit et vicit. Cum enim laudans breviter antiquiora commemorasset tempora. tunc se contra matrem civitatem tanta strage bellasse et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione vicisse Roma gaudebat. Mihi huc usque satis sit eius verba posuisse. vincunt et ipsi. a Curiatiis tribus Horatii duo. Sed more suo etiam inde iam fortasse migraverant. ideo deleta est. Humanior huius unius feminae quam universi populi Romani mihi fuisse videtur affectus. ubi Amulius expulso fratre. cui luctus. 2. haec postea quam sponsi spolia in victore fratre conspexit. tale spectaculum quis ferret? Quis non auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius matris. Deinde ad fructum victoriae Alba subversa est. Quid mihi obtenditur nomen laudis nomemque victoriae? Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur. ubi Aeneas regnum peregrinum atque fugitivum constituerat. Fallacia igitur tegmina et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus. Nulla talis. sicut Troiae adulterium dicebatur. nulla similis invenitur. alterius filiae civitatis inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diversum fuit. et tunc vivis et posteris. nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii posteris. ubi post Ilium. Discesserant videlicet omnes adytis arisque relictis di. quando filia civitas cum civitate matre pugnavit. et Roma placuerat. ut sincero inspiciantur examine. ne minus haberet mortium etiam Roma quae vicerat. ut eis quarta Roma providentissime crederetur. peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit benedicitur 40. Pugnant etiam gladiatores. 14. maximam gloriam in maximo imperio putare 39. quod vitium Sallustius magnum transeunter attingit. confligens autem et afflicta est et afflixit. qui eum occiderat cui sororem promiserat 35. sed universo orbi. Displicuerat enim et Alba.crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio civitatis! Alba namque illa. nuda iudicentur. Bellum ex libidine dominandi oritur. donec multorum taederet pari defectione certaminum. Nemo mihi dicat: magnus ille atque ille. nuda pensentur. Nam ut erant ambo populi prius amici (vicini quippe atque cognati). quo usque ista fama porrigitur. ab uno autem Horatio tres Curiatii superati et exstincti sunt. ut de sex unus rediret domum. in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes atque nationes subigere. 3. quorum alter filius.

et tantis stragibus iterum iterumque confecta. Dicit etiam aperte in invectivis: Illum. ut dixi. qui et ipse fulmine absumptus est. consecutus. Neque enim adhuc innocens Capitolium struxit et postea malis meritis urbe pulsus est. Romani vulgare noluerunt. Ceteri autem reges populi Romani. Hostilius. De Tullo quippe etiam Hostilio. non magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus aversione etiam diurni luminis indicatum. Certe hic minime timuit hominis interitum dicere. 2. quam certa ratione sui cursus effectam imperita nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. sibi praesidere atque regnare perpessi sunt. id est persuasum. ita factum sit. Quid iam singillatim dicam sub ceteris regibus totiens eadem bella renovata. quia disputator magis quam laudator fuit. hoc est in opere parricidae. et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto exercitu. non ipsius de Lucretiae stupro. cum tota domo sua fulmine.regnaverat. clausis deinde portis non sivit intrare redeuntem. excepto Numa Pompilio et Anco Marcio. postea quam desertus ab eis quorum fidebat auxilio regnum recipere non evaluit. Nec Discessere adytis arisque relictis di tanto in optimum illius populi regem parricidio perpetrato. qui contra senatum intumescere coeperat. Romulum ad deos immortales benivolentia famaque sustulimus 48. quas efficit <in> interitu Romuli. immanissimi sceleris perpetratione pervenit. Quam solis obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit. quando et laudans eum in libris De re publica Scipionisque sermone: Tantum est. sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse successit. ut. miserabile coagulum multus ante fusus utriusque sanguis fuit. insuper multis bellis victoriisque gloriantem et de manubiis Capitolium fabricantem 54 non abscedentes. tenebras efficiat. Flagitia et calamitates ceterorum regum pensantur. sicut re vera factum est. sed praesentes manentesque viderunt et regem suum Iovem in illo altissimo templo. propterea et istum non creditum in deos receptum tali morte. nam plena luna sollemniter agitur. Quod vero eum Romani regno postea depulerunt ac secluserunt moenibus civitatis. in oppido Tuscolo Romae vicino quattuordecim. Indigne historia et fabula Romulum extollunt. Acciderat enim et solis defectio. dicit in eisdem libris idem Cicero 47. quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia virtutis gloria 45. populus eius in Romam. Ardeam civitatem tunc oppugnabat. pro populo Romano bellum gerebat. ut fertur. iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non parvum indicium calamitatis huius fuit. ut hoc miserae Troiae facerent eamque Graecis diruendam exurendamque relimquerent. qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum. Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo viderit adulatio fabulosa. profecto ibi intellegitur aut violentia tempestatis aut caedis facinorisque secretum. sed etiam absente commissum 55. urbs tamen illa. Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat esse quam factam. 46 . 15. ut non vere factum. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios interemptus est 52. At ille post bella gravissima. si ad eius notitiam flagitium filii deferretur. adulterio Paridis fuisse commotos. quibus eosdem Romanos concitatis finitimis attrivit. cum Dominus crucifixus est crudelitate atque impietate Iudaeorum 44. Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum deorum. quod tunc erat pascha Iudaeorum. regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. qui eum sibi apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano. ut inter numina coleretur 43. ut autem belli reliquiae ex duobus populis unum facerent. nescimus quid faceret. qui obscuratione solis est factus 49. victor et eversor Albae. ab urbe filia mater eversa est. quia fortasse quod erat in Romulo probatum. si hoc et alteri facile tribueretur. quae profecto aut occasionem sceleri praebuit aut Romulum ipsa consumpsit 46). ut ex utraque una civitas fieret. sed ad ipsum regnum. nefario scelere occisus est 53. In Hortensio vero dialogo cum de solis canonicis defectionibus loqueretur: Ut easdem. Nullus ergo illorum sub tot diis praesidibus in pace regnavit. nam et alii scriptores eorum defectioni solis addunt etiam subitam tempestatem. quos dicunt. repressum atque sedatum. qui tertius a Romulo rex fuit. concrematus est 51. sed propter merita virtutis eius benivole iactatum diffamatumque monstraret. Quasi vero si luctus ille solis fuisset. inquiunt 42. a quo deseri iussus est. in quo Capitolium fabricaret. qui hanc urbem condidit. cum subito sole obscurato non comparuisset. transfusus est. 15. inquit. Hunc illi dii nefarium parricidam soceri interfectione regnantem. quam horrendos exitus habuerunt! tullus. inquit. id est vile facere. (Quod autem dicit eum subito non comparuisse. eoque modo populum. Esto. deorum in numero collocatus putaretur. sed filii peccatum fuit illo non solum nesciente. Sed antequam Alba dirueretur. qui morbo interierunt 50. quod portas belli nullus clausit illorum. quae victoriis finita videbantur. qui ei successit in regnum. Servius Tullius generi sui Tarquinii Superbi. 1. qua perhibetur receptus in caelum. viderint quidam scriptores eorum.

armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. 1. non patriam cogeretur. Tunc iam deminuto paululum metu. Nisi forte quispiam sic defendat istos deos. Nonne in hoc Bruto. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum 65. si hoc offendebatur. qui et filios occidit et a se percusso hosti filio Tarquini mutuo percussus supervivere non potuit eique potius ipse Tarquinius supervixit. Ita P.. ut et honore primus consul et civitate bonus civis carere iuberetur. 17. sed Collatinum videlicet similitudo nominis pressit. Tarquinius Collatinus. quo anno consulatus ipsius novum honorem ac potestatem auspicata est Romana res publica. Nec Discessere adytis arisque relictis dî. fortasse regios eius fastus alia superbia non ferentes. 16. sed quia non tam gravi pondere urgebant. quo possent magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis adiuvare. quo usque dicit Sallustius aequo et modesto iure agitatum. Quam iuste populus mores in cive. ubi miror. si non scelere graviore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est 59. In quo brevissimo tempore quam funestus ille annus fuit. quia etiam Tarquinius vocabatur. quando in illa re publica aequo et modesto iure agitatum est. Ideo dicit aequo et modesto iure gestam rem publicam metu premente. et M. Horatius. Lucretius quoque. quantum spatium absit ut saltem alicuius Getulae civitatis nunc territorio comparetur. Non fuit gloria Bruti iniquitas. quod eos pro restituendo Tarquinio coniurasse cognoverat 61. ea facta posteri ferant. Quamdiu enim Etrusci Tarquinio in regnum redire conanti opitulati sunt. continuo clementer exhorruit. sicut perhibetur. qui bonus civis hoc Tarquinio pulso passus est. Nam scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque adeo contempserunt. de vita atque tergo regio more consulere. qui pro defuncto Lucretio suffectus fuerat. Sed ideo non amisit quod sine ullo detrimento posset amittere. generi sui facinore nec ignorante filia. finito scilicet tempore. antequam idem annus terminaretur. seducentes eos vanis victoriis et bellis gravissimis conterentes. non persuadente iustitia. annum illum funereum atque tartareum. haec adversa acciderunt. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes. Et tamquam ad consolandum infelicem subiunxit: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 62. optabiliore fortassis exitu quam socer eius. non quia bella comquieverant. quo primi consules creati sunt expulsa regia potestate! Annum quippe suum non compleverunt. sed superbum appellaverunt. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. Nec tamen istum Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum. Collatinus tantummodo vocaretur. Quomodolibet. Cum enim dixisset: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit. cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. L. compleverunt. qui filios occidit. gravi bello Roma concussa est. mox deinde exclamavit et ait: Infelix. qui in locum Bruti fuerat subrogatus. secuta sunt quae idem Sallustius breviter explicat: Dein servili imperio patres plebem exercere. morbo. Nam Iunius Brutus exhonoratum eiecit Urbe collegam Lucium Tarquinium Collatinum 60. quod tyrannus ipse Tarquinius? Nam et idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur 63. Haec fuit Romanorum vita sub regibus laudabili tempore illius rei publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi per ducentos ferme et quadraginta et tres annos. Huic tempori adiciamus etiam tempus illud. qui consules quinque habuit 64. absumptus est. postremo in eius nomine hoc vocabulum minus esset. utcumque ferent ea facta minores. cum illae omnes victoriae tam multo sanguine et tantis emptae calamitatibus vix illud imperium intra viginti ab Urbe milia dilataverint 58. id est praeferant et extollant. deinde mox ipse in bello cecidit mutuis cum hoste vulneribus. Valerius. Multa fuerunt mala reipublicae ante bella punica. occisis a se <ipso> primitus filiis suis et uxoris suae fratribus. Mutare ergo nomen. Collatini collegae videtur innocentia vindicata. infelix est. ut eum regem suum facerent.annos privatam vitam quietus habuit et cum uxore consenuit 56. non nomen attendit! Quam impie Brutus collegam primae ac novae illius potestatis. exstinctus 57. quem posset. Quod factum Vergilius postea quam laudabiliter commemoravit. Iunii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam Vincit amor patriae laudumque immensa cupido? Iam expulso utique Tarquinio tyranno consul cum Bruto creatus est maritus Lucretiae L. qui successerat Collatino. Quid itaque ego tantas 47 . ut dicat eos ideo mansisse Romae. nomine tantum privare. Etiamne ista est gloria.. quo aequo iure ac modesto agitatum est. inquit. et patria privavit et honore! haec mala facta sunt.

non haberent: quid nos facere convenit. huius mali tam dira calamitas erat. Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati perempti sunt. quando eos minime suscensuros esse certissimum est. Ubi erant. qui propter exiguam fallacemque mundi huius felicitatem colendi existimantur. regni affectati crimen incurrit et eiusdem praefecti instantia per dictatorem L. non ob merita in rem publicam. Samnitibus. qui rem publicam ingratam et a Veientibus ante defendit et de Gallis postea vindicavit? In hac pestilentia scaenicos ludos aliam novam pestem non corporibus Romanorum. quando Galli Romam ceperunt spoliaverunt. cum fame laboraret. moribus intulerunt 73. multa stupra.. ut infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea civitate. Quintium aetate decrepitum a Quinto Servilio magistro equitum cum maximo et periculosissimo tumultu civitatis occisus est 69? Ubi erant. subvenire? Ubi erant. unde hoc sacrum vel potius sacrilegium nomen accepit. quando pestilentia maxima exorta diis inutilibus populus diu multumque fatigatus nova lectisternia. boni Romani prudentesque suscenseant: quamquam de hac re nec petendi sint nec monendi. Nec nobis. bonique et mali cives appellati. qui iam diu in Capitolio sedebat.moras vel scribens patiar. quam illi turba tot numinum cum suo maximo atque optimo rege. quarum supra fidem multarum atque nobilium mores deprehensi sunt omni pestilentia graviores 74? Vel quando in Caudinas furculas a Samnitibus obsessi ambo cum exercitu consules foedus cum eis foedum facere coacti sunt. Ubi ergo erant illi dii.. quibus ad ultimum plebs in Ianiculum hostili diremptione secesserat. sed. quibus tamen ediscendis et ipsi elaboraverunt et filios suos elaborare compellunt. incenderunt caedibus impleverunt 72? Ubi erant. quoniam regem omnium Iovem. quia praesentia defendebat. si ego dicerem. quod numquam antea fecerat. in qua sola iugiter feliciterque vivendum est? Nec in deos eorum horribiliora nos dicimus. 2. praefectum annonae primum creavit. Neque enim gravius vel graviora dicimus auctoribus eorum et stilo et otio multum impares. qui plebe revocata in eodem magistratu exspiravit 79. quia hoc dicimus. exhibenda arbitratus est 70? Lecti autem sternebantur in honorem deorum. Ubi erant. quod Sallustius ait? Plurimae turbae. qua et ille Furius Camillus exstinctus est. cuius templum liberaverat. quos legunt et praedicant. atque illa fame invalescente Spurius Maelius. ut eius rei causa. tantis calamitatibus vexarentur? Ubi erant. Porro si illi scriptores historiae ad honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala civitatis propriae non tacere. quam multis locis magno praeconio laudare compulsi sunt. sed uti quisque locupletissimus et iniuria validior. quando alia pestilentia gravis de venenis matronarum exorta credita est. ita ut equitibus Romanis sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis aliisque spoliati privatique tegminibus sub iugum hostium in vestimentis singulis mitterentur 75? Vel quando gravi pestilentia ceteris laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt 76? Vel quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab Epidauro quasi medicum deum Roma advocare atque adhibere compulsa est 77. quorum spes quanto in Deo melior et certior. cum illa insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit. quibus se colendos mendacissima astutia venditabant. sed inania solacia miserorum et ad alia atque alia sterilia mala subeunda illecebrosa incitamenta minime quietorum. quando rursus populus. dum pauci potentes. quod in extremis periculis fieri solebat. et nullo modo dicere vel talia vel cuncta sufficimus. tanto maior debet esse libertas. pro bono ducebatur 66. quam eorum identidem auctores. quorum in gratiam plerique concesserant. nisi per Furium Camillum tandem subveniretur. cum aliam veriorem. quando densissimis fatigata civitas seditionum malis. quibus adulescens vacaverat. quod est multo perniciosius. quando quidem et ex ipsis quae diceremus accepimus. non permiserant fortasse discere medicinam? Vel cum conspirantibus uno tempore hostibus Lucanis. quando Valerius consul ab exulibus et servis incensum Capitolium cum defensaret occisus est 67 faciliusque ipse prodesse potuit aedi Iovis. omnibus pariter corruptis. Qui autem suscensent. a Sallustio breviter intimatum est. tam longa aetate per tot annos usque ad secundum bellum Punicum bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus discordiis seditionibusque civilibus. quod nulli dictatori ante contigerat et quod illis diis iam praesente Aesculapio gravius crimen fuit? 48 . Bruttiis. sub honesto patrum aut plebis nomine dominationes affectabant. Proinde victoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt. cum legatos Athenas missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur. quia esurienti multitudini frumenta largitus est. 17. vel lecturis afferam? Quam misera fuerit illa res publica.domi militiaeque. seditiones et ad postremum bella civilia orta sunt. quo cives aeterni legendi sunt. quando per decem continuos annos male pugnando crebras et magnas clades apud Veios exercitus Romanus acceperat. dictator crearetur Hortensius. quando me ferrent. gravi fame pestilentiaque vastata est 68? Ubi erant. cum Romani. . deinde cum praetore oppressus exercitus septem tribunis cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus 78? Vel quando post longas et graves Romae seditiones. cum mala praesentia Christo nostro imputant. quem postea civitas ingrata damnavit 71? Ubi erant.

quot afflictae. ut inopia militum proletarii illi. rex Graeciae.. nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae 85. 2. vir plane magnus et victor antea domitorque Poenorum.. 1. Cui sane de rerum futuro eventu consulenti satis urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit. quod plurimas aedes sacras multi occupatas privatim tenerent: sic interim a magno imperitiae vel desidiae crimine Aesculapius liberatus est.Graves post Pyrrhum pestilentiae fuerunt. credo. Ubi se. quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat 84. cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc atque inde victorias magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum.. atque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus. aliis velut stagno diuturno madefactis atque sublapsis. Iam vero Punicis bellis. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit. Nam priusquam maturos partus ederent. 3. Renovarunt etiam pontifices ludos sacros inferis et ipsos abolitos annis retrorsum melioribus. ipse divinus haberetur (ait enim: Dico te. quando renovati sunt. . ita ut etiam defecturum genus animalium crederetur 81. ut nivibus horrenda altitudine etiam in foro per dies quadraginta manentibus Tiberis quoque glacie duraretur. Nihil sane miserabilius primo Punico bello accidit. verum est quod aerii sunt et non habent sanguinem. si nostris temporibus accidisset. quot perditae civitates! quam longe lateque tot regiones terraeque vastatae sunt! Quotiens victi hinc atque inde victores! quid hominum consumptum est vel pugnantium militum vel ab armis vacantium populorum! quanta vis navium marinis etiam proeliis oppressa et diversarum tempestatum varietate submersa est! si enarrare vel commemorare conemur. nisi aviditate nimia laudis et gloriae duriores condiciones. et iuratio fidelissima et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere. Tum vero tam multa bella ubique crebruerunt. Tunc ergo dictum est eam esse causam pestilentiae. Nimirum enim. quam quod ita Romani victi sunt. tunc ingenti gloria celebratus. tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat. fessis Carthaginiensibus imperasset. Romanorum hostis effectus est. non obstetricem profitebatur. qui eo. securus fatidicus utrumlibet exspectaret eventum. 17. sive Pyrrhus a Romanis sive Romani a Pyrrho vincerentur. ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare divinum. quod proli gignendae vacabant. Nam exundante nimis ultra morem fluvio Tiberino paene omnia urbis plana subversa sunt. In quo genere oraculorum. ut etiam Regulus ille caperetur. sed deorum excusatio procurata est. ut. Pyrrhe. Incertae res primi belli punici fuerunt. sicut Cicero in libris De divinatione commemorat. Atque in tanta strage bellorum etiam pestilentia gravis exorta est mulierum. nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat supplicatum. gravidae moriebantur. ut tamquam vacua sine ullius offensione possent humanis saltem usibus vindicari? Namque tunc velut ad sedandam pestilentiam diligenter repetita atque reparata nisi postea eodem modo neglecta atque usurpata latitarent. Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. e duobus quidquid accidisset. Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine prohibente. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares. quam multos peremit! quae cum in annum alium multo gravius tenderetur frustra praesente Aesculapio. cum inter utrumque imperium victoria diu anceps atque incerta penderet populique duo praevalidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent. militiae conscriberentur. qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset. quae isti et quanta dixissent! quid? Illa itidem ingens pestilentia. Illius viri et captivitas inopinatissima et servitus indignissima. Quae tunc et quam horrenda utriusque exercitus clades 80! In qua tamen superior Pyrrhus exstitit. Aesculapius excusabat. 18. magis interpretibus ut possunt seu volunt dubia coniectantibus credi solet 83. quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. vincere posse Romanos) atque ita. 18. ubi ei veluti vitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non 49 . cuius in primo et in altero libro mentionem fecimus.. quamdiu saeviit. aliis impetu quasi torrentis impulsis.multaeque extiterunt calamitates. nisi proxime alio proelio Romani abscederent superiores. quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio. Quid? Hiems illa memorabilis tam incredibili immanitate saeviens. ob egestatem militare non valentes hoc nomen acceperant. Tunc magno metu perturbata Romana civitas ad remedia vana et ridenda currebat. aditum est ad libros Sibyllinos 82. quod archiatrum. non utique magnae peritiae Varronis tribueretur. quam ferre possent. Pecudes quoque similiter interibant. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus. Nec mala illo tempore gravissima intra moenia defuerunt.

in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. ut praeter singulos anulos singulasque bullas. ut facilius eam caperet mensura quam numerus 88. quae iam tres. quod corporalia visibiliaque essent. quam defendere nequeunt. iuratione constrinxerat. in usus publicos opes venere privatae. aut vero erat ibi numen. horroris est. missi legati ad Hannibalem. quid contra illas aquas flammasque poterant adiuvare? Sicut etiam res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. Neque enim vel ipsum ignis agnovit. unde nostra numina facere non potuistis. tamen tanta inimicorum atrocissimorum caede satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit. Deinde omnium fessa rerum. quo intellegerent tantam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam. Gravissimae factae sunt clades secundi belli punici. Contempti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. misera illa civitas opulentissima. quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent 89. Ipsi utique medii praefuerunt. octavo vel nono a Poenis mense deleta est. et ideo. cum ea. quanto magis scribere. Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. ad rem quippe quae agitur multum pertinet. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesivit. Nunc vero caecitate mirabili eis sacris. hic aliquid agerent. mutare sententiam. quae perire possent. Tunc vero illic ignis non tantum vivebat. atque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris. cum esset crudelissimus. tamquam Romani diis suis dicerent: ponite quae tam diu inaniter habuistis. ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia. cum eos modo vix feramus. similior victo fuerit ille qui vicit 87. si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. erubescunt. Quis ferret istos.inter quae excidium Saguntinorum. Servis itaque. Denique tanta militum inopia secuta est. a perfido obsessa oppressa consumpta est. Haec istis nequaquam obicerentur a nobis. ut ab eius obsidione discederet. ita ut his quoque fatentibus. Secundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. fugisset. cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. quibus eos irritaret ad bellum.tam honoratae quam damnatae virgines donare consuerant. adeo unoquoque id quod habuit conferente. conicienda potius quam nuntianda putaretur. Gallia transcursa Alpibusque disruptis.. ut salus terrena et temporalis felicitas civitatis perire non posset. quod non etiam. ne saltem captiva in manus Hannibalis perveniret. tam longo circuitu auctis viribus cuncta vastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus irruente. quod ipsis praesidibus placito iunxerat. qui non tam narrare bella Romana quam Romanum imperium laudare instituerunt. quam cruenta proelia gesta sunt. quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt. Proinde cum illis etiam manentibus sacris vel salutis contritio vel infelicitas irruisse monstratur. ingentem rogum publice struxit. Breviter tamen eum commemorabo. Detracta sunt templis. dum eidem populo fidem servat. in quibus fuerant. sed significandis aeternis. fieri potuisse existimant. ne faciamus iniuriam. quae sine anulis iacebat. Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis. quando pro superflua voluptate plura donantur histrionibus. Hic aliquid agerent dii helluones atque nebulones. immo. Custodiens itaque fideliter. 20. sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium divinationum caligine decipientes. servitia libertate donarent atque illis pudendus non tam suppleretur quam institueretur exercitus. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium. miserabilia dignitatis insignia. sed etiam saeviebat. civitati populi Romani amicissimae subvenirent. iam libertis. Haec quippe Hispaniae civitas amicissima populi Romani. fidei conservatione pereuntem perire non sinerent. ubi Hannibal.. Cuius impetu exterritae virgines sacra illa fatalia. ut Romani reos facinorum proposita impunitate colligerent. 19. quanto infimioris. civitatem.. nihil his rebus minui. Dum hae morae aguntur. quam tunc legionibus pro extrema salute collata sunt? . si fuisset. perire contingeret. nam etiam suorum cadaveribus a nonnullis pasta perhibetur. pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. Primo fame contabuit. suae rei publicae Romanaeque carissima. nihil sibi auri senatus ipse. cuius salutem tueri putabantur. Si autem a se ipsis ignem non repellebant. cum ab illo incendio liberare non possent. quam multa capta et oppressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! de Cannensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam. presserant civitates. fide vinxerat. Cuius interitum legere. quod ubi Romae auditum est. Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus irruens ea semiustus abripuit 86. Saguntum ergo ferociter obsidebat.. propter quas fuerant instituta. eversa est. si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus instituta. et posse ad eosdem usus denuo reparari. Si ipsi dii tempestate atque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc 50 .

a quibus colantur. Possent enim illis non solum manentibus. subvenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide evangelica pateretur. volaverant enim pulli de cavea et mancino consuli. ac deinde tantis malorum aggeribus oppressa Romana res publica. Sed nunc de his malis. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus. sed aeternitatis interminae. potuisse tempestate saevire. nullo fructu felicitatis huius coluntur. quam prius nocuerat tam diu adversa Carthago. ad praesentem pertinet disputationem. eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi. ignoro. discordiae saeviebant. non de his. qui Saguntinae urbi non potuerunt. A bellis civilibus ad Augustum res describuntur (21-31) Ingrati animi et lascivi crimina enumerantur. quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset. sed victoriis consolabatur. qua in Christum crediderat. qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen invenit. sicut alias. quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt. tam periculosi praeclarus mirabilisque confector. ita ut iussisse perhibeatur. victor Hannibalis domitorque Carthaginis.primum tale aliquid facerent. Conservata ergo provocat deorum iram fides? An possunt et diis propitiis perire non solum quique homines. alii contra eam alio augurio processerunt. quae libenter faciunt. augurium malum fecerant 95. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum. id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interire. nec unicam filiam 94. post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio. domi autem nullae. toto ergo isto tempore omitto ex aliis atque aliis causis etiam atque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum. qui propterea coli perhibentur. tam grave ab ea crimen Saguntinae calamitatis averterent. Deinde tunc primum per Gneum Mallium proconsulem de Gallo graecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior irrepsit. quod cedens inimicis extra patriam. quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos 90 (multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans). qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. haec tota civitas. quaerant perfidos. 51 . quae intolerabiliter homines patiuntur. quibus temporibus peiores utique in gravissimis discordiis mores fuerunt. inimicorum accusationibus cessit carensque patria. mortuus est. ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret 92. cuius ab adulescentia vita describitur 91 diis dedita templisque nutrita. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis. in oppido Linternensi egit reliquam complevitque vitam. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula visa perhibentur 93. ut harum labentium atque transeuntium rerum felicitas tuta sit. non reddiderunt vicem. ut aiunt. Verum tamen toto illo intervallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. plus nocuisse monstretur tam cito eversa. Unde illud magis. propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putavi. sed contentiosam et exitiosam et plane iam enervem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta revocasse et quasi morbida vetustate collapsam veluti instaurasse ac renovasse rem publicam. nunc vero quam stulte creditur. quod ille unus homo. tam exitiosi. ne Romanis frangerent fidem. quod de Scipione commemoravi. ut prosperitate ac securitate rerum. aemula imperii Romani ab stirpe deleta est. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae. 21. Pro istis autem diis. ut intellegatur etiam illud a Sallustio in comparationem aliorum temporum dictum. verum etiam faventibus non sicut modo de miseria murmurare. utriusque tamen interitus causa conservatio fidei fuit. non mercede brevissimi temporis. lata est etiam lex illa Voconia. Si enim fidei servatae irascuntur illi dii. si autem etiam illis propitiis multis gravibusque cruciatibus afflicti interire homines civitatesque possunt. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus. qui videtur non adhuc vel ipsorum opinione gloriosam. quam sua virtute salvam et liberam reddidit. quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse. verum etiam integrae civitates? Utrum volunt. Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. tunc inductae in convivia psaltriae et alia licentiosa nequitia. sed tamen si pro fide evangelica excidium pateretur: ea spe pateretur. ne pro eius periret amicitia. qui pro se pugnabant atque adversus Hannibalem opulenti erant. a quorum templis avertit Hannibalem. unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt. Nam tunc. Desinant igitur suscensere. propterea colendi requiruntur. Propter hanc enim ad hostes et redire ille voluit. dicere institui. diis illis defensoribus Romam victore Hannibale non perisse. quibus illa exigua civitas Romanum circumsessa exercitum afflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam coeperat. quod ei Romana numina. et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis. quasi per tot annos. ne quis heredem feminam faceret. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit. quam liberavit. et noluit ista transire. nisi quod de illo Regulo exstincto? Hoc quippe interest. eligant.

Percussor Gracchi ipsius caput. verum etiam dominorum aversabantur accessum. si hoc signum fuit. illi deae templum construere. Post Gracchi alterius interfectionem Lucius Opimius consul. mutuis dicam omnino vulneribus. cum prior Gracchus occisus est! quae etiam. In qua etiam occisus est cum liberis Marcus Fulvius consularis. canes equi. ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista. cuncta animalia humanis usibus subdita. asini boves. ubicumque fuisset inventus. quos nobilitas perperam possidebat. Ex quo intellegi potest. tanto miseriora exstiterunt: discordiae civiles vel potius inciviles. qui adversus eum intra Urbem arma commoverat eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat. et factum est 96. nec iam seditiones. cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contempserant? Num deos et domesticos et publicos. commemoremus. Sed hoc quid aliud fuit quam irrisio deorum. tria milia hominum occidisse perhibetur 98. quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes cives Romanos atque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit. inquam. subito quemque. ut Gracchorum poenae testis contionantum oculos feriret memoriamque compungeret. in domo in vico. et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt. in agro in via in oppido. 22. ut res ipsa docuit. quae si esset in civitate. sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. Si autem consuluerunt. non habebant? Hoc si ita est. Gracchorum seditio initium fuit bellorum civilium. non tantis dissensionibus dilacerata corrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia. templum constitutum. quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum. in foro. ubi tantus sanguis effusus est. quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibente licuerunt. sed plane iam ferro armisque saeviebant. ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis vultibus ad hostile negotium in pace peragendum. Eo modo igitur non solum Concordiae. si etiam signum non fuit! hoc si nostris temporibus accidisset. rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur. Periculose itaque Romani tam mala dea irata vivere voluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione 52 . Initium autem civilium malorum fuit seditiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. tanto auri pondere consuli vendidit. illa vero mala? Nec ipse aliud secutus videtur quam quod advertit Romae etiam Febri. quae quanto interiora. non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur. Volebant enim agros populo dividere. Sed iam illa mala breviter. 23. Quae mala fuerint bellorum civilium. bella servilia. Quam illa miserabilis rerum facies erat. sed etiam ipsa bella urbana. non sine exitio vel periculo audentis. cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et ordine potestatum. quando tantam habuit iudiciorum velut examinata cognitio. Quid utilitati fuerit dea Concordia. ubi partium studia non contionum dissensionibus variisque vocibus in alterutrum. Quae funera facta sunt. subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera vagabantur et omnem non solum aliorum. quae lacrimae spectantium. omitto. Eleganti sane senatus consulto eo ipso loco. fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum videndi nefarias illas caedes domi suae. quos consulerent. quantam Italiae vastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se adversus Romam sociale Latium commoveret. cur Concordia dea sit. haec enim pactio caedem praecesserat. immo vero. Sed iam vetustam iniquitatem audere convellere periculosissimum. olim Romani haec vana contemnunt. 25. si quis de proximo urgeret 97. Sed haec. perniciosissimum fuit. bella civilia quantum Romanum cruorem fuderunt. meruit in illa aede tamquam in carcere includi.Mithridate imperante Romani necantur. cum quaestionem haberet iam iudiciaria inquisitione ceteros persequens. quantum grave erat. quia deseruerat animos civium. in convivio inopinate atque impie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium. quid ista profuerunt. 24. quamvis illud nequaquam tacuerim. verum etiam Discordiae constitui debuit. non habent cur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur. ubi tot cives ordinis cuiusque ceciderunt. in templo in lecto. aedes Concordiae facta est. ubi funereus tumultus ille commissus est. verum etiam perpetrandi. sicut Saluti. respondeatur. quod tantum malum fuit. et Discordia dea non sit. Quanti mali signum fuit. quantum possumus. bella socialia. si rebus gestis congruere voluerunt. Cur enim. cum de sedibus suis ad illam irremeabilem peregrinationem profecti sunt.

qui foris in acie ceciderunt.. quoniam nihil apud Romanos templo Vestae sanctius habebatur. quod inter deos in Urbe nullum templum habere meruit. De hac enim vindicta. 28. ut verbis Tullianis utar: Superavit postea Cinna cum Mario. tamquam de carcere.. Neque id solum fuit servile bellum. verum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus impleverunt. Quapropter. quando de exsilio se ipse restituit. contionantibus opponendam putarunt. testem caedis suppliciique Gracchorum. hoc est minus quam septuaginta. quando victores plus funerum ediderint. in ipsa quoque Urbe cadaveribus vici plateae fora theatra. Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis. finito iam bello inimicitiis viventibus crudelius in pace grassata est. Tunc data libertas odiis. et rapta Helena et Troia deleta. cum primum victoria Mariana. 26. ignemque illum. quam si scelera quae puniebantur impunita relinquerentur. post tantum sanguinem civium. si forte indignata. trium dearum litem aurei mali suppositione commenta est. quos ille numerus imperatores populi Romani superaverit.. cum in loco illius caedis. ad quantum numerum et quam acrem ferocemque pervenerit. deinde socialia bella exarserunt.. Lucius Saturninus tribunus plebis et Gaius Servilius praetor et multo post Marcus Drusus. producebantur ad gladium. ut omnes fere Italae gentes. Baebius et Numitorius unco tracti sparsis visceribus interirent. . Bellum deinde servile successit et bella civilia. ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est. sed et Macedoniam provinciam prius servitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam.sumpsisse. templa completa sunt. utrum prius ut vincerent. Catulus hausto veneno se manibus inimicorum subtraheret. cum sic eos discedente Concordia Discordia saeviens usque ad civilia bella perduxerit. indicant secuta peiora. Cum vero Marius civili sanguine iam cruentus multis adversarum sibi partium peremptis victus Urbe profugisset. hoc est in loco sui operis. et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque non exeunt. qui Sulla imminente non solum victoriam. quo fuso fuerat comparata.. exceptis passim quaqua versum caedibus factis caput Octavii consulis poneretur in rostris. Praeclarum vero seditionis obstaculum aedem Concordiae. Quae proelia commissa sunt. Fera fuerunt bella civilia socialia et servilia. quibus Italia vehementer afflicta et ad vastitatem mirabilem desertionemque perducta est. huius videlicet vindex crudelitatis. Illo bello Mariano atque Sullano exceptis his. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia. quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset.et sullanum. gladiatoribus quem ad modum bellum servile contractum sit. ut difficile iudicaretur. ideo iam turbabat tantis tumultibus civitatem.in primis civile marianum. quibus antiqua fana fecerunt. Merula flamen Dialis. adversariae suae constitutam aedem videret! Haec vana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur. Periere nocentes.. aram ipsam amplexus occisus est. sed cum iam soli possent superesse nocentes. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat invitata. Ultus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla. quanto atrocius potuit irritari. Iam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae graviores a Mario iuvene atque Carbone earundem partium Marianarum. tamquam saeva barbaries domarentur! Iam ex paucissimis. Sullana vero victoria secuta. quibus Romanum maxime praepollebat imperium. praecisis venis Iovi etiam suo sanguine litaret. vix qui historiam conscripserunt satis explicare potuerunt 99. unde rixa numinum et Venus victrix.. deinde valida bella piratarum. Tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. 27. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum devitare Gracchorum. duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur. quis pro magnitudine rerum valeat eloqui? . In ipsius autem Marii oculis continuo feriebantur.. quid sanguinis fusum. Quantum ex hoc profecerint. resolutaque legum Frenis ira ruit 101. quas et quo modo civitates regionesque vastaverit. ne dici quidem opus est quanta deminutione civium et quanta calamitate rei publicae 100. quae perniciosior fuit. quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc gravissimae. an postea quia vicissent. sive praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint. sive et istas coluerint. sed superare propositum. Nam praeter stragem late per diversa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia. vix paululum respirante civitate. qui perpetua virginum cura 53 . Mucius Scaevola pontifex. Qua morbi duxere manum.

ista nudatos. postea est appellatus Augustus. quando Mucio civi. ut omittamus alias innumerabiles mortes.semper ardebat. Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella civilia. ut dixi. tamquam regni appetitorem quorundam nobilium coniuratio senatorum velut pro rei publicae libertate in ipsa curia trucidavit. quam Gothi vel spoliare potuerunt. quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam. Subhastatae sunt etiam. plures iugulavit senatores. Pax cum bello de crudelitate certavit et vicit. qui. ut ille ipse iuvenis. inde ad Pompeii et Caesaris (quorum Pompeius sectator Sullae fuerat eiusque potentiam vel aequaverat vel iam etiam superaverat. utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum irruptionem an Marii et Sullae aliorumque in eorum partibus virorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidaverunt senatum. quae saevitia barbarorum huic de civibus victoriae civium comparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque vidit. disertus ille artifex regendae rei publicae. ad decernendas caedes victor insedit. quo imperante natus est Christus. non ut acceleraretur obtinenda victoria. sed in illo colle constitutis auro vitam saltem vendiderunt. et in eis etiam multi clarissimi viri perierunt. si posset. inde ad Lepidi et Catuli bellum (quorum alter gesta Sullana rescindere. Tunc emerserat mirabilis indolis adulescens ille alius Caesar. pervenerunt. occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. In Urbe autem tota quem vellet Sullanus quisque feriebat. sed ut moriens non repugnaret. donec Sullae suggereretur sinendos esse aliquos vivere. Illud enim prostravit armatos. Civilia cum externis bellis conferuntur. sed omnino perdita iudicata est. Sed in quibusdam eorum. una vero. 30. qui in villa publica non iam bello. sed ne contemneretur obtenta. sed quia non habebat. alter defendere cupiebat). ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. sed iubendo prostraverat. ut eius potentia contra Antonium nutriretur. pro qua multum ille clamaverat. unde tot funera numerari omnino non poterant. ubi erant ut aiunt fata Romana. sed consolabatur modus. iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos vita rebusque privavit: Marianis autem partibus Sulla absente quid sanctum cui parcerent fuit. Caesar autem Pompeii potentiam non ferebat. Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu vivere vel potius diu mori coactus est. pax autem. sperans eum depulsa et oppressa Antonii dominatione instauraturum rei publicae libertatem. auctoribus etiam eorum fatentibus. nec quia tot cadebant tantum erat maeroris. miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Sullana porro tabula illa postrema. possent tamen obsidione consumere: Gothi vero tam multis senatoribus pepercerunt. etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. Pompei quippe victorem Gaium Caesarem. ut qui feriebatur. dicioni propriae subiugaret. quae sola utcumque defensa est. pontifici aram ipsam. cui vehementer pro eadem illa velut patriae libertate Cicero resistebat. Quendam enim sine ferro laniantium manus diripuerunt. Quae rabies exterarum gentium. Bellum erat. reperire potuerunt. omnibus bellis hostilibus. amariora. Qua igitur fronte quo corde. sed ipsa pace saeviente septem milia deditorum (unde utique inermia) non pugnando. et sceleratarum concatenatione causarum a bello Mariano atque Sullano ad bella Sertorii et Catilinae (quorum a Sulla fuerat ille proscriptus. cuius dignitatem ac potestatem fovebat. illius Gai Caesaris filius adoptivus. immanius homines hominem vivum. qui mori iussi erant. qui post Augustus appellatus est. 29. quae hominum ex utroque ordine splendido. qui victoriam civilem clementer exercuit suisque adversariis vitam dignitatemque donavit. et cum fuga Marius lapsus esset ferocior cruentiorque rediturus. quam tamen illo victo interfectoque transcendit). Haec facta sunt in pace post bellum. Tunc iam cohibita quae hac atque illac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi. tamquam villae. equestri scilicet atque senatorio. Extremorum bellorum civilium etiam Tullius victima fuit. quod a Gallis tutum fuit. Contristabat numerus. quantum laetitiae quia ceteri non timebant. tabula illa cum magna gratulatione proposita est. Cicero favebat. quam etsi ferro rapere non possent. ut essent quibus possent imperare qui vicerant. qua impudentia qua insipientia vel potius amentia illa diis suis non imputant. quibus illa res publica nec afflicta. quaedam nobiles civitates. hinc ad alium Caesarem. 54 . feriret. inter quos et Cicero. usque adeo caecus atque improvidus futurorum. quam bestiae solent discerpere cadaver abiectum. non ut qui evaserat viveret. et haec nostro imputant Christo? Crudelia bella civilia. Huic adulescenti Caesari. suo paene sanguine exstinxit. At vero Sulla vivo adhuc Mario ipsum Capitolium. Urbem deinde Sulla victor intravit. sic tota iussa est trucidari. et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae. longe ante adventum Christi exorta sunt. Huius deinde potentiam multum moribus dispar vitiisque omnibus inquinatus atque corruptus affectare videbatur Antonius. velut unus reus duci iuberetur. senatori. ille nutritus).

sacrificabatur ludebatur furebatur in templis. seu vera seu falsa sint. 7. An regna terrena inter profectus suos atque defectus deorum iuventur vel deserantur auxilio. si Christianis temporibus accidissent. ne ista vel minora patiantur. cum singulis vix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderint. volasse serpentes. consumptis enim fructibus foliisque lignorum ingenti atque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam. quales nunc patimur. Hoc utique non leviter noxium fuit. si Christianae religionis receptionem et diffamationem vel irruptio <illa> Gallorum vel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio vel. Eodem rursus aestu ignium tanta vi favillae scripserunt oppletam esse Siciliam. ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis 107. De his. quae usque adeo incredibiliter acciderunt. Sed cum pluit terra. aut illuc eos ut viverent etiam ipsi barbari deduxerunt. quamvis incredibiliter mirum. calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant 102. quando passim tantus civium sanguis a civibus non modo in ceteris locis. litteris mandaverunt. De fugitivis gladiatoribus. 6. qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxavere Romani 106. quae magis fuerunt mira quam noxia. quanta illis bellis Europam Africamque contrivit. boves locutos. quia frustra elegerat Mucius. fana renidebant. Talis itaque vanitas. quid horum non Christianae religioni tribueret. Mala etiam alia. Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum atque servatum. infantes nondum natos de uteris matrum quaedam verba clamasse. qua mortua redditaque litoribus atque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam. sed historicis 103. quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa. 8. qui Christo nostro ingrati sunt de tantis bonis. quae libro secundo et tertio continentur. quae primo volumine disputata sunt. 31. 55 . Legimus apud eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis vertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse. non inferunt hominibus perniciem. ut inter prodigia numerarentur. bella illa civilia sequerentur. Locustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse. feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conversas et cetera huius modi. clarebant sacerdotia. Quam similia sint latrociniis regna absque iustitia. aut ad loca Christo dicatissima confugerunt. Illud scio et hoc me cum quisquis sine studio partium iudicat. decem milia remansisse confirmant. quae in eorum libris non fabulosis. 2. cum pluit lapidibus (non ut grando appellari solet hoc nomine. 3. quantum attinet ad Romanos. quorum potentia similis fuerit regiae dignitati. 4. nullus talium. An latitudo imperii. Tunc Uticae ex triginta milibus iuniorum. qui ut latius dominaretur primus intulit bella finitimis. facillime agnoscit (ut omittam cetera quae multa commemoravi et alia multo plura quae commemorare longum putavi): si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta vastatio. quorum cultum ideo requirunt. 6 LIBER IV BREVICULUS 1. in bonis sive sapientium habenda sit sive felicium. ut pices navium solverentur 105. ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret. Hi vero qui multo indignius insultant temporibus Christianis. Deos suos accusent de tantis malis. quod cuncta mala praecedit. haec profecto etiam graviter laedere potuerunt. cum pluit creta. qualem ferimus eique respondere compellimur. De cupiditate Nini regis. cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur. quae ibi erant. Certe quando illa mala fiebant. sed stuporem. verum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. quo confugeret Tullius. De his. Non elegit templum. sed omnino lapidibus) 104. si temporibus Christianis videret? Et tamen diis suis ista non tribuunt. 5. Multo autem minus eorum voces tolerarentur. ut rupes urerentur. quae non nisi bellis adquiritur. nisi Christianae religioni mala illa tribuisset.Ante Christum etiam ex elementis mala fuerunt. cum iam esset populi Romani provincia.

licet ad notitiam veri Dei non pervenerit. 21. quam a se Varro gloriatur collatam esse Romanis. De ludis scaenicis. De Felicitate. tamen felicitatis dator esse sentitur. 23. Felicitatem et Fortunam qui deas putant. quo Romani regni fortitudo et stabilitas visa est indicari. De multis diis. De opinione eorum. Quod unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti.9. si Victoria ut volunt dea est. 11. qui Deum animam mundi et mundum corpus Dei esse putaverunt. Augmenta regnorum Iovi incongruenter adscribi. De scientia colendorum deorum. Ob quam speciem utilitatis principes gentium apud subiectos sibi populos falsas religiones voluerunt permanere. Quid fuerit quod Romani omnibus rebus et omnibus motibus deos singulos deputantes aedem Quietis extra portas esse voluerunt. si recte illis divinitas tribuebatur. 32. Quod iudicio et potestate Dei veri omnium regum atque regnorum ordinata sint tempora. 18. qui reprobata persuasione populari. 13. 24. quos doctiores paganorum unum eumdemque Iovem esse defendunt. An. 19. 29. An congruat bonis latius velle regnare. De tribus generibus deorum. qui licet nomine ignoretur. An ad obtinendum dilatandumque regnum profuerit Romanis cultus deorum. 31. 25. diu non coluerunt honore divino. 28. quas pagani templis et sacris honoraverunt praetermittentes alia bona. cum. De his. Quas opiniones secuti sint. An imperii Romani amplitudo et diuturnitas Iovi fuerit adscribenda. De Virtute et Fide. cum pro omnibus sola sufficeret. si Iovis summa potestas est. Qua ratione defendant pagani. quod inter deos colant ipsa dona divina. quem summum deum cultores ipsius opinantur. 20. Qualia de diis gentium etiam cultores se sentire fateantur. etiam Victoria dea debuerit aestimari. De falsitate auspicii. 33. quae similiter colenda fuerunt. De uno tantum colendo Deo. de quibus Scaevola pontifex disputavit. multorum veneratores deorum. 12. 27. 56 . qui diversos deos diversis mundi partibus praefecerunt. 30. ipsa huic negotio sola sufficeret. quos sibi dii celebrari a suis cultoribus exegerunt. unum tamen Deum colendum esse censuerit. qui sola rationalia animantia partes esse unius Dei asserunt. 17. 15. 14. 16. De Fortuna muliebri. 22. 26. 10. quam Romani. qua ratione secernunt. De opinionibus Varronis.

Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos adversus eos. cum rerum humanarum atque divinarum dispertitos faceret libros. si commemorare voluissem et exaggerare illa mala. si tantummodo boni et honesti homines in civitate essent. Haec non ex nostra coniectura probavimus. dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit. ita ut vir doctissimus apud eos Varro et gravissimae auctoritatis. conversiones et interitus habere. qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes. qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt. LIBER QUARTUS NIHIL MULTI DII POTUERUNT AD AUGENDUM IMPERIUM Dominandi libido historice disseritur (1-7) Quid de diis et moribus dixerimus. Quod profecto non auctoritate sua fecit. ut a perpetrandis damnabilibus factis humana revocari non possit infirmitas. ut aut veris aut fictis etiam. Quid.et de temporum atque naturae calamitatibus. usque adeo. sic ex Aetnae verticibus quondam effusis crateribus divino incendio per declivia. nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent. quae stulti sola perpeti exhorrent. unde possem. sicut sunt vastationes eversionesque bellantium. et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent vel satis esse viderentur mala. in secundo agentes de malis morum. ut adversus nos iusta murmura habere videantur. antequam Christi nomen ulla istorum vana et verae saluti perniciosa comprimeret. illas etiam. colligere voluissem. Et quoniam in fine primi libri. namque immodicis tremoribus terrarum. Haec in secundo et tertio libro satis. antequam eorum sacrificia prohibita fuissent. breviter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus. longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos. quando finissem? Quae illis temporibus evenerunt. absolvimus. quia et ipsi vidimus talia ac talibus numinibus exhiberi. sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus (quae uno loco Apuleius breviter stringit in eo libello quem De mundo scripsit. Promiseram etiam me demonstraturum. dum ad haec imitanda velut divina praebetur auctoritas. abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones. sed partim ex recenti memoria. qui eam falsam esse noverunt. hospitibus atque advenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu pervias factas. et in Occidentis plagis scaturigines quasdam ac proluviones easdem strages dedisse. cum utique.. incendia de nubibus emicasse. corporis videlicet externarumque rerum. terrena omnia dicens mutationes. eos esse immundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones. quibus Orientis regiones conflagratae perierunt. Et quam pauca dixi de sola ipsa civitate atque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. quantum existimo. existimantibus imperitis ea. sed in rebus divinis ludos scaenicos poneret 1. sed libenter habent. quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes. quae prius fuerant continentes. quibus ipsi fiunt mali. sed quoniam eos Romae natus et educatus in divinis rebus invenit. alios divinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis. per alia retro tempora accidere non solere. Et quoniam. illa vero mala non dico patienter. religioni increpitant Christianae. quod uno et vero Deo institutum atque servatum est. quae mala vel sola vel maxima deputanda sunt. cum sit in eis etiam vulgus indoctum. si iam vel illis clareret nostra religio vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. partim ex litteris eorum. quae deinceps dicenda essent.. 1. torrentis vice flammarum flumina cucurrisse) 2. velut doctorum auctoritate in odium nostrum gravius irritantur. quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis severitate patiuntur. . ventis ac procellis eversas esse civitates. Si haec atque huius modi. in tertio autem de his malis.. sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt. 2. quae non sibi invicem homines faciunt. alios humanis. quae habet historia. quos vel palam colebant vel occulte adhuc colunt. qui non tamquam in contumeliam. quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandaverunt.34. suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris. eorumque opinionem etiam his. quae omnia procul dubio nobis tribuerent. quae suis temporibus insolite acciderint. quae sibi celebrari per sua festa voluerunt. De regno Iudaeorum. 57 . ut verbis eius utar. suis tamen criminibus delectentur. donec in vera religione manserunt.. exspectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus. quae plerumque patiuntur et boni. De civitate Dei dicere exorsus prius respondendum putavi eius inimicis. quae una est salubris et vera religio.

quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. cum hominum felicitatem non possis ostendere. Proinde bonus etiamsi serviat. servus est. ut audeat dubitare quem praeferat. quos deos putant. Ut ergo in his duobus hominibus. maeroribus tabescentem. quamque nihil eos adiuverint hi. civitates occupet populos subiuget. evidentius regni nomen assumit. non nocet nisi propria iniquitas. numquam securum. quia tu magna classe. quantum malorum invexerit moribus eorum. 5. sed duos constituamus homines (nam singulus quisque homo. perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem. quibus regnant. benignum mente. cum audimus populos regna provincias. quos velut deos colebant. quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 3. pietas et probitas eorum. Nam iustis quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur. sanum corpore. De quibus vitiis cum ageret scriptura divina: A quo enim quis. et magis de incrementis imperii Romani. in secundo maxime libro non pauca iam dicta sunt.quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. cupiditate flagrantem. Remota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parva regna? Manus et ipsa hominum est. sed divitem timoribus anxium. ille libera contumacia: Quod tibi. quid ei videretur. Hoc ut facilius diiudicetur. semper in bellicis cladibus et in sanguine civili vel hostili. qua vigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur. pietate religiosum. bonis malisque contulerit. Nam cum idem rex hominem interrogaret. qui suos animos vastant scelerum maiore licentia. non vanescamus inani ventositate iactati atque obtundamus intentionis aciem altisonis vocabulis rerum. facillime videbimus ubi habitet vanitas et ubi felicitas. ut vitrea laetitia comparetur fragiliter splendida. Devictus est. semper inquietum. carissimum suis. inquit. non est poena criminis. quorum duorum hominum unum pauperem vel potius mediocrem. alium praedivitem cogitemus. Nam de noxia fallacia daemonum. ita quasi elementum est civitatis et regni. Gladiatores Italiam vastaverunt. huic et servus addictus est 4. cui timeatur horribilius ne repente frangatur. neque hoc tam ipsis quam illis utile est. Quamquam vellem prius paululum inquirere. quae sit ratio. de imperii latitudine ac magnitudine velle gloriari. pacto societatis astringitur. Per omnes autem absolutos tres libros. sufficit eis ad veram felicitatem. in cuius potestate sunt regna omnia. nec unius hominis. his autem. ut ex illa vita dato sibi consortio civitatis poenas debitas cogitare desisterent. quod est gravius. quoniam multum eis consultum est. et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum. Iam itaque videamus. Latrocinia sunt regna et piratarum infestatio. mediocrem vero illum re familiari parva atque succincta sibi sufficientem. 3. latro vocor. Nescio utrum quisquam ita desipiat. vita parcum. inquit. quod ei iam in manifesto confert non adempta cupiditas. ut mare haberet infestum. ut et loca teneat sedes constituat. Nam quantum ad ipsos pertinet. quae prudentia. sed virtutis examen. ita in duabus familiis. etiam in ipsis bellicis malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen. cui tantum honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem. imperio principis regitur. liber est. sed addita impunitas. tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate versantium. malus autem etiamsi regnet. quod ipsum 58 . sed. ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis. quae magna Dei dona sunt. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis. conscientia securum. quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis diis audent tribuere. moribus castum. Eleganter enim et veraciter Alexandro illi Magno quidam comprehensus pirata respondit. Hoc dico. placiti lege praeda dividitur. sed quia <id> ego exiguo navigio facio. imperator 5. Modus sit vitae agendae et reipublicae regendae. cum cognatis vicinis amicis dulcissima pace gaudentem. quot vitiorum. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit. utile est ut boni longe lateque diu regnent. augentem sane his miseriis patrimonium suum in immensum modum atque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem. ita in duobus populis. commendavimus. ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. quarum metus eos in maiora facinora propellebat. ubi opportunum visum est. Proinde omitto quaerere quales Romulus congregaverit. Quapropter si verus Deus colatur eique sacris veracibus et bonis moribus serviatur. tot dominorum. ut in sermone una littera. 4. ut orbem terrarum. malorum vero regnum magis regnantibus nocet. qua et ista vita bene agatur et postea percipiatur aeterna. qui eis serviendo subduntur. quantalibet terrarum occupatione latissimi).

non parvo negotio devitandae ingentis cladis oppressit. Isto ergo pacto neminem dii adiuvant ad regnandum. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit. qui chronicam historiam persecuti sunt. non parum adiuti sunt illi gladiatores: servilis condicionis vincula ruperunt. magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmavit. quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum compararunt. aut si. Dicant. qui suos deserunt et ad hostes transeunt (quod nec homo fecit Camillus. quo Ninus regnare coepit. Hoc autem de omnibus intellegendum est. ideo divinitus negabuntur adiuti? Quasi vero ipsa cuiuslibet hominis vita diuturna est. totius Orientis populos subegit 7. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste vel transitus vel fuga. opus librorum suorum sic incipit: Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat. inquit. Aut si proprios habuerunt Assyrii. vel migratio vel in pugna defectio. quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque translata sunt. nondum illis temporibus atque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum. quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis. Nam sicut scribunt. Trogus et Iustinus testes sunt Ninum finitimos primum subdidisse. cui vicerat. quod difficillime factum est. ut ex parvo et contemptibili latrocinio pervenirent ad regnum tantis iam Romanis viribus arcibusque metuendum. Cyro invitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis. 6. tres duces habuerunt. ut Romanum nondum sit eius aetatis. aut non ita fortes sunt. alios tunc colebant deos. quod post eorum mortem Romanum tantum crevit imperium. Si nullo deorum adiutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit. nec beneficium deputandum est. Sed ad maiora veniamus. cum illi apud inferos causas suas agant? Utrum bonas an malas. quaero quorum. non dii ab hominibus. evaserunt. potiti sunt victoriis plurimis. permansit hoc regnum. quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus vice vaporis evanescit. Iustinus. sublimes regnantesque vixerunt. quas Ninus domuit et subegit. Tam diu autem perseveravit. Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere. ad rem praesentem non pertinet. usi voluptatibus quibus voluerunt. quoniam singuli quique cito moriuntur. oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt. qui sunt quarumque proprii civitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias. quis istos Deus adiuverit. Primus omnium Ninus rex Assyriorum veterem et quasi avitum gentibus morem nova imperii cupiditate mutavit. qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci. eadem est etiam ista. graviter timuit. sed spectata inter bonos moderatio provehebat. Sin vero etiam ipsa brevissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt. quando et ipsi imperium perdiderunt. quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? Dii nihil potuerunt ad imperia augenda. quod suggessit libido fecerunt. intra suam cuique patriam regna finiebantur. quam tamen postea oblitus iniuriae.Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit. Domitis igitur proximis cum accessione virium fortior ad alios transiret et proxima quaeque victoria instrumentum sequentis esset. verum etiam breviter scripsit historiam. qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui. Hoc si ita est. numquidnam mortui sunt. ut deos esse fortes decet. Quid enim interest eorum. aut mercede non sibi reddita vel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt. Non enim aliae gentes. memor patriae a Gallis iterum liberavit). fines imperii tueri magis quam proferre mos erat. Nam si post mille ducentos et 59 . Qualibet autem fide rerum vel iste vel Trogus scripserit (nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt). sed dii ab aliis diis forte vincuntur. mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo. constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum 8. quas pro sua quisque parte suscipiunt. qui per ipsum imperium (quamvis decedentibus succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur) paucis diebus vitae suae cursim raptimque transierunt. exercitum magnum et fortissimum collegerunt. sed brevissimum tempore in suo regno adhuc usque perdurat. a quibus adiuvarentur sui. qui Graecam vel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum. sicut ille. fugerunt. actuum suorum sarcinas baiulantes. quasi peritiores fabros imperii construendi atque servandi. Et paulo post: Ninus. atque inde rursus ad Persas. cum inter se belligerant. sensit ingratam. postremo donec vincerentur. An quia non diu fuerunt. quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa. Populi nullis legibus tenebantur. Italiam latissime et crudelissime vastaverunt 6. quando victor et expugnator adversissimae civitatis Romam. aut infideles dii sunt. Non itaque deos suos debuit colere civitas magis quam alios. 7. donec transferretur ad Medos 9.

ut tuto servarentur. Forculum foribus. quod tam diu conservatum est. id est a terra auferuntur. quem potissimum vel quos deos credant illud imperium dilatasse atque servasse. geniculis nodisque culmorum deum Nodutum. ut tam diu tot gentibus imperaret. sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus.. et similia conqueri. nisi regnum. Deinde quaeramus. quod hi. Cui non sufficere videretur illa Segetia. Quamquam Romanum imperium afflictum est potius quam mutatum. ut anima misera daemoniorum turbae prostitueretur. ut nihil universum uni alicui crederetur. cum tantae civitatis perversa consuetudine premeretur. isti attendant speculum suum. Haec autem paucissima ideo dixi. et metum dempserunt et errorem addiderunt 14. iuga montium deo Iugatino. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cloacinae tribuere aut Volupiae. frumentis vero collectis atque reconditis. quae ita suis quaeque adhibebantur officiis. quam Romani colebant.quod excurrit annos. si placet. unius Dei veri castum dedignata complexum. aut Vaticano. cui semel segetes commendarent. qui nec ad folliculum spicae. ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conservasse Romanum. praepositam voluerunt habere deam Seiam. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem invenire. quae poterat esse. erubescant. quod nec istis temporibus desperandum est. 9. ut spica exeat. Quod si ita est. deam Hostilinam. quia veteres aequare hostire dixerunt. Omissa igitur ista turba minutorum deorum vel aliquantum intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem volunt: hoc eius indicat sceptrum. maturescentibus deam Matutam. sicut quidem et in ceteris gentibus. De isto deo quamvis a poeta dictum convenientissime praedicant: Iovis omnia plena 12. Nec omnia commemoro.. deam Runcinam 10. Limentinum limini 11. omnino sufficit: tres deos isti posuerunt. involumentis folliculorum deam Volutinam. si ullus in eis pudor est. aut Cuninae. sed sata frumenta. nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret. Quis enim de hac re novit voluntatem Dei? An plures dii an unus qui et mundus sit (8-13) Quot sint dii rerum naturae servandarum. Cardeam cardini. 8. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum. ex tanta deorum turba. qui populis instituerunt simulacra. cur tam male tractatus est Romae. qui unum Deum solum sine simulacro colunt. cum vero iam essent super terram et segetem facerent. quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est afflictione recreatum. deam Tutilinam praeposuerunt. cum folliculi patescunt. hoc in alto colle Capitolium. cum runcantur. deam Patelanam. Quid de Iove dicendum. quamdiu sub terra essent. quae cunas eorum administrat. quando regnum Assyriis ablatum est. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limemque servare. aut Lubentinae. hunc Varro credit etiam ab his coli. quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perveniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus. florentibus frumentis deam Floram. cum segetes novis aristis aequantur. cuius praepositura parvulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuvaret in bello. ut. Nimirum ergo Iovis hoc opus est. nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua voce vanitatis. 60 . sed alio nomine nuncupari 13. Quando ergo Segetia curaret imperium. vallibus Valloniam praefecerunt. Physica ratio pensatur de Iove et diis locorum. quo Roma tam magna facta est. cui nomen est a libidine. deam Segetiam. sed rura deae Rusinae. qui infantum vagitibus praesidet. quae illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt. cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret. et quia homo est. quia me piget quod illos non pudet. lactescentibus deum Lacturnum. si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis vani homines dicerent. ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet. quae a voluptate appellata est. collibus deam Collatinam.

suis officiis distinctos. qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et (quod esset incredibile. temporis longitudo est. Quae ista iustitia est. inquiunt. et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos. nisi contestatissime probaretur) haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem instituta sunt eorundem deorum. ut aerem Iunonem subterfusam desuper amplectatur.. terra Plutoni? Et ne ipsi quoque sine coniugibus remanerent. puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esse quam terra quantalibet diversitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor vel tribus elementis corporeus completus est mundus: Minerva ubi erit? Quid tenebit? Quid implebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est. eamdem etiam Vestam volunt 25. Quis enim ferat. quod talia dicimus de diis eorum. additur Neptuno Salacia. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. Aqua vero sive superior sive inferior utique aqua est. et ambo isti coniuges et in duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Cur ergo aether datur Iovi. eorum veteres proderent. et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. tria potius elementa mundi esse. modo autem (ne sit necesse per cuncta discurrere) deus unus. aliud aerem. Nam sicut inferiorem caeli partem. quod. in aere Iunonem. suis aris sacrisque veneratos 23. quoniam habet maritum. non quattuor 17. Eamdem Terram etiam matrem deum vocant 24. soror et coniux. Cur illi etiam Iuno uxor adiungitur. qui est natus ex virgine. aliud Tellurem. Absit autem ut meretrix. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique virgo. nec inveniunt.10. in aethere accipimus. ad fabulas redis. ut vanescat in ancillis eius honorata virginitas? Si enim Vesta Venus est. inquiunt 19. una virginum. quod sicut ex virgine. Quodlibet igitur physicis rationibus et disputationibus asserant 26: modo sit Iuppiter corporei huius mundi animus. altera mulier? An potius tres. Rursus. alia coniugatarum. et haec duo elementa coniuncta sunt. .de Iove et diis addictis colendis moribus atque pueris. quae dicatur Soror et coniux 15? Quia Iovem. ita nihil ex igne nascatur. cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore. inquiunt 20. Quam totam vanitatem aboleri et exstingui utique ab illo oportuit. qui universam istam molem ex quattuor vel quot eis placet elementis constructam atque compactam implet et movet. aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus. Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas. cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos. modo inde suas partes sorori et fratribus cedat. cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint. ne filio Iunonis et cooperario Minervae facere videamur iniuriam. id est aerem. aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent: quid est quod mare Neptuno tribuitur. aliquando Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere. qui Saturnum colunt. fabularum est ista garrulitas. alterum superius. terram vero tamquam coniugem eamdemque matrem (quia hoc in divinis turpe non est) fecundis imbribus et seminibus fetet. alterum inferius. ut singula deorum coniugia dividerentur singulis elementis. quae etiam Vesta est. si aliquam partem implet et Iuno. inquiunt. una virgo. sed etiam mater est Iovis. alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum. si secundum istorum non poeticos. cum ista filia non sit amborum.. Eamdem Terram Cererem. Quid enim indignum dicitur. et ideo illi virgines solere servire. sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit 22. Aut si aetheris partem superiorem Minervam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iovis capite nata sit 18: cur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur. ut iam poetae tolerabiliora confingant. si caelum est ille et illa terra. nobis suscensere. modo totum simul cum aere sit ipse caelum. Non est ergo ille. inquiunt 16. et sibi non suscensere. 11. aliud Tellumonem putant. id est in gremium telluris aut terrae. sed sacrorum libros non solum Iuno. Iuno tenet. de quo multi a poeta nobilissimo dictum putant: Deum namque ire per omnes 61 . Neque de figmentis poeticis. ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina. Tempus ergo colunt. cum facta sint utique caelum et terra? Nam hoc quoque in libris suis habent eorum docti atque sapientes 21. Ecce fabulis non credatur et de diis meliora sentiantur: cur ergo non data est patri Iovis. Plutoni Proserpina. sine quibus civitas esse non potest. quod sit Iove superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Cur non de Iove ipso erga Saturnum iustitia ista servata est? An quia victus est? Ergo pugnarunt? Absit. antequam eas iungerent viris. Si enim haec ita essent. quia et hic aliquas differentias volunt esse atque in ipsa terra aliud Terram. modo sit aether. de quo dictum est Iovis omnia plena. Nunc vero omni modo affirmaverunt aliud esse aetherem. quo modo ei rite virgines a Veneris operibus abstinendo servierunt? An Veneres duae sunt. An uterque utrumque implet. etsi non sublimior.

ipse in Iugatino deo coniuges iungat. ut quidam volunt 30. partem Dei calcet. stulte dicitur. ipse levet de terra et vocetur dea Levana. quae omnes continet deos. ipse sit et Fortuna barbata. in diva Potina potionem ministret. coleretur. et cum virgini uxori zona solvitur. quibus eum placet esse mundi animum 31. cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit. qua vivificatur tota ista moles. ipse sit Diespater. ipse in aere Iuno. et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere. ipse in vagitu os aperiat et vocetur deus Vaticanus. quis non videat quanta impietas et irreligiositas consequatur. ipse sit Mutunus vel Tutunus. ipse in mari Neptunus. de pavore infantum Paventia nuncupetur. qui haberet omnia. Quod si ita est.. quam praefecerunt menstruis feminarum. isto compendio possent in illo uno omnibus supplicare (sic enim nemo irasceretur. vitae atque animae cunctorum viventium pro cuiusque nascendi sorte sumantur. 13. Liber in vineis. ipse sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sententias inspirando. quae adultos barba induat (quos honorare noluerunt. de voluptate Volupia. quae canere. Ceres in frumentis. quae possunt occurrere cogitantibus. quae venit. si unum Deum colerent prudentiore compendio? Quid enim eius contemneretur. dea Stimula nominetur. sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante. de stimulis.. in fabrorum fornace Vulcanus. ut. quibus ad nimium actum homo impellitur. Minerva in ingeniis 28. nondum interim quaero). potuisse offendi. qui est apud Graecos Priapus 29: si non pudet. qui partum perducat ad diem. 12. quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putaverunt et singillatim sacrificandum. ut volunt. sicut a nodis Nodutum. quod non sit pars Dei. quia rumam dixerunt veteres mammam. cum dicunt omnia sidera partes Iovis esse et omnia vivere atque rationales animas habere. si totus mundus est Deus. ipse Lucina. quae sunt innumerabilia. hi omnes dii deaeque sit unus Iuppiter. Quid? Illud nonne debet movere acutos homines vel qualescumque homines (non enim ad hoc ingenii opus est excellentia). in diva Rumina mammam parvulo immulgeat. quia in Iove sunt quem colunt. ipse dea Iuventas. et alia placari. in focis domesticis Vesta. de spe. et ideo sine controversia deos esse 32. in divinantibus Apollo. ipse sit postremo etiam in illa turba quasi plebeiorum deorum. ipse in aethere sit Iuppiter. praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur Priapus. Nam ut alia omittam. de actu Agenoria. ipse sit dea Mena. in merce Mercurius. Venilia.. partes Dei esse contendunt: non video quidem. Si autem sola animalia rationalia. sed quia barbas habet Fortunium nominarent). Saturnus in tempore. quasi suas virtutes vel membra vel partes. aras non statuant. ut hoc qualecumque numen saltem masculum deum vel a barba Barbatum. ipse opem ferat nascentibus excipiendo eos sinu terrae et vocetur Opis. in Termino terminator. quam Dei partem 62 . in terra inferiore Proserpina. haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi (non enim omnia dicenda arbitratus sum). ut ex ipsius anima. omnia ista partes eius sive virtutes eius. multo numerosioribus praeberetur. quae fata nascentibus canunt et vocantur Carmentes. sicut eis videtur. ipse cunas tueatur et vocetur <dea> Cunina. non metuunt paucis placatis toto caelo irato vivere? Si autem stellas omnes ideo colunt. Mars et Bellona in bellis. dici autem sine verecundia non possunt. Nulla quippe illarum praetermitteretur. quae sententia velut magnorum multumque doctorum est. in inferioribus etiam maris ipse Salacia. qui non singillatim coluntur. Haec si ita sunt (quod quale sit. ut deposito studio contentionis attendant. ipse invocetur et dea Virginensis vocetur. qui praetermissi essent. Diana in silvis. cum in illo uno nemo contemneretur) potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis. velut unius animantis haec tota vita est. in Iano initiator. id est totum ipsum Iovem. quae post praetextam excipiat iuvenalis aetatis exordia. in diva Educa escam praebeat. quo modo bestias ab eius partibus separent. alia concitari. quid infelicius credi potest. id est homine. Strenia dea sit strenuum faciendo. sed suam quaeque pars habet vitam a ceteris separatam. si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur. atque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia. quae numerare doceat. non vident quam multos non colant. nihil omnino remanere. si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est. cum ipse unus. si praeter alteram irasci altera potest. quae a parturientibus invocetur. sive sint. quid perderent. quam multis aedes non construant. . praesit fortuitis voceturque Fortuna. An Iuppiter ipse mundus vel eius animus. non sit alius. Si autem dicitur omnes simul.Terrasque tractusque maris caelumque profundum 27. in sideribus sol et luna et stellae.. ne praetermissae sive neglectae partes eius irascerentur: non ergo. sicut sunt homines. vel certe non Fortunam.vel ipsa ratio rerum humanarum sit. Si igitur irascuntur. quod calcaverit quisque. ut sit unum animal constans ex animo et corpore. Numeria. Camena. sed ipse in illis deabus. ipse praesit nomine Liberi virorum seminibus et nomine Liberae feminarum. in terra Pluto.

Quorum Iuppiter quia rex praesidet. quos vult esse victores? Hac dea favente et propitia. dum bellorum causas iniquitas excitat. sibi quemque vivere. nullum eorum esse partem cuiusquam. quae gentes non subditae remanerent? Quae regna non cederent? An forte displicet bonis iniquissima improbitate pugnare et finitimos quietos nullamque iniuriam facientes ad dilatandum regnum bello spontaneo provocare? Plane si ita sentiunt approbo et laudo. quae faciebat iniuriosos. ipsi pro suis partibus invocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem. si non lapis in Capitolio. ut sunt in urbe domus plurimae civium. Sed procul dubio felicitas maior est vicinum bonum habere concordem quam vicinum malum subiugare bellantem. Cur autem et iniquitas dea non sit vel externarum gentium. vocaverunt deam Agenoriam. quod utique parvum esset. Miror autem plurimum. cum quibus iusta bella gesta sunt. dii habentur. a quibus non colitur. "Quietem" vero appellantes. Utrum indicium fuit animi inquieti. Sed quia peius esset. ut possit esse quem vincas. eum quietem habere non posse? Ad quam vocat verus Medicus dicens: Discite a me. si Victoria dea est? Aut quid ipso Iove in hac causa opus est. Videant ergo ne forte non pertineat ad viros bonos gaudere de regni latitudine. deam Streniam. cum puer vapulat? Iam vero partes Dei fieri lascivas. quae faceret strenuum. Victoria eadem bella feliciter terminat. cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant omnes deos suas habere vitas. id est nimis desidiosum et inactuosum. deam Murciam. si Pavor et Pallor et Febris dii Romani esse meruerunt? His igitur duabus. impias atque omnino damnabiles quis ferre possit. cur non etiam ipsum regnum aliquis deus est? Cur enim non ita sit. an potius ita significatum est. quae ad agendum excitaret. publice illam suscipere noluerunt. sed verus Rex regum et Dominus dominantium 33 cognosceretur atque coleretur. Nam si hoc ipse non fecit. Quas enim hic partes Iuppiter haberet. quae praeter modum non moveret ac faceret hominem. et invenietis requiem animabus vestris 36. Hic primum quaero. An dii Romanorum imperio augendo faverint (14-34) Cur augendo imperio plures dii si Victoria faverit. cum aedem haberet extra portam Collinam 35. cur non et victoria munus eius habeatur? Quod profecto haberetur. quod. sed daemoniorum. Mala vota sunt optare habere quem oderis vel quem timeas. cum omnes occupati sint officiis et operibus propriis. Romani imperium tam magnum adquirere potuerunt. Aut si regnum munus est Iovis. non iniqua. ut iniuriosi iustioribus dominarentur. 63 . non impia. cum deos singulos singulis rebus et paene singulis motibus attribuerent. ut ait Pomponius 34. dii coluntur. regnum adiuvit ut cresceret. quoniam mitis sum et humilis corde. si Regnum etiam ipse appellaretur. ideo non incongrue dicitur etiam ista felicitas. id est aliena iniquitate et dea Victoria. qui cognosci et coli possunt. murcidum. Si ergo iusta gerendo bella. An Victoria ipse sit Iuppiter. quae possent beneficia eius putari. Iniquitas enim eorum. qui illam turbam colere perseveraret non plane deorum. cum ea. 14. si Victoria faveat sitque propitia et semper eat ad illos. quem alium deum opus tam magnum potuisse aggredi credant. etiam feriato Iove crevit imperium. etiam Iove vacante vel aliud agente. dii vocantur. Proinde belligerare et perdomitis gentibus dilatare regnum malis videtur felicitas. ut omnes non possint. ut essent cum quibus iusta bella gererentur et augeretur imperium. 15. Quid de dea Quiete sit dicendum. nec alter irruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augeri. his omnibus diis et deabus publica sacra facere susceperunt. quae faceret quietum. Augendo imperio bellum est iniustum et si Victoria terminetur. si quies et iustitia finitimorum contra se bellum geri nulla provocaret iniuria ac sic felicioribus rebus humanis omnia regna parva essent concordi vicinitate laetantia et ita essent in mundo regna plurima gentium. numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam cooperatam videmus.vapulare. iniquas. bonis necessitas. quia tam multi sunt. sicut appellatur illa Victoria. 16. deam Stimulam. sed omnes colendos. nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis. quae ad agendum ultra modum stimularet. ipsum credo ab eis putari regnum constituisse vel auxisse Romanum.

et quoniam et istae singulae species suas habent. semper est bona? Ipsa est ergo Felicitas: cur adhibentur diversa nomina? Sed hoc ferendum est. Ubi enim ipsa esset. iustitiam. sine ullo examine meritorum fortuito accidit hominibus et bonis et malis. Insaniunt mulieres Fortunae muliebris. quod eam rite matronae dedicaverint 39. Quo modo ergo bona est. si dea est et sub illo rege est. 18. Certe omnes deos utriusque sexus (si et sexum habent) non nisi bonos existimare debemus. aram meruit. quae sine ullo iudicio venit et ad bonos et ad malos? Ut quid autem colitur. quam boni habent praecedentibus meritis. ipsa ab illo impetretur. habitaculum illi se ipsum facit. posset ei audere resistere et suam potius facere voluntatem. An et ipsam. non quae meritis venit. 19. sed iterum. simul et bona esset et mala.17. ut non ipsae. Iuppiter mittit? Colatur ergo ipse solus. Quod quidem si verum sit. diversa sacra? Est causa. Nam si victoria dea est. qui nolunt habere merita. illis aliud? An illa. quibus dea possit Felicitas invitari. ut ab illa videantur et amentur. aliud fortuna? Quia fortuna potest esse et mala. malae fortunae. sed Angelum suum et faciat vincere quem voluerit. quae dicitur bona. Quid diversae aedes. Iovem igitur de omnibus rogarent. solet enim et una res duobus nominibus appellari. quae dea est. quam Fortunam vocant. iniquum non potest. prudentiam. quicumque scimus quid sit. non saltem muliebris. sed in malignum daemonem repente convertitur? Quot sunt ergo deae istae? Profecto quotquot homines fortunati. mirari nos non oportet. Quae deae sint Virtus et Fides. his aliud. ut simulacrum eius. non enim potest ei iubenti et eam quo voluerit mittenti Fortuna resistere. hoc excellentes rei publicae populorumque rectores. quem deorum regem pro sua opinione confingunt. Tantum sane huic velut numini tribuunt. An Felicitas et Fortuna deae sint. quo misisset Victoriam. hoc est uno tempore. felicitas non erit. hoc alii philosophi. quae quidem si dea esset. quod et Fortuna dea putatur et colitur? An aliud est felicitas. Virtutem quoque deam fecerunt. quae fortuito accidit. cum talia deliramenta non apud poetas legebant. Si autem suos cultores discernit. non fortuito venit. aliquando mala? An forte quando mala est. cuius consilium occultum esse potest. quod deam victoriam Iuppiter mittat atque illa tamquam regi deorum obtemperans ad quos iusserit veniat et in eorum parte considat? Hoc vere dicitur non de illo Iove. cuius primum et maximum officium est. quod illa dea locuta est. sed in templis colebant. fortuna non est. iam merita sequitur. quod mittat non Victoriam. unde etiam Fortuna nominatur. nisi ut homines recte vivere non curarent conciliata sibi Fortuna. sed virilis potius loqueretur. et victoriae iungitur vel maritus vel frater vel filius? Talia quippe isti de diis opinati sunt. quo voluerit. Aut certe istam mali colant. quia felicitas illa est. hoc est bonae fortunae. Hoc Plato dicit 37. Nam cum sint et alii plurimi simul. felicitas autem si mala fuerit. ut suos cultores plerumque praetereat et suis contemptoribus haereat? Aut si aliquid proficiunt cultores eius. Sed illos miror appetitores 64 . quod et Felicitas dea est? Aedem accepit. sed de illo vero Rege saeculorum. Non enim. dea non est. a quo solo dari potest. Sed cur et Fides dea credita est et accepit etiam ipsa templum et altare? Quam quisquis prudenter agnoscit. etiam locutum esse memoriae commendaverint atque dixisse non semel. et omnis falsorum deorum turba vanescet. non veris attribuenda numinibus. 20. putarentur tantum miraculum muliebri loquacitate finxisse. quae simulacrum dedicaverunt. Unde autem sciunt illi quid sit fides. ei uni tantummodo supplicarent. multis fuerat praeferenda. Ipsa ergo sola coleretur. sed donum Dei est. Fuit enim Fortuna loquax et muta Felicitas. quae ita caeca est passim in quoslibet incurrens. Et nunc quia dea non est. Ubi est definitio illa Fortunae? Ubi est quod a fortuitis etiam nomen accepit? Nihil enim prodest eam colere. diversae arae. quae nulla substantia est. ut quid aliud. ut in verum credatur Deum? Sed cur non sufficerat Virtus? Nonne ibi est et Fides? Quando quidem virtutem in quattuor species distribuendam esse viderunt. quorum artes atque versutias hinc potius isti advertere debuerunt. si fortuna est. ut prosit. quod iustus ex fide vivit 41. quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si Fortuna loquitur. numquid. qualia si poetae fingerent atque a nobis exagitarentur. cur non deus est et triumphus. An forte dicunt. Non enim malignis daemonibus etiam sic difficile est fallere. Quo modo ergo dea Fortuna aliquando bona est. et tamen se ipsi non ridebant. responderent isti ridenda esse figmenta poetarum. Quid. temperantiam 40. quod a matronis dedicatum est et appellata est Fortuna muliebris. fortuna vero. sacra congrua persoluta sunt. quid boni non esset? Sed quid sibi vult. si ipsa esset. fortitudinem. in partibus iustitiae fides est maximumque locum apud nos habet. inquiunt 38.

etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas. deae Adeonae adeuntes. habenti felicitatem. Verum tamen ubi est virtus et felicitas. Abeonae abeuntes. deo Aesculano et filio eius Argentino. id est acutos faceret. et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium. cui virtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda complectitur virtus. quis pistor. deo Honori. eo modo nulli dubium esse asserens ita esse utilem cognitionem deorum. Marti et Bellonae. Miror autem. nomen artis Latinos traduxisse putaverunt 44. ideo colebatur. non dea. deae Victoriae. ut hoc ei conciliata donaret. cum eius nomine nonnulli Romani principes non parvam gloriam compararint? Cur denique fortitudo dea non est. Unde ab eo. vel a Minerva petendum esset. quae adfuit Mucio. propter aegros medicus vel Apollo vel Aesculapius vel ambo simul. quos coli oporteat a Romanis. quia et aurea subsecuta est. cum pro exercitu se voverunt? Si tamen his omnibus vera inerat fortitudo 42. quod Argentinus non genuit Aurinum. a quo quid utensile petere possit. sed vivere omnino neminem posse. quod pro ingenti beneficio Varro iactat praestare se civibus suis. quae sicut voluerunt pro sua opinatione finxerunt. cum se pro patria in abruptam terram praecipitem dedit. ut pecuniosi essent. ut fructus uberrimos caperent. 22. ne faciamus. sed Dei donum est. cum posset magno facilique compendio una dea Felicitas cuncta conferre. si bonum aliquid est latitudo regni atque diuturnitas. Sed si virtus non nisi ad ingeniosum posset venire. scire quem cuiusque causa deum advocare atque invocare debeamus. quis tector. ut bene belligerarent. non deas? Si autem putatae sunt deae. cur non dicatur et virtutem ipsa conferre. quem doctorem. vel facillime pellerentur. diis agrestibus. si ignoret quisnam sit faber. ut eis ingeniosi filii nascerentur. propter hostes depellendos diva Pellonia. si adesset Felicitas. unde modo non agitur. quae tamen extra in aedibus propriis altaria meruerunt. verum etiam dicit quid ad quemque pertineat? Quoniam nihil prodest. inquit. Ex eo enim poterimus. cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est. quare sapientia nulla numinum loca meruerunt? An quia in nomine generali ipsius virtutis omnes coluntur? Sic ergo posset et unus Deus coli. et maxime ipsi divae Fructeseae. unde. Quid doctrinae vel a Mercurio. quod Graece dicitur virtus. ut bene coniugarentur. inveniant si possunt aliquid. quid opus erat deo Catio patre. quando quidem etiam virtutem consequi felicitas magna est? Varro testis est cuique deo aliquid spectare. quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti virtutem. sicut Saturno Iovem. post argentea. quem ducem.multitudinis deorum. saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. inquit. nec ipsi potuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos providere). omnia optanda felicitas. quare aliis tam multis deabus iniuriam fecerint praetermittendo eas. si autem dea est. hominis alicuius medici nomen formamque nosse. haec enim veri Dei munera sunt. deae Menti. Felicitas maxime invocanda quia ab ipso Deo est. Hoc etiam alia similitudine affirmat dicens. rogaretur: una Felicitate praesente et tuente vel nulla mala exorirentur. conferret hoc parentibus eius cultoribus suis. sed vanitas facit. deae Ruminae sugentes. deo Statilino stantes. ut bonam haberent mentem. Has deas non veritas. ut non accederet. cum. sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes. nec solum ad bona capienda quisquam alius. Quid ergo erat necesse propter haec bona vel animi vel corporis vel externa tantam deorum turbam colere et invocare (quos neque omnes commemoravi. diis nuptialibus. nec dea Robigo. non solum bene parerent. ut mimi 65 . Sed in illa una virtute et fides est et pudicitia. deo Volumno et deae Volumnae. ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt. si fides dea est. quae adfuit Curtio. quia prius aerea pecunia in usu coepit esse. sed neque ad depellenda mala quaereretur? Cur enim esset invocanda propter fessos diva Fessona. deae Cuninae iacentes. Quid est ergo. Quid opus erat parturientibus invocare Lucinam. quem adiutorem assumere. cuius partes ceteri dii putantur. Quare prudentia. ut honorarentur. quae adfuit Decio patri et Decio filio. ut vincerent. quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit. quia. deae Pecuniae. ut spinas ex agris eradicaret. quibus similiter aedes et aras dedicare potuerunt? Cur temperantia dea esse non meruit. ut bona vellent. Quem deum isti si haberent. 21. ad eamdem pertinet felicitatem: cur non intellectum est dona Dei esse. si sciatur quam quisque Deus vim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. quia non solum commemorat deos. qui catos. ut haec daret. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute et Felicitate tractamus: si felicitas virtutis est praemium. non modo bene vivere. Si Iuppiter. non ipsae sunt deae. cum virtus omnia se cum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque vivendi virtus a veteribus definita est 43. cum dexteram porrexit in flammas. si nescias eum valetudini opitulari atque ita ignores cur ei debeas supplicare. deo Vaticano vagientes. Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium. ita et patri Argentino et avo Aesculano Aurinum praeponerent. quando esset grande periculum? Nec deus Spiniensis.

si vera monstraret. et adhuc nemo felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset vera felicitas. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum. si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex. cur non ipsa una quae coleretur constituta est. si hanc deam propitiam non haberet. Picum. Martem. nullus autem invenitur. Aut si non cederent. quae illis regem fecerat Iovem.. a quo essent omnia bona. sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret. quos Selectos vocant 47. et si unum verum Deum. Ipsi ergo dii si per auguria vel quolibet modo eos posse consuli putant.. Et potior est felicitas regno. per augurium quaesivit. Nam sicut habent eorum litterae. quod et tam sero et non ad honorem. ubi aedes maior atque sublimior Felicitati construeretur. Vulcanum. An forte iuste est indignata Felicitas. Terminum. Praesente quippe Felicitate omnis pavor et pallor non propitiatus abscederet. de hac re consulerentur. Quis non huic gratias ageret.quia una esset divinitas. quia multi erant illic. Tiberinum. unde omnis boni voti petendum esset auxilium. a Lymphis vinum 45. Marte. utrum vellent Felicitati loco cedere. quod neque inter deos Consentes. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum civilium infelicitas subsecuta est. ab diis aliis cerneret praeoccupatum. quod ei fecerunt tres dii. 23. ut hoc vix homines doctissimi scirent. sed ad contumeliam potius invitata est. Lunam. ubi Capitolium constitutum est. Terminus et Iuventas 48. Mars. qui ei dignior aptiorque videbatur. 3. postea deus fieret. Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba videre non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse novos Pavorem atque Pallorem propitiandos non introduceret. quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat. nisi.. . qui esse vellet infelix. ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis. quae posset universa conferre et compendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Cur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Cur ipse Romulus felicem cupiens condere civitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid diis ceteris supplicavit. Deinde quid est hoc. nec inter deos. quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. 2. 23. Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum. 23. atque ideo Capitolium ita constructum est.. sed pulsus aufugeret. ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pavor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum. quod fieri non potest. . Opem.. cur non vel illustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat. si consuleretur. profecto cederent Felicitati. ubi vera non erat pietas? Pietas est enim verax veri Dei cultus. Sed ipsi etiam. utrum concedere locum vellent Iovi. ut ipsum verticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. Iuventatem. 1. 23.. quot daemoniorum. hominibus colendum doceret? Felicitas recens dea. et optemus a Libero aquam. faceret Iuppiter.solent. qui se timeat fieri regem. sed crimina colentium? .. ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua 66 . si deam istam nosset aut coleret. qui non cesserant Iovi.. Iuventate contemptus est. Sed (unde nunc agitur) si libri et sacra eorum vera sunt et Felicitas dea est. non id contemptu eius facerent. atque ipsi inde cedere omnes voluerunt praeter illos quos commemoravi. sicut a Termino. etiam ipse Iuppiter cederet.. 4.. quos dicunt in consilium Iovis adhiberi 46. Solem. inter quos etiam deam Cloacinam. Non enim quispiam resisteret Felicitati. Lucem et quoscumque alios addidit. qui maiori et regi suo nullo modo cedere loco voluerunt. Martem.. cum rex Tarquinius Capitolium fabricari vellet eumque locum. non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi voluntate cessuros. Magna sane utilitas. qui se nolit esse felicem. Iovem. nec ut putant. si forte aliorum aedibus vel altaribus iam fuisset locus occupatus. quando nihil deesset.non tribuit Romanorum reipublicae felicitatem.. non cultus falsorum tot deorum. Cur enim non aliquid melius quam ipsi Iovi? Nam quae etiam Iovi regnum nisi Felicitas dedit? Si tamen cum regnaret felix fuit. Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda visa est. Nemo enim dubitat facile inveniri hominem. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent cives.cui omnes auxilium peterent. Nullo modo omnino. Faunum. Felicitas constituta est? Templum aliquod ei fieret.

non Pomum. cui non sufficit munus eius. quae dat virtutem. quorum cor non nimis obduruit. ut haec nescirent munera divina esse.. 26. earum rerum nominibus appellabant deos. sicut a bubus Bubonam. ubi haec dictitantur cantitantur actitantur. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent. quia id quod neglectum fuerat factum est. atque ita ipsa a se ipsa peteretur. qui eam dare possit. quae concordiam.. non Bellum. Non est ipse. Cum ergo ille qui somnio commonitus 67 . sicut a cunis Cuninam. severissime vindicarunt. Sed postquam Iovi templum insigne ac sublime constructum est. quae dat pecuniam. si dea est): quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere. et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur. Cui autem sufficit (non enim habet homo quid amplius optare debeat). ut Pecunia dicta est dea. in quibus et ipsum eorum regem Iovem: quia nomen eius. in senatum nuntiaret. qui tam multos colebant deos. non Bovem: aut certe nulla vocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur. inquiunt. sed contra instituta maiorum. munus est Dei: ille Deus quaeratur. eum appellare voluerunt. iste pueri pulchri impudicus amator et raptor. qui panem pictum lingit et ab homine. quam credebant ab illo dari. sicut a segetibus Segetiam. non omnino pecunia dea ipsa putata est. ita Virtus. sed numen illud attenditur a quo felicitas datur. sicut a bello Bellonam nuncupaverunt. serviat uni Deo datori felicitatis. ut vix inveniatur qui Summani nomen. Ista nobis reddita ratione multo facilius eis. Cur ergo ludi scaenici. unius templum frequentaretur a civibus qui felices esse vellent.ipsamque felicitatem unius dei esse donum. placatos se esse monstrarunt. quia neglectum est aliquid. <sicut> a pomis Pomonam. non petit. Victoria. obstinatione superbae voluntatis offendens. sicut carere non potest fame. Physica ratio disseritur deos unius dei esse munera. cui nocturna fulmina tribuebant. Merito displicuit viro gravi divinorum criminum poeta confictor.multitudine derelicta coleretur una Felicitas. Ita. qui verum habet. Honor. non deos 50? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi. quoniam. non Cunam. se saltem legisse meminerit. cum felicitas dea dicitur. neque ipsum Iovem cum tantis iniuriis colendum putarent. Concordia. 24. Illi. a quo daretur felicitas. ait Tullius. et sufficit. Libet autem eorum considerare rationes. ut ludi Romani instaurarentur. illi non sufficiat hic deus. aliqua vocabula inde flectentes. quam possis a se ipsa impetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam loci dignitate debuerunt. inquam. quas ab eis sentiebant dari. sed utique ab illo. deorum honoribus exhibentur. quem iam colebant. quorum esset nemo qui nollet. quam stultorum hominum multitudo vana sectatur. inquiunt. qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit. Dei dona deos sibi faciens et ipsum. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum. non Segetem. . Sicut enim apud ipsos legitur 49. 25. maiores nostros insipientes fuisse credendum est. inter res divinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum. quorum deorum nomina non inveniebant. quod verum est. quod audire iam non potest. cladem nisi fieret praenuntiarunt. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem velit accipere vel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit (habet autem. qui populo spectante ad supplicium duci iussus est. quem nesciebant. ipse colatur. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem. et hoc senserunt homines. ideo ipsius rei nomine. quae ab omnibus petebatur. quod primo eorum die in quodam scelerato. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis. satis ergo indicarunt nec ab ipso Iove dari posse felicitatem. non utique alium vel aliam. quem nominant Iovem.. an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi dii ista suis honoribus exhibenda flagitaverunt. uni supplicaretur. coluerunt magis quam Iovem. Sic enim carere non potest infelicitate. ignorabant. quae dat victoriam. numinibus videlicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. Romani veteres nescio quem Summanum. Inter eorum commemoratur virtutes et miranda facta quod dicam. propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit. Sed Fingebat haec Homerus. cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas. Iste alienarum dicitur adulter uxorum. qui honorem. ad quem diurna fulmina pertinerent. Confirmo prorsus a quodam deo. Dii sibi tribui flagitant ludos scaenicos. a qua daretur felicitas. Si autem felicitas dea non est. atrociter imperarunt. cuius ea dona sunt. et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos 51. non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis.. persuadebimus fortasse quod volumus. Usque adeone. eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur. non ipsa quae datur. nomine ipsius Felicitatis inquirerent.

homine abiectior? Iste daret felicitatem. ne talia sibi iubeant exhiberi. qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. eo illi fit a vobis maxima iniuria. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani. et sic omnia quae retexere piget. secunda nocte hoc idem rursus severius imperatum est: amisit filium. vi compulsos esse exhibere talibus diis. Quid aliud? "Quod eorum qui sint dii non habeant civitates vera simulacra. eisdem litteris non tacetur: quia sic videlicet deos deformant. quod habeat aliqua supervacua. Praeclara religio. nam falsa esse non putat. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iovem turpissimi histriones cantabant. si per eorum sollemnia non agantur. quo confugiat liberandus infirmus. Sic ergo et regnum invito quidem Deo vero nullo modo habere possent. tertium a principibus civitatis. Sed non te audiunt. alium adulterare. quod homines fuerint et humana condicione defecerint". recepta. si de illis ista fingantur. agebant. quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? Dii augere imperium non potuerunt. Iam vero si adversus eos Iovem interpelles. ut nec bonis hominibus comparentur. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum 53. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda. quae recto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur. si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum. si potes. aliqua etiam quae obsit populis nosse. nisi diabolo serviretur? Itane iste Romanum conderet dilataret. quae prolata in multitudinem nocent? "haec. et cum veritatem qua liberetur inquirat. Iovem ipsum converti in bovem aut cycnum. prava docent. sed eam potius iniuriam ferre non possunt. sic item aliquid aliter turpiter atque inepte dicere ac facere. quod multa de diis fingantur indigna. Tum vero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit atque in lectica allatus est in senatum: expositoque somnio. cum alium faciant furari. conservaret imperium. Quis non videat. in morbum incidit acrem et horribilem. turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam. quibus deos dilacerari videbant. Castorem. proditur enim ab doctis. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis importastis ista pontifices: deos ipsos roga. placebant. maxime ob eam causam. se non subtraxerunt. cui talia displicebant. subditos homines malignis daemonibus. de quibus impune finguntur. qui tam infeliciter colebatur. quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iovem nuncupatis. 27. daemones sunt. victas duas a Venere Troiam evertisse. Quod dicere etiam in libris Rerum divinarum Varro ipse non dubitat 56. vel potius accusantur honoribus. Tertia nocte dictum est homini. Saturnum liberos devorare: nihil denique posse confingi miraculorum atque vitiorum. 28. ne tales honores diis immortalibus deferant. ut cum aliqua concumbat. Poeticum sane deorum genus cur Scaevola respuat. et nisi ita coleretur. credatur ei expedire quod fallitur. qui sanum sapit. Aesculapium. Pollucem. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari 52. sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt 57. Romanum imperium augere et conservare potuissent. Nullo igitur modo dii tales. Haec pontifex nosse populos non vult. Si illud fingebatur. tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis. secundum non congruere civitatibus. Primum genus nugatorium dicit esse. ille irasceretur. Hoc enim si possent. ludos tolle. honorabilius digniusque coluerunt. quam si de illis vera dicerentur. Expedire igitur existimat falli in religione civitates. Relatum est in litteras doctissimum pontificem Scaevolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis. continuo valetudine. hoc est ludis scaenicis. diis vero istis falsis et multis ignoratis sive contemptis atque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum 68 . maior est deorum iniuria. et ipsos scaenicos non turpes iudicaverunt. non esse deos Herculem. quamvis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream. O Scaevola pontifex maxime. dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet. Quae sunt autem illa. deam homini nubere. ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. quia non fecit. inquit. praecipe populis. quibus instigantibus ista iussistis.erat postero die iussa facere non ausus esset. solet enim et a iuris peritis dici: superflua non nocent 54. alterum a philosophis. quando coleretur. si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur. pedibus suis sanus abscessit. quod verus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra 55. Cum etiam sic non auderet. quovis Romano. immineret. infelicius irascebatur? Scaevola simulacra reiciens tria esse deorum genera dicit. ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur. si non faceret. qui talibus placantur. quando et a morsibus poetarum. De supervacuis non magna causa est. qui eos in huiusce modi rebus divinis. a quo regitur totus atque administratur hic mundus. Graecis potius donum tam grande conferrent. quod non ibi reperiatur atque ab deorum natura longe absit. quod maior ei poena.

cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parte defenderent. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui. qui Deo debetur. verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt. qua exercitus destitutus mox etiam ipso hostili vulnere exstincto in tantam est redactus inopiam. quia et ipsi. Quamquam haec si vera sunt. aliquotiens Romanus exercitus fusus est. dum consuetudinem civitatis timet. significatum est. dii bellis proeliisque caruerunt. parum valebant. etiamsi illa vana esse sentiebant. quae ipse secundum Stoicos videtur docere: Non enim philosophi solum. Viderunt haec intellegentiores gravioresque Romani. sed etiam (ut cum Titanis aut cum Gigantibus) sua propria bella gesserunt. salvis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. quando Iulianus deorum illorum oraculis deditus immoderato ausu naves iussit incendi. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani voluntate mutati sunt termini imperii Romani. ut inde nullus evaderet undique hostibus incursantibus militem imperatoris morte turbatum. Nec vero. qui est benedictus in saecula 60. a quo mitterentur sancti viri et veraciter pii. non quidem tanto detrimento. quod dii cesserint Christo. sed daemoniorum. indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis ita loquens: Videtisne igitur. Armeniam. Vano igitur augurio deus Terminus non cessit Iovi. nam qui totos dies precabantur. religionem laudare maiorum eamque a superstitione velle seiungere. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt vanitatis. sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium. coniugia. quibus alimonia portabatur. creaturae potius quam Creatori. accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias. qui cessit Hadriani voluntati. Mesopotamiam. omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. sive hic haberent sive non haberent. Disputat apud eum Quintus Lucilius Balbus in secundo De deorum natura libro. Non enim confessuri sunt. Aliud est enim non cessisse. quantumcumque haberent. Quis non intellegat eum conari. antequam denique ista scriberentur. nisi placito pacis illic imperii fines constituerentur. Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum. inquit.haberent. Nam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt. exhibendum putabant: Servientes. quae daemonicis ritibus fuerat obligata. inquit. naturae tamen rerum sub unius veri Dei regimine atque imperio constitutae religiosum cultum. Persarum concessit imperio 58. Cicero augur irridet auguria et irridet homines corvi et corniculae vocibus vitae consilia moderantes 61. qui omnia esse contendit incerta. et cum ipse superstitiones ex natura rerum velut physicas et philosophicas inserat. Nam et perturbatis animis inducuntur. ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis ratio sit tracta ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Iovi. 29. ut sibi sui liberi superstites essent. Ita evacuata est pulchritudo auspiciorum. iuventutem etiam Romanam propter deam Iuventatem nemini esse cessuram. et post haec acciperent sempiternum. Falso auspicia vaticinata Romanos numquam cessisse. ut fabulae ferunt. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat. summaeque levitatis 62. Assyriam. superstitiosi sunt appellati 63. quo Inventas illa non cesserat Iovi. Tullius fabulis et simulacris indignatur. ut deus ille Terminus. quae de libris eorum proferimus. sed quo modo id possit non invenire? Si enim a 69 . plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse videatur. indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem. Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. non habent omnino quid timeant. et immolabant. Receptis quoque alio tempore provinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit. aliud unde cesseras redisse. nec solum. Sed antequam Christus venisset in carne. sed contra consuetudinem civitatis. hoc est versus in fugam. cui non cedere pulchrum esset. cessit etiam Iuliani temeritati et Ioviani necessitati 59. Huius Dei veri erat auxilium necessarium. Martiam gentem. non deorum. genera praeterea. ut ait Apostolus. remansit contra Iovem contumacia. qui pro vera religione morerentur. 30. Sed iste Academicus. Martem et Terminum et Iuventatem nec Iovi regi deorum loco cedere voluisse? Sic enim. ut falsae a viventibus tollerentur. nemini locum quem teneret daturam. ut apud Homerum. inquiunt. Ille namque tres provincias nobiles. id est Romanam. falsumque ostendit auspicium. et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem civitatibus in angustum fuerant coartati. cognationes. ubi hodieque persistunt. et gens Martia superantibus atque irrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est. sed media tamen compositione defixi. quantum concesserat Hadrianus. qui Iovi cedere noluerunt. Et formae enim nobis deorum et aetates et vestitus ornatusque noti sunt. ad religionem vero. quod paulo ante commemoravi. ut eum auspicia ista pro adversario ponerent.

a quo mundum crederet gubernari. 2. ac per hoc. aliter existimare populum expediat. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur. ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam in vetere populo esset. Quod utique non aliam ob causam factum videtur. debere si dicit. Veteres regendae reipublicae plures deos invenerunt. atque in tam proximo inventus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur. ut dicat. acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere. qui has superstitiones. tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset. qui et deceptores et deceptos pariter possident. implicat et ipsum. Quibus verbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia. qui eum crederent animam mundum gubernantem. quaecumque tales viri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt. qui totos dies precabantur et immolabant. cum ad deos colendos multis locis velut religiosus hortetur. Quod vero non ait "errorem tradiderunt". Haec cum ita sint. castiusque existimat sine simulacris observari religionem. Hic certe totum consilium prodidit velut sapientium. ut tradita est. et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. quamvis non iudicio proprio. per quos civitates et populi regerentur. si eam civitatem novam constitueret. quem dolemus in rebus divinis ludos scaenicos. Quapropter cum solos dicit animadvertisse quid esset Deus. sed etiam. 32. 31. qui nolunt advertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum Spiritus impertiti. sed "addiderunt:" iam utique fuisse etiam sine simulacris vult intellegi errorem. quae ipsam quoque animam condidisset. etsi nondum tenebat quod veritas habet (Deus enim verus non anima. quod eum diceret esse animam. Deum verum esse sentiret. unum Deum colendum fateretur atque suaderet.. nisi evidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse vera. quas iste Balbus velut balbutiens vix reprehendit. qui instituerunt (quod iste reprehendit) deorum simulacra diversa aetate et veste distincta. verum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum servitute subvertit. id est veteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. quantolibet eloquio se in libertatem nitatur evolvere. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur. Varro vulgi consuetudinem suscipit. et ad eum finem illa scribere ac perscrutari. nisi tacerentur. Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. qui primi simulacra deorum populis posuerunt. qui. implicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores atque cultores. quod hi soli ei videantur animadvertisse quid esset Deus. prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret. Agamus itaque Christiani Domino Deo nostro gratias. nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi. Dicit etiam idem auctor acutissimus atque doctissimus. Quod si adhuc. inquit. sed animae quoque est effector et conditor). non potius et animae Creatorem. deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur. per altissimam Christi humilitatem. Dicit etiam de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. quae non sibi tantum contemptui essent. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. ad eos redarguendos proferuntur. sed etiam ipsi vulgo despicienda viderentur. et sine simulacro colendum esse censeret. . Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam. Quid ipse Varro. nec dubitat eum locum ita concludere. confiteri ea potius occulta Dei voluntate compulsi sunt quam persuadere conati. sed ei qui fecit caelum et terram. castius dii observarentur 64. nisi 70 . non caelo et terrae sicut iste disputat. quis non videat quantum propinquaverit veritati? Si enim aliquid contra vetustatem tanti posset erroris. nec quod in hac disputatione disertus insonat. tametsi falsa sunt. ut naturam potius incommutabilem. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem..maioribus illi sunt appellati superstitiosi. 1. 31. eos civitatibus suis et metum dempsisse et errorem addidisse. mansisset. ut potius eos magis colere quam despicere vulgus velit. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos. quae civitatem Romanam instituisse commemorat. ut. motu ac ratione mundum gubernantem. numquid et illi. per fidem martyrum pro veritate morientium et cum veritate viventium non solum in cordibus religiosis. posuisse. necesse habebat ista venerari. mutire auderet in populi contione. quae non modo vulgo scire non sit utile. profecto et unum deum. Ego ista conicere putari debui.etsi uni Deo cultus exhibendum intellegat. per Apostolorum praedicationem.

Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt. tamen feliciore mansissent. De argumento. quod deorum falsorum usquequaque simulacra arae.quia hominum velut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere et in eo ipso non solum colere. in ipsius unius Dei esse posita potestate. mella sine Mellona poma sine Pomona. ne eius cultores adhuc in provectu animi parvuli haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. Nec consecraverunt aliquam deam Manniam. et quae illis temporalibus rebus significaretur aeternitas. non in multorum falsorum. Causam Romani imperii omniumque regnorum nec fortuitam esse nec in stellarum positione consistere. sine Educa et Potina escam potumque sumpserunt. impia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis. sine invocatione Neptuni mare transeuntibus divisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit: felicitatem vero non dat nisi bonis. pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplicandum putarunt. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt. ubi occultum erat novum. Sine dea Rumina suxerunt. Et hoc est sacramentum veteris Testamenti. a nobis putaretur esse confictum. possidere non possunt. quando earum partus. ab uno vero Deo multo felicius acceperunt. sine tot diis puerilibus educati sunt. quibus solis inhiant qui meliora cogitare non possunt. 3. et prorsus omnia. sed daemonum similes. quos fallendo deceperint. et in quibus Dei donis esset vera felicitas. illius unius veri Dei providentia est. sine Cunina in cunis fuerunt. quibus maxima est fallendi cupiditas. Quis autem infirmus et indoctus evaderet simul fallaces et principes civitatis et daemones? Summus Deus vera felicitas. cum legeretur in nostris. quo similiter subditos possiderent. De Esau et Iacob geminis multum inter se morum et actionum qualitate disparibus. 4. ne forte. ubi nemo iam serviet. Nymphas Lymphasque coluerunt. non fortuna. Et si non in eum peccassent. ipse dat regna terrena et bonis et malis. sed Dei sui munus habuerunt. sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis. sine Bubona boves. Hanc enim possunt et non habere et habere servientes. sed imitari etiam daemones. quamvis nondum in manifestatione praedicantibus. et hic dandus huius prolixitati modus. quae vana esse noverant. ea. et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore. Sine Segetia segetes. de codicibus eorum probetur. ut miris modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret. cui tamen ordini temporum non subditus servit. sine cultu Priapi coniugibus mixti. luci templa evertuntur et sacrificia prohibentur. non sane iusti. possunt et non habere et habere regnantes. ut. 71 . intellegentibus et tunc spiritalibus. religionis nomine populis tamquam vera suadebant. 7 LIBER V BREVICULUS 1. hoc modo eos civili societati velut aptius alligantes. 34. quando de caelo manna sumpserunt. Sicut enim daemones nisi eos. nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit. Nec Lucinam mulieres illae invocaverunt. Iam quod sequitur in volumine sequenti videndum est. quia Deus est. Deus igitur ille felicitatis auctor et dator. sic et homines principes. et sine victoria quidem non vicerunt. quos colendos Romani antea crediderunt. non eam tamen deam. quia solus est verus Deus. 33. De geminorum simili dissimilique valetudine. populum suum in Aegypto de paucissimis multiplicavit et inde signis mirabilibus liberavit. Unus Iudaeorum populus uni Deo servivit. quod ex rota figuli Nigidius mathematicus adsumpsit in quaestione geminorum. quem ad modum hoc fuerit tanto ante prophetatum. notissimo sibi. neque hoc temere et quasi fortuito. 2. quod illic promissa et dona terrena sunt. ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare volentium manibus ipse servavit. quae tamen plena in ea vita erit. sine diis coniugalibus coniugati. Itaque ut cognosceretur etiam illa terrena bona.

sed connexionem causarum ex Dei voluntate pendentem fati nomine appellant. 12. De universali providentia Dei. De his. quia per ipsum vitia maiora cohibentur. 22. Quae sit Christianorum imperatorum et quam vera felicitas. in quo Radagaisus rex Gothorum. quibus utilia sunt Romanorum exempla virtutum. cum sit vitium. 6. a quo est omnis potestas et cuius providentia reguntur universa. 16. ut Deus verus. 7. An voluntatibus hominum aliqua dominetur necessitas. De fide ac pietate Theodosii Augusti. De praescientia Dei et libera hominis voluntate contra Ciceronis definitionem. 15. cum tanta Romani gesserint pro humana gloria et civitate terrena. Tempora exitusque bellorum ex Dei pendere iudicio. quas Constantino imperatori Christiano Deus contulit. quam Deus reddidit bonis moribus Romanorum. 11. De prosperitatibus. qui non astrorum positionem. De electione diei. qui. LIBER QUINTUS UTRUM RERUM GESTARUM RATIO SIT AN NON Quae de fato aut ratione praemittantur in rebus humanis pensandis (1-11) 72 . . 24. quamvis non eum colerent. 23. eorum augeret imperium. ob hoc virtus putatur. Quibus modis convincantur mathematici vanam scientiam profiteri. quo uxor ducitur quove in agro aliquid plantatur aut seritur. quoniam iustorum gloria omnis in Deo sit. De mercede sanctorum civium civitatis aeternae. 25. daemonum cultor. cuius legibus omnia continentur. De geminis disparis sexus. Quo fructu Romani bella gesserint et quantum his quos vicere contulerint. Quam alieni a iactantia esse debeant Christiani. 13. De resecando amore laudis humanae. 8. 14. Quo inter se differant cupiditas gloriae et cupiditas dominationis. 10. De bello. De amore laudis. si aliquid fecerint pro dilectione patriae aeternae. 26. Quibus moribus antiqui Romani meruerint. 17. Romanum regnum a Deo vero esse dispositum. De mercede temporali. 21. 9.5. Tam turpiter servire virtutes humanae gloriae quam corporis voluptati. 18. 20. uno die cum ingentibus copiis suis victus est. 19.

qui ea dicunt esse fortuita. ut quasi locutio quaedam sit illa positio praedicens futura. genere humano decernente fuerat evertenda. Sed illi. linguam corrigat. Quoniam constat omnium rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem. non solum eorum qui veram religionem tenent sed <et> qui deorum qualiumcumque. in actionibus. ita primordia conceptorum affici potuerunt. quod aliqui alienant a Dei voluntate 2. In hac causa multo est acceptabilior et de proximo credibilior coniectura medicinalis. quibus caelestis necessitas adhibetur. cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam. nisi qui potest eos facere felices (unde si illa dea esset. qui sine Dei voluntate decernere opinantur sidera quid agamus vel quid bonorum habeamus malorumve patiamur. accepta quidem potestate a summo deo. Cur enim non hoc primum dicit. sed contra hos qui pro defensione eorum. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi vim positionis siderum. quae in siderum positione reperire se putant: quid fit. quae non est dea. quae vel nullas causas habent vel non ex aliquo rationabili ordine venientes. quosdam fratres. in professionibus. Quae si propterea quisquam fato tribuit. honoribus ceterisque rebus ad humanam vitam pertinentibus atque in ipsa morte sit plerumque tanta diversitas. quae habere possunt etiam non boni ac per hoc etiam non felices. nobilissimum medicum. deinde in una domo eisdem alimentis nutriti. quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fati nomine appellat. verumtamen ut concedamus non eos ut debent loqui et a philosophis accipere oportere sermonis regulam ad ea praenuntianda. licet falsorum. ut etiam ad aegrotandum uno tempore eisdemque causis similiter moverentur.PRAEFATIO. Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. Ita quod medicus pertinere credebat ad simillimam temperiem valetudinis. quod indignissimum visum est de stellarum voluntate sentire? Quod si dicuntur stellae significare potius ista quam facere. 2. cum Dominus ille sit et siderum et hominum? Aut si non dicunt stellas. ut similiores eis sint. et ubi visum fuerit opportunum esse dicemus. artibus. multum astrologiae deditus. Haec enim opinio quid agit aliud. eisdem etiam exercitationibus assuefacti tam similia corpora gererent. geminos suspicatum. sed: "homicidam facit" 5. Constitutionem vero caeli ac 73 . sententiam teneat. ab auribus omnium repellendi sunt. qualia si aliqua terrena civitas decrevisset. Illi vero. Prorsus divina providentia regna constituuntur humana. Quia enim hoc deorum falsorum illa quam colebant multitudo non fecit. qua causa Deus. in cuius velut clarissimo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera facienda decerni. id homines quando audiunt. quantum ad haec attinet. eodem levaretur 6. quod nihil umquam dicere potuerunt. Quae de fato et sideribus quidam opinentur. si easdem stellas putant habere hanc potestatem traditam sibi a summa illius potestate. sola colenda merito diceretur): iam consequenter videamus. cum simul aegrotare coepissent et eorum morbus eodem tempore ingravesceret. cur in vita geminorum. ut volentes ista decernant: magnam caelo faciunt iniuriam.de horoscopo et valetudine. aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant 3. quos deos putant. Cicero dicit Hippocratem. ubi aerem et loci positionem et vim aquarum plurimum valere ad corpus vel bene vel male accipiendum medicina testatur. quae praeter Dei et hominum voluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt 1. quae fuerat quo tempore concepti natique sunt. et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus. Christianae religioni adversantur.. eadem constitutione astrorum natos eademque conceptos solebat asserere 7. quoniam parentes ut erant corpore affecti. 1. non agens (non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia 4): non quidem ita solent loqui mathematici. sed donum Dei. et multa iam diximus. dum concumberent. Quale deinde iudicium de hominum factis Deo relinquitur. quod postea dicturus est. quos Posidonius Stoicus. sed in talibus necessitatibus ingerendis illius omnino iussa complere: itane de ipso Deo sentiendum est. multi extranei quam ipsi inter se gemini perexiguo temporis intervallo in nascendo separati. Causa ergo magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam sive opinionem. volunt esse cultores. in eventis. qui positionem stellarum quodam modo decernentium qualis quisque sit et quid ei proveniat boni quidve mali accidat ex Dei voluntate suspendunt. nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra quos modo nobis disputatio non est instituta. et ea fatalia. in conceptu autem per unum concubitum uno etiam momento seminati? .. arbitrio suo ista decernere.. ut verbi gratia dicant: "Mars ita positus homicidam significat". qualis est quando quis nascitur sive concipitur. qui potest et illa bona dare. hoc philosophus astrologus ad vim constitutionemque siderum. scriptum reliquisse.. ut consecutis ex materno corpore prioribus incrementis paris valetudinis nascerentur.

non parvo intervallo in rotae illius extremitate distantia. quam est geminorum vel humilitas generis eadem vel nobilitas. si nolit imperitorum mentibus in eis quas nesciunt rebus illudere.. si autem sequentis tarditas horoscopum mutat. quod constellationibus comprehendi non potest. qui magnus apud eos habebatur. quae fuit quando concepti sive nati sunt. desistente motu. dissimiles eis accidere potuisse valetudines. nisi ut homines luteum cor habentes in gyrum mittantur. quae non de corporis temperatione. aut plus etiam valet. 4. Tanta in eorum vita fuerunt moribusque diversa. deinde inventa sunt signa. quae non possunt ab eis comprehendi. quia haec ad productiora spatia temporum pertinent. Sic. Nati sunt duo gemini antiqua patrum memoria (ut de insignibus loquar) sic alter post alterum. Hoc figmentum fragilius est quam vasa. et alio loquente tacebat alius. quia uno ambulante alius sedebat. quae pertinent ad illas minutias. cum tam multa diversissimi generis diversissimorum effectuum et eventorum eodem tempore in unius regionis terra eidem caelo subdita potuerint concipi et nasci. sed de animi voluntate veniunt. ut diversis temporibus aegrotarent. tanta in actibus disparilitas. ubi ponitur horae notatio. quos gemini habere non possunt. quod respondisse ferunt Nigidium hac quaestione turbatum. quod eodem tempore gravior leviorque apparebat amborum. quanta invenitur in geminorum voluntatibus actibus moribus casibusque diversitas. quae inter se habent gemini. rebus minimis tribuuntur. quaecumque dissimillima perhibentur in moribus casibusque geminorum 10. verum etiam dispares aegritudines perpeti. Fictum commentum est Nigidii de geminis. rationem redderet Hippocrates. Nam si tam multum in caelo interest. et constellationibus non adscribuntur: quare aliorum constellationibus inspectis ista dicuntur? Si autem ideo dicuntur. alter posterior aegrotabant. cum inspexerint eorum constellationes. quid de rebus. unus a matre diligebatur. quod de corporum simili temperatione veniebat? Cur enim similiter eodemque tempore. Quod enim conantur efficere de intervallo exiguo temporis. alius non servivit. Quid idem ipsi. Numquid hoc dicitur. qui gemini non sunt. Ac per hoc si tam celeriter alter post alterum nascitur. quid de filiis. ponunt 8. et alio dormiente alius vigilabat. currente illa bis numero de atramento tamquam uno eius loco summa celeritate percussit. qui constitutionem siderum. quod inter se gemini dum nascerentur habuerunt. qua quisque nascitur. quando in moribus operibus casibusque geminorum plurima plurimumque diversa monstramus? Moribus diversa vita fuit geminorum Esau et Iacob. unde mathematici consulantur? Unus duxit mercenariam servitutem. paria cuncta quaero. quae observari notarique possunt: quid hic agit rota illa figuli. Quid de uxoribus.siderum. Frustra itaque affertur nobile illud commentum de figuli rota. ut alteri geminorum hereditas obveniat. quae inter se gemini possunt habere nascentes. Porro autem Posidonius vel quilibet fatalium siderum assertor mirum si potest hic invenire quid dicat. inquit. De qua re facillimam. qua quisque nascitur. cuius maximam diversitatem non nisi in hora. unus honorem. quia utique simul nasci ambo non poterant? Aut si nihil momenti attulit. momenta vero illa partium minutarum. quando deambulet. velle trahere ad istam aegrotandi parilitatem. nescio cuius sit insolentiae. quae in nullis possunt geminis inveniri. ne mathematicorum vaniloquia convincantur? Quid de horoscopo conceptus et nativitatis geminorum sentiendum. alter indeptus est. Nos autem novimus geminos non solum actus et peregrinationes habere diversas. ut eadem pars horoscopi maneat. sicut nati fuerant. ut posterior plantam prioris teneret 11. quem horoscopum vocant: aut non tantum valet. quando vel quid prandeat?): numquid ista dicimus. quae illa rotatione finguntur. nonne satis istos redarguunt. tanta in parentum amore dissimilitudo. amisit. ut etiam inimicos eos inter se faceret ipsa distantia. alius non diligebatur. diversis alimentis et exercitationibus. quae fixerat. medicinaliter inspiciens Hippocrates geminos suspicatus est. sed ad temporum spatia pertinent. quorum morbum. propter caeli particulam. unde et Figulus appellatus est. scribunt.. quae ad illud secretum pertinent. talia pronuntiare. qui volunt sideribus dare. parentes diversos quaero. quanta rotam bis ipse percussi. in caeli spatio plurimum est: hinc sunt. quanta diversitas! si ergo haec ad illas pertinent minutias temporum. etiamsi alter post alterum tanta celeritate nascatur. quia non ad minuta incomprehensibilia. 74 . quantum mihi videtur. Dum enim rotam figuli vi quanta potuit intorsisset 9. de qualibus mathematici non solent consuli (quis enim consulat quando sedeat. in tanta rapacitate caeli. 3. alteri non obveniat: cur audent ceteris. inquit. quod nemo potest comprehendere et momentis annotare nascentium? Si autem propterea talia dicunt in aliorum genituris. non alter prior. 5.

75 . ideo fieri. ut hinc etiam diversa sint fata: unde hoc accidere potuit. illa de solo patrio et de rure proprio non recedit). et tanta naturae vis est. quorum cum sint inter se similes corporum species. insuper (quod est incredibilius. unde necesse est eadem esse in geminis momenta conceptus. unde fit ut sub eadem constellatione fatali alter concipiatur masculus. quae illos perducant ad diversam vivendi vel moriendi necessitatem? An concepti nondum habent fata. Sed qualecumque sit. ut praeter actus. Si autem ideo praenuntiant aegritudines non inspecto conceptionis horoscopo. quae ad horam conceptionis eadem ambobus fuit. ut. admonent ut quaeramus. alter posterior moriatur? Si conceptio momenti unius diversos casus in utero geminos habere permittit. Nam utique propter hoc addebat conceptionem. ut alter prior. quae illos perducant ad diversarum horarum nativitatem. numquid et in conceptu? Ubi et unum concubitum esse manifestum est.praecipue si diversi sint sexus. Unde quid insipientius dici aut credi potest. Unde postremo et hoc est. Quid enim tam ad corpus pertinens quam corporis sexus? Et tamen sub eadem positione siderum diversi sexus gemini concipi potuerunt. quod habebat in temporis aequalitate conceptus? Aut si fata valetudinis in conceptu sunt. quando eis inspicienda conceptionalis hora non datur. altera femina? Novimus geminos diversi sexus. diversis temporibus filios procreare et multa alia. Si igitur in conceptu tanta vis est ad aequalitatem fatorum. non autem et animi voluntates positionibus siderum subdi: nunc isti. cur nativitas momenti unius non etiam quoslibet duos in terra diversos casus habere permittat. propterea quia diversis temporibus nati sunt. Aut si propterea mutantur fata geminorum quia temporibus diversis nascuntur. facere non potuisse. cur non potius intellegamus iam fuisse mutata. et uno momento temporis sub una eademque caeli positione de duabus matribus duo pariter nati diversa fata habere non possint. non deberent inspectis natalium constellationibus de valetudine aliquid dicere. An forte quia diverso horoscopo nati sunt. alter posterior nasceretur: cur. ille numerosam prolem genuit. illa virgo sacra est. quam siderum positionem. ut alter prior. ut per hanc oporteat eis constellationes fieri diversas propter diversum horoscopum et ob hoc diversos omnes cardines 12. quia indicant eas momenta nascentium: quo modo dicerent cuilibet eorum geminorum ex nativitatis hora. quo ambo concepti sunt. cur uno tempore. quos necesse est a virilibus distare femineos (quod ille in officio comitis militat et a sua domo paene semper peregrinatur. sub una eademque caeli positione concepti diversa habent fata. quod quidam sapiens horam elegit. uno momento si duo nascantur. ubi tanta vis ponitur.quod diversis temporibus nati sunt: quare tempus in nascendo diversum ad aliarum rerum diversitates valere contendunt? Cur potuerunt diversis temporibus peregrinari diversis temporibus ducere uxores. momento uno. ne diceretur ei non ad liquidum eodem tempore potuisse nasci. ambo aetate adhuc vigent. cur non et duorum uno momento temporis natorum possint esse ad vivendum atque moriendum fata disparia? Nam si unum momentum. cum eorum conceptus diversum tempus habere non possit? Aut si duorum uno momento temporis conceptorum potuerunt esse ad nascendum fata disparia. Hoc quam nihil sit. et non potuerunt eadem causa diversis etiam temporibus aegrotare? Si enim dispar nascendi mora mutavit horoscopum et disparilitatem intulit ceteris rebus: cur illud in aegritudinibus mansit. si hora conceptionalis inveniatur. ut hoc. ut diversis temporibus nascerentur? Itane non mutat fata nativitatis voluntas viventium. cum et alter. si astralia fata credantur. qui non habebat eamdem horam nativitatis. Quamquam et in ipsis geminorum conceptibus. aliarum vero rerum in ortu esse dicuntur. dum nascerentur. cum etiam nostros actus inde religare conantur. cum mutet fata conceptionis ordo nascentium? . sed eamdem quoque valetudinis parilitatem sidereis nexibus alligaret. sicut echinos et conchas et mirabiles aestus oceani. quantum in diverso sexu potest. quos constabat omnino eodem tempore fuisse conceptos. cum conceperit femina. instituto tamen et proposito vitae ita sunt dispares.. in ortu valere dicunt. non autem mirum. non daret de proximo pari corporis temperamento. 6. ubi certe amborum eadem momenta sunt temporum.. iam satis disserui. quod de illis pariter aegrotantibus geminis Posidonius magnus astrologus idemque philosophus respondebat. quae nisi nascantur habere non poterunt? Quid est ergo quod dicunt. multa ab istis dici posse divinius? Unde etiam illud a nonnullis praedicatur. impedit aliquid. illa nec nupsit. quod eodem tempore fuissent nati eodemque concepti. ac sic omnis huius artis vel potius vanitatis commenta tollantur? Quid est hoc. ambo adhuc vivunt. non impedivit. At enim plurimum vis horoscopi valet. deinde alterum concipere omnino non possit. quando aegrotaturus esset. sicut in solaribus accessibus et decessibus videmus etiam ipsius anni tempora variari et lunaribus incrementis atque detrimentis augeri et minui quaedam genera rerum. necesse haberet pariter aegrotare? Deinde quaero: si tanta distantia est temporis in nativitate geminorum. aut illa in feminam commutata est? Cum igitur non usquequaque absurde dici posset ad solas corporum differentias afflatus quosdam valere sidereos. quod similiter simulque aegrotabant. unde filium mirabilem gigneret. non debuerunt nascendo eadem fata mutari. ut. aut ille in masculum. unde ne in ipsis quidem corporibus eis possit ratio ista constare. qua cum uxore concumberet. si voluntates hominum et Dei munera cogitentur) ille coniugatus.

quia potest in diem non bonum. eos appellare fatum sic probatur. vermiculos momenta nascendi singillatim habere diversa? Solent tamen homines ad temptandam peritiam mathematicorum afferre ad eos constellationes mutorum animalium. nolentem trahunt 13. O stultitiam singularem! eligitur dies ut ducatur uxor. quod ei iam constitutum est. diei electione mutare. 8. omnes herbas. cur aliter eligunt dies accommodatos ponendis vitibus vel arboribus vel segetibus. quali pater ipse Iuppiter auctiferas lustravit lumine terras 14. nolentem trahunt. quibus solis in terra Deus dedit liberas voluntates? His omnibus consideratis non immerito creditur. Ducunt volentem fata. facere potuisse.cum quo habebat eamdem constellationem. congerminales alias robigo interimit. aves. fati nomine appellant: non multum cum eis de verbi controversia laborandum atque certandum est. nisi fallor. Quocumque placuit. Ipsam itaque praecipue Dei summi voluntatem. procedit ratiocinatio. cui paratum se oboedire dicit. cum astrologi mirabiliter multa vera respondent. sed omnium connexionem seriemque causarum. an custodiae domus. pisces. non autem omnia quae sub caelo sunt. ut istas observationes cuivis puero ridendas esse persuadeant. ut existiment. ut volens ducatur. Fecit ergo fatum. exorta segete simul herbescunt pubescunt flavescunt. an vectationi. Illi quoque versus Homerici huic sententiae suffragantur. nulla parendi mora est. quae nulla est. Audent etiam dicere quale pecus. quamvis ab illo non sint omnium voluntates. ut contemptibilem gigneret. ut cum illo sub eadem caeli plaga nec musca nascatur. Stoici auctores sunt fatum esse connexionem causarum. summe pater altique dominator poli. facere quod licuit bono. comitabor gemens Malusque patiar. alios dies pecoribus vel donandis vel admittendis maribus. quod in eius nativitate non fuerat. utrum aptum lanitio. Iam illud quis ferat. nisi eligatur. Nam et ad canina fata temptantur et cum magnis admirantium clamoribus ista respondent. quod non habebat. simul germinant. credo propterea. Qui vero non astrorum constitutionem. quando quidem ipsum causarum ordinem et quandam connexionem Dei summi tribuunt voluntati et potestati. qui optime et veracissime creditur et cuncta scire antequam fiant et nihil inordinatum relinquere. quibus equarum vel boum fetentur armenta. Assum impiger: fac nolle. quia terrenis omnibus corporibus sive animantibus secundum diversitates temporalium momentorum siderum positio dominatur: consideret quam innumerabilia sub uno temporis puncto vel nascantur vel oriantur vel inchoentur. 76 . an aratro. constellationibus subiacent. sed ita potius. quorum cura est has falsas et noxias opiniones de astralibus fatis inserere humanis mentibus atque firmare. ne nolens trahatur. ut audeat dicere omnes arbores. quod electo ad seminandum agrum die tam multa grana in terram simul veniunt. ceteros rerum ortus ita inhiberi. et ideo vir doctus elegit horam qua misceretur uxori. et tamen inde spicas ceteris coaevas atque. incurri et infeliciter duci. qui constellationibus inspectis dicunt non esse hominem natum. et positionem siderum. ut haberet admirabilem filium. omnes bestias. hi versus: Duc. Nam si hanc admiserint. quae fuit ad horam nascentium. qua fit omne quod fit. et ex ipsius facto coepit esse fatale. Quis enim est tam excors. Quo modo istis alias constellationes fuisse dicturi sunt. ut ita dixerim. eosque mathematicos praeferunt ceteris. occulto instinctu fieri spirituum non bonorum. quoniam scilicet Ducunt volentem fata. cuius potestas insuperabiliter per cuncta porrigitur. Nempe evidentissime hoc ultimo versu ea fata appellavit. et solos sideribus subdent homines. non poterit ab alia potestate mutari? Deinde si soli homines. et quod ipse in eligendo die constituerit. sicuti est cum quidque concipitur vel nascitur vel inchoatur. alias aves depopulantur. cum homo nascitur. et tam diversos exitus habeant. Nec illud volunt advertere. quos Cicero in Latinum vertit: Tales sunt hominum mentes. quod in eligendis diebus nova quaedam suis actibus fata moliuntur? Non erat videlicet ille ita natus. ut ab eo tam multum virginali sanctitate distaret? Nulla ratio cur eligantur dies rebus agendis. sed pecus. quae gradatim accessibus modicis eos a muscis ad camelos elephantosque perducat. alias homines avellunt. 7. quorum ortus propter hanc explorationem domi suae diligenter observant. Sic desipiunt homines. sexum diversum a fratre non haberet. a quo sunt omnes potestates. et cetera huius modi? Si autem propterea valent ad has res dies electi. Ubi est ergo quod nascenti iam sidera decreverunt? An potest homo. quam supra dixerat summi patris voluntatem. serpentes. quas tam diversos exitus habere conspiciunt? An eos paenitebit his rebus dies eligere easque ad caeleste negabunt pertinere decretum. non horoscopi notati et inspecti aliqua arte. Annaei Senecae sunt.

Nam per illa omnia sic recurritur: si est voluntatis arbitrium. nam si est praescientia futurorum. hoc ordine venient. sequentur illa omnia. quid sentiant esse fatum apertissime declaratur. dum vult facere liberos. alterum tolli. ut oppugnaret praescientiam. quia vere tales sunt. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur evertere vanis argumentationibus et opponendo sibi quaedam oracula.negat et Deum futura nescire. ut ab illo ventura praescita sunt. 77 . 2. et si hoc ordine venient. quod non aliqua efficiens causa praecesserit. et si certus est ordo rerum. non omnia fato fiunt. quoniam Iovem appellant. nec rerum certus est ordo praescienti Deo. 9. eisdem recursis gradibus eo pervenitur. sed si alterum confirmabitur. sed non ex sua persona. quam iste qui tollit praescientiam futurorum. Quo modo? inquit. aut esse praescientiam futurorum. si elegerimus praescientiam futurorum. tolli voluntatis arbitrium. nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium voluntatis. a quo connexionem dicunt pendere fatorum. . Nam et confiteri esse deum et negare praescium futurorum apertissima insania est. nisi auferat divinationem. sed quoniam Stoicos dicit vim fati asserentes istos ex Homero versus solere usurpare. ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia. Hoc autem totum facere videtur. Quid est ergo. 1. ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur. si non omnia fato fiunt. cuius praescientia falli non potest. quo ventura esse praescita sunt. si autem certus est ordo causarum. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum. non est omnium certus ordo causarum. cui Stoicorum partes defendendas dedit. quod ut confirmaretur. Quod et ipse cum videret. non enim fieri aliquid potest. qui vel siderea fata constituunt. atque in has angustias coartat animum religiosum. ut se ipsae destruant et refellant. nos ut confitemur summum et verum deum. ut non omnia necessitate fieri dicerent. si rerum ordo praescienti Deo certus non est. ut neget esse scientiam futurorum. non omnia sic veniunt. Multo sunt autem tolerabiliores. fiunt omnia quae fiunt. inquit. vituperationes exhortationes adhibentur.. certus est ordo rerum praescienti deo. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis. ne fatum esse consentiat et perdat liberam voluntatem. Cicero pro libera voluntate contra fatum. nisi praecedentibus et efficientibus causis. ideoque Cottam fecit disputantem de hac re adversus Stoicos in libris De deorum natura et pro Lucilio Balbo. frustra leges dantur. omnis humana vita subvertitur. fato. quod Cicero timuit. Ipse itaque ut vir magnus et doctus et vitae humanae plurimum ac peritissime consulens ex his duobus elegit liberum voluntatis arbitrium. in Deo praescientia omnium futurorum 19. sed de istorum philosophorum opinione tractatur. quem summum deum putant. tolli praescientiam futurorum. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio. 9. fecit sacrilegos. Religiosus autem animus utrumque eligit. nullamque rerum praedictionem. ut unum eligat e duobus.. non est.Nec in hac quaestione auctoritatem haberet poetica sententia. Quod si ita est. si praescita sunt omnia futura. vel in homine vel in Deo. quod Cicero timuit in praescientia futurorum. Quam sic conatur auferre. Vidit enim quam esset invidiosum et molestum. eamque omnibus viribus nullam esse omnino contendat. ut ea ventura praescivit. quae tamen nec ipsa convincit. quae connexa sunt. quos disputationi adhibent quam de fato habent. nec timemus ne ideo non voluntate faciamus. neque ulla iustitia bonis praemia et malis supplicia constituta sunt. qui nullam divinam naturam esse contendit 16. ut nihil sit in nostra voluntate. Hos Cicero ita redarguere nititur. maluit ferre sententiam quam pro Cotta. donec eo perveniatur. quod si concedimus. si elegerimus voluntatis arbitrium. non vult esse praescientiam futurorum. In libris vero De divinatione ex se ipso apertissime oppugnat praescientiam futurorum 17. cum per istos versus. si certus causarum ordo non est. ut negari omnino non possit. inquit.. utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. certus est ordo causarum. quae fieri non possunt. frustra obiurgationes laudes. Quae fides de libertate et praescientia. inquit 18. quae facile possunt refelli. ut non existimet aliquid se adversus eos valere. aut esse aliquid in nostra voluntate. etiam illud temptavit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: non est Deus 15. quoniam utrumque arbitratur esse non posse. porro si non omnia sic veniunt. quod voluntate facimus. quamvis omnia fato fieri contenderent. quo fit omne quod fit. et Stoici.. quia id nos facturos ille praescivit. negavit praescientiam futurorum atque ita. non de illius poetae. ut non sit praescientia futurorum. Porro si est aliquid in nostra voluntate.

qui est auctor omnis conditorque naturae. sed omnia maxime Dei voluntati subdita sunt. Quid enim eum adiuvat. Malae quippe voluntates ab illo non sunt. est naturalis. Quo modo igitur ordo causarum. Quod vero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum. Causa itaque rerum. Nos enim eas causas. non esse dicimus nullas. satis est ad eum in hac quaestione redarguendum 22. cum quid vel appetunt vel evitant. quoniam contra naturam sunt. non est spiritus vitae. Corpora igitur magis subiacent voluntatibus. Spiritus ergo vitae. illius naturae scilicet. Iam vero causae voluntariae aut Dei sunt aut Angelorum aut hominum aut quorumque animalium. qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem vel potius ipsum fati nomine appellant. et quod facturae sunt. nihil valere monstramus. Et ipsae quippe nostrae voluntates in causarum ordine sunt. Deus praescit manente libera voluntate. quod ex ipsis faciunt spirituum voluntates. intellegitur "immobiliter".. qui eum habet in potestate. quae magis fiunt quam faciunt. id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut natus est. quaedam nostris.9. quod nos abhorremus praecipue propter vocabulum. Nam et illud. Qui enim non est praescius omnium futurorum. non enim abnuere possumus esse scriptum in Litteris sanctis: Semel locutus est Deus. nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus. id efficit. quod quidem inducta alterius persona in libris De deorum natura facere molitus est. immo nulla fieri fato dicimus. sed quoniam corpus est. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret. Deus est. sed non omnem causam esse fatalem. qui certus est Deo eiusque praescientia continetur. sed latentes. "est locutus". neque negamus. profecto in eis causis etiam nostras voluntates ignorare non potuit. neque fati vocabulo nuncupamus. non nisi causa praecedente fieri confitetur. qui praescienti certus est deo. ubi voluntas Dei plurimum potest. quos angelos diaboli vel etiam daemones appellamus: sic et hominum. atque ita. quibus aliqua faciunt secundum naturam suam. quae facit nec fit. plus eum quam Stoici detestamur. quem non usitato. duo haec audivi. Quapropter et voluntates nostrae tantum valent. Non est autem consequens. 3. certissime valent. In eius voluntate summa potestas est. Quod enim dictum est: Semel locutus est. 78 . quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. cui etiam voluntates omnes subiciuntur. quantum Deus eas valere voluit atque praescivit. misericordia. easque tribuimus vel Dei veri vel quorumlibet spirituum voluntati. quod non in re vera consuevit intellegi. quoniam hoc possunt. Sicut enim omnium naturarum creator est. qui reddis unicuique secundum opera eius 21. ut. aliae vero causae et faciunt et fiunt. quoniam res ipsa inaniter asseritur. Corporales autem causae. etiam sic nihil dicit aliud. omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates. sicut novit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. ita omnium potestatum dator. quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus 23. 4. quia omne. Ordinem autem causarum. quoniam et humanae voluntates humanorum operum causae sunt. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare. arbitrium nostrae voluntatis auferri. spiritus utique non creatus. qui omnes rerum causas praescivit. unde etiam fortuna nomen accepit. est voluntaria? Sufficit. nihil fieri si causa efficiens non praecedat. quae creatorum spirituum bonas voluntates adiuvat. nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi. non sunt inter causas efficientes annumerandae. 9. ut nihil sit in nostra voluntate. malas iudicat. quos Angelos Dei dicimus. quoniam potestas Dei est. ipsae omnino facturae sunt. non est utique Deus. Omnia vero fato fieri non dicimus. seu malorum. quod dicit nihil quidem fieri sine causa. quem negat praescium futurorum. quibusdam non tribuit. quia est causa fortuita. ideo nihil sit in nostrae voluntatis arbitrio. quia valituras atque facturas ille praescivit. quod idem Cicero concedit. si Deo certus est omnium ordo causarum. et ideo quidquid valent. cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae voluntates? Contendat ergo Cicero cum eis. et voluntate nos facere. ipsasque naturales nequaquam ab illius voluntate seiungimus. quae ab illo est. Simul esse possunt necessitas et voluntas libera. Angelorum autem voluntates dico seu bonorum. hoc est incommutabiliter. maxime rationales. Nam et aer iste seu ventus dicitur spiritus. quae dicuntur fortuitae. quam illo causarum ordine. quaedam vero angelorum. sed suo more Stoici fatum appellant. Domine. quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni. ipse est Deus. quo corda hominum nolumus inclinari. et tibi. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi voluntarias. quidquid a nobis non nisi volentibus fieri sentimus et novimus. qui vivificat omnia creatorque est omnis corporis et omnis creati spiritus. id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum. aut si esse confitetur deum. sicut sunt omnes creati spiritus. cuius praescientia falli non potest. quod fit. quae spiritus vitae est.. id est a loquendo 20. magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris voluntatem. Aut enim esse Deum negat. si tamen voluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi. non voluntatum. quas nostrorum operum causas esse praescivit. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios et Deum dicimus omnia scire antequam fiant. et bonorum scilicet et malorum.

non fortunam. non patiendo quod non vult. Quidquid autem aliorum hominum voluntate nolens quisque patitur. cum dicitur mori fallique non posse. nam si volumus. quae non est in nostra potestate. non aliquid aliud. Porro si ille. quae se precantibus concessurum esse praescivit. cuius praescientia falli non potest. Si autem illa definitur esse necessitas. 10. Neque enim et vitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus. vitam seminalem etiam cum arboribus. etiam hoc ille praescivit. voluntatem. non utique faceremus. non debet tribuere humanis vel angelicis vel cuiusquam creati spiritus voluntatibus. Quo primitus pertinet ipsum velle. sed etiamsi nolimus efficit quod potest. utrumque fideliter et veraciter confitemur. potentiore voluntate impediretur. qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus. sicut est necessitas mortis: manifestum est voluntates nostras. qui non solum caelum et terram. quae adimit libertatem. non fatum. Recte quippe omnipotens dicitur. quia Deus illum peccaturum esse praescivit. nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium convenientia et quadam veluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et servitutes a suae providentiae legibus alienas esse voluisse. non utique nihil. sed ipsum peccaturum esse praescivit. si posset. Sunt igitur nostrae voluntates et ipsae faciunt. sicut nec potestas eius minuitur. quia ille. 79 . cum volumus. hoc. quam formidando Stoici laboraverunt causas rerum ita distinguere. Non ergo propterea nihil est in nostra voluntate. Deus itaque summus et verus cum Verbo suo et Spiritu Sancto. si nollemus. sub tali necessitate non esse. posuerunt etiam nostras voluntates. est. quod ei si accideret. quod non fieret. Male autem vivitur. et valent plurimum. membrorum dispositionem. quas esse sub necessitate noluerunt. qui eum peccantem nec impunitum esse permisit nec sine misericordia dereliquit. qui dat potestatem volentibus. (nam si voluntas tantum esset nec posset quod vellet. Dicitur enim omnipotens faciendo quod vult. nescio cur eam timeamus. nec solum angelum et hominem. ut libere velimus. qui tamen mori et falli non potest. quidquid volendo facimus. a quo est mensura numerus pondus.et Deum praescire. sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera nec avis pinnulam. sed eius esset qui vellet. etsi non posset implere quod vellet). sed si peccare noluerit. ut. cuiuslibet aestimationis est. quia Deus praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. si subderentur necessitati. Deus omnia disponit. et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus. Non enim. quasdam subderent. Neque enim ideo <non> peccat homo. propagationis fecunditatem. rationali autem insuper mentem. Multa enim facimus. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere voluntatis arbitrium aut retento voluntatis arbitrio Deum (quod nefas est) negare praescium futurorum. quae si nollemus. non est. et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. minoris esset utique potestatis. intellegentiam. cuiuscumque generis est. etsi non illius. qui hoc praescivit. qui et animae irrationali dedit memoriam sensum appetitum. tamen hominis voluntas. qui praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. libero velimus arbitrio: et verum procul dubio dicimus. nihil praescivit. utique non peccat. quibus recte vel perperam vivitur. quantum eas valituras esse praescivit. 11. quia et ipsas futuras esse praescivit. Unde quidquid praeter suam voluntatem patitur homo. quae tria unum sunt. a quo est quidquid naturaliter est. quo adiuvante sumus liberi vel erimus. sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. vitam sensualem etiam cum pecoribus. a quo sunt semina formarum formae seminum motus seminum atque formarum. nec alterius. quicumque sunt veritate. ut bene vivamus. immo ideo non dubitatur ipsum peccare. et preces valent ad ea impetranda. Deus unus omnipotens. sed eius potius. Qui si nolit. . illud.. 2. non vanitate felices. salutem concordiae.. si de Deo non bene creditur. Unde absit a nobis eius negare praescientiam. ut bene credamus. atque in his. si nolumus. sed utrumque amplectimur. si nollemus. ne videlicet non essent liberae. si dicamus necesse esse Deum semper vivere et cuncta praescire. 1. a quo est omnis modus omnis species omnis ordo. non enim vellemus. quia omnipotens est. cuius sunt participatione felices. qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore. Si enim necessitas nostra illa dicenda est. Unde nec illa necessitas formidanda est. nec sic tamen voluntas nisi voluntas esset. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et vituperationes. cum peccat. qui dedit et carni originem pulchritudinem valetudinem. sed potestas Dei. Sic enim hoc non potest. ut quasdam subtraherent necessitati. Unde propterea quaedam non potest. secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid vel ita fiat. ne nobis libertatem auferat voluntatis. creator et factor omnis animae atque omnis corporis.10. etiam sic voluntas valet. nequaquam esset omnipotens. vitam intellectualem cum solis Angelis dedit. ut potius. Sic etiam cum dicimus necesse esse.

Sic placitum. Romane. Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos. Ista ergo laudis aviditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit. Ita fiebat in votis virorum virtute magnorum. vivos ducent de marmore vultus. Sed cum esset adepta libertas. ut esset ubi virtus eorum enitesceret. Proinde videamus. quod sibi magnum imperium. sed daemoniis immolarent. ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. cum et reges utique a regendo dicti melius videantur. hanc ardentissime dilexerunt. et praesentis voluminis partes superiores. sed sua memoria fuisse illos duos ingenti virtute. reges autem. ait: Excudent alii spirantia mollius aera. In laudibus autem Caesaris posuit. quod. Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat. verum propterea commemorare illa volui. sed fastus regius non disciplina putata est regentis vel benivolentia consulentis. in cuius potestate sunt etiam regna terrena. Alia dominandi libido in Caesare. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter <e>mori aut liberos vivere. quod civitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum brevi creverit. quas huc usque perduximus. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est.. Hinc est et illud eiusdem poetae. propter hanc vivere voluerunt. divitias honestas volebant 24. ubi virtus enitescere posset. diversis moribus. tamen laudis avidi. exercitum. ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos. gloriam ingentem. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt 25. Ipsam denique patriam suam. ut in eorum magnis laudibus poneretur. pro hac emori non dubitaverunt. deinde dominam esse concupiverunt. 1. memento 80 . quos Romanorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. ut parum esset sola libertas. Consilia in melius referet mecumque fovebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae voluntati. cui iam persuasum esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum atque servatum. Quae quidem Vergilius Iovem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia. ut regnum a regibus. Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Servitio premet ac victis dominabitur Argis 29. ut dictum est. quantum eorum docet et commendat historia. post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. Cedo equidem. ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo. quamvis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo victimas. ad hoc pertinentem et superiorem librum conscripsimus. dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam virtute magnum. bellum novum exoptabat. ne quisquam. Veteres igitur primique Romani. 2. laudabilia scilicet atque gloriosa secundum hominum existimationem. tanta cupido gloriae incesserat. Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant 28. dum pro magno habetur. dominari vero atque imperare gloriosum. inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique Urbem obsidione premebat.. Marcum Catonem et Gaium Caesarem. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum. tanta cupido gloriae incesserat 27. Veniet lustris labentibus aetas. de fati quaestione tollenda.Utrum fato aut ordine res agantur rationes conferuntur (12-26) Romanorum ingens fuit amor libertatis. Hoc illa profecto laudis aviditas et gloriae cupido faciebat. pecuniae liberales erant. a regendo. Quod ut absolutius disserere possemus. prius omni studio liberam. 12. sed superbia dominantis. Amore itaque primitus libertatis. cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi atque imperandi et subiugandi ac debellandi populos anteponeret. 12. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros viros. quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit. quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt. qui consules appellati sunt a consulendo. quoniam servire videbatur inglorium. non reges aut domini a regnando atque dominando 26. quod velut loquente Iove idem poeta dicit: Quin aspera Iuno. quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum. nisi et dominatio quaereretur.

Unde et honores. inquit.. Sed cum illa memoria duo Romani essent virtute magni. Gloriam ergo et honorem et imperium. 4. quarum discordiarum. Proinde qualis esset illo tempore civitas et antea qualis fuisset. omnia virtutis praemia ambitio possidet. 12. qua nititur tamquam ad possessionis finem. Nam gloriam honorem imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant. 3. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum apud illos aedes indicant. per virtutem scilicet. sed ille. putat. dolis atque fallaciis contendit 31. quia rursus gravis metus coepit urgere atque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et ad concordiam revocare civilem. 6. Unde dicit Apostolus: Nam gloria nostra haec est: testimonium conscientiae nostrae 34. quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat. foris iustum imperium. inquit. Caesar et Cato. Non ita est. sed ille. Quando quidem gloria est. inter bonos et malos discrimen nullum. Hae sunt illae bonae artes. quae nobis nulla sunt: domi industria. illi servire nollent. 12. Melius laudatus est Cato. id est ad gloriam honorem imperium. quae ipse item scribit. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat. quae tamen bonus et ignavus aeque sibi exoptant. huic quia bonae artes desunt. iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio. ubi dicit. finem fuisse bello Punico secundo. Pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam. sequimur inertiam. publice egestatem. regio more verberasse. dum illi dominari vellent. quales laudantur Romani veteres. non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium pervenire. rapiendo miseris civibus.. quo melius non est. . quas coniunctissimas constituerunt. sed dolis atque fallaciis ambiebant.(Hae tibi erunt artes) pacique imponere mores. Neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis. Neque enim est vera virtus. id est bonus. eo illum magis sequebatur 33. animus in consulendo liber. quanto minus se voluptatibus dabant et enervationi animi et corporis in concupiscendis et augendis divitiis et per illas moribus corrumpendis. nisi quae ad eum finem tendit.. quos petivit Cato. quem malis artibus conabantur adipisci.. vera via nititur. 5. quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius.. Qui audit haec Catonis verba sive Sallustii. quamdiu metus a Tarquinio fuit.. hic pecuniae aut gratiae servitis. eo fit ut impetus fiat in vacuam rem publicam 36. 81 . 12. ubi domi voluptatibus. 12. largiendo scaenicis turpibus. cuius illi cupiditate flagrabant. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt. petere non debuit. ad honorem scilicet.atque virtutis ad gloriam aestimatio. non illis artibus ad honores et gloriam. Si ita esset. . Via virtus est. iudicium hominum bene de hominibus opinantium. et ideo melior est virtus. id est dolis atque fallaciis. nam mali nec habebant eam. multo pulcherrimam eam nos haberemus. et tunc in semetipso tantum gloriam habebit et non in altero 35. Quippe sociorum atque civium. agro pepulisse et ceteris expertibus solos egisse in imperio 38. quamvis honorem habere cuperent. Quae libido dominandi fuerit in Catone. ubi est bonum hominis. sed ipsa virtutem. laudamus divitias. privatim opulentiam. praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis est. omnes eos tales tunc fuisse vel plures. Unde qui tales iam morum labe superabant atque abundabant. Existimare maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse. donec bellum grave. quae sibi exoptabant et quo bonis artibus pervenire nitebantur boni. alioquin vera non essent. neque amplius aequo et modesto iure. Paucorum est virtus atque honestas. actum quam expulsis regibus. sed eos civitas ob eius virtutem non petenti dare. non debet sequi virtus. longe virtus Catonis veritati videtur propinquior fuisse quam Caesaris. quod tamen vitium propius virtutem erat.et in hominibus ignavis. pro diis habentes quae dantur a deo. postea vero servili imperio patres exercuisse plebem. videamus in ipsa sententia Catonis: Nolite. Has artes illi tanto peritius exercebant. Unde intellegi potest quem finem volebant esse virtutis et quo eam referebant qui boni erant. vera via nititur. De illo quippe ait: Quo minus petebat gloriam. et alio loco: Opus autem suum probet unusquisque. Virtutis et Honoris 32. finiretur. quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae suae. ea quae commemoravi in secundo libro huius operis 37. Parcere subiectis et debellare superbos 30. neque delicto neque libidini obnoxius.

qui et amorem laudis vitium esse cognoscit. Quam ob rem cum diu fuissent regna Orientis illustria. Paucorum igitur virtus ad gloriam. quae utique sectanda sunt fine veri boni. eoque factum ut divitias paupertas. Tanto enim quisque est Deo similior. quanto est ab hac immunditia mundior. putantes hoc utile esse rei publicae. Huic igitur vitio non solum non resistebant. Cum enim de studiis talibus loqueretur. in qua ipsam gloriam requirebant. pro isto uno vitio. publice egestatem. si bona. Sed postquam luxu atque desidia. melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti. sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti. 13. magna administrabantur atque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum providentia res illa crescebat. verum etiam id excitandum et accendendum esse censebant. imperium vera via. Nam sanius videt. omnesque accenduntur ad studia gloria iacentque ea semper.Sed per quosdam paucos. inter maledicta et opprobria. quam commemoravit Cato. sed imperii latitudine et magnitudine illustrius. Quae in hac vita etsi non funditus eradicatur ex corde. honorem. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes avidum domando Spiritum. Tam enim est hoc vitium inimicum piae fidei. privatim opulentiam 41. sibique multa agitanti constare dixit. pecuniae cupiditatem et multa alia vitia comprimentes. quoniam sciebat saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse Romanos. civitas corrupta est. salutemque eius saluti suae praeponere non dubitaverunt. verum etiam summae detestationis habebatur. qui in eum crediderant et verebantur palam confiteri. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos De re publica scripsit. sed minus turpes sunt. quod nec poetam fugit Horatium. tenues res privatae. quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Serviat uni 43. libuisse attendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset 39. inquit. rursus res publica magnitudine sui imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat 40. tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negaverit coram hominibus. qui pro suo modo boni erant. voluit Deus et occidentale fieri. qui cum in his locis praedicarent Christi nomen. qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae. nitentium etiam a Catone laudata est. si alicubi iacent quae apud quosque improbantur. Et quod eos divina facientes atque dicentes divineque viventes debellatis quodam modo cordibus duris atque introducta pace iustitiae ingens in Ecclesia Christi gloria consecuta est: non in ea tamquam in suae 82 . negabo eum coram Patre meo. idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda gravia mala multarum gentium. ut. Verum tamen qui libidines turpiores fide pietatis impetrato Spiritu Sancto et amore intellegibilis pulchritudinis non refrenant. Gentium heros sibi gloriam requirit. Hinc erat domi industria. vel coram Angelis Dei 48. Gloriam heros christianorum Deo tribuit. et consequenter commemorat maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse 44. quem dicit alendum esse gloria. inter gravissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. Huic igitur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. hanc intulit universalem generalemque sententiam: Honos alit artes. quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello 42. paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse. ubi eam luce clarius confitetur. si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor vel amor. quae apud quosque improbantur). 14. qui in caelis est. ubi non solum improbabatur (sicut ille ait: Iacentque ea semper. ut aerarium esset opulentum. etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori veritatis. multitudinem paucitas superaret. ubi loquitur de instituendo principe civitatis. quod tempore esset posterius. id est amore laudis. non ventositate laudis humanae. Quod sancti Apostoli non fecerunt. Unde corruptis moribus vitium e contrario posuit. quae populus Romanus domi militiaeque mari atque terra praeclara facinora fecerit. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet. qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula. ait evangelista: Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei 47. quia etiam bene proficientes animos temptare non cessat: saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae. si recta sunt. quae apud quosque improbantur 45. id est ipsa virtute. cognoverat parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus. ut Dominus diceret: Quo modo potestis credere gloriam ab invicem exspectantes et gloriam quae a solo Deo est non quaerentes? 46 Item de quibusdam.

Neque enim et Romani non vivebant sub legibus suis. ibi nullus oritur. quoniam vera pietate. sed nulla esset gloria triumphantium. accendebant. sed sol iustitiae solos protegit bonos. si tantum a suis civibus terrena dilecta est propter hominum gloriam. sed Ut glorificent Patrem vestrum. Sed cum illi essent in civitate terrena. Merces autem sanctorum longe alia est etiam hic opprobria sustinentium pro veritate Dei. inde fidei pignus accepimus. etiam Dominus ait: Amen dico vobis. hoc est re publica. perceperunt mercedem suam 51. cuius gratia tales erant. ibi non oritur sol super bonos et malos 52. quod boni sunt. quibus subiugatis imposuerunt leges suas. quibus consulebant. Sic et isti privatas res suas pro re communi. Illa civitas sempiterna est. id est hac intentione. sed eam quoque ipsam ad Dei gloriam referentes. 1. inquit. non dea. Sed rursus ne hoc perverse intellegentes hominibus placere metuerent minusque prodessent latendo. honorati sunt in omnibus fere gentibus. Praeter gloriam unum iuris vinculum sociat victos et victores. non in vita aeterna. avaritiae restiterunt. ut omnes ad Romanum imperium pertinentes societatem acciperent civitatis et Romani cives essent. perceperunt mercedem suam. et innumerabili multitudine superarunt. consuluerunt patriae consilio libero. neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxii. qui in caelis est. qua volebant etiam post mortem tamquam vivere in ore laudantium? Deus mercedem gloriam tribuit Romanorum virtuti. Quantum enim pertinet ad hanc vitam mortalium. imperium. quibus ad tantam gloriam pervenire nitebantur. quamdiu hic peregrinantur. 15. quid interest sub cuius imperio vivat homo moriturus. quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus. quia nullus moritur. alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum. nisi uni vero Deo. De talibus enim. 17. diligenter et sobrie illa intueantur exempla et videant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter vitam aeternam. Non ergo ut videamini ab eis. ac sic esset omnium. si neque hanc eis terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet: non redderetur merces bonis artibus eorum. hodieque litteris et historia gloriosi sunt paene in omnibus gentibus: non est quod de summi et veri Dei iustitia conquerantur. ad amorem illius. id ipsum fieret meliore successu. Quibus ergo non erat daturus Deus vitam aeternam cum sanctis Angelis suis in sua civitate caelesti. si illi qui imperant ad impia et iniqua non cogant? Aut vero aliquid nocuerunt Romani gentibus. qui propter hoc boni aliquid facere videntur. his omnibus artibus tamquam vera via nisi sunt ad honores. a quo et ipsi tales fierent. 16. ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium privatis rebus angustis. Hos secuti sunt martyres. quod erat ante paucorum. ut videamini ab eis. 83 . nisi quia id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer fieret. qui in caelis est 49. quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo.virtutis fine quieverunt. et pro eius aerario contempserunt. ad cuius societatem pietas vera perducit. qui Scaevolas et Curtios et Decios non sibi inferendo poenas. ibi est vera et plena felicitas. quod postea gratissime atque humanissime factum est. de publico viveret. gloriam. Proinde non solum ut talis merces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est. ut eos ad vos converti velitis. tantum quod plebs illa. sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam. verum etiam ut cives aeternae illius civitatis. quam Graeci vocant. ut glorificentur ab hominibus. docuerat eos Magister illorum dicens: Cavete facere iustitiam vestram coram hominibus. quas ceteris imponebant. imperii sui leges imposuerunt multis gentibus. sed in terra. id est virtutibus. sed illatas ferendo et virtute vera. quae mundi huius dilectoribus odiosa est. ut nec Victoria locum haberet. quae suos agros non haberet. quae non exhibet servitutem religionis. quae paucis diebus ducitur et finitur. ad quem conversi fiant quod estis. quia non per vos aliquid estis. sed donum Dei. Merces sanctorum in aeterna civitate. isto quoque fomite eos. ubi thesaurus communis est veritatis. qui pastus eius per bonos administratores rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam victis extorqueretur. Hoc si fieret sine Marte et Bellona. demonstrans quo fine innotescere deberent: Luceant. opera vestra coram hominibus. ut videant bona facta vestra et glorificent Patrem vestrum. Namque ne propter humanam gloriam boni essent. qui in caelis est 50. nemine vincente ubi nemo pugnaverat: nonne Romanis et ceteris gentibus una esset eademque condicio? praesertim si mox fieret.

ne plus mali esset in exemplo imperii contempti quam boni in gloria hostis occisi: ut quid se iactent. cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum. ea. in ardentem aram ante eius oculos dexteram extendit. ut honoratiores essent quique meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus. utcumque ferent ea facta minores. Sed utamur etiam in his rebus beneficio Domini Dei nostri. in qua nobis regnare promissum est. Quid ergo magnum est pro illa aeterna caelestique patria cuncta saeculi huius quamlibet iucunda blandimenta contemnere. quae ad facta compulit miranda Romanos. libertas et cupiditas laudis humanae. quas cupiditates subegerint pro humana gloria. Duae civitates conferuntur contemptu temporalium. non quia contra patriam. quod aliis non licet? Numquid non multi senatores sunt in aliis terris. ab hoste provocatus iuvenali ardore pugnaverat. nihil sibi magnum fecisse videantur tantae patriae cives.. Si alius etiam Romanus princeps. quae filiis congreganda videbantur atque servanda. 17. a lumine solis et lunae lumen eius qui solem fecit et lunam. non ubi vivatur in hominum gloria. si existat temptatio. 18. infelicitatis perhibet testimonium etiam poeta laudator. quod illa facere neminem cogit? Sed certe difficilius est filios interimere. a cuius cervicibus acerrimorum hostium Veientium iugum depulerat damnatusque ab aemulis fuerat. qui pro immortalis patriae legibus omnia. amittere. quod alii vicerunt. ut cum Porsenna rege pax fieret. quorumlibet delictorum congregavit impunitas. Felices enim vel nos vel filios nostros non divitiae terrenae faciunt aut nobis viventibus amittendae aut nobis mortuis a quibus nescimus vel forte a quibus nolumus possidendae. quia filios occidit. filium. non a Tarquinio rege.. sed ubi vita adquiratur aeterna? Si Mucius. Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum. Haec sunt duo illa. quia non habebat potiorem. tanta perpessi sint. Numquid enim illorum agri tributa non solvunt? Numquid eis licet discere. qui eius ingenti cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. consideramus quanta contempserint. 1. quo multitudinem.. occidit 55. in eius exitium coniurasse. a societate mortalium societas Angelorum. quam quod pro ista faciendum est. sed etiam pro patria. in quo perceperunt mercedem suam. et omnes homines quid sunt nisi homines? Quod si perversitas saeculi admitteret. si pro vera libertate. sed Deus felices facit. qui gravissimo bello Romanos premebat. quia nullius est ponderis fumus.. Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores. qui eam tamquam mercedem talium virtutum accipere meruerunt. non filii occiduntur. ipsas certe hominum dignitates. qualem illum videret. bona terrena contemnunt? Si Furius Camillus etiam ingratam patriam. id est contra quod imperaverat pater imperator.. quae multo minus quam filii diliguntur. quae a mortalibus expetuntur. qui est mentium vera opulentia. quia Porsennam ipsum occidere non potuit et pro eo alterum deceptus occidit. cognomine Torquatus. quantum distat caelum a terra. dicens multos se tales. occidi filii a patre potuerunt: quid magnum est. sed caritate liberandorum hominum.Romanorum virtus christianos extimulat. qui forte in Ecclesia ab inimicis carnalibus gravissimam exhonorationis passus iniuriam non se ad eius hostes haereticos transtulit aut aliquam contra illam ipse haeresim condidit. ab inanibus laudibus solida gloria. nec cupiditate humanarum laudum. 18. Sed versu sequenti consolatus est infelicem: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 54. sed Christi pauperes inter filios computantur? . praesertim quia remissio peccatorum. omnino non video. licet vicisset. 2. praeter illum gloriae humanae inanissimum fastum. tantum ab hac distet. quae nos ab iniquitatis et mortis et diaboli dominatu liberos facit. velut grande aliquid fecerit. quae cives ad aeternam colligit patriam.nobilibus rebus gestis. qua illa civitas conderetur. cum alia non sit. tamen quia contra imperium suum. a temporali laetitia vita aeterna. habet aliquid. a Gallis iterum liberavit. cum illi pro hac terrena iam adepta tanta fecerint. quae id pro fide atque iustitia fieri compellat. cum illa civitas. vel donare pauperibus vel. sed a daemonibus et daemonum principe. ubi posset vivere gloriosius 56: cur extollatur. Ait enim: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit Infelix. si pro hac temporali atque terrena filios Brutus potuit et occidere 53. cuius ille fortitudinem et coniurationem 84 .. quae pertulerint. sed eam potius quantum valuit ab haereticorum perniciosissima pravitate defendit. alii victi sunt. si pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid vel mala aliqua sustinuerint. et valeat nobis etiam hoc ad opprimendam superbiam. Bruto autem. 2. ut. qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam.

si tenuerimus. quoniam. deorum suorum oraculis serviens. cum Fabricium didicerit tantis muneribus Pyrrhi. quoniam iusserant. et nemo dicat aliquid proprium. pro Dei gloriosissima civitate non tenuerimus. cum haberent opulentissimam atque ditissimam. pro quibus fundebatur. cum quattuor iugera possideret et ea suis manibus coleret. qui nullo praemio mundi huius fuerit ab aeternae illius patriae societate seductus. 18. ut illo nuntio perturbatus abscederet atque ita dedicationis gloriam collega eius consequeretur. id faciendo pro obtinenda societate Angelorum. Unde etiam Iudaei. fecisse dicturus est. quando sic innotescerent. sed ab illo missus obierit. Haec et alia. ut nummis a populo collatis eius sepultura curaretur 65? Audiat vel legat Quintium Cincinnatum. quae revelabitur in nobis 70.. quae perducit ad patriam. ad eos ab ipsa Roma reversus est. dignitatem illic honesti civis habere non posset. Valerium. ex illo senatu hominum pauperum pelleretur notatione censoria. ut deorum iussis in illum interitum vir praecipitaretur armatus: quid se magnum pro aeterna patria fecisse dicturus est. qui excellentiore proposito divitias suas communes faciunt secundum id quod scriptum est in Actibus Apostolorum 69. Ad humanam vero gloriam praesentisque temporis satis digna vita aestimabatur illorum. ut eum etiam proici insepultum iuberet (sic in eius corde orbitatis dolorem gloriae cupiditas vicerat) 61: quid magnum se pro Evangelii sancti praedicatione. promissa etiam quarta parte regni a Romana civitate non potuisse develli ibique in sua paupertate privatum manere maluisse 67? Nam illud quod rem publicam. sicut dicit Apostolus. quando quidem a Domino suo eodemque rege patriae suae certius oraculum accepit: Nolite timere eos. quorum triumphis publicum ditabatur aerarium: nonne omnes Christiani. Iunonis. sicut cuique opus est. sed pro aeterna vita muneribusque perpetuis et ipsius supernae civitatis 85 . rem communem. postea quam Afris servierat. si qua huius modi reperiuntur in litteris eorum. Minervae falso sibi ab invidis morte filii nuntiata. verum et ipsos inimicos. quoniam. si pro fide quae illi debetur talia fuerit homo passus.talium perhorrescens sine ulla dubitatione se ab illo bello facta pace compescuit 57: quis regno caelorum imputaturus est merita sua. ne crudelissimos hostes iurando falleret. intellegunt se nulla ob hoc ventilari oportere iactantia. qui corpus occidunt. rem patriae. diligentes caritatis fide et fidei caritate certarunt? Si Marcus Pulvillus dedicans aedem Iovis. cui Dominus de sepultura patris sui sollicito ait: Sequere me et sine mortuos sepelire mortuos suos 62? Si M. ad cuius beatitudinem fides ipsa perducit? Aut quid retribuetur Domino pro omnibus quae retribuit 64. nisi Romanum imperium longe lateque porrectum magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum virorumque tantorum virtutibus praeclarum atque gloriosum et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita. superbia non extollamur. maior utique honore quam consul. victisque hostibus ingentem gloriam consecutum in eadem paupertate mansisse 66? Aut quid se magnum fecisse praedicabit. qua cives supernae patriae de diversis liberantur et colliguntur erroribus. quando tanta fama praedicarentur. et nobis proposita necessariae commonitionis exempla. ut in huius vitae peregrinatione expeditior ambulet viam. quarum istae utcumque sunt similes. revelante Testamento Novo quod in vetere velatum fuit. cum paene tale aliquid illi fecerint pro conservanda gloria Romanorum? . unde videlicet oportebat. quae divina providentia permixte bonis malisque concedit. ubi aeterna est et vera felicitas. ut dictator fieret. cum audiat vel legat L. ita idem ipsi pauperes erant. nec aliud intellegere potuerunt. ut distribuatur unicuique. si usque ad sui sanguinis effusionem non solum suos fratres. eumque Carthaginienses. quod decem pondo argenti in vasis habere compertus est 68. pudore pungamur. indignae sunt passiones huius temporis ad futuram gloriam. ut illic id quod Romani haberent optimum mitteretur 58. si pro illo non unam manum neque hoc sibi ultro faciens. ita contempsit. sed persequente aliquo patiens totum flammis corpus impenderit? Si Curtius armatus equo concito in abruptum hiatum terrae se praecipitem dedit. ut quidam eorum. ab aratro esse adductum. sed sint illis omnia communia. quas isti pro civitatis terrenae gloria tenuerunt. qui aliquem fidei suae passus inimicum non se ultro in talem mortem mittens. sicut eis praeceptum est. quam viris armisque se excellere. ut. usque adeo fuisse pauperem. qualia pro fide quam perniciosissimis inimicis debebat passus est Regulus? Quo modo se audebit extollere de voluntaria paupertate Christianus. 3. qui in suo defunctus est consulatu. quoniam contra eos in Romano senatu egerat. ut non pro terrenis et temporalibus beneficiis. qui iam bis consul fuisset.tamen diversa reddita mercede. tamquam dignum aliquid pro illius patriae participatione fecerint.. qui Christum occiderunt. sicut Romanis eum tenere volentibus respondisse fertur. animam autem non possunt occidere 59? Si se occidendos certis verbis quodam modo consecrantes Decii devoverunt. Regulus. id est rem populi. ubi verae divitiae Deus ipse est. ut illis cadentibus et iram deorum sanguine suo placantibus Romanus liberaretur exercitus 60: nullo modo superbient sancti martyres. si virtutes. gravissimis suppliciis necaverunt 63: qui cruciatus non sunt pro fide illius patriae contemnendi. sic ipsi in suis domibus pauperes erant. a quibus fundebatur. regis Epirotarum.

20. Deo magis nota quam nobis. ut nihil ab eo putaretur virile metuendum. ut faciant quod illa imperaverit. Virtus est quae voluptati et gloriae servit. Etiam talibus tamen dominandi potestas non datur nisi summi Dei providentia. volens bonus videri esse. tanta crudelitas. cuius fuit tanta luxuries. ut suos osores vel detractores velit correctos habere consortes non in terrena patria. Qui autem gloriae contemptor dominationis est avidus. quamvis ea multi non habeant. etiam per apertissima scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. qualis est in illorum sanctorum Angelorum societate. Quidquid enim fecerit ad oculos hominum. qui vera pietate praediti bene vivunt. vincerent eos. Sunt enim multa in moribus bona. ut etiam ipsos diligat inimicos. Quam ob rem. et ita diligat. ut praestet beneficia quae potest ad comparandas amicitias corporalibus commodis necessarias. bestias superat sive crudelitatis vitiis sive luxuriae. qua veretur homo bene iudicantibus displicere. tamen qui veram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt. quod amant. cui se nituntur aptare. per ea bona morum nituntur ad gloriam et imperium vel dominationem. iustitiae iubeat. Illi autem. etiam dominari ardenter affectet. qui humana gloria nimium delectatur. 19. non est unde se suspicantium sensibus aliter esse. nequaquam sanctorum exiguis initiis comparanda est. quorum tamen. quamvis ut potui satis exposuerim. ut hi. Aperta de hac re vox divina est loquente Dei sapientia: Per me reges regnant et tyramni per me tenent terram 73. aut vera via nititur aut certe. si habent scientiam regendi populos. de quibus multi bene iudicant. quam suspicantur.societate colatur Deus unus et verus. eos tamen. ubi voluptas in sella regali quasi delicata quaedam regina considat. de quibus ait Sallustius: Sed ille vera via nititur 71. nec eos vult fallere laudantes. qui qualibuscumque virtutibus terrenam gloriam quaesiverunt et adquisiverunt. si vere bonus est. quo gloriae contemptor appareat. quae prudentiae iubeat. a quo habet homo quidquid in eo iure laudatur. Quisquis autem sine cupiditate gloriae. nulli faciat iniuriam. ideoque instat ardenter. contemnit etiam suspicantium temeritatem. Sed qui contemnit iudicia laudantium. qui magnis vitiis datorem verae gloriae et civitatis aeternae occiderunt atque respuerunt. quamvis parvipendat quod eum laudant. utiliores esse terrenae civitati. istas propter ipsam. qui cives non sint civitatis aeternae. qui virtutes quidem probant 77. tabulam quandam verbis pingere. non contemnit salutem. Quae civium et quae sanctorum sit virtus. unde ait Vergilius: Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni 74: apertissime alio loco de Deo dictum est: Quia regnare facit hominem hypocritam propter perversitatem populi 75. quantascumque in hac vita possunt habere. Tales autem homines virtutes suas. ut vigilanter inquirat. veram posse habere virtutem. quorum spes posita est in gratia et misericordia veri Dei. qua causa Deus unus verus et iustus Romanos secundum quandam formam terrenae civitatis bonos adiuverit ad tanti imperii gloriam consequendam: potest tamen et alia causa esse latentior propter diversa merita generis humani. ne 86 . Et ideo virtutes habenti magna virtus est contemnere gloriam. nihil est felicius rebus humanis. Quantumlibet autem laudetur atque praedicetur virtus. sed vetere nomine fortes dicti existimentur. ut potius ille laudetur. neminem sine vera pietate. sed huius vitii summitatem et quasi arcem quandam Nero Caesar primus obtinuit. nec eam veram esse. sed superna. quando gloriae servit humanae. ut nihil molle habere crederetur. quando habent virtutem vel ipsam. quando res humanas iudicat talibus dominis dignas. simulque intellegunt. si nesciretur 72. Solent philosophi. Tales quidam Romani fuerunt. facere si credatur. quam si Deo miserante habeant potestatem. ad maiorem laudem. dum illud constet inter omnes veraciter pios. dolis atque fallaciis contendit. ad ingerendum pudorem quibusdam philosophis. quo modo voluptas regnet et salva sit. quae in sacris Litteris nostris dicitur civitas Dei 76. Multos tales fuisse prodit historia. quia contemptus eius in conspectu Dei est. non tribuunt nisi gratiae Dei. rectissime istorum gloriae donati sunt. quoniam tantae iustitiae est qui de Spiritu Dei virtutes habet. ostendat. dominari atque imperare desiderat. Interest sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem dominationis. quantum sibi desit ad perfectionem iustitiae. quae sine vera pietate servit hominum gloriae. ut. Non enim cura existimationis amissa dominationis cupiditate caruerunt. sed eas voluptatis corporalis fine metiuntur et illam per se ipsam putant appetendam 78. hoc est ad maiorem gloriam. Proinde qui gloriam concupiscit. qui finem boni humani in ipsa virtute constituunt. Nam licet proclive sit. eique virtutes famulae subiciantur. ne decipiat diligentes. Sed ne tyranni non pessimi atque improbi reges. dant operam bene iudicantibus non displicere. iudicio autem non aperitur humano. quam si nec ipsam. id est veri Dei vero cultu. in laudatoribus autem suis. observantes eius nutum 79. quod eas volentibus credentibus petentibus dederit. non tamen parvipendit. quod non est.

et si occultis causis. qui. unum bonum. Nec illi se ab ista foeditate defenderint. incendit. cuius vanis deditus oraculis erat.et tempora ipsa bellorum. qui non compellat in mortem. Nihil hac pictura dicunt esse ignominiosius et deformius et quod minus ferre bonorum possit aspectus. ut alia citius. Sed non existimo satis debiti decoris esse picturam. sicut in eius arbitrio est iustoque iudicio et misericordia vel atterere vel consolari genus humanum. sibi sapientes videntur et sibi placent. Ita virtutes cum tota suae gloriae dignitate tamquam imperiosae cuidam et inhonestae mulierculae servient voluptati. Ac ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius peragenda. quae non tam ipsi quam veritati placent. quando fretus securitate victoriae naves. cuius egregiam indolem decepit amore dominandi sacrilega et detestanda curiositas. quibus victus necessarius portabatur.. Quae cum ita sint. de quo superiore libro diximus. Bellum Punicum primum per viginti et tres annos peractum est. vel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum. qui praeter unum Deum non coluit et quando regnavit. ut. ne per immoderationem noxium aliquid valetudinem turbet et voluptas. quos isti rebus singulis singulos. teneat dominam suam. Sic etiam hominibus: qui Mario. Unde non ei digne servit soliditas quaedam firmitasque virtutum. 87 . a quibus solos duos deos coli. si etiam talis fingatur. suavissimis imperatoribus. nihil toleret fortitudo.. id est voluptatem. qui Vespasianis. quando voluit et quantum voluit Romanis regnum dedit.offensis legibus voluptas vivere secura non possit. graviter offendatur 80. ut aliter inde non posset evadi. qui nec iudicio nec adiutorio deserit genus humanum. Cessit enim Terminus deus necessitati. <in> quibus sibi displicet. iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine. Haec plane Deus unus et verus regit et gubernat. cum aliena spernant iudicia velut gloriae contemptores. sed Italicae. nisi unde placeatur hominibus et ventosae gloriae serviatur. de illis sanandis preces fundens. Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas vires extenuavit et paene consumpsit. Qui autem vera pietate in Deum.. fortiter in animi cogitatione. quem diligit. Sic etiam tempora ipsa bellorum. Marsi et Peligni. non diuturno tamen tempore tractum est hoc malum. in quo bello ita Romani victi sunt. ipse et Neroni. sicut ei placet. 22. ut sub iugum etiam mitterentur. nisi contra illud auspicium dei Termini. qui dedit Assyriis. neque enim ipse. unde iam potest placere. inflata est et multum inanitatis habet. ipse apostatae Iuliano. in quo bello Italico Romanis saepissime victis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores. nihil distribuat iustitia. ut tantum capiat alimentorum et si qua delectant. deinde fervide instans immodicis ausibus et mox merito temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum. nihil temperantia moderetur. plus intendit in ea. ut taceam de populo Hebraeo. quamvis multis Romanis ducibus et duobus consulibus victis Italiaque horribiliter contrita atque vastata. et ne per singulos ire necesse sit. credit et sperat. ipse et Domitiano crudelissimo. Nam eorum virtus. quam etiam in corporis sanitate Epicurei maximam ponunt. Romani imperii termini moverentur 83. alio modo quodam humanae subditur laudi. ut placet. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae. Bellum piratarum a Pompeio. qui non cesserat Iovi. ubi virtutes humanae gloriae serviunt. si tamen ulla est. fortitudini iubeat. duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. quod apertum nobis esse voluit: tamen multum est ad nos et valde superat vires nostras hominum occulta discutere et liquido examine merita diiudicare regnorum. qui dat felicitatem in regno caelorum solis piis. ut nihil provideat prudentia. alterum malum 81. per quorum cultum se isti regnasse crediderunt. Licet enim ipsa gloria delicata mulier non sit.. nam quintus ei annus finem dedit. quam in ea. non tribuamus dandi regni atque imperii potestatem nisi Deo vero. alia tardius finiantur. gentes non exterae. et verum dicunt. superioribus temporibus multum in omni virtute laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta. temperantiae iubeat. bellum Mithridaticum quadraginta annis. qui sibi placet. Bellum quoque fugitivorum gladiatorum. numquid iniustis? . nisi eius misericordiae. de his sanatis gratias agens. qui Augusto. cui nihil iniuste placet. de quo iam dixi. tertio tamen anno post multa consumpta consumptum est. neque id tribuit. 21. quantum satis visum est 82. homo non est. si dolor corpori acciderit. post diuturnam et devotissimam sub Romano iugo servitutem in libertatem caput erigere temptaverunt. si qua in illo sunt. Picentes. bellum Punicum tertium ab Scipione incredibili celeritate et temporis brevitate confecta sunt. cui metuit displicere. Deus dat dominatum in serie temporum. ut per pristinarum deliciarum suarum recordationem mitiget praesentis doloris aculeos. continent litterae istorum. qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum. vel patri vel filio. vel etiam Persis. Ille igitur unus verus Deus. regnum vero terrenum et piis et impiis. ipse Gaio Caesari. Quamvis enim aliquid dixerimus. qui Constantino christiano.

non pro saturandis inimicitiarum odiis exserunt. 24. ut ne uno quidem non dicam exstincto. omnium si fieri potest hominum oblivione sepelire conantur. ideo tanta potuisset. quibus immolare cotidie ferebatur. misericordiae lenitate et beneficiorum largitate compensant. quod a nobis si tacebitur. cum eius fama ubique crebresceret. hoc credere spargere iactare paganos. facile ignoscunt. quod. si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum maiestati eius famulam faciunt. si. agmine ingenti et immani iam in Urbis vicina constitutus Romanis cervicibus immineret. ne ad infirmorum animos evertendos gloria daretur daemonibus. si malunt cupiditatibus pravis quam quibuslibet gentibus imperare et si haec omnia faciunt non propter ardorem inanis gloriae. quod aspere coguntur plerumque decernere. quae adiuvante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit. quod ille diis amicis protegentibus et opitulantibus. sed iustitiam propter gloriam diligere videbantur. si tardius vindicant. nec insanis adversus Deum linguis se interimant et decipiant imperitos. sicut solet orbis terrarum velut procellosissimum pelagus varia talium malorum tempestate iactari. Radagaisus mirabiliter victus est. ut ab his qui non pervicaciter contendunt. et se homines esse meminerunt. Neque enim nos Christianos quosdam imperatores ideo felices dicimus. cuius pudicitiam vellet intactam? Quas autem isti pro diis suis voces haberent. si iuste imperant. de quibus ille praesumpserat. si temporibus christianis aliquod bellum paulo diutius trahi vident. quantum in ipsis est. quam variis eventis. cum id quod exspectamus advenerit. sed propter caritatem felicitatis aeternae. si eamdem vindictam pro necessitate regendae tuendaeque rei publicae. Tales christianos imperatores dicimus esse felices interim spe. Nam si ille tam impius cum tantis et tam impiis copiis Romam fuisset ingressus. Et non agunt miseri gratias tantae misericordiae Dei. nobis apud Carthaginem dicebatur. quam luctuosis cladibus a veteribus sint gesta Romanis. ut illum primo faceret mirabiliter vinci. Recolant igitur qui legerunt. et quod nolunt aliquando fateantur. ne ab illo ista qui in eum crederent velut summa bona desiderarent. quod ille ideo vicisset. Cum Radagaisus. si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non neglegunt. Haec et alia vitae huius aerumnosae vel munera vel solacia quidam etiam cultores daemonum accipere meruerunt. deinde ab his barbaris Roma caperetur. Sed felices eos dicimus. similiter erimus ingrati. 88 . indignationem suam tanta mansuetudine temperavit. qui talia diis Romanis sacra non facerent nec fieri a quoquam permitterent. nec propter praesentes necessitates vera religio deseratur. ubi non timent habere consortes. exclamantes. ubi nutu summae maiestatis oppressus est. sed. quanta insultatione iactarent. si ipsa non esset et vetere ritu numina colerentur. id quoque celerrime finiretur. pacem factam foedusque ruperunt. sed ad spem correctionis indulgent. sic adversarentur nomine christiano.Sed quia non diligebant gloriam propter iustitiam. et tam incredibiliter victis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstravit. iam Romana illa virtute. 23. quia cotidianis sacrificiis placabat atque invitabat deos. Quid ex optimo principe expetendum sit. si luxuria tanto eis est castigatior. vel hostes rei publicae domuerunt vel inimicos cives adversus se insurgentes et cavere et opprimere potuerunt. cui pepercisset? Quibus honorem locis martyrum detulisset? In qua persona Deum timeret? Cuius non sanguinem fusum. non cum gratiarum actione commemorant. postea re ipsa futuros. si plus amant illud regnum. Quod tamen nostra memoria recentissimo tempore Deus mirabiliter et misericorditer fecit. vinci omnino non posset ab eis. si eamdem veniam non ad impunitatem iniquitatis. quam diuturna bella. uno die tanta celeritate sic victus est. sed vulnerato Romanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus atque ipse mox captus poena debita necaretur. qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes christianae religionis reverentia tuerentur ipsisque daemonibus atque impiorum sacrificiorum ritibus. quibus eum supplicare constabat. ita verus Dominus gubernatorque rerum et Romanos cum misericordia flagellavit. quoniam multi praeteritarum rerum ignari. et hoc ipsius misericordia factum est. rex Gothorum. Haec ideo commemoro. quidam etiam dissimulatores suae scientiae. et magis aeternae vitae fidelissima exspectatione teneatur. si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur. qui cum statuisset irruptione barbarica graviora <pati> dignos mores hominum castigare. ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere viderentur. ilico in nostram religionem protervissime insiliunt. sed prudenter attendunt. quia vel diutius imperarunt vel imperantes filios morte placida reliquerunt. quo pertinent isti. si Deum timent diligunt colunt. quanto posset esse liberior. quod Romanos facere christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis. qui non pertinent ad regnum Dei.

aquas. quam Valens haereticus favens Arianis vehementer afflixerat. accepto rursus prophetico responso fide certus oppressit.Constantinus et successores Deum coluerunt. nisi daemonibus supplicet. Simulacra gentilium ubique evertenda praecepit. velut ipsius Romae filiam. iste autem. grandaevus aegritudine et senectute defunctus est. fructus ipsiusque hominis animam corpus. cui fundit ab antris Aeolus armatas hiemes. cuius Ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. satis intellegens nec terrena munera in daemoniorum. Bella civilia non sicut Cinna et Marius et Sulla et alii tales nec finita finire voluerunt. iocantibus (quod illa laetitia permittebat) cursoribus et se ab eis fulminari velle dicentibus hilariter benigneque donavit. cum parvulum haberet fratrem avidior fidae societatis quam nimiae potestatis 84. unde fugatus fuerat. sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere voluit terminata. cum propter vitam aeternam quisque debeat esse Christianus: Iovianum multo citius quam Iulianum abstulit. quae adversus eum fuerant nescio quibus ritibus velut. belli abstulerat impetus. Inter haec omnia ex ipso initio imperii sui non quievit iustissimis et misericordissimis legibus adversus impios laboranti Ecclesiae subvenire. mentem. quando in Thessalonicensium gravissimum scelus. ne homines. quorum operum merces est aeterna felicitas. qui ei cohaerebant. verum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. contra cuius robustissimum exercitum magis orando quam feriendo pugnavit. cum a Theodosii partibus in adversarios vehemens ventus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet. militat aether. quem civilis belli quodam modo heredem reliquerat. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus. cuius dator est Deus solis veraciter piis. cum misericordissima veneratione restituit. longe quidem mitius quam Magnum Pompeium colentem velut romanos deos. Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus. ut imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret videndo prostratam. quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia. 25. universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius. quos. Nam ille vindicari a Catone non potuit. auras. cui etiam condere civitatem Romano imperio sociam. quamvis a Christi nomine alienus. Gratianum ferro tyrannico permisit interimi. Nam bonus Deus. terras. deposuit. Cetera vero vitae huius vel fastigia vel subsidia. quanta optare nullus auderet. quamvis piae animae solacia talia non requirant. qui eum crederent propter aeternam vitam colendum. quae commemorare longum est. etiam nondum Christianos ad Ecclesiam confugientes. sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. filios imperantes reliquit. quem Dei servum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat. bona opera tulit ex isto temporali vapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae. paterno custodivit affectu. quem regni participem fecerat. quod aurea fuissent. Sed rursus ne imperator quisquam ideo Christianus esset. in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte deo. quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre. sed ad Iohannem in Aegypti heremo constitutum. vindicare compulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam. eorumque fulmina. a Theodosio vindicatus est. verum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius parvulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum. hic in angustiis curarum suarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas atque illicitas. lucem. Inimicorum suorum filios. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur. Iovis simulacra. misit atque ab eo nuntium victoriae certissimum accepit. nec privavit rebus et auxit honoribus. sicut crediderat et praedixerat. cui iam episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam. Christianos hac occasione fieri voluit et christiana caritate dilexit. si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret. 26. Unde et ille non solum vivo servavit quam debebat fidem. ut felicitatem Constantini mereretur. bonis malisque 89 . eoque sive per insidias sive quo alio pacto vel casu proxime exstincto alium tyrannum Eugenium. consecrata et in Alpibus constituta. Mox tyranni Maximi exstinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus. Clarus fuit Theodosius virtute et fide. sed in Dei veri esse posita potestate. sensus. in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit. qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus. has sublimitates et regna terrena existimarent posse neminem consequi. in tyramnis opprimendis per omnia prosperatus est. non ipsius iussu. vitam. 1. Et coniurati veniunt ad classica venti! 85 Victor autem. quod hi spiritus in talibus multum valerent. sicut ipsum mundum. tumultu quorundam. Diu imperavit. In neminem post victoriam privatas inimicitias valere permisit. sed ipsum verum Deum colentem tantis terrenis implevit muneribus. Unde et poeta Claudianus. unde potius eum servata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est.

De libertate Senecae. Aut quid est loquacius vanitate? Quae non ideo potest quod veritas. quorum talis et genera et sacra detexit. sed ad licentiam maledicendi tempus exspectant. Proinde iam etiam illis respondendum esse video. De theologia mythica. non optent quod eis non expedit. cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab impudentibus eligant. in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo. Quod ex disputatione Varronis apud cultores deorum antiquiores res humanae quam divinae reperiantur. Quae sit partitio Varronis librorum suorum. De tribus generibus theologiae secundum Varronem. si voluerit. colendos deos. 8. quod ad ista temporalia. quibus ostenditur. absit ut eis eveniat quod ait Tullius de quodam. Nam si non ad libertatem vera dicendi. id est fabulosa. honeste. 6. 3. De officiis singulorum. et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint. altero naturali tertioque civili. quas doctores pagani pro diis suis conantur ostendere. 2. nihil deorum falsorum numerositas prosit. 8 LIBER VI BREVICULUS 1. Quae dicta quaeque dicenda sint adversariis. 90 . quae post mortem futura est. 9. et de civili contra Varronem. 4. quam pro temporum gubernatione dispensat. qui maledicendi licentia felicem se putat. Facile est enim cuiquam videri respondisse. quantum possunt. graviter. qui propter amicitias mundi huius volunt vana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur. qui peccandi licentia felix appellabatur: O miserum. si hoc illi omnino non liceat. audivi quosdam nescio quam adversus eos responsionem scribendo praeparare. his quinque libris satis arbitror esse responsum. qui vehementius civilem theologian reprehendit quam Varro fabulosam. ut reverentius cum eis ageret.largitur. sed propter eam. ab eis quos consulit amica disputatione. De fabulosae et civilis theologiae similitudine atque concordia. quia. Quos admoneo. Deinde ad me perlatum est. quod iam scripserint. 11. Quid Varronem de diis gentium sensisse credendum sit. Quid de Iudaeis Seneca senserit. cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid voluerit contradicere et. etiam plus potest clamare quam veritas. quos de antiquitatibus rerum humanarum divinarumquae composuit. 26. cui peccare licebat 86! unde quisquis est. 5. libere quod oportet audire. De his. si de illis omnino reticeret. 7. sed propter aeternam. Deorum. qui manifestissimis documentis. quae potius exagitari quam convelli possint garrulitate impudentissima et quasi satyrica vel mimica levitate. 10. 2. id est uno fabuloso. De interpretationibus naturalium rationum. Nam istis. qui dicunt deos a se non propter praesentem vitam coli. confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem. quo sine periculo possint edere. multo erit felicior. sed tempus quaerant. quae sola stulti habere concupiscunt. Sed considerent omnia diligenter. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent. qui tacere noluerit.

A diis non speratur vita aeterna. deos gentium. Verum tamen in omnibus vanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt. ne absurditate turpissima. talia se improbare testati sunt. possit recte dicere: si vinum non habetis. -1) PRAEFATIO. venerandos et colendos putant. qui non propter istam vitam. in perniciem utique eius. quam minus disseruisse iudicabunt. propter vitam. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici. colendos esse contendunt: placet a veridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus. qui nec ipsam adiuvent temporalem. Et nimiae quidem stultitiae vel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? Quando ea putatur gloria vanitatis. quam christianae religioni de huius vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur. sed multos deos. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his. putasne in potestate nos habere vitam. nullis cedere viribus veritatis. quos deos immortales vocant. qui ea quae legunt vel sine ulla vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt. cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in vanitates et insanias mendaces 1. quam quaestionis ipsius necessitas postulabat. qui. quibus rerum exiguarum singulis singula distribuuntur officia. Ceterum quis ferat dici atque contendi deos illos. ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset. cui vitium tam immane dominatur. non usque adeo inconvenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum deum. quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt 2. qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam. quae post mortem futura est. supplici respondebunt: o homo. 1. quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est vitam aeternam a talibus diis 91 . quos christiana religio destruit. Quod gentilium deorum vanitate detecta nequeat dubitari aeternam eos vitam nemini posse praestare. hoc a Libero pete. non Creatorem veritas Christiana convincit. non solum dissimulantibus. qualis ioculariter in mimo fieri solet. Quinque superioribus libris satis mihi adversus eos videor disputasse. quos esse inutilia simulacra vel immundos spiritus et perniciosa daemonia vel certe creaturas. Hi vero. si non affectent fallere ut daemones. peteretur a Libero aqua. vitam aeternam cuique praestare? An vero peritissimi illi et acutissimi viri. LIBER SEXTUS NIHIL DII POSSUNT AD VERAM FELICITATEM Dii nec terram nec caelestia curant (praef. etiam hi refellendi et docendi sunt. a Lymphis vinum 4. quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. quae post mortem futura est. sed aegroti insanabilis morbus invictus est. falsa atque indigna sive finxerunt sive ficta crediderunt et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. ut. auctores erunt cuipiam hominum diis immortalibus supplicanti. qui multos deos et falsos. saltem utcumque in disputationibus mussitando. 1. ut promissus ordo expetit. coli oporteat. Indigne se gerunt cultores deorum.12. facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus. totamque invidiam. Cum philosophis verae felicitatis tractanda quaestio. qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur. 1. cum a Lymphis petierit vinum eique responderint: nos aquam habemus. quorum in quarto libro quosdam commemoravi 3. Nunc ergo quoniam deinceps. omnino esse inanem rectae cogitationis atque rationis plenamque levissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt. Cum his hominibus. quos impietas vesana possedit. propter vitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac servitute. quae Graece dicitur et uni vero Deo debetur. etsi non libere praedicando. sed contra suam conscientiam etiam faventibus doctis. 2. sed propter illam. quid a quoque esset petendum. saltem date mihi vitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes (solent enim esse ad risum faciles) 5.

qui colerent deam Iuventatem. 4. Ac per hoc. sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat. minutatim divisa tribuerunt. si aeterna vita. a doctis sollerter inventum memoriaeque mandatum est. Cui ergo deo vel deae propter quid supplicaretur. petatur ab altero. a quibus autem sperneretur. 1. 3. a barbatis eius contemptoribus irridentur: itane desipit cor humanum. doctrina tamen atque sententiis ita refertus est. qui cultum eorum vitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt. homine. contra quos iam quinque praecedentibus voluminibus satis. tam sit inconveniens et absurdum. Porro si a Cerere vinum a Libero panem. quid a Libero. ut. Nunc vero cum earum cultus nec propter ista ipsa. 1. quia illi magni et excelsi sunt. ut ab insipientibus populis colerentur. aetas ipsa floreret insignius contemptores autem eius vel intra annos occumberent iuventutis. iam nec propter illa saltem. ista opera temporalia. verbi gratia. Quis Marco Varrone curiosius ista quaesivit? Quis invenit doctius? Quis consideravit attentius? Quis distinxit acutius? Quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suavis eloquio. 2. cuius in hac vita potestas nulla esset. ipsa praestaret. quibus danda atque servanda deberent vel ista committi. quae ibi versatur. quam nos saecularem. quae putant eis subdita. propter vitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt. quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione veritatis. inanem ludibriosumque cognoscit. suis officiis quodam modo limitatas. quia. illi autem liberalem vocant. quantum studiosum verborum Cicero delectat. sicut credunt hi. quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera. a Vulcano aquam a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet. illi dii tales apparuerunt. quosnam illud deos vel deas hominibus credendum esset posse conferre. Quae cum ita sint. quod non dignarentur in tanta sublimitate curare. vel in ea tamquam senili torpore frigescerent. sed vanitatis opinione tribuuntur. quanto minus potest immortales ex mortalibus facere! Dii nec colendi pro his rebus quae illis commissa sunt. discussis omnibus longe alienum a veritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum atque falsorum 6 saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae impietatis est. qui non propter istam. ut eamdem saltem aetatem. ut in libris Academicis dicat eam. si id. disputationem se habuisse cum Marco Varrone. si iam cum illis agimus. si cuiquam istorum pro vita supplicetur aeterna! Nec terrena regna dii conferunt. ut indignissimi viderentur. dignius irridentur in mundo. Quam ob rem si. quibus singulis singuli praeesse perhibentur. quos partim commemoravi in quarto libro. quantum potui. si (ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt) nullus Deus ex illa turba vel quasi plebeiorum vel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare. omnino colendi sunt. Quod cum fit ab scientibus mimis. inquit. ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea dii tales vel terrenum regnum dare non posse visi sunt. quae barba induitur. studiosum rerum tantum iste doceat. sit necessarius. cum de regno terreno quaereremus. nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc vitam esse sperandum. partim praetereundos putavi.petere vel sperare. quod sub alterius tutela ac potestate est. ut in omni eruditione. ut mimicae scurrilitati videatur esse simillimum. cum vero a nescientibus stultis. sed propter vitam quae post mortem futura est existimant colendos deos. Huc accedit. quid a Vulcano ac sic a ceteris. disputavi. quia et multi colentes Iuventatem deam minime in illa aetate viguerunt. digne ridentur in theatro. ut. quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione vel comparatione praeferenda est. ne quisquam eorum sederet otiosus. 92 . quae non daret barbam. qui vitae huius aerumnosissimae atque brevissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam atque fulciendam ita singulas particulas tueri asseruntur. si malas cultorum suorum speciosius et festivius Fortuna barbata vestiret. quoniam nimis multos putarunt. ac per hoc nec a Iuventate oportere peti vitam aeternam. et multi non eam colentes gaudent robore iuventutis. et si qui eam pro barba impetranda venerantur. quantum ad illos deos attinet quos instituerunt civitates. si eorum. glabros aut male barbatos videremus 7: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse. Quid Varro disserat de theologia et rebus divinis (2-9) Qua ratione Varro de rebus divinis disserat. Denique et ipse <Tullius> huic tale testimonium perhibet. quid a Lymphis. itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam vel deformem barbam pervenire potuerunt. hoc quiddam parvum et abiectum. qui eis.

quoniam re vera in hac facultate multum impar est. quid exhibeant. 1. ut auferret dubitationem. Iste igitur vir tam insignis excellentisque peritiae et. In sex itaque primis de hominibus scripsit. quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et veritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum. quam Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur 11. sed ad superstitionem diceret pertinere. si rerum velut divinarum. Haec quattuor. qui noxias opiniones. quam multa vix quemquam legere potuisse credamus: iste. secundos tres ad loca pertinentes ita. libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit. id est Academicis. ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. qui istos sequuntur et ad tempora pertinent. hos in res humanas divinasque divisit. Non ait eloquentissimo vel facundissimo. quibus anima humana magis magisque vanescat et incommutabili aeternaeque veritati coaptari atque inhaerere non possit. non tamen Sancto Spiritu liberum. Sed quia oportebat dicere et maxime id exspectabatur. quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt. qui prius de omnibus loqueretur. inquit. tu descriptiones temporum. ut quinquies terni quindecim fierent. ut in uno eorum de sacellis. rebus humanis viginti quinque. de qua illos velut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi atque servari utiliore cura. ubi exhibeant. non incursu hostili. quam solet in omnibus adhibere. qui ad homines pertinent. in capite posuit. qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus. in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. Sed unum singularem. quantum attinet ad ea. Nequaquam dii colendi propter vitam aeternam. invidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus impiorum et aperte 93 . Intendit enim qui agant. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. quid agant. detestanda conscriberet. nescio utrum tam multa in eis ridenda. genera. officia. id est ad dies festos. quando agant. et tamen ea legenda saeculis prodit. ita subdivisit. quia et istorum exordio unum singularem. alteri sacra privata. cuivis hominum. non quales vocant illi daemones bonos. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est. subtilissima distinctione commendans. oppugnator esset atque destructor easque non ad religionem. Quater autem seni viginti et quattuor fiunt. tu sedem regionum locorum. ut unum eorum faceret de feriis. qui tam multa legit. oppressum fuisse suae civitatis consuetudine ac legibus. sex quartos eosdemque postremos de rebus absolvit. quibus exhibeant. et tamen ea quibus movebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse? Quid disserant libri Antiquitatum. tam multa scripsit. in secundo incerti. tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina. In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari. tertios de temporibus. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus. tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. Sunt autem omnes. alterum de ludis circensibus. qui exhibeant. istam secutus in ea partitione rationem. dii ipsi sequuntur extremi. tu domesticam. quando exhibeant. sequentes de locis. immundorum spirituum et sine controversia malignorum. sed civium neglegentia. addidit sine ulla dubitatione doctissimo. in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt. causas aperuisti 9. Tu aetatem patriae.omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo 8. apposuit. qui restant. inquam. 4. etiam hic. ubi cuncta dubitanda esse contendit. ut diximus. tres porro. de scaenicis tertium. Profecto de hac re sic erat certus. quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo breviter ait: Vir doctissimus undecumque Varro 10. tu sacerdotum. inquit. quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi. sed omnium. ex his. ultimo publica. qui communiter prius de omnibus loqueretur. tertio de locis religiosis. contemnenda. ut primus sit de pontificibus. ita. quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes. sed ut loquar apertius. ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant. Quadraginta et unum libros scripsit Antiquitatum. Cum vero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit. et in eis libris. Vel hominum enim sunt ista instituta vel daemonum. de quibus scripsit. quae diis exhibenda sunt. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes. ut aliquid ei scribere vacuisse miremur. facillime apparet. quartos de sacris. tertius de quindecimviris sacrorum. de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos. vir tantus ingenio tantusque doctrina. altero de sacris aedibus diceret. tu sacrorum iura. sex tertios de temporibus. quae dixi. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: Nos. sedecim. in secundis sex de locis. divinis sedecim tribuit. ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. secundus de auguribus. tu publicam disciplinam. ubi agant. 3. Facile acutissimo.

ut Deus alius ex capite. ab hominibus institutae sint. in hoc. sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. si omnis esset natura deorum. licet non omnis. In hoc enim est.. sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt 13. 2. Loquebatur enim non de naturali theologia. sicut fabrum aedificio. haec ratio est: Sicut prior est. denique in hoc omnia diis attribuuntur. quas divinas vocat. alius ex femore sit. quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria. deorum natura non prior debeat esse quam hominum.naturalis seu physica vel philosophorum. sicut in quarto libro commemoravi. sed intellegentibus reliquisse. si novam ipse conderet civitatem. sicut pictura. inquit. genus. Eam vero inspirat et docet verus Deus. postea de hominibus. non naturam hominum naturae deorum. quae scripsit de rebus humanis. Quid quod in illis tribus novissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere videtur? Quid est ergo. fabulare appellaremus. sine caligine ullius ambiguitatis expressit. Deinde illud quale est. si de aliqua. nec aliis quicquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probavit homines se praeposuisse institutis hominum. quia vero iam veterem invenerat.. usitate quidem intellegitur aliqua. sed plane caelestem ipsa instituit civitatem. aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. a fabulis enim mythicon dictum est. sicut structura. ut ipse dicit. Quae fabulosa sit theologia sive poetarum. sed de fabulosa. quasi hic de aliqua scribat et non de omni. Deinde ait: Mythicon appellant. sed etiam rationem reddens cur id fecerit. physicon. saltem digna est vel Romanis. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur. sicut pictorem tabulae pictae. veris cultoribus suis. quam libere a se putavit esse culpandam. quod civile appellatur. quae a civitatibus instituta sunt 12. scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset. sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur. Non itaque rebus divinis anteferre voluit res humanas. Quod apertius alibi posuit. secutus est historiam rerum gestarum. non solum scribens de his posterius quam de illis.aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci attestatione confirmant. Dicit autem prius se scripturum fuisse de diis. tertium civile? Latine si usus admitteret. quam humana attigissemus? Aut enim de omni natura deorum scribit. etiamsi non omnis. ergo nulla est. sed rebus veris noluit anteferre res falsas. eorumque unum mythicon appellari. Rerum quippe humanarum libros. In ea vero ipsa ratione. Secundum autem ut naturale dicatur. prius divina absolvissemus. aut vero etiam aliqua. Ubi enim dicitur "non omnis". non quantum ad orbem terrarum. In his enim. Tertium etiam ipse latine enuntiavit. sed quantum ad solam Romam pertinet. aut omnino de nulla.. quid nisi opiniones rerum vanarum? Hoc est nimirum. deinde ab eis haec instituta sint. ut aliqua pars divina praeponatur universis rebus humanis. non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. postea de divinis. quod dixi. quo maxime utuntur poetae. ut adulterarint.. non de civili. de divinis autem postea scripsisse testatur. quae autem de his. quod tria genera theologiae dicit esse. Quam si tacuisset. inquit. quam reddidit. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse.. 1. Si de omni. pictor quam tabula picta. Varro fatetur deos ab hominibus inventos. ut dii furati sint. dator vitae aeternae. Vera autem religio non a terrena aliqua civitate instituta est. 94 . 5. 4. Ita se libros rerum divinarum non de veritate quae pertinet ad naturam. quod etiam istae res divinae. quoniam Graece fabula dicitur. id est rationis quae de diis explicatur. civile. Hic certe ubi potuit. apertissime confitens. quo populi. . ex naturae formula se scripturum fuisse. sed fabulosum dicamus. ut autem et ipso tacente veritas clamat. quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis. quae non modo in hominem. ubi ausus est.. sed potest intellegi et "nulla". de qua scriberet. ubi impunitum putavit. alius ex guttis sanguinis natus. cur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam universae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est. prior faber quam aedificium: ita priores sunt civitates quam ea. in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. neque hoc aperte dicere voluisse. quo philosophi. praeponenda esset certe rebus romanis. quod voluit subtili significatione monstrare. quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus. quia divinae istae ab hominibus institutae sunt. alterum physicon. quos tamen rerum divinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse. aut de aliqua. ut servierint homini. si de omni natura deorum scriberet. praeponenda est utique rebus humanis. quod prius exstiterint civitates. quod primum posuit. scripsit. iam et consuetudo locutionis admittit. Nam. Primum.

naturales ad mundum. de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? De Romanorum theologia Varro sibi discrepat. sed diis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. quid habet reprehensionis. Quis non videat. quamvis urbes esse videamus in mundo. ut ait Epicurus. de quo multos libros philosophi reliquerunt. ut admittatur? Haec nempe illa causa est. an ex numeris. posterius de divinis. quod est urbis. cernis quidem quam sint res divinae ab humanis nugis atque mendaciis dirimendae. quia turpe. Hanc enim pertinere testatur ad mundum. Illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. 6. quam qui adorantur in templis. distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo. ex igni sint. quod genus.. quas a deorum natura abhorrere vel talium. tertia ad urbem. dicens alios esse deos naturales. primam et tertiam. unde et istos civiles velis nolisve perfundas. sed de institutis aliud habere litteras poetarum. Neque id tantum. immo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. quibus doctrina inimica est veritatis! Turpis est theologia fabulosa et civilis. quam quibus victimas immolatis. et omnis vestra litteratura circumsonat. sed hominum instituta secutus est. ut Pythagoras. Sic alia. cum eas usquequaque consideras. de quo nunc agitur. quibus 95 . cui palmam dederit? Utique secundae. Sequestrata igitur paululum theologia. id est fabulosum atque naturale. urbes vero et theatra opera sint hominum. O Marce Varro. In quo est. Video quidem. in quos liberius quod sentis evomas. cur debet discerni fabulosum: quia falsum. civiles cogeris. secunda ad mundum. 6. quare prius scripserit de rebus humanis. sed tamen homo. placetne tandem vitam aeternam peti aut sperari ab diis poeticis. dii qui sint. quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. id est a populis. ferre non possunt.. 1. quos deos publice colere. Videamus quid de altera dicat. Nihil in hoc genere culpavit. ludicris. Adhuc quod sequitur attendamus. [quae] sacra ac sacrificia facere quemque par sit. iamque ipsum civile videamus qualiter explicet. cum mundus opus sit divinum. et sentis ipse. quam supra dixit esse philosophorum. Duas vero illas theologias. nosse atque administrare debent. inquit. inquit. quam naturalem vocant. Dixerit aliquis: haec duo genera mythicon et physicon. Quid hic agit humanum quamvis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis. theatricis. discernamus ab hoc civili. nec alii dii rideantur in theatris. Quid? ab eis diis. quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures 14. Tertium genus est.. unde illa et ipse discrevit. quoniam in divinis rebus non naturam. Removit tamen hoc genus a foro. quia non modo in hominem. de qua postea disserendum est. quod physicon vocant et ad philosophos pertinet. sed etiam libenter audiunt. Secundum genus est. . quale est: a quodam tempore an a sempiterno fuerint dii. ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur.5. fieri enim potest. pertinere posse et ad mundum. ut credit heraclitus. nec spiritu Dei ad videnda et annuntianda divina in veritatem libertatemque subvectus. inquit. O religiosas aures populares atque in his etiam romanas! quod de diis immortalibus philosophi disputant.. ubi. alios ab hominibus institutos. 2. sed vitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis vereris offendere. maxime sacerdotes. ut gratae sint utraeque daemonibus. scholis vero et parietibus clausit. quia indignum est. Dicis quippe fabulosos accommodatos esse ad theatrum. per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. 2. nec aliis ludos exhibeatis. civiles ad urbem. non Deus. quorum in mundo vel extra mundum natura sit nusquam: theatrum vero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi civitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus divinis. aliud sacerdotum. non solum ferunt. Prima. quod vero poetae canunt et histriones agunt. tantum quod eorum inter se controversias commemoravit. scaenicis? Absit. quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas. Intueamur sane et civilem theologian. quod in urbibus cives. 3.civilis vel civitatum. theologia maxime accommodata est ad theatrum. ut excludatur? Si autem hoc quod civile dicitur naturale non est. an ex atomis. Quanto liberius subtiliusque ista divideres. quod demonstravi. quid habet meriti. in quibus est. theatri scilicet atque urbis. 5. Invenisti alios fabulosos. cum sis homo omnium acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus. Naturale autem a civili velle discernere quid est aliud quam etiam ipsum civile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est. utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis. sed etiam in contemptissimum hominem cadere possunt. quae contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt.

illa res divinas falsis criminibus insectatur. quae a poetis conscripta populi sequi non debent. quid aliud quam mimica sacra esse voluerunt? Nam parasitos Iovis ad convivium eius adhibitos si mimus dixisset.. poetas delectationis. sexus. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra. quae dii expetant. facinora et flagitia numinum illa cantat. una cum civilibus scribemus. haec autem aut attestatur veris aut oblectatur et falsis. ut non sint statuae delubrorum? Cur Forculus.. haec favendo metit. Et tamen alio loco 16 dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. qui limini. Varro dixit! non cum irrideret deos. haec colligit. ab omni esse dedecore purgata et aliena. non utilitatis. quae colenda et observanda censetur. non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur. et haec tota. scribunt poetae. sed ubi Capitolina iura pandebat. Revocatur igitur ad theologian civilem theologia fabulosa theatrica scaenica. imberbem Mercurium poetae habent. Haec cum dicimus. Quid de Hercule et Larentina fabula dixerit. e quibus maior societas debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis 15. crimina sunt deorum. cum eorum illic crimina frequententur. quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur. quam mali! si falsis. sed sacerdotes agunt. haec amat. quae theatrica est. unde ista brevis temporalisque polluitur? An vero vitam polluit consortium nefariorum hominum. Indigna sunt simulacra et fabulae. Illa enim de diis turpia fingendo seminat. Ambae turpes ambaeque damnabiles. atque inter hos Cardea femina est. haec eorum criminum ludos in divinis rebus amplectitur. sed illa. qui coluntur criminibus suis? Si veris. ita eos delectari humanis voluptatibus credidisse 17. Delectationis enim causa. quae scribunt poetae. Quid de ipso Iove senserunt. Ac per hoc ea. Quae sic abhorrent. quam male! . ibi quid fiat. magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi voluit. dii sunt masculi. inquit. haec ea deorum ipsorum festivitatibus consecrat. Denique cum memoratus auctor civilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quamdam sui generis distinguere conaretur. quae urbana est. 96 . indignitatis et turpitudinis plena. 6. nec ubi ludos scaenicos exponebat. Quare quae erunt communia cum propriis. qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate. Hic enim dixit quid fieri debeat. pontifices non habent? Numquid Priapo mimi. illa prodit aut fingit. Ait enim ea. numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret.in theatris et in templis. 3. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse. et Limentinus. quae tamen delectant et populos et deos. quae merito culpanda et respuenda iudicatur. Denique talibus vincitur et fatetur. si se inserant affectionibus et assensionibus nostris. divinarum. ad eius mensam qui constituerunt. sicut forma humana deos fecerunt. Hincine vita aeterna sperabitur. ut arbitror. non sane pars incongrua. parasitos Iovis. usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. publicam turpitudinem profitetur. utique risum quaesisse videretur. et vitam non polluit societas daemonum. videri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de diis talibus maiestati indigna divinae et ridicula detestabilia celebrari. Non ergo nulla cum poetis. illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat. Hoc si ita esset. sicut ostendere institui. sed cum commendaret hoc dixit. vita aeterna poscenda est? Nemo. qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne attestati sunt Euhemero. quae non histriones. quae autem philosophi. quia similia geruntur in templis. populi exhibeant. sicut dicit. illa mendacia spargit. sacra vero illa. plus quam ut ea vulgus scrutari expediat. Apollo ephebus ita personae sunt histrionum. et quae ab universo corpore aliena importune illi conexa atque suspensa sit. 1.haec placent et quos haec placant. quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur. Nec fabulosa igitur nec civili theologia sempiternam quisquam adipiscitur vitam. minus esse quam ut populi sequi debeant. quae graves poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter virgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus vacat? Sed haec honestiora sunt in comparatione turpiorum. numquam eas ipsi dii praeciperent sibimet exhiberi. ut tamen ex utroque genere ad civiles rationes assumpta sint non pauca. habitus deorum? Numquid barbatum Iovem. aetates. sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos. 7. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris. ista. qui foribus praeest. ea tamen scribunt. pars huius est. quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex. formae. illius turpitudine ornatur. sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum convenientissime copulata. non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris.

quales nec thymelica in se admisit obscenitas? Quid physica ratio dicat de matre deorum et Saturno. Obscaena sunt sacra mysteriorum. hinc excusantur atque purgantur. ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate. At enim habent ista physiologicas quasdam. Itemque alii alio modo et similiter cetera. quos inter sua sancta numerari atque versari negare non possunt. quos Gallos vocant. debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam Deo Herculi dedit. 3. infelicitate deploratur. si autem victoria Herculis fieret. quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse divinos. et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt. non theatrorum. si ipse vicisset. Quae amplissimam adepta pecuniam ne divinae mercedi videretur ingrata. quid cetera perscrutamur 18? Quid evidentius suffragatur eis. Saturnum suos filios devorasse. populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem. quia et hominis et pecoris. atque illa non comparente inventum est testamentum. quae Saturni nomine significatur. 7. de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret. illa herede defunctus est. Ac sic abeunti cum primus iuvenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset. quod pertineat Saturnus ad semina. qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae. sacra sunt Veneris. si mimi agerent. ipsi viderint. quod longinquitas temporis 19. quid est quod fabulosa de diis figmenta poetarum ad theatrum videlicet pertinentia velut secernere nituntur a civili theologia. sub ea condicione. ita nonnulli interpretentur. neque enim ab honestis agi debuerunt. quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus. quibus agendis tales elegit sanctitas. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines. id est non fabulosae. sic eis mater est terra. in altera se ipsum. ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur. Si autem interpretationis huius. Quamvis enim qui verus Deus est non opinione. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt. sed Dei. quorum nihil est Deus. sed populorum.7. sed civilis theologiae. Quae sunt ergo illa sacra. quae scaenicis turpitudinibus convincuntur esse foediora. quod in vitiosis hominum moribus vix habet inter tormenta confessionem. deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule victus esset. sacra sunt Cereris. non mimorum. et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur. quibus ostendantur rerum significare naturam: cur non etiam poetica similiter excusentur atque purgentur? Multi enim et ipsa ad eumdem modum interpretati sunt. quando agitur de sacris Matris deum. quod inde discedens. quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles. Hic morbus. 1. hoc crimen. quam pertinere ad urbem volunt. ut. qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudaverunt. Quid de sacris eorum boni sentiendum est. ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum. quod ab eis immanissimum et infandissimum dicitur. Cum vero haec dedecora non poetarum. 8. quidquid gignit ipsa consumat. non mater. id est rationem non naturae. Unde etiam illud est. sicut idem opinatur Varro. usque adeo ut. Haec si poetae fingerent. At illa cum dormisset in templo. quod Herculis aedituus otiosus atque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante. quae in terram. cui primum iuveni obvia fieret. vidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse. Quasi vero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian. cum tam sint detestabilia. ubi amatus eius Adon aprino dente exstinctus iuvenis formosissimus plangitur. quae tenebris operiuntur. hoc idem de pecunia sua voluptati Herculis exhiberet. sed sacrorum. Deinde si ista sacra. id est naturalium rationum interpretationes. sed plane frustra sacerdotes velut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. Sacra sunt Iunonis. sed contra naturam. sicut aiunt. iterum recidunt. caput est certe quod Mater deum terra est: quid ultra quaerimus. sacra sunt Matris deum. quod habent interpretationes suas. 97 . Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: viros muliebria pati non est secundum naturam. eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter enervatos atque corruptos occultare minime potuerunt. vel. de qua oriuntur 20. sed templorum. hoc dedecus habet inter illa sacra professionem. et arboris et lapidis utique natura est. quo numquam vel in choro meretricum abscisus aut mollis intravit. a tanto doctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem. in una constituens Herculem. quod acceptissimum putavit esse numinibus. quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. In vera autem theologia opus Dei est terra. Nescimus quid agant. Novimus autem quae agantur in scaena. 2. apud illum esset inventura mercedem. quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. sed scimus per quales agant. ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a civilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. ubi nuptum data est Iovi. sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est.

Nam et civilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque civiles. quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro. Quid? Ipsa numinum officia tam viliter minutatimque concisa. non ut hostes timeri. et ob haec Libero eamdem virilem corporis partem in templo poni. additur dea Manturna. quam naturalem vocant. ut a superstitioso dicat timeri deos. Quale autem illud est. ne Silvanus deus per noctem ingrediatur et vexet. quam etiam Venerem putant. quos sua simulacra et sacra convincunt diis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis. adhibetur deus Domitius. Deverram ab scopis. 1. ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia fieri non potuisse nisi mente commota. ambas improbandas intellegebant. quod cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat. eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu circuire limina domus et primo limen securi ferire.et de diis primae noctis nuptiarum. in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque vita vel morte sacra eis et sollemnia constituta. . Educam et Potinam: nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo agere videretur. sed multa iam diximus. signis culturae tamquam contrariis repugnarent. utraque contempta ea. illam vero audebant improbare hanc non audebant. sexu habitu. ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos. ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem 24. 9.. tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi. neque fruges coacervantur sine scopis. eo nimirum consilio. 98 . 3. Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur improbatur. quod mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus liberentur. Ad haec addunt mulieres attributas Libero et vinum propter libidinem concitandam. sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas. propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio munere supplicari oportere.non ut haec prae illa tenenda eligeretur. merito repudianda discernitur. Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae verecundiae. quarum una nihil nisi escam. Cum mas et femina coniunguntur. qui etiam ludis talibus delectentur. ut his datis culturae signis deus Silvanus prohibeatur intrare. aut certe ex qualibet occasione immundissimi spiritus fallendis humanis mentibus irrepsisse? Absurda sunt quae de Libero dictitantur. adhibetur et deus Domiducus. quamvis deos habere. a quibus ista conscripta sunt. Haec certe non fierent in theatris. tertio deverrere scopis. atque ita sine periculo eorum. et ea iussit auferri 23. ludunt quippe ibi. atque omnes ita bonos dicat. neque far conficitur sine pilo. verum etiam ab ista civili. qui civilem theologian reprehendere metuebant.. non furiunt. altera nihil nisi potum daret. 8. dum pro diis habentur.. nisi plures essent adversus unum eique aspero horrendo inculto. 2. ambas civiles. ut in domo sit. Intercidonam a securis intercisione. magis ridenda quam ludibria theatrorum? . quibus diis custodibus contra vim dei Silvani feta conservaretur 25? Ita contra dei nocentis saevitiam non valeret custodia bonorum.. ambas inveniet fabulosas. quod et ipsam perhibeant semina emittere. ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium. ut. illam culpandam proposuerunt. 2.. simile sit furoris. Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori.et de ritibus contra Silvanum. Sic Bacchanalia summa celebrabantur insania 22. aetatibus. et illam scilicet fabulosam et istam civilem. Pilumnum a pilo. coniugiis. Quo modo igitur vitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur. hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus. eo quod de diis indigna confinxerit. sed ut cum illa respuenda intellegeretur. femineam Liberae. hanc eius similem comparandam exposuerunt.Eiusdem turpitudinis sunt theatrica et civilis. Itane ista est innocentia deorum. sit hoc ferendum. hoc idem in feminis agere Liberam. 9. qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum civilium festivitatibus et in urbium divinis rebus adverterit. Liberum a liberamento appellatum volunt. Sed domum est ducenda quae nubit.. ritibus. utpote silvestri. in hominum mentibus possint. qui vanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit.. apud meliores animos inveniret locum.. quoniam acutissimi homines atque doctissimi. ut maneat cum viro. generationibus. a religioso autem tantum vereri ut parentes. nec solum a naturali. adhibetur deus Iugatinus. quae ad urbes populosque asseritur pertinere. quae philosophorum est. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid immundi spiritus. unde non quidem omnia 21. postea pilo. de qua agimus. nonne scurrilitati mimicae quam divinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti. 9. .

4. ut immunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent. ea subtilitate. alia quaestio est: nunc propter divisionem Varronis et urbanam et theatricam theologian ad unam civilem pertinere satis. quod vocatur illa. Sed forte ideo toleratur. ut fabulosam reprehendat.. eat foras. velut res honestas a turpibus. cum ibi sit et Priapus nimius masculus. detestentur. si adest deus Subigus. quam tamen dii ipsi tamquam in eodem speculo se intuentes ita diligunt. 99 . Quid impletur cubiculum turba numinum. qua possunt quasi conentur subtilitate discernere. et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam. sed ad ea. nonne. in animis hominum moliri locum. quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc impletur. civilem vero reprehendere quidem non audeat. in rebus divinis haberent. eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem. qui agnoscunt quid velint. altera in carminibus poetarum. comprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat. non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid Venus sola parum esset. sicuti est victus atque vestitus et quaecumque alia huic vitae sunt necessaria 27. illam eius imaginem liberius arguunt et reprehendunt. quae ob hoc etiam dicitur nuncupata. ut non intellegat istum hominem civilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae. quae non est in numinibus. et ideo ista exposita. . cum credunt coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic operi instantes.sicut etiam Varro. una pars eius sit in litteris sacerdotum. quam dicit ad philosophos pertinere. serias a ludicris. urbes a theatris. ut virgini zona solvatur. cum sit universa turpis et fallax atque in se contineat commenticios deos. ne se commoveat. et huius urbanae theologiae velut electae et probatae illam theatricam abiectam atque reprobatam membrum partemque fecerunt. Utrum habeat et alias partes. Adest enim dea Virginensis et deus pater Subigus.peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato secreto pudoris. ut. ut opinor. et hanc ipsam faciem. in qua universa diligentia nullos demonstravit vel nominavit deos.. super cuius immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta iubebatur. 9. graves a levibus.. Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos coepit a conceptione hominis. in suis sollemnitatibus ponerent. ut viro subigatur. novitate pavidae illis cooperantibus sine ulla difficultate virginitas auferatur. similem demonstrando atque ipsam fabulosam partem esse huius satis evidenter docendo non nisi illi naturali. Unde. Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis compulerunt. ut sive ab hac sive ab illa vita speretur aeterna. 9. appetendas a respuendis. Eant adhuc et theologian civilem a theologia fabulosa. 5.. Sed quid hoc dicam. veraces a fallacibus. agat aliquid et maritus. sed ut feminae sexu infirmae. quam damnare non audent. et dea mater Prema et dea Pertunda. ut subacta. ut. sed prodendo reprehensibilem ostendat. Intellegimus quid agant. ut et ille minus moveatur et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginensis dea. cuius illa imago est. ut. more honestissimo et religiosissimo matronarum? Sapientes dedignantur theologian theatricam et civilem. quae in funeribus senum cantatur. illam theatricam et fabulosam theologian ab ista civili pendere noverunt et ei de carminibus poetarum tamquam de speculo resultare. Nam si masculus crederetur et Pertundus vocaretur.. ostendi. a quibus vita aeterna poscenda sit. et Venus et Priapus. deinde coepit deos alios ostendere.. non deus. atque ita utraque iudicio recte intellegentium reprobata sola naturalis remaneat eligenda? De qua suo loco in adiutorio Dei veri diligentius disserendum est 28. ut qui qualesque sint in utraque melius videantur. indignae atque probrosae. Valde inhonestum est. sacra pontificum a carminibus poetarum. propter quam unam proprie nos Christiani sumus. quae sunt hominis. si adest dea Prema. quod sine vi femina virgo esse non desinat 26? Si est ulla frons in hominibus. qui pertinerent non ad ipsum hominem. ostendens in omnibus. atque ita et se ipsos immundissimos spiritus manifestius esse docuerunt. quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari. ita pudore afficiuntur. Quid de diis Seneca senserit (10-12) Seneca evirationem dedignatur. non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae. impleat quisquam nisi ille. quia dea dicitur esse. quia sunt ambae similis turpitudinis absurditatis. Quid est hoc? Si omnino laborantem in illo opere virum ab diis adiuvari oportebat. maius contra pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra Silvanum. absit a veris religiosis. templa ab scaenis. quorum numerum est exorsus a Iano. Quis ergo usque adeo tardus sit. indignitatis falsitatis.

quidam vero mixto sexu. Annaeo Senecae. inquit. Adfuit enim scribenti. Et paulo post: Quid quod et matrimonia. et ne pie quidem. Nam in eo libro. quae huic defuit. agebat quod arguebat. mox autem inventum magno esse gaudio derisisset. qui vano motu bracchiorum imitatur unguentem. alius horas Iovi nuntiat: alius lictor est. quorum alter mentis territae motus est. Sunt quae speculum teneant. Iam illa. sed in actibus fingat. pudebit publicatae dementiae. .. viventi defuit. non quidem ex toto. Cum enim de simulacris ageret: Sacros. Deinde aliquanto post. non turpem nec infamem deo promittunt. inquit.. cotidie in Capitolio mimum agebat. quam theatra ubi finguntur. quae se a Iove amari putant: ne Iunonis quidem.. inviolabiles in materia vilissima atque immobili dedicant. Hostilius Pavorem atque Pallorem taeterrimos hominum affectus. viriles sibi partes amputat. etiamsi supervacuum usum. adorabimus. Si cui intueri vacet. Nec leges ergo illae nec mos in civili theologia id instituerunt. ne istam urbanam theologian theatricae simillimam aperte sicut illam reprehendere auderet. neminem sua lacerare iusserunt. quae faciunt quaeque patiuntur. non tamquam diis grata.. 10. quia videlicet magnum aliquid eum philosophia docuerat. habitus illis hominum ferarumque et piscium. Tolerabile est semel anno insanire. Unde in his sacris civilis theologiae has partes potius elegit Seneca sapienti. sed color. Libertas sane. Sed iste. quem illi homines desierant. iubente domino manus attulit. ut nemo fuerit dubitaturus furere eos. 3. opposuit sibi quaestionem et ait: Hoc loco dicit aliquis: credam ego caelum et terram deos esse et supra lunam alios. sed nemo sibi. furori certum tempus est. Sed si verum attendamus. verum ex aliqua parte non defuit.. multo copiosius atque vehementius reprehendit ipse civilem istam et urbanam theologian quam Varro theatricam atque fabulosam 29. tamen. inquit. In regiae libidinis voluptatem castrati sunt quidam. In Capitolium perveni. praesertim cum quaedam viduae sint. quem philosophi quasi liberum fecerunt. Ubi iratos deos timent. quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat et intrepide omnino coarguit. Et paulo post: Hi tamen. Omnem istam ignobilem deorum turbam. quod diis gratum esset vel ad rem pertineret. inquit. quod sibi vanus furor attribuit officii. Ait enim: Quae omnia sapiens servabit tamquam legibus iussa. Vulcano Venerem. Haec numina potius credes et caelo recipies? De ipsis vero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit! Ille. cum theologian naturalem praedicans quorundam philosophorum sententias digessisset. monstra haberentur. sic. Quosdam tamen caelibes relinquimus. . ille lacertos secat. quam iste concidit. alter corporis ne morbus quidem. Picum Tiberinumque Romulus. ne superstitiosus esset in mundo. diversis corporibus induunt. inquit. inquit. immortales. si et hoc volunt. tam dissimilia sanis.et superstitionum mores. 2. Tyramni laceraverunt aliquorum membra. Sedent quaedam in Capitolio. quae si spiritu accepto subito occurrerent. Se ipsi in templis contrucidant. veriora tibi videntur Titi Tatii aut Romuli aut Tulli Hostilii somnia? Cluacinam Tatius dedicavit deam. Doctus archimimus. alius unctor. dolor tamen ille atque laetitia ab eis. si credere poetis velis. Alius nomina Deo subicit. quem nonnullis indiciis invenimus Apostolorum nostrorum claruisse temporibus. quam longo aevo longa superstitio congessit.10. 10. si cum paucioribus furerent. civilem non ausus est. tantum modo poeticam theologian reprehendere ausus est. Neptuno Salaciam. inveniet tam indecora honestis. iracundissimae respectu terrentur. qui sic propitios merentur? Dii autem nullo debent coli genere. alter sine animo? Et ad hoc respondens: Quid ergo tandem. ut eas in animi religione non habeat. infra alios? Ego feram aut Platonem aut Peripateticum Stratonem.. quorum alter fecit deum sine corpore. Hanc libertatem Varro non habuit. quod culpabat adorabat. ut sic dii placentur. colebat quod reprehendebat. veraciter exprimatur: Hunc tamen. quibus non miror petitorem defuisse. ut Populonia vel Fulgora et diva Rumina. quia illustris populi Romani senator erat. ne vir esset. quasi dii libenter spectarent. quem contra superstitiones condidit. quasi condicio defecerit. cum perditio eius inventioque fingatur. sed propter leges civium moresque hominum non quidem ageret fingentem 100 . non tantum a simulacro stantes digitos movent ornantium modo). sunt qui ad vadimonia sua deos advocent. quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum. Tantus est perturbatae mentis et sedibus suis pulsae furor.sed legum iussioni cessit. deteriora sunt templa ubi haec aguntur. nunc sanitatis patrocinium est insanientium turba. ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere. qui nihil perdiderunt nihilque invenerunt. vulneribus suis ac sanguine supplicant. Omne illic artificum genus operatum diis immortalibus desidet. 1. Deorum iungimus. fratrum ac sororum! Bellonam Marti collocamus. inquit. senex iam decrepitus. quem ad modum ne quidem homines saeviunt taeterrimi et in fabulas traditae crudelitatis. numina vocant. Sunt quae Iunoni ac Minervae capillos disponant (longe a templo. sunt qui libellos offerant et illos causam suam doceant. tam indigna liberis.

si cui satis non sunt quae in hoc volumine dicta sunt. nisi ita colantur. puto ex his. Sed de sacramentis Iudaeorum. 101 . sed multo magis propter vitam aeternam. ubi vera est et plena felicitas. quae post mortem futura est. Quid sentiat Seneca de Iudaeorum cultu. 2. vel reprehenderet contra propriam forsitan voluntatem. Qui sint dii selecti. Sed quoniam veternosae consuetudinis vis nimis in alto radices habet. et alias diximus. et an ab officiis viliorum deorum habeantur excepti. qui aeternam vitam. quae mendaciter agebat. quos colit theologia ista civilis. quod superioribus quinque libris ostendimus. 11. quod cur faciat ignorat. summa mors eius est alienatio a vita Dei in aeternitate supplicii. cum multis inferioribus excellentior administratio deputetur. Mirabatur haec dicens et quid divinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam. Porro qui non dat felicitatem. quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt. quo illa. adiungat etiam illa. naturalis. quod per illos singulos septenis interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant vacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. Vitam igitur aeternam. id est sine ullo fine felicem. eo damnabilius.scaenicum in theatro. quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen. 3. vitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe vitam aeternam dicimus. speranda est aeterna vita. civilis. quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt 32. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam vitam consecrandi homines essent. tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint. et in hoc opere loco opportuniore dicendum est 31. solus ille dat. quod huic opitulante Deo coniungendum est. vel cur vel quatenus instituta sint auctoritate divina. scaenicus autem ludendo potius delectaret. maior pars populi facit. neque de civili. si dea felicitas esset? Quia vero non dea. maxime cum adversus Manichaeos ageremus 30. sed munus est Dei: cui Deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus. qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. Quam nulla sit ratio. multo turpius irascuntur atque ob hoc se spiritus immundissimos confitentur. quam fallendo deciperet. ne vel laudaret contra suae patriae veterem consuetudinem. Quam quoniam illi. Ait enim: Illi tamen causas ritus sui noverunt. latine autem dici possunt fabulosa. inutiliter eos facere affirmans. sed imitaretur in templo. quibus et ipsi spiritus cruciabuntur immundi. in aliud volumen. ait: Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo convaluit. dare non posse convicti sunt: non solum propter ista temporalia atque terrena. qui dat veram felicitatem. Sed quod animae natura. ubi est sine fine felicitas. sine qualicumque vita esse non potest. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est. victi victoribus leges dederunt. neminem dubitare oportere. Hic inter alias civilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata. animum intendat. Nulla quippe maior et peior est mors. ut eum populus veraciter agere existimaret. per id quod immortalis creata est. quae dicta sunt. pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum. An cum in theologia civili deitatem non esse constiterit. quod neque de fabulosa. Plurium deorum cultus nihil ad vitam aeternam confert. sic ageret. cuius illa pars esse convincitur eiusque et ista simillima vel etiam deterior invenitur. colendi non sunt. in selectis diis eam inveniri posse credendum sit. 12. quae de selectione quorundam deorum possit ostendi. qui tanta turpitudine coluntur et. ac post modum a populo Dei. quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus. Nunc propter tres theologias. mors est illa potius aeterna quam vita. cui vitae aeternae mysterium revelatum est. quam ubi non moritur mors. ut per omnes iam terras recepta sit. Nam si anima in poenis vivit aeternis. si cui de ista civili theologia respuenda atque vitanda parum videor disputasse. 9 LIBER VII BREVICULUS 1. De illis sane Iudaeis cum loqueretur.

nec eo cultu quo colenda est vera divinitas. quae non ad multos deos. De Neptuno et Salacia ac Venilia. 11. 14. 18. De cognominibus Iovis. 16. 12. 9. quibus colendi Saturni ratio concinnatur. quae etiamsi erant multarum rerum iudices. quae Libero celebrabantur. An rationabile fuerit Ianum et Terminum in duo numina separari. De sacris Cereris Eleusinae. eo quod ille animus mundi. non debuerunt multorum deorum firmare opiniones. De paganorum secretiore doctrina physicisque rationibus. De Terra. quam Varro deam esse confirmat. uterque unus Iuppiter esse doceatur. etiam hanc corporis sui infimam partem permeet eique vim divinam impertiat. Ob quam causam cultores Iani bifrontem imaginem ipsius finxerint. De interpretationibus. qui tamen in partibus suis habeat animas multas. Melius actum cum diis inferioribus. qua error paganitatis inoleverit. qui nullis infamentur opprobriis. 5. Quae credibilior causa sit. De Apolline et Diana ceterisque selectis diis. quorum tantae turpitudines celebrentur. quam cum selectis. 23. 10. quam tamen etiam quadrifrontem videri volunt. De turpitudine sacrorum. quas pagani deorum suorum nominibus nuncuparunt. De Telluris cognominibus eorumque significationibus. Matris Magnae. quarum divina natura sit. 19. Quod doctrina Varronis de theologia in nulla sibi parte concordet. An Iani et Iovis recta discretio sit. Quod Iuppiter etiam Pecunia nuncupetur. 26. 28. sed ad unum eumdemque referuntur. Quod. De stellis quibusdam. 22. dum exponitur quid Saturnus quidve sit Genius. De turpitudine sacrorum. 6. 15.4. 20. quem opinatur deum. 24. 21. 27. Quod etiam ipse Varro opiniones suas de diis pronuntiarit ambiguas. 8. Quam interpretationem de abscisione Attidis Graecorum sapientium doctrina repererit. De opinione Varronis. quos partes mundi esse voluerunt. qui nec veram divinitatem colunt. De Iovis potestate atque eiusdem cum Iano comparatione. 102 . qua arbitratus est Deum animam esse mundi. 13. 17. De figmentis physiologorum. De Mercurii et Martis officiis. 7. 25.

29. quos senatus. iussit incendi. Non opus est multa percurrere. quam nunc gerimus. 35. 30. Multum magna res agitur. quod iam sibi sentiunt non necessarium. innotescerent. quos Varro volumine complexus est ultimo. quae non nisi aeterna est. 34. Quibus proprie beneficiis Dei excepta generali largitate sectatores veritatis utantur. 33. cum res in aperto sit. Eliguntur uvae ad vescendum. quem proxime absolvimus. quae a Marco Varrone sedecim voluminibus explicata est. cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. opinetur. Non hoc dico: video enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliquid maius atque praestantius. De libris Numae Pompilii. Quod omnia. non tamen propter mortalis vitae transitorium vaporem. vel is qui scripsit vel eorum cultores vel dii ipsi vituperandi sunt. patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum. Quod per solam Christianam religionem manifestari potuerit fallacia spirituum malignorum de hominum errore gaudentium. quae non nisi aeterna est. cum vera et vere sancta divinitas. Qua pietate discernatur a creaturis Creator. cui nondum persuasit sextus liber. id est non perveniri ad aeternae vitae felicitatem talium deorum cultu. Quae requirantur ut quisque seligatur. utique ceteri reprobi iudicantur 1. ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum. sicut in militia. Verum Deum referre debuerint. qui hoc ut verus Deus potest. de quibus parum diximus. ne pro uno tot dii colantur. ut de Graeco expressius transferant quod illi appellant) hanc ergo divinitatem sive deitatem non esse in ea theologia. LIBER SEPTIMUS PHYSICORUM RATIONE DE DIIS SELECTIS NIHIL QUOD AD VERAM FELICITATEM PERTINEAT CONTINETUR Qua ratione dii seligantur (praef. deitatem (nam et hoc verbo uti iam nostros non piget. non habebit. pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora atque meliora. per quam Numa visis quibusdam daemonum imaginibus ludificabatur. et cum eliguntur in Ecclesia. quales a civitatibus qualiterque colendi instituti sunt. ut sic dixerim. qui structurae partibus aliis deputantur. quaerenda et colenda praedicatur. quisquam colendos propter vitam beatam. quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit. quas relinquimus ad bibendum. quamvis ab ea nobis etiam huic. 103 . 1. quales in eis habebantur. ad unum. evellere atque exstirpare conantem et illius gratiae. De hydromantia. cum tirones electi fuerint. qui fiant praepositi. Quod sacramentum redemptionis Christi nullis retro temporibus defuerit semperque sit diversis significationibus praedicatum. Quam ob rem non ex hoc. Eliguntur in aedificio lapides angulares 2. Hanc divinitatem vel. 32. 4) PRAEFATIO. quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret. Fieri enim potest. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam verius: Si dii eliguntur ut bulbi. fragilitati necessaria subsidia praebeantur. Diligentius me pravas et veteres opiniones veritati pietatis inimicas. nec reprobantur aliae. quot sunt opera unius auctoris. cum istum forsitan legerit. non utique ceteri reprobantur. ut saltem deos selectos atque praecipuos. sed advertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti videantur. quae physiologi ad mundum partesque ipsius rettulerunt. quam civilem vocant. non reprobatis ceteris. quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt. 31. sed propter vitam beatam. ne sacrorum causae. quod dii ex multis quidam selecti sunt.

quia selecti non sunt Vitumnus Sentinus et Mens. omnium purgandorum et pariendorum Iunonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum: quaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino. Solem. Martem. sed cum Mena. quam et Venerem volunt. fluores menstruos ad eius. quia Iterduca est et Domiduca. merito praeferuntur. Iunonem. etiam carni vitam praebet et sensum. Omnes hi ex illis sunt. ubi a Vitumno et Sentino. quanto et ipsa intellectu ac ratione vincuntur. tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant oblivisci. confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem viris. quia opera maiora ab his administrantur in mundo. Hos certe deos selectos Varro unius libri contextione commendat: Ianum. Si autem dicunt Vitumno atque Sentino haec sola attributa. qui selecti appellantur. quam illi tot proceres et selecti. quae vita sensuque sunt praedita. Neptunum. nisi nescio quid abiectissimum limo ac pulveri comparandum? . 3. Sicut enim. 2. Mentem autem deam turba vilis 104 . haec tamen Iterduca est pueris et opus facit cum deabus ignobilissimis Abeona et Adeona. Vestam. quod conceptum est. Mercurium. quod muliebri utero geritur. sed cum tota sua nobilitate. Quod si concedunt. et hoc non sola. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem quam memoriam quantumlibet ingentem? Nemo enim malus est. feminis. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen. cuius muneris deam selectores isti inter selecta numina minime posuerunt.. opus facere cum ignobilibus cogerentur? Iuno selecta et regina Iovisque et soror et coniux 8. quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt. unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus. cum puerperium concipitur. utrum et ipsos velint habere omnium quae vivunt et sentiunt potestatem. tamen ignobilis. quorum alter vitam. Vulcanum. Saturnum. Genium. Sed ibi est et dea Mena. si mens non est bona 9. 1. omnium seminum emittendorum Liberum et Liberam et ideo his etiam praeesse. quae sine intellectu atque ratione ut pecora vivunt et sentiunt: ita et illa. Iovem.Nihil ad selectionem confert deorum officium. quae hoc idem beneficium conferat feminae. quamvis Iovis filia. qui marem effuso semine liberat. Inter selectos itaque deos Vitumnus vivificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator vel sator et Liber et Libera seminum commotores vel emissores. Quae igitur causa tot selectos deos ad haec opera minima compulit. Nam profecto sine vita et sensu. confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum. Et nimirum multo plus praestant.. Et hanc provinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor assignat. quae ad substituendos homines pertinent. quidam vero pessimi memoria sunt mirabili. et omnium seminum Saturnum et ideo seminationem quoque hominis non posse ab eius operatione seiungi. quasi quicquam prosit iter carpere et domum duci. Ibi posuerunt et Mentem deam. his quae nec vivunt nec sentiunt. Haec numina utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur. quae menstruis fluoribus praeest. sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. his quasi famulis ista carnalia velut extrema et ima commissa sunt: itane sunt illi selecti destituti familia. filia Iovis. quae faciat pueris bonam mentem. confert hoc idem Libera. Orcum. quae semina cogitare indignum est. an quod populis magis innotuerunt maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea. profecto potiora sunt his. quae Ceres seu Venus est. Lunam. universali opere hoc munus etiam partubus tribuens? Et quid opus est Vitumno atque Sentino? Quod si ab illo. Vitumnus et Sentinus. Minervam. qui facit omnia vivere atque sentire. Nam seminibus nasci in terra et ex terra est. quae in diis selectis etiam regina est et hic tamquam Iuno Lucina cum eadem Mena privigna sua eidem cruori praesidet 5.. quae in carne vivescunt et sensibus adminiculantur: cur non deus ille.. confert selectus Saturnus semen ipsum. Et tamen Minerva est inter selectos deos. nisi ad vitam sensumque pervenerint.. qui bonam habet mentem. et inter selectos ista non ponitur. Venerem. incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis vitam. quid est illud totum. Nam ipse primum Ianus. Apollinem. vivere autem atque sentire etiam deos sidereos opinantur. cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. Cererem. qui vitae ac sensibus universaliter praesidet. ut non invenirent quibus etiam ipsi ista committerent. Tellurem. Liberum patrem. ibi Liber. cum sint ignobilissimi. in quibus omnibus ferme viginti duodecim mares. quae ratiocinantur et intellegunt. ut etiam ipsa emisso semine liberetur 4. in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini. ponitur autem Iuno. qua visi sunt seligendi. octo sunt feminae 3. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi. Dianam. quos fama obscura recondit 7. confert selecta Iuno. Quae munera selecta non dantur a diis selectis. quasi quicquam maius praestari homini possit. ibi Libera. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non immerito attribui.. attendant quam eos sublimius locaturi sint. alter sensus puerperio largiuntur 6. non eos invenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam. Quae profecto et Minervae fuerat praeferenda. aditum aperit recipiendo semini.

cum ab uno perfecto perfici posset. qui sunt artificiosi. Haec in diis selectis tenere apicem debuit. quam dicunt deam non rationabili dispositione. si non eos magis ad iniurias quam ad honores selectos videret. quod plures appetunt. Cum igitur in his minutis operibus. sua cuique dona conferre. Fortunae potestate selectos. selectos eos et praecipuos nuncupatos. quod ad probrum pertineat. plures enim Venerem quam Virtutem: cur celebrata est dea Minerva et obscurata est dea Pecunia? Cum in genere humano plures alliciat avaritia quam peritia. et inveniamus a quibusdam diis. quando eos videmus non praecipua virtute. quae minutatim diis pluribus distributa sunt.. quanto iste innocentior esset. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit. plurisque pendatur semper propter quod aliquid fit. cum eos videmus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos. nihil aliud etiam ipsa Fortuna nisi adversam putanda est habuisse fortunam? Sibi ergo adversata est. ubi unum vasculum. quas cum deas haberent. Gratularetur autem diis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis appetitor et eos diceret fortunatos. nunc etiam quadrifrontem. cur dea Pecunia Minervae praelata non est. ut perfectum exeat. cum hospite partitus est regnum. tamquam geminum. 105 .operuit. non rationabili felicitate. cum eam longe praeferat ratio? Saltem certe. raro invenias hominem. iste Ianiculum. tamquam minuscularios vectigalium conductores vel tamquam opifices in vico argentario. innocentius vixerit et a facinoribus flagitiisque remotius.. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum. Saturnum fugientem benignus excepit. qui selecti vocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in mundo administrationes. 4. qui non habeat artem suam pecuniaria mercede venalem. facientes. sicut hominibus. quod diis quibusdam patribus et deabus matribus. quam id quod propter aliud fit. cur non praelata est Veneri Virtus. Nam et vir disertissimus Sallustius etiam ipsos deos fortassis attendit. Diis electis ludibrium fabularum adiectum. . 2. in omni re dominatur et res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque si tantum et in deos valuit. Verum tamen vix quisquam reperitur deorum non selectorum. quae in ipsos quoque deos tam praecipuae est potestatis. cur celebrata sit Venus et obscurata sit Virtus. Non enim possunt invenire causam. sed quia provenit eis. tanto frontosior appareret? Dii electi ad physicam rationem perpenduntur (5-26) Mysterio obumbratur physica ratio. Sed isti in cultu deorum omnis dedecoris appetitores. Si ergo Felicitas ideo fortasse inter selectos deos esse non debuit. cuius vitam minus turpem invenerunt. Et fortasse talis fuerit. qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. Ridemus quidem. quoniam plurimi dii selecti erubescenda perpetrando amiserant frontem. quod ad istam nobilitatem non merito. qui nequaquam seligendi putati sunt. ut etiam civitates singulas conderent. ut temerario iudicio suo quos vellet celebraret obscuraretque quos vellet. in quibus maxime quid posset ostendit. 3. quae alios nobiles faciens nobilitata non est. ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti. eum simulacri monstrosa deformitate turparunt. sed temeraria. cum propter pecuniam sint artifices multi? Si autem paucorum sapientium est ista distinctio. ut magis populis innotescerent. Illi ad istorum humilia opera descenderunt. ignobilitas accidisset 11. ubi dederunt Marti et Orco. cum diceret: Sed profecto Fortuna in omni re dominatur. et in eis ipsis. ille Saturniam. ipsa Fortuna. ne obrueretur opprobriis. An ut illic esse non posset. nunc eum bifrontem. Si ergo insipientis iudicio multitudinis facta est deorum ista selectio. sicut putant qui ei plurimum tribuunt 13. quae. ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque 12. De Iano quidem non mihi facile quicquam occurrit. uni effectori mortium alteri receptori. praecipuum locum haberet in selectis. etiam ipsos selectos videamus tamquam senatum cum plebe pariter operari. qui aliquo crimine famam traxit infamem. isti in illorum sublimia crimina non venerunt. vix autem selectorum quispiam. cum ambarum ab istis consecrata sint numina nec comparanda sint merita. sed fortuito pervenerunt: saltem inter illos vel potius prae illis Fortuna poneretur. sicut eorum cultores de illa sentiunt.. Quid de Virtute dicam? Quid de Felicitate? De quibus in quarto libro plura iam diximus 10. nullum eis locum inter selectos deos dare voluerunt. per multos artifices transit.nec potentissima Fortuna. multo maiora atque meliora administrari quam ab illis. nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli. ut dixi. ut. Aut si hoc nobilitari meruit. Unde dicit etiam ipse Varro. An forte voluerunt.. sed ut temere acciderit.

infimam terram. Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent. qui primi populis simulacra constituerunt. nec qui est omnium anima. qui Ianus est. fortassis totum istum sensum de simulacris non constituendis. quod hi. 7. tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia demonstrabunt. et hunc ipsum mundum esse deum. quae cum oculis animadvertissent hi. unde intellegitur totam eius theologian. simillimus est immortalis animi. quod formam haberet humanam. Sed ipsorum potius interpretationes physicas audiamus. quod mortalium animus. per id quod continet id quod continetur. significari animam rationalem. qua tibi sobrie visum est. e quibus summum esse aethera. terram vero in aquam et humum. cuius naturae deum volunt esse vel deos 14. quae sequuntur ostendent. eam ipsam scilicet naturalem.5. Numquid ergo ad mundum. quaero quisnam sit. nec cuius portio. sed ut plures etiam introducat. sed qui fecit omnem animam. tertiam aquam. ut alter illis deus praeficeretur? Nonne omnia. Fatetur interim vir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse veros deos. de qua tunc diligentius disserendum est. in aqua et terra mortalium. quem Graeci vocant . fines vero ad alterum. quem Terminum vocant 17? Nam propter initia et fines duobus istis diis duos menses perhibent dedicatos praeter illos decem. sed eas animo. in hoc etiam mundo terminari fatentur? Quae est ista vanitas. quae maxime circa corporum est occupata naturam. ita per simulacrum. id est deos veros. hoc videri secutos. Hic videtur quoquo modo unum confiteri Deum. non oculis videri et vocari heroas et lares et genios 16. Quod si potuerit. An Ianus principium et Terminus finis sit mundi. si eius gratiae non sit ingrata. quorum qui simulacra specie hominis fecerunt. in opere illi dare potestatem dimidiam. cum de civili. interim verum. sed multis philosophis placuit. animo videre. De naturali enim paucissima praeloquitur in hoc libro quem de diis selectis ultimum scripsit. possent animam mundi ac partes eius. tamen ab animo dici sapientem. quae in hoc mundo fieri dicunt. cum sit ex animo et corpore. quanto est abiectior et falsior ista civilis. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa (ubi te multum dolemus) per haec mysteria doctrinae ad Deum suum. cum fit sacrum purgatorium. ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. quas omnes partes quattuor animarum esse plenas. in aethera et aera. eos caelestes deos non modo intellegi esse. id est a quo facta est. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda. sicut ipsae interpretationes eius. secundum aera. num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti. inter lunae vero gyrum et nimborum ac ventorum cacumina aerias esse animas. quibus turpitudinem miserrimi erroris velut altioris doctrinae specie colorare conantur. Sed. Haec sunt mysteria doctrinae. cum sit ex corpore et animo. et metum dempserunt civibus suis et errorem addiderunt. usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. ita mundum deum dici ab animo. in aethere et aere immortalium. sed etiam videri. cui plurimum tribuit. et caelum bifariam. quae non huic tantum. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas. unde in lucem ista proferret. opitulante Deo vero quod restat implevero. quod vocant Februm. Ianus igitur. ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse. caelum et terram. Dicit ergo idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens deum se arbitrari esse animam mundi. quod eo velut vase natura ista soleat contineri. adiungit mundum dividi in duas partes. quod significaret vinum. Respondetur: Mundus est. o homo acutissime. Ianuarium Iano. tamquam si vasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur. quibus usque ad Decembrem caput est Martius. Brevis haec plane est atque aperta responsio.quam Varro deo mundo et animae tribuit. quo solo illustrante anima fit beata. sed cuius conditio est. sed sicut hominem sapientem. 6. quae iste vir doctissimus penetraverat. nullo modo potuit pervenire. non usque ad verum Deum qui fecit et animam). initia rerum pertinent et fines non pertinent. Ideo Terminalia eodem mense Februario celebrari dicunt. a quo sumpsit exordium.. Primum eas interpretationes sic Varro commendat. castiusque deos sine simulacris veteres observasse Romanos 15? Hi enim tibi fuerunt auctores. ex quibus quaedam necessaria commemorare me oportet. qui est in corpore humano. Haec est videlicet breviter in ista praelocutione proposita theologia naturalis. in simulacro faciem 106 . Februarium Termino. quantum ad deos selectos attinet. tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adiungere? Si autem recto discrimine separata est: quando nec ista vera est quae illi naturalis placet (pervenit enim usque ad animam. unde mensis nomen accepit 18. timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis vanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. in quo videbimus utrum per interpretationes physiologicas ad hanc naturalem possit referre civilem. non cum quo facta est. qui adissent doctrinae mysteria. .. Cur ergo ad eum dicuntur rerum initia pertinere.

Unde satius esset eis alium aliquem Iovis nomine nuncupare.. nam cui exciderit quod coeperit. taetriore sacrilegio sese obstringunt. quasi aliquid spectet mundus foras sicut per omnes facies Ianus. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri vocabulum vel Graecum vel poeticum. Sicut enim nihil fit. exponant. velle mundi simulacrum componere in Iano propter solum palatum. cum res quaeque perficitur. 1. qui etiam Iuppiter dicitur. Quod si vitam beatam in hoc mundo inchoari putarent. penes quem sunt omnes causae factarum omnium naturarum naturaliumque rerum. nisi terminetur. Semper enim prior est res quae facit. non effecta. sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis invenerunt. nisi Neptunus forte subveniat et porrigat piscem. expectat. quorum similitudinem mundus non habet. quia. sollicitudinis autem plena sunt coepta. nisi quae audit Veritatem dicentem: Ego sum ianua 21. quem qui aliquid incipit maxime appetit intendit. et totum mundum regentem et per tot stupra diffluentem. falsum est simulacrum Iani bifrontis. nec de re inchoata. quod non faciens causa praecesserit. interpretentur ad mundi similitudinem. numquid. summum perceptio doctrinae. Hunc sane deum. mundo similis videatur. sicut initium facti est proficisci. et naturarum omnium naturaliumque rerum causas summas habentem et suas causas bonas non habentem. quibus aliquid fit in mundo 22. quo modo finiat non inveniet. inquit. Quamquam etiam nunc cum in istis duobus diis initia rerum temporalium finesque tractantur. et ideo Iano. quem pro filio devoraret) 25. supposito vano figmento quod potius blasphemarent (sicut Saturno dicitur suppositus lapis. Et tamen hanc vanitatem per tot ianuas nulla effugit anima. licet prima praecedant tempore. exsultat. Hoc quam magnum sit. penes Iovem summa. solam initiorum tribuerent potestatem: profecto ei praeponerent Terminum eumque a diis selectis non alienarent. .. ac sic in omnibus prima sunt initia summique sunt fines. a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes versus et introrsus ad fauces 20. 107 . quas Iovi tribuunt. quam istum deum dicere et tonantem et adulterantem. poetae Latini caelum vocaverunt palatum. inquit. si eumdem et Ianum et Terminum dicerent atque initiis unam faciem. cum os aperimus. Quid autem hoc ad animam. aut si propterea verum est.duplam? Nonne istum bifrontem multo elegantius interpretarentur. Sed cur ei praeponitur Ianus? Hoc nobis vir ille acutissimus doctissimusque respondeat. Unde necesse est a memoria respiciente prospiciens connectatur intentio. Sed recte hoc diceretur. Quapropter si ad Ianum pertinent initia factorum. unde et palatum Graeci appellant 19. 8. summum pervenire. quam si prorsus nullum putarent deum.. Termino dari debuit plus honoris. ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas. donec perducantur ad finem. quae dantur Iovi. finibus alteram darent? Quoniam qui operatur utrumque debet intendere. ut vel tempore praeveniantur a factis initiis ve factorum. cuius similitudinem Ianus non habet? Cum vero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant. ita nihil inchoatur ut fiat. ad quattuor mundi partes hoc interpretantur. Sed iam bifrontis simulacri interpretatio proferatur. summa superant dignitate 24. Merito ergo rex omnium Iuppiter habetur. efficientia sunt.. Duas eum facies ante et retro habere dicunt. An Ianus bifrons et quadrifrons ipse sit mundus. inquiunt. initium facti inceptio discendi. quam in ipso mundo non invenire duas ianuas ex adverso sitas. Deinde si Ianus est mundus et mundus quattuor partibus constat. sicut illi quadrifrontem dicunt geminum Ianum. neque ullo modo fieri potest. cum duas partes alias nominamus Septemtrionis et Austri. Iovem autem. quam illa quae fit. Sunt prima. quae intrantibus et exeuntibus pateant. exoptat. habens potestatem causarum. Prima enim vincuntur a summis. et de nostro ore et gutture. quid ad vitam aeternam? Propter solas salivas colatur hic deus. in omni enim motu actionis suae qui non respicit initium non prospicit finem. id est mundo. nobilissimus Vergilii versus ille testatur: Felix qui potuit rerum cognoscere causas 23. per quas vel admittat ad se aliquid intro vel emittat a se foras. Deus est. quod hiatus noster. Physicorum ratione Iuppiter est causa mundi. si Iovem populi appellant et tantis contumeliis tamque scelestis criminationibus colunt. extra mundum perfici. cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. et nonnulli. Quoniam penes Ianum. Maior enim laetitia est. non ideo priora sunt efficientibus causis. dignum turpibus et flagitiosis honoribus. quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi. Causae autem.et ipse mundus. quibus partim gluttiendis partim exspuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. Quid est porro absurdius. Sed iam hoc negotium inter Ianum Terminumque discussum est. quem velint intellegi. si factorum prima discernerentur et summa. 9.

aleret animalia. Quae alia nomina de Iove dixerint. ut in una spica alter ad curam geniculi. quod a nemine vinceretur. quaedam exigua. Centumpedam. ac per hoc. et inter eius alia cognomina legerem. praesertim cum esset etiam diva Rumina. Nolo dicere. ita mundum deum dici ab animo. Iovem atque Ianum. inquit. quod opem indigentibus ferret. quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iovem. qui versus hi sunt: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deum. ut deus esse possit. num propterea illum duos deos esse necesse est putari. quam 108 . Iovemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere: Cum causa. quia primordia causaeque res suae sunt? Quod si hoc iustum putant. 11. illa Iovis nomen accepit: numquid si unus homo in diversis rebus duas habeat potestates aut duas artes. altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam. quod alia vis est primordiorum. Supinalem. et tamen unus utraque facere perhibetur. nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina. sed anima mundi ac partes eius. Puto inter se propinquiora esse causas rerum atque primordia. non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt: quod omnia vinceret.. multae atque diversae sunt. id est iste visibilis mundus? Hoc si dicunt. quem iam locum inter deos huic Iovi tribuant. ex quibus pauca commemoro. sed ab animo deus. quod ruma. ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque progenitor genetrixque deum. et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iovem. diversa sacra dissimilia simulacra? Si propterea. feminam quae acciperet. et in eo uno omnia sunt 29. Statorem. Haec autem cognomina imposuerunt uni deo propter causas potestatesque diversas. ut advertimus. ipse causarum. Deos enim veros animam mundi ac partes eius iste definivit. 10.. Ruminus fortasse pro sugentibus maribus. Opitulum. propter quas res unum mundum duos deos esse voluerunt. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret. ex quibus illa cognomina sunt adhibita. duorum deorum potestate curari. deus unus et omnes 28. rex ipse cunctorum. quia singularum diversa vis est. etiam ipsum Iovem tot deos esse dicant. quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret. mundus enim unus. quae in hoc opus adiutorium illi famulatumve praeberet.9. stabiliendi. Deinde quaero. aliquam partem Iani esse dicturi sunt? Magis enim Iovi universum solent tribuere. Num igitur ita dicturi sunt Iovem animam mundi. et illa Iani. Unde apertissime idem dicit deum se arbitrari esse animam mundi et hunc ipsum mundum esse deum. Cogito enim posse responderi. cum sit ex animo et corpore 26. cum sit ex animo et corpore. Quare ergo dictus est et Ruminus. quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt. 2. Cum ergo et Ianus mundus sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus. ita tamen ut non sit a corpore. Invictum. ut Ianus sit corpus eius. nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se vi et dignitate diversa duo dii esse compulsi sunt. id est mamma. Almum. quaedam magna sunt. quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit. Tigillum. Impulsorem. quod aleret omnia. non alium possunt existimare quam mundum. quod haberet impellendi. secundum illos Valerii Sorani versus. cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inveniatur esse etiam illa diva Rumina? Si enim maiestate deorum recte videbatur indignum. quidquid hoc non est non est utique secundum istos verus Deus. quorum sit unus Iuppiter. sed aut sola anima eius aut simul corpus et animus. Solum itaque mundi corpus non est deus. ut diis ceteris secundum istos suis partibus regnet. ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum. Ruminum et alia quae persequi longum est 30. quare duo dii sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras. quod etiam Pecunia vocaretur. numquid Iovem. sed sicut hominem sapientem. statuendi. alia causarum. sed unus Iuppiter propter illud Tigillus. Rumina pro feminis. id est ut mammis alantur animalia. Ergo et Iovem. et hoc agat non saltem cum coniuge sua. scripsit Soranus Iuppiter progenitor genetrixque nec minus cum causa unum et omnia idem esse. quoniam res omnes. Dixerunt eum Victorem. nisi et in illis versibus progenitor genetrixque diceretur. ut Deus sit et maxime rex deorum. propter illud Ruminus appellatus est. An mundus sit Iuppiter simulque Ianus. unde est: Iovis omnia plena 27. quoniam mundi corpus non est deus vel secundum ipsos. In his. non erit quem ad modum Ianum deum dicant. sed cum ignobili nescio qua Rumina. tamen ex animo dici sapientem. si Ianus est mundus. In hanc sententiam etiam quosdam versus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro. resupinandi potestatem. Si ergo Ianus est mundus et deus est Ianus. Dicerem quippe noluisse illos Iovi femininum nomen imponere. quam continere mundum et mammam dare animalibus.

quod sermo. non tamen pecunia. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur. ostendunt (nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus. penes quem sationum omnium dominatus est 34. quod sermo currat inter homines medius.deam inter illos minuscularios invenimus et in quarto libro commemoravimus 31. alas eius in capite in pedibus significare volucrem ferri per aera sermonem. vilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. quem dicunt mundi animum ac per hoc Iovem. sed Sapientia vocaretur. quid est pecunia in omnibus omnino rebus. quia inter vendentes et ementes sermo fit medius. quae sunt in elementis. sed interius divites... Iovem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. quo pecoribus antecellimus. ideo Graece. quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa compellit. Iovem descendere voluisse. cuius sunt omnia. cur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit. vocatur. talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique revocat. sed etiam pecora. aliud pecunia. sed omnipotentia. quod eius sunt omnia 32. ex partibus molis huius. sed ipsum regem omnium sibi amare videatur. Ad omnia enim. sicut Rumina et Ruminus. immundis supplicando spiritibus possidentur ab eis. 12. qui praepositus est ac vim habet omnium rerum gignendarum. sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. sermocinandi et belligerandi administros. ad quem fortasse ceteri referendi sunt. Sed quid de hoc Iove plura. quae de illo interpretantur. qui non dii.quem etiam Pecuniam vocaverunt. iustos. si sapientes. cuius amor purgat a sordibus avaritiae. bonos. quibus pecunia vel nulla vel parva est. cum hic ipse sint omnes. Mercurium vero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei. Quid est Genius? Deus. de principibus deus. non invenerunt. Nam dicimus divites sapientes. ac per hoc idem ipse est Iovis atque Mercurius. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti. sive cum vis animae. 14. ipsi quoque regi deorum dominatur. inquit. si aliquid hac doctrina quod ad vitam pertineret aeternam salubriter disceretur. quam putant per cuncta diffusam. Sed cum sibi deos faciunt eos. Hic est igitur quem appellant Iovem. et curam nostri sermonis. si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes. sicut ea. in quas visibilis mundus iste consurgit. Aliud namque sunt divitiae. ipsi viderint. ideo et mercibus praeesse. semper inhiantes et egentes. Dicuntur itaque et divites pecuniosi. sequitur ut sit omnis viri animus deus. hoc est ab amore pecuniae! Omnia est Iuppiter sed etiam Saturnus et Genius. ubi rex deorum eius rei nomen accepit. quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur) 36 si ergo Mercurius ipse sermo est. si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem. et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt. magis enim sunt virtutibus divites. qui nec daemones sunt. quae ad sermonem utique pertinet dicitur. restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium. ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum. deus mundi rector non ab eis Pecunia. non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros. vel interpretatio. inquit. Quem alium hanc vim habere credunt quam mundum. sed daemones sunt. quam nemo sapiens concupivit 33? Quanto enim facilius. per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes vero avaros. 13. sive quando partes eius vel potestates existimantur. nuntium dictum. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit. unde Ruminus cognominatus est. ut. non quemlibet deum. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam. Nam si omnis genius deus et omnis viri animus genius. ad se pertinere noluisse. Quae physica sit ratio Mercurii et Martis. . sed interius egeni. et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? Unus. Quam vero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! Et Pecunia. quamlibet enim magnas pecunias habere possunt. Item quia nec Marti aliquod elementum vel partem mundi invenire potuerunt. ut tamquam universalis genius ipse mundi animus esse credatur 35. quod utique absurdum est. cui dictum est: Iuppiter progenitor genetrixque? Et cum alio loco Genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum. Nonne expositio versuum illorum Valerii Sorani sic se habet. etiam ipsis confitentibus deus non est. O magnam rationem divini nominis! Immo vero ille. quisquis amat pecuniam. quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc avaritia Iovi nomen imposuit. ubi ageret opera qualiacumque 109 . quae caelo et terra continentur. Et Deum ipsum verum recte dicimus divitem. inquit. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius.

quia mundus est et omnes in illo sunt: et Iovis mundus est et habet tamen. illam vero ariditati seminum 45. quae ab eis appellatur Venus. quod via nihil pariat). in quibusdam universum. quam nihil aliud dicunt esse quam terram. sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres. Et aliquando unum deum res plures. Nam stellam quandam vocant Mercurium. Mars quid ageret non haberet. et tamen ei praeterea dant non parvam substantiam. deum belli esse dixerunt 37. quia illa. et ideo ei secundas causas rerum tribuunt 46. Liberum et Cererem praeponunt seminibus. qualis Vulcani est 48. Apollinem quamvis divinatorem et medicum velint. universum sicut Iovem. quae caelestia signa numerant et stellis non singulis. quod non sit deus. nulla sacra. Incerte Varro rationes physicas explicat. An iste causam suam composuit ut potuit et pro una stella. hoc est Orcum. Unam vero rem deos plures ita faciunt: et Ianus est mundus et Iuppiter. quia eam humanis artibus praeposuerunt nec invenerunt vel stellam. ei deputandum esse crediderunt. et tamen eis mundus est Iovis. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum volunt. Vulcanum volunt ignem mundi. aliquando unam rem deos plures faciunt. quod ipsa sit terra. Dianamque germanam eius similiter lunam et viarum praesidem (unde et virginem volunt. 16. et tamen eamdem Venerem esse etiam Lunam volunt 38. quamvis ignem mundi leviorem. Respondent ideo sic videri. quanto est ipse potentior. ipsum etiam solem esse dixerunt. Quando quidem etiam Matrem Magnam eamdem Cererem volunt. vel illum masculinis. Nam unus deus res plures sunt. ibi est et illa omnium clarissima. sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerunt? Quae sit physica ratio ceterorum deorum selectorum. vel potius Apollinem et Dianam. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret. quandam itidem Martem. non potuit usque ad sidera pervenire. nullas aras. Luciferum enim quidam Veneris. ut solet. et quod non valuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio. cum regem omnium Iovem dicant. Et hoc utique totum refertur ad mundum. et ideo ambos sagittas habere. Si autem ipsum bellum est Mars. sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent collocata 42. quod stella eius ab stella Veneris tanta vincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior. saltem obtinere est permissus in caelo 41? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si <propterea>. sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est. quamvis de illo fulgentissimo sidere apud eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant 39. itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et. quas eorum appellavere nominibus. ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet. tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant. ubi eam ponerent. sed. in quibusdam partes eius. 110 . ut Matrem Magnam. Similiter Minerva summus aether et Minerva itidem luna. tam non sit et bellum. qui aliud opinetur 40. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit. sed actus hominum: cur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpio<ni> ceterisque huius modi. quod vel falso vocetur deus. illam feminis. non dico inter hos selectos. et mundus enim totus Iuppiter. quam esse in aetheris infimo limite existimant. ut eos deos habere possint. si Venerem vinceret. Nisi forte illae stellae sunt hi dii. quia secundum eos totus ipse mundus est Iovis. superior est atque a terris longe remotior. terrenam et infimam partem mundi 44. quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi. vel illum liquori. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt. non violentiorem. ibi quam vocant Saturnum. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putaverunt. ut Genium. cum tamen Iovi sit dictum progenitor genetrixque deum. Sed ibi est et illa quam vocant Iovem. quae regem Iovem facit. Iuno stella. tamen ut in aliqua parte mundi statuerent. nec deos. Venus vincit. sicut ipse Iuppiter. eamdem vel summum aethera vel etiam lunam esse dixerunt 47. eamque perhibent et Iunonem. quam non habet inter sidera. quae putatur obscurior. 15. Ditem patrem. quidam dicunt esse Iunonis. Quis autem non rideat. ut Solem et Lunam. qui propterea dictus est progenitor genetrixque quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. nulla templa fecerunt. Minervam etiam. omnium videlicet seminum.naturae. ita ut vix eorum quisquam reperiatur. et sola stella Iuppiter habetur et dicitur. An dii etiam sidera sint. qui pertinet ad usus hominum faciles. partes eius. quod opus est hominum et optabilius non est. et solum caelum Iuppiter. id est ad Iovem. Neptunum aquas mundi. quare Saturnus ibi est Iove superior? An vanitas fabulae. quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant 43.

inquit. Rerum igitur non comprehensarum nec firmissime creditarum. sicut a Gallis 53. An dii sint numina veterum. sicut sciebat esse mundum. Iovis est filius. propter agriculturam. hinc atque illinc insiliunt et resiliunt. vivam. Sed quid faciant homines. in hoc libro scribam. Et quod illi pro Iove gleba obiecta est devoranda. aut de Saturno invenire. ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius devorari. Ego citius perduci possum. caelum sideribus fulgidum. quae terra sponte gignebat. ut eorum quoque vanitatem dolere cogamur. antequam utilitas arandi esset inventa 52. sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iovem.17. cum res stultas interpretantur. cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. non semina. Nam trium extremorum primum de diis certis cum absolvisset librum. Hoc propterea. quibus aedes dedicaverunt eosque pluribus signis ornatos notaverunt. dixerunt. unde nascerentur. quid hoc ad id valet. In tertio porro isto de diis selectis. Saturnus si Caeli est filius. terram seminibus fertilem. 18. quantum intellegi datur. Caelum enim esse Iovem innumerabiliter et diligenter affirmant. et a quibusdam etiam maiores. Neque enim. quia omnium seminum optimum est genus humanum. quae exempli gratia commemoravi.. Qui enim putabit iudicari oportere et posse. numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iovis esset. quod iste interpretatur. ita cetera non explicant. quasi qui glebam opposuit semen abstulerit. postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putavit. quod paulo ante dicebatur. qui eos adulando deos esse voluerunt. incorpoream incommutabilemque naturam. quae ab hominibus instituta sunt. sed etiam illum de certis fecit incertum. ingressurus huius civilis theologiae vanitates et insanias mendaces. non inveniunt quid sapienter dicatur? Falcem habet. redirent. Ita non solum istum de diis incertis. ut iuvenis impius vel ab impio patre interfici metuens et avidus regni patrem pelleret regno. ut cetera. quae a veritate non veniunt. devoratum. Sed cum conantur vanissimas fabulas sive hominum res gestas velut naturalibus interpretationibus honorare. filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari. ideo Saturnum patrem a Iove filio superatum. ex eius ingenio moribus. quod mundus ipse esset. atque huius modi cetera. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. significat. quae nata ex eo essent. sicut impetus errabundae opinionis impulerit. ut in primo libro quae dixi in dubitationem revocem. ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid affirmare maluerit. sed earum esse fines in rebus corporalibus. solitum devorare.. ubi eum non solum non ducebat rerum veritas. ipsa enim quodam modo devorat quae genuerit. ut. has interpretationes non referri ad Deum verum. inquit. non seminis causa. Chronon 111 . ponam. cum audierit. sicut idem ipse fabellas interpretatur. quam id. quam semen quod pertinet ad Saturnum 51. quo modo et Iovis pater esset et Iovi regnanti subditus factus esset et cetera talia. quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est. Quae de Saturno sit physica ratio. 19. qui primis temporibus rex fuerat otiosus. sicut a Poenis. Facilius enim fieri potuit. in altero de diis incertis dicere ingressus ait: Cum in hoc libello dubias de diis opiniones posuero. mutabilibus atque mortalibus. quod eo semina. populi Romani publicis. De quibus credibilior redditur ratio. sacra et sollemnia constituta atque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum avidas irrependo longe lateque vulgata. quid putem. casibus. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra. inquit. hoc significat penes Saturnum. esse caelum et terram. Deinde isto modo semen est Iuppiter. quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est. Quod Caelum. inquit. inquit. reprehendi non debeo. qui. patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur. sed etiam maiorum premebat auctoritas: De diis. De hac crudelissima vanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius advertamus atque teneamus. quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam 49. Certe illo regnante nondum erat agricultura. Et sicut haec. et ideo priora eius tempora perhibentur. plerumque et nullo impellente se ipsa subvertunt. non penes Caelum semen esse divinum 54. Dei scire 50. ita huc atque illuc. etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges. Et quod pro Iove accepisse dicitur glebam. cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his. quia nihil in caelo de seminibus nascitur. sed ut Xenophanes Colophonios scribit. Hominis est enim haec opinari. sed potius implicant. faciet ipse. actibus. ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. sicut hanc totam molem atque naturam vi quadam invisibili ac praepotenti regi atque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat affirmare de Iano. quod ante est causa quae pertinet ad Iovem. quia primi homines ex his vivebant seminibus. non quid contendam. An falcem sceptro perdito accepit. sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea. temporalibus. Si enim hoc ita esset. Ita ista. Saturnum. a quo vita in aeternum beata poscenda est. Sed ecce.

irata suum maritum de supernis maris exclusit? 112 . Quamvis enim aqua non geminetur quae it et redit. Turpia sunt sacra Liberi. quoniam multa sunt. non potest esse fecundum. vel vos. Iam vero Liberi sacra. et ad semen omnia referuntur. Cur ergo deae fiunt duae. sic ab agris fascinatio repellenda. non ut dii plures vos regerent. quae istis vanitatibus et falsitatibus gaudent. quod Graeco vocabulo significat temporis spatium. Salacia.et de mysteriis Cereris et Proserpinae. 20. Iam utique habebat Salaciam Neptunus uxorem. et ad Proserpinam. maxime Liber et Libera. cum sit una unda quae venit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido vesana. sed ut ea. permitti debuit in theatro. nisi quod attinet ad frumentum. ad quantam turpitudinem pervenerint. ut matrona facere cogeretur in publico. quasi de Saturno nihil dixerit. 22. quod filiam Cereris. quae nos ab ista reprehensione reddita ratione compescat. quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret. 21. Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. nisi quia provisum est a sapientibus maioribus vestris. quod Ceres invenit. qua viro erat subdita. cum refluentem fluctum esse perhibetis. Venilia. et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum. qui solus est Deus. quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum. plura vos daemonia possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem. cuius diebus omnes verbis flagitiosissimis uterentur. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus. quae it et non redit. qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum vos didicisse iactatis.. et ab uno vero Deo merito immunditiae destituta ac per multos falsos aviditate maioris immunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conviolandam polluendamque praeberet. In Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia. deum vobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. Haec et alia de Saturno multa dicuntur. Sic videlicet Liber deus placandus fuerat pro eventibus seminum. quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia. quae ad litus venit. quae praetermittere. quid ad haec dii alii requiruntur. quia rursus eadem fecunditas rediit. quae a proserpendo Proserpina dicta esset.appellatum dicit. cogor. . quod nec meretrix. in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. De quibus iste nihil interpretatur. Varro. sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. Cur Salacia et Venilia simul. quos deos esse veros existimatis. non saltem aliquantum verecundiore secreto. inquit. Orcus abstulerat et apud inferos detinuerat. piget quidem dicere propter sermonis longitudinem. interpretamini hoc. Quaeso te. quorum quodam modo primatum vinum tenet. sed in propatulo exultante nequitia. quae apud Athenienses nobilissima fuerunt. perdidit? Namque illam modo. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi. ut occasiones multiplicandorum deorum immunda anima reperiret. nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur invitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae. Partem animae mundi. quae mare permeat. donec illud membrum per forum transvectum esset atque in loco suo quiesceret. nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam. si matronae spectarent. Itane unda ad litus veniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis vestrum ita desipiat.. huius tamen occasione vanitatis duobus daemoniis invitatis amplius commaculatur anima. ut hoc sapiat? Cur ergo vobis duas deas fecerunt. id est ipsam fecunditatem. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis impositum prius rure in compitis et usque in urbem postea vectabatur 56. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret. sine quo semen. tanta dicit. sed saltem secundum animam mundi et partes eius. In oppido autem Lavinio unus Libero totus mensis tribuebatur. in superficie posuistis. An quia Veniliam pelicem accepit. verum etiam seminibus animalium praefecerunt. ut in eius honorem pudenda virilia colerentur. id est Ceres? De quibus rursus. quam rapiente Orco perdidit. quae res cum fuisset luctu publico celebrata. quod ad semen attinet. exortam esse opinionem. quae nisi ad frugum inventionem non pertineant 55. unda est. quae in salum redit 58. inquit. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat imponere 57. Inter cetera.

hanc vim pervenire in oculos.. 23.. Telluri. os. An terra sit etiam magna mater et Cybele. in quo sensus est. inquiunt. . quae utrum sit nulla fit quaestio. non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. cum vero inferiorem. ut ungues Dei. lunam. sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno. aethera porro animum eius. Altori. et masculinam.. inquit. ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit invenire non possit. delubris suis. cuncta eodem revolvuntur. his. quam dicit esse Tellurem 61? Quod si ita fecit. quod vocatur animus. quae vivunt. stellas. et tamen tres dicuntur.simulque terra tellus et tellumo. Debuit ergo una terra propter istam quatergeminam vim quattuor habere cognomina. quam plenam quidem videmus animalibus suis. quod semina producat. 1. quam partem terrae permeet pars mundani animi. quod omnes partes corporis. Hanc partem animae mundi dicit Deum. Esse autem in mundo lapides ac terram. inquam. quem Ditem patrem vocant? Ubi eius coniux Proserpina. ne maiores eius sive aliae civitates Tellurem atque Neptunum inaniter coluisse credantur. Rusori quare? Quod rursus. Nempe una est terra. eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit. sicut plurimum libuit. ubi erit Orcus. 2. transit et non habet sensum. et femininam. deam facit 59. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt. 24. in nobis autem genium vocari. sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem. additis quoque aliis duobus quattuor diis faciunt rem divinam. quod autem inde permanat in mare atque oceanum. sacris. Redeat ergo ab hac. quod recipiat atque nutriat. 23. sicut una est terra. et per ea quod in terram permanat. cum permeat terrae partem superiorem. nares. ut ipse indicat. inquit. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas vilissimas feminas earum. tactum: tertium gradum esse animae summum. quod est graviter dolendum. hanc vim in nostro corpore permanare dicit in ossa.An terra dea sit. aluntur omnia quae nata sunt. ut. qui eam fecundiorem faciunt excolendo. si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes. redeat ad civilem. quae pervenit in astra. aures. sed aut unam aut duos. sed cum arant. ditem patrem facere deum. Altori quare? Quod ex terra. Adhuc respondeatur. quas libidine quaesierunt. aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam. Eamdem. ut deum faciat Tellumonem? Non. quam theologiam naturalem putat. Fieri enim potest.. ungues. quo non permanat sensus. sicut sensu carent. quod ipsa erat. in quo intellegentia praeminet. quibus contaminanda prosterneretur. licet in illam naturalis theologiae veluti libertatem caput erigere paululum voluisse videatur. solem vero. sacerdotibus suis. inquit. quam videmus. ut ossa.. adhuc tamen hunc librum versans et se in illo versari cogitans. tantisper de hac ago. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba verecundatus unam deam vult esse Tellurem. taedet paenitetque turbarum: sic animam vilem factam et immundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare. in quibus omnibus vis multiplex esse dicitur ad unum deum vel unam deam pertinens. quo velut requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus est. sic aliquando et piguit. Cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt. a masculi Tellumonem. capillos. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum. deam Tellurem. simulacris. Sed hoc dico: pars animi mundani. inquit. quae per terram permeat. sed tantum ad vivendum valetudinem. tres habentur. frater Iovis atque Neptuni. 1. quia in homine sunt qui habet intellegentiam. hoc praeter hominem omnes carere mortales. in duas istas partes deosque divisum est. et tamen homines dii non habentur et. hic eum adhuc teneo. quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas. cur non etiam unam fecit deam. cuius vim. sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo vivunt: secundum gradum animae. nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres. dicunt Matrem Magnam. Tellumoni. Quasi non evidentior sit in hominibus anima. qui dii non sunt et quibus ipsi meliores sunt. similiter eos intellegentiam non habere. sensus esse eius. sed una eademque terra habet geminam vim. deum esse Neptunum 60. quod 113 . quae per illam permeat. nunc autem istum adhuc politicum volo. non cum adorant? Sed pars animae mundi. verum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem. Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. tres coluntur aris suis. Nondum dico. inde a vi feminae dictam esse Tellurem. redeat. Cur ergo pontifices. non quattuor facere deos. et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit. colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Proserpinam deam 62: Tellus illa quid erit? Ita enim totum.. ea quoque facere deos. quae sentimus quibusque ipse sentit. quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit.

sed plane discerpta sunt. si est ulla frons in hominibus. hic membrorum amputatio non timetur. terram sequi oportere. cum habeant. praecipitur. ut significent. qui semine indigeant. quod turres in capite. cum indigeant. sed nec virginitas adimatur. semen adquirunt. et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? Quo refertur? qua interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inveniendo persuadent illud potius esse credendum. ipsam non moveri. Tellurem. iactatio insana membrorum. Magnam. Ibi sic dehonestatur novae nuptae verecundia. ut neuter suo vulnere perimatur. quod cibum pariat. 114 . ubi daemoniacis ritibus sic uterque sexus illuditur. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda virilia coronabat spectante multitudine. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eumdem Varronem post hanc sententiam trepidare compellit. unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. Matrem. Quod se apud eam iactant. non pugnat. crepitus cymbalorum. ut semina consequerentur per illam. terram sequi oportere. qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt. ne sedeant. 2. quod vestiatur herbis. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria. replicent. Deinde adiungit et dicit. philosophus nobilis. quae quidem consulta veritate nec ipsa est. Ibi fascinatio timetur agrorum. Sic alias deas. qui terram colunt. sed potius sterilitas consecuta est. inquit. ita fecunda fieret manibus alienis. inquit. manus ei homines operando inferrent. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus.Attin imitantes. quia flos decidit ante fructum. non enim hominem doctissimum latuit. quasi non eos ipsa potius servitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam. si dea non esset. dividant. interim quid itur in multas? Unius sint ista multa numina. quod de homine castrato fama iactavit litterisque mandatum est? Merito hinc aversatus est Varro noster. et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum nova nupta sedere iubebatur 66: longe contemptibiliora atque leviora sunt prae ista turpitudine crudelissima vel crudelitate turpissima.. an potius sequendo hanc deam. et in ea quaedam res sint plures 65.tympanum habeat.. turres. implicent. fieri ut eadem res et una sit. 24. ut non solum fecunditas. oppida. deos existimatos esse complures. in ea quippe omnia reperiri. Leonem. hic ita amputatur virilitas. inquit.. ut nec convertatur in feminam nec vir relinquatur. semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec attenditur. nec illo flore amisso quisquam postea fructus. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant. non absurde ad hanc revocant 64. quod non subigi colique conveniat 63. Galli. . Et Attis ille non est commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est. quae ceteris est temporibus pulchrior. Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt. ubi rubens et sudans. Ipsa quippe illo vivente deciderunt. quod sedens fingatur. Propter vernalem quippe faciem terrae. 25. quod plures eas putarunt esse. Si ergo una dea est. qui est vocatus Attis. Concedo in uno homine esse res plures.. confictio leonum vitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae serviunt. quod plurima pariat. et tam crudelia exigere potuerunt. Quo modo non pugnat. ut semina perderent propter illam. putant esse Opem.. numquid ideo et deas plures? Verum sicut volunt. semper enim esse quod agant. ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. multiplicent. quod opere fiat melior. neque hoc dicere voluit. quod ex ea proserpant fruges. cum valde aliud sit unam deam nomina habere multa. quod eam antiqui colebant aere. inquit. Porphyrius. Si dea terra non esset. conflent. qui semine indigeant. Non ergo ipsum hominem vel quasi hominem. antequam ferrum esset inventum. significat. ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac vehementer ferum. Vestam. Proserpinam. inquit. in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. immo vero non deciderunt neque decerpta. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum. . Quod Gallos huic deae ut servirent fecerunt. sed virilia eius flori comparaverunt 67. Sed docti Graeci atque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. "Attin" flores significare perhibuit. non et sibi saeviendo. non tam deae multae quam nomina. adiungunt solutum ac mansuetum. aliud esse deas multas? Sed potest. numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures. Quid ergo ipse reliquus. circa eam cum omnia moveantur. adstabat forsitan et maritus. significari esse orbem terrae. ideo aere. quantum maligni daemones praevaluerint. et ideo abscisum.cuius sacerdotes evirantur.. Turpia et fera sacra Cybeles sunt.

quia illa mala sunt. et physici ex hoc interpretantur quod volunt. et mundanis sordibus expiatus mundus perveniat ad Deum. sicut non solum poeticae litterae. abscisione genitalium. nefas sit colere aut corpus aut animam. ut post mortem vivat beate. quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit. 27. non tamen ut eorum illustrarentur merita. sed criminis. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamavit. cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo competebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta. at nunc cum pro Deo vero. 27. ut autem historia prodit. erubuit ratio. fluentibus membris. quibus docti et acuti homines has res humanas conantur vertere in res divinas. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo. quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus. qui vera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum. quid est nisi crimen deorum. ista in sacris deformem crudelitatem. referuntur ad mundum. Devoravit ille filios. sed quia illa talia sunt. consecratione mollium. quod vero Deo debetur. esset quidem dolendum non his verum Deum annuntiari atque praedicari. quod ea sint diis grata et accepta. Veneris lascivia. cui talis cultus servitusque debetur. credita vires adiuvare Romanorum exsecando virilia virorum. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis sive conferre sive praeferre. quibus solus ille colendus sit. Quid autem non potest referri ad mundum. nisi cotidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum. qui usque in hesternum diem madidis capillis. quibus consecratus ante mortem honeste non potest vivere. sed ne occultarentur opprobria. sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum. non recepere Romani. Hoc dedecus tot Iovis ipsius et tanta stupra non vincunt. non poetae confinxerunt. inquit. Arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis 68. quasi poetae id etiam finxerint. colatur aliquod elementum mundi vel creatus aliquis spiritus. Videat ne potius ad immundum. sit audacia vel petulantia poetarum. ista tot mollibus professis et publicis et inquinavit terram et caelo fecit iniuriam. nihil Varro dicere voluit nec uspiam me legisse commemini. Ipsas physiologias cum considero. tam foedis superstitionibus subditus et immundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia. quae proferremus de libris.26. 1. At vero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit atque istam saevitiam moremque servavit. haec in hominibus perdita. sectione membrorum. facie dealbata. immo vero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud. totam de hoc Euhemerus pandit historiam. Ut ergo canerentur vel scriberentur. quanto magis nefarium est ista sic colere. quibus colitur. Tribus modis errat profana religio. verum etiam historicae tradiderunt. qui contra huius modi errores ante nos vel Graeco sermone vel latino scripserunt. festis impurorum 115 . Itemque de mollibus eidem Matri Magnae contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis. qui condidit mundum. unde quia plurima posuerunt. coronatione virilium pudendorum. ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! quam ob rem si templo sacerdote sacrificio. tamen mutabilem potuisse revocari. conticuit oratio. Defecit interpretatio. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo. Ille in simulacris habebat solam deformitatem. necavit. qui patrem castrasse perhibetur. Hisne diis selectis quisquam consecrandus est. et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur. sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt. nihil video nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream vel etiamsi invisibilem. quod nullo modo est verus Deus. non in eo mihi placuit immorari. Huic monstro nec Iani monstrositas comparatur. stupra ac turpitudines ceterorum. tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi. sed horrere magis quam canere maluerunt. incessu femineo per plateas vicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter viverent exigebant. ut vero divinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur. quo solo anima se inhabitante fit felix 70. Christi et Romanorum religio conferuntur ad veram felicitatem (27-35) Quam deorum dederit explicationem Euhemerus. unde magis eos homines fuisse credibile est. quam Ennius in Latinum vertit eloquium 69. Istos vero deos selectos videmus quidem clarius innotuisse quam ceteros. mercede stuprorum. sacrificiis homicidiorum. etiamsi non immundus et malus: non ideo malum est. ille membra in lapidibus addita. ut poetae ferunt. 2.

Cur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent. sive illa sit anima sive corpus sive anima simul et corpus. qui vim seminum condidit. sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure 71. inter quas posuit Minervam. Mater scilicet Magna. Caelo enim tribuit masculos deos. et nulla quaestio remanebit. quem alii caelum. ut in primo libro dixi de locis. quam supra ipsum caelum ante posuerat. quae ab eis ex istorum deorum theologia velut physicis rationibus referuntur ad mundum.. pro Deo vero mundum nemo pius colit. nec animam vel animas per viventia quaecumque diffusas. cum diximus de Iano. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se. sed etiam caelum factum sit 72. duo sunt principia deorum animadversa de caelo et terra. dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari. Qua in re omitto dicere. coluerint. qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus impertivit et per quos placet ipse futura 116 . Referant haec potius ad homines mortuos et ad daemones pessimos. 29. 30. sive etiam sentientem. apud quam mollium et abscisorum seseque secantium atque iactantium insana perstrepit turpitudo. quod Plato illas ideas tantam vim habere dicit. qui fecit omnem animam. caelum a quo fiat aliquid. nec hic sanum furor. etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur. superiorem terram tenens. hoc est deabus: Quoniam. resiliunt. et non attendit eum potius esse qui haec facit. sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem. non caelum et terram. numinibus terribiliter exigentibus reddita. quibus duabus partibus mundus his constat. sed quia colendum non ut colendus est colit. qui sermonis facultatem usumque donavit. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. Selecti dii eorumque officia opera sunt veri Dei. bis peccat in Deum. Et ut iam incipiam illa unius et veri Dei opera percurrere. feminas terrae. quod vir doctissimus et acutissimus Varro velut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et terram redigere ac referre conatur? Non potest. labuntur et decidunt. in promptu est. huic femininam. a quo dii partim dicuntur caelestes. Deinde masculus deus Neptunus in mari est. et tamen eos nec hoc posse veritas aperta convincit. quibus voluit viventibus indidit. Dicturus enim de feminis. Sed hi quonam modo. quibus quasi cuncta complexus est. et talibus rebus colit. id est animae corporisque factorem. Quo modo ergo deos ad caelum. caelum Iovem. sed Deum. qui Graece dicitur. Quid igitur valet. qui fecit caelum et terram et omnia. aliud exempla rerum. ideas Minervam vult intellegi. Incongrua est quaelibet physica ratio. qui rationalem animam. Hoc dico. quia non est colendus quem colit. id est turpibus et scelestis. et ideo illi masculinam vim tribuit. quae foeda et turpia confitentur. Dis pater postremo. id est omnis animae corporisque Creatorem. deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus. caelum esse quod faciat. esset obscurum. partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo. id est quam turpiter nefarieque. et non Deum verum. exemplum secundum quod fiat. quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum. 28. Qui vero et rebus talibus. terram quae patiatur. propter quae isti sibi. alii dixerunt esse mundum. novit atque disponit. perdidisse. fluunt de manibus. caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error. unde remotis constat ambagibus nefarios daemones atque immundissimos spiritus hac omni civili theologia in visendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus invitatos. quas Plato appellat ideas. colere se quisque contendat: non ideo peccat. quid autem vel quos coluerint. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus. quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. quod dicitur animus. Namque omnia. quae nec suis nota sunt. tribuantur. sive etiam intellegentem. deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans. quod non est ipse. quae in eis sunt. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum. terram Iunonem. qui fecit mundum. Ducitur enim quadam ratione verisimili. omnis animae et omnis corporis conditori. inquit. istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum. ut secundum eas non caelum aliquid fecerit. advertamus hoc modo: nos Deum colimus. scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. quod et pro ipso colit. qui naturis a se creatis et subsistendi et movendi initia finesque constituit. terram de qua fiat. qui utrumque fecit. Non deos sed unum Deum colimus. quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius vero. qui rerum causas habet. in inferiore habens Proserpinam coniugem.obscenorumque ludorum unum verum Deum. nisi eorum testaretur historia ea ipsa. aliud terram.. sed creaturam quamvis non vitiosam colit.

Hinc sunt non solum illi. quae creavit. Quamvis enim nihil esse possint sine ipso. qua eum ipsum.. sed non nisi ex se ipso beatificat angelos. qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique vim congruam et motum dedit. qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit. naturis competentibus attributa substituit. beatificat. ut etiam ipsa proprios exserere et agere motus sinat.praedicit et per quos placet malas valetudines pellit. cum credit in eum. quae hoc sacramentum ageret.. quanti Deus hominem penderet. quod vivimus. etiam scientias artium variarum ad adiuvandam vitam naturamque concessit. per angelos praedicatum est. ex nulla parte mutabilis. praenuntiaretur esse venturum. implens caelum et terram praesente potentia. de qua nonnulla diximus. sed 117 . Ita quamvis propter aliquas causas hominibus angelos mittat. sed sicut Deus. quod caelum terramque conspicimus.ea significata et praenuntiata sunt. Per hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri deos gentium esse immundissimos daemones. quae in verbis sunt. qui semina et alimenta mortalium. quod sumus. nec tantum praecepta vitae. quae creavit. altaria. ubi per quosdam scientes. quod ex adventu Christi usque nunc et deinceps agitur. sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. . 32. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur. quibus oportuit. distribuere laboravit.qui nos vocat ad vitam aeternam. quae diis selectis per nescio quas physicas interpretationes vir acutissimus atque doctissimus Varro. sive quae ipse coniecit. non indigente natura. quae propter aeternam vitam fidelium in Christo et impleta credimus et impleri cernimus et implenda confidimus. quod habemus mentem atque rationem. exordiis progressibus finibusque moderatur. qui hominum coetibus.. 31. qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum. Ab hoc uno et vero Deo vitam speramus aeternam. qui causas non solum principales. sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium Scripturarum. quae ex hac. Agit autem multa etiam per angelos.. Sic itaque administrat omnia. quem focis et luminibus adhiberent. dies festi et quidquid aliud ad eam servitutem pertinet. Hoc mysterium vitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua. quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis aversos ac tenebrarum. sed ex se ipso. qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit. quae mores pietatemque conformant atque illis litteris continentur. qui terram fundat atque fecundat. Quamquam enim. qui bellorum quoque ipsorum. id est iniquitatis. Deinde populus hebraeus in unam quandam rem publicam. congregatus est. Omnes enim non solum prophetiae. qui universarum aquarum creator et gubernator est. qui fructus eius animalibus hominibusque largitur. Anceps Varro in reddenda ratione. sed etiam subsequentes novit atque ordinat.quae iam in Iudaeorum populo adumbratur. tabernaculum sive templum. nosceremus atque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque Spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem veniremus.. inquiramus. sacrificia. ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. qui lunae statuit modum suum. qui mundi huius ignem vehementissimum et violentissimum pro immensae naturae temperamento et creavit et regit. magnum et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. et alii atque alii similes ceterarum gentium atque terrarum. quo pro nobis assumpta carne nato atque passo. quae corda. qui vias caelestes atque terrestres locorum mutationibus praebet. sive arida sive liquida. cum sic emendandum et castigandum est genus humanum. nullis vinculis alligatus. nullis inclusus locis. verum etiam sacra. per quosdam nescientes id. sicut angelos.. quanta illi superbia ceciderunt. qui haec omnia condidit. cerimoniae. in nullas partes sectilis. qui humanis ingeniis. de quibus multa iam diximus. Habemus enim ab illo praeter huiusce modi beneficia. id est ubique totus. quae Deo debetur et Graece proprie dicitur . dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum. administratione naturae bonis malisque largitur. 33. Haec autem facit atque agit unus verus Deus. sive quae aliunde accepit. non tamen ex angelis homines. non sunt quod ipse. quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint? . sacerdotia. Ista sunt certe. qui est eius unicus Filius.

Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas velut physicas interpretatur? Quales si libri illi habuissent. ut in aqua videret imagines deorum vel potius ludificationes daemonum. Credat quisque quod putat. sicut ipse vir doctissimus prodidit. romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate illicita ad ea daemonum pervenisse secreta. de quibus nunc agimus. ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et Graece dicit vocari 74. ubi tutum putavit. aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui 118 . quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur 75. rem tantam detulit ad senatum. pertinerent.. illos tamen libros tam perniciosos esse iudicavit.. censuerunt 73. ne homines nefaria doceret. ut nec obrui rursus iuberet. Ita quod scire neminem voluit. ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae. quae ipse quidem scriberet. At ille cum inspexisset principia. tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem. Nam si non solum ipsae. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit. aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos atque editos patres conscripti similiter incendissent. ubi non theatra delubrorum similitudine absolvit. id est exportaverit. ubi videntur mortui divinare. causas obruit (ita timuit et ipse quod didicit). quas putat vel potius vult putari. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae. verum etiam quaelibet aliae huius generis essent. Sed contra invenimus. praetor ut combureret. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur. quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae. fortassis enim talia tunc licebant. sicut apud eumdem Varronem legitur in libro De cultu deorum.etiam hi. sicut in quibusdam theatrorum fabulis vel delubrorum mysteriis facere conatus est. Nam et ipse Numa. quorum sacrorum facta prodidit. et eorum causas. 35. ad quem nullus Dei propheta. Comburuntur reperti libri sacrorum Numae. sed flammis aboleri nefanda monumenta. quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam. quae non solum lectae innotescerent religiosis. in Urbem pertulit ad praetorem. cur quidque in sacris fuerit institutum. ut sensum horribilibus rebus offensum velut naturalium causarum reddita ratio deleniret. Nam. immo vero dicat. obruit. quae in libris suis pontifices haberent. Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum. tamen utcumque conatus est. ipsi viderint. non utique arsissent. quarum causarum proditos libros senatus incendit. Ubi cum primores quasdam causas legissent. quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere. cum rex esset. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit. Numae mortuo senatus assensus est. ne humana curiositas multo vehementius rem iam proditam quaereret. tamquam in senatum deorum selecti. quilibet tantae impietatis defensor egregius. ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse. quo modo his quadret et consonet non potest invenire. quod dicendum suggesserit vesana contentio. quam non intellecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurditas fecerat. sed ea tamen. quas praeter se neminem scire voluit. hoc dicere.qui compulsus est facere hydromantiam et necromantiam. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae assentiri cogeretur. hydromantiam facere compulsus est. ut haberet unde legendo commoneretur. de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas. nec docere aliquem nec delendo vel quoquo modo consumendo perdere auderet. non dignitate virtutum. ut. eosque libros tamquam religiosi patres conscripti. sed plane selecti nobilitate criminum. Quod ergo aquam egesserit. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas verti. quaerens honestare res turpes.. Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius. quid in sacris constituere atque observare deberet. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Salvatoris adventum in ipsis civitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena severissima vindicari. sed theatrorum potius similitudine delubra damnavit. unde hydromantian faceret. qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant. quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat. quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curavit.. Quibus haec artibus fiant. sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. quam cognitis civitas turbaretur. quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. ut ex his tota illa theologia civilis etiam apud tales homines execrabilis appareret. qui minime quemquam metueret. Nolo. Iam enim dicam. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius. . id ipsum est. ne daemones iratos haberet. nullus sanctus angelus mittebatur. inquam. quae in religione quaerenda est. Numa Pompilius. quae [sive hydromantia] sive necromantia dicatur. tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis. violare autem timuit. 34. a quibus audiret. sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens.

13. quos ab eis vel affligi tantum. 14. qua definivit deos non esse nisi bonos amicosque virtutum. Platonici. qui autem cum malignis daemonibus non vult habere societatem. admonere non permitterentur. quam timere quod timuit. De opinione eorum. a quorum vitiis eum oporteat liberari. in nostram memoriam pervenerunt. 17. qui omnem philosophiam triplici partitione distinxit. quae ad veritatem fidei Christianae propius accessit.prodebantur. agnoscat. cuncta illa confiteri permitterentur. 6. Quod etiam in morali philosophia Platonici obtineant principatum. Unde Plato eam intellegentiam potuerit adquirere. vel etiam subici ac decipi iustum est. quas Pompilius occultavit. Quod neque propter aeria corpora neque propter superiora habitacula daemones hominibus antecellant. De praecipuo inter Socratis discipulos Platone. 9. 119 . 8. Qui ergo vitam nec modo habere vult piam. Sed occulta Dei veri providentia factum est. De Platonicorum sensu in ea parte philosophiae. 4. ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus. sed veram religionem. eorumque auctoribus. noxiam pertimescat. quod eas maluit senatus incendere. 10 LIBER VIII BREVICULUS 1. quibus hydromantia fieri potuit. Quanto excellentiores ceteris in logica. Non enim possunt. quibusdam fallacium miraculorum attestationibus supponebant. Platonici sint habendi. obsistere potuerunt. id est rationali philosophia. quae physica nominatur. cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur. Quod de theologia cum Platonicis potissimum disceptandum sit. non superstitionem. ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret. De duobus philosophorum generibus. qua Christianae scientiae propinquavit. qui rationales animas trium generum esse dixerunt. An dignum sit eos spiritus ab homine coli. De Socratica disciplina. 2. 3. 7. 15. qua produntur et vincuntur. multis tamen diis sacra facienda censuerint. sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum. quos tam prolixa temporis vetustate fere omnes populi gentium deos immortales esse crediderant. 16. quae de hac re gesta sunt. quo ea. qui ne innotescerent nec aratro. 11. Quid de moribus atque actionibus daemonum Apuleius Platonicus senserit. qui se colendos pro ipsis mortuis. quo sunt eruta. qua coluntur. qui hoc audere non potuit. hinc intellegi potest. Quae sit inter philosophicas artes religiosi excellentia Christiani. quorum opinioni omnium philosophorum postponenda sint dogmata. nec stilo Varronis. et tamen. quos deos putari fecerant. Quod etiam. Quam vero perniciosae vel a cultu verae divinitatis alienae illae litterae iudicatae sint. 12. id est in diis caelestibus. 5. in daemonibus aeriis et in hominibus terrenis. De ea philosophia. De sententia Platonis. talibus sacris quaerat aeternam. 10. De quaestione naturalis theologiae cum philosophis excellentioris scientiae discutienda. licet de uno vero Deo bene senserint. quod non sinuntur efficere. id est Italico et Ionico.

De hoc igitur Platone. amorem sapientiae profitetur. 24. quo verbo Graeco significari intellegimus de divinitate rationem sive sermonem. participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. et qui rationalem et intellectualem. An daemonibus nuntiis et interpretibus dii utantur fallique se ab eis. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore vocabulo derivato nullus. non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad vitam adipiscendam etiam post mortem beatam. 20. 19. si quidem ille totam theologian naturalem usque ad mundum istum vel animam eius extendere potuit. Sed quia res ipsa. breviter attingam. isti vero supra omnem animae naturam confitentur Deum. 21. aut ignorent aut velint. sed cum philosophis est habenda collatio. qui saepe caeli et terrae nomine nuncupatur. An credendum sit quod dii boni libentius daemonibus quam hominibus misceantur. hoc est vel theatrica vel urbana. cuius generis anima humana est. Quod omnis religio paganorum circa homines mortuos fuerit implicata. sed eorum tantum. qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserunt. quae ad theologian pertinent. 120 . quae necessaria praesenti quaestioni existimo. quorum sententias litteris nosse potuimus. Quid Hermes Trismegistus de idololatria senserit et unde scire potuerit superstitiones Aegyptias auferendas. non cum quibuslibet hominibus (non enim fabulosa est vel civilis. LIBER OCTAVUS CHRISTI ET ROMANORUM RELIGIO AD PHILOSOPHORUM SAPIENTIA CONFERUNTUR Platonicorum quae sit humanarum divinarumque rerum scientia (1-12) Cum platonicis conferenda Christi religio.18. eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. quem tamen doluerit destruendum. quorum ipsum nomen si latine interpretemur. quae patrocinio nititur spirituum malignorum. ignorat. sed multos ab illo sane uno conditos atque institutos ob eam causam colendos putant. 25. nec eas omnium. De his. in qua docetur. qui cum et esse divinitatem et humana curare consentiant. Neque enim hoc opere omnes omnium philosophorum vanas opiniones refutare suscepi. De impietate artis magicae. 22. quicumque appellantur philosophi): profecto ex omnibus. per quem facta sunt omnia. prius ills commemorans. qui non solum mundum istum visibilem. Nunc intentiore nobis opus est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum. quam naturalem vocant. sed eas tantum. qui haec vel tenuiter audivit. non est in omnibus. 1. quae sanctis angelis et hominibus bonis possunt esse communia. De theologia quippe. 23. sicut divina auctoritas veritasque monstravit. cuius hoc nomen est. De abiciendo cultu daemonum contra Apuleium. ut commendentur diis bonis. Quo modo Hermes parentum suorum sit confessus errorem. 27. Hi iam etiam Varronis opinionem veritatis propinquitate transcendunt. Duplex philosophorum genus fuit: italicum et ionicum. Porro si sapientia Deus est. daemonibus uti debeant advocatis. quod homines. 26. sed etiam omnem omnino animam fecerit. altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum). verus philosophus est amator Dei. qui hoc nomine gloriantur (neque enim continuo verae sapientiae sunt amatores. De modo honoris. quem Christiani martyribus impendunt. quarum altera iactitat deorum crimina. Qualis religio sit.

sine qua nihil ex eo fieri posset. ut (quod vix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores) quidam summum bonum esse dicerent voluptatem. Nam cum antea Sapientes appellarentur. rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis exstitit. iste interrogatus. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit. ut hoc faceret. sicut de illo quidam benevolentius suspicantur.2. nec ipse aliquid divinae menti in his rerum operibus tribuens. quae publice damnaverat. effectorem divinum animum sensit et dixit ex infinita materia. unde non eas putabat nisi mundata mente posse comprehendi. cum ante illum omnes magis physicis. intellegentiae puritate conspiceret 4. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita. quae corpora aeterna. Sic autem diversas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est 6. quid profiteretur. quod astrologiae numeris comprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. quo totum animum intendisse videbatur. taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit. aerem quidem dixit rerum esse materiam. qui modo quodam laudabilis vitae aliis praestare videbantur 2. rebus perscrutandis operam maximam impenderent. Nihil autem huic operi. Quantum enim attinet ad litteras Graecas. non tamen ab ipsis aerem factum. Etiam ipse de particulis inter se similibus. Huic successit Anaximander. movet asserit. quibus suis et propriis singula fieri. quae lingua inter ceteras gentium clarior habetur 1. Quod in Socratis disputationibus. ut inesse etiam mentem diceret. Diogenes quoque Anaximenis alter auditor. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur. eius auditor. Aquam tamen putavit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. quae quondam magna Graecia nuncupata est. quo fieri homo beatus potest. quoniam non evidenter apparuit: quod cuique placuit inde sumpserunt et ubi cuique visum est constituerunt finem boni. id est studiosum vel amatorem sapientiae. a quo etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. quibus singula quaeque fierent. Socrates de bonis moribus disseruit. duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum ex ea parte Italiae. iste autem Thales. ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali vigore in aeterna se attolleret naturamque incorporei et incommutabilis luminis. destruit. Atheniensium civitas publice luxit. sicut Aristippus. ut successores etiam propagaret. sed eum esse compotem divinae rationis. 121 . quas videmus. Sic alii atque alii aliud atque aliud opinati sunt. ita putavit constare omnia. et ideo purgandae bonis moribus vitae censebat instandum. quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione versari. quidam virtutem. Anaxagoras vero eius auditor harum rerum omnium. Sed eum postea illa ipsa. Ionici vero generis princeps fuit Thales. utrum Socrates. Sed illi sex vitae genere distinguebantur et quibusdam praeceptis ad bene vivendum accommodatis. quos commemorare longum est. sed ipsos ex aere ortos credidit. modo iterum gigni existimavit. propter quem breviter cuncta ista recolui. sicut Thales ex umore. vel confessa ignorantia sua vel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse atque versasse 5. Milesius. Anaxagorae successit auditor eius Archelaus. ex divina mente praeposuit. alterum Ionicum in eis terris. qui sunt appellati Sapientes. Tam praeclara igitur vitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores. ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter vivunt. sed animo faciente divino. in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione conversa. Non mihi autem videtur posse ad liquidum colligi. quod mundo considerato tam mirabile aspicimus. Finis autem boni appellatur. nec deos negavit aut tacuit. eosque mundos modo dissolvi. an vero. nolebat immundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in divina conari. quoniam sapientem profiteri arrogantissimum videbatur 3. Socrates ergo. id est naturalibus. id est illas particulas. ubi et nunc Graecia nominatur. quanta quisque aetate sua manere potuerit. Non enim ex una re. qui omnes rerum causas aeri infinito dedit. exsilio autem voluntario atque perpetuo poenam similem alter evaderet 7. mutavitque de rerum natura opinionem. sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putavit. Constat eum tamen imperitorum stultitiam scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus. magister Platonis. sicut Antisthenes 8. 3. quod esset beatae vitae necessarium. ut unus eorum oppressus vi multitudinis interiret. ubi agitur de summo bono. philosophum se esse respondit. dum omnia. propter quam unam omnium philosophorum invigilasse ac laborasse videtur industria. de qua omnia fierent. et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur. quae constaret similibus inter se particulis rerum omnium. primus universam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur. coniungendo et dissipando ageret omnia. quo quisque cum pervenerit beatus est. quas primas atque summas non nisi in unius ac summi Dei voluntate esse credebat. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium. Quando quidem ab eis causas rerum videbat inquiri. unus illorum septem.

eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa. auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime comprehendit 10. et ea. quam in tres partes distribuit: unam moralem. ut per id. excellentissima gloria claruit. Fortassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius atque veracius intellexisse ac secuti esse fama celebriore laudantur. quod in eo praecellit. qua verum disterminatur a falso 12. quam longe ac late potuit peregrinatus est. Cum enim magistri sui Socratis. quod cuncta praecellit. quae Numa Pompilius re vera ad sacra eius modi pertinentia se cum sepeliendo curavit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi 14. nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res. et quaecumque turpia geruntur in theatris. Quid autem in his vel de his singulis partibus Plato senserit. ipse diligatur. quibus potuit intellegentiae viribus. ubi nobis recta sunt omnia. quam fides nostra suscepit ac defendit. attingat illud. quae post mortem futura est. comparata sibi templorum foeditate laudantur). ubi nobis certa sunt omnia. ut aliquid de Numa mitius suspicemur. pro Deo suo colenda non essent. et inde in eas Italiae partes veniens. tertiam rationalem. nec solum etiam illa civilis. nulla doctrina instruit. veraciter beatam. unde una pars eius activa. ipse cernatur. quid opus est excutere ceteros? Nulli nobis quam isti propius accesserunt. factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. 4. 5. altera contemplativa dici potest (quarum activa ad agendam vitam. contemplativa autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam veritatem): Socrates in activa excelluisse memoratur. ubi lumen omnium rationum esse cognoverit vel crediderit. et si ipsa essent. cum illius lepore et moralibus disputationibus temperavit. Cedat eis igitur non solum theologia illa fabulosa deorum criminibus oblectans animos impiorum. ubi nobis serta sunt omnia. non quidem immerito. quia et illi ipse mos placuit. qua intellegitur omne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere. quae sibi placita viderentur. quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis. Si enim homo ita creatus est. Qui cum esset Atheniensis honesto apud suos loco natus et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret. id est actioni et contemplationi. quidquid Italicae philosophiae tunc florebat. ubi impuri daemones terrestribus gaudiis deditos populos deorum nomine seducentes humanos errores tamquam suos divinos honores habere voluerunt. quae contemplationi deputata est. ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tamquam ad suum cultum studiis immundissimis excitantes et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes (ubi si qua velut honesta geruntur in templis. Si ergo Plato Dei huius imitatorem cognitorem amatorem dixit esse sapientem. sive quae dixit. et ea. sed ipsi etiam maiorum gentium dii. parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam. qua omnino ceteros obscuraret. quibus ipsam praetulit verus Deus). sit necessaria. nullus usus expedit: ipse quaeratur. id est. sine quo nulla natura subsistit. et ideo veritas conantem non sequitur. ut in illo inveniatur et causa subsistendi et ratio intellegendi et ordo vivendi. alterum ad rationalem. Ex his tamen. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat. alteram naturalem. quaquaversum eum alicuius nobilitatae scientiae percipiendae fama rapiebat. Sed inter discipulos Socratis. Convenienter Christi religio cum platonicis confertur. tertium ad moralem partem intellegitur pertinere. maxime tamen contemplatio perspectionem sibi vindicat veritatis. quae ipse insinuare conatur. aliquid tale de Deo sentiunt. quae apud eum leguntur. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur atque docebantur 9. (In eo genere sunt etiam illa. vel ipse quanta potuerat intellegentia viderat. coniuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur. vel ubi suffragatur religioni verae. quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem. notissimum morem dissimulandae scientiae vel opinionis suae servare affectat. sive quae ab aliis dicta esse narravit atque conscripsit. id est unum verum optimum Deum. ubi finem omnium actionum. quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est 13 (quia nec ipsa illis ritibus significantur. Ideo haec tripartitio non est contraria illi distinctioni. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur. Quae licet utrique. quae vel ab aliis didicerat. Pythagoras vero magis contemplativae. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione versetur. quae infra illam naturae ordine constituta sunt.Quae Plato intellexerit et praeceperit. tamen animae rationali ea. quos Cicero in Tusculanis tacitis 122 . propter vitam. ubi Pythagoreorum fama celebrabatur. Plato. quorum trium unum ad naturalem. vel ubi ei videtur esse contrarius. quem facit in suis voluminibus disputantem. ubi causam omnium naturarum. cuius participatione sit beatus. quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta 15. disserendo explicare et longum esse arbitror et temere affirmandum esse non arbitror. ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus vel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro diis habent. institisse 11. id est ad mores instituendos pertinet. quae maxime in actione versatur.

qualis est in angelis. quidquid est. sed tantummodo cogitabant 18. nec aliud illi est intellegere. ubi mutabilis esse convincitur 20. quod cum eis corda eorum obstricta carnis sensibus fabulata sunt. quam Dei naturae tribuere nefas est. Platonicis philosophis cedant. animos nostros esse putaverunt. si iam illa corporis similitudo. vel quae nutrit et continet. illud autem. qualitates ordinatumque motum et elementa disposita a caelo usque ad terram et quaecumque corpora in eis sunt. quae duae theologiae. et viventem et sapientem et ipsius mundi fabricatorem atque omnium. ac per hoc quod corpore mutari potest. sicut Epicurei. qualis est in arboribus. qualis est in hominibus. Nulla est enim pulchritudo corporalis sive in statu corporis. eumque omnino ignem deum esse putaverunt. nisi ab illo esse non posse. melius exercitatior quam minus exercitatus. Iuppiter. Stoici in igne. quorum enumeratione immorari non est necesse. quae in eo sunt. quae nec dividi nec sentiri queunt. nam per se ipsa incommutabilis est. Ac per hoc sive universi mundi corpus figuras. sed quod est illi vivere. sicut est figura. sive in motu. et ideo animam omnem mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summum Deum 19. Prorsus quod mutari non potest. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset. non alius alio melius de specie sensibili iudicaret. sed tamen corpora. quae utique corpus non est. intellegibilem vitae. Iuno. quo modo Deus creator animi corpus est? Cedant ergo et isti. vel quae et hoc habet et sentit. nec corpus est nec similitudo corporis. aliqua re potest et ideo incommutabile recte dici non potest. Non solum ergo ista. aliud beatum esse.. qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt. sive omnem vitam. quia non aliud illi est esse. Saturnus. vel corpus esse vel vitam. si autem omni specie carere possent. qua est. 6. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent. cuius ille est. sine spatio vel loci vel temporis. cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus viris. homines fuisse produntur. Anaximenes in aere. quidquid mutabile est. quae dicuntur quattuor elementa. Hi et ceteri similes eorum id solum cogitare potuerunt. Nam Stoici ignem. Deinde viderunt omnem speciem in re quacumque mutabili. et apud se imaginabantur quod foris viderant. speciemque corporis esse sensibilem. et idem ipse unus. Viderunt ergo isti philosophi. quae conspectu mentis intellegi. Sed dicunt: corpore mutatur animae natura. Sensibilia dicimus. intellegere. nec ipsa corpus est. quidquid illud est. Consideraverunt enim. vel quae nutritorio subsidio non indiget. flammis iubeat concremari). etiam quando non videbant. hoc est minutissimis corpusculis. Propter hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexerunt eum et omnia ista fecisse. causam principiumque rerum esse dixerunt. unde videtur in animo haec similitudo corporis. aliud vivere. Vesta et alii plurimi. de qua non animus iudicet. sive simplicia sive coniuncta corpora. quasi possit esse non vivens. quasi possit vivere non intellegens. cum ea matri conscripta insinuaverit. aliud intellegere. et quicumque alii. nulla re potest. sed tamen a corpore corpora 17. nec aer nec ignis. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. Epicurus in atomis. qui vere est. profecto est melius quam ipsa quae iudicatur. intellegibilia. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt non esse in eis rebus primam speciem. cedant et illi. nam per se ipsa invulnerabilis est. sine tumore molis. quos quidem puduit dicere Deum corpus esse. quibus quattuor corporibus.nominibus videtur attingere 16. nullum corpus esse Deum. ita non eos movit tanta mutabilitas animae. melius ingeniosior quam tardior. Nam quidam eorum a rebus non vivis res vivas fieri posse crediderunt. non esse posse nisi ab illo. cum proficit. sed alii quoque philosophi. Philosophia naturali platonici Deum quaerunt. Haec mens hominis et rationalis animae natura est. cum in animo cogitantis aspicitur atque iudicatur. hoc est illi esse. omnino nulla essent: viderunt esse aliquid ubi prima 123 . sicut est cantilena. In se quippe habebant quod non videbant. Vulcanus. quos ceteris non immerito fama atque gloria praelatos videmus. ut dictum est. mundum corporeum videmus esse compactum.. sed tantum continet sentit intellegit. et ipsum a nullo fieri potuisse. fabulosa continet et civilis. Viderunt. Timens enim et ille quasi revelata mysteria petens admonet Alexandrum. ut. Quod autem recipit magis et minus. ut Thales in umore. sine dubitatione mutabile est. Porro si noster animus corpus non est. quoquo modo et qualiscumque natura est. qui verum Deum et rerum auctorem et veritatis illustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt. vel quae et haec habet et intellegit. quasi possit intellegere non beatus. et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. sed similitudo corporis. verum tamen eiusdem naturae. nisi melior in illo esset haec species. et unde videtur atque utrum pulchra an deformis sit iudicatur. qui simpliciter est. melius peritior quam imperitior. beatum esse. quae visu tactuque corporis sentiri queunt. quidam vero a vivente quidem et viventia et non viventia. Platonicis. nec aliud illi est vivere. Poterant isti dicere: corpore aliquo vulneratur caro. melius utique postea quam prius. quia incommutabiliter est. Hoc autem in conspectu talis cogitationis iam non est corpus. id est corpus unum ex his quattuor elementis. Quod profecto non posset. quibus visibilis mundus hic constat. sive vita carentia sive viventia. non esse summum Deum. quos Varro conatur ad mundi partes sive elementa transferre. Non est ergo nec terra nec aqua. qualis est in pecoribus. sine strepitu vocis. meliusque aliquid vitam esse quam corpus.

rationali conspiciunt lumen veritatis. hinc asseverantes animum concipere notiones.. ut finale esset. quas appellant . 8. atque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt. metienda esse censuerunt. sed propter se ipsum appetentes idque adipiscentes nihil. ulterius requiramus. a quo etiam visibilia et temporalia cuncta creata sunt. cuius natura sit incorporalis. Quisquis ergo fruitur eo. Ita quod notum est Dei. quae discuntur. ipsum autem non nisi propter ipsum.esset incommutabilis et ideo nec comparabilis. quantum per nos fieri poterit. sed sicut luce oculus. intellecta conspecta sunt. quia propter hunc cetera volumus. cum ab eis invisibilia eius per ea. quae mente conspiciuntur. a quo facta sunt omnia 24. pecunia et si quid huius modi. . qui vero ab animo. ut Epicurei et quicumque alii tales 22. Quaedam sapientiae rationes omnium sunt gentium. sicuti est honor. Reliqua est pars moralis.. quae facta sunt. qui cum vehementer amaverint sollertiam disputandi. sed propter aliud. vocatur: absit ut his comparandi videantur. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae (id enim est philosophus). quam Graeco vocabulo dicunt ubi quaeritur de summo bono. sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt. gloria. ab his. finali quodam bono. Quod autem attinet ad doctrinam. ut etiam ipsi Stoici. qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum. cum pulchros dicant non esse nisi sapientes. Ubi ego multum mirari soleo. quae sensibus attinguntur. alii ab utroque homini esse dixerunt 25. Hi vero. qualibus oculis carnis formam sapientiae decusque conspexerint. quam dialecticam nominant. sed fruentem Deo. qui eo fruitur quod amat (multi enim amando ea. si aliquid ab his ad illa similitudinis afferendum est. quibus sensibus corporis istam pulchritudinem viderint. quo beati essent. ideoque non dubitat hoc esse philosophari. Quamvis enim non continuo beatus sit. quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diversi diversa opinati sunt. 9. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant. qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliam ob causam beatum. Ideo quippe et finis est dictus. nec eis dantes ultra quam possunt. Lumen autem mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum. et quod non propter aliud. bonumque esse hoc genus bonis. fruens Deo sit beatus qui Deum amaverit. qui autem ab utroque. quoniam philosophia ad beatam vitam tendit.. a corporis sensibus eam ducendam putarunt. si Deus ipse adiuverit. Quicumque igitur philosophi de Deo summo et vero ista senserunt. Sive ergo a parte qualibet sive a toto.. qui posuerunt iudicium veritatis in sensibus corporis eorumque infidis et fallacibus regulis omnia. discreverunt ea. earum rerum scilicet quas definiendo explicant. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 21. cum frui Deo coeperit. ubi versatur pars altera. non se beatos putant amando. Ita bonum hominis qui vel ab animo vel a corpore vel ab utroque expetiverunt. quo cuncta quae agebant referrent atque id quo referendum esset non ultra quaererent. 7. Nec istae differentiae. quod amat. a toto homine. sive Platonici accommodatius nuncupentur. sed fruendo. quae ab eis logica. non nisi ab homine. id est naturalem. amare Deum. quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent.. qui eo quod amat non fruitur. ut. non sic addiderunt. quo referentes omnia quae agimus. qui res non amandas amant. sive 124 . quam physicam. nec sensibus adimentes quod possunt.morali finem boni Deum esse praecipiunt. a parte meliore. alio loco.. quod appellatur extrinsecus. manifestavit eis ipse. . dicta sint. Nam et ipsi. quos merito ceteris anteponimus. miseri sunt et miseriores cum fruuntur): nemo tamen beatus est. non sicut corpore vel se ipso animus aut sicut amico amicus. Unde illi. quod et rerum creatarum sit effector et lumen cognoscendarum et bonum agendarum. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore. unde vult esse philosophum amatorem Dei. id est propter se ipsum appetendum. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse finem boni esse secundum virtutem vivere et ei soli evenire posse. malum autem malis 26. alii ab animo. apparebit. ideo tres. quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem verum ac summum bonum Plato dicit Deum. nuncupant. quod quale sit. quod ab illo nobis sit et principium naturae et veritas doctrinae et felicitas vitae. verumque et summum bonum amat. quoniam tres sunt. sed qui id appetiverunt a corpore. qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore vel fruentem animo. a parte hominis deteriore. id est rationalis. quae amanda non sunt. quo beati simus. Haec de illa parte. Cedant igitur omnes illis philosophis. nihil aliud quam ab homine expetendum esse putaverunt. hinc propagari atque conecti totam discendi docendique rationem 23.

Scythae. Aegyptii. isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae universitatis et lux percipiendae veritatis et fons bibendae felicitatis. in qua quaeritur quonam modo veritas percipi possit. bonum nostrum. quia. nobiscum sentiunt. quorum lingua in gentibus praeminet. ut vel naturalem Latine vel physicam Graece appellet eam partem. qui in eis praecipui fuerunt. quo Ptolomaeus rex Aegypti Scripturas propheticas gentis Hebraeorum de Iudaea poposcit et per septuaginta viros Hebraeos. Nec. An Plato prophetarum scripta legerit? 11. in qua de moribus agitur bonorumque finibus appetendis malorumque vitandis. qui non solum super omnia corpora est incorporeus. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 28. sive tantummodo ionici generis. quo prophetavit Hieremias. ut nesciat philosophos vel studium sapientiae vel ipsam sapientiam profiteri. Deus illis manifestavit intellectu conspicienda invisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse. quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui 32. manifestum est in illis. cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriverint in requirendis rerum causis. in hoc eos ceteris anteponimus. Unde nonnulli putaverunt eum. ab anno mortis eius usque ad id tempus. Chaldaei. et moralem vel ethicam. Atlantici Libyes. Nam et Graeci. adiecit et ait: Sicut et vestri quidam dixerunt 29. Novit sane etiam ipsos. cavere.quodlibet aliud sectae suae nomen imponant. Hispani. sive etiam Italici. a quo ipse factus est mundus. Quamvis enim homo Christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cavete ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi 27. quia eorum sunt litterae notiores. quae chronica historia continetur. ubi et Romanos et Graecos et Aegyptios. centum ferme annos postea natum fuisse. et gratiam. Mirantur autem quidam nobis in Christi gratia sociati. cum audiunt vel legunt Platonem de Deo ista sensisse. qua eum nosque noverimus. Invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. lumen nostrum. qui de sapientiae nomine gloriati sunt. nec utrum duo genera philosophorum exstiterint in Graeca lingua. non secundum Deum. ideo nescit ab uno vero Deo atque optimo et naturam nobis esse. et Latini permoti earum vel excellentia vel gloria. sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt. sive aliarum quoque gentium qui sapientes vel philosophi habiti sunt. Haec itaque causa est cur istos ceteris praeferamus. in quibus errant. quae non didicit. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam. quia et aliis rebus. 125 . quando perrexit in Aegyptum. qua facti ad eius imaginem sumus. cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi. Platonem indicat a tempore. et ubi Atheniensibus loquens. si litteras eorum Christianus ignorans verbis. qui cum octoginta et unum vixisset. quae facta sunt. Quid censeat Paulus de humana sapientia. sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis. quae multum congruere veritati nostrae religionis agnoscunt. quae facta sunt. 10. Sed de hoc cum istis post modum disputabimus. et quinam esset modus discendi atque vivendi. et rationalem sive logicam. qui hoc viderint ac docuerint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis propinquiores fatemur. quod in illo vivimus et movemur et sumus. Indi. in disputatione non utitur. intellecta conspiciuntur. Dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium 30. In quo autem nobis consentiunt de uno Deo huius universitatis auctore. aliqui reperiuntur. verum etiam super omnes animas incorruptibilis. aut gratias egerunt. Hieremiam audisse prophetam vel Scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse 31. Sive ergo isti Platonici sive quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt. fecit intellegi. 2. quibus non oportebat. quod per ea. Galli. divinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt. Deus enim illis manifestavit. eas magna praedicatione celebrarunt. 10. ista senserint. Sed diligenter supputata temporum ratio. audit ab eodem Apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei. Ionicorum et Italicorum. Deinde ne omnes tales esse arbitretur. Platonici nobiscum sentiunt. principium nostrum. in qua de naturae inquisitione tractatur. 1. qua illi cohaerendo beati simus. Cavet eos tamen. sed evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum. qui secundum elementa huius mundi philosophantur. ubi enim dictum est. Persae. et doctrinam. ipsas libentius didicerunt atque in nostrum eloquium transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt.

et dices eis: qui est. quantum capere posset. meruisse perhibetur) 33. sed multos facile superans. honor sacrorum est deferendus. Sed habemus sententiam Platonis dicentis omnes deos bonos esse nec esse omnino ullum deorum malum 42. Parum quippe attendens quo more soleat illa Scriptura appellare Spiritum Dei. (nam de diis quid aliud decet credere)? Illa profecto vacuatur opinio. si boni non erunt. noluerint se dici Peripateticos aut Academicos. quae nondum fuerant in Graecam linguam translatae. quia neque parva res est et inde nunc quaestio est. qua ille pollebat. quod deambulans disputare consueverat. ne laedant. Deus enim illis manifestavit. bonos autem. quibus diis istum cultum exhibendum arbitrentur. utrum bonis an malis an et bonis et malis. misit me ad vos. ut adiuvent. quod modo posui. quod igni tribuat caeli locum: habet ergo haec sententia quandam illius similitudinem. exposui. quo modo dicit Apostolus. quod. Sed hi omnes et ceteri eius modi et ipse Plato diis plurimis esse sacra facienda putaverunt. quoniam nec dii erunt. Quid de daemonibus senserit Apuleius (13-22) Boni an etiam mali dii sint. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 41: nunc non immerito me Platonicos philosophos elegisse cum quibus agam. in hoc tamen. qui eum pergere praecipiebat ad populum Hebraeum ex Aegypto liberandum. et maxime illud (quod et me plurimum adducit. intellecta conspiciuntur. in utraque autem lingua. utrum propter felicitatem. satis. sed ut colloquendo quid continerent. nisi forte. cum ad sanctum Moysen ita verba Dei per angelum perferantur. quoniam et aer spiritus dicitur. Hoc si ita est. Iamblichus. quanto melius senserunt. qui vere est quia incommutabilis est. in tantum aliis praelati iudicio posterorum. Deinde ille duo media. ita et istas per interpretem didicit. respondeatur: Ego sum qui sum. Ex quibus sunt valde nobilitati Graeci Plotinus. tanto ceteris gloriosiores et illustriores habentur. quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. id est et Graeca et Latina. dilectus eius discipulus. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Hieremiam videre potuit tanto ante defunctum. quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur. ut bonis haec exhibenda intellegantur. Mali enim nulli sunt dii. et dices filiis Israel: qui est. ut dicunt. Qui Platonem secuti fuerint. Qui sunt ergo illi. Manifestum est autem. quia fuit acerrimi studii. quem librum de mundi constitutione conscripsit. ut. aquam dicit et aerem 36. non ut scribendo transferret (quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio. Terra autem erat invisibilis et incomposita. addisceret. qua nonnulli putant deos malos sacris placandos esse. quoniam de uno Deo qui fecit caelum et terram. illa suadere videntur indicia. plurimosque discipulos praeclara fama excellens vivo adhuc praeceptore in suam haeresim congregasset. in scholam eius. eidem successissent atque ob hoc et ipsi et eorum successores Academici appellarentur. post mortem vero Platonis Speusippus. invocandos 43. invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. quae facta sunt. ut paene assentiar Platonem illorum librorum expertem non fuisse). quae post mortem futura est. Et nescio utrum hoc uspiam reperiatur in libris eorum. unde putatur 37 sic intellexisse quod scriptum est: Spiritus Dei superferebatur super aquam. Consequens est igitur. ea quae mutabilia facta sunt non sint. in Timaeo autem Plato. tunc enim diis exhibentur. Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum. Quamquam ergo a nobis et in aliis multis rebus magnisque dissentiant. Ideo quippe hos potissimum elegi. interpretandas habendasque curavit. nihil sic illis sacris Litteris flagrat 38. quattuor opinatus elementa loco illo commemorata videri potest. et Spiritus Dei superferebatur super aquam 34. cum sectam Peripateticam condidisset. tamquam in eius comparatione. qui ludos scaenicos amant eosque divinis rebus adiungi et suis honoribus flagitant exhiberi? Quorum vis non eos indicat nullos. sive praecedentibus eum veterum libris sive potius. 12. misit me ad vos 39. Apuleius Afer exstitit Platonicus nobilis. et Xenocrates. cum Aristoteles Platonis discipulus. recentiores tamen philosophi nobilissimi. quae Academia vocabatur. qui ante Platonem fuerunt. ut existimo. quia quod notum est Dei manifestum est in illis. bonis porro debitus. Sed undecumque ille ista didicerit. Hoc ut existimetur. 13. Deum dicit in illo opere terram primo ignemque iunxisse 35. primum ab eis quaero. quod in ista quaestione. nec easdem Scripturas legere. sororis eius filius. Porphyrius. anni reperiuntur ferme sexaginta. agitur de naturali theologia. vehementer hoc Plato tenuit et diligentissime commendavit 40. quibus Plato sectandus placuit. sed Platonicos. ut quaerenti quod sit nomen eius. sed iste affectus nimirum indicat 126 . qui regia potestate etiam timeri poterat.qui etiam Graecam linguam noverant. et tenebrae <erant> super abyssum. sicut Aegyptias. vir excellentis ingenii et eloquio Platoni quidem impar. nisi ubi dictum est: Ego sum qui sum. quam modo suscepimus. uni Deo an pluribus sacra facere oporteat. qua dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram.

qui omnes boni et excelsi sunt. cum iussa complesset 45. homines. ut desisteret ab agendo. inquiunt 48. et cum deos se putari velint. sic differentia meritorum. Quid est ergo quod semideus Plato non semideis. homines vero infra deos et daemones constituti sunt. censet civitate pellendos 44. Exponimus. Maluit autem hoc in ipsa disputatione quam in titulo libri ponere. nisi quia hoc pacto admonuit animum humanum. nequaquam illum hominem sanum fuisse sentiret. ubi disserit et exponit. certe ipsis daemonibus poetas urbe pellendo auferre theatricas voluptates. a quibus dii longe absunt et modis omnibus alieni sunt. a quo perhibetur solitus admoneri. sed daemones. daemones. Quid enim de ludis scaenicis Plato senserit. Attente igitur audiamus. privasse ludorum scaenicorum voluptate. non solum nihil boni dixit. homines infimum daemones medium. ita hominibus. de qua usque adeo et ipse Apuleius erubuit. animalium. quem ad modum diis. non appellare de deo. Platonem poetica detestando et prohibendo figmenta non deos. sed daemonem 49. poscentes turpia etiam maligna gesserunt. et hoc bonis. ut. quando quidem humanis capiuntur affectibus. in deos. Quae platonicorum fuerit doctrina de daemonibus. 1. Aut ergo fallitur Apuleius et non ex isto genere numinum habuit amicum Socrates aut contraria inter se sentit Plato modo daemones honorando. quos ab omni humana contagione semovit. diligenti disputatione pertractans istam Platonis de deorum sublimitate et hominum humilitate et daemonum medietate sententiam) . titulum libri de daemone Socratis legeret. qui omnes deos secundum auctoris sui sententiam bonos et honestos et virtutibus sapientium socios esse arbitrantur aliterque de ullo deorum sentiri nefas habent. praeferendi sunt. Ita enim per sanam doctrinam. 14. ex quo genere numinum Socrates habebat adiunctum et amicitia quadam conciliatum. Denique lecto illo libro prorsus nemo miratur eos etiam scaenicam turpitudinem in rebus divinis habere voluisse. omnes vel paene omnes daemonum nomen exhorrent. Ex quo colligitur. Nam deorum sedes in caelo est. profecto daemones turpissime poposcerunt atque iusserunt. 14. qua daemonum dignitas commendatur. quando id quod agere volebat. qua deos a daemonibus tam diligenter copioseque discernit. sed de daemone Socratis debuit. quibus superius. etiamsi non diis. inquiunt. tam constanter audet auferre? Qui sane dii refellunt sententiam Labeonis. Quid Apuleius disserat De deo Socratis. quamvis adhuc in his moribundis membris positum. qui de scaenicis ludis cum ipso Platone contendunt? Ille quippe non patitur deos falsis criminibus infamari. animorum autem cum hominibus passiones. Tito Latinio auferentes filium et immittentes morbum. si etiam ludorum obscenitatibus et poetarum figmentis delectantur. Proinde dii sunt hominibus daemonibusque potiores. eumque morbum retrahentes. quod iam in secundo libro commemoravi 46. tripartita divisio est. in aere daemonum. quia iudicat turpia. sed etiam saevos terribilesque monstrarunt. Dii excelsissimum locum tenent. Quapropter non est mirum. sed deis. postponendi. Haec si ita sunt (quae licet apud alios quoque reperiantur.haec ergo si ita sunt. quae humanis rebus illuxit. quibus inferius habitant. Habent enim cum diis communem immortalitatem corporum. Apuleius tamen Platonicus Madaurensis de hac re sola unum scripsit librum. quonam modo ausus est Plato. Omnium. in quibus est anima rationalis. inquiunt. ut De deo Socratis praenotaret librum. Daemones igitur medii. quibus illi immunditiae societate oblectantur. iste autem illos nec tam malos timendos putat. quod eorum abnuisset imperium. isti eisdem criminibus suos honores celebrari iubent. Hunc autem Platonem. modo eorum delicias a civitate bene morata removendo. quisquis ante disputationem Apulei. cum de omnibus generaliter loqueretur. Quid autem etiam ipse Apuleius quod in daemonibus laudaret invenit praeter subtilitatem et firmitatem corporum et habitationis altiorem locum? Nam de moribus eorum. sed etiam plurimum mali. non prospere fuerat eventurum. Exponant ergo nobis ista Platonici. ita etiam naturarum. illa oblectamenta. cuius esse titulum voluit De deo Socratis. Denique isti cum eosdem ludos instaurari praeciperent. Sicut eis diversa dignitas est locorum. pro splendore honestatis impura daemonum iussa contemnere eorumque immunditiam detestari? Nam si Plato haec honestissime arguit et prohibuit. a populo bene instituto removere non dubitat. Qui sunt igitur isti dii. notum est. hominum in terra. inter semideos Labeo ponit. Qui Labeo numina mala victimis cruentis atque huius modi supplicationibus placari existimat. ut elementorum ordine. nam. quem secundum suam disputationem. dicit enim apertissime et copiosissime asserit non illum deum fuisse. se in Latinio non lascivos tantum atque ludibundos. bona vero ludis et talibus quasi ad laetitiam pertinentibus rebus 47. deorum criminibus 127 . sed suae sententiae robur constantissime retinens omnes poetarum sacrilegas nugas. quod tam indigna deorum maiestate atque bonitate carmina composuerint. cum poetas ipsos.malos. aut non est Socrati amicitia daemonis gratulanda. 2.

Iam vero de loci altitudine. contemnere disceremus. dixit eos eisdem quibus homines animi perturbationibus agitari. quia sumus et nos. De moribus ergo daemonum cum idem Platonicus loqueretur. inquiunt. 2. quoniam spei piorum hominum nequaquam illorum desperatio comparanda est. quod mente rationalia. quo eis praeponimur. nisi miseri essemus? Quod corpore 128 . omnibus avibus? Quis multum valendo leonibus et elephantis? Quis diu vivendo serpentibus. Ac per hoc quod daemones genere sunt animalia. quibus nos constat esse potiores. Sed video trium superiorum. ita etiam daemonibus bene atque honeste vivendo meliores esse debemus. daemones autem etiam volatilibus antecellant? Quod si dementissimum est opinari. etiam isto modo nobis commendaretur multo maiore cura excolendum esse quam corpus. quod animo passiva. in aeriis daemones. quartum proprium. cum ipsas aquas terris praeponat Plato 52: ut intellegamus non eumdem ordinem tenendum. omnino ridiculum est. Et ipse quippe Apuleius cum ceteris terrestre animal hominem dicit. diversis sacrorum ritibus oblectari et in eis si quid neglectum fuerit commoveri 53. 15. terram repetunt vel ad requiem vel ad pastu. quod daemones. quod tempore aeterna. quod habeant corpora meliora. cum diis solis. Quis hominum videndo aequabitur aquilis et vulturibus? Quis odorando canibus? Quis velocitate leporibus. quo modo supra nos est. qua illis anteponimur. qui etiam deposita tunica senectutem deponere atque in inventam redire perhibentur 50? Sed sicut his omnibus ratiocinando et intellegendo meliores sumus. cum hominibus solis. horum vero quinque tria priora illis esse quae nobis. quam daemones habere nossemus. tempore aeterna. data sunt quaedam potiora corporum munera. interserens.. ut volatilia nobis. non solum eis cum hominibus. ut aeriae volucres terrestribus nobis non solum non praeferantur. ut daemones. Animalia quippe esse dicit et deos. non est magnum. non est supra nos. cum agitur de meritis animarum. eorum affectibus convenire. quae nos et acrimonia sensuum et motu facillimo atque celerrimo et valentia virium et annosissima firmitate corporum vincunt. quod daemones in aere. quae in nobis est. vatum atque somniorum. media duo. quae in terra vivunt et sentiunt. quando et nos hoc sumus..daemonibus animo perfectiores. nos autem habitamus in terra. tanto et aquae superiores sint terris. irritari iniuriis. mente rationalia. corpore aeria. . quod tempore aeterna. non quam suppliciorum aeternitas torqueat. quanto est aer aquis et aere ignis. quintum eos cum diis habere commune 55. Quod animo passiva. quae nobiscum habent. qui tamen longe praeponitur animalibus aquatilibus. Ob hoc enim et providentia divina eis. terrestribus nobis non ideo meliores sint. cum diis et hominibus. ita duobus extremis. quid boni est. 15. qui videtur esse ordo in gradibus corporum. aruspicum. quia est aer quam terra superior. Quam ob rem absit ut ista considerans animus veraciter religiosus et vero Deo subditus ideo arbitretur daemones se ipso esse meliores. in aquatilibus pisces et alia natatilia. At enim volatilia cum volando fatigantur vel reficiendum alimentis corpus habent. prae bonitate vitae. gaudere honoribus. ut inferius corpus anima melior inhabitet deteriorque superius. Nam et illa ratio Platonis. non faciunt. nec ita esset. 1. aerem et aquam 51. quod mente rationalia. Alioquin multas sibi et bestias praelaturus est. ipsamque excellentiam corporalem. ab his quoque esse miracula magorum 54. ut hinc eos nobis esse praeponendos existimemus. sed ideo eis homines praeferendi sint. si non beata? Melior est enim temporalis felicitas quam misera aeternitas. obsequiis donisque placari. quibus nos religionis affectu subdere debeamus. ut illud. Hoc enim pacto nobis et omnia volatilia praeponimus. quod corpore aeria. satis nos admonet animalium merita non pro elementorum gradibus aestimare. ipsi sunt soli. habituri et nos immortalitatem corporum. qua elementa quattuor proportione contexit atque ordinat. sed quam puritas praecedat animorum. in aetheriis deos. verum etiam cum diis pecoribusque commune est. duo etiam cum diis habere. nihil est quod de habitatione superioris elementi dignos esse daemones existimemus. igni mobilissimo et terrae immobili. suaque cuique elementa distribuens in terrestribus animalibus nos posuit cum ceteris. 16. et quidquid in eorum sacris obscena sollemnitate seu turpi crudelitate vel ridetur vel horretur.oblectari potuisse. Quam naturam Apuleius dicat esse daemonum. Sicut enim fieri potuit. animo passiva. Breviter autem eos definiens ait daemones esse genere animalia. Inter cetera etiam dicit ad eos pertinere divinationes augurum. Quibusdam animalibus deteriores corpore sumus. Numquid ergo placet eis. ut. dignitate: ita fieri potuit. cervis.. Proinde quod genere sunt animalia. quia hoc sunt et pecora.. ita permoveri. quamvis magis aerii sint. verum etiam subiciantur propter rationalis animae. sed fieri posse.

quas Christi religio deponere iubet. quia non est contra rationem. Amant quippe illi scaenicas turpitudines. nequaquam debeatur ei rei. et religione colas. isti ad deos perferant preces hominum et inde ad homines impetrata quae poscunt. . Quae igitur causa est nisi stultitia errorque miserabilis.. immortalibus ignis et aer. Non est quod iste poetica figmenta et theatrica ludibria iustificare conetur. quod animalia sunt beata. nobis vera religio praecipit. quanti aestimandum est. non misera. quod Platonem dixisse perhibent 65. Ergo et pudicitia et innocentia si quid ab diis impetrare voluerit. sed ab omni labe ac peste purissimas 57. sapientiam. quorumdam amatores sint. quia non solum aeterni. quod et iste Apuleius. quas non amat innocentia. quamvis eis plurimum parcat et divinis honoribus dignos censeat 58.. Quam ob rem si propterea dii non perturbantur. hunc detulit honorem. tamen cogitur confiteri. inde concessa qui apportent. dignum autem misceri daemones et diis et hominibus. felicitatem et haec eos diceret habere cum diis aeterna atque communia. per quos illum dii exaudiant. cum per veram religionem ab ea vitiositate. nos vera religio deponere iubet. quae inferior est animo? Porro si inter illa. Easdem quippe animas rationales etiam ipsos habere perhibent. sed ei potius resistamus 59. qui haec amant. cum omni corpori praeferatur animae qualiscumque natura. Postremo omnem motum cordis et salum mentis omnesque turbelas et tempestates animi 63. Qua igitur insipientia vel potius amentia per aliquam religionem daemonibus subdimur. profecto aliquid diceret exoptandum magnique pendendum. ad hoc passiva ut misera sint. non prudenti tranquilloque iudicio. quem facilius et libentius exaudire debeant. ut ei te facias venerando humilem. Frustra igitur eis Apuleius... nobis vera religio praecipit. ut nostros etiam diligamus inimicos 62. nondum enim sumus in illa perfectione sapientiae beati. quae Graece dicitur. Cum daemones quorumdam hominum osores. In hominibus autem ut sint istae perturbationes. nobis vera religio praecipit. nec sic eos tamen propter haec tamquam Deum colere deberemus.. ad hoc aeterna ut miseriam finire non possint! Daemones passionibus agitantur. 129 . liberemur? Cum enim daemones. Cum daemones honoribus mulceantur. non est perturbatio. 17. cui te cupias vivendo dissimilem. 2. quem imitari nolis. Quanto minus nunc honore divino aeria digna sunt animalia. ut talibus nullo modo moveamur 61. 18. verum etiam beati sunt. et quicumque ita sentiunt. quod nobiscum daemones dixit habere commune.. et ideo religionis cultus. Perturbatio est enim. cum religionis summa sit imitari quem colis? Medii esse volunt daemones artibus magicis. non poterit suis meritis nisi suis intervenientibus inimicis. quae in pecoribus non sunt? Quoniam si quid in pecore simile apparet. quae nec beata possunt esse nec misera: restat ut daemones sicut homines ideo perturbentur. ira instigentur. Cum daemones donis invitentur. verum etiam divinitati existimet grata. ut non solum diligat turpia. ut videlicet homo castus et ab artium magicarum sceleribus alienus eos patronos adhibeat. quoniam nullus deus miscetur homini. Indignum enim putaverunt qui ista crediderunt misceri homines diis et deos hominibus. annumeraret virtutem. si omnia quattuor elementa suis animalibus plena sunt. quod animalia sunt. id est animi passiones. Quapropter. amant in maleficiis magorum mille nocendi artes 66. quibus daemones aestuare atque fluctuare asserit 64. quae nobis ab hac mortalitate liberatis in fine promittitur. quae ille non amando fit dignior.aeria. quas non amat pudicitia. in qua illis sumus similes. sed potius ipsum. quaero cur animi daemonum passionum turbelis et tempestatibus agitentur. si pudor humanus ita de se male meretur. ut. 17. ut omittam cetera et hoc solum pertractem. quod animalia sunt non beata. 1. a quo haec illos accepisse nossemus. ne cuiquam donorum acceptione faveamus 60. sed misera. qui debetur ex animo. sic eos in aere medios inter aetherium caelum terramque constituens. Habemus contra ista magistrum eorum et tantae apud eos auctoritatis Platonem. ad hoc rationalia ut misera esse possint. nobis vera religio praecipit. Cur ergo sunt ista in animis daemonum. sed animo ut appellat ipse passivo. Deos vero ideo dicunt istas perturbationes non perpeti. quae daemonum esse dicit. quia verbum de verbo "passio" diceretur motus animi contra rationem 56. hinc petita qui allegent. et propterea pecora non perturbantur. facit hoc stultitia vel miseria. unde illa voluit vocare animo passiva. ne ira instigemur. qua pecora carent. mortalibus aqua et terra.

ad veritatem atque sapientiam. At omnia miracula magorum. quae non possunt ab innocente committi. Ibi enim est detestanda superbia. ut ab hominibus afferant desiderata. 20. qui hoc fecerit. Deus miscetur homini. Ita enim vel sententiam suam persuaderet iudicibus. quibus artes magicae puniuntur? Secundum quem alium sensum. quia. quos viderit cur censeat honorandos. quibus prohibebatur. inquiunt. quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret. nonne in duodecim tabulis. quos omnes optimos volunt. erubescere compulerunt mutarique fecerunt. et miscetur daemoni decipienti. quibus impellentibus aut faventibus se cecidisse plangit in culpam? An et ipsi daemones. Cicero commemorat esse conscriptum et ei. magicas invitam accingier artes 67? Illud etiam. nisi daemones aerii nuntiarent.. magicas an licitas? Si magicas. Medii esse non possunt daemones ad bonum. sed potius confitendo profitendo praedicando et pro hac omnia fideliter fortiterque tolerando et cum pia securitate moriendo leges. nolunt per tales. si illi secundum iniquas leges saperent eumque talia praedicantem atque laudantem morte multarent. eos necessarios asserens perferendis ad deos precibus nostris. quod alio loco de his artibus dicit: Atque satas alio vidi traducere messes 68. qua crimen artium magicarum a se alienum esse defendit seque aliter non vult innocentem videri nisi ea negando. si ad Deum verum preces nostras volumus pervenire.. Deinde quaero. paenitentiam? Hoc nemo umquam de daemonibus dixit. non miscetur homini imitationem daemonis fugienti.. si ita esset. tuumque Dulce caput.. nolunt tales.. supplicium constitutum 69? Postremo Apuleius ipse numquid apud Christianos iudices de magicis artibus accusatus est? Quas utique sibi obiectas si divinas et pias esse noverat et divinarum potestatum operibus congruas. doctrinis fiunt et operibus daemonum. vel. deos et te. non miscetur homini paenitenti.quae etiam publica lege vetantur. et miscetur daemoni arroganti. ne cultu videantur indigni.. qui paenitendo desiderarent ad gratiam veniae pertinere. pro quorum divinis operibus praedicandis humanam vitam sibi adimi non timeret. Huius autem philosophi Platonici copiosissima et disertissima exstat oratio. si opera sunt numinum colendorum? An forte istas leges Christiani instituerunt. cum eis pro crimine obiceretur Christiana religio. quoniam aether longe a terra est alteque suspensus. non miscetur homini deorum crimina fingere prohibenti. non solum eas confiteri debuit.. quales preces hominum diis bonis per daemones allegari putat. Sed nimirum tantae huius absurditatis et indignitatis est magna necessitas. qua noverant se fieri salvos et gloriosissimos in aeternum. et miscetur daemoni magicas artes docenti et implenti. leges culpans potius. priores agunt. quorum debemus opera devitare. quae haberi miranda et veneranda oporteret. quibus haec prohiberentur et damnanda putarentur. 19. sicut martyres nostri. et miscetur daemoni fingenti divinitatem.. Quaenam tandem ista causa est et quanta necessitas? Quia nullus. germana. ut possint paenitentibus mereri indulgentiam. aer vero aetheri terraeque contiguus. O mirabilem sapientiam! quid aliud de diis isti sentiunt. nisi eos et humana curare. Praeclara igitur sanctitas Dei. et miscetur daemoni se falsis deorum criminibus oblectanti. Porro adversus magicas artes. id est Romanorum antiquissimis legibus. nequaquam sibi auderent divinos honores expetere. nisi quod haec maleficia generi humano perniciosa esse non dubium est. cara. et a diis referant impetrata 70. 21. non miscetur homini magorum scelera iustis legibus punienti. nonne ipsam publicam lucem testem citabo? Cur enim tam graviter ista plectuntur severitate legum. et miscetur daemoni a principibus et pontificibus civitatis per scaenicos ludos poetarum ludibria requirenti. qui non miscetur homini supplicanti. quod eos deceperint. At enim urgens causa et artissima cogit daemones medios inter deos et homines agere. ait poeta clarissimus: Testor. Si autem peccator paenitens preces fundit. de quibus quosdam nimis infelices et nimis impios etiam gloriari libet. et miscetur daemoni deceptionem hominis aucupanti. eo quod hac pestifera scelerataque doctrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur. et miscetur daemoni suadenti nequitiam. si licitas. et propter elementorum distantiam humana 130 . 1. maxime si aliquid magicum admisit: itane tandem illis intercedentibus accipit veniam. non miscetur homini per philosophicos libros poetas de bene instituta civitate pellenti. non miscetur homini petenti indulgentiam. hic humilitas miseranda. non miscetur homini confugienti ad divinitatem. digna animae illius daemones dona rependerent.. quos recte sentit esse damnandos. non eam negando temporales poenas evadere delegerunt. sed etiam profiteri. .

Quis enim ferat. qualia sunt locutio vultus motus. si tamen non istum saltem honorem homines eis deferendum putarunt. O multum dolenda necessitas. ut nullo modo credendum sit. restat. ista in honorem ipsorum deorum? Daemones non ad bonum sed ad malum medii sunt. Vellem autem mihi isti dicerent. quando eorum iniurias prohibebat. Si enim primum elegerint.. peius est ceteris. quod reliquum est. qui illos nec deos esse credebant. et religiosam erga deos Platonis prudentiam et in deos iniuriosam libidinem suam. ut iam dii boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum. Quia igitur nihil istorum quattuor eligendum est. ne sit vana divinitas! si enim animo ab obstaculo corporis libero animum nostrum videre dii possunt. 22. possunt et mendaciis daemonum decipi.ad deitatem. quia malos videbant. ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes atque facientes a suo accessu non arceant. Sed multis plane participatione verae religionis indignis tamquam captis subditisque dominantur. an utrumque occultaverint deosque esse maluerint totius rei huius ignaros. a iustitia penitus alienos. 21. qui eos non terreno corpore.. ne in quolibet eorum de diis tam male sentiatur. quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de diis bonis opinentur attendant. qui hinc ferant petitiones nostras. quia supra terras et aquas aeri locus est. a quo defenduntur. a quibus criminantur. confessuri sunt non licuisse diis bonis habitare cum bono Platone. Quibusdam vero vitia eorum aliquanto attentius et diligentius intuentibus non potuerunt persuadere quod dii sint. invidentia lividos. non ad hoc indigent daemonibus nuntiis. qua noluit deos per impiam licentiam poetarum falsis criminibus infamari. Iam. coniungi possint. sed aeris et terrae transmutare pondera non valentes. quibus illa deorum dedecora celebrantur. quae interrogando proposui. inde referant deorum suppetias. sed etiam daemonum nequitiam deorum iniuriis exsultantem per eosdem daemones nuntios diis innotuisse responderint: hoc nuntiare est an insultare? Et dii utrumque sic audiunt. quando illa nesciunt. ut credantur daemones necessarii et ob hoc etiam ipsi putentur colendi. atque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum. utrumque scientes. suam vero nequitiam. per corpus suum aetherii dii sentiunt et inde colligunt quid etiam daemones nuntient. quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si vero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem. cum illa sint in iniuriam. superbia tumidos. ideo et ipsi sunt meritis superiores hominibus. Horum quattuor. quod Apuleius persuadere nititur et quicumque alii sunt eiusdem sententiae philosophi. sed eorumdem nuntiorum. sic utrumque cognoscunt. Porro si deorum divinitas a daemonibus non potest falli. deos autem omnes bonos volebant. huic. sed esse spiritus nocendi cupidissimos. atque inter deos et homines internuntios ac beneficiorum impetratores se esse finxerunt. 131 . et quod Plato philosophica gravitate de optima re publica haec omnia censuit removenda tacuerunt. qui in hoc quidem aere habitant. an sententiam quidem Platonis. per quos dii possint et quid in rebus humanis agatur addiscere et ubi oportet hominibus subvenire? Hoc si ita est. prodere non erubuerint vel timuerint. sed electo in auxilium Deo vero pia mente facillime superant. fallacia callidos. qua ludos scaenicos amant. Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint. ignotam diis esse voluerint. quando eorum iniuriis exsultabant. non possint. quorum maximae parti mirabilibus et fallacibus signis sive factorum sive praedictorum deos se esse persuaserunt. an utrumque indicaverint. si quartum elegerint. maxime ne offenderet populos. si autem animorum indicia corporalia. ut illis. a quibus eis cernebant inveterata superstitione per tot sacra et templa serviri. quos vicinos nosse non possent. an potius irridenda vel detestanda vanitas. ut dii omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios daemones dii nosse utiliter possunt. ita esse medios daemones inter deos et homines tamquam internuntios et interpretes. si poetarum de diis immortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suavissimam voluptatem diis daemones nuntiaverunt. cum dii boni hominem bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent. eadem divinitate quod agimus non potest ignorari. diis istis bonis magis notus est daemon per corpus vicinum quam homo per animum bonum. verum etiam per illos malos propinquos Platoni bono longinquo dona transmittant? Sic enim eos elementorum quasi catenata series colligavit. 2. nec audebant tamen omnino indignos dicere honore divino. nec aliena. .nescire. et habitasse cum daemonibus malis. quia de caeli superioris sublimitate deiecti merito irregressibilis transgressionis in hoc sibi congruo velut carcere praedamnati sunt. nec tamen. utrum diis daemones nuntiaverint de criminibus deorum poetica Platoni displicere figmenta et sibi ea placere celaverint.

tristitiam laetitiamque pro meritis. quam imprudenter sciebat.. sicut in nostram linguam interpretata sunt. Dominus. Huius Aegyptii verba. sicuti Pater ac Dominus. qualia veritas habet. et ecce ipsi non sunt dii 75. Non enim haec ei revelaverat Sanctus Spiritus.. quos fecit. o Trismegiste? Tum ille: Statuas. cum sibi praeficit ipse quod fecit. Sed Hermes cum ista praedicit. sed cum dicit ita inter deos et homines quadam medietate versari. sacrilega Hermes Aegyptius. statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque facientes et talia. sed tamquam ea tollerentur atque delerentur. deos fecit aeternos. qui haec praevidentes cum exsultatione dicebant: Si faciet homo deos. Hoc qui audit. Et tamen quoniam praescire cuncta prudentem decet. Ac si dicendum est verius. de quibus dicit Apostolus. quod cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt. Hic cum Asclepius. at ille visibilia et contrectabilia simulacra velut corpora deorum esse asserit. ita haec futura deplorans luctuosa quodam modo praedicatione testatur. cui sua figmenta dominantur. quo auferrentur. Deinde multis verbis Hermes hunc locum exequitur. translatio aut descensio omnium quae gubernantur atque exercentur in caelo. ponam. nec Christianum nomen evidenter exprimit. et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo. semper memor naturae et originis suae in illa divinitatis imitatione perseverat. ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra. ut. quanto est veracior atque sanctior.Quae Hermes de diis censuit ad Christi religionem conferuntur (23-27) Hermes testis est homines finxisse deos et animasse. sensit et scripsit. ut hominibus apud ipsos deos necessarii videantur. inquit. terra nostra mundi totius est templum. et Pater vel quod est summum Deus ut effector est deorum caelestium. in quo videtur hoc tempus praedicere. statuas futurorum praescias eaque sorte vate somniis multisque aliis rebus praedicentes. exterminabo nomina simulacrorum a terra. velut amicus eisdem ludificationibus daemonum loquitur. Quapropter merito homo deficit ab illo qui eum fecit. dolebat. a quibus eis divini honores et cultus obsequia deferuntur. ut tamquam deos colendo. o Asclepi. potestatem hominis. qui valeant aliquid sive ad nocendum sive ad desideria nonnulla complenda eorum. venturum sciebat. semper velit homines subdi et haec futuro tempore plangat auferri quasi quicquam sit infelicius homine. Citius enim fit. sed tam imprudenter dolebat. quod Aegyptus imago sit caeli. quam ut per eius cultum dii possint esse. quos confitetur ab hominibus fieri.sed dolet et non convertitur. qui in templis sunt humana proximitate contenti. inquit. hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem.praedicit ruinam figmentorum Aegypti. 23. aut. sicut Prophetis sanctis. ut gratia verissimi Salvatoris liberet hominem ab eis diis. et obscuratum est insipiens cor eorum. An ignoras. et alio loco: Erit in illo die. ut diis. sed evanuerunt in cogitationibus suis. Hos ergo spiritus invisibiles per artem quandam visibilibus rebus corporalis materiae copulare. dicit Dominus. ei respondisset atque dixisset: Statuas dicis. quod est verius. sicut a me positum est. . putat dici de simulacris. quae commemorare longum est. . inquit. vimque cognosce.. quo Christiana religio.. ita homo fictor est deorum. Et quoniam de cognatione. ut homo in honore positus pecoribus non intellegens comparetur 74. Apuleius enim deos quidem illos negat. quorum observatione caelestis similitudo custodiretur in Aegypto.. 132 . vides quatenus tu ipse diffidas. nec ipse sit homo. cultum eorum a supernorum deorum religione non separat. quia tempus. dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorrupti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis 73 et cetera. a quo factus est homo. ut sui similes essent. quem Trismegiston vocant. inquit. 23.. imbecillitates hominibus facientes easque curantes. cum appareat Aegyptios incassum pia mente divinitatem sedula religione servasse et omnis eorum sancta veneratio in irritum casura frustrabitur 72. Nam diversa de illis Hermes Aegyptius. 23. opus hominis praeferatur. quos facit homo. o Asclepi. et ei Deo subdat. quia opera sunt manuum hominum. Ille autem Aegyptius alios deos esse dicit a summo Deo factos. id est ipsi homini. ad quem maxime loquebatur. perniciosa. quos fecit homo. inesse autem his quosdam spiritus invitatos. o Asclepi. alios ab hominibus. quam ut operi Dei ad eius imaginem facto. Et paulo post: Ita humanitas. istud vos ignorare fas non est: futurum tempus est. tanto vehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subvertit. Erat enim de his. 1. 2. 3. ita humanitas deos suos ex sui vultus similitudine figuraret 71. et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur. Haec vana deceptoria. Multa quippe talia dicit de uno vero Deo fabricatore mundi. cum sit facilius. et non iam erit eorum memoria 76.

abstulit fides. qua facerent deos: nos quid oportet dicere. qua efficeret deos. Cum vero idem ipse. et vi diabolica poenam daemonum futuram dolere compellitur. invenerunt artem. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. Nescio utrum sic confiterentur ipsi daemones adiurati. Iterum. Ex quo genere et illi erant. quo modo iste confessus est. qua fiebat. Huic autem Aegyptio illi spiritus indicaverant futura tempora perditionis suae. qui eorum societate detinentur. Omnium enim mirabilium vicit admirationem. et hoc erat ante tempus. si ea. quae est sancta Ecclesia. conversio corrigit aversionem? Convertitur quis de errore ad veritatem. ut iterum dicat de diis.proprie vero de Aegypto. sed in omni terra. 24. abstulit via veritatis. Post multa enim ad hoc ipsum redit. 2. ut homo arte faceret deos. quare ad ista perventum sit. quod instituit a cultu divinae religionis aversio. nisi adderet et diceret: multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animadvertentium ad cultum religionemque divinam invenit artem. sicut vere sacrae et vere propheticae Litterae praenuntiarunt. qua illi deos facere concessum est. Vide si non et vi divina maiorum suorum errorem praeteritum prodere. proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. quos homines fecerunt. ita sanctus Isaias prophetat: Et movebuntur manufacta Aegypti a facie eius. si a veritate non aberrarent. quae cantat Domino canticum novum. Hermes dicit proavos errasse de deorum ratione. ita loquens: Sed iam de talibus sint satis dicta talia. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione divina aversio animi invenit. qui haec contrariis causis. invenerunt artem qua efficerent deos. dicens proavos suos multo errore et incredulitate et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem. qua efficerent deos: quid mirum. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent 83. quod instituit incredulitas. aufertur religione divina. fides redarguit incredulitatem. quo aeterna damnatione puniendi sunt cum omnibus etiam hominibus. abstulit ad unum verum Deum sanctumque conversio. Minus enim miranda etsi miranda sunt. et cor eorum vincetur in eis 77. qua efficerent deos. hoc dolet vir sapiens tamquam religionem divinam venturo certo tempore auferri. quam solam in isto plangit daemonum spiritus. qui venturum quod sciebant venisse gaudebant. qualis Symeon. attendere et videre nequaquam illos ad hanc artem perventuros fuisse. utcumque ferenda esset impudentia resistentium veritati. ubi scriptum est: Cantate Domino canticum novum. si quid rectum piumque saperemus. quam instituta sunt. vel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro. 1. cantate Domino omnis terra 84. cum veritas emendat errorem. quae etiam conceptum in Spiritu agnovit 79. crederent. ad hominem rationemque redeamus. abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris. Aedificatur enim domus Domino civitas Dei. Si enim tacitis causis dixisset proavos suos invenisse artem. qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in homine. de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus vivis 133 . et dolet venturum esse tempus. inquit. ut hanc artem invenirent faciendi deos. sive quia perditionem suam hanc ipsam dicebant. Cui inventae adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem. aut contentus fuit dicere: errabant. quod homo divinam potuit invenire naturam eamque efficere. haec ars detestanda quidquid fecit aversa a religione divina. sed tardius opinabantur. si. quem postea confitetur errorem. Filius Dei vivi 80. Quoniam ergo proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. 24. inquit. qua homo deos facit. nec in sola Aegypto. confitetur tamen atque exprimit causas. quae nec fallit nec fallitur. quae Deo digna sunt. et cetera huius modi. quod ad hanc rem attinet. eamque miscentes. Si enim proavi eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et aversione animi a cultu ac religione divina invenerunt artem. qualis Petrus revelante Patre dicens: tu es Christus. in omni terra post eam captivitatem. si animum adverterent ad cultum religionemque divinam. sicut religio loquitur. ex quo divino dono homo animal dictum est rationale. Titulus quippe psalmi huius est: Quando domus aedificabatur post captivitatem. Quoniam. qualis Elisabeth. qui etiam praesenti in carne Domino trementes dixerunt: Quid venisti ante tempus perdere nos 81? Sive quia subitum illis fuit. qua facerent deos: nostrum fuit utique. id est ante tempus iudicii. quae de homine dicta sunt. qui mox natum Iesum 78. ut cogniti spernerentur. quoniam animas facere non poterant. qua illos homines. Numquidnam saltem mediocriter eos dixit errasse. qualis Anna. quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur auferri. quod futurum quidem. non sicut iste quasi omni vento doctrinae 82 hinc atque inde perflatus et falsis vera permiscens dolet quasi perituram religionem. et tamen si causas artis huius nos diceremus multum errorem hominum et incredulitatem et animi errantis atque infidelis a divina religione aversionem.

hoc est a prudentibus. Qui ergo doluit venturum fuisse tempus. Angelis similes sumus bona voluntate. in tantum ab eis longe sumus vitae merito. et quidquid tale de materiis licet affabre effigiatis. Daemon quippe simulacro arte impia colligatus ab homine factus est deus. tamen vita sensuque carentibus dicendum fuit? Sed immundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria colligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captivaverant. in omnibus populis mirabilia eius. ut eos haberent deos. Hi enim diis bonis. qui hac arte fecerunt deos. et homines.domus aedificatur 85. Qui quamvis eos appellet deos. quando in eorum societatem colendo traducebatur. Post hanc ergo captivitatem. non idolorum stolidorum. terribilis est super omnes deos. qui tales non sunt. Qualis est ergo iste deus. Neque enim. qui colerent. in quantum autem dissimilitudine voluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus. et ecce ipsi non sunt dii 89. 24. vel aperte malefaciendo (nec tamen quodlibet horum. quos fecit Deus. quia deos homo faciebat. cum appellasset Hermes. non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum apud homines valeant. etiam ipsis faventibus credimus. Deos ergo tales. captos daemonia possidebant. qui non erant dii. et non videbunt 86. quos idem fecit Deus. quam longe absunt a virtutibus vitia et a bonitate malitia. non a prudentibus et fidelibus et religiosis. talium deos. ubi dicitur: Cantate Domino canticum novum. 3. ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos. tamen cum dicit a talibus hominibus factos. ut quales ipsi sunt simus: fide illis interim propinquamus. quos idem ipse fecit Deus. ut. nisi quando permittuntur alta et secreta Dei providentia). plus valere apud deos. sed ab errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta miris modis coactus est confiteri. societatem dico. ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat. qua homines a malignis daemonibus tenebantur. 134 . quia magis decipientes. unde titulum ille psalmus accepit. Praenuntiabat illa Hermes dolendo. non corporis loco. quos sanctos Angelos nos vocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis sive Sedes sive Dominationes sive Principatus sive Potestates 90. tamquam daemones possint. velit nolit. non eis iungimur. sed versutorum daemoniorum. quae nolebat et dolebat auferri. quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis. et quod homines. nolo vos socios fieri daemoniorum 87. Cum vero sanamur. praenuntiabat haec Propheta gaudendo. Non enim quia in terra condicione carnis habitamus. quos fecit Deus. hoc est visibilibus simulacris. vel quasi beneficia praestando magis nocentes. Nullo modo igitur per daemonum quasi medietatem ambiendum est ad benevolentiam seu beneficentiam deorum vel potius angelorum bonorum. Verum est quippe illud propheticum: Si faciet homo deos. a quo et ipsi facti sunt. sibimet importasse. non omni homini. sed tali homini. qui coluntur in templis. cum aberrarent aversique essent a cultu et religione divina. benedicite nomen eius. Dei domus aedificatur in omni terra. quod possunt. non tamen eis dedit. si ab illo nos fieri beatos. quem non faceret homo nisi errans et incredulus et aversus a vero Deo? Porro si daemones. Cantate Domino. fidelibus. Dominus autem caelos fecit 88. qui haec per sanctos Prophetas canebat. religiosis. cantate Domino omnis terra. et propter suos pessimos ac turpissimos mores. etiam Hermes ipse ea. etsi eos carnalibus oculis videre non possumus. quamvis errantes et increduli et aversi a cultu ac religione divina. Et quia Spiritus victor est. nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent. inde munera referentes. 25. quos fecerunt homines. ostendit colendos non esse ab eis. non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos. Dii ficti non sunt medii inter homines et deos. sed quae immolant gentes. id est idolis daemones per artem nescio quam cupiditatum suarum vinculis illigatos cum appellaret factos ab hominibus deos. et non deo. malo spiritu instigatus semper volebat istam captivitatem manere. arte factos a talibus. tamen eis sine dubio meliores sunt. quales fuerunt a quibus facti sunt. qua transacta psalmus canit aedificari domum in omni terra. amici esse omnino non possunt. Nam quid sunt idola. qui eos fecerunt. Annuntiate in gentibus gloriam eius. quales esse utique non debemus. Unde dicit Apostolus: Scimus quia nihil est idolum. dominatio daemoniorum. Quia omnes dii gentium daemonia. ab eis hominibus. sed per bonae voluntatis similitudinem. bene nuntiate diem ex die salutare eius. simul etiam demonstrans ipsos homines. hinc afferentes vota. daemoniis immolant. per artem nescio quam imaginibus inditi. qua cum illis sumus et cum illis vivimus et cum illis Deum quem colunt colimus. quam valent ipsi homines. quod Platonicus Apuleius (unde iam satis diximus et quam sit inconveniens absurdumque monstravimus). a quibus tam longe absunt animi affectione. quos deos ipsi arte fecerunt: restat. sed si immunditia cordis terrena sapimus. Nimis enim stultum est credere deos. quo auferretur cultus idolorum et in eos.

Cum enim dixisset proavos suos multum errantes circa deorum rationem. Sed hoc videtur dolere. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima 91. inquit. qui non homines fuerint mortuisque divini honores delati sint. 1. inquit. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima. cuius instinctu Hermes ista dicebat. ait inditos simulacris. 26. melior remeavit in caelum. alius iste. tamquam hoc sit maximum divinitatis indicium. quanto plus volveretur temporis et dierum. de quo nunc agitur. alius iste. in eodem ipso libro. nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique venientes adiuvat atque conservat? 94 Hic enim Hermes maior. invenisse artem.. Sane advertendum est. Adiungens deinde aliud: Hermes. Mercurium autem multi non putant fuisse mortalem. Ex utraque natura dicit ex anima et corpore. ubi et ludos commemorat funebres. fuisse plenissimam. quantis obesse scimus iratam.. utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti atque compositi. . alius ille sit. cum de iside dixisset. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. secutus adiunxit: Terrenis etenim diis atque mundanis facile est irasci. sepulcrorum futura esset mortuorumque plenissima? Nempe spiritus fallax. Omitto. omnia etiam nunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo. quod terra Aegypti. quem tamen iste avum suum fuisse testatur. tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. Adhuc addit et dicit: Isin vero uxorem Osiris quam multa bona praestare propitiam. Hermes ipse. si est homo totus in sensu vitae. verum et iste. o Asclepi. 3. animas facere non utique poterant). quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos 92 et probat per ea sacra. ait inter cetera: Tunc terra ista. quoniam animas facere non poterant. Non multum pugno. quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. quo modo iste Aegyptius. esse perhibetur. increduli et irreligiosi. ita ut eorum legibus incolantur et eorum nominibus nuncupentur 96. ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: Tunc terra ista. Sed dolor daemonum per eum loquebatur. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. 26.. non essent homines morituri. quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta. id est corpus. si illa non auferrentur. Deinde sequitur tamquam hoc exemplis probaturus et dixit: Avus enim tuus. quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. huius Trismegisti. id est Mercurius. qui suas futuras poenas apud sanctorum martyrum memorias 135 . quorum sunt consecratae viventes. quae omnibus fere mortuis exhibentur. inquit....Hermes dolet Aegyptum plenam fore sepulchris martyrum.licet ipse de cultu mortuorum loquatur. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. pro corpore simulacrum. et utique. Ubi est illa velut querela luctuosa. quamvis eodem nomine nuncupentur. At enim alius est ille. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent. ubi habebat sepulcrum. quo illa auferrentur ex Aegypto. hoc est in sui nominis civitate.. quem dicit avum suum fuisse. falsus ac fallens. Aesculapium et Mercurium. adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem eamque miscentes. 2. cuius avitum mihi nomen est. vel potius totus. putent a pagani scultos fuisse deos in templis. a nobis autem coli mortuos in sepulcris. . quia hi. incredulos et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. quos pro diis colebant. cui templus consecratum est in monte Libyae circa litus crocodilorum.et de Iside et Osiride qui ex hominibus dii facti sunt. ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas civitates eorum animas. quos illa arte homines faciunt (unde dat intellegi daemones se opinari ex hominum mortuorum animis exstitisse. Tanta enim homines impii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt videre. sicut Aesculapius. quantis obesse scimus iratam! 95 Deinde ut ostenderet ex hoc genere esse deos. medicinae primus inventor. Unde contigit. quod commemoravi. reliquus enim. per eum ipsum coactus est confiteri iam tunc illam terram sepulcrorum et mortuorum. Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco. quasi vero. Sed de Aesculapio et Graeci et Latini hoc idem sentiunt. quae solebat medicinae arte praebere 93. ut videlicet. deos Aegypti homines mortuos esse testatur. 26. qui tales deos faciebant. ex homine deus secundum testimonium tanti apud suos viri. ut non attendant in omnibus litteris paganorum aut non inveniri aut vix inveniri deos. cum doleret tempus esse venturum. ut pro anima sit daemon.. Ecce duos deos dicit homines fuisse. qui haec legunt animo a nobis averso atque perverso. in quo eius iacet mundanus homo. quam invenerunt homines multum errantes. in Hermopoli. nepotis sui. quod remeavit in caelum. qua efficerent deos: Cui inventae. quos per artem. aut alibi essent mortui ponendi quam in terra.

sicut colunt illi deos suos. invenit hordei segetem atque inde spicas marito regi et eius consiliario Mercurio demonstravit.. Sic enim non constituimus sacerdotes nec offerimus sacrificia martyribus nostris. daemones autem alios malos. nihil virtutis assignat. 136 . legant qui volunt vel possunt. Nam de Iside. quibus cum rationem non subtrahat. colendos esse censebunt. sanctificari sibi eas volunt per merita martyrum in nomine Domini martyrum. nec sacrificia illis offerimus. dicere in precibus: offero tibi sacrificium Petre vel Paule vel Cypriane. ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias agamus et nos ad imitationem talium coronarum atque palmarum eodem invocato in auxilium ex illorum memoriae renovatione adhortemur? Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis. 27. De perturbationibus. ut vescantur vel ex eis etiam indigentibus largiantur. quod etiam si qui antea sentiebant. An inter daemones. tamen quicumque id faciunt. 27. 1. timendo reprimebant. Martyrum sacra non instituimus. Quae daemonibus Apuleius ascribat. 2. Aegyptia dea. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt (quod quidem a Christianis melioribus non fit. quae animo accidunt. Non autem esse ista sacrificia martyrum novit.sed eorum memoria ad virtutem vocat. Absit ut eos. qui omnes reges fuisse scribuntur (quibus parentibus suis illa cum sacrificaret. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare. nec eorum probra in eorum sacra convertimus. Nos itaque martyres nostros nec divinis honoribus nec humanis criminibus colimus. cum homines essent. si haberet Deum. quae et quanta mala non a poetis. qui eadem arte excellere voluerunt. Quod quale sit iam in volumine sequenti videndum est. Nec tamen nos eisdem martyribus templa. quia incongruum indebitum illicitum est atque uni Deo tantummodo debitum. ulla ex parte audeant comparare. 11 LIBER IX BREVICULUS 1. sit aliqua pars bonorum. sacrificium Christianorum. Sed fortasse dicturi sunt deos quidem esse omnes bonos. sanctis martyribus nostris. talia commiserunt. ornamenta sunt memoriarum. orant et auferunt. et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo). qui usque ad mortem corporum suorum pro veritate certarunt. . vel conficta delectamenta daemonum noxiorum. sacerdotia. Honoramus sane memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei. non sacra vel sacrificia mortuorum tamquam deorum. quos tamen deos non habemus. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum. Ad quem articulum disputatio praemissa pervenerit et quid discutiendum sit de residua quaestione. quorum praesidio ad veram beatitudinem possit humana anima pervenire. 3. et eos. quod etiam illic offertur. quoniam non ipsi. quae post mortem futura est. alios bonos. sed Deus eorum nobis est Deus. si homines non fuerunt. qui eos et homines et martyres fecit et sanctis suis Angelis caelesti honore sociavit. quae sit Peripateticorum Stoicorumque sententia. ut nec criminibus suis nec ludis eos turpissimis oblectemus.. nullus vel mediocriter prudens ambigit. sacra et sacrificia constituimus. et recolant qui legerunt. et videant quibus hominibus mortuis vel de quibus eorum factis tamquam diis sacra fuerint instituta. cum apud eorum memorias offeratur Deo. quos bonos opinantur. sed mysticis eorum litteris memoriae mandata sint. etiam super sanctum corpus martyris ad Dei honorem cultumque constructum.imminere maerebant. quamvis deos habeant. qui novit unum.. sicut Leone sacerdote prodente ad Olympiadem matrem scribit Alexander. ut innotesceret vera religio falsis fictisque convictis. quas cum apposuerint. per quos ad vitam in aeternum beatam perveniamus. unde eamdem et Cererem volunt) 97.. sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti illi importaverint talem deum. si. uxore Osiris. ubi vel flagitia isti celebrant deorum suorum. 4. Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter vitam beatam. quibus dii superiores sunt. et de parentibus eorum. 2. In multis enim talibus locis torquentur et confitentur et de possessis hominum corporibus eiciuntur.

Quod Platonici figmentis poetarum infamatos asserant deos de contrariorum studiorum certamine. 21.5. 22. sed tali qualis est unus Christus. 11. 7. hoc annitatur. homine Christo Iesu. qua putant animas hominum daemones esse post corpora. exagitentur quorum ope homines apud deos asserit adiuvari. 8. inter utramque partem sine utriusque communione sint medii. quae in participatione est summi boni. 137 . cum hae partes daemonum. Ad consequendam vitam beatam. cum sint mortales. 10. ut homines a via veritatis avertat. possint vera beatitudine esse felices. 15. quae Christianos animos afficiunt. quibus ad amicitiam deorum daemones suffragentur. si nec cum diis beati nec cum hominibus sunt miseri. Quod fallacia daemonum. De ternis contrariis. 13. Quod passiones. Quod secundum. Ad quem modum Dominus voluerit daemonibus innotescere. Nomen deorum falso ascribi diis gentium. Quibus passionibus daemones confitente Apuleio. An amicitia caelestium deorum per intercessionem daemonum possit homini provideri. dum sua intercessione viam spondet ad Deum. quibus secundum Platonicos daemonum hominumque natura distinguitur. An rationabiliter Platonici definierint deos caelestes declinantes terrena contagia hominibus non misceri. 12. An homines. De Mediatore Dei et hominum. Quod appellatio daemonum iam nec apud cultores eorum assumatur in significationem alicuius boni. Quid intersit inter scientiam sanctorum angelorum et scientiam daemonum. De opinione Platonicorum. Quo modo daemones. sed virtutem exerceant. De qualitate scientiae. De diis caelestibus et daemonibus aeriis hominibusque terrenis Apulei Platonici definitio. 20. 6. 18. LIBER NONUS IN CHRISTI ET PHILOSOPHORUM DOCTRINA OPUS MEDIATORIS DISSERITUR Quae quaesita iam sint et quae quaeri oporteat (1-2) Quae quaesita iam sint de diis bonis et daemonibus. non deorum sint. 14. Plotini sententiam minus miseri sint homines in corpore mortali quam daemones in aeterno. 19. 16. quae daemones superbos facit. 9. 23. 17. non tali mediatore indigere hominem qualis est daemon. non in vitium trahant. quod tamen et angelis sanctis et hominibus iustis ex divinarum Scripturarum auctoritate commune est.

sed rarius. committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur. ut. quod exorbitet ab itinere sapientiae et lege iustitiae. quos omnes bonos dicunt. qui deos quosdam bonos. non eis cedentes ad aliquid approbandum vel perpetrandum. irretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia longe aberret a vero deo. Apud plerosque enim usitatum est dici. quos omnes bonos credit. sed stultis mortalibus et iniustis non corporibus. qua rationales esse perhibuit. non deorum. id est rationalis et intellectualis. hos prosperare et evehere. eo quo vetustiores et debita poena insanabiles) ipsius quoque mentis. Num est in his verbis ulla dubitatio. An daemones boni esse possit quaerendum. quidquid eis merito displicet in operibus vel affectibus pravis. istos inter deos et homines collocant. possint quasi propinquiores et amiciores diis bonis conciliare homines bonos. atque hoc Platonici. praecipui philosophorum ac nobilissimi. non saltem imbutam munitamque virtute passionibus animi irrationalibus nequaquam cedere. Proinde hic liber. quem volunt esse regem ac principem ceterorum. 138 . sed moribus similes (ut non dicam deteriores. confitens eorum mentem. poetae solent haudquaquam procul a veritate osores et amatores quorumdam hominum deos fingere. Verba namque eius de hac re ista sunt: Ex hoc ferme daemonum numero. sentiunt. Daemones passionibus agitantur (3-11) Daemones animo perturbantur. si essent boni. sed de ipsis diis figmenta poetarum et magicarum artium sceleratam puniendamque violentiam. sicut in illius fine promisimus. mente imperturbata resistunt. alios bonos alios malos daemones. ut nullum deorum malum credere auderent. quosdam malos esse dixerunt 1. 2. quamquam et deos. et hoc nulla ratione posse compertum est. utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam vitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesivimus. qualia boni et prudentes homines aversantur et damnant. sicut stultarum mentium mos est. qui huius modi perturbationibus animorum. illos contra adversari et affligere. ne quisquam velut daemones bonos sequendos sibi esse arbitretur. quibus essent praediti. velut procellosum salum dixit passionum tempestate turbari? Ut ne hominibus quidem sapientibus comparandi sint. inde referant impetrata. merito moventur daemonum factis. quibus rationalia sunt animalia. Quae igitur est differentia daemonum bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his universaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de virtutibus tacuit animorum. cum quibus velut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem. ab Homero fateantur daemonem nuncupatum 2. quo pacto daemones. indicium vero miseriae tacere non potuit. nequaquam eius est neglegenda discussio. Sed illi. qui omnes deos non nisi bonos esse asserunt et longe praestantiores eis hominibus. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant. beata est. Quae omnes turbelae tempestatesque procul a deorum caelestium tranquillitate exsulant 3. quorum illos ab hominibus longe alteque seiungunt. 3. quidam vero de diis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt. disputationem continere debebit de differentia (si quam volunt esse) non deorum inter se. simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare. dum conciliari affectat et studet. ut hinc perferant desiderata. quod non animorum aliquas inferiores partes. igitur et misereri et indignari. id credant esse daemonum. ut iste appellavit. etiam cum eas huius vitae condicione patiuntur. nomine daemonum. a quibus humana non est immunis infirmitas. procellosis quodam modo perturbationibus agitari. salo fluctuant. inquit. qua turbulentis et pravis affectionibus repugnatur. quod ad praesentem pertinet quaestionem. ut quasi cum eis possit esse post mortem. et angi et laetari omnemque humani animi faciem pati. quos omnes bonos volunt. cum quo solo et in quo solo et de quo solo anima humana. nec de differentia deorum et daemonum. quae sive sit etiam Platonicorum. sed ipsam quoque. Tacuit ergo beatitudinis causam. ita ut ipsum Iovem. Quae philosophi de perturbationibus praeceperint. tamquam nullus deus homini misceatur. nec in veritate atque virtute. per quos tamquam medios diis. eaque nullo modo a diis. qui perhibentur boni. sed de differentia ipsorum daemonum. sive quorumlibet sententia.1. qui talibus gaudent. sed ipsas daemonum mentes. quibus vim suam manifestant occulti spiritus. id est sacrilega flagitiosa facinerosa non de quolibet homine. daemones quoque appellaverunt nomine deorum. Et bonos et malos deos esse quidam opinati sunt. Hi autem. ex ulla animi parte consistunt. quae negare non possunt.

Hoc qui sentiunt. de verbis eos potius quam de rebus facere controversiam. At ille Aristippi Socratici responsum rettulit. Nam et ipsos nihil hinc aliud quam Platonicos et Peripateticos sentire existimo. Verum tamen et illam poterat permotionem pati. non esse bona. qui sectam Peripateticam condidit. Gellio auctore stoicus quidam periclitans agitatus est. Et ideo fortasse dicunt eas in sapientem non cadere Stoici. quibus id ostendam. id est Stoicos. Hoc enim esse volunt in potestate idque interesse censent inter animum sapientis et stulti. quia nequaquam eius sapientiam. quos navis illa portabat. In eo libro se legisse dicit A. quorum amissionem minabatur tempestatis immanitas. Duae sunt sententiae philosophorum de his animi motibus. parva et exigua. Hos autem. veram et stabilem inconcussa mente sententiam. ut eis leges quodam modo. retinet tamen de his. quantum ad vim rerum attinet. tamquam his passionibus praevenientibus mentis et rationis officium. quod extimuisset atque palluisset. Accidunt autem animo sapientis salva serenitate sapientiae propter illa. quae commoda vel incommoda appellant. Gellio. vir elegantissimi eloquii et multae undecumque scientiae. sed commoda corporis et extrema. ne longum faciam. narrat A. quas appellant phantasias nec in potestate est utrum et quando incidant animo. ullo errore obnubilant aut labe subvertunt. cum ipse mansisset intrepidus in eo quod impendebat exitio. scribit A. vitam illam salutemque corporis. quidam vero. quibus ad necessarium redigantur modum. cum illud navigium horribili caelo et mari periculosissime iactaretur. nec ideo tamen in mente fieri opinionem mali.4. vel tristitia contrahatur. Haec ut potui non quidem commodius A. sicut iste. quamvis ea nolint dicere bona vel mala 9. qua recte vivitur. sicut Stoicis. quando quidem Stoici nolunt bona appellare. vi timoris expalluit. quamvis in mortis vicinia curiosissime attentis. in quo ea scripta essent. quae 139 . nostri autem quidam. aliquid unum quod sit evidentissimum dicam. nec approbari ista eisque consentiri. Hac illo divite responsione depulso postea quaesivit A. Has ergo perturbationes sive affectiones sive passiones quidam philosophi dicunt etiam in sapientem cadere. sicut latius et uberius. sed discendi. Haec autem isti simpliciter et ex communi loquendi consuetudine appellant bona. 4. ut palloris etiam testimonio proderetur. Quae si ita sunt. quas amissurum se naufragio sentiebat. eo quod nullum bonum volunt esse hominis praeter virtutem. qua utique sapiens est. Gellius. sicut Cicero 4. 3. quibus titulus est Noctium atticarum. quidam ex his. Consonant philosophi de serenitate sapientiae. an ab eis sit prorsus alienus. quae Graeci . perturbationes. quidam affectiones vel affectus 5. In libris. Platonici sunt sive Aristotelici. quae ille se in Epicteti libro legisse commemorat eum ex decretis Stoicorum dixisse atque sensisse. quae appetere vel fugere rationabiliter debet. pari tamen aestimatione pensentur. respondit illum pro anima nequissimi nebulonis merito non fuisse sollicitum. sed moderatas rationique subiectas. Videtur ergo mihi etiam in hoc. Ut enim alia omittam. se autem pro Aristippi anima timere debuisse. ita ut paulisper vel pavescat metu. nec in hac quaestione Stoici delectentur nisi novitate verborum. dives luxuriosus asiaticus philosophum compellat illudens. de graeco expressius passiones vocant 6. ut puto. utrum necne philosophus animo turbaretur. seu bona seu commoda. 2. planius exposui. quae non nisi in animo est. aut nihil aut paene nihil distat inter Stoicorum aliorumque philosophorum opinionem de passionibus et perturbationibus animorum. Id animadversum est ab eis. tamquam artem bene vivendi. Gellius 8. ubi quaeritur utrum accidant sapienti passiones animi. se navigasse aliquando cum quodam philosopho nobili Stoico. qui cum in re simili eadem verba ab homine simili audisset. sicuti est vita ista salusque corporis: non ita illud periculum perhorresceret. utrique enim mentem rationemque sapientis ab earum dominatione defendunt. Is philosophus. protulit statim de sarcinula sua Stoici Epicteti librum. quaenam illa ratio esset pavoris sui. Qui ut doceret hominem sciendi studio naviter accensum. Cicero in libris De finibus bonorum et malorum verbis magis quam rebus adversus Platonicos seu Peripateticos certare convincit 7. Deinde tempestate transacta mox ut securitas praebuit colloquendi vel etiam garriendi locum. quod animi visa. non ad vocabulorum sonum. quos fuisse Stoicorum principes novimus. quod stulti animus eisdem passionibus cedit atque accommodat mentis assensum. Gellius hoc Stoicis placuisse. cum Aristoteles discipulus Platonis fuerit. sed in comparatione virtutis. necesse est etiam sapientis animum moveant. Gellius a philosopho non exagitandi animo. quae congruerent decretis Zenonis et Chrysippi. Aliis autem. quamvis eas necessitate patiatur. ut ab utrisque quodlibet vocentur. 4. et fixam tenere mente sententiam. sapientis autem. sed certe brevius et. Ex quo fit. Nam profecto si nihili penderet eas res ille philosophus. dominatio mentis imponat. 1. cum veniunt ex terribilibus et formidabilibus rebus. cadere ullas omnino huiusce modi passiones in sapientem non placet. quod ego breviter attingam. qui aderant.

quibus natura corporis salva et incolumis habetur. Ipsa igitur mens eorum. Longe melius et humanius et piorum sensibus accommodatius Cicero in Caesaris laude locutus est. in qua virtus et sapientia. non ex omnium. Quae igitur pars in eis libera est composque sapientiae. Ita mens. sive cum ignoscitur paenitenti. Hanc Cicero locutor egregius non dubitavit appellare virtutem. sed quid timeat 13. 5. quem vitiis omnibus liberum volunt. ut haec ipsa non putent vitia. sed. nobilissimi Stoici. Unde fit consequens. Non est nunc necesse copiose ac diligenter ostendere. huiusce modi passiones in animum sapientis admittunt. nec tamen ulla passione turbatur. verbi controversia iam diu torqueat homines Graeculos contentionis cupidiores quam veritatis 16. si bonorum istorum seu commodorum periculis ad flagitium vel facinus urgeantur. dum tamen ne his privetur non minus Stoicus quam Peripateticus pavescat et palleat. in se contra rationem praevalere permittit. sed commoda: verborum certamini. ad fallendum et decipiendum tanto acrius intendat. qua utique si possumus subvenire compellimur? Servit autem motus iste rationi. Abest moderatio a mente daemonum. sancti vero angeli et sine ira puniant. si ulla eis esset. malle se dicunt haec amittere. ut ait Tullius. sed ex malorum daemonum numero esse. contristari pro afflicto ut liberetur. qua Christiana eruditio continetur. nec utrum timeat. utrum aptius bona vocentur an commoda. non eos diceret Apuleius simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare 17. mens eorum. Deo quippe illa ipsam mentem subicit regendam et iuvandam mentique passiones ita moderandas atque frenandas. quam illa committere. et miseris sine miseriae compassione subveniant. sed quanto honestius ille Stoicus misericordia perturbaretur hominis liberandi quam timore naufragii. sed quare irascatur 11. et periclitantibus eis. Quid est autem misericordia nisi alienae miseriae quaedam in nostro corde compassio. etiamsi accidunt inferioribus animi partibus. non illius turbulentus affectus. Talem describit etiam Vergilius Aenean. Subiecta est ergo mens daemonum passionibus libidinum formidinum irarum atque huiusmodi ceteris. sed aequaliter aestimando? Ambo sane. sed unde sit tristis 12. lacrimae volvuntur inanes 10. ut aliter ea retinere non possint. inquam.illos quibus inessent facerent bonos. ubi fixa est ista sententia. quidquid rationis naturaliter habet. id est pars animi superior. quid de istis passionibus doceat Scriptura divina. Quae sit christiana erudito de moderatione et stoica de misericordia. Quod si quisquam dicit. ex decretis Zenonis et Chrysippi. salo perturbationum fluctuat. utrum ad vitae praesentis pertineat infirmitatem etiam in quibusque bonis officiis huiusce modi perpeti affectus. Irasci enim peccanti ut corrigatur. quos diligunt. sive cum indigenti tribuitur. quam Stoicos inter vitia numerare non pudet. quos accipiunt aeterna Dei lege puniendos. 7. et una sit eademque sententia Peripateticorum vel etiam Platonicorum et ipsorum Stoicorum. Denique in disciplina nostra non tam quaeritur utrum pius animus irascatur. ut docuit liber Epicteti. Hoc enim verbum vindictae usurpavit effectus. qua rationales sunt. ubi ait: Mens immota manet. non propter affectionum infirmitatem. ipsa. Si enim mente ab his libera eisque dominante motus huiusce modi paterentur. ut contra virtutem mentis rationemque nihil possint. nullas perturbationes. quin immo eis ipsa dominatur eisque non consentiendo et potius resistendo regnum virtutis exercet. Quod autem aiunt ea nec bona appellanda esse. cum eorum mens passionum vitiis subiugata et oppressa. qua placeant diis et ad bonorum morum similitudinem hominibus consulant. sicut facit iustitia. quando sapienti sic accidunt. sicut ipse Deus secundum Scripturas irascitur. nec utrum sit tristis. Qua interim de sanctis angelis quaestione dilata videamus quem ad modum dicant Platonici medios daemones inter deos et homines constitutos istis passionum aestibus fluctuare. ea non aequaliter appellando. timere periclitanti ne pereat nescio utrum quisquam sana consideratione reprehendat. quando ita praebetur misericordia. 6. Sed adhuc merito quaeri potest. non rerum examini deputandum est. quibus iustitia violatur. qui huius sectae primas habuerunt. et tamen istarum nomina passionum consuetudine locutionis humanae etiam in eos usurpentur propter quamdam operum similitudinem. quanto eam magis possidet nocendi cupiditas? Dii quoque passionibus agitantur. ut in usum iustitiae convertantur. passionibus turbulentis inferiorum animi partium regendis moderandisque dominaretur. sine timore opitulentur. Quid enim interest. ut iustitia conservetur. ubi ait: Nulla de virtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est 15. Nam et misericordiam Stoicorum est solere culpare 14. sicut iste Platonicus confitetur. qui tamen. quos poetae quorundam hominum osores et amatores deos non procul a veritate confingunt (hos enim dixit 140 .

Ac per hoc si propterea communem cum diis aeternitatem non habent homines. moribundis membris. sed animorum aeternitatem cum diis habere daemones vellet intellegi. 9. sicut alius adversus Graecos Troianorum opitulator. immortalibus animis. quod autem. 8. quae stultis malisque dominatur. quos omnes bonos beatosque credit. quam ne cultores eorum. Cum hic tam multa diceret. fieri crederentur. sed sicut populus similis eorum in venatoribus et aurigis secundum suarum studia partium pro aliis adversus alios exercere 19. quando. tales tamen describuntur daemones. contra eos. per quos ad deorum amicitias homines ambiant. oratione pollentes. quo volunt homines per sapientiam pervenire. et hoc non sapientiae bono. id est animum. brutis et obnoxiis corporibus. quia corpore sunt mortales: propterea ergo daemones habent. numquid etiam illud tacuit. sed omnium daemonum medietatem propter aeria corpora inter deos et homines describebat? Hoc enim ait fingere poetas. procul a conversatione mortalium. quos pro studio partium diligunt vel oderunt. ratione gaudentes. sola illos corporum aeternitate coniungens. in alta aetheria sede collocat. quos omnes bonos beatosque credi voluit. Quamvis et eorum malitiae liberius exprimendae pepercerit. Ideo cum hoc genus animantum describeret. Nunc vero nullum bonum eorum commemoravit. quales sunt. aliquid etiam in ipsorum descriptione poneret. tempore aeterna? 21 In quibus quinque commemoratis nihil dixit omnino. quod ex istorum daemonum numero deos faciunt et eis deorum nomina imponunt et quibus voluerint hominibus ex his amicos inimicosque distribuunt ficti carminis impunita licentia. sed hominibus similes daemones apertissime inculcans. vicissim sufficienda prole mutabiles. ut possint amores et odia non pro iustitia. a sapientibus vero et bonis ita regitur. quae ad plurimos homines pertinent. offenderet: significavit tamen prudentibus. id est malorum. qui dii non sunt. inter se decertaverint: hoc non procul a veritate poetas dixisse confessus est. hoc 141 . eo quod Minervam deam putat eamque inter deos. tarda sapientia. turbelis omni modo separavit. quod non esset in malis.Apuleius salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare): quo modo istud intellegere poterimus. quorum nomina poetae fingendo ponunt 20. quos hominibus simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare testatur. Non procul autem a veritate dicit hanc esse fictionem. Proinde si aliquos daemones bonos vellet intellegi. animo passiva. ut ait ipse. Cum vero deorum excellentiam commendaret. quos oderant. quia et hominibus aeternos esse animos procul dubio sicut Platonicus sentit. quod ait daemones esse genere animalia. Quae mediis coetibus Graium cohibendo Achilli intervenit 18. cuius et homines possunt esse participes. cita morte. quando quidem deos. dissimilibus moribus. non a daemonibus mediis. Quod ergo Minerva illa fuerit. Haec est ergo fictio poetarum deos dicere. unde vel cum diis aliquam beatitudinis partem. quoniam deorum appellati vocabulis. apud quos loquebatur. ut malint eam non habere quam vincere. levibus et anxiis mentibus. ab eorum passionibus atque. sed ab ipsis diis. ne. immortalibus animis. ubi ait tarda sapientia? Quod si praetermisisset. non quorundam. quod est in animante melius. qui dii non sunt. quem Veneris seu Martis nomine idem poeta commemorat. Daemon si medius concipitur. vel cum hominibus qualemcumque sapientiam putarentur habere communem. pervicaci audacia. Id enim videtur philosophus curasse Platonicus. in eis affirmavit excellere. nullo modo recte genus humanum descriptionis huius tam intenta diligentia terminasset. querula vita terras incolunt 22. Nam ipsos homines cum aliquanto latius describendo complecteretur. cum haec a poetis canerentur. animo autem non diis. ut commendatis duabus partibus ex summo et infimo ultimis tertio loco de mediis daemonibus loqueretur: Igitur homines. aliquis daemon fuerit Graecis favens Troianisque contrarius. corpore aeria. quod noverat esse paucorum. singillatim mortales. quos deos iste talia non agentes in habitationibus caelestibus ponit. non utique homines ab huius rei consortio separaret. cuncti tamen universo genere perpetui. cum hoc diceret. similibus erroribus. non tam ne ipsos. quid de illis sentire deberent. eosque sub deorum nominibus inter se decertare propter homines. capite deorsum est. mente rationalia. quos amabant. suo loco de illis dicens tamquam de infimis atque terrenis. Quid? Illa ipsa definitio daemonum parumne intuenda est (ubi certe omnes determinando complexus est). moribundis membris dixit esse homines. quia corpore sunt immortales. qui hoc cum hominibus habent deterius. casso labore. Natura daemonis caret sapientia atque beatitudine. De his quippe ista dixerunt. sed perturbatione passionum. Quales igitur mediatores sunt inter homines et deos. volucri tempore. fortuna caduca. et hi daemones pro eis. cum deos ab his daemonum moribus et caelesti loco et beatitudinis opulentia remotos esse perhibeat. poeticum vult esse figmentum. quo boni discernuntur a malis. pertinaci spe. ipsam beatitudinem. inquit. Denique hinc esse dicit homericam illam Minervam. cum prius dixisset de caelestibus diis. Nam si non corporum. quo daemones cum bonis saltem hominibus id viderentur habere commune.

quis non videat. si cum animo misero corpus saltem mortale cum eis habere meruissent. sed etiam miseriores sunt perpetuo corporis vinculo. Dicit quidem et animas hominum daemones esse et ex hominibus fieri lares. non in animo constituta. ad misericordiam Dei patris pertinere arbitratus est. animos quoque hominum daemones esse confirmans.autem habent cum diis melius. sicut dixi. sed aeternum vinculum damnatorum. sicut etiam Sallustius ait: Animi imperio. etsi vitiosa et infirma. Is cum de humanis animis ageret: Pater. quoniam de hominibus loquebatur. tamquam in perversum ligati atque suspensi. nullo inter se propinquo communicatu. si incertum est bonorum eos seu malorum esse meritorum 26. id est animal. cum hominibus autem terrestribus in parte dominante sint miseri? Corpus quippe servum est. An animae mortuorum daemones fiant. ut etiam quibusdam sacrificiis tamquam divinis honoribus post mortem se invitari opinentur. vitiosum autem cum hominibus animum. licet purissimo. cum inferioribus habeant. si tamen adquirerent aliquid pietatis. ut noceant. quoniam natura eius excellentior nec labe vitiorum postponitur corpori. id est corpus. vel larvas se fieri dum opinantur. Daemon est miserae immortalitatis. si mortale cum eis haberent corpus et cum diis animum beatum. sicut animalium terrestrium. si vel paululum attendat? Quando quidem quamlibet nequam homines fuerint. manes autem deos dici. cum et habitacula summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. Nunc vero non solum feliciores hominibus non sunt animo misero. cum superioribus. id est 142 . Inde autem perhibet appellari Graece beatos . haec ad miserias infimata 28. in corpore sit. vitae perpetuitate. corpore aeria. hic caduca et subsiciva. per quos interpositos divinis humana iunguntur. quos inter nos et deos mediatores nobis philosophi providerunt. Plotinus certe nostrae memoriae vicinis temporibus Platonem ceteris excellentius intellexisse laudatur 24. Larvas quippe dicit esse noxios daemones ex hominibus factos. Nempe cum prius deos in sublimi caelo. Unde etiamsi quisquam propter hoc eos putaverit aeternitatem habere cum diis. 10. si boni meriti sunt. quibus sicut beluis mortale corpus est. quos in natura propria descripsit inter deos et homines genere animalia. Dominum animum cum hominibus miseris. sed aeternum corpus accepit. 12. tanto peiores fiunt. ex anima constet et corpore. quod boni sint animi. ut inferiorem animalis partem. possunt quidem dicere de animo et corpore: alterum nobis cum diis. quia nulla morte. et vivacitas illic aeterna et indefecta sit. id est animum. cum diis habent corpus aeternum. In qua opinione quantam voraginem aperiant sectandis perditis moribus. ut ab aerumnis vel in morte requiescerent. seu larvas. inquit. animo passiva. Ita hoc ipsum. superiore deiecti. quae in animi passivi miseria non mortale sicut homines. Hac misericordia indigna iudicata est iniquitas daemonum. interim bina animalia: deos ab hominibus plurimum differentes loci sublimitate. Essent autem pares hominibus. sed. sicut aurum etiam sordidum argento seu plumbo. naturae perfectione. Non enim aliqua pietatis et sapientiae disciplina proficientes intellegi voluit ex daemonibus fieri deos. homines autem in terra infima disiunctos locis et naturae dignitate secerneret. parte inferiore exaltati. tempore aeterna. quanto sunt nocendi cupidiores. Quaenam tandem istos mediatores falsos atque fallaces quasi capite deorsum nequitia vel poena suspendit. quasi religio. superiorem vero. Sed hinc alia quaestio est. 11. Isti autem. Sed nunc de his agimus. carius aestimatur: isti mediatores deorum et hominum. Hic terna video commemorata contraria de duabus naturae partibus ultimis. animi eorum solvuntur a corpore: nec sic existimandum est eorum corpus tamquam honoratorum aeternum vehiculum. ne semper huius vitae miseria tenerentur. et cum diis caelestibus in parte serviente coniuncti. hoc est boni daemones 27. Essent quippe feliciores hominibus. servum corpus cum diis beatis. alterum cum beluis commune est 23. si mali. quod est in animante deterius. misericors mortalia illis vincla faciebat 25. melior certe corpore etiam sanissimo atque firmissimo. ita conclusit: Habetis. Adiunxit autem ille: Alterum nobis cum diis. cum apertissime dixerit daemones aeternos. quorum duorum anima est utique corpore melior. et ingenia illa ad beatitudinem sublimata. quod mortales sunt homines corpore. Daemon incompos officio mediatoris (12-23) Tria deos ab hominibus secernunt. vel dum manes deos. id est corpus? Cum enim animans. alterum cum hominibus commune est. corporis servitio magis utimur. qua volunt diis homines per daemones iungi. inquit. lemures. mente rationalia.

qui supra homines. neque in infima deprimatur. quod est corpus aerium.. Item non possumus recte dicere nec mortales esse daemones nec aeternos. inquit. quibus cura attentior adhibenda est quem ad modum vel aliena esse a daemonibus ostendantur. 13. Sed ab eis aliena esse non possunt. inquit. quod animo passiva sunt. ut medietas videtur exposcere.quae passionem sequitur. quam inter utrosque medii constituti? Tunc 143 . miseria. daemonum autem mediorum vel misera aeternitas vel aeterna miseria. ut proportionali ratione librata medietas neque sustollatur in summa. et non solent isti deos nisi rationales mente perhibere 30.. Porro quia providentia summi Dei... sed in alterutram partem vel resiliunt vel recumbunt. quo modo daemones boni. Quis ergo est locus bonorum daemonum. sicut etiam ipsi fatentur.. nec beatos esse nec miseros. quae ibi non est. quia dixerat naturae perfectionem. quae in definitione daemonum posuit. recte medii constituantur inter deos immortales ac beatos et homines mortales ac miseros. illic aeterna et indefecta sit. Non enim sicut dicimus locum medium nec summum esse nec infimum. recte possumus dicere. quia multum cum diis comparat multumque ab hominibus separat. Nam et quinque illis. ostendit. perfectio naturae. et unum proprium. tria cum infimis? Quis non videat relicta medietate quantum inclinentur et deprimantur ad infima? Sed plane etiam ibi medii possunt ita inveniri. quorum habent unum cum infimis. vel sic eis distribuantur. nihil autem horum cum hominibus et miseris et mortalibus: quo modo non potius remoti sunt ab hominibus diisque coniuncti. Quo modo ergo medii. inter sublimem quippe et infimum medius locus aptissime habetur et dicitur. quod de infimis habeant. 1. non eos medios. aliis quidem verbis. Cetera bina restant.summis atque infimis.. Quid igitur restat. Quia ergo his binis. . quos inter homines et deos isti in medio locaverunt. numquam esset istorum aeterna miseria. de loco nulla est controversia. quando unum habent cum summis. Tria deorum haec sunt: loci sublimitas. 3. quod tempore aeterna. nisi miseriam. Daemon medius tantum immortalitate et miseria. inquit. Nam tria quae proposuit de diis laudabilia. cum summis alterum. illis ministerium? Si enim boni aeternique sunt. Tria igitur ab eo posita sunt deorum. ut eis adversa alia tria ex hominibus redderet. non fortuita temeritate regitur mundus. 13. id est locus sublimis. Et ingenia illa.igitur non medius inter deos et homines. aut finiunt morte quod vivunt. Qui enim ait animo passiva. nisi eorum cultoribus erubuisset. Quorum ergo ratio mentibus inest. medii non erunt. duo vero communia sint omnibus. sicut promittebat. Et vivacitas. Est itaque secundum Platonicos sublimium deorum vel beata aeternitas vel aeterna beatitudo 29. Nam et ipse cum de diis et hominibus loqueretur: Habetis. id est locus infimus. quod genere sunt animalia et mente rationalia. Ac per hoc quia de infimis habere non possunt aeternitatem. ut eis tria contraria humanae condicionis opponeret. si et immortales sunt et beati. profecto et beati sunt. sicuti sunt arbusta vel pecora. quia dixerat vitae perpetuitatem. beatitudo. hominum vero infimorum vel miseria mortalis vel mortalitas misera. ad beatitudinem sublimata. quae sunt sensus vel rationis expertia. 2. haec ad miserias infimata. Cum et habitacula.. quoniam tria dixit eos habere nobiscum quod genere animalia. Omnia namque viventia aut in aeternum vivunt. cum diis autem unum. nisi ut hi medii de duobus summis unum habeant et de duobus infimis alterum? Nam si utraque de imis habebunt aut utraque de summis. nisi esset magna malitia. aeternitas. unum hoc de summis habent. Iam vero iste tempore aeternos daemones dixit. etiam misera dixisset. non sunt eudaemones daemones. ut unum habeant proprium. vitae perpetuitas. ita daemones. et his contraria tria hominum. Cum enim utrumque habeant cum diis. Unde frustra isti conabuntur ostendere. Haec aliis verbis ita repetivit. summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. sicut demonstratum est. Si igitur beati recte dicuntur eudaemones. Ipsa est autem illa daemonum misera aeternitas vel aeterna miseria. quod sunt animo passiva et tempore aeterna. bina animalia. eadem repetivit. hic caduca et subsiciva. . quod corpore aeria. Inter haec terna deorum et hominum quoniam daemones medios posuit. infra deos istis praebeant adiutorium. acceptis ex utraque parte singulis mediabuntur.. Aeterna autem beatitudo medios eos esse non sinit. cum sint animalia rationalia. Duo sunt residua. dii corpus aetherium hominesque terrenum. inquit. quia dixerat loci sublimitatem. et beatitudinem scilicet et immortalitatem. 13. sicut et illi de summis atque infimis singula propria. carere utrisque non possunt. et ideo non est alterum ad complendam medietatem suam. aut miseros esse aut beatos necesse est. mortalitas. quod mente rationalia.

quod permanet. cuius participationis privatione misera multitudo malorum angelorum. Proinde mediatorem inter nos et Deum et mortalitatem habere oportuit transeuntem et beatitudinem permanentem. hic mors timenda non est. quia Verbum. mortalitatem cum mortalibus miseris? Profecto enim. cuius participatione simus beati. quia beatus et beatificus Deus factus particeps humanitatis nostrae 144 . sed cum singulis utrorumque communia. etiam miseri sint necesse est. si haberent et ipsi duo quaedam sua. magna est inter homines quaestio. ut mortalitate transacta et ex mortuis faceret immortales. in perpetua vel carnis morte remanerent. congrueret morituris. hoc invenire debemus. qui adversus eorum immortalitatem et miseriam et mortalis esse ad tempus voluit. quod in se resurgendo monstravit. sicut homo medium quiddam est. Homo itaque mortalis et miser longe seiunctus ab immortalibus et beatis quid eligat medium. quae non esse potuit sempiterna. 2. ut ad immortalitatem beatam transire non sinat. quam interponit ad beatitudinis adiutorium. Quidam enim condicionem suam humilius inspexerunt negaveruntque hominem capacem esse posse beatitudinis. maxime quippe immortale et maxime beatum Verbum longe est a mortalibus miseris.. Alius est ergo medius malus.enim medii essent. ut nec ipsi. quia pecus est animal irrationale atque mortale. quod multo credibilius et probabilius disputatur. Quidam vero extulerunt se et ausi sunt dicere sapientiae compotes beatos esse posse mortales. ut etiam immortales valeant esse post mortem et Angelis immortalibus beatisque coniungi. per quod homo 32. ut. ut homines ex mortali miseria ad beatam immortalitatem huius medii beata mortalitas interveniendo perducat. Ad hoc se quippe interponit medius immortalis et miser.. quia multitudo. quamdiu mortaliter vivit. qui separat amicos. . quem neque non fieri mortalem oportebat. verum etiam deus sit. quia ipsi quoque et beati et immortales sunt. unius Dei participatione fit beata. et beatus in aeternitate persistere potuit. His contrarius est mediator bonus. Si autem. alius bonus. hoc est Verbo Dei non facto. beatitudinem habentes cum immortalibus beatis. ad quod ut perduceremur. unde numquam ipse discessit. ne immortalitatis iactantia seducerent ad miseriam. Nec tamen ob hoc mediator est.. Utrum et beatus et mortalis homo esse possit. Christus mediator quia homo et Deus. habens cum pecoribus mortalitatem. Et ideo multi sunt medii separatores. animal rationale mortale. quod aut mortale sit beatum. etiam ipsa multitudine obstrepit quodam modo. et beatitudo amanda est sempiterna. sed mediator. si beati sunt. 15. sed inter pecora et Angelos. rationem cum Angelis.ad beatam immortalitatem hominem inducit. neque permanere mortalem. quoniam ipse est fructus mediationis eius. eo ipso utique ostendens ad illud non solum beatum. et suae mortis humilitate et suae beatitudinis benignitate destruxit in eis. quod posset offendere in Christi mortalitate. quam resuscitavit a mortuis. possunt autem medii esse angeli mali. Mortalis quippe factus est non infirmata Verbi divinitate. Ibi ergo cavenda est miseria sempiterna. miseri cum istis. ut per id. id est ipsa miseria. omnes homines. per quod immortalitati et beatitudini copuletur? Quod possit delectare in daemonum immortalitate. transferret ex mortuis. 14. quod transit. per quod facta sunt omnia 31. quamdiu mortales sunt. per quos arbitremur nobis perventionis gradus esse moliendos. Angelus autem rationale et immortale. et hoc eo ipso. Homo mortalis beatus esse potest. quia immortales sunt cum illis. verum etiam beatificum bonum non oportere quaeri alios mediatores. quoniam persistit quod impedit. ac sic eos et immortales superbos et miseros noxios.. quaerendus est medius. Boni igitur Angeli inter miseros mortales et beatos immortales medii esse non possunt. medius homo est. ne possit ad illud unum beatificum <bonum> perveniri. miserum est. propter quos liberandos mediator effectus est. Quod si ita est. quae se opponit potius ad impedimentum. aut immortale sit miserum. Ita ergo cum quaerimus medium inter beatos immortales miserosque mortales. quantum possunt. quae beata est. ad hoc se autem interposuit mortalis et beatus. cur non ipsi potius medii constituuntur inter mortales miseros et immortales beatos. 1. sed inferior angelis. quorum corda per suam fidem mundans ab illorum immundissima dominatione liberavit. sed carnis infirmitate suscepta. et ex miseris beatos. et ad id. 15. ad consequendam beatitudinem consulunt. iam non est. superior pecoribus. qui reconciliat inimicos. non cum binis alterutrorum. qui non solum homo. non multis sed uno mediatore opus erat. non autem permansit in ipsa carne mortalis. invident nemini (nam quid miserius invidentia? ) et ideo mortalibus miseris.

illustratur. Si autem contaminantur et daemones. si vellent. videri homines. et dii contaminarentur.et non contaminari daemones. ne contaminarentur. nisi velint? Aut si non videri. quod ipse sit solus qui non possit penuria sermonis humani quavis oratione vel modice comprehendi. sic a Platone praedicari asseverat. quantum sufficit. ut vellent: quonam pacto quispiam posset invitum tangere deum vel daemonem. Nam hoc deorum dicitur esse praecipuum. contaminarentur. Quod si ita est. nec istam contaminat lucem. quorum luce terra. Si ergo supra omnia vere summus Deus intellegibili et ineffabili quadam praesentia. nisi quem fallacissimi daemones deceperunt? Quid quod.. vel cum adsunt daemones possunt vivorum corporum vaporibus humanorum. audirent et audirentur. Tangendi autem quae necessitas? Nam neque homines id concupiscere auderent. qui. qui acie non contaminantur oculorum.. miscerentur hominibus. et hoc praecipuum eorum sublimitatis ait esse specimen.. Videndo igitur visibusque se praebendo et loquendo et audiendo dii corporaliter misceri hominibus possent. idem in inferioribus via vitae. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans ad Angelos immortales beatosque ita perducit. Ergo daemones contaminari fatetur. 16. ut eos mundos diis incontaminatis possint adiungere. cum videntur. videntur ab hominibus dii. Porro si non contaminantur sidera. mundare non possunt omnesque immundi pariter fiunt. cum deorum vel daemonum bonorum conspectu vel colloquio fruerentur. quos visibiles dicit 39. et eo modo non possent et homines? Quis talia sentiat. quia illi. si miscerentur: incontaminabiles dicunt daemones et contaminabiles deos. si tantis sacrificiorum cadaverinis non contaminantur nidoribus. quod idem Platonicus ait Platonem dixisse: Nullus Deus miscetur homini. quod nulla attrectatione hominum contaminantur. Deum quidem summum omnium creatorem. si adessent. 1. et ideo daemones medios habent. a quibus longe absunt. negent ab istis clarissimis mundi luminibus. inter quos et illos medii constituti sunt? Aut si hoc eis beneficii non conferunt. ne contrectatione contaminentur humana? Quasi vero aliud corpora illa aetheria quam videre sufficiat. 16. quanto fiunt homines eis velut tergentibus mundiores. Non enim verum est. Tactus vero in potestate est. adest tamen sapientium mentibus. et ideo eos. intellectum huius Dei. quos deos opinantur. Nam licet ab eo potissimum sensu contrectatio dicta videatur. etsi tamquam rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicans.compendium praebuit participandae divinitatis suae. Ideo quando in forma servi 33. sed ad illam Trinitatem. cuius et Angeli participatione beati sunt. qui non possunt videri. quamvis de proximo videantur. quos deos omnes visibiles dicit 38: nec daemones hominum contaminantur aspectu. quid prodest hominibus daemonum amica mediatio? An ut post mortem non ad deos homines per daemones transeant. 145 . nec tamen contaminari daemones possunt. quid conferunt hominibus ad vitam post mortem beatam. clarissima mundi lumina 40 et cetera sidera. etiamsi esset necessarius in subveniendo contactus? Nam radiis solis et lunae terra contingitur. ut mediator esset. cum radios suos terras usque pertendant. ut incontaminatissimi perseverent? Quid iam de ceteris sensibus dicam? Non enim olfaciendo contaminari vel dii possent. et si in tantum curiositas progrederetur. qui nisi captum non potest passerem? . quos contaminati mundare non possunt. Qui tamen eorum radii per quaeque immunda diffusi non contaminantur. si videri et videre contaminat. Hoc autem modo daemones si miscentur. cum se quantum licuit a corpore removerunt. dii autem contaminarentur. An forte vocibus humanis contaminarentur. etsi interdum.. si hominibus miscerentur. quem nos verum Deum dicimus. vix autem sapientibus viris. tutioresque sunt daemones ab ista hominum contaminatione. et daemones contrectatione hominum et homines cultu daemonum. 2. nec ab eis contaminari. ut viderent et viderentur. sed videre contaminat. In gustandi autem sensu nulla necessitate reficiendae mortalitatis urgentur. Aut si et contrectari miscerique hominibus. per quos eis voces hominum nuntientur. ut eorum participatione etiam nos immortales et beati simus. An forte dii possunt ab hominibus contaminatos mundare daemones. ut fame adacti cibos ab hominibus quaerant. si miscerentur. ut tanto ipsi sordidiores fiant. hactenus tamen. contaminatioribus dii miscentur daemonibus. nec ab eis contaminari potest: quid est quod isti dii propterea constituuntur longe in sublimi loco. a quibus contaminantur 35. Absurde quis docet contaminari deos. id quoque interdum velut in altissimis tenebris rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicare 37. in forma Dei supra Angelos mansit. ut dixi. sed simul vivant utrique contaminati ac per hoc neutri beati? Nisi forte quis dicat more spongiarum vel huiusce modi rerum mundare daemones amicos suos. qui in superioribus vita 34. diis profecto meliores sunt. cum se vigore animi quantum licuit a corpore removerunt. infra Angelos esse voluit. hominum propinquitatem contrectationemque vitarunt. et non contaminantur. ut eos sublimiter separatos humana contrectatio contaminare non possit 36.

secundum quam Christiani sumus. Quando quidem et in ipsa via corporali (quae falsissima est et plenissima erroris. non hic locus est ut competenter pro nostra facultate dicamus. sed. ut propter hoc intervallum locorum contrectatione non contaminentur humana. hoc deos opinantur habere praecipuum. per quam non locorum distantia. non tamen tali. evitare? Daemon est inflantis scientiae. quam maledicere voluisse. ubi ait: Fugiendum est igitur ad carissimam patriam. eosdem perhibent ab aliis angelos dici. Mediator Dei et hominum. quos isti esse non negant. per corporalium tamen locorum intervalla et per aeriorum corporum levitatem a provectu animorum nos avocare atque avertere moliuntur. quae nomine daemonum fieri poterat. qua Patri est semper aequalis. 146 . classis aut fuga? Similem Deo fieri 41. aut ex hominibus inter quos in homine conversatus est. Nos autem. Incorporali vero illi aeterno et incommutabili tanto est anima hominis dissimilior. Ubi est illud Plotini. quam homines mundari a daemonibus credunt. et ibi omnia. quos ipsi daemones nuncupant. qui audeat in laude vel servo suo dicere: Daemonem habes 45. qui pagani appellantur et deos multos ac daemones colendos esse contendunt. ut eorum etiam. sed ubicumque illarum Litterarum hoc nomen positum reperitur. qua non iter agit iustitia. sed similitudinis excellentia mansit in summis. Angelos quidem partim bonos. nec ideo putandos daemones nobis esse meliores. numquam vero bonos daemones legimus. Hic est.et ipsa ad coelum via. sed per spiritalem. quoniam immortali puritati. qui corpus quidem habeat immortale propinquum summis. et non potius eligat viam. qui. quam adiuvet ut sanemur). daemonicolarum. Qui profecto incontaminabilis Deus absit ut contaminationem timeret ex homine quo indutus est..Christus est mediator quia Deo et homini similis. . qui nobis infimis ex corporis mortalitate coaptatus immortali spiritus iustitia. Et hanc loquendi consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti sunt.. partim malos. Ita daemones contaminari potius ab hominibus. nec carne posse contaminari veram divinitatem. sed tali. quanto rerum temporalium mutabiliumque cupidior. de cuius et divinitate. corporalium contrectationum facere mentionem. quia non habent carnem. Falsi autem illi fallacesque mediatores daemones. quae hoc verbum nonnisi in malam partem audire consuerunt. opus est quidem mediatore. et deos ipsos contaminari potuisse. nullus fere sit tam litteratus et doctus. sive daemonia dicantur. Quis tam infelix est. mundandis liberandisque nobis vere divinum praebeat adiutorium. et ibi pater. ut post offensionem aurium tam multarum. hoc est incorporalem. dubitare non possit. quoniam nonnulli istorum. quae salubriter sua incarnatione monstravit. homo Christus Iesus 42. tanto fit quisque propinquior: nulla est ab illo alia longinquitas quam eius dissimilitudo. iam mihi de bonis Angelis aliquid video disserendum. et humanitate. in quibus et Labeo est. ne via teneatur. quod diximus cogamur exponere. non viam praebent ad Deum. daemones contaminati. Miror autem plurimum tam doctos homines. inquit. Quae igitur. dii contaminabiles praedicantur. 19. qui cuncta corporalia et sensibilia prae incorporalibus et intellegibilibus postponenda iudicaverunt. non se aliter accipi.. sicut Scriptura loquitur. ubi contaminantes magis daemones evitentur et ab incontaminabili Deo 44 ad ineundam societatem incontaminatorum Angelorum homines a contaminatione mundentur? Angeli non sunt boni daemones. impediunt.. quam daemonum amici per elementorum gradus ordinant inter aetherios deos et terrenos homines aeriis daemonibus mediis constitutis. sive daemones. cum agitur de beata vita. 18. Hoc ut sanetur. 17. Si ergo Deo quanto similior. ut iam paene sint omnium. ubi homines contaminantes. quoniam non per corporalem altitudinem. cum per spiritus immunditiam miseri ac maligni multis effectibus clareant. Non enim parva sunt haec interim duo. animum autem morbidum similem infimis (quo morbo nobis invideat potius ne sanemur. ut ita dixerim. nisi loci altitudine munirentur 43. ea quae in imo sunt mortalia et immunda convenire non possunt. cum possimus Angelorum nomine adhibito eamdem offensionem. Sed ne de verbis etiam nos certare videamur. nonnisi maligni significantur spiritus. qua nobis factus est similis. sed eos bonos daemones vocare quam Angelos malunt. quae in summo est. sed cuilibet hoc dicere voluerit. sicut eum sancta Scriptura praedicat. similitudinem ad Deum debemus ascendere) in ipsa tamen via corporali. Quae igitur nos causa compellit. ut ista via mundari se existimet.

quantum voluit.. non enim cum eis de verborum controversia laborandum est. Tantum vero eis innotuit. Contra superbiam porro daemonum. sicut scriptum est. si divinos intueamur libros. numquam illi omnino falluntur. Deus illis est. Hanc autem Platonicorum esse sententiam. His igitur Angelis bonis omnis corporalium temporaliumque rerum scientia. Sed innotuit non sicut Angelis sanctis. Si enim sic immortales. et si non per se ipsos. Est ergo in daemonibus scientia sine caritate. Spiritus eius participatione cognoscere. Hos si Platonici malunt deos quam daemones dicere eisque annumerare. qua sanctificantur. quam vero Deo deberi sciunt. quo beati sunt. Bonum autem. aliquid affert cognitione dignissimum. sine hac autem inflare. quamvis in illo contemptibilis videretur carnis infirmitas. Quod sit deorum nomen in Scripturis. quos a summo Deo conditos deos scribit eorum auctor et magister Plato 52: dicant quod volunt. 21. quod boni sunt. ut tamen a summo Deo factos. 22. cuius sancto amore inardescunt. quaedam reprobantur. quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius quam infirmitati hominum possent esse conspicua. quantum se temptari ipse permisit. qua pro meritis possidebatur genus humanum. Christus daemonibus se ostendit. quod huius modi 147 . qui eius. Itaque non solum aeterni. quae in Christo apparuit. Quamquam etiam ipsa origo huius nominis. caritas vero aedificat 47. cuncta ordinantur. sed per quaedam temporalia suae virtutis effecta et occultissimae signa praesentiae. Apostolus autem Spiritu Sancto locutus ait: Scientia inflat. Post illam vero temptationem. et caritas non erat. ex quo boni sunt. quod illuminat pios. verum etiam beati sunt. aliud autem in aeternis atque incommutabilibus Dei legibus. prae cuius non tantum incorporali. Illius quippe indeclinabiliter participatione et contemplatione perfruuntur. ministrarent ei 51. 23. Daemones autem non aeternas temporum causas et quodam modo cardinales in Dei Sapientia contemplantur. et ideo tam inflati. quae tam certissima quam potentissima est omnium. Daemones enim [ ] dicuntur (quoniam vocabulum Graecum est) ab scientia nominati 46. magis magisque innotescebat daemonibus quantus esset. quantam virtutem habeat. non sunt seque ipsos inter illa contemnunt. hoc est tam superbi sunt. quae infra sunt et. sed ei. Innotuit ergo daemonibus non per id. sed quod illis Dei. Dei humilitas. quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt. quod sanctis Angelis recta discretione donatum est. secundum id quod Dei Verbum est. participata aeternitate perfruuntur 50. cum Angeli. daemonibus similes superbia. qua inflantur daemones. quod in eis et tanta scientia erat. non quod earum ignari sint. dispositiones quoque suas aliquando praenuntiant. et ex toto. animae hominum nesciunt immunditia elationis inflatae. dubitavit de illo daemonum princeps eumque temptavit. Et ideo certius etiam temporalia et mutabilia ista noverunt. quantum oportuit. Aliud est enim temporalibus temporalia et mutabilibus mutabilia coniectare eisque temporalem et mutabilem modum suae voluntatis et facultatis inserere. sed quorundam signorum nobis occultorum maiore experientia multo plura quam homines futura prospiciunt. corda mundantur. verum etiam incommutabili et ineffabili pulchritudine. Denique quando ea paululum supprimenda iudicavit et aliquanto altius latuit. cui videndo per fidem. tantum autem voluit. non in illo iustitiam diligebant. ut ei iubenti. 1. adhaerendo beatos esse dicunt: hoc dicunt quod dicimus. quod recte aliter non intellegitur. resistere nullus auderet. Iesu Nazarene? Venisti perdere nos? 49 Clarum est in his verbis. et quantum possunt et apud quos possunt adhuc agant. daemones coniectant. boni utique et sancti ac per hoc spiritibus immundis metuendi et tremendi. ut hominem. Nam et de ipso nomine. quae in eius Sapientia vivunt. id est in superbiam inanissimae quasi ventositatis extollere. quod daemonibus certa ratione permissum est. an Christus esset explorans.20. Poenam suam quippe formidabant ab illo. sive omnium sive meliorum. caritas cara est. Ipsi autem daemones etiam hoc ita sciunt. cum caritas inest 48. ut eidem Domino infirmitate carnis induto dixerint: Quid nobis et tibi.. quod est vita aeterna et lumen incommutabile. ad nostrae imitationis temperaret exemplum. a quo facti sunt. eo bono. quolibet eos nomine appellent. mutationes temporum praevidere Deique voluntatem. quem gerebat. quibus causis quaedam probantur. a quo creati sunt. non scientia. perfruantur. vilis est. ex quorum tyrannica quodam modo potestate fuerat liberaturus praedestinatos in suum regnum et gloriam semper veracem et veraciter sempiternam. ut honores divinos et religionis servitutem. per quod factus est mundus. sibi satis egerint exhiberi. sed sicut eis terrendis innotescendum fuit. Angeli intellegunt. nisi scientiam tunc prodesse. in eorum litteris inveniri potest. quod illud est. omnia. quae in illo est. Denique saepe isti.

Illud vero.. non etiam beatos audent dicere. quodlibet vocentur. a quo creati et cuius participatione beati sunt. quos deos appellant. dii estis et filii Excelsi omnes 58. quid respondebimus nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos. 3.. id est dii hominum in populo Dei constitutorum. non potest intellegi deus daemoniorum. quanto magis immortales eo nomine digni sunt. invidere nobis <possunt> potius quam praebere. deinceps ostenditur.. dii estis et filii Excelsi omnes 60. id est immortales et beatos. cur dictum sit. De superna illuminatione quid Plotinus Platonicus senserit. Nunc ergo ita liber iste claudatur. ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere deum infidelis auderet infirmitas? Quod in homine facile est evitare. quod in populo Dei sunt. adiuvante ipso in sequenti libro diligentius disseremus. sed per daemones fieri credunt. Super omnes ergo Deos dixit. Dominus autem caelos fecit 56. Ego. ut sciamus immortales et beatos. ad quam Deum colendo cupiunt homines pervenire?". ideo terribilis. quos ob hoc ipsum colendos putant. 12 LIBER X BREVICULUS 1. aut certe ita immortales et beatos. et alibi: Confitemini Deo deorum 54. non eos velle per tale religionis obsequium nisi unum Deum coli. quam illos immortales et beatos. qui ea fruuntur beatitudine. cur eos tamquam adiutores colere debeamus. 23. Non multum ergo de nomine disceptandum est. et alibi: Rex magnus super omnes deos 55. quam non habent. 2. quamvis nominis controversia videatur. ubi dicitur: Deus deorum. . ut tamen daemones bonos. qui dictus est Deus deorum 59. non deos sublimiter collocatos et ab humana contrectatione semotos. a quibus utraque differentia separantur. sicuti sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus Deus Pater. et super hos deos Rex magnus. qui dictus est Rex magnus super omnes deos. quem per Angelos vel per homines alloquitur Deus. 148 . Illud autem ubi scriptum est: Terribilis est super omnes deos. Sed homines quoque in populo Dei eadem Scriptura deos appellat. qui dictus est: Deus deorum. et Rex magnus super omnes deos absit ut dicatur rex magnus super omnia daemonia. sub quo terrore Domino dicebant: Venisti perdere nos? 57 Illud vero. sive in caelo sive in terra. ut ab scrupulo dubitationis aliena sit. Potest itaque intellegi horum deorum Deus. quos potius ut deceptores vitare debemus.. quia hoc ministerium non per illos. qui in caelis sunt. 23. beatitudinem. uni tantum Deo. . medios non esse ad immortalem beatitudinem perducendis mortalibus miseris. Qui autem medii sunt communem habendo immortalitatem cum superioribus. quoniam merito malitiae miseri sunt. ut hoc modis omnibus a sanctis Angelis nos removere debeamus.. ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum. miseriam cum inferioribus.immortalem beatamque creaturam deos appellant. quia et in nostris sacris Litteris legitur: Deus deorum Dominus locutus est 53. 2. tamen ita detestabile est nomen daemonum.magis homini quam angelo convenit. sed utrum hi. Veram beatitudinem sive angelis sive hominibus per unum Deum tribui etiam Platonicos definisse. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei. inquit. quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur. Verum tamen cum a nobis quaeritur: "Si homines dicti sunt dii. verum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter vitam beatam post mortem adipiscendam colendos putant. dixi. cum res ipsa ita clareat. et unus Dominus Iesus Christus. qui Dei voluntatem hominibus annuntiarent. sed gentium. Sequitur enim: Quoniam omnes dii gentium daemonia. Unde nihil habent amici daemonum quod dignum afferant. qui tamen facti et creati sunt. quae sunt daemonia. illis autem non placet. esse quaerendum. quia etsi appellentur dii immortales illi et beati. quod nos ex eorum immortalium beatorum numero missos Angelos esse dicimus.sed neuter sacrificio honorandus. quibus dictum est: Ego dixi. per quem omnia et nos per ipsum 61. non tamen dicti sunt dii deorum. an etiam sibi sacrificari velint.. Hinc est quod ait Apostolus: Etsi sunt qui dicuntur dii. id est quos gentes pro diis habent. Quos autem bonos et ideo non solum immortales. qualescumque illi sint et quolibet vocabulo digni sint. ex quo omnia et nos in ipso. ideo inter nos et ipsos paene nulla dissensio est. quos immortales tantum.

23. quae Deus non requirit. Contra eos. Unde sit sanctis adversum daemones potestas et unde cordis vera purgatio. 16. sed unius veri Dei velint esse cultores. 24. De uno veroque principio. De epistula Porphyrii ad Anebontem Aegyptium. 18. De arca Testamenti miraculisque signorum. De sacrificiis. De miraculis. 8. De illicitis artibus erga daemonum cultum. Quod sanctorum angelorum ea sit in nos dilectio. in qua petit de diversitate daemonum se doceri. 20. 15. De vero Dei cultu. 12. De vero perfectoque sacrificio. quibus Dei populus eruditus est. ut nos non suos. in quibus Porphyrius Platonicus quaedam probando. 4. quod uni vero et invisibili Deo offerri docet vera religio. Quae ratio sit visibilis sacrificii. sed secundum quod poterant ferre cernentes. 21. qui aerios spiritus non placando ipsos. deviarunt colendo angelos seu bonos seu malos honore divino. De invisibili Deo. sed in Deo permanendo vicerunt. quod solum naturam humanam purgat atque renovat. qui de miraculis. 10. De principiis in quibus Platonici purgationem animae esse profitentur. quae per sanctorum angelorum ministerium Deus verus operatur. De miraculis. De modo potestatis daemonibus datae ad glorificandos sanctos per tolerantiam passionum. 5. An de promerenda beata vita his angelis sit credendum. De summo veroque sacrificio. Omnes sanctos et sub legis tempore et sub prioribus saeculis in sacramento et fide Christi iustifica tos fuisse. quae falsam purgationem animis daemonum invocatione promittit. 13. quamvis creatorem universitatis intellexerint. negant ecclesiasticis Libris esse credendum. De ministerio sanctorum Angelorum. non secundum quod est. quod ipse Dei et hominum Mediator effectus est. quaedam quasi improbando versatur. 19. 149 . quae requirit. quae ad commendendam legis ac promissionis auctoritatem divinitus facta sunt. 7. Quod uni vero Deo sacrificium debeatur. 22. qui se visibile saepe praestiterit. 11. a quo Platonici. an vero illis. De theurgia.3. De uno Deo colendo non solum propter aeterna. sed etiam propter temporalia beneficia. 14. 6. qui non sibi. quae Deus ad corroborandam fidem piorum etiam per angelorum ministerium promissis suis adhibere dignatus est. quo providentiae Dei serviunt. sed ad significationem eorum offerri voluit. 17. quia universa in ipsius providentiae potestate consistunt. qui se coli exigunt honore divino. 25. sed uni Deo sancta praecipiunt religione serviri. 9.

26. De inconstantia Porphyrii inter confessionem veri Dei et cultum daemonum fluctuantis. 27. De impietate Porphyrii, qua etiam Apulei transcendit errorem. 28. Quibus persuasionibus Porphyrius obcaecatus non potuerit veram sapientiam, quod est Christus, agnoscere. 29. De incarnatione Domini nostri Iesu Christi, quam confiteri Platonicorum erubescit impietas. 30. Quanta Platonici dogmatis Porphyrius refutaverit et dissentiendo correxerit. 31. Contra argumentum. Platonicorum, quo animam humanam Deo asserunt esse coaeternam. 32. De universali via animae liberandae, quam Porphyrius male quaerendo non repperit, et quam sola gratia Christiana reseravit. LIBER DECIMUS QUAE AETERNAE VITAE SIT RELIGIO Quae ad veram religionem attineant

Angelis placet ut uni Deo sacrificemus.
1. 1. Omnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines velle 1. Qui autem sint vel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controversiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriverunt, quas in medium adducere atque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octavo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata vita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo vero, qui etiam effector est deorum, an plurimis diis religione sacrisque serviendo pervenire possimus: non etiam hic eadem repeti exspectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculare memoriam 2. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet immortalem ac rationalem vel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines appetunt, id est vitam beatam, quemquam isti assecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit 3. Sed quia ipsi quoque sive cedentes vanitati errorique populorum sive, ut ait Apostolus, Evanescentes in cogitationibus suis 4 multos deos colendos ita putaverunt vel putari voluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus divinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parva ex parte respondimus: nunc videndum ac disserendum est, quantum Deus donat, immortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti 5, quos isti deos et ex quibus quosdam vel bonos daemones vel nobiscum Angelos nominant 6, quo modo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus.

Dei cultus servitus appellatur.
1. 2. Hic est enim divinitati vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit latinum, graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. quippe nostri, ubicumque sanctarum Scripturarum positum est, interpretati sunt "servitutem" 7. Sed ea servitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere 8, alio nomine Graece nuncupari solet 9; vero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum 10. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica vel recordatione vel praesentia frequentamus. Nec

150

solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc verbo et agricolae et coloni et incolae vocantur, et ipsos deos non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique venerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos 11; non sicut appellantur coloni, qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni 12. Ab incolendo enim colonos vocavit, non ab agricultura. Hinc et civitates a maioribus civitatibus velut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione verbi huius omnino verissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest.

An pietas sit tantum religionis officium.
1. 3. Nam et ipsa religio quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur (unde isto nomine interpretati sunt nostri eam, quae Graece dicitur 13): tamen quia latina loquendi consuetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio 14, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu deitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam videtur hoc verbum a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri 15. Pietas quoque proprie Dei cultus 16 intellegi solet, quam graeci vocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur 17; quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus eaque sibi vel pro sacrificiis vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius 18; quem sane Graeci nullo suo sermonis usu vocant, quamvis pro misericordia illorum etiam vulgus usurpet 19. Unde in quibusdam Scripturarum locis 20, ut distinctio certior appareret, non , quod ex bono cultu, sed , quod ex Dei cultu compositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno verbo enuntiare non possumus. Quae itaque graece nuncupatur et latine interpretatur "servitus", sed ea qua colimus Deum 21; vel quae graece, latine autem "religio" dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; vel quam illi , nos vero non uno verbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare 22: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui verus est Deus facitque suos cultores deos 23. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus immortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos volunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos volunt, profecto inde volunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde nos?

Participes nos esse Dei Plotinus et Ioannes docent.
2. Sed non est nobis ullus cum his excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandaverunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili, quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo illustrantur, ut clareant atque eius participatione perfecti beatique subsistant 24. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse universitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter illuminante intellegibiliter lucet 25. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis amplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna 26. Lunam quippe solis obiectu illuminari putant 27. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intellegit, quos in caelestibus sedibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi vitam beatam et lumen intellegentiae veritatis 28, quam unde praebetur et nobis, consonans Evangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes; hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 29. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem vel intellectualem, qualis erat in Ioanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Ioannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus 30.

151

Quid platonici de Deo et diis senserint.
3. 1. Quae cum ita sint, si Platonici vel quicumque alii ista senserunt cognoscentes Deum sicut Deum glorificarent et gratias agerent nec evanescerent in cogitationibus suis 31 nec populorum erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis immortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut immortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum.

Vera est religio Deum cognoscere ipsumque et alios amare.
3. 2. Huic nos servitutem, quae graece dicitur, sive in quibusque sacramentis sive in nobis ipsis debemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus 32, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, quoniam nec mole distenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, eius est altare cor nostrum; eius Unigenito eum sacerdote placamus; ei cruentas victimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius veritate certamus; eum suavissimo adolemus incenso 33, cum in eius conspectu pio sanctoque amore flagramus; ei dona eius in nobis nosque ipsos vovemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne volumine temporum ingrata subrepat oblivio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne fervidam caritatis 34. Ad hunc videndum, sicut videri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes vel potius religentes (amiseramus enim neglegentes) hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur 35, ad eum dilectione tendimus, ut perveniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu veris impletur fecundaturque virtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota virtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic complentur duo illa praecepta in quibus tota Lex pendet et Prophetae: Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota mente tua, et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 36. Ut enim homo se diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret, ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud vult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo 37. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec vera religio, haec recta pietas, haec tantum Deo debita servitus. Quaecumque igitur immortalis potestas quantalibet virtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei vult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia privatur Deo; si autem colit Deum, non vult se coli pro Deo. Illi enim potius divinae sententiae suffragatur et dilectionis viribus favet, qua scriptum est: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 38.

Alias Deus hominesque coluntur.
4. Nam, ut alia nunc taceam, quae pertinent ad religionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi Deo. Multa denique de cultu divino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, sive humilitate nimia sive adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et venerandi, si autem multum eis additur, <et> adorandi: quis vero sacrificandum censuit nisi ei, quem Deum aut scivit aut putavit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobavit sacrificium, minoris aspexit 39.

Vera religio in sacrificio consummatur quod...
5. Quis autem ita desipiat, ut existimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis divina Scriptura testetur, ne longum faciamus, breve illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Dominus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges 40. Non solum igitur pecore vel qualibet alia re corruptibili atque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si viderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in victimis pecorum 41, quae nunc Dei populus legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae

152

aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eumdem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo visibile invisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens apud Prophetam vel ipse Propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si voluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contritus; cor contritum et humiliatum Deus non spernet 42. Intueamur quem ad modum, ubi Deum dixit nolle sacrificium, ibi Deum ostendit velle sacrificium. Non vult ergo sacrificium trucidati pecoris, et vult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolle dixit, hoc significatur, quod eum velle subiecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quo modo ab stultis ea velle creditur, velut suae gratia voluptatis. Nam si ea sacrificia quae vult (quorum hoc unum est: cor contritum et humiliatum dolore paenitendi) nollet eis sacrificiis significari, quae velut sibi delectabilia desiderare putatus est: non utique de his offerendis in Lege vetere praecepisset 43. Et ideo mutanda erant opportuno certoque iam tempore, ne ipsi Deo desiderabilia vel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae et plenitudo eius. Numquid manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? 44 Tamquam diceret: utique si mihi essent necessaria, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subiungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua et invoca me in die tribulationis, et eximam te et glorificabis me 45. Item apud alium Prophetam: In quo, inquit, adprehendam Dominum, assumam Deum meum excelsum? Si apprehendam illum in holocaustis, in vitulis anniculis? Si acceptaverit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus hircorum pinguium? Si dedero primogenita mea impietatis, fructum ventris mei pro peccato animae meae? Si annuntiatum est tibi, homo, bonum? Aut quid Dominus exquirat a te nisi facere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? 46 Et in huius Prophetae verbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In Epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite oblivisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo 47. Ac per hoc ubi scriptum est: Misericordiam volo quam sacrificium 48 nihil aliud quam sacrificium sacrificio praelatum oportet intellegi; quoniam illud, quod ab omnibus appellatur sacrificium, signum est veri sacrificii. Porro autem misericordia verum sacrificium est; unde dictum est, quod paulo ante commemoravi: Talibus enim sacrificiis placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi sive templi multis modis de sacrificiis leguntur divinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut scriptum est, tota lex pendet et Prophetae 49.

...intus in animo exterius comunione exhibetur.
6. Proinde verum sacrificium est omne opus, quo agitur, ut sancta societate inhaereamus Deo, relatum scilicet ad illum finem boni, quo veraciter beati esse possimus. Unde et ipsa misericordia, qua homini subvenitur, si non propter Deum fit, non est sacrificium. Etsi enim ab homine fit vel offertur, tamen sacrificium res divina est, ita ut hoc quoque vocabulo id Latini veteres appellaverint 50. Unde ipse homo Dei nomine consecratus et Deo votus, in quantum mundo moritur ut Deo vivat, sacrificium est. Nam et hoc ad misericordiam pertinet, quam quisque in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo 51. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo 52, sacrificium est. Ad quod exhortans Apostolus ait: Obsecro itaque vos, fratres, per miserationem Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum 53. Si ergo corpus, quo inferiore tamquam famulo vel tamquam instrumento utitur anima, cum eius bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est: quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum, ut igne amoris eius accensa formam concupiscentiae saecularis amittat eique tamquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex eius pulchritudine acceperit, fit sacrificium! quod idem Apostolus consequenter adiungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo; sed reformamini in novitate mentis vestrae ad probandum vos quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum 54. Cum igitur vera sacrificia opera sint misericordiae sive in nos ipsos sive in proximos, quae referuntur ad Deum; opera vero misericordiae non ob aliud fiant, nisi ut a miseria liberemur ac per hoc ut beati simus (quod non fit nisi bono illo, de quo dictum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 55): profecto efficitur, ut tota ipsa redempta civitas, hoc est congregatio societasque sanctorum, universale sacrificium offeratur Deo per sacerdotem magnum, qui etiam se ipsum obtulit in passione pro nobis, ut tanti capitis corpus essemus, secundum formam servi 56. Hanc enim obtulit, in hac oblatus est, quia secundum hanc mediator est, in hac sacerdos, in hac sacrificium est. Cum itaque nos hortatus esset Apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium nostrum, et non

153

conformemur huic saeculo, sed reformemur in novitate mentis nostrae: ad probandum quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum, quod totum sacrificium nos ipsi sumus: Dico enim, inquit, per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus, qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam; sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent: ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra, habentes dona diversa secundum gratiam, quae data est nobis 57. Hoc est sacrificium Christianorum: Multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat Ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur.

Quos angelorum officium in civitate Dei sit.
7. Merito illi in caelestibus sedibus constituti immortales et beati, qui Creatoris sui participatione congaudent, cuius aeternitate firmi, cuius veritate certi, cuius munere sancti sunt, quoniam nos mortales et miseros, ut immortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificari, sed ei, cuius et ipsi nobiscum sacrificium se esse noverunt. Cum ipsis enim sumus una civitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, civitas Dei 58; cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. De illa quippe superna civitate, ubi Dei voluntas intellegibilis atque incommutabilis lex est, de illa superna quodam modo curia (geritur namque ibi cura de nobis) ad nos ministrata per Angelos sancta illa Scriptura descendit, ubi legitur: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 59. Huic Scripturae, huic legi, praeceptis talibus tanta sunt attestata miracula, ut satis appareat, cui nos sacrificari velint immortales ac beati, qui hoc nobis volunt esse quod sibi.

Miracula facta sunt attestantia promissa Dei...
8. Nam nimis vetera si commemorem, longius quam sat est revolvere videbor, quae miracula facta sint attestantia promissis Dei, quibus ante annorum milia praedixit Abrahae, quod in semine eius omnes gentes benedictionem fuerant habiturae 60. Quis enim non miretur eidem Abrahae filium peperisse coniugem sterilem eo tempore senectutis, quo parere nec fecunda iam posset 61, atque in eiusdem Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 62, eidemque Abrahae praedictum ab Angelis caeleste incendium Sodomorum, quos Angelos hominibus similes hospitio susceperat et per eos de prole ventura Dei promissa tenuerat 63, ipsoque imminente iam incendio miram de Sodomis per eosdem Angelos liberationem Loth filii fratris eius, cuius uxor in via retro respiciens atque in salem repente conversa 64 magno admonuit sacramento neminem in via liberationis suae praeterita desiderare debere? Illa vero quae et quanta sunt, quae iam per Moysen pro populo Dei de iugo servitutis eruendo in Aegypto mirabiliter gesta sunt, ubi magi Pharaonis, hoc est regis Aegypti, qui populum illum dominatione deprimebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut mirabilius vincerentur! Illi enim faciebant veneficiis et incantationibus magicis, quibus sunt mali angeli, hoc est daemones, dediti; Moyses autem tanto potentius, quanto iustius, nomine Dei, qui fecit caelum et terram, servientibus Angelis eos facile superavit 65. Denique in tertia plaga deficientibus magis decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione completae sunt, quibus ad Dei populum dimittendum Pharaonis et Aegyptiorum dura corda cesserunt. Moxque paenituit, et cum abscedentes Hebraeos consequi conarentur, illis diviso mari per siccum transeuntibus unda hinc atque hinc in sese redeunte cooperti et oppressi sunt 66. Quid de illis miraculis dicam, quae, cum in deserto idem populus ductaretur, stupenda divinitate crebuerunt: aquas, quae bibi non poterant misso in eas, sicut Deus praeceperat, ligno amaritudine caruisse sitientesque satiasse 67; manna esurientibus venisse de caelo et, cum esset colligentibus constituta mensura, quidquid amplius quisque collegerat, exortis vermibus putruisse, ante diem vero sabbati duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat, nulla putredine violatum 68; desiderantibus carne vesci, quae tanto populo nulla sufficere posse videbatur, volatilibus castra completa et cupiditatis ardorem fastidio satietatis exstinctum 69; obvios hostes transitumque prohibentes atque proeliantes orante Moyse manibusque eius in figuram crucis extentis nullo Hebraeorum cadente prostratos 70; seditiosos in populo Dei ac sese ab ordinata divinitus societate dividentes ad exemplum visibile invisibilis poenae vivos terra dehiscente submersos 71; virga percussam petram tantae multitudini abundantia fluenta fudisse 72; serpentum morsus mortiferos, poenam iustissimam peccatorum, in ligno exaltato atque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subveniretur afflicto, et mors morte destructa velut crucifixae mortis similitudine signaretur 73? Quem sane serpentem propter facti memoriam reservatum cum postea populus

154

errans tamquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo serviens cum magna pietatis laude contrivit 74.

...quibus cedit theurgia et magia.
9. 1. Haec et alia multa huiuscemodi, quae omnia commemorare nimis longum est, fiebant ad commendandum unius Dei veri cultum et multorum falsorumque prohibendum. Fiebant autem simplici fide atque fiducia pietatis, non incantationibus et carminibus nefariae curiositatis arte compositis, quam vel magian vel detestabiliore nomine goetian vel honorabiliore theurgian vocant 75, qui quasi conantur ista discernere et illicitis artibus deditos alios damnabiles, quos et maleficos vulgus appellat (hos enim ad goetian pertinere dicunt), alios autem laudabiles videri volunt, quibus theurgian deputant; cum sint utrique ritibus fallacibus daemonum obstricti sub nominibus angelorum.

Incerte loquitur Porphyrius de consecrationibus theurgicis.
9. 2. Nam et Porphyrius quamdam quasi purgationem animae per theurgian, cunctanter tamen et pudibunda quodam modo disputatione promittit; reversionem vero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat; ut videas eum inter vitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem sententiis alternantibus fluctuare. Nunc enim hanc artem tamquam fallacem et in ipsa actione periculosam et legibus prohibitam cavendam monet; nunc autem velut eius laudatoribus cedens utilem dicit esse mundandae parti animae, non quidem intellectuali, qua rerum intellegibilium percipitur veritas, nullas habentium similitudines corporum; sed spiritali, qua corporalium rerum capiuntur imagines 76. Hanc enim dicit per quasdam consecrationes theurgicas, quas teletas vocant, idoneam fieri atque aptam susceptioni spirituum et Angelorum et ad videndos deos. Ex quibus tamen theurgicis teletis fatetur intellectuali animae nihil purgationis accedere, quod eam faciat idoneam ad videndum Deum suum et perspicienda ea, quae vere sunt. Ex quo intellegi potest, qualium deorum vel qualem visionem fieri dicat theurgicis consecrationibus, in qua non ea videntur, quae vere sunt. Denique animam rationalem sive, quod magis amat dicere, intellectualem, in sua posse dicit evadere, etiamsi quod eius spiritale est nulla theurgica fuerit arte purgatum; porro autem a theurgo spiritalem purgari hactenus, ut non ex hoc ad immortalitatem aeternitatemque perveniat. Quamquam itaque discernat a daemonibus Angelos, aeria loca esse daemonum, aetheria vel empyria disserens Angelorum, et admoneat utendum alicuius daemonis amicitia, quo subvectante vel paululum a terra possit elevari quisque post mortem, aliam vero viam esse perhibeat ad Angelorum superna consortia: cavendam tamen daemonum societatem expressa quodam modo confessione testatur, ubi dicit animam post mortem luendo poenas cultum daemonum a quibus circumveniebatur horrescere; ipsamque theurgian, quam velut conciliatricem Angelorum deorumque commendat, apud tales agere potestates negare non potuit, quae vel ipsae invideant purgationi animae, vel artibus serviant invidorum, querelam de hac re Chaldaei nescio cuius expromens: Conqueritur, inquit, vir in Chaldaea bonus, purgandae animae magno in molimine frustratos sibi esse successus, cum vir ad eadem potens tactus invidia adiuratas sacris precibus potentias alligasset, ne postulata concederent. Ergo et ligavit ille, inquit, et iste non solvit. Quo indicio dixit apparere theurgian esse tam boni conficiendi quam mali et apud deos et apud homines disciplinam; pati etiam deos et ad illas perturbationes passionesque deduci, quas communiter daemonibus et hominibus Apuleius attribuit 77; deos tamen ab eis aetheriae sedis altitudine separans et Platonis asserens in illa discretione sententiam 78.

Theurgia dii compescuntur ne adsint.
10. Ecce nunc alius Platonicus, quem doctiorem ferunt, Porphyrius, per nescio quam theurgicam disciplinam etiam ipsos deos obstrictos passionibus et perturbationibus dicit, quoniam sacris precibus adiurari tenerique potuerunt, ne praestarent animae purgationem, et ita terreri ab eo, qui imperabat malum, ut ab alio, qui poscebat bonum, per eamdem artem theurgicam solvi illo timore non possent et ad dandum beneficium liberari. Quis non videat haec omnia fallacium daemonum esse commenta, nisi eorum miserrimus servus et a gratia veri liberatoris alienus? Nam si haec apud deos agerentur bonos, plus ibi utique valeret beneficus purgator animae quam malevolus impeditor. Aut si diis iustis homo, pro quo agebatur, purgatione videbatur indignus, non utique ab invido territi nec, sicut ipse dicit, per metum valentioris numinis impediti, sed iudicio libero id negare debuerunt. Mirum est autem, quod benignus ille Chaldaeus, qui theurgicis sacris animam purgare cupiebat, non invenit aliquem superiorem deum, qui vel plus terreret atque ad bene faciendum cogeret territos deos, vel ab eis terrentem compesceret, ut libere bene facerent; si

155

tamen theurgo bono sacra defuerunt, quibus ipsos deos, quos invocabat animae purgatores, prius ab illa timoris peste purgaret. Quid enim causae est, cur deus potentior adhiberi possit a quo terreantur, nec possit a quo purgentur? An invenitur deus qui exaudiat invidum et timorem diis incutiat ne bene faciant; nec invenitur Deus qui exaudiat benevolum et timorem diis auferat ut bene faciant? O theurgia praeclara, o animae praedicanda purgatio, ubi plus imperat immunda invidentia, quam impetrat pura beneficientia! immo vero malignorum spirituum cavenda et detestanda fallacia, et salutaris audienda doctrina. Quod enim qui has sordidas purgationes sacrilegis ritibus operantur quasdam mirabiliter pulchras, sicut iste commemorat, vel Angelorum imagines vel deorum tamquam purgato spiritu vident (si tamen vel tale aliquid vident), illud est, quod Apostolus dicit: Quoniam satanas transfigurat se velut angelum lucis 79. Eius enim sunt illa phantasmata, qui miseras animas multorum falsorumque deorum fallacibus sacris cupiens irretire et a vero veri Dei cultu, quo solo mundantur et sanantur, avertere, sicut de Proteo dictum est, formas se vertit in omnes 80, hostiliter insequens, fallaciter subveniens, utrobique nocens.

Anebonti Porphyrius quaedam ludibria magiae...
11. 1. Melius sapuit iste Porphyrius, cum ad Anebontem scripsit Aegyptium, ubi consulenti similis et quaerenti et prodit artes sacrilegas et evertit. Et ibi quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob imprudentiam trahere humidum vaporem et ideo non in aethere, sed in aere esse sub luna atque in ipso lunae globo; verum tamen non audet omnes fallacias et malitias et ineptias, quibus merito movetur, omnibus daemonibus dare. Quosdam namque benignos daemones more appellat aliorum, cum omnes generaliter imprudentes esse fateatur. Miratur autem quod non solum dii alliciantur victimis, sed etiam compellantur atque cogantur facere quod homines volunt; et si corpore et incorporalitate dii a daemonibus distinguuntur, quo modo deos esse existimandum sit solem et lunam et visibilia cetera in caelo, quae corpora esse non dubitat; et si dii sunt, quo modo alii benefici, alii malefici esse dicantur; et quo modo incorporalibus, cum sint corporei, coniungantur. Quaerit etiam veluti dubitans, utrum in divinantibus et quaedam mira facientibus animae sint passiones an aliqui spiritus extrinsecus veniant, per quos haec valeant; et potius venire extrinsecus conicit, eo quod lapidibus et herbis adhibitis et alligent quosdam, et aperiant clausa ostia, vel aliquid eius modi mirabiliter operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddam genus, cui exaudire sit proprium, natura fallax, omniforme, multimodum, simulans deos et daemones et animas defunctorum, et hoc esse quod efficiat haec omnia quae videntur bona esse vel prava; ceterum circa ea, quae vere bona sunt, nihil opitulari, immo vero ista nec nosse, sed et male conciliare et insimulare atque impedire nonnumquam virtutis sedulos sectatores, et plenum esse temeritatis et fastus, gaudere nidoribus, adulationibus capi, et cetera, quae de hoc genere fallacium malignorumque spirituum, qui extrinsecus in animam veniunt humanosque sensus sopitos vigilantesve deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed tam tenuiter suspicatur aut dubitat, ut haec alios asserat opinari 81. Difficile quippe fuit tanto philosopho cunctam diabolicam societatem vel nosse vel fidenter arguere, quam quaelibet anicula christiana nec cunctatur esse, et liberrime detestatur. Nisi forte iste et ipsum, ad quem scribit, Anebontem tamquam talium sacrorum praeclarissimum antistitem et alios talium operum tamquam divinorum et ad deos colendos pertinentium admiratores verecundatur offendere.

...et absurda edisserit.
11. 2. Sequitur tamen et ea velut inquirendo commemorat, quae sobrie considerata tribui non possunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quaerit enim cur tamquam melioribus invocatis quasi peioribus imperetur, ut iniusta praecepta hominis, exsequantur; cur attrectatum re Veneria non exaudiant imprecantem, cum ipsi ad incestos quosque concubitus quoslibet ducere non morentur; cur animantibus suos antistites oportere abstinere denuntient, ne vaporibus profecto corporeis polluantur, ipsi vero et aliis vaporibus illiciantur et nidoribus hostiarum, cumque a cadaveris contactu prohibeatur inspector, plerumque illa cadaveribus celebrentur; quid sit, quod non daemoni vel alicui animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque caelestium homo vitio cuilibet obnoxius intendit minas eosque territat falso, ut eis extorqueat veritatem. Nam et caelum se collidere comminatur et cetera similia homini impossibilia, ut illi dii tamquam insipientissimi pueri falsis et ridiculis comminationibus territi quod imperatur efficiant. Dicit etiam scripsisse Chaeremonem quemdam, talium sacrorum vel potius sacrilegiorum peritum, ea, quae apud Aegyptios sunt celebrata rumoribus vel de Iside vel de Osiri marito eius, maximam vim habere cogendi deos, ut faciant imperata, quando ille, qui carminibus cogit, ea se prodere vel evertere comminatur, ubi se etiam Osiridis membra dissipaturum terribiliter dicit, si facere iussa neglexerint 82. Haec atque huiusmodi vana et insana hominem diis minari, nec quibuslibet, sed ipsis

156

caelestibus et siderea luce fulgentibus, nec sine effectu, sed violenta potestate cogentem atque his terroribus ad facienda quae voluerit perducentem, merito Porphyrius admiratur; immo vero sub specie mirantis et causas rerum talium requirentis dat intellegi illos haec agere spiritus, quorum genus superius sub aliorum opinatione descripsit, non, ut ipse posuit, natura, sed vitio fallaces, qui simulant deos et animas defunctorum, daemones autem non, ut ait ipse, simulant, sed plane sunt. Et quod ei videtur herbis et lapidibus et animantibus et sonis certis quibusdam ac vocibus et figurationibus atque figmentis, quibusdam etiam observatis in caeli conversione motibus siderum fabricari in terra ab hominibus potestates idoneas variis effectibus exsequendis, totum hoc ad eosdem ipsos daemones pertinet ludificatores animarum sibimet subditarum et voluptaria sibi ludibria de hominum erroribus exhibentes. Aut ergo re vera dubitans et inquirens ista Porphyrius ea tamen commemorat, quibus convincantur et redarguantur, nec ad eas potestates, quae nobis ad beatam vitam capessendam favent, sed ad deceptores daemones pertinere monstrentur; aut, ut meliora de philosopho suspicemur, eo modo voluit hominem aegyptium talibus erroribus deditum et aliqua magna se scire opinantem non superba quasi auctoritate doctoris offendere, nec aperte adversantis altercatione turbare, sed quasi quaerentis et discere cupientis humilitate ad ea cogitanda convertere et quam sint contemnenda vel etiam devitanda monstrare. Denique prope ad epistulae finem petit se ab eo doceri, quae sit ad beatitudinem via ex aegyptia sapientia 83. Ceterum illos, quibus conversatio cum diis ad hoc esset, ut ob inveniendum fugitivum vel praedium comparandum, aut propter nuptias vel mercaturam vel quid huius modi mentem divinam inquietarent, frustra eos videri dicit coluisse sapientiam 84; illa etiam ipsa numina, cum quibus conversarentur, etsi de ceteris rebus vera praedicerent, tamen quoniam de beatitudine nihil cautum nec satis idoneum monerent, nec deos illos esse nec benignos daemones, sed aut illum, qui dicitur fallax, aut humanum omne commentum. Patrocinium suscipimus verae religionis (12-32)

Deus immutabilis visibilia signa facit in rerum natura...
12. Verum quia tanta et talia geruntur his artibus, ut universum modum humanae facultatis excedant: quid restat, nisi ut ea, quae mirifice tamquam divinitus praedici vel fieri videntur nec tamen ad unius Dei cultum referuntur, cui simpliciter inhaerere fatentibus quoque Platonicis et per multa testantibus solum beatificum bonum est, malignorum daemonum ludibria et seductoria impedimenta, quae vera pietate cavenda sunt, prudenter intellegantur? Porro autem quaecumque miracula sive per Angelos sive quocumque modo ita divinitus fiunt, ut Dei unius, in quo solo beata vita est, cultum religionemque commendent, ea vere ab eis vel per eos, qui nos secundum veritatem pietatemque diligunt, fieri ipso Deo in illis operante credendum est. Neque enim audiendi sunt, qui Deum invisibilem visibilia miracula operari negant, cum ipse etiam secundum ipsos fecerit mundum, quem certe visibilem negare non possunt. Quidquid igitur mirabile fit in hoc mundo, profecto minus est quam totus hic mundus, id est caelum et terra et omnia quae in eis sunt, quae certe Deus fecit. Sicut autem ipse, qui fecit, ita modus quo fecit occultus est et incomprehensibilis homini. Quamvis itaque miracula visibilium naturarum videndi assiduitate viluerint, tamen, cum ea sapienter intuemur, inusitatissimis rarissimisque maiora sunt. Nam et omni miraculo, quod fit per hominem, maius miraculum est homo. Quapropter Deus, qui fecit visibilia caelum et terram, non dedignatur facere visibilia miracula in caelo vel terra, quibus ad se invisibilem colendum excitet animam adhuc visibilibus deditam; ubi vero et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt quaecumque futura sunt. Nam temporalia movens temporaliter non movetur, nec aliter novit facienda quam facta, nec aliter invocantes exaudit quam invocaturos videt. Nam et cum exaudiunt Angeli eius, ipse in eis exaudit, tamquam in vero nec manu facto templo suo, sicut in hominibus sanctis suis, eiusque temporaliter fiunt iussa aeterna eius lege conspecta 85.

...et in hominum rebus gestis...
13. Nec movere debet, quod, cum sit invisibilis, saepe visibiliter patribus apparuisse memoratur 86. Sicut enim sonus, quo auditur sententia in silentio intellegentiae constituta, non est hoc quod ipsa: ita et species, qua visus est Deus in natura invisibili constitutus, non erat quod ipse. Verum tamen ipse in eadem specie corporali videbatur, sicut illa sententia ipsa in sono vocis auditur; nec illi ignorabant invisibilem Deum in specie corporali, quod ipse non erat, se videre. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temet ipsum, scienter ut videam te 87. Cum igitur oporteret Dei legem in edictis Angelorum terribiliter dari 88, non uni homini paucisve sapientibus, sed universae genti et populo ingenti: coram eodem populo

157

isti autem illum prohibere non audeant: quibus potius sit credendum. qui eius veritate incommutabili perfruuntur immortaliter beati. quidam vero ad se ipsos latria colendos signis mirabilibus excitent. Haec autem lex distributione temporum data est. et hoc ita. ut. unus tamen colendus commendaretur Deus. aeternaliter nec incipit loqui nec desinit 95. quas condidit. sed intellegibiliter. in unius esse Omnipotentis potestate quisquis diffitetur. et quod faciendum modis ineffabilibus audiunt et usque in ista visibilia atque sensibilia perducendum. 16. ut a temporalibus ad aeterna capienda et a visibilibus ad invisibilia surgeretur 91. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et vocum et rerum omnium contestatione praecipitur. non temporaliter. respondeant Platonici. Omnia quippe. non quidem per suam substantiam. in conspectu ipsius populi. incunctanter atque indifficulter efficiunt.. ut dictum est. quod apud illum sincerius audiunt. promissa terrena. respondeant theurgi vel potius periurgi. qua coli unus iubebatur Deus. ubi lex per unum dabatur 89.. in quibus et persona ipsius Dei. quae visibilibus sacramentis celebrarent multi. quod a Iove seu Apolline leges. non corporis aure. quod hodie est et cras in clibanum mittitur. ita sane ut etiam illo tempore. si ullus 158 . quem ad modum dixi et in Actibus Apostolorum legitur 94. . recta eruditio per quosdam articulos temporum tamquam aetatum profecit accessibus... postremo respondeant homines. quantum sufficere divina providentia iudicabat. conspiciente multitudine metuenda et tremenda quae fiebant. a quo facta sunt. ut illi istos coli prohibeant. atque ut sint et bene se habeant.. Deus sic vestit: quanto magis vos. an eis. Dico autem vobis. lex in edictis Angelorum daretur de unius veri Dei cultu. sed spiritaliter. qui hunc omnem cultum uni Deo creatori omnium deberi dicunt eique reddendum vera pietate praecipiunt. sed. qui in sua natura non corporaliter. quae prius haberet. sicut unum ex eis. ubi ait: Considerate lilia agri. ubi forma intellegibilis et incommutabilis simul habens omnia perseverat 92. quae praestare hominibus vel Angeli vel homines possunt. sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum. Sicut autem unius hominis.et suum verbum in Scripturis intellegamus. 14. accepisset 90. modicae fidei? 93 Optime igitur anima humana adhuc terrenis desideriis infirma ea ipsa. ut ita dicam. Quod si faenum agri. De providentia certe Plotinus Platonicus disputat eamque a summo Deo. quae omnia quasi abiecta et velocissime pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat. Cum ergo ad hunc unum quidam Angeli. Non enim populus Israel sic Moysi credidit. quem ad modum suo Lycurgo Lacedaemonii. 1. ita humani generis. quod ad Dei populum pertinet. ministri eius et nuntii. quibus tamen significarentur aeterna. 15. Sic itaque divinae providentiae placuit ordinare temporum cursum. Angeli ministri sunt salutis etiam miraculis. mirabilibus rerum signis et motibus apparebat ad eamdem legem dandam Creatori servire creaturam. insanit.. non sensibiliter. quae temporaliter exoptat bona infima atque terrena vitae huic transitoriae necessaria et prae illius vitae sempiternis beneficiis contemnenda. ad quem contemptu eorum et ab eis aversione perveniat. ne mens humana vel pro ipsis terrenis vitae transitoriae beneficiis cuiquam nisi vero animae Creatori et Domino subderetur.ut suam providentiam nobis edoceat. quo visibilia promittebantur divinitus praemia.magna facta sunt in monte. qui non est quod ipse 97. cuius est intellegibilis atque ineffabilis pulchritudo. cuius et ipsi contemplatione beati sunt et nos futuros esse promittunt? Illa namque visio Dei tantae pulchritudinis visio est et tanto amore dignissima. Ille enim fecit. haec facta sunt. eius indigent.. quae semper corruptibilibus oculis invisibilis permanet. ut ab illius cultu etiam in istorum desiderio non recedat. usque ad haec terrena et ima pertingere flosculorum atque foliorum pulchritudine comprobat. nisi inde formentur.. qui se religionis ritibus coli volunt sibi sacra et sacrificia flagitantes a mortalibus exhiberi. . intellegerent pauci 96. Cum enim lex dabatur populo. respondeant quicumque philosophi. non unius de turba. Quibus igitur angelis de beata et sempiterna vita credendum esse censemus? Utrum eis. sed mentis. ut sine hac quibuslibet aliis bonis praeditum atque abundantem non dubitet Plotinus infelicissimum dicere 98. sed certis indiciis per subiectam Creatori creaturam visibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae vocibus loqueretur. hoc enim sunt omnes illae artes vocabulo digniores. non laborant neque nent. non tamen nisi ab uno Deo exspectare consuescit. quia nec Salomon in tota gloria sua sic amictus est. Hoc Dominus Iesus ibi ostendit.

sed maiestatem illius praedicantes faceret maiora. et ad eum nos pervenire. ut ait Lucanus. qui sacrificia sibi expetunt. Illa quippe miracula deorum gentilium. quale est lunam deponere. castra movebantur. praeponendi eis sunt. de loco in locum migrasse referuntur 99. quod cotem Tarquinius novacula secuit 100. quod Epidaurius serpens Aesculapio naviganti Romam comes adhaesit 101. verum tamen sub divina providentia constitutis et ordinatis monstrosa contingunt. qui non sibi. cui serviunt Angeli boni. finis ipse. Nam cum terram promissionis intrantibus eadem Arca transiret. cuius et ipsi contemplatione beati sunt. cui iubent hi qui et sibi et istis prohibent? Si nec isti nec illi ulla miracula facerent. qui non sibi. quam tempore peregrinationis in heremo cum tabernaculo. quando per sacrificium non sibi..quae nulla sunt in religione gentium. respondeant. haec ergo atque huius modi nequaquam illis. certiora. quorum deorum angeli sunt: etiam sic eis praeponendi sunt illi. quanto minus ea. aqua impleto cribro de Tiberi neque perfluente abstulit controversiam 103. cum debita sacerdotes veneratione portabant. quod similiter appellatum est tabernaculum testimonii 108. qui per illa omnia colebatur. nequaquam ista visibilia miracula facere dignarentur: profecto non sensu corporis. 2. a quo ipsi non recesserunt. alii vero id vetarent. quid horum de fastu superbiae. quae illorum quoque populorum. donec suppositas. quod rationales creati sunt. cum responsa eius et quaedam humanis sensibus darentur signa ex illius Arcae loco. Cum vero Deus id egerit ad commendanda eloquia veritatis suae. cui sacrificari sic iubent. sed eis diis volunt. quid de vera religione descenderet. quaedam vero etsi nonnullis piorum factis videantur opere coaequari. incomparabiliter haec nostra ostendit excellere. sed uni tantum iuberent Deo: satis deberet pietas ipsa discernere. ut non vera eligat quae sectetur. miracula ne infirmis piis illi. alii vero quilibet prohibiti. et praeter voces. propior despumet in herbas 104. qui sibi sacrificari iubent. Si autem angeli. sive tantum terrens sive etiam nocens. falsam religionem facilius persuaderent. quod etiam ipsa lex erat in tabulis conscripta lapideis et in Arca. sed voluntatis eius hinc testimonia perhiberi. magica scilicet vel theurgica! quorum pleraque specie tenus mortalium sensus imaginaria ludificatione decipiunt. qui se nullis talibus indigere et Scripturarum suarum testificatione 105 et eorundem postea sacrificiorum remotione demonstrat. quales sunt inusitati partus animalium et caelo terraque rerum insolita facies. quae dixi. sed ei nos subdere volunt. qui non unum solum ac summum Deum. quae nubes cum moveretur. sed Deo creatori omnium. quae sicut ignis nocte fulgebat. Quo nomine satis significatur non Deum. eo quod sensibus eorum quaedam stupenda monstrarent: quem tandem ita desipere libeat. sed daemones mali. sed tantum praeciperent. ut per istos immortales nuntios non sui fastum. cui serviunt.. quod per diem nubes apparebat. non sibi. in qua unus Deus deorum religione sacrorum iussus est coli. 17. quae vi ac potestate eorum fieri satis evidenter apparet. Illis enim multi tanto minus sacrificiis colendi sunt. ut alicui alteri vetent. inquam. castra ponebantur 109. Porro si. illi autem. ut dixi. qui sacrificia sibi expetunt. quod navim. virtute ac magnitudine conferenda sunt. quas de Troia Aeneas fugiens advexit. tantis hominum boumque conatibus immobilem redditam una muliercula zona alligatam ad suae pudicitiae testimonium movit et traxit 102. sed illi iubent ut sacrificio serviamus. qua simulacrum matris Phrygiae vehebatur. qui non uni sed plurimis sacrificia fieri volunt. cui uni isti sacrificari iubent. quanto magis haec expetunt. sed ea dico. quae procurari atque mitigari daemonicis ritibus fallacissima eorum astutia perhibentur. 159 . quo discernuntur. 16. quae Arca testimonii nuncupata est. qui tales deos coluerunt. alii quidem ut sibi sacrificaretur. an illi uni. cuius nos ipsi sacrificium esse debemus? Quae miracula conscripta sint in Iudaeorum historia. nec boni nec bonorum deorum angeli sunt. legibus iudicata sunt prohibenda atque plectenda. de cuius corruptione quaestio vertebatur.naturae suae sensus. quae commendat historia (non ea dico. Proinde lex Dei. quod virgo Vestalis. ut est quod effigies deorum Penatium. quod magis indicat eorum superba fallacia. quae ex illius Arcae loco edebantur. in Arca erat posita 107. posita. Plus etiam dicam: si tantum hi mirabilibus factis humanas animas permoverent. quae in populo Dei facta legimus. his vero unus commendatur Deus. quae in edictis data est Angelorum 106. ex aliqua parte vivit in eis. sed ratione mentis praeponenda eorum esset auctoritas.. et ubi staret. signumque erat. qui unius Dei deorum angeli sunt. quae intervallis temporum occultis ipsius mundi causis. ubi et ampliora invenit quae miretur? . sed se ipsos sacrificiis coli volunt: quod maius quam unius Dei contra eos eligendum est praesidium. Si ergo Angeli sibi expetunt sacrificium. qui hoc prohibent et uni tantum Deo sacrificari iubent. circumcludi solere vel contineri loco. clariora. eisne sacrificandum sit diis vel angelis. Reddita sunt autem illi legi magni miraculi testimonia praeter ista.. Hinc enim ostendunt quam sincero amore nos diligant. cum eorum nullus huic vetet.

non ut ipse his honoribus sublimetur. ut eorum praesentia sentiatur. subiunxerunt et eas quo vellent ire siverunt. qui ceperant. qui vel ullam esse vim divinam negant vel humana non curare contendunt. non eos suscepimus refellendos. quae condidit. aut quod melius velut meliores dicere visi sunt: Mihi virtus animi mei bonum est 117. unde ceperant. aut. quae non solum in corporibus animalium. infernis sacrificari vetat. sed magna terrendis salubriter erudiendisque mortalibus. quorum et historia gentium testis est. quae prima hostilis occurrit more gentium deos plurimos colens. quod divinam providentiam haec quoque rerum infima atque terrena administrare docuerunt numerosarum testimonio pulchritudinum. At illae sine duce homine atque rectore ad Hebraeos viam pertinaciter gradientes nec revocatae mugitibus esurientium filiorum magnum sacramentum suis cultoribus reportarunt 112. cuius hunc iam decimum librum habemus in manibus. Unde et ipse sacrificium eius factus erat. Non enim se aliter colendos esse persuaserunt nisi mirabilium operum effectibus. De fine boni namque inter philosophos quaeritur. terrestribus. cui res ipsas in corde quas significamus offerimus: ita sacrificantes non alteri visibile sacrificium offerendum esse noverimus quam illi. apertissime vetant. Qui autem putant haec visibilia sacrificia diis aliis congruere. quod nobis. nullo ariete percussi 111. reddiderunt. sed de se ipso verissimum largitorem. septiens eadem Arca circumacta muri repente ceciderunt. illi vero tamquam invisibili invisibilia et maiora maiori meliorique meliora. Putaverunt quidam deferendum Angelis 160 . et in eius ineffabilem incorporeumque complexum sancto desiderio ferebatur. cuius igne intellegibili correptus ardebat. et cum ad homines ita mittuntur. 18. quibus tanto maior debetur fides. Quocirca sicut orantes atque laudantes ad eum dirigimus significantes voces. Tunc nobis favent nobisque congaudent atque ad hoc ipsum nos pro suis viribus adiuvant Angeli quique Virtutesque superiores et ipsa bonitate ac pietate potentiores. excitemur. sed: Mihi. quod honestius putant. potest etiam dicere nec deos ullos curare mortalia. etiam hic vim divinam explorare cupientes. Post haec etiam cum iam in terra promissionis essent et eadem Arca propter eorum peccata fuisset ab hostibus capta. Hoc eum docuerat. cui supplicabant. ad quod adipiscendum omnia officia referenda sunt 115. aut insigniri purpura et sceptro vel diademate excellere. verum in herbis etiam faenoque gignuntur: quanto evidentius haec attestantur divinitati. qui nostro Deo conditori sanctae et gloriosissimae civitatis deos suos praeferunt. cur illis Litteris nolint credere ista facta esse. quarum dii se ostentare mirabiles potius quam utiles ostendere potuerunt. Si enim philosophi praecipueque Platonici rectius ceteris sapuisse laudantur. qui solus diligens et dilectus beatos facit eorumque sacrificiorum tempora imperata praefiniens eaque per meliorem sacerdotem in melius mutanda praedicens non ista se appetere. Haec atque huius modi Deo parva sunt. hi. si de his rebus negat omnino ullis litteris esse credendum. honorifice collocarunt abeuntesque clauserunt. uni Deo tantum iubens. cui uni soli sacrificandum esse praecipiunt? Etiam visibile sacrificium uni Deo offertur. Porro autem si multorum deorum cultores (qualescumque deos suos esse arbitrentur) ab eis facta esse miracula vel civilium rerum historiae vel libris magicis sive. quae omnibus caelestibus. inquit. 19. Nec dixit iste: Mihi autem divitiis abundare bonum est. qualia sunt purae mentis et bonae voluntatis officia 119: profecto nesciunt haec ita signa esse illorum. quae ad horam praedicationis eius fiunt. sed per haec alia potiora significare testatur. Deinde civitatis.. in templo eam dei sui. sicut verba sonantia signa sunt rerum. Deinde ipsi prodigiis acti deformiusque puniti Arcam divini testimonii populo. Eius enim Propheta veracissimus ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 114.quae veritate et religione honestantur. An dicet aliquis ista falsa esse miracula nec fuisse facta. quem prae ceteris colebant. sed mendaciter scripta? Quisquis hoc dicit. cui uni tantummodo sacrificandum sancti quoque Angeli eius miraculorum etiam contestatione monuerunt 118. non libenter accipiunt. Si autem illis haec exhibere voluerimus. bonum est. Sunt exempla in Litteris sanctis. sicut paulo ante commemoravi 113. cuius in cordibus nostris invisibile sacrificium nos ipsi esse debemus. ubi ea religio commendatur. sed eos. a quibus vitulos sugentes abstraxerant. apertoque postridie simulacrum. quod nonnulli etiam philosophorum dicere non erubuerunt: Mihi voluptas corporis bonum est 116. invenerunt collapsum deformiterque confractum. . theurgicis credunt: quid causae est. Unde hoc opere nostro.Iordanes fluvius ex parte superiore subsistens et ex inferiore decurrens et ipsi et populo siccum praebuit transeundi locum 110. quanto super omnes est magnus.. non illi. sed ut nos ad eum colendum eique cohaerendum igne amoris eius accensi. adhaerere Deo bonum est. Ipsa autem redditio qualis fuit! imposuerunt eam plaustro eique iuvencas. nulla manu oppugnati. nescientes eum ipsum esse etiam mundi huius visibilis et mutabilis invisibilem et incommutabilem conditorem et vitae beatae non de his.

Nam Paulus et Barnabas in Lycaonia facto quodam miraculo sanitatis putati sunt dii. sed virtutibus divinis Heram superant. ipsi sibi poterant exhibere. hoc est aerias potestates piorum virtutibus invidentes. sed supplicantis animo delectantur. ipsum Aenean admoneat Helenus quasi consilio religioso et dicat: Iunoni cane vota libens. omnesque temptationes adversitatis eius vincunt orando non ipsam. dum sacrificatur cuipiam praeter illum. usus ecclesiastici sermonis admitteret. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt. quod a se humili pietate removentes eis in quem crederent annuntiaverunt Deum 121. Cuius rei sacramentum cotidianum esse voluit Ecclesiae sacrificium. dominamque potentem Supplicibus supera donis 131. Commodius quippe Scipio Africanus est cognominatus. quidquid putatur significare. Huius veri sacrificii multiplicia variaque signa erant sacrificia prisca sanctorum.honorem vel adorando vel sacrificando. Vera pietate homines Dei aeriam potestatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt 133. cui decepto subiectoque dominentur. Non enim re vera. quanto fortius adversus impietatis peccatum et usque ad sanguinem certant 128. verum etiam ab invitis persequendo violenter extorqueant. sed etiam utilis invenitur Ecclesiae. Homo Christus unum sacrificium etiam in figura. cum quo et unus Deus est. ne vel hac occasione quisquam existimaret cuilibet sacrificandum esse creaturae. qui debetur Deo. ne sit homo illius sacrificium. ipse offerens. Iunonem. in quantum formam servi accipiens 123 mediator effectus est Dei et hominum. dicit bonum deum vel genium non venire in hominem. et si amplius vellent. et eorum sunt admonitione prohibiti iussique hoc ei deferre. cum in forma Dei sacrificium cum Patre sumat. non placando. sed 161 . id est aerias vincerent potestates et in eis ipsam. sed quod eosdem daemones. tamquam verbis multis res una diceretur. Hos multo elegantius. ut ait Porphyrius et nonnulli putant. cui uni fas esse noverunt 120. 20. se ipsam per ipsum discit offerre 125. quamvis non ex sua sententia. 22. Qui ergo divinitatem sibi arrogant spiritus. tamen in forma servi sacrificium maluit esse quam sumere. et ideo nescio quis filius eius secundum Graecorum fabulas Heros fuerit nuncupatus. nisi eis placata dent locum. Copiam vero nidorum magnam habent undique. nostri martyres vincunt. heroes nostri supplicibus donis. In Christo mediatore purgatio et vita aeterna sunt. quando quidem mala impediunt adiutoria bonorum. ut sine fastidio multum commendaretur 126. quae cum ipsius capitis corpus sit. nisi malus fuerit ante placatus 132. Moderatis autem praefinitisque temporibus etiam potestas permissa daemonibus. Ex qua opinione Porphyrius. ut dixi. ut. quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum. non sic Iunonem. 21. non solum perniciosa non est. Non omnino. quod aer Iunoni deputetur. nocere autem mala possunt. Hoc enim nomen a Iunone dicitur tractum. malisque nolentibus bona prodesse non possunt. Sed a contrario martyres nostri heroes nuncuparentur. Sed rursus ei succumbit infeliciter ceditque Vergilius. non quo eis esset cum daemonibus in aere societas. sed divinis honoribus gaudent 122. hoc videlicet veluti mysticum significante fabula. cum apud eum illa dicat: Vincor ab Aenea 130. quod virtute Africam vicerit. ut parcerent. Huic summo veroque sacrificio cuncta sacrificia falsa cesserunt. quam si hostes donis placasset. cadaverinis nidoribus. Imitati sunt Angelos sanctos etiam sancti homines Dei. Non est ista verae veraciterque sanctae religionis via. tamquam fortiora sint apud eos numina mala quam bona. eisque Lycaonii victimas immolare voluerunt. Per hoc et sacerdos est. si dici usitate posset. quod Graece Iuno appellatur. quae non usquequaque inconvenienter a poetis inducitur inimica virtutibus et caelum petentibus viris fortibus invida. intercludentes iter ad Deum verum. ubi volunt cum daemonibus heroas habitare 129. Martyres heroes sunt nostri. si. quos civitas Dei tanto clariores et honoratiores cives habet. nisi quia vero Deo deberi sciunt. ut martyrum numerus impleatur 127. si ecclesiastica loquendi consuetudo pateretur. non cuiuslibet corporis fumo. cum hoc unum per multa figuraretur. ut hominibus quos possident excitatis inimicitias adversus Dei civitatem tyrannice exerceant sibique sacrificia non solum ab offerentibus sumant et a volentibus expetant. non sibi valentibus resistere bonis. nostros heroas vocaremus. Unde verus ille Mediator. sed ex aliorum. homo Christus Iesus 124. ipse et oblatio.

quia et mortuus est. Principium ergo suscepta anima et carne et animam credentium mundat et carnem. cum hi qui non intellexerunt offensi recederent dicentes: Durus est hic sermo. Quae autem dicat esse principia tamquam Platonicus. ut hinc ostenderetur nullorum deorum teletis hominem posse purgari. Hac Dei gratia. An doceat Porphyrius principiis nos purgari. illius est nobis bonitate concessa. sed Verbum per quod facta sunt omnia 143. noluit intellegere Dominum Christum esse principium. Verum itaque dictum est non purgari hominem nisi principio. quam tamen pro nobis sine peccato ipse persolvit. qui hominem assumpsit egitque sine peccato. cum de Deo loquimur. quam propter sacrificium nostrae purgationis assumpsit 141. nisi ab eo mundaremur atque sanaremur per hoc quod eramus et 162 . quam sua ille humilitate deiecit verus benignusque Mediator. ut potuit sive ut voluit. Sed subditus Porphyrius invidis potestatibus. quos inter caelestes deos praecipuos habent? Denique eodem dicit oraculo expressum principia posse purgare. impiam gignat opinionem. Cuius enim teletae purgant. et eas libere redarguere formidabat. Hunc ille Platonicus non cognovit esse principium. Liberis enim verbis loquuntur philosophi. etiam singulum quemque Deum esse fateamur. sed per Verbum a quo suscepta est. non carnis substantiam vel naturam. vel de Patre vel de Filio vel de Spiritu Sancto. Quod utique carnales. quamvis quem alium dicat horum medium. Nobis autem ad certam regulam loqui fas est. Dicit enim Deum Patrem et Deum Filium. qui est et Pater et Filius 140. pro iustitia perferendam. Si enim tertiam. non postponit. id est Patris et Filii medium. non per nostram potentiam. ne verborum licentia etiam de rebus. Propterea ergo nobis per Mediatorem praestita est gratia. quamvis de unoquoque loquentes. infirmi. nam cognosceret purgatorium. nec ipsam mortem. 23. et non pro peccato. Postponit quippe Plotinus animae naturam paterno intellectui 139. quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi. ne forte. hominem Christum Iesum 134. Multum autem nobis in hac carne tribueremus. et Patris et Filii Spiritum Sanctum nec Patrem esse nec Filium. sed interponit. nec dicamus tamen quod haeretici Sabelliani. nisi usque ad eius depositionem sub venia viveremus. magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens. ut polluti carne peccati carnis peccati similitudine mundaremur 135. de Spiritu autem Sancto aut nihil aut non aperte aliquid dicit. Eum quippe in ipsa carne contempsit. ut in ipso sacerdote ac sacrificio fieret remissio peccatorum. non intellego. sed potius. per indulgentiam illius. et eumdem Spiritum Sanctum. caro autem non prodest quicquam 145. peccatis obnoxii et ignorantiae tenebris obvoluti nequaquam percipere possemus. nec Patris tantum nec Filii tantum. cum dictum esset non purgare teletas solis et lunae. quamvis pluraliter apud eos sint dicta principia. Nam de carne sua manducanda mystice loquens. Ideo quaerentibus Iudaeis quis esset respondit se esse principium 146. Non enim nisi peccatis homines separantur a Deo. de quibus et erubescebat. Non enim aliquem vincit aut subiugat nisi societate peccati. quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius extulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium velut immortales mortalibus promiserunt. Bonus itaque verusque Mediator ostendit peccatum esse malum. novimus. quae dicitur nostra. eumdem esse Patrem. Dicit etiam Porphyrius divinis oraculis fuisse responsum nos non purgari lunae teletis atque solis. Christi incarnatione atque humilitate purgamur. Non ergo caro per se ipsa mundat. in ea se ostendens mortalitate mortalibus. qua in nos ostendit magnam misericordiam suam 136. sed utriusque Spiritum dicimus. quia et ipsa quantulacumque virtus.Deum suum adversus ipsam. non utique diceret horum medium. quorum in hac vita non fit nostra virtute. Et nimirum hoc dixit. alicuius alterius dei de turba valere ad purgandum teletae crederentur. quem graece appellat paternum intellectum vel paternam mentem 137. ubi de tribus principalibus substantiis disputat 138. et post hanc vitam per ipsam speciem incommutabilis veritatis ad perfectionem plenissimam perducemur. Ideo enim solvere potuit moriendo peccata. quis eum potest audire? Respondit manentibus ceteris: Spiritus est qui vivificat. et Filium Patris Filium. Neque enim caro principium est aut anima humana. quae his significantur. cum Verbum caro factum est et habitavit in nobis 144. sed Patrem esse Filii Patrem. sicut nec duos deos vel tres nobis licitum est dicere. animae naturam etiam iste vellet intellegi. sed divina miseratione purgatio. In eius ergo nomine vincitur. et morte deponi et in melius resurrectione mutari 142. peccando esse vitandam. nec in rebus ad intellegendum difficillimis offensionem religiosarum aurium pertimescunt. 24. per quem facta peccatorum purgatione reconciliamur Deo. Nos itaque ita non dicimus duo vel tria principia. si facultas datur. si lunae solisque non purgant. et in hac vita per fidem regimur. qui est et Filius. iste autem cum dicit medium. id est per Mediatorem Dei et hominum. cuius incarnatione purgamur. quod nos Sanctum Spiritum. quamvis esset poena peccati. sicut Plotinus.

et ego semper tecum 153. 25. quam de illo exspectabat. Propter carnales enim terrenasque promissiones. non per plurima fornicari. donec intraret in sanctuarium Dei et intellegeret in novissima eorum. qui felices videbantur erranti. plus adiuvant. haec unum Deum novit et colit. Nam et Prophetae tunc erant. qui nobis non invident (neque enim si inviderent. essent beati). quia. sed potius nos diligunt. non aliquid ab eo. nec eis sacrificemus. Unde cum dixisset: Ponere in Deo spem meam. cum eas impiis abundare perspiceret.non eramus. non subiecit: Deus cordis et carnis meae. fragilem et quodam modo luteam felicitatem a suo Deo quaesivit in terra. Et quoniam in hac terra vel in civitate terrena magni sibi videbantur: Domine. et a te quid volui super terram? 155 Reprehendit se ipsum iusteque sibi displicuit. in cuius potestate sunt omnia. et simus nos quoque pro modulo nostro angeli Dei. cum tam magnum bonum haberet in caelo (quod post intellexit). qua et unus Deus coli iubebatur et hic Mediator venturus promittebatur 148. seque in rei huius inquisitione laborasse. inquit. tamquam ad sinistram cuncta illa pertineant. Deus. fuisse deiectos et defecisse ac perisse propter iniquitates suas 151. Deus cordis mei 156. quod liberandum est. propter quod Vetus dicitur Testamentum 149. In hac autem spe nunc constituti agamus quod sequitur. quod inter multa. per quos. non longe ire. satis est declarata distinctio. non solum antequam lex populo Hebraeo daretur (neque enim eis praedicator Deus vel Angeli defuerunt). Velut pecus dixit utique "non intellegens". cuius tam magnam divinamque sententiam de boni humani fine paulo ante commemoravi: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 150. plus nobis favent. cum totum. quod enim videt quis. cor meum et caro mea. annuntiantes eius voluntatem et gloriam gratiamque laudantes. in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges 152. quibus eos cum abundare cernerem. sed Deus cordis mei. peribunt. Tamen ego semper tecum. putavi me incassum tibi servisse. quae intus sunt. propter quod et cetera de eodem psalmo dicenda visa sunt: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 162. quamvis in figuris rerum spiritalium habere videretur promissa carnalia. Quaedam vera sunt in Porphyrii doctrina de angelis. item in alio: Defecit in salutare tuum anima mea 158. totumque illud culmen temporalis felicitatis ita eis factum tamquam somnium evigilantis. Partem deinde suam dicit ipsum Deum. ipse illi placuerit eligendus. Defecit. in caelo. Haec est mediatio. Adhaerere autem Deo tunc perfectum erit. Nullo itaque dubitante. inquit. non peccatrix erat. tamquam frustra Deo ipse servisset. et pars mea Deus in saecula 160. quod sequitur: Ponere in Deo spem meam. contemptores eius florere perspiceret. qui tibi servire noluissent. Quia ecce. id est nuntii eius. omnes laudes tuas in portis filiae Sion 164. in illius autem incarnatione natura humana erat. Quid enim mihi est. omnes immortales beati. in quorum edictis et lex dabatur. rem transitoriam. sed iusti non eramus 147. Ac per hoc sequitur: Tenuisti manum dexterae meae. ut et nos cum ipsis beati simus. Per cor quippe caro mundatur. Patrem et Filium et Spiritum Sanctum. et cum gloria assumpsisti me 154. sicut per Angelos. sed ipsum. sed cum eis et illorum et nostrum Deum. quando unum Deum cum illis colimus. quae mihi cum impiis non possunt esse communia. ut annuntiem. per patientiam exspectamus 163. et ex illorum numero erat. fuerit liberatum. defectu utique bono ab inferioribus ad superna. Huius sacramenti fide etiam iusti antiqui mundari pie vivendo potuerunt. inquit. inquit. Tunc eos intellexit in eo. id est de corde et carne deficiente. perdidisti omnem. qui nos ad eius societatem invitaverunt civesque suos in illa esse voluerunt. sed ipsius quoque legis temporibus. in voluntate tua deduxisti me. hoc est semen dispositum per Angelos. unde in alio psalmo dicitur: Desiderat et deficit anima mea in atria Domini 157. Quid huic tamen utile fuerit etiam ipsa terrena non nisi ab uno vero Deo quaerere. cum ea felicitate. sed iusta. et quae foris sunt munda erunt 159. qui se repente invenit suis quae somniabat fallacibus gaudiis destitutum. quae ab hominibus eliguntur. Unde sequitur illud. qui haec deposita maligna obstinatione considerat. quod se extulerunt. Tamen cum de utroque dixisset. Unde dicit Dominus: Mundate. hoc est. quibus non placet ut eos colamus tamquam nostros deos. Nunc vero fit illud. An quandoque psalmista anceps sit inter utramque vitam. qui multorum deorum vult esse prostibulum. non est spes. eadem promissio praedicata est. Spes enim quae videtur. qui fornicatur abs te 161. In quo plane psalmo duorum Testamentorum. Si autem quod non videmus speramus. Eramus enim homines. quam si eos ipsos per sacrificia coleremus. Haec est gloriosissima civitas Dei. quia etiam in talium rerum desiderio deos alios non quaesivi. volentem cur ita esset apprehendere. quando et illi haec haberent. 163 . Ea quippe a te desiderare debui. sicut dicit. qui longe se faciunt a te. inquit. quae dicuntur Vetus et Novum. quid et sperat? Ait Apostolus. dicit pedes suos paene fuisse commotos et effusos in lapsum propemodum gressus suos. inquit. satis ostendit ubi ait: Velut pecus factus sum apud te. hanc Angeli sancti annuntiaverunt. sed cum ipsis sacrificium simus Deo. cordis mei. quam manus lapsis iacentibusque porrecta est. quae abundare apud impios cum vidisset paene collapsus est.

sed volens nolensque confessus est. ut hanc veluti mercedem reddas magistris tuis. et altitudinem eius profunditatemque declarent. sed super aerias plagas inter deos aetherios habitabunt 169. sibi exhiberi volunt. Nam ista utcumque sapiebat sed contra multorum deorum cultum non libere defendebat 165. sive visibiles. scelerum tamen manere vestigia. Et angelos quippe alios esse dixit. vel te fingis fortasse nescire. qui non voluntatem Patris annuntiant? Nempe illi sunt. Quem tu quoque utinam cognovisses eique te potius quam vel tuae virtuti. solem ac lunam et cetera ibidem lumina. quorum praedicator et angelus factus es. Ad quod bonum percipiendum etiam nobis sincera benignitate oportet ut faveant. etsi non scelera. ut videlicet quicumque a philosophiae virtute remoti sunt. ad ista seducis. alios autem. a quibus curiositate deceptus ista perniciosa et insana pro magno beneficio didicisti 167? Audes istam invidam non potentiam. a peccatorum peste sanaret. quod eos. ut totum. de quo etiam poeta nobilissimus poetice quidem. Non audit ista hominum multitudo. ubi ait: Ultima Cumaei venit iam carminis aetas 171. ut dicis. quae tibi tamquam superiorum capaci esse inutilia confiteris. Ea quippe dixit. Quid adhuc trepidas. quae Patris sunt. fragilis et infirma est. si ad ipsum referas. de quo iste versus expressus est. ab omni labe istarum perturbationum quanta potuit disputatione secrevit! tu autem hoc didicisti non a Platone. quia in alterius adumbrata persona. promiserunt. 27. Propterea quippe totum hominem sine peccato ille suscepit. incomparabiliter maior est multitudo. quos sacris precibus invidus alligavit. et quoniam istorum. quae humana. procul dubio neque per ullam significantem figuram. quae etiam multum proficientium in virtute iustitiae possunt propter huius vitae infirmitatem. a quibus longe diversa est pietas subditorum Deo nec aliunde quam illi cohaerendo beatorum. quos conspicuos lucere cernebat.26. deos tamen caeli superiores ad aetheria spatia pertinentes. qui tantummodo daemones a luna et infra ordinatos agitari morbis passionum mentisque turbelis honorans eos quidem. Non itaque debemus metuere. quantum mihi videtur. ab eis angelis. ut possent dii vestri theurgis pronuntiare divina. quae non nisi ab illo Salvatore sanantur. Hoc enim tibi immundissimi daemones. quae ardua nimis atque paucorum est. Nam utique non hoc a se ipso se dixisse Vergilius in Eclogae ipsius quarto ferme versu indicat. deos aetherios se esse fingentes. quam ad scholas Platonicas venire cogantur. qui in terris ea. quos philosophari piget. quem vestra. ne immortales et beatos uni Deo subditos non eis sacrificando offendamus. quibus divinis te tamen per intellectualem vitam facis altiorem. vel perniciosissimae curiositati sanandum tutius commisisses. sive invisibiles. neque per ipsam rem. ne praestarent animae purgationem. te auctore theurgos homines. vel ipsa quoque sidera his opprobriis infamare? Incongrue et mysterice Porphyrius dicit de theurgica purgatione. Quanto humanius et tolerabilius consectaneus tuus Platonicus Apuleius erravit 168. qui ad theurgos homines nescio qua deducti arte descendunt. qui deorsum descendentes hominibus theurgicis divina pronuntient. quod tu fateris. sed aliis eas tamen importas. inquirant. cui et ipsi adhaerendo beati sunt. Num igitur hos angelos. amicis suis theurgis erubescebat Porphyrius. ut in aetherias vel empyrias mundi sublimitates et firmamenta caelestia extolleres vitia humana. quae sacramentis significatur. veraciter tamen. Theurgi vero illi vel potius daemones deorum speciem figurasque fingentes inquinant potius quam purgant humanum spiritum falsitate 164 . qui philosophari non possunt. et non dicam dominam. In illo enim habent misericordissimam purgationem et mentis et spiritus et corporis sui. dixit: Te duce. nec a bono. sed eum annuntient sub quo eis in pace sociemur. ut tu ipse scribis. Daemonum est haec arrogantia superborum atque miserorum. Irrita perpetua solvent formidine terras 170. verum saltem in anima spiritali purgentur. sed a Chaldaeis magistris. oracula sanctum immortalemque confessa sunt. quod in anima spiritali theurgica arte purgati ad Patrem quidem non redeunt. ut dicas pronuntiare divina? Quae tandem divina pronuntiant. Quid adhuc eos honoras. ut tibi videlicet tamquam philosopho theurgicae artis purgationes nequaquam necessariae videantur. o philosophe. adversus potestates et veris virtutibus et veri Dei muneribus invidas habere liberam vocem? Iam distinxisti angelos. quos putabat. quo constat homo. ancillam potius invidorum isto aere transcenso levare in caelum et inter deos vestros etiam sidereos collocare. purgare cupiente ab illis vinculis solvi et suae potestati reddi potuerunt. sed pestilentiam. quorum ministerium est declarare voluntatem Patris. Adhuc dubitas haec maligna esse daemonia. Quod enim non nisi uni vero Deo deberi sciunt. qui Patris annuntiant voluntatem. cuius nobis annuntiant voluntatem? Unde optime admonet etiam ipse Platonicus imitandos eos potius quam invocandos 166. propter quos a daemonum dominatu liberandos Christus advenit. plures ad secretos et illicitos magistros tuos. sed. unde hoc a Cumaea Sibylla dictum esse incunctanter apparet. dum non vis theurgos offendere. neque sibi arrogent quo eis subiciamur. Nescio quo modo. a quibus non quidem in anima intellectuali. credendum est velle nos subdi nisi ei. si qua manent sceleris vestigia nostri. Non enim te decepisset.

etsi acie caligante. excelsam videlicet sapientiam spretis atque abiectis infimis idoneus de superioribus carpere 174.. Mittis ergo homines in errorem certissimum. sed incarnationem incommutabilis filii Dei. quod metuendam dicis hanc artem vel legum periculis vel ipsius actionis. O si cognovisses Dei gratiam per Iesum Christum Dominum nostrum ipsamque eius incarnationem. non vultis agnoscere. Ignorantiam certe et propter eam multa vitia per nullas teletas purgari dicis. Hoc quasi stultum et infirmum tamquam sua virtute sapientes fortesque contemnunt. quam tali arte purgari posse asseris. Uteris etiam hoc verbo apertius. Ubi. et more vestro appellas tres deos 178. cum virtutis et sapientiae profitearis amatorem. procul dubio Dei gratiam. qua hominis animam corpusque suscepit. Non enim suam in eis perdit et reprobat. etsi verbis indisciplinatis utimini. immortalem tamen aeternamque non posse hac arte fieri confiteris. mittis homines ad theurgos. mirantibus tamen stupentibusque concurrit 172. Christum Dei virtutem et Dei sapientiam 173 cognovisses nec ab eius saluberrima humilitate tumore inflatus vanae scientiae resiluisses. quod teletae non post mortem elevant animam. Sed quid faciam? Scio me frustra loqui mortuo. Atque utinam hoc saltem abs te miseri audiant et inde. Quid prodest quia negare non potuisti errare homines theurgica disciplina et quam plurimos fallere per caecam insipientemque sententiam atque esse certissimum errorem agendo et supplicando ad principes angelosque decurrere. Hunc autem Christum esse non credis. nos autem.. contemnis enim eum propter corpus ex femina acceptum et propter crucis opprobrium. venire possimus. nisi ut talium quoque rerum quasi peritus appareas et placeas illicitarum artium curiosis. ut iam nec eidem ipsi. non superbe iactantes falsam beatitudinem suam. Non enim dicis: paucis placuit. ut ad illa. 1. placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes. aut metu premerent aut simili invidentia denegarent.phantasmatum et deceptoria vanarum ludificatione formarum. Quoniam quidem Iudaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt. 28. Aliquando etiam dicis. quam si vere ac fideliter amasses. et ipsam spiritalem. secundum intellectum tamen viventibus omne quod deest providentia Dei et gratia post hanc vitam posse compleri 180. qua salvamur. vel ad eas facias ipse curiosos.et ad gratiam quam platonici despiciunt. quoniam stultum Dei sapientius est hominibus. non hominis sufficientiam confiteris. neque hoc tantum malum te pudet. sed quantum ad te attinet. quo nitendum sit. etsi de longinquo. id est paternam mentem sive intellectum.. praedicamus Christum crucifixum. quod praestaturi videbantur. Confiteris tamen etiam spiritalem animam sine theurgicis artibus et sine teletis. et infirmum Dei fortius est hominibus 176.. dicis posse purgari. summum esse exemplum gratiae videre potuisses. quem putamus te dicere Spiritum Sanctum 177. Sed bene. videtis tamen qualitercumque et quasi per quaedam tenuis imaginationis umbracula. Sufficit quod purgatione theurgica neque intellectualem animam. ne illic absorbeantur. inquit. quasi ne operam perdidisse videaris ista discendo. quibus frustra discendis elaborasti. Itaque videtis utcumque. . ut per eos anima spiritalis purgetur illorum. gentibus autem stultitiam. Sed haec est gratia. qui non habent ipsius. ipsis vero vocatis Iudaeis et Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. et rursum. Quo modo enim purgent hominis spiritum. ad nihil aliud. patriam in qua manendum est. Praedicas Patrem et eius Filium. quem vocas paternum intellectum seu mentem. unde ad eum mundus vobis quidem stomachantibus. quantum existimo. qui paternae est conscius voluntatis. At ille implet. Christus autem vitam promittit aeternam. aliquid post huius vitae finem prodesse videantur. vel: pauci voluerunt. Iudaeis quidem scandalum. quod prophetae sancti de illo veraciter praedixerunt: Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo 175. id est nostrae animae partem mente inferiorem. Confiteris tamen gratiam.. abscedant aut eo penitus non accedant. sed quam sibi arrogant. sed cum dicis esse concessum. quando quidem ad Deum per virtutem intellegentiae pervenire paucis dicis esse concessum. 29.. et horum medium. quam ipse donavit. sed per solum . ubi Platonis sententiam 179 sequens nec ipse dubitas in hac vita hominem nullo modo ad perfectionem sapientiae pervenire. quae credimus vel ex quantulacumque parte intellegimus. Unde commemorato isto prophetico testimonio sequitur et dicit Apostolus: Ubi sapiens? Ubi scriba? Ubi conquisitor huius saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi? Nam quoniam in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum. sed humiliter potius veram miseriam confitentes. posse continentiae virtute purgari. qui immundum habent proprium? Alioquin nullo modo carminibus invidi hominis ligarentur ipsumque inane beneficium. hoc est mentem nostram. qui non secundum intellectualem animam vivunt? Christus omnes vocat ad salutem. quam spiritalem vocas. 165 . quae sanat infirmos. sed viam qua eundum est non tenetis. et tamen versas haec multis modis et repetis.

immo potius ad pietatem suscipiendam debet adducere. Quid enim incredibile dicitur. fieri posse dicatis. quam ut ipse unicus Dei Filius in se incommutabiliter manens indueretur hominem et Spiritum dilectionis suae daret hominibus homine medio. quas non debuisti discere. natura ipsa nostra teste cognoscimus. cum vobis fides christiana suadetur. solebamus audire. quod iterum dico: Christus est humilis. Sed qualiacumque sint. aureis litteris conscribendum et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat..etsi Plato doceat. quae cervici vestrae difficillime persuaderi potest.quantum autem ad eos. ut beata sit anima. impedientia praedicentur vosque etiam dicatis esse in caelestibus immortalia corpora immortaliter beatorum: quid est quod. humilitate opus erat. potest aliquanto scrupulosius inter Christianarum Scripturarum doctissimos disputari 184. quod factum est. Christiani esse nolitis. Sed huic veritati ut possetis adquiescere. Non enim hoc faciunt ut erigantur. 2. tamen spiritum spiritui. cum dicitur Deus assumpsisse humanam animam et corpus? Vos certe tantum tribuitis animae intellectuali. quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis 187. quod vultis esse etiam sempiternum. etsi mutabile incommutabili. quod mirabilis mirabiliter natus est. peritia haec esse animalia beatissima perhibetis et cum his corporibus sempiterna 183. incorporeum incorporeo. cui nomen est secundum Iohannem. et Verbum erat apud Deum. quid. qui piscatorem suo Spiritu docuit sapere ac dicere: In principio erat Verbum.. quid disputare aut docere soleatis? Quid causae est. diligunt. et vita erat lux hominum. ut fidem christianam quasi rationabiliter fugere videamini. qua in Deo figitur. qui tam longe erat immortalis a mortalibus incommutabilis a commutabilibus. ut anima possit beata permanere cum Deo? 181 Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit. cum incorruptibilia prorsus et immortalia nihiloque animae contemplationem. . qua sanari poterant. facilius quippe in fidem recipiendum est. praesertim cum de anima mundi huius visibilis et tam ingentis corporeae molis cum illo tam incredibilia sapiatis. 30. et lux in tenebris lucet. ut beati simus. quod vobiscum omnes homines et conspicere non cunctantur et dicere.. fortasse non frustra. Quod nisi usitatissimum esset. inquam. Quid ergo est. ut putatis. quas vos ipsi oppugnatis.. et tenebrae eam non comprehenderunt 185. Quid ergo incredibile est. Pudet videlicet doctos homines ex discipulis Platonis fieri discipulos Christi. Et quia naturaliter indidit nobis. hoc profecto esset incredibilius. An vero quod ipsum corpus morte depositum et in melius resurrectione mutatum iam incorruptibile neque mortale in superna subvexit. Quo modo ergo nec umquam solvetur a corpore. quem Dei Filium confitemini. nec umquam carebit beatitudine. nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina. tam crebro praecipere omne corpus esse fugiendum. quae anima utique humana est. etsi humanum divino. qua ad illum ab hominibus veniretur. ut eam consubstantialem paternae illi menti. In ipso vita erat. quod. Quod initium sancti Evangelii.. corpus est omne fugiendum? Solem quoque istum et cetera sidera non solum in libris vestris corpora esse fatemini. Platone quippe auctore 182 animal esse dicitis mundum et animal beatissimum. si. sed ut cadendo gravius affligantur. praesertim vobis qui talia sapitis. Si post Platonem aliquid emendare existimatur indignum. Sed ideo viluit superbis Deus ille magister. et talia futura. verum etiam altiore. ut nobis tribueret quod amamus. ut homo totus et plenus sit. ut parum sit miseris quod aegrotant.cum incarnationem et resurrectionem despiciant. hoc fortasse credere recusatis intuentes Porphyrium in his ipsis libris. erubescant. ut beati immortalesque esse cupiamus. iustus ab impiis beatus a miseris. cur ipse Porphyrius nonnulla et non parva emendavit? Nam Platonem animas hominum post mortem revolvi usque ad corpora 166 . qui postea Mediolanensis Ecclesiae praesedit episcopus 186. nisi quia illud est. sicut a sancto sene Simpliciano. et sine ipso factum est nihil. revolvi animas ad bestias. . quibus ad hoc credendum vos ipsos admonere debeatis. et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. 29. perpetiendo docuit contemnere quod timemus. ex quibus multa posui. obnitente quidem Porphyrio. An forte vos offendit inusitatus corporis partus ex virgine? Neque hoc debet offendere. Omnia per ipsum facta sunt. aut ignorare vos fingitis. Gratia Dei non potuit gratius commendari. quae in usu habetis. futura tamen sempiterna minime dubitamus. vobis incredibile dicitur. quidam Platonicus. si aliqua una intellectualis anima modo quodam ineffabili et singulari pro multorum salute suscepta est? Corpus vero animae cohaerere. cur propter opiniones vestras. quale sua resurrectione Christus demonstravit exemplum. quam corpus incorporeo cohaerere. omne corpus fugiendum esse opinamini. nisi quia Christus humiliter venit et vos superbi estis? Qualia sanctorum corpora in resurrectione futura sint. tunc obliviscimini. manens beatus suscipiensque mortalem.. qui te magnipendunt et te vel qualicumque amore sapientiae vel curiositate artium. quos De regressu animae scripsit. aut ut verbis utar. vos superbi? An forte corrigi pudet? Et hoc vitium nonnisi superborum est. quos potius in tua compellatione alloquor.

Merito displicuit hoc Porphyrio quoniam re vera credere stultum est 193 ex illa vita. Si enim quod perfecte mundantur hoc efficit. ne mater fortasse filium in mulam revoluta vectaret. et mundus atque in illo dii creati et semper fuerunt semper existente qui fecit. ut mortuos ex vivis. ex magna parte correctus est in hac opinione Porphyrius. quae animam quoque ipsam non Deo coaeternam. beluinos autem carceres evertere minime dubitaret. cum ante non fuerit. quamquam et de mundo et de his. quod ille non vidit. etiam miseria eius semper fuisse dicenda est? Porro si aliquid in illa. quanto. Quod si ita est. Porphyrii profecto est praeferenda sententia his. quod ipse quem venturum Salvatorem praemissi nuntii praedixerunt. Absurde docet Plato animas ante fuisse. nec post talem ac tantum magistrum refugit correctionem. In hominum sane non sua quae dimiserant. quoniam aliquando erit et misera. ut autem secura sit. sed creatam dicit esse. semper ei subesset vestigium. quod Prophetae Dei Spiritu acti locuti sunt. ubi oportet fallatur. cur non fieri potuerit. ut omnium obliviscantur malorum. Inventa est enim animae beatitudo. Nec veritate ibi beata erit anima. quia id nos in hac vita iam nesciremus. quid hoc scire prodesset. inquam. sed per Conditoris potentissimam voluntatem in aeternum mansuros esse perhibeat. quae beatissima esse non poterit nisi de sua fuerit aeternitate certissima. apertissime dicat eos esse coepisse et habere initium. nisi quod initium non habet temporis. inquiunt.bestiarum scripsisse certissimum est 188. ut ipsa esset ex tempore quae antea non fuisset? Deinde beatitudo quoque eius post experimentum malorum firmior et sine fine mansura. ubi revoluta mater in puellam filio forsitan nuberet. ut inquinatio requiratur. ne aliquando iam malorum polluta contagione teneatur. Quapropter divinae auctoritati humana cedat infirmitas. Illa igitur omnis argumentatio dissoluta est. si anima semper fuit. tamquam hoc agat summa purgatio. sed alia nova corpora redire humanas animas arbitratus est. Numquid ergo. Dicit etiam ad hoc Deum animam mundo dedisse. quod ex aeterno non fuit. non enim mala disceret. ut saltem in solos homines humanas animas praecipitari posse sentiret. quod platonice videtur dixisse Vergilius. quae non erat? Ut enim hoc Platonici nollent credere. Non enim beata erit nisi secura. quamdiucumque erit. non esse hoc videlicet temporis. ita vivos ex mortuis semper fieri 191. hanc utique causam idoneam sibi videbantur afferre. quod sancti et veraces Angeli docuerunt. ut dixi. ut beata sit. Ubi etsi aliquid inconvenienter sapit (magis enim data est corpori. Quanto creditur honestius. eisque beatis et immortalibus de vera religione credamus. quod tamen vestigium a calcante factum nemo dubitaret. qui animarum circulos alternante semper beatitate et miseria suspicati sunt. Hanc sententiam Porphyrii doctor tenuit et Plotinus 189. sed substitutionis initium. quo modo de veritate gaudebit? Vidit hoc Porphyrius 194 purgatamque animam ob hoc reverti dixit ad Patrem. ut materiae cognoscens mala ad Patrem recurreret nec aliquando iam talium polluta contagione teneretur. honestius creditur reverti animas semel ad corpora propria quam reverti totiens ad diversa! Verum tamen. desiderare animas corruptibilium corporum labem et inde ad ista remeare. ubi rursus implicentur malis: profecto erit infelicitatis causa summa felicitas et stultitiae causa perfectio sapientiae et immunditiae causa summa mundatio. quae cum initium temporis habuerit. quia. esse coepit ex tempore. et tamen facti sunt 196. ut bona faceret. ecce vidit. Sicut enim. 31. finem temporis non habebit. Puduit scilicet illud credere. finem tamen non habituros. quos in mundo deos a Deo factos scribit Plato 195. falsumque esse ostendit. in eo tamen aliorum Platonicorum opinionem et non in re parva emendavit. si pes ex aeternitate semper fuisset in pulvere. Cui ergo gaudendi causa falsitas erit. falso putabit semper se beatam fore. Porphyrio tamen iure displicuit. inquiunt. procul dubio coepit ex tempore. quod mundatam ab omnibus malis animam et cum Patre constitutam numquam iam mala mundi huius passuram esse confessus est 190. ecce Platonicus in melius a Platone dissentit. in campos Elysios purgatas animas missas (quo nomine tamquam per fabulam videntur significari gaudia beatorum) ad fluvium Letheum evocari. nisi quod semper ante fuisset. hoc est ad oblivionem praeteritorum: Scilicet immemores supera ut connexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 192. qua putatur nihil esse posse sine fine temporis. malorum autem oblivio facit corporum desiderium. qui 167 . si non faceret). quamvis alterum ab altero factum esset: sic. et non puduit hoc credere. quod esse Platonicum maxime perhibetur. Cur ergo non potius divinitati credimus de his rebus. Qua sententia profecto abstulit. quod missi Apostoli qui orbem terrarum Evangelio repleverunt. sempiternum deinceps esse non posset. et tamen semper erit. sed homini praeposuit veritatem. Falso igitur a quibusdam est Platonicis creditus quasi necessarius orbis ille ab eisdem abeundi et ad eadem revertendi. quod ipsi in alia meliore vita purgatissimi et sapientissimi fuerant nescituri et falsum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum et stultissimum est dicere. sicut iste confitentur. Quod etiamsi verum esset. Verum id quo modo intellegant invenerunt. quas humano ingenio pervestigare non possumus. nisi forte inde se nobis auderent praeferre Platonici. nec alterum altero prius esset.

quod universalem contineat viam animae liberandae. de qua fidelis Abraham divinum accepit oraculum: In semine tuo benedicentur omnes gentes 199. Providentiam quippe divinam sine ista universali via liberandae animae genus humanum relinquere potuisse non credit. Sentiebat enim adhuc sibi deesse aliquam praestantissimam auctoritatem. quam de re tanta sequi oporteret. Quod sensit etiam iste. in qua ipse philosophatus est. nisi qua universae animae liberantur ac per hoc sine illa nulla anima liberatur? Cum autem addit et dicit: Vel ab Indorum moribus ac disciplina. iussus est discedere de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui 201. in quo esset ista liberandae animae universalis via. id est universis gentibus divina miseratione concessa. nondum receptum hoc donum Dei et nondum in suam notitiam fuisse perlatum. Haec est enim quodam modo regalis via. nec debuit nec debebit ei dici: quare modo? et: Quare sero? Quoniam mittentis consilium non est humano ingenio penetrabile. qua non continetur haec via? Nam quae alia via est universalis animae liberandae. deberi sciunt. 2. quae una ducit ad regnum. sed hoc tantum bonum tantumque adiutorium nondum receptum. per quos ostenderetur omnia corporalia mala pro fide pietatis et commendatione veritatis esse toleranda. propter asserendum et consecrandum martyrum numerum. qui in homine. hoc est testium veritatis. vel ea non contineri talem viam. sed universis gentibus quae communis esset divinitus impertita est? Quam certe iste homo non mediocri ingenio praeditus esse non dubitat. sed nondum in suam venisse notitiam. sed aeternitatis firmitate securum. ut saepe dixi et saepe dicendum est. Unde tanto post ex Abrahae semine carne suscepta de se ipso ait ipse 168 . etiam usque ad mortem sacrificium pro nobis dignatus est fieri. quia nondum in fidem suam receptum fuerat vel in notitiam nondum pervenerat. Haec est universalis via. quando ista liberandae animae universalis via. Haec est religio. cuius profecto notitia ad quoscumque iam venit et ad quoscumque ventura est.. ad eius confirmationem robustioremque commendationem potius pertinere. quae universalem continet viam animae liberandae. in omnibus gentibus salutare tuum 203. cum dixit. cuius et nos cum illis. cui haec promittenti fideliter credidit. secundum quem et sacerdos esse voluit. quia plus apud eas curiositas valuit quorumque angelorum cognoscendorum et colendorum. quod eum movebat et quod in eius electione perpeti metuebat. Et quo modo iam potest esse verissima. Haec est. quem suscepit. quem Deo suo. de qua in sancta prophetia dictum est: Deus misereatur nostri et benedicat nos. aut inductione Chaldaeorum aut alia qualibet via. Videbat ergo ista Porphyrius et per huiusmodi persecutiones cito istam viam perituram et propterea non esse ipsam liberandae animae universalem putabat. Quam vult ergo intellegi animae liberandae universalem viam nondum receptam vel ex aliqua verissima philosophia vel ex earum gentium doctrinis. 32. quantum arbitror. quae non est alia quam religio Christiana. Ita ei non sufficiebat quidquid de anima liberanda studiosissime didicerat sibique vel potius aliis nosse ac tenere videbatur. oppugnari permittebatur ab idolorum daemonumque cultoribus regibusque terrenis. quoniam nulla nisi hac liberari potest. Tunc enim Porphyrius erat in rebus humanis. sed ut talia promissa perciperet et ex illo propagaretur semen dispositum per Angelos in manu Mediatoris 200. Neque enim propterea verum non esse iudicavit. sacrificium esse debemus. Haec est igitur animae liberandae universalis via. quorum assiduam commemorationem facit 198. liberandorum credentium universalis via. nisi ei tantum. . et utique se a Chaldaeis oracula divina sumpsisse. Cum autem dicit Porphyrius in primo iuxta finem De regressu animae libro nondum receptum in unam quamdam sectam. quae magnae velut in divinis rebus habebantur.. nondum in suam notitiam esse perlatum. per eum sacerdotem offerendi. Neque enim ait non esse. nec mirum. nondumque in suam notitiam historiali cognitione perlatam? Quaenam ista est universalis via. Tunc ipse primitus a Chaldaeorum superstitionibus liberatus 202 unum verum Deum sequendo coluit. Qui fuit quidem gente Chaldaeus. illuminet vultum suum super nos. nondumque in suam notitiam eamdem viam historiali cognitione perlatam: procul dubio confitetur esse aliquam. vel ab inductione Chaldaeorum vel alia qualibet via 197.quae Christi est religio signis et prophetiis adtestantibus. nec iubent. non intellegens hoc. vel a philosophia verissima aliqua vel ab Indorum moribus ac disciplina. nisi quae non suae cuique genti propria. non esse verissimam. quae universalem contineat viam animae liberandae: satis. qui etiam noster est. tacere non potuit. ut cognoscamus in terra viam tuam. inquam. 32. Auctore Porphyrio omnibus via est animae liberandae.sibi honorem non expetunt. ut sacrificium faciamus. Cum autem dicit vel a philosophia verissima aliqua nondum in suam notitiam pervenisse sectam. hoc est omnibus gentibus data. ostendit vel eam philosophiam. 1. non temporali fastigio nutabundum. manifestissima voce testatur neque illis quae ab Indis neque illis quae a Chaldaeis didicerat hanc universalem viam liberandae animae contineri.

quae universum orbem tanto apice auctoritatis obtinuit. Non talia sancti homines in ista universali animarum liberandarum via gradientes tamquam magna prophetare curarunt. qui in fine resurrecturi sunt demonstravit exemplum. et dixit eis. quamvis et ista eos non fugerint et ab eis saepe praedicta sint ad eorum fidem faciendam quae mortalium sensibus non poterant intimari nec ad experimentum celeri facilitate perduci. et recte. societatis impiorum aeterna damnatio regnumque aeternum gloriosissimae civitatis Dei conspectu eius immortaliter perfruentis in huius viae Scripturis praedicta atque promissa sunt. gratia iustitiae. nemo liberatus est. et in materia infima fragilitatis humanae. Haec via totum hominem mundat et immortalitati mortalem ex omnibus quibus constat partibus praeparat. resurrectio mortuorum. quorum multa videmus impleta. et annuntiabit nobis viam suam. proficientium purgatio et liberatio ab omni malo. in qua ita narrantur praeterita. vel immundi daemones sua disposita facta praenuntiant. quam vocat intellectualem Porphyrius. Non enim apparuerunt tantummodo visiones angelicae et caelestium ministrorum sola verba sonuerunt. quorum superius pauca iam posui. remissio peccatorum. Nam vel inferiorum fiunt praesensione causarum. de qua tanto ante prophetatum est: Erit in novissimis diebus manifestus mons Domini. ut intellegerent Scripturas. sed inde processit. et venient ad eum universae gentes et ingredientur nationes multae et dicent: venite ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob. ut recta pietate futura esse cetera confidamus. partim cum facta nuntiantur. plerisque mysticis praedixerunt. nemo liberabitur. Via ergo ista non est unius gentis. et ingrediemur in ea. 32. Haec est igitur universalis animae liberandae via. vitia corporis languoresque sanati. nemo liberatur. maxime nativitatis et resurrectionis. quam sancti Angeli sanctique Prophetae prius in paucis hominibus ubi potuerunt Dei gratiam reperientibus et maxime in Hebraea gente. Sed alia erant vere magna atque divina. Alias se habent prophetiae et theurgicae coniectationes. sed universarum gentium. vel fidelius. quia oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem 206. pro aetatum generis humani distributione. paenitentia hominum et ad Deum conversio voluntatum. et lex verbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit. sicut arte medicinae quibusdam antecedentibus signis plurima eventura valetudini praevidentur. oppugnare possunt. Negant enim haec vel magnorum hominum vel magni esse pendenda. quae. partim cum haec futura praenuntiantur. mirabilium operum divinorum. Ex Sion enim prodiet lex et verbum Domini ad Hierusalem 205. numquam generi humano defuit. Haec est universalis via. quae quantum dabatur cognita Dei voluntate futura nuntiabant. quam vocat spiritalem. inferna cesserunt. praesens autem in carne ipse Mediator et beati eius Apostoli iam Testamenti novi gratiam revelantes apertius indicarunt. Huius viae rectitudinem usque ad Deum videndum eique in aeternum cohaerendum in sanctarum Scripturarum qua praedicatur atque asseritur veritate quicumque non credunt et ob hoc nec intellegunt. Quod autem Porphyrius universalem viam animae liberandae nondum in suam notitiam historiali cognitione dicit esse perlatam: quid hac historia vel illustrius inveniri potest. cuius erat ipsa quodam modo sacrata res publica in prophetationem et praenuntiationem civitatis Dei ex omnibus gentibus congregandae. fera animalia terrarum et aquarum volatilia caeli. exceptis ipsius Salvatoris propriis singularibusque miraculis. sidera divina iussa fecerunt. quorum tam multa impleta conspicimus.Salvator: Ego sum via. quorum in uno maternae virginitatis tantummodo sacramentum. Tunc aperuit illis sensum. sed expugnare non possunt. fides piorum et per universum orbem in veram divinitatem multitudo credentium. Praeter hanc viam. contestantibus signis. verum etiam hominibus Dei Verbo simplicis pietatis agentibus spiritus immundi de hominum corporibus ac sensibus pulsi sunt. ut futura etiam praedicantur. 169 . quae aliquanto occultius superioribus sunt significata temporibus. in altero autem etiam eorum. veritas et vita 204. culturae simulacrorum daemonumque subversio et a temptationibus exercitatio. ligna. aliaque ipsi corpori: propterea totum suscepit veracissimus potentissimusque Mundator atque Salvator. Christus quippe in carne venturus et quae in illo tam clara perfecta sunt atque in eius nomine impleta. quorum ius et in mentibus atque cupiditatibus iniquorum ad quaeque congruentia facta ducendis quodam modo sibi vindicant. et tabernaculo et templo et sacerdotio et sacrificiis significaverunt et eloquiis quibusdam manifestis. 3. quod merito in aliis vaticinantibus et quorumlibet modorum vel artium divinationibus faciunt. elementa. iudicii dies. Unde ipse Mediator post resurrectionem suam discipulis trepidantibus ait: Oportebat impleri quae scripta sunt in lege et Prophetis et psalmis de me. Ut enim non alia purgatio ei parti quaereretur. ex quibus ea quae restant sine dubio speremus implenda? Non enim potest Porphyrius vel quicumque Platonici etiam in hac via quasi terrenarum rerum et ad vitam istam mortalem pertinentium divinationem praedictionemque contemnere. ut se per universa diffunderet. mortui revixerunt 207. alia ei. paratus in cacumine montium et extolletur super colles. sicut eam Deo sapienti placuit ordinare.

16. 13. De gradibus et differentiis creaturarum. Quorum decem librorum quinque superiores adversus eos conscripti sunt. Creationis mundi et temporum unum esse principium nec aliud alio praeveniri. quasi postea voluerit. aliter ordo rationis. Quapropter in decem istis libris. servandum existimant. De angelorum conditione quid secundum divina testimonia sentiendum sit. qui Conditori sanctae civitatis. 5. de qua disputare instituimus. 6. cui non est aliud qualitas aliudque substantia. qui propter bona vitae huius deos colendos putant. 4. id est caelestis atque terrenae. 12. An ita unius felicitatis omnes angeli sint creati. ita nulla extra ipsum sunt loca. 4. 10. qua post opera sex dierum requievit in septimo. quae post mortem futura est. tamen quorundam studio. De simplici et incommutabili Trinitate Dei Patris et Dei Filii et Dei Spiritus sancti. quam nec de infinitis locorum spatiis extra mundum. Tam non esse cogitandum de infinitis temporum spatiis ante mundum. quae nec intemporalis sit. quas in hoc saeculo perplexas diximus invicemque permixtas. qui cultum deorum propter vitam. nec novo Dei ordinata consilio. participes fuisse credendum sit. De qualitate primorum dierum. 170 . De auctoritate canonicae Scripturae divino Spiritu conditae. 15. initia et fines incipient demonstrari. quia. quantum verus Deus et Dominus adiuvare dignatus est. An eius beatitudinis. deos suos praeferunt. qui in veritate non steterunt. De ea parte operis. Quo genere locutionis dictum sit de diabolo. necdum obtinentium promissionis divinae praemium et primorum in paradiso hominum ante peccatum. quod dictum est: Ab initio diabolus peccat. 32. 8. et post ruinam labentium perseverantiae suae praescientiam acceperint qui steterunt. qui etiam antequam sol fieret vesperam et mane traduntur habuisse. 3. 9. nisi per mediatorem Dei et hominum. etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat intentio.Quae dicta et quae sint dicenda. quam sancti angeli ab initio sui semper habuerunt. De cognoscendo Deo. 2. ut in primo libro polliciti sumus. 13 LIBER XI BREVICULUS 1. qua duarum civitatum. quia veritas non est in eo. 11. quas aliter pendit usus utilitatis. de duarum civitatum. 7. Deinceps itaque. ut neque lapsuros se possent nosse qui lapsi sunt. quantum divinitus adiuvabor expediam. etiam illos spiritus. Quae qualisque intellegenda sit Dei requies. quod ante noluerat. De comparatione beatitudinis iustorum. exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror. 14. Quid sentiendum sit de eo. unius Dei. hominem Iesum Christum. quinque autem posteriores adversus eos. satisfecimus refutando contradictiones impiorum. sicut nulla ante ipsum sunt tempora. quod in veritate non steterit. De conditione mundi. ad cuius notitiam nemo hominum pervenit.

quam in ipsis operibus artificis intuentur. De pulchritudine universitatis. quae non fortuitis motibus animorum. Quid sentiendum videatur de eo quod scriptum est:Divisit Deus inter lucem et tenebras. De essentia et scientia et utriusque amore. quo magis divinae Trinitatis imagini propinquemus. 23. quia bona est. diligere debeamus. 24. in quo Origenis doctrina culpatur. qui primus partium suarum quantitate completur. De imagine summae Trinitatis. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa 171 . in quo plenitudo et requies commendatur. quae per ordinationem Dei etiam ex contrariorum fit oppositione luculentior. sed contra naturam. cui ad peccandum non Conditor causa est. et quod quidam aquas aestimant non creatas. De errore. qui angelorum creationem anteriorem volunt esse quam mundi. 1. 31. et putant nonnullam malam esse naturam. quae non incongrue intelleguntur lucis et tenebrarum nominibus nuncupatae. qua Trinitatem in ipsa eius deitate noverunt. 27. sed plane summae dispositione providentiae super omnes omnium gentium litteras. 19. 21. quemadmodum facta. LIBER UNDECIMUS MUNDUM ET ANGELOS DEUS IN TEMPORE CREAVIT De civitate Dei quid Scriptura dicat (1-3) Quae sit in secunda libri parte disputatio. 29. De sanctorum angelorum scientia. 28. quo et esse et scire diligimus. qua semper illi universa quae fecit sic placuerunt facienda. An etiam ipsum amorem. De duabus angelorum societatibus diversis atque disparibus. 18. quibus in universitate rerum a bono Creatore bene conditarum quaedam displicent. et qua operum causas prius in operantis arte. 20. omnia sibi genera ingeniorum humanorum divina excellens auctoritate subiecit. De Trinitate divina. 22. 26. 33. 32. De senarii numeri perfectione. De tripertita totius philosophiae disciplina. cuius ea Scriptura testis est. Civitatem Dei dicimus. quae per omnia opera sua significationis suae sparsit indicia. quae secundum quemdam modum in natura etiam necdum beatificati hominis invenitur. 34. De opinione eorum. De aeterna et incommutabili scientia Dei ac voluntate.17. Vitium malitiae non naturam esse. De die septimo. De his. 25. De eo quod quidam putant in conditione firmamenti aquarum discretarum nomine angelos significatos. 30. sed voluntas. De eo quod post discretionem lucis atque tenebrarum dictum est: Et vidit Deus lucem.

Deus Dei Filius. quia velut per corpus loquitur et velut interposito corporalium locorum intervallo. qui eius incommutabili omnibusque communi luce privati. cives terrenae civitatis deos suos praeferunt. unde et sententia vocabulum accepit). Nam si ea sciri possunt testibus nobis. fide primum fuerat imbuenda atque purganda. 2. si quis sit idoneus ad audiendum mente.. et in alio Psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri. multum enim similia sunt talia visa corporibus. ignorantes eum esse Deum deorum 5. respondimus. quibus homo constat. de duarum civitatum. quod ita ea dicimus esse prae sensibus. disputare. in civitate Domini virtutum. civitas Dei 1. Nunc vero quid a me iam exspectetur agnoscens. qua itur homo. terrenae scilicet et caelestis. ut inter sonantem et audientem aeria spatia verberentur. potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. eamdem constituit et fundavit fidem. est melius. et quo ipse Deus solus est melior. 172 . His atque huiusmodi testimoniis. locutus. non deorum falsorum. corporalibus instrepens auribus. Deus nobis locutus est. . in civitate Dei nostri. quantum potuimus. quae remota sunt a sensibus nostris. Per hoc enim mediator. meique non immemor debiti. si autem desit. quae non vidimus. aut ignoretur qua eundum sit. exortu et excursu et debitis finibus. sive interioribus sive etiam exterioribus (unde et praesentia nuncupantur. nam et sic velut corporis auribus loquitur.dicta sunt de te. item in alio: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei. Hic prius per Prophetas. primumque dicam. non Deo consumpto. atque ad incommutabilem Dei substantiam pervenire. eis credimus. homo Christus Iesus 7. sicut prae oculis quae praesto sunt oculis): profecto ea. suas quodam modo privatas potentias consectantur. non fecit nisi ipse. quas etiam cum pecoribus communes habet. Sed quia ipsa mens. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem. Sed huius sanctae civitatis inimicis decem superioribus libris. spes est perveniendi. Magnum est et admodum rarum universam creaturam corpoream et incorpoream consideratam compertamque mutabilem intentione mentis excedere. Cum enim homo rectissime intellegatur vel. dilatans exsultationes universae terrae 2. his nos oportet credere. homine adsumpto. Deus fundavit eam in aeternum 3. etiam Scripturam condidit. et paulo post in eodem Psalmo: Sicut audivimus. saltem credatur factus ad imaginem Dei 6 : profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo. Domino et Rege nostro adiuvante. Sicut ergo de visibilibus. vitiis quibusdam tenebrosis et veteribus invalida est. sacra Scriptura teste. quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his. Hic est enim mediator Dei et hominum. sed deorum piorum atque sanctorum. via media est. neque per eius modi spiritalem. eius ipsius Domini et Regis nostri ubique opitulatione fretus. ita et vidimus. qua superat inferiores suas. vel manentia contuentur. quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem adversus omnes errores via munitissima. Huic conditori sanctae civitatis. qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi. hoc est impiorum et superborum. hoc est de invisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt. per hoc et via 8. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit.. non corpore. quantum valuero. 3. qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt. in monte sancto eius. nec per nos ipsos nosse idonei sumus. Deus in medio eius non commovebitur 4. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem. quod in homine ceteris. sed loquitur ipsa veritate. quae canonica nominatur. sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. non solum ad inhaerendum fruendo. ipsa veritas. quo itur Deus. adgrediar. per quod homo.. eminentissimae auctoritatis. quem nobis illius conditor inspiravit. cuius cives esse concupivimus illo amore. postea per Apostolos. didicimus esse quamdam civitatem Dei. si hoc non potest. et illic discere ex ipso. quoniam nostro testimonio scire non possumus. qui viderunt. quem ad modum exordia duarum istarum civitatum in angelorum diversitate praecesserint. quae corporum similitudinibus figuratur. ut idem ipse sit Deus et homo. verum etiam ad perferendum incommutabile lumen. et ob hoc ad quamdam egenam potestatem redacti. cui ratio et intellegentia naturaliter inest. honoresque divinos a deceptis subditis quaerunt. quae omnia commemorare nimis longum est. quae remota non sunt a sensibus nostris. donec de die in diem renovata atque sanata fiat tantae felicitatis capax. quae animo ac mente sentiuntur (quia et ipse rectissime dicitur sensus. sicut in somnis vel quo alio tali modo. quantum satis esse iudicavit. deinde per se ipsum. atque ita de ceteris. quas ignorare non expedit. cui fidem habemus de his rebus. quod cunctam naturam. a quorum sensibus remota esse vel fuisse non credimus. ut ad hominis Deum iter esset homini per hominem Deum. quae non est quod ipse.. de his alios testes requirimus eisque credimus. quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus invicemque permixtas. Ad illud enim hominis ita loquitur.

. cum fuerit liberata. quo dici stultius nihil potest. ea tantum differentia. et hoc magnum atque praeclarum. et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus. similiter cogitent extra mundum infinita spatia locorum. Qui autem a Deo quidem factum fatentur. quod etiam de isto sentiunt. ut de cetero sit anima in aeternum beata. sed deinceps esse incipere nova quadam nec fallaci beatitudine. quam ipsi Deo. quod numquam ante venisset. Ubi eum audivimus? Nusquam interim nos melius quam in Scripturis sanctis. ad miseriam non esse redituram. Sed mundum esse conspicimus. sed ibi fuit sapientia Dei. facere mundum. si autem non praevidet. 4.. ut modo quodam vix intellegibili semper sit factus. quid ipsi respondeant de mundi loco. nec se turpem ac miseram fore. ut etiam cum beata dicitur. quando fecit Deus caelum et terram 10 ? Non. in hoc utique non sit beata. sed nunc iam de cetero. quam si Deo coaeternam esse contenderint. ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur. tamquam numerum. habere initium. unde sibi Deum videntur velut a fortuita temeritate defendere. quod numquam retro per aeternitatem accidisset. dicunt quidem aliquid. si ab eis fuerit liberata. qui Deum conditorem mundi esse consentiunt. invisibilium omnium maximus Deus est. non tamen eum temporis volunt habere. 2. cur hic potius ubi est et non alibi. per quam facta sunt omnia. nulli tutius credimus. Numquidnam ibi fuit iste propheta.Deus mundum creavit non in tempore existens (4-8) Deo creante mundus cum tempore incepit. mutabilitate monstrabunt? Porro. in quibus si quisquam dicat non potuisse vacare omnipotentem. Exceptis enim propheticis vocibus. si mundum aeternum sine ullo initio. sed non video quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere. numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. unde illa eos sequetur absurditas. Ex his unus erat iste propheta. Qui tam idoneus testis est. nonne consequens erit. isti autem opere Dei factos dicturi sunt. sed suae creationis initium. voluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant. nimis aversi sunt a veritate et letali morbo impietatis insaniunt. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant. quod nefandae impietatis est. Deum esse credimus. ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid novi. et ideo nec a Deo factum videri volunt. Visibilium omnium maximus mundus est. si eum per interminabilem immensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium vacare noluerint. quo haec sibi revelata cognovit. quae in animas sanctas etiam se transfert. et anima etiam. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse. 1. et ideo semel expertam miserias. quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni asserit et resolvi. si autem dicent etiam ipsum novo consilio excogitasse. unde illi acciderit nova miseria. Deinde videndum est. ne subito illi venisse credatur in mentem. nec eosdem mundos. etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. qui semper vident faciem Patris 12. nihilo minus convincuntur numquam eam fuisse vere beatam. Cuius novitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio. ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et terram 9. simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem. Deus non in loco et tempore creantur. necesse est dicant etiam semper alternaturam.. nullo modo poterunt explicare. 173 . cum in nullo sit omnino mutabilis. sed beatam semper existimat. quo modo eum alienum ab ea. amicos Dei et prophetas constituit 11 eisque opera sua sine strepitu intus enarrat.. ut eodem spiritu Dei. quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt. sed nullo ulterius tempore perituram. 5. nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium voluntatemque mutasse. et accidisse illi voluntatem novam. falsa opinione sit beata. per quem Deo credendum sit. maximeque in anima. in quibus eis non videtur Deus ab opere cessare potuisse. quem ad modum quaeri potest. Quod autem Deus fecerit mundum. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint. quae numquam antea per aeternum. quae illis quoque displicet. isti. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram. mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et visibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse. Ita enim quaeritur. si ex tempore creatam. si futuram suam miseriam et turpitudinem praevidet. ulla causa posse dissolvi? Cum his enim agimus. sed non habere finem fatentur. Loquuntur eis quoque angeli Dei.. 4. et non nisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter magno et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. cur potius tunc et non antea factus sit.

quamvis eamdem divinam rationem. sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei vacatio commendetur. quanto magis dicere. et uno tantum atque in comparatione illius infinitatis tam exiguo loco. et eamdem lucem vocasse diem. aut lucis nomine significata est sancta civitas. nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam. cum locus nullus sit praeter mundum: respondetur eis. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea. quia hoc potius in principio fecisse diceretur. qualemque vesperam et mane fecerit. nullum autem posset esse praeteritum. Ita dies secundus. nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. sed isto in quo est loco. mater nostra aeterna in caelis 15. ut dixi. et post aliquod fit. quae his diebus Deus fecit. Qui dies cuius modi sint. nisi quia longo quidem intervallo. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est. cur in eis ab opere Deus cesset. cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent. a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt. ante id quod futurum est. Tempus incepit cum mundo. Denique Scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine. cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris. cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi. intellegi a nobis potest. nec determinant. et mundus in tempore. quam cum in Dei sapientia cognoscitur. cur in eis ab opere Deus cessaverit. ut ita dicam.. creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse. in quo mundus est. . nec in noctem vergitur. quae simul esse non possunt. quia nulla erat creatura. aut etiam impossibile est cogitare. An forte substantiam Dei. in brevioribus vel productioribus morarum intervallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus. sicut videtur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum. in quibus et mane et vespera nominantur. itemque lucescit et mane fit. mundum constituerit. Aut enim aliqua lux corporea est.. et ceteri. ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur. finitum tamen et loco suo determinatum. 6. verumtamen reliquis propinquiores sunt veritati. occupatam? Non opinor eos in haec vaniloquia progressuros. et filii diei. non alio. Quod enim fit in tempore. fatentur incorporea praesentia ubique totam. quam nec includunt. in sanctis angelis et spiritibus beatis. Non enim ait alicubi: Facta est nox.. non sumus noctis neque tenebrarum 16. nec distendunt loco. remotum est a sensibus nostris. velut in arte qua facta est. creatorem nobiscum sentiunt. atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur. quod tempora non fuissent. quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est. qua id factum est. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes quibus infinita imaginantur loca. quae non sunt quod ipse. ut fortuito potius quam ratione divina Deus. nec ita ut est. donec omnia. isti philosophos ceteros nobilitate atque auctoritate vicerunt. Ideo vespera quam nox congruentius dici potest. sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris sive. Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus. quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum. nisi creatura fieret. alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere. in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non videat. et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis. isto modo inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei. et omnium naturarum. ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum. cedit atque succedit.. Quoniam scientia creaturae in comparatione scientiae Creatoris quodam modo vesperascit. tenebras autem noctem 14. non video. Et primitus quidem lux verbo Dei facta. quae aliquid aliqua motione mutaret. de qua dicit Apostolus: Quae sursum est Ierusalem. et quo alternante motu. cum tempus nullum sit ante mundum. nec mane nisi de solis exortu. hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus. qui multis diis sacrorum obsequium deferendum putant. cuius mutabilibus motibus ageretur. si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore. Et sicut non est consequens. ut nihil antea fecisse intellegatur. cuius motibus tempora currerent. aut perdifficile nobis. ait quippe et alio loco: Omnes enim vos filii lucis estis. maxime quod apud eos. 7. et factum est mane dies unus 17. in principio fecisse Deum caelum et terram 13. quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. quae tamen. unde sol postmodum accensus est. non ob aliud. et ante aliquod tempus. sed eam. illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt. sed qualis illa sit lux. sed cum tempore. Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu. qui die quarto factus refertur. 174 . si in eius conditione factus est mutabilis motus. sicut de Deo sentire dignum est. Porro si Litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt. post id quod praeteritum est. si tamen et vesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere valeamus. nusquam interposuit vocabulum noctis. in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio. cuius motionis et mutationis cum aliud atque aliud.qui et Deum incorporeum. sed: Facta est vespera. nulla possit humana comprehendere: ita non est consequens. Cum tempore autem factus est mundus.

Ab aquis utique terra discreta est.cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem. quoniam ipse dixit. si ad illum prius in ista vita per fidem quodam modo accesserint. in illo habebunt requiem sempiternam. tamquam Deus laboraverit operando. significans eorum laetitiam. sicut. et facta sunt. et facta sunt 18. atque ipsa terra. cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas. in executione eorumdem operum. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est. sicut Scriptura consequenter eloquitur. quod etiam ipsi post bona opera. sicut laetitia domus. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo. 8. Dominum 22. et in Psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis. Septimo die Deus requievit. significatur requies eorum. non evidenter dicitur. Quis porro audebit opinari. ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera. dies unus est. laudate eum caeli caelorum. Ubi de mundi constitutione sacrae Litterae loquuntur. vel caeli nomine. quo significamus per id quod continet id quod continetur. quae super caelos sunt. hic quidem etsi non praetermissum. cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum et terram. laudate eum in excelsis. In promptu est enim. quoniam de sanctae civitatis exortu dicere institui. cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem. et propter quos utique conscripta est. dies tertius. quos legentes efficit laetos. id est super quamdam terrae et aquae indistinctam confusionem (ubi enim lux non est. deinde omnia creando disposita sint. cum eis inter cetera caelestia commemoratis. invisibilis et incomposita. quae huius civitatis et magna pars est. et distinctas sui generis species duo ista elementa sumpserunt. Convenientissime itaque. laetitiam significat eorum. unde suo loco diligentius arbitror disserendum. sed alibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur. cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium. ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur. Facta sunt autem quarto die. recurrit in mane. quae in eis et per eos operatur Deus. nondumque luce facta. Angeli boni creantur quidam lapsi sunt (9-21) Angeli quoque in tempore creantur. post omnia ista. quid illo die factum sit. 9. nequaquam est accipiendum pueriliter. vel potius lucis huius. Cum vero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum. ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse videatur. de qua loquor. dies secundus. dies quintus. etiamsi non eos domus ipsa. quibus loquitur. utique tenebrae fuerint super abyssum 21. cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium. utrum vel quo ordine creati sint angeli. infertur ad omnia: Ipse dixit. Deo largiente. laudate eum omnes virtutes eius. Theatra plaudunt. quae hinc divina testimonia suppetant. Nam et in hymno trium in camino virorum cum praedictum esset: Benedicite. sed etiam illo. promittente prophetia. qui dixit. quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur. et eo beatior. prata mugiunt. requievisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit 20. quod numquam peregrinata. Quanto magis. quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est. Cum ergo a caelo et terra coeperit. qui laetantur in domo. redarguit istam vanitatem illa Scriptura paris auctoritatis. ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 19. et facta sunt. Iam ergo erant angeli. explicare curabo. omnia opera Domini. et quos facit ipse requiescere. Non autem esse praetermissos hinc existimo. dies sextus. cum in illis homines plaudunt. laudaverunt me voce magna omnes angeli mei 24. et creata sunt 23. quod scriptum est. ipse mandavit. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius. etiam angeli nominati sunt. cum in cognitione firmamenti. non sonabili et temporali. non tamen evidenter expressum est. si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores. laudate eum sol et luna. significati sunt. sed si praetermissi non sunt. et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. laudate eum omnes stellae et lumen. hoc etiam hominibus. dies quartus. laudate eum omnes angeli eius. quae sex diebus enumerata sunt. cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis. quantum satis videbitur. quo significatur per efficientem id quod efficitur. qui in illo requiescunt. quam primitus fecit. quae radicibus continuata sunt terrae. sed alia res aliqua laetos facit. Hoc enim et sabbati vacatione ex praecepto legis in vetere Dei populo figuratum est. in his boves mugiunt. Verbo intellegibili et sempiterno. quando facta sunt sidera. angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit. laudent nomen Domini. Tunc enim firmamentum factum est 175 . et aquae. tenebrae sint necesse est). a quibus in die septimo requievit? Opus autem Dei esse angelos. tamquam non essent in operibus Dei. et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putavi. Numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. Nunc. sicut laeta epistula dicitur.

neque enim ulla pars est incorruptior quam altera. hoc est quod habet.. sicut erit cum liberabitur in aeternum. 1. aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. Neque enim verbi gratia. Aliud est itaque corpus. ideo incorruptibilior manus quam digitus. sed manente substantia corporali non hoc est. quae ubique eius tota est. quod ipsa incorruptio. aliud qualitas eius. sicut sunt omnes. 176 . et cum alia pars est in eo amplior. et facta est lux 25. ut sit lux non in se ipso. profecto facti sunt participes lucis aeternae. quod non ubique sui totum est. sicut Sabelliani haeretici putaverunt. Propter hoc itaque natura dicitur simplex. quasi aer sit anima. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur. qua corpus dicitur. qui vocantur immundi spiritus. Cum enim dixit Deus Fiat lux. qui Spiritus Patris et Filii Spiritus Sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris Litteris nuncupatur. 2. Neque hoc ita dixerim. Et haec Trinitas unus est Deus. excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur. Nihil enim horum est id quod habet. corpus vero ipsum maius est in toto quam in parte. aliud quod habet. nam neque vas liquor est nec corpus color nec aer lux sive fervor neque anima sapientia est. quae fecit Deus. quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum. cui non sit aliquid habere. inquam. alia incorruptio. qua creati. et corpus decoloretur et aer tenebrescat sive frigescat et anima desipiat. fit immundus. nec ideo non simplex. sed non simplicia et ob hoc mutabilia. quas habent.inter aquas superiores et inferiores. Nimirum ergo si ad istorum dierum opera Dei pertinent angeli. et sicut aer tenebrescit ista luce desertus (nam nihil sunt aliud quae dicuntur locorum quorumque corporalium tenebrae quam aer carens luce). sicut ad se ipsum dicitur vivus habendo utique vitam. nec tamen ipse est Filius.. Deus unus est et trinus. ipsi sunt illa lux. qua incorruptibile nuncupatur. aliud est tamen substantia. sed idem ipse unus ad implendum senarium vel septenarium numerum repetitus est propter septenariam cognitionem. Ita cum sint inaequales manus et digitus. non Aliud. sicut vas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem sive fervorem aut anima sapientiam. ita tenebrescere animam sapientiae luce privatam. sed dies unus. quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus Sanctus. sed ideo simplex dicitur. non ad alterum. pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est. cuius unitas ut commendaretur. ut non inconvenienter dicatur sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei. per quam facta sunt omnia. Lumen quippe verum. aliud lux qua illuminatur. senariam scilicet operum.. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem. 10. et Filius habet Patrem. . quod vel possit amittere. caelumque appellatum est. Ac per hoc quamvis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit. quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subsistentia personarum. alia minor. quia Trinitas. nec iam lux in Domino. participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi maior. quae diei nomen accepit. 10.. et eadem vita ipse est. non ea quae amplior est incorruptior quam quae minor.. sed in se ipsis tenebrae. Cuius natura simplex est et immutabilis. sed amissio boni mali nomen accepit. Nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. quale sanctis in resurrectione promittitur. hoc illuminat et omnem angelum mundum. per quod et ipsi et omnia facta sunt. Nam utique Pater habet Filium. quem dicimus unigenitum Dei Filium. quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei. fierent lux et vocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei. quia digitus minor est quam tota manus. habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem. Anima quoque ipsa. a quo si avertitur angelus. alibi minor. non est dictus dies primus. ut ea luce illuminati. Mali enim nulla natura est. quod est Deus. privati participatione lucis aeternae. quia nec Pater est nec Filius. quod est Verbum Dei. in quo firmamento quarto die facta sunt sidera. et septimam quietis Dei. id est facta. Creata sane. quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 26. sed Alius dixi.. nec tamen ipse est Pater. Alius est autem quam Pater et Filius. Sed etsi sit corpus incorruptibile. Ab hoc bono creata sunt omnia bona. ideo non aliud est ipse. etiamsi semper sit sapiens. quoniam quod habet hoc est. Quod enim de simplici bono genitum est. In quo ergo ad semetipsum dicitur. Est itaque bonum solum simplex et ob hoc solum incommutabile. et in alios habitus vel qualitates verti atque mutari. quae non est quod ipsa. sicut illuminatur aeris corpus luce corporea. ut et vas evacuetur umore quo plenum est. non genita. quod putaverunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. sed in Deo. vel aliud sit habens. et utrumque hoc cum Spiritu suo unus est Deus. Hinc est quod etiam privari possunt rebus. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus. quae duo Patrem et Filium dicimus.

Quis enim hominum se in actione provectuque iustitiae perseveraturum usque in finem sciat. sed simul ut facti sunt. ut quoquo modo essent et quoquo modo viverent. si finem habitura sit. sed una sapientia est. quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest. 3. in quibus sunt omnes invisibiles atque incommutabiles rationes rerum etiam visibilium et mutabilium. ea utique fecit quae noverat. hoc est. in cuius comparatione. et ea omnia unus est. esse non posset. Neque enim sicut vita. quod iste mundus nobis notus esse non posset. Poena secuta est lapsum diabuli. Quocirca cuivis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem. lux facti sunt. ut maior beatitudo esse non possit. eo quod multa in sese habeat. sed rationalem vitam licet insipientem sic habent. cui non opinione. quae per ipsam factae sunt. si quidem vita tantummodo vivendo. sed quae habet. nisi peccassent). Quae cum ita sint. nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae.. 12. aliud substantia. beatos nuncupandos putamus. aeterna vero finem non habendo nominata est. quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia. Deo autem nisi notus esset.. cum hodie non impudenter beatos vocemus. porro si sciens fecit omnia. ut falsis incertisve non fiderent. ita aeterna vita veraciter dici poterit. qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit. sive id scirent. etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati. non erat talis istorum. 11. Neque enim multae. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa atque secura. facile impetrantes peccatis huius infirmitatis divinam misericordiam. sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei. quanta esse in angelis potest. beatior erat primus homo in paradiso. Boni creati sunt angeli. ut solum Deum dicamus beatum. sed tamen verum.. nec si velint. in neutram partem firma assensione ferrentur. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit. Quapropter. Nec ipsos tantum. ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae vitae plenitudinem. quia scientes timor. nisi esset. qui tamen vere ita beatus est. quamdiucumque fuerit. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum. quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali. definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis. sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni. quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur. quod attinet ad rationalem vel intellectualem creaturam. 13. haec et est. ut sapienter beateque viverent. quandoque desitura et propterea non aeterna. 10. Quatenus autem. antequam peccassent. nescientes error beatos esse utique non sinebat. quamvis non quidquid aeternum.. Qui licet de suae perseverantiae praemio certi sint. Ceterum dictus est in Scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex 27. quia pariter certi. quos videmus iuste ac pie cum spe futurae immortalitatis hanc vitam ducere sine crimine vastante conscientiam. sed certa veritate manifestum est. ut eam non possint amittere. sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec 177 . sive nescientes aliud putarent. non tamen tantum ita creati. Ab hac illuminatione aversi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque vitae. Si autem hoc ita nesciebant. Neque enim beatae vitae vocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias. illius sapientiae fuerint participes.. sed etiam illuminati. quod Deus est. ut et bono incommutabili. quamvis sua beatitudo quam diuturna vel utrum aeterna esset incertos (esset autem aeterna. quam recto proposito intellectualis natura desiderat. nisi aliqua revelatione ab illo fiat certus. quos angelos dicimus. quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine. nec aliorum participatione vel divina vel sapientia vel beata sunt. Ex quo occurrit animo quiddam mirum. quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent. quid aut quantum est? De beatitudine quae sit certitudo. quae principaliter vereque divina sunt. non habebat. continuo beatum sit (dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus). in qua sunt infiniti quidam eique finiti thesauri rerum intellegibilium. beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis. qui propterea vere pleneque beati sunt. quantum autem ad spem futuri. quod non aliud est in eis qualitas. quam in sanctis angelis esse credimus. tamen si vere perfecteque beata vita non nisi aeterna est. de ipsa tamen perseverantia sua reperiuntur incerti. et in eo omnium rerum rationes. sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum.

qui sua pravitate illa luce privati sunt. ut existimemus talem ab initio creatum. quod ab initio diabolus peccat. quem decipiendo posset occidere. quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. aut. sic esse accipiendum. profecto credendi sunt. Nisi forte quis dicat id. quod in veritate fuerit. ut. Illud etiam. verum etiam ab initio suae conditionis in veritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit. ubi a veritate lapsum intellegi voluit. Sed cum dixisset: Ego clamavi. quod Dominus ait de diabolo in evangelio: Ille homicida erat ab initio et in veritate non stetit 30. tamquam diceret: Hinc ostendo clamasse me. omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. hoc est. unde se clamasse monstraret. Nam expressius ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine vitio 36. si in illa stetisset. nullo modo esse peccatum. illi vero certi non sunt: iam potiores. eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneret. Nec illud. et si quae aliae pestes ita sentiunt. tamquam ab eo quaereretur. habuisse tamen aliquam. sic intellegendum est. ex quo utique homo factus est. et qui per piam subiectionem noluit tenere quod vere est. qui tanta vanitate desipiunt. quod ait de diabolo Ioannes: Ab initio diabolus peccat 34. quod in veritate non steterit. ut sic intellegatur etiam quod beatus Ioannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat 31. si natura talis est. quando facti sunt angeli. etsi non praesciam. Sed quid respondetur propheticis testimoniis. Esset autem in eo. quod scriptum est in libro Iob. sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in evangelio sanctis fidelibusque promittit. hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores. Quae si aliter convenientius intellegi nequeunt. post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. ut in veritate non steterit. quia veritas in eo non fuit. ubi legitur: Draco hic. restat. quod in eo veritas non sit. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus. Ista locutio est et in Psalmo: Ego clamavi. ex quo creatus est. quod suam quamdam propriam tamquam ex adverso quodam principio diabolus habeat naturam mali. id est initio humani generis.. . sed non permanserit. Cuius illi alii quia certi non fuerunt (non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent. ex quo creatus est. Sic enim videtur sonare: In veritate non stetit. quoniam clamavi. non cum illis haereticis sapit. quod erunt aequales angelis Dei 28.ullo errore fallatur. cui ab angelis illuderetur. atque ait: Quia non est veritas in eo.. quoniam exaudisti me Deus 33. iustitiam recusavit. ut aut impares fuerint. in qua utique si stetisset. qui nunc mali sunt. ac per hoc falsus et fallax. tamquam ea sit causa. qui mane oriebatur 35. cum dicendum fuisse videatur: Exaudisti me Deus. Initium ergo eius figmentum est Domini. consequenti ratione colligimus. non ab initio. quod dictum est: In veritate non stetit 37. Quae Scriptura dixerit de diabulo. 14. quibus etiam promittitur. quod fecit ad illudendum ab angelis suis 38 (cui consonare videtur et Psalmus. quoniam exaudisti me. id est Manichaeis. non aequales eis erimus. et ipsos de semetipsis ignorare. Locutione autem dictum est minus usitata. profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. non attendant non dixisse Dominum: A veritate alienus fuit. peccare putandus est. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus. sive quod Ezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti. ut in eo veritas non sit. alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam vel perseverantiae vel casus sui. quam non ille constituit. si vitam egerunt ante peccatum. sed: In veritate non stetit. quia veritas non est in eo 32. cum potius ea sit causa. beatitudinem. suo recusans esse subditus Creatori et sua per superbiam velut privata potestate laetatus. sic accipiamus. non intellegunt. sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa immortali felicitate casuros. quod nos de illis per Scripturas sanctas nosse potuimus. a quo est 178 . sive quod ait Isaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. Subiecit autem indicium. ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum. ut non solum homicida fuerit ab initio. unde ostendatur. sed ab initio peccati. quae finem fuerat habitura). affectat per superbam elationem simulare quod non est. et ita fuerunt. Quis enim catholicus christianus ignorat nullum novum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum. sed in hac poena post peccatum ordinatum. quem finxisti ad illudendum ei 39 ). cum verba ista evangelica in auctoritate nobiscum habeant. 15. quia nec quisquam potestatem Omnipotentis evadit. cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini. si pares fuerunt. et illud. quod in veritate non stetit. quod ibunt in vitam aeternam 29. Aut si durum videtur. oportet etiam illud. non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis. donec isti. Huic sententiae quisquis acquiescit. quasi quaesissemus. alios autem ita ut veritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent. quam nisi pia Deoque subdita voluntas habere non posset. ab illo bonitatis lumine sua voluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos.

in inferioribus ordinatus illuderetur ab angelis eius. quae omnia cetera. ut seductores et veraces. Sed ista praeponuntur naturae ordine. voluptas vero quid iucundum corporis sensibus blandiatur spectat. semper autem gaudentes. Non itaque esset vitium recedere a Deo. quibus eas obesse desiderat. ut non possit nisi nocere naturae. ubi est vitium malitiae. cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat. ut qui ignoramur et cognoscimur. et in his. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suaviter explicat. quorum certe natura tantae est dignitatis. Deo ordinante res antithetae sunt. quae Deus condidit. quem malum futurum esse praescisset. omnis species. nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret atque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. sed vel hominum crearet. Vitium autem ita contra naturam est. contraposita. Et sic intuere in omnia opera Altissimi. Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum. unum contra unum 43. ut coherciti. plerumque carius comparetur equus quam servus. Et quoniam Deus. in tantum. sive quem in ea locum habeant ignorantes. Itaque fecit. cum in ipsorum etiam hominum aestimatione. non est apud nos huius vocabuli consuetudo. ut. potius competeret esse cum Deo. cum ordine naturae angeli hominibus. nisi naturae. Quapropter etiam voluntas mala grande testimonium est naturae bonae. ut. natura non vitiata praecessit. per gloriam et ignobilitatem. dictum recte intellegimus: Hoc est initium figmenti Domini 40. Neque enim Deus ullum. quae intellegunt. praeponuntur immortalia mortalibus. et in his. iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur quo modo illo uteretur et malo. non dico angelorum. 18. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem vitam. ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra. ut diabolus institutione illius bonus. necessitas autem quid propter quid expetat cogitat. 17. quae quoquo modo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt. quo fit. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est. praeponuntur sentientia non sentientibus. ut prosint temptationes eius sanctis. per infamiam et bonam famam. sicut egeni.omnis modus. cuius id vitium est. quae habent vim gignendi vel etiam appetendi. quae sentiunt. licet per suam bonitatem bonum. ita malarum voluntatum iustissimus ordinator. et ista quid verum luci mentis appareat. quanto magis angelica creatura. et ecce vivimus. quasi morientes. Sed tantum valet in naturis rationalibus quoddam veluti pondus voluntatis et amoris. et non mortificati. ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus. sicut arboribus animalia. bina bina. id est. his. sive etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. et in his. Diabulus non obstat Deo ordinatori. immo linguae omnium gentium. quae latine ut appellentur opposita. sicut ea. sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo latinus utatur. sic contra pium peccator. cum eum conderet. vel. Quia sine dubio. ut tristes. quod expressius dicitur. sicut homines pecoribus. tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. ipse bene utatur etiam voluntatibus malis. naturae dignitate praecedit! Quae naturae aliis praeponantur. omnis ordo. quem finxisti ad illudendum ei 41. praeponuntur intellegentia non intellegentibus. ut in eo ipso quod eum finxit. ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre vellemus. gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu voluptate cupientis. tamquam nihil habentes. est autem alius atque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus. Propter naturam igitur. Inter bonos et malos angelos lux et tenebrae. futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praevidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea Psalmus ait: Draco hic. quae vivunt. quae isto motu carent. Quis enim non domi suae panem habere quam mures. nummos quam pulices malit? Sed quid mirum. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima. non propter malitiam diaboli. cum illae male utuntur naturis bonis. 16. multos autem ditantes. In his enim. et omnia possidentes 42. sicut angeli hominibus. 179 . voluntate sua malus. praeponuntur viventia non viventibus. sine quibus nihil rerum inveniri vel cogitari potest.

Ubi et ipse non usque adeo desipiebat. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux. et luminare minus in principia noctis. et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et dividere inter lucem et tenebras 45. inter sanctos angelos et immundos fuisse discretum. quoniam tempora ita novit nullis suis temporalibus notionibus. nisi operis approbatio secundum artem facti. qui tam perfecte non operaretur. Et Plato quidem plus ausus est dicere. ipse vero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia comprehendat. id est inter hanc lucem et has tenebras. non discit. cum lux prima illa facta est. quem ad modum temporalia movet nullis suis temporalibus motibus. non tamen fuerant approbandae. ut putaret Deum sui operis novitate factum beatiorem. id est malorum angelorum aversorum a luce iustitiae taeterrimas mentes. Et vidit Deus quia bonum est 47. Dum ergo videt quia bonum est. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt. nisi tam perfecta scientia. ut aliud in ea faciant quae nondum sunt. et stellas. Tenebrae fuerunt in mundo et in angelis. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata. quod. inquit. quae Sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non cum factum est. Solus quippe ille ista discernere potuit. ita ut illa quidem. luminare maius in principia diei. aliud quae iam sunt.19. si ei fuisset incognitum. aliud quae fuerunt. nec aliter oculis. inquit. Dei opus aliud non est ab eius arte. continuo subiunctum est: Et vidit Deus lucem quia bona est 46. ita eius quoque scientia trium temporum. Et vidit Deus lucem quia bona est. Quid est enim aliud intellegendum in eo. etsi fuerant ordinandae. vulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut dividerent imperavit: Fiant. et postmodum infertur: Et separavit Deus inter lucem et tenebras. sive. nec aliter nunc et aliter antea et aliter postea. sed sic ostendere voluit artifici suo placuisse iam factum. vel quod praesens est aspicit. non postea quam separavit inter lucem et tenebras et vocavit lucem diem et tenebras noctem. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori: tenebrae autem angelicae. non utique fieret: docet bonum esse. quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiae producit. 21. ipse dividere potuit. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit. et ei contrarias tenebras. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 48. ne utrumque appellaretur bonum. cui etiam futurum non naturae. quod sensit ille qui scripsit. aliter mente. sed voluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit. 20. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit 180 . ut luceant super terram et dividant inter diem et noctem. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem. non enim ex animo constat et corpore. dum alius eum sic. ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse videretur. quae sancta societas angelorum est illustratione veritatis intellegibiliter fulgens. apud quem non est immutatio nec momenti obumbratio 50. ubi bonum esse vidit ut faceret. vel quod praeteritum est respicit. Quapropter. et paulo post: Et fecit. ad id quoque perveniatur. cui nihil ex eius operibus adderetur. sive id lateat. vitio proprio. cum multa tractantur. quod placuerat in arte faciendum. Ibi ergo vidit bonum esse quod fecit. non ante. nisi vidisset antequam fieret. quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est 49. qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et privatos lumine veritatis in tenebrosa superbia remansuros. vel attestatione rerum manifestarum vel aliis locis minime dubiis asseratur. elatum esse scilicet Deum gaudio mundi universitate perfecta. inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli dividunt. ita tamen ut. Inter illam vero lucem. praesentis videlicet et praeteriti vel futuri. non quod ullo modo Dei scientia varietur. ut nihil eorum fieret. inquit. sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia. angeli creati intelleguntur. quae temporaliter fiunt. non natura. non enim more nostro ille vel quod futurum est prospicit. ubi dixit Deus: Fiat lux. et facta est lux. et facta est lux. sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diverso. quia utrumque sine peccato est. et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint. ubi dictum est: Et divisit Deus inter lucem et tenebras. cum esset horum alterum malum. quod in obscuro loco intellegitur. non hoc loco additum est: Et vidit Deus quia bonum est. quoniam non sicut nostra. nec quia factum vidit scientiam duplicavit vel ex aliqua parte auxit. sed omnino incommutabiliter videt. si. luminaria in firmamento caeli. alius sic intellegit. Quamvis itaque divini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis. Denique nec illud est praetereundum silentio. sed post infertur: Et vidit Deus quia bonum est. quod. Deus duo luminaria magna. in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae novit. Utrumque placuit. varietate mutatur. in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. tunc didicit bonum. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 44. tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod videret. Posuit illa.

ullamque naturam. verum etiam per quid fecerit. inquam. quae parva non sua granditate (nam nulla est). si quare fecerit: Quia bona est. quae Dei est. tegmen ac vinculum futurum hostis victi et inclusi. quare fecerit: Dixit Deus. ad hoc inaequalia. si autem non solum quis fecerit. ut essent omnia. non ut conderentur bona. quae vix potuimus invenire. sed ab illo conditam longe imparem Conditori christiana sanitate sentirent. sive acerrimo ingenio invisibilia Dei per ea. non Dei partem nec eius naturae. quod hi. primum quam hoc esset contrarium Scripturae huius tantae auctoritatis intentioni. hoc scripsit. immoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. si eis congruenter atque scienter utamur. sive ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit. sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. sed artificis sapientia metienda sunt. 1. In libris enim. sed utilitatem rerum diligenter inquirere. quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio venientem. et facta est. Sic autem Manichaei non desiperent vel potius insanirent. sed factas a Deo. sed animas dicunt. sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari. Hinc Origenes iure culpatur. Ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse. quis eam fecerit. si unum radatur supercilium. quos appellat . Sed multo est mirandum amplius. sed ut mala cohiberentur. quidam haeretici non viderunt. et facta est lux. peccasse a Conditore recedendo et diversis progressibus pro diversitate peccatorum a caelis usque ad terras diversa corpora quasi vincula meruisse. plurima offendunt. quae non faceret nisi bonus Deus. noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere. 181 . Errat Origenes putans animas a Deo recessisse. bona tamen. nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. quam vel in suis locis naturisque vigeant pulchroque ordine disponantur. fecit Deus lucem. ut minor non sit in parvis. ita ut venena ipsa. et facta est lux. quamque a contrario etiam haec. 22. quae facta sunt. Si ergo quaerimus. hoc sensit. Unde nos admonet divina providentia non res insipienter vituperare. causam tam iustam atque idoneam. credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis adversum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse. dum ei non conveniunt. Hanc tamen causam. sive ab his qui legerant forte cognoverit. non quidem partes Dei. sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est. quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controversias quaerentium mundi originem terminat. nisi ab illo conditore esse non posse. quoniam non mole constat. convenienter adhibita in salubria medicamenta vertantur. nec ars efficacior Dei Verbo. hanc. cui nocere nulla res possit. quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis attritio. quae non est quod Deus est. animam vero. quae per omnia opera Dei subiungens: Et vidit Deus. sive ista legerit. ut bonus Deus conderet bona. si per quid fecerit: Dixit: Fiat. nolunt accipere istam causam creationis rerum. quae voluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit atque ita incommutabilis veritatis luce privari. ita credere occultam. incommutabilem atque omnino incorruptibilem crederent. et ubi nostrum ingenium vel infirmitas deficit. intellecta conspexerit 52. per quid fecerit. quae per inconvenientiam perniciosa sunt. satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux. sicuti est. sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid huiusmodi. id est ad bona creanda bonitatem Dei. et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi. quibus delectantur. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit. quis fecerit: Deus est. 23. sufficeret dicere. sicut in specie visibilis hominis. Nec auctor est excellentior Deo. commoditatis attribuant. qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio. inquit: Fiat lux.lucem. quod etiam quidam. quam turpissime pollutam et crudelissime captivatam et oppressam labore magno vix mundet ac liberet. non tamen totam. Sed a terrenis usque ad caelestia et a visibilibus usque ad invisibilia sunt aliis alia bona meliora. Et vidit Deus lucem quia bona est 51. quia bonum est 53. id est De principiis. cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi privationis boni.. ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus. nec attendunt. ut non tantum Deum. si Dei naturam. quantumque universitati rerum pro suis portionibusdecoris tamquam in communem rem publicam conferant vel nobis ipsis. et quam multum detrahitur pulchritudini. Contra quosdam Dei creatio expenditur et Trinitas (22-34) Errant manichaei Deum omnia bona fecisse negantes.. sicut erant quaedam. ut a bono Deo bona opera fierent. qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium. Quia vero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari. sicut cibus et potus et ista lux. Deus autem ita est artifex magnus in magnis. quam propemodum nihil corpori.

ita universitas rerum. ut res. et quia peccatum est. terrena corpora. in eo vero quod dicitur: Vidit Deus. quo nostra exerceatur intentio. summe bonus aequaliter bonum. ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit. et ecce bona valde 54. quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo posito. Nunc vero. propter quam facta est. non opificis provisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est. qui dixit ut fiat. Inde est civitatis sanctae. unigenitum Filium. proprie tamen ipse vocatur Spiritus Sanctus tamquam sanctitas substantialis et consubstantialis amborum. nec mala voluntas. eadem nobis insinuata intellegatur Trinitas. si unde sit felix: Deo fruitur. non amborum quasi qualitatem. unamquamque creaturam quis fecerit. quae sic se voluit praedicari. Deinde videre debuit Origenes et quicumque ista sapiunt. Civitas Dei Trinitati comparatur. quae facta est. homo autem. quod. quis eam fecerit. aerium pessimus daemon. videt. si unde sit sapiens: a Deo illuminatur. ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeatur. et origo et informatio et beatitudo. per quid fecerit. ita tamen. non audeo temerariam praecipitare sententiam.. quod autem illo dicente factum est. procul dubio per Verbum factum est. quae in sanctis angelis sursum est. sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis. atque hoc totum et Trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem divinitatem. utrum altitudine mystica nobis ipsa Trinitas intimetur. unus unum. . ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda. et certe ante peccatum. quam istum solem. universa nobis Trinitas in suis operibus intimatur. Pater quippe intellegitur Verbi. 182 . sed hoc potius evenisse. non ideo cuncta sunt impleta peccatis. amat. si haec opinio vera esset. non praesumptionis audacia. hoc est Sapientiam. indicetur. non tres dii vel tres omnipotentes.. aeternus coaeternum. Quid autem stultius dici potest. in veritate Dei lucet. Haec ergo tria. si quis possit intueri. quia communis ambobus est. quae superius commendavi. per quam facta sunt omnia. in bonitate Dei gaudet. ut in uno mundo unus esset. per quid fecerit. inhaerens iucundatur. sed duae. sed sola bonitate fecisse quod factum est. satis significatur Deum nulla necessitate. qui talia sapiunt. quod Pater genuerit Verbum. quod hoc loco Scripturarum id accipiendum esse prohibeat. ut non una. sicut unus omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam. hoc est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. potius quam homines etiam bonos habere debuisse. et Pater sanctus et Filius sanctus. ut sola corpus tale mereretur. recte bonitas dici possit amborum. propter quid fecerit. nec omnia uno volumine ut explicemus urgendum est. multi sermonis est quaestio. sed unus Deus omnipotens. quibus inferius et gravius nihil est. 24. verumtamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero. cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem servet. sed ipsum quoque substantiam et tertiam in Trinitate personam. quamvis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet.completisque omnibus inferens: Et vidit Deus omnia. daemones. et nunc licet malus longe minoris mitiorisque malitiae. sed eorum ipsorum. profecto et illa diligentia rationis est. nullam aliam causam faciendi mundi intellegi voluit. congruere bonitati. Non plane animarum. inferiora vero et graviora quae amplius peccaverunt. Credimus et tenemus et fideliter praedicamus. contemplans illustratur. nisi ut bona fierent a bono Deo. et meruisse corporibus includi. an aliquid occurrat. Sed si nihil est aliud bonitas divina quam sanctitas. corpora acciperent. tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus. de quibus nesciunt quid loquantur. quia bona est. per Verbum. nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia. superiora et leviora quae minus. id est. ut respondeatur: Deus. tamen luteum corpus accepit 55. multum longe a veritate et merito est cohercenda progressio. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus Sanctus. etiam cum peccatoribus pulchra est. quia bonum est. quia naturae ordinem servare noluit. Quae bonitas si Spiritus Sanctus recte intellegitur. cum sit et Pater spiritus et Filius spiritus. cum vero de omnibus simul. quia una anima sic peccaverat. cum in unaquaque creatura requirantur. subsistens modificatur. 2. est. quia bonum est. quibus poenaliter includerentur. mundum ideo factum. tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas. Ubi si nemo peccasset. 23. Ad hoc enim me probabilius ducit. ut tali corpore mereretur includi? Ac per hoc si contigisset. quare fecerit. immo non duae. sed decem vel centum similiter aequaliterque peccassent. et quod Spiritus Sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit. quibus deterius nihil est. non decori pulchritudinis vel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum. quae fecit. ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam ergastula. quod ideo postea quam factum est dicitur. ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo. in aeternitate Dei viget. centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret.

ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et. et ipse amor verus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit. hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse voluerunt. uti autem Deo. Illis etiam. rationalis propter doctrinam. quod proprie fructus fruentis. Quantum intellegi datur. esse tamen aliquam naturae causam. nulla nos falsitas veri similis turbat. qui frui volunt nummo. cum se miseros esse sentiant. ullo sensu corporis tangimus. Consequens est autem.Tripertita philosophia Trinitati comparatur. a philosophis inventa est disciplina. doctrina. velut colores videndo. ut esset. ut naturalis. tertia ethica (quarum nomina latina iam multorum litteris frequentata sunt. neque coaeternam et. quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat. etiamsi fallerer. immo tripertitam esse animadvertere potuerunt (neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. Ex his propter obtinendam beatam vitam tripertita. scientiae formam. quoniam non nummum propter Deum impendunt. quae in homine spectanda commonui. Ita vero vi quadam naturali ipsum esse iucundum est. atque hoc interesse videatur. quamvis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur. quod me novi esse. sed Deum propter nummum colunt). Et nos quidem in nobis. ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de Trinitate cogitaverint. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum. quam nemo est qui non esse beatus velit. cuius una pars appellaretur physica. In his autem tribus. ita novi etiam hoc ipsum. sed sine ulla phantasiarum vel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. sum. si fallor? Quia igitur essem qui fallerer. Esse. Neque enim fallor amare me. sed ita esse potius invenerunt). non eiusdem substantiae. nosse me. altera logica. dura et mollia contrectando sentimus. Nulla in his veris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor. utique nec falli potest. procul dubio ut vera sapiamus ipsum debemus habere doctorem. si me illa amare falsum esset? Cum vero illa vera atque certa sint. sapores gustando. procul dubio in eo. ut aliquid efficiat: natura. nosse et diligere in Deo et in nobis. imaginem Dei. adhuc reformatione perficiendam. quomodo esse me fallor. eumdem quoque amorem quiddam tertium nec imparis aestimationis eis quas novi rebus adiungo. Deum habet auctorem. Nec ignoro. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae veritatis et de boni fine. uti vero ea re. cum in his quae amo non fallar. profecto et nostram nos genuissemus sapientiam nec eam doctrina. Quia ergo sum si fallor. 27. odores olfaciendo. non fallar. nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum. quod me novi nosse. Nam et sumus et nos esse novimus et id esse ac nosse diligimus. Sicut enim novi esse me. falsa me amare verum esset. quae foris sunt. doctrina scientia. Non enim ea sicut illa. verumtamen eo loquendi modo. inspirator. ac per hoc sum. ut sit etiam similitudine proxima. non quo sit consequens. cuius Deus est. quas etiam in octavo libro breviter strinximus. quod ea re frui dicimur. usus fructu diiudicandus est. vitae summam nemo cunctatur. quae sunt natura. memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur. sonos audiendo. rationalis moralisque vocarentur. 183 . quae dixi. 1. quis dubitet quod eorum. quamquam etsi illa falsa essent. 26. ut dixi. quam fruendum. Si ergo natura nostra esset a nobis. moralis propter usum. Eaque duo cum amo. quo brevius totum dicitur. percipere curaremus. nunc vero quia natura nostra. quibus utique omnes temporaliter utimur. si nihil sit? Omnia esse volunt. Quo modo enim potest beatus esse. quae in unoquoque homine artifice spectantur. natura ingenio. usus utentis sit. quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione versamus. hoc est illius summae Trinitatis. quem plus obtinuit consuetudo. tametsi non aequalem. qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus. agnoscimus. 25. ut frui mereamur aeternis. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum. doctrina. cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus visus est neque intellegentiae dator neque amoris. non sicut perversi. quando certum est me esse. naturalis propter naturam. Hoc itaque moreusum dixerim in his tribus. ipsum etiam ut beati simus suavitatis intimae largitorem. quam propter aliud quaerimus (unde temporalibus magis utendum est. quo bene beateque vivitur. diversi diversa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum versatur intentio. id est aliunde discendo. non fallor. Nam qui non est. et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate vivendum sufficeret nec bono alio quo frueremur ullo indigeret. non se ipsos de rebus. ad quem cuncta quae agimus referre debemus. tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius. usus. sed miseriam suam potius auferri velint. usus. ut etiam in eo. cum amantur. Tria etiam sunt. si fallor. et fructibus utimur et usibus fruimur. immo valde longeque distantem.

Huius rei testis est notissimus sensus illorum. ita tamen vel exiliunt in superna vel in ima descendunt vel librantur in mediis. sentiendas sensibus praebent. iniusta per eius privationem. ut aliquanto productius in eadem miseria vivant tardiusque moriantur. nihil aliud quaereremus. qui illum diligit. ubi secundum naturam possunt esse. custodiant. sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt. quia pauperes atque mendici sunt. et haec amo atque amare me similiter certus sum. et quem ad modum etiam in ceteris rebus. ut de his omnibus recte iudicare possimus. non gustus faucium. nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Atque ideo cum se noverint esse morituros. quod in hominibus. quod aluntur et gignunt. quaedam tamen similitudo. qui rectius amantur. immortalitatem. verum et ab his. quocumque fertur. sine ullo quidem sensu atque vita. Possunt enim ambo esse in uno homine. nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant. Nam velut amores corporum momenta sunt ponderum. quasi innotescere velle videantur. non dictum est. quo feracius essemus uberiusque fructuosae. aeterna veritas. vel hinc intellegi potest. nisi ab illo facta essent. non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. quo alimentum trahant atque ita suum quodam modo esse conservent? Ipsa postremo corpora. ab immensis draconibus usque ad exiguos vermiculos nonne se esse velle atque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices. donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod vivimus. at certe quaedam scientiae similitudo. Amor qui amat et amatur ad Deum fertur. Iam vero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura. non spiramenta narium. Procul dubio ergo indicant. Si enim pecora essemus. quam eam morte finire. Sed nos ea sensu corporis ita capimus. sicut animus amore fertur. qua nec ipsa miseria moreretur. sensibilia nuncupata sunt. Quae vis magna atque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est. de amore autem. Item si arbores essemus. sive deorsum gravitate sive sursum levitate nitantur. Ita enim corpus pondere. cuius est vera aeternitas. Nam in quantum eam capimus. Amatur autem. quibus mundi huius visibilis structura formosa est. iusta per intellegibilem speciem. quibus datum non est ista cogitare. qua mens nostra quodam modo radiatur. aeterna et vera caritas. profecto exsultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. ut pro eo. in tantum id possumus. proposito sibi quod. 27. etsi scientia nullo modo. miseri iudicantur. cum esset nobis bene. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est. pro magno beneficio sibi hanc impendi misericordiam desiderant. utrum et ipse amor ametur. quod nosse non possunt. licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum. Verumtamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent. Si essemus lapides aut fluctus aut ventus aut flamma vel quid huiusmodi. quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem. Quid? animalia omnia etiam irrationalia. aliud terrae radicis affigunt. quibus non solum sensus. 28. et hoc bonum est homini. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus. quae infra sunt. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem. eorum reperiatur. quae infra nos sunt. Sed de duobus illis. Quoniam igitur homines sumus ad nostri Creatoris imaginem creati. non ullus corporeus tactus accedit. sed nec ulla saltem seminalis est vita. sed formas suas. ut de his non sensu corporis iudicemus. estque ipse aeterna et vera et cara Trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus. sed qui diligit. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna vivere. si in eadem miseria semper esse nollent. nulli et nusquam essent futuri. ipse magis amatur. Verumtamen inest in sensibus irrationalium animantium.quoniam stulti. essentia scilicet et notitia. quo amatur et quod amandum non est. quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem vel appeterent vel tenerent. 2. quantum amentur in nobis. verumtamen id quasi appetere videremur. qui se beatos putant. Omnia esse quodam modo noverunt. Ad huius sensus officium non acies pupulae. saltem talem quae non habeat finem mendicitatis. cetera autem rerum corporalium. et hinc probamus. non quia sentiunt. satis diximus. sed omni modo perituri. quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor. carnalem vitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc. quantum suscepti huius operis ratio visa est postulare. qui summe 184 . sed quia sentiuntur. Cur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus. quo iusta et iniusta sentimus. quod lamentari quisque sana mente mavult quam laetari in amentia. si quis immortalitatem daret. et istum amorem odit in se. nihil quidem sentiente motu amare possemus. etsi differens. non foramen auriculae. quo amantur. ut illo proficiente quo bene vivimus iste deficiat quo male vivimus. quanta gratulatione susciperent. quo id amatur quod amandum est. ut essentiam suam.

sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores. secundum quam factum est. quam in ea ipsa sciunt. sicut solis ac lunae stellarumque conditio. unum autem potest. sed unum Deum. Illi quippe angeli sancti non per verba sonantia Deum discunt. Itemque in denario quaternarius est aliqua pars eius. qui primus. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. sed posterior erit diligentius disserendi locus. quae sunt tria. id est unum et tria. quasi qui non potuerit creare omnia simul. cum intellecta conspicitur 57. ut eis magis ista. quae sunt duo. Habet et quintam. longe sunt a tota summa eius. 30. sed amplius. Ipsam quoque creaturam melius ibi. sed nos ipsi praesentia sentiamus atque interiore veracissimo cernamus aspectu. aliter in anima iusti. illa clariore. Unde ratio numeri contemnenda non est. illo adiuvante quod coepimus ut possumus explicemus. tamquam per omnia. hoc est in sapientia Dei. habet tertiam. fiunt. currentes quasi quaedam eius alibi magis. inter quos et illos. sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. aliter cum in pulvere scribitur. qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt. sed immortalis semper in caelis est. ubi habent causas rationesque suas. sicut quorumque in terra gradientium atque repentium et ipsius hominis. Sed hae tres partes eius. id est secundum quas facta sunt. ibi nosse nostrum non habebit errorem. in se ipsis autem tamquam in vespertina. Numerus quippe senarius primus completur suis partibus. ibi amare nostrum non habebit offensionem. id est sexta sui parte et tertia et dimidia. qui summe bonus est. ideo dici potest quota eius sit. habet et dimidiam. qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione. aliter in se ipsis. Deum primitus divisisse iam diximus. decima et quinta et dimidia. de quorum fide cur nulla debeat esse dubitatio. habet et dimidiam. sed per ipsam praesentiam immutabilis veritatis. In hoc autem libro de civitate Dei. sicut aliter scitur rectitudo linearum seu veritas figurarum. Sic deinde cetera. unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim. sicut iam supra diximus. hoc est Verbum eius unigenitum. in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille evangelicus filius 56 ad nosmetipsos reversi surgamus et ad illum redeamus. a quo peccando recesseramus. unum autem potest. an in se ipso. habet quartam. non est iste. 29. in quo perfecit Deus opera sua. sunt enim octo.est. quod caelum vocatum est. tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. Haec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur. Duodenarii vero numeri partes in summam ductae transeunt eum. nam decima pars eius est. volucrum scilicet atque piscium beluarumque natantium. ita noverunt. et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum Sanctum. quamdiu futura vel utrum numquam defutura et quo si male. nam nona eius est. tertia. Multum enim differt. et tria potest. Perfectus est senarius numerus. sicut dimidia. Neque enim exempli gratia quia in novenario numero quattuor pars aliqua eius est. quae sunt unum et duo et tria. quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. quam nos ipsi nobis cogniti simus. hac obscuriore cognitione. quae in multis sanctarum Scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter 185 . incommutabiliter permanentes. quod est novem. quo autem si bene agantur perventura sint. eamque esse inseparabilem Trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam. quae quotae sint dici potest. nam tertia eius est. sed quota sit dici non potest. alios hinc testes vel quaerimus vel habemus. quae non peregrinatur in huius vitae mortalitate. quoniam per nos ipsos nosse non possumus. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis. alibi minus impressa vestigia colligamus. et tamen omnes non tres deos esse. partibus suis in summam redactis ipse perficitur. qui cunctis in terra rebus excelleret. qui summe sapiens est. qua facta est. tamen. quae in summam ducta sex fiunt. utrum in ea ratione cognoscatur aliquid. id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus. quae fecit mirabili stabilitate. habet sextam. simul ductae non complent decem. velut artis atque operum. quae sunt sex. quod sunt duo. quae sunt quattuor. Angeli vident in Dei Verbo et in seipsis. id est unum et duo et quinque. ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis. ut dixi. nona scilicet atque tertia. sicut ex aquis animalium. Ibi esse nostrum non habebit mortem. non quia Deo fuerit necessaria mora temporum. Coniunctae vero istae duae partes eius. quod sunt quinque. id est sedecim. quod est unum. Hoc breviter commemorandum putavi ad commemorandam senarii numeri perfectionem. Nunc autem tria ista nostra quamvis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus. tamquam in arte. sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio atque lignorum. habet enim duodecimam. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt. verumtamen et in se ipsis. quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque referuntur. et aliter iustitia in veritate incommutabili. quae deinceps congruis motibus peragerent tempora.

in quibus septenarius numerus. Inter hos ergo et illos Deum vel praescientia vel opere divisisse quis 186 . sed et liber iste iam prolixus est. quamdiu ex parte scimus. id est in plena perfectione. Angeli facti sunt ante omnia. id est: Quotiescumque ceciderit. ne contemnatis unum ex pusillis istis. angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum. de quo Dominus ait: Docebit vos omnem veritatem 63. Habenda est itaque ratio moderationis atque gravitatis. qualem terram Deus primitus fecerit. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus Sanctus. In septimo autem die. Sancti vero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus. quia angeli eorum in caelis semper vident faciem Patris mei. Hinc est quod etiam Scripturas istas cum labore rimamur. Proinde ut volet quisque accipiat. ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua. quae non habet vesperam. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reservari 72. dico enim vobis. quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant. atque illud. mensuram et pondus neglegere iudicemur. sed tamen de sua sempiterna et vera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens. vel quam molem materiamve futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupaverit subiciendo et addendo: Terra autem erat invisibilis et incomposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut Trinitatis commemoratio compleretur: Et Spiritus. verum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit. quod ex parte est evacuabitur 64. aliter in se cognita faciat aliam velut diurnam. cum de numero multum loquimur. requies. quod est Verbum eius et ipsum Scriptura principium nominavit (sicut ipse in evangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium 67 ): non e contrario referam contentionem. qui eis velut carcer est. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt. ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. sicut attestatur Psalmus. 33. sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi voluit. non peribit. sicut habent permanendi aeternitatem. dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos. inquit. sed in requie sua. Dei requies commendatur 59. quod non de iniquitatibus. quod totus impar primus numerus ternarius est. Dei superferebatur super aquam 69. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare. ut dixi. 31. ex quibus duobus septenarius constat. quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum. Peccasse autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos. neque enim ulla creatura est. quod dictum est: In principio. et: Septiens in die laudabo te 61. et resurget 60.intuentibus. Ne quis autem contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux. sed quia omnia in sapientia fecit. cum ante fecerit angelos. in parte autem labor. Deus requievit in perfecto septenario numero. qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est. Hoc itaque satis sit admonere. quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. sed cum venerit quod perfectum est. qui in caelis est 71. pro cuiusque rei universitate poni solet. aliam velut vespertinam notitiam. 32. et vereor ne occasione comperta scientiolam nostram leviter magis quam utiliter iactare velle videamur. ut etiam ipsa aliter in Dei Verbo. Sine difficultate quippe nos adiuvant. id est eodem die septiens repetito. Ad quorum societatem pertinere parvulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei 70. et multa huiusmodi in divinis auctoritatibus reperiuntur. Domine! omnia in sapientia fecisti 68 : convenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus Sanctus. quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. Ideo pro universo saepe ponitur. ubi ait: Videte. sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 66. qua requiescitur in Deo. Ibi requies Dei. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram. Boni et mali angeli luci et tenebris comparantur. non ita dictum tamquam primum hoc factum sit. totus par quaternarius. ne forte. sicuti est: Septiens cadet iustus. ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias. In toto quippe. ut Pater fecisse intellegatur in Filio. in qua primum sanctificatio sonat. sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur aut doceat. et facta est lux 65. quod ita profundum est. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 58. Cum enim dictum esset. quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo 62. maxime quia hoc me delectat plurimum. Ideo laboramus.

illam huic illudentem. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei. quod graece dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum vicem obtinet. nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. quod est credibilius. in capite ponerent. quia. infra vero vel aquae istae visibiles vel malorum angelorum multitudo vel omnium hominum gentes. disputavimus: hunc quoque librum aliquando claudamus. quod Deus umorem fluidum et frigidum ac per hoc gravem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit. uno enim nomine utrumque comprehensum est. alteram propriae celsitudinis immundo amore fumantem. iuste ulciscentem. qui secundum rationes suas. angelos intellegi volunt. 187 . Sed quoniam. cum peregrinos colligit suos: nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares atque contrarias. Ibi enim sedes est phlegmatis. inquiunt. sive in principio.dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide viventes et eorum aequalitatem adhuc sperantes. ad perfectiorem disputationis finem nostra pervenit intentio. nunc autem lux in Domino 73. et ipse fecit illud. non illic apparet ubi facti sint angeli. et facta est lux. non ei pituitam. quia in Verbo unigenito fecit. Aberrant quidam angelos aquis comparantes. Illic ergo et aqua intellegenda est. unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius 75. vel spiritalis et corporalis. quae per alias eiusdem auctoritatis sacras Litteras satis fidelibus nota est. quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. a regula tamen fidei. ponderibus elementorum moventur et ideo non putant aquarum fluidam gravemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui. et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Divisit Deus inter lucem et tenebras 74 : nos tamen has duas angelicas societates. nullo modo angelos praetermisisse credatur. quae super caelos sunt. secundum quam dicit Apostolus: Omnes enim vos filii lucis estis et filii diei. Sed hi qui in nomine aquarum. Quamquam nonnulli putaverint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam 81. de quibus deinceps dicere institui. quae omnia sexto die dicit esse perfecta. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit. vel magnae duae mundi partes. et si auctoritati eiusdem Scripturae subditi essent. Istos vero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto advertunt. quod convenientius intellegitur. secundum Dei opus utique aptissime. si ipsi hominem facere possent. quamvis et aquas. Deus superbis resistit. immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei. et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est. non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae. etsi voluntatem auctoris libri huius indagare nequivimus. quibus nominibus universalis est significata creatura. in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis civitatum. inquit. quibus omnia quae creata sunt continentur. negent quidam factas a Deo. ut. in principio. Nam ipsius est mare. illam luminosa pietate tranquillam. qui peiores esse hominibus infidelibus sive intellegunt sive credunt. ut nolens prosit persecutionibus suis. non sumus noctis neque tenebrarum 79. ut homo Dei tam eximiae divinaeque sapientiae. ut supra firmamentum angeli intellegantur. si prostratus adoraveris me 76. quae in illo divino libro de constitutione mundi scripta sunt. humilibus autem dat gratiam 77. istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem. Quapropter. 34. sive. et quoniam. sicut scriptum est. habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium. aliam vero natura bonam. alteram tumentem typho. quantum satis esse visum est. et aridam terram manus eius finxerunt 83. si diligenter singula scrutemur atque tractemus. aliquando tenebrae. etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit. Dei potestate frenatam. isti trutinatores elementorum nequaquam crederent. ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux. sed ubi discreti. aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram 82. istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam. si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset. quia primo fecit. aliis manifestioribus divinarum Scripturarum testimoniis declaratas quod etiam in hoc libro. aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo. cui nomen est Genesis. illam in caelis caelorum habitantem 78. sicut in Psalmo legitur. secundum istorum autem coniecturam tam absurde. Sed. istam. quod perversissimae atque impiae vanitatis est. unam fruentem Deo. non abhorruimus. ut quantum vult consulat. iamque de duabus istis diversis inter se atque contrariis societatibus angelorum. sed voluntate perversam. scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram 80. unam et natura bonam et voluntate rectam. utique nondum tenentes iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim. unam Dei sancto amore flagrantem. illam Dei nutu clementer subvenientem. istam inde deiectam in hoc infimo aerior caelo tumultuantem. lucis tenebrarumque vocabulis significatas existimavimus. Quod possunt simili vanitate etiam de terra dicere. Dei bonitati ministram. ne quantum vult noceat. etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est. hanc illi invidentem. ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. Quod si ita est. illam.

quibus certo fine conclusis universa semper in eumdem ordinem eamdemque speciem reditura quidam philosophi crediderunt. De revolutione saeculorum. An sancti angeli. Quid respondendum sit his. 18. quem habent Creatorem naturae. De naturis irrationalium aut vita carentium. quam Deus nec novo consilio instituerit nec mutabili voluntate. non est. eumdem habeant bonae voluntatis auctorem per Spiritum Sanctum in eis caritate diffusa. quae cum ipsis nocet. Causam efficientem malae voluntatis non esse quaerendam. et quomodo dicatur semper creatum quod dici non potest coaeternum. 6. credendum sit creaturam quoque numquam defuisse cui dominaretur. 9. 4. quo voluntas ab incommutabili bono ad mutabile bonum deficit. Contra eos. 2. 13. qui summe et semper est. Nullam essentiam Deo esse contrariam. De opinione eorum. nec Dei posse scientia comprehendi. sed per contrariam voluntatem. De saeculis saeculorum. qui hunc quidem mundum non sempiternum putant. 8. De his. si non nocet. De temporali conditione generis humani. quae in suo genere atque ordine ab universitatis decore non discrepant. An ut Deus semper etiam Dominus fuisse intellegatur. De una bonorum angelorum malorumque natura. qui humanum genus sicut ipsum mundum semper fuisse existimant. Quomodo intellegenda sit promissa homini a Deo vita aeterna ante tempora aeterna. De falsitate eius historiae. quae multa millia annorum praeteritis temporibus ascribit. qui asserunt animas summae veraeque beatitudinis participes iterum atque iterum per circuitus temporum ad easdem miserias laboresque redituras. quia ab eo. qui opera Dei ex aeternitate repetita per eosdem semper volunt saeculorum redire circuitus. 5. 12. 11. Quid de incommutabili consilio ac voluntate Dei fides sana defendat contra ratiocinationes eorum. 7. bonae utique naturae nocet. 16. 188 . 10. De amore perverso. 21.14 LIBER XII BREVICULUS 1. 14. sed aut innumerabiles aut eumdem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolvi opinantur. hoc in totum videtur diversum esse quod non est. 20. Quod in omnium naturarum specie ac modo laudabilis sit Creator. 3. 19. 17. quia vitium. De inimicis Dei non per naturam. qui primam conditionem hominis tardam esse causantur. Quae causa sit beatitudinis angelorum bonorum et quae causa sit miseriae angelorum malorum. qui dicunt ea. quae infinita sunt. De impietate eorum. 15.

quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo. quae fecit. cur isti sint miseri. In potestate est naturae rationalis Deo adhaerere uno vero bono. ut non quattuor (duae scilicet angelorum totidemque hominum). quod ipse illis Deus est. 1. 2. In primo homine exortam fuisse omnem plenitudinem generis humani. quantum piorum populum ex eius genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus. quo amisso misera est. 25. Quam ob rem si. sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse dubitare fas non est. Dicimus itaque immutabile bonum non esse nisi unum verum beatum Deum. Hoc enim adepto beata. 1. altera in malis non solum angelis. verumtamen mutabilia. 3.22. sed ex illo. Naturae rationalis bonum est esse cum Deo. quod usque adeo bonum eorum est. a quo creata est. Ille vero qui non alio. LIBER DUODECIMUS DEUS BONOS ANGELOS ET SEMEL IN TEMPORE HOMINEM CREAVIT Quae sint bona et mala in angelis et in rebus (1-9) Societas est et civitas angelorum et hominum. 1. sed duae potius civitates. sicut superiore libro 1 apparuisse in angelis iam videtur: prius mihi quaedam de ipsis angelis video esse dicenda. quae adhaerere possunt. cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit. quod ab illo. non ex se ipsa potest. Quamquam ergo summa non sint. studia partium pro individua caritate superbi fallaces invidi effecti sunt. 23. 24. quae pars honoranda esset praemio. 26. velut bonum suum sibi ipsi essent. vanitatis astutiam pro certissima veritate. quam non inconveniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas. atque in eius aeternitate veritate caritate persistunt. Ita quamvis non omnis beata possit esse creatura (neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est). Nec ideo cetera in hac creaturae universitate 189 . quibus demonstretur quantum a nobis potest. De natura humanae animae creatae ad imaginem Dei. una in bonis. ea vero. 1. immutabili bono. in qua praeviderit Deus. nisi Deus. sed de nihilo facta sunt. Antequam de institutione hominis dicam. a superiore communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate. merito esse dicantur. quia ex nihilo creata est. cum quaeritur. recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis vel intellectualis bonum. ut sine illo misera esse necesse sit. quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona. quem primum condidit. verum etiam hominibus constitutae. Quod praescierit Deus hominem. peccaturum simulque praeviderit. quo beata sit. quod non de illo. quia non se potest amittere. ideo miser non potest esse. ubi duarum civitatum. hoc est societates. De Platonicorum opinione. ut beata sint. bona quidem esse. quae damnanda supplicio. et cum quaeritur. qua putaverunt angelos quidem a Deo conditos. quae potest. dum alii constanter in communi omnibus bono. alii sua potestate potius delectati. quantum ad rationalium mortalium genus attinet. Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis. sed se ipso bono beatus est. quare illi beati sint. ea tamen. 27. sed ipsos esse humanorum corporum conditores. De conditione unius primi hominis atque in eo generis humani. An ullius vel minimae creaturae possint dici angeli creatores. apparebit exortus. 28. recte respondetur: Quia Deo adhaerent. quod est non adhaerere Deo. Omnem naturam et omnem speciem universae creaturae nonnisi opere Dei fieri atque formari.

Nam esse vitium et non nocere non potest. eis vitia nocere non possent. ut. Nam recta vitii vituperatio est. ne deesset etiam linguae nostrae. quo tamen etiam vitio valde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. tamquam malum bono. nisi adimunt integritatem pulchritudinem. quoniam omne vitium naturae nocet. quo non adhaeret Deo. Cuius enim recte vituperatur vitium. eius naturae ut Deo adhaereat convenire. Nam quid eis nocendo faciunt. naturae vero. Nulla quippe mala Deo noxia. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo. non potestate laedendi. bonae sunt. esse dedit. qua discernitur iustum ab iniusto. quas ex nihilo creavit. unde et huic bono utique contrarium est. qui non natura. ut ei vivat. quae summe est. qua faciente sunt quaecumque sunt. Deus namque immutabilis est et omni modo incorruptibilis. cum vitium creaturae angelicae dicitur. ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita. Omne autem vitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. nisi quae non est. Nam etiam quod vitium consuetudine nimiove progressu roboratum velut naturaliter inolevit. non natura differt ista. sed non summe esse. nisi ubi nocet. sed iam nostris temporibus usitato. quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici. sed vitio. et ideo in eam non cadit miseria. etiam hoc ibi bonum est. Unde colligitur. quod illo dehonestatur natura laudabilis. id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum. non est Deo. Sicut ergo. nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. huic naturae. in quantum vitiosae sunt. quod per angelum Deus dixit. ac per hoc ei naturae. satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam. sed ipsis malum. Quod cum ita sit. quod est sapere. nihil ei valentes nocere. nec eorum naturae auctorem Deum. cum de angelis apostaticis loquimur. quod est. vitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. quia caeca esse non possunt. hoc enim verbum e verbo expressum est. sed sibi. 3. aliis minus. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo. quo usi veteres non sunt latini sermonis auctores. Cuius erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius. quod natura est. in quantum autem naturae sunt. quod impunita non est. Haec dicta sint. sed vitium quia malum est. neque hoc ob aliud. salutem virtutem et quidquid boni naturae per vitium detrahi sive minui consuevit? Quod si omnino desit. quam vitiat. quoniam naturae etiam illae. Cum enim Deus summa essentia sit. sed mutabilibus corruptibilibusque naturis. qui sum 2. inde sapiat.meliora sunt. sed Deo tantummodo tamquam bono malum. quamvis non possit vitium nocere incommutabili bono. 2. quia misera esse non possunt. cui mens inest capax intellegibilis lucis. cum vitium oculorum dicitur caecitas. Ex principio est quaelibet natura ideoque bona. nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec vitium est. sola mala nusquam. id ostenditur. Ab illa igitur. quam illa quae rationis vel sensus est expers. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera. existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam. sed vitiis adversantur eius imperio. Sola ergo bona alicubi esse possunt. Et propterea Deo. Si enim bonae non essent. licet sit ipsa mutabilis. vocatur sapientia. et aliis dedit esse amplius. quia non inest. quae ex malae voluntatis initio vitiatae sunt. quae in tanta excellentia creata est. sed etiam noxium. contraria natura non est. bonis tamen ipsorum quoque testimonio vitiorum. Porro autem bonum est et natura quam vitiat. beatitudinem consequatur nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit eique explendae non sufficiat nisi Deus. non tantum malum. profecto non illi adhaerere vitium est. Et cum in poenis est natura vitiosa. quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam vitio malorum angelorum. quod Graeci appellant . et cum vitium aurium dicitur surditas. id est summo Deo. 190 . sicut est ipse. ut diceretur essentia). Hoc etiam isto modo dici potest. non esse contrarium est. illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. Non enim quisquam de vitiis naturalibus. ne quisquam. excepto eo. Idcirco vitium. non tamen posse nocere nisi bono. quod ad naturam oculorum pertinet visus. malae sunt. Dicuntur autem in Scripturis inimici Dei 3. quod est esse. quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum. procul dubio natura laudatur. novo quidem nomine. Vitium naturae contrarium est Deo. inhaerendo tamen incommutabili bono. et ideo immutabilis sit: rebus. hoc est summe sit. hinc apertissime declaratur. contrarium est bono. neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora. Inimici enim sunt resistendi voluntate. sic ab eo. Natura igitur contraria non est Deo. quae adhaeret Deo. a voluntate sumpsit exordium. sed de voluntariis poenas luit. quo non adhaerent Deo. De vitiis quippe nunc loquimur eius naturae. Ei quippe. atque ita naturas essentiarum gradibus ordinavit (sicut enim ab eo. essentia nulla contraria est. quanto perspicacius intellegere potuerit. vocatur essentia. cui noxium sit non esse cum Deo.

6. nihil invenitur. ut dicat quod bona voluntas faciat voluntatem malam? Erit enim. 5. Cum vero causa miseriae malorum angelorum quaeritur. 4. quem ratio gubernandae universitatis includit. quae de nihilo facta esset. videlicet non ex vi naturae. oculis infirmis per inconvenientiam nocere. ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. Quoniam si res aliqua est. ipsa quoque habet voluntatem malam. sed per se ipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. et quae semper esse non acceperunt. cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala voluntas efficiens est operis mali. si habet. a quo aversa non quidem nulla. quis ita desipiat. Nam eius in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt. cum eis fiunt noxiae. et tamen ad beatitudinem habendam eo. quae nos offendunt. aut habet aut non habet aliquam voluntatem. cuius non sit auctor et conditor Deus. ut nec summe esset. Unde nobis. rectissime credenda praecipitur providentia Conditoris. Huius porro malae voluntatis causa efficiens si quaeratur. sic faciat non esse quod erat. sed ex suo commodo vel incommodo. nonnulla animalia per convenientiam salubriter vivere. et in illo ardore. qui eis displicet. in eum divina providentia tendentes exitum. ita ut nec tanta corruptio. quae non summe est (quia neque illi aequalis esse deberet. et qui magis essent. Ceterum vitia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium atque mortalium vel intellectu vel sensu vel vita omnino carentium. quia et in eis hoc nobis per vitium tolli displicet. Quid enim est igne flammante vigente lucente pulchrius? quid calefaciente curante coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. eadem ratione commendant.Cuilibet naturae conveniens bonum fuit. Naturae igitur omnes. Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium eius naturae. si prudenter attendamus. quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti universum. quoniam sunt et ideo habent modum suum. aversi ad se ipsos conversi sunt. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro. quod in natura placet. si bonam. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea verissima reperitur. Quamquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria neque poenalia naturas ipsas. in quibus eam contemplari minus idonei sumus. Videre enim volunt. Sed isto modo possunt et solem vituperare. quamvis damnatis impiis futura poenalis. nec ullorum vitiorum offensione vituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. qui laudant in igne lucem. aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus atque in qualitates superantium superata vertuntur. si ei qui summe est adhaererent. quae putatur facere voluntatem malam. frui posset. si ita est. quoniam quidam peccantes vel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem. et cum ibi sunt. etiam eam quae fecerit res 191 . sentire non possumus. si ab illo facta non esset). qui summe est. in melius deteriusve mutantur. ardere nolunt. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat. quo absurdius putari nihil potest. quorum abundantia Aegyptiorum superbia vapulavit 5. sicut illa animalia. cui particulae. qui summe est. quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur. ea merito occurrit. Est ratio gubernandae universitatis. quod ab illo. ut cedendo ac succedendo 4 peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis. ubi esse per naturae ordinem debent. sed utilitatem suam. ardorem autem vituperant. quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit. suum esse custodiunt. quoniam sunt illa meliora. et hoc vitium quid aliud quam superbia nuncupetur ? Initium quippe omnis peccati superbia 6. malae autem voluntatis efficiens nihil est. qui non summe sunt. nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent. neque ullo modo esse posset. Cum ergo in his locis. profecto bonae sunt. sed tamen minus esset atque ob hoc misera fieret. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda. Sed parum attendunt eam ipsam lucem. qui summe est atque ob hoc ab illo facta est omnis essentia. Quae cum ita sint. ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint. quod ei adhaerent qui summe est. quantum acceperunt. Miseria naturae rationalis fuit ex aversione a Deo. quae ita creata est. bona voluntas causa peccati. Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam 7. Si autem res ista. qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus. damnabilia putare ridiculum est. pro usu motuque rerum. speciem suam et quamdam secum pacem suam. satis apte decenterque conveniunt. se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. rerum est ordo transeuntium. quae certe et illis placet. Quid est enim quod facit voluntatem malam. aut bonam profecto habet aut malam. ubi esse talia competebat. Deus. quarum nulla omnino est. quibus Creatoris lege subduntur. non eas considerantibus. aut ideo universitati deesse ista debuerunt.

Si ergo non erat sempiterna. Nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur. fecerit angelicae naturae. Porro si nocuit. quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. quod mala voluntas nocendo posset adimere. cui vitium hoc posset nocere. Si enim non nocuit. in qua bonum naturale praecesserat. ut natura bona. Sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit. mutabili tamen. voluntatem malam. ac per hoc nec mala voluntas fuisse dicenda est. cuius auctor Deus. quod tamen utrumque nobis notum est. 7. ut dixi. ad id. ac si quisquam velit videre tenebras vel audire silentium. cui nulla voluntas est. faciat aliquid mali. Quod unde fieri potest. Delicta enim quis intellegit? 8 192 . ipsum sibi fecisse voluntatem malam. cum ante illam visionem ac temptationem similes ambo animo et corpore fuerint. Nam si natura causa est voluntatis malae. ambobus pariter institit occulta temptatio. quaerimus. an inferior. in illo non fiat voluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis. quam nulla fecit. ac non potius bonae voluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. sed in eius privatione sciuntur. Duo quippe quamdiu sunt pariter voluntatis bonae. Si enim in nulla fuit. Haec utrum superior sit. sed ex eo quod de nihilo facta natura est. sed in bona. nusquam tenebras videt. quid putamus esse causae. non quia malum est. Et ideo in mala natura voluntas mala esse non poterat. Quo modo ergo res bona efficiens est voluntatis malae? Quo modo. quod ea res fecerit malam voluntatem. quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. quo se convertit. alter in voluntate pudica stabilis perseveret. an quia ex nihilo facta est. Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales. quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria voluntate consenserit? Hanc igitur consensionem. Sed superior utique melior. velle invenire tale est. utrum quia natura est. efficitur mala. antequam habeat voluntatem malam. alter idem qui fuerat perseveret: quid aliud apparet. quae prima peccavit. quod me nescire scio. sed ubi deficiunt. inquam. quia nec illa effectio sed defectio. appetivit. Nemo ergo ex me scire quaerat. nisi ubi coeperit non videre. quis eam fecerit quaero. vitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono privabat. Idcirco non res inferior voluntatem malam fecit. ut sciendo nesciantur. neque illud nisi per oculos. Si enim dixerimus quod ipse eam fecerit. quid aliud cogimur dicere. hoc est incipere habere voluntatem malam. qui est immutabile bonum? Qui ergo dicit eum. qui utique bonus ante voluntatem malam fuerit: quaerat cur eam fecerit. quid erat ipse ante voluntatem malam nisi natura bona. illa prior est. sed deficiens. quod sciri non posse sciendum est. non utique vitium fuit. Non igitur esse potuit sempiterna voluntas mala in ea re. non enim est efficiens. an aequalis. sed rem inferiorem prave atque inordinate. sed in speciei privatione. quod videndum ambobus pariter adfuit. quam fecit voluntas mala. ut sit aliquis inquirendi modus. non facit alter in altero voluntatem malam. atque ita. requiro. si bene intueantur. si eadem temptatione ambo temptentur. sed quia perversa est ipsa conversio. et inveniet voluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est. quamvis mutabilis. procul dubio bona est. quoniam natura et essentia est. An caro intuentis in causa est? cur non et illius? An vero animus? cur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. ad illicite utendum pulchro corpore. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem. in qua nulla voluntas fuit. Nam si praecessit a qua fieret. Nemo igitur quaerat efficientem causam malae voluntatis. hanc malam quam male suadenti adhibuit voluntatem quae in eo res fecerit. Restat ut dicatur. nihil occurrit. Deficere namque ab eo. sed illa prima est. quo modo ergo nullius. bonum auferendo vel minuendo utique nocuit. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. ut in illo fiat. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione temptatum. Non est enim prima voluntas mala. Ita etiam non ad aliquem alium sensum. quae alteram fecit. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram. nisi unum noluisse. nam eam non fecit in ambobus. si autem in aliqua. causam primae malae voluntatis inquiro. quodam modo nesciendo sciuntur. nisi forte ut nescire discat. qui consensit temptanti atque suadenti. nisi propria voluntate. sed deficientes. ipsa quia facta est. sed ad solas aures pertinet sentire silentium. quod summe est. nesciendo condiscit. Causas porro defectionum istarum. propriam igitur in uno eorum voluntatem malam res quae fecerit scire volentibus. quod minus est. qua visa unus eorum ad illicite fruendum moveatur. alterum voluisse a castitate deficere? Unde. Ea quippe quae non in specie. non sane in specie. neque hoc nisi per aures. cum efficientes non sint. Relinquitur ut inferior res. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum oculis pariter visa est eadem pulchritudo. cui non consensit alius. habens modum et speciem suam in genere atque ordine suo. si dici aut intellegi potest. omnino non fuit. hoc est ipsam voluntatem malam? Quaedam non in specie sed in eius privatione sciuntur. et unus ei cedat atque consentiat. nisi a bono fieri malum et bonum esse causam mali? si quidem a natura bona fit voluntas mala.consequenter interrogo. bonum est causa mali? Cum enim se voluntas relicto superiore ad inferiora convertit.

At si non potuerunt se ipsos facere meliores. Et istam quis fecerat nisi ille. quo illi adhaererent. Quid enim erant sine bona voluntate nisi mali? Aut si propterea non mali. qui. etiamsi adipiscatur. Hoc scio. Deus in angelis bonam creavit voluntatem. a qua non defecissent. et ideo non necessarios. 1. quae incomparabiliter auro debuit anteponi. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere. sed ideo male. mala scilicet voluntate hoc ipso quod a bona defecerunt. hoc est Dei amore. quo modo esse potuit mala voluntas bonae voluntatis effectrix? Si bona. quo nemo melius quicquam facit: profecto et bonam voluntatem. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 11. ut mali causa non sit bonum. converterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque viverent: quid aliud ostenditur nisi voluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram. si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam voluntatem. nusquam. nec tantum hominum. qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suavioribus coaptamur. sed male. sed animae perverse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae. Hoc bonum quibus commune est. Et cum id egit eorum voluntas bona. nisi cum a bono sponte defecit. ne voluntas bona bonorum angelorum non facta. qui summe est. cum quo facti sunt. quem sequitur iste. in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt (quid enim tunc faciunt nisi vana?). naturam Dei numquam. qui eos cum bona voluntate. an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis. qua poterant adhaerere vel deficere. sed defectus a bono). verum etiam de sanctis angelis posse dici. defecerant). Ac per hoc qui perverse amat cuiuslibet naturae bonum. quod si nollet non fieret. quam nondum coeperant habere. quam bona natura non fecit. qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat. Deficitur enim non ad mala. nec talem voluntatem facit nisi defectio. utrum cum ipsis facta est. causas habent deficientes. sed primitus praecipueque angelorum bonum esse. numquam sanctos angelos fuisse credendum est. non dubium quod ab illo facta sit. nec superbia vitium est dantis potestatem vel ipsius etiam potestatis. sed hominis perverse amantis aurum iustitia derelicta. quo modo illa non esse facta dicetur? Porro quia facta est. Si nulla. utrum mala an bona? Si mala. qui in eadem perstiterunt. quae ex nihilo facta sunt. sicut iam etiam in libro.. in quo fit mala voluntas. sed animae perversae amantis corporeas voluptates neglecta temperantia. qua deseritur Deus. isti ab ea deficiendo mutati sunt. quia nec mala voluntas eis inerat (neque enim ab ea. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona voluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt: ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt? Absit. unde se numquam casuros certissimi fierent. qui minus erant. Cum ergo malae voluntatis efficiens naturalis vel. si dici potest. simulque ut facti sunt. si utique noluissent. creavit. utique nec fecerunt. istis mala voluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem. utrum aliqua eam an nulla voluntate fecerunt. nec luxuria vitium est pulchrorum suaviumque corporum. 9. Nam et hoc discutiendum est.. 2. eoque sunt isti ab illorum societate discreti. 9. nulla ex parte posse deficere. nisi ille. quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. nec iactantia vitium est laudis humanae. Si aliqua. a quo facti sunt. adhaeserunt. prius faciens excitando avidiorem? . Quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt).. pervenerunt. Isti autem. aut si utrique boni aequaliter creati sunt. ut non ad se ipsos. nisi operante adiutorio Creatoris habere non possent. ei. sed ad illum. qui datus est eis 10. quam eos ille fecerat. sed animae perverse amantis potestatem suam potentioris iustiore contempta. ipse fit in bono malus et miser meliore privatus. quod illi in eadem bona voluntate manserunt. simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona voluntate. iam ergo habebant. quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum Sanctum. Neque enim auri vitium est avaritia. habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una 193 . id est cum amore casto.Malum est a bono defectio. Itemque scio. certe nondum tales. qua meliores essent. ex se ipso faceret implendo meliorem. id in eo fieri. nondum tam boni quam esse cum bona voluntate coeperunt. sed Deo coaeterna esse credatur. et ea posse deficere. a quo et ipsi. essentialis nulla sit causa (ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum. amore. cavendum est. quo minuitur atque depravatur naturae bonum. sed voluntarios defectus iusta poena consequitur. aut minorem acceperunt divini amoris gratiam quam illi. tractavimus 9.. 8. tamen mali sunt (mala propria voluntate. cuius defectionis etiam causa utique deficit): si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam voluntatis bonae. causas habent efficientes. Cum ergo ipsi facti sint. cum boni creati essent. id est non ad malas naturas.

continentur. quae futura praenuntiavit. qui mortem obierunt. cum apud Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadringenti octoginta quinque reperiantur. si semper fuit humanum genus. quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo. Alii vero. Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum. Et cum illis dictum fuerit. semper remanere contendunt. quae Graeca quoque novit historia. quas sibi esse credituras inter cetera vera. humanum genus sumpsit exordium secundum sanctae Scripturae fidem. Et ideo Graecae potius fides habenda est. quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans. 2. donec ipsius Alexandri victoria finiretur. quae vera se narrasse praeterita ex his. et ideo paucos homines. quae vere sacrae sunt. continet etiam regna. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae. Persarum vero. cuncti tamen universo genere perpetui 13. Neque enim ut alluvionibus incendiisque terrarum. Quidam ex elementis putant hominem renasci. cum restituantur potius. vel a quibus primum illa vel illa regio parsque terrarum. quas perhibent in historia temporum multa annorum milia continere. qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. Sed ne sic quidem. ut dixi. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breves annos habuisse. in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum. cum tanta veritate implentur. quia veritatem non excedit annorum. 194 . Unde ait et Apuleius. non quod sciunt. credidit. quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta. ducenti et triginta tres computentur. ceterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse. ut quaternis mensibus finirentur. ut redigantur homines ad exiguam paucitatem. Omittamus igitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura vel institutione generis humani. etiamsi ter tantum computarentur. qualis nunc et nobis et illis est. qui Litteris nostris. Quot annis humani generis historia computetur. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum. Ex uno quippe homine. quae maxime innotuit. quae dixit. cum ex Litteris sacris ab institutione hominis nondum completa annorum sex milia computemus. ex quibus multitudo pristina reparetur. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. vanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam. nec eis. cui loquebatur. eodem Deo creante quem ad modum exorta sit. 11. sed certis saeculorum intervallis innumerabiliter oriri et occidere. 10. quae coniungenda immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mutabiliter peregrinatur in terris vel in eis. in Graeca vero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu. plus quam octo annorum milia ille constituit. quam protulit ex litteris quae sacrae apud illos haberentur. unde annus plenior et verior. quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit. quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio 15. cum hoc animantium genus describeret: Singillatim mortales. vera divinitate praedixit 12. Alii namque. Porro si haec epistula Alexandri. 10. quonam modo verum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inventores. quem primum Deus condidit. quas plenas fabulosis velut antiquitatibus proferre voluerint contra auctoritatem notissimorum divinorumque Librorum. sicut ab ea praedictum est 16. sicut de angelis dictum est. quas illi non putant toto prorsus orbe contingere. qui mundum istum non existimant sempiternum. et cui totus orbis. sive non eum solum.civitas Dei eademque vivum sacrificium eius vivumque templum eius. sed plurima terrarum ita vastari 14. Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia. 1. respondent diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia. ostendit. sed innumerabiles opinentur. Dicunt autem quod putant. illa atque illa insula incoli coeperit. multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris. in quibus longe plura annorum milia referuntur. sicut de ipso mundo crediderunt. aequarent. ac sic identidem reperiri et institui quasi prima. secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit. ita et hi possunt putare. Cuius pars. necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus exstitisse. tres eorum annos complectebatur antiquos. Quid de temporibus in institutione humani generis dicendum (10-14) Quid multi opinentur de institutione humani generis. ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur. semper fuisse homines opinantur. iam video esse dicendum. quae mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarum atque in omnibus gentibus. sive solum quidem esse.

12. quanta illa summa comprehendit annorum. quamvis a nonnullis contra quam loquitur sensisse credatur: hoc etiam de prima hominis conditione responderim. quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur. quod legitur in libro Salomonis. non dico singillatim minuta momenta vel horarum aut dierum aut mensum aut annorum etiam quantitates. etiam cum sapientiam perceperit. sed nulla. aut sexagiens aut sescentiens. ita in illo ex elementis eius genus humanum ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium. detrahas) quandoque ad initium illa detractio perducetur. alterum incomparabiliter magnum. Hinc enim si a fine vel brevissima singillatim momenta detrahantur. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. ubi iam nullum numeri nomen haberemus. si aeternitati interminae comparentur. eis. decrescente numero licet tam ingenti. Si enim brevitas eos offendit temporis. quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. usque ad illum. sicut etiam Plato apertissime confitetur. quando numquam ad initium. quibus eadem semper fuisse renovata atque repetita in rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseverarent volumina venientium et praetereuntium saeculorum. in quo est aliquid extremum. non vires tunc alias et alias nunc vel etiam postea ista de initio rerum temporalium controversia reperiret. etiam quantum oceanus circumfluit. quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est. quae tamen fine conclusa certi spatii terminatur. ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur: considerent nihil esse diuturnum. exhiberet. illud vero temporis spatium. Quo modo enim vera beatitudo est. quid agitur. verum etiam sexaginta milia sive sescenta. magnitudine quantacumque tendatur. sed tam magna spatia. dum anima venturam miseriam aut imperitissime in veritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid novi in tempore.sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant. comparemus. sed esse coepisse. ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putaverunt posse vel debere dissolvere. quae transacta et ventura sunt. retrorsum redeundo (tamquam si hominis dies ab illo. sive in mundo permanente isti circuitus fierent. Nam quidam et illud. Ecclesiastes non de his circuitibus loquitur. ut. in quo natus est. in quo nunc vivit. cur ante non fecerit. nec saltem tanta videri debeat. cum de mundi origine quaestio verteretur. propter eos. quod tam pauci eis videntur anni. quae iam dici a quibuslibet computatoribus non potest. 13. quanta si umoris brevissimam guttam universo mari. et non est omne recens 195 . et omnia saeculorum spatia definita. 2. de cuius numquam aeternitate confiditur. Non sero homo creatus si aeternitati comparetur. nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est. ut vocabulum non inveniat. et quandocumque antea factus esset. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam movere quaestionem. qui similiter moventur. quod finem non habet temporis. aut sescentiens miliens dicerentur annorum. sive certis intervallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi nova. comparatum illi. Ac per hoc si non quinque vel sex. Et quid est quod factum est? Ipsum quod fiet. sicut aliorum animalium 17. Cur non ergo et mundus? cur non et homo factus in mundo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque comperti in doctrina sana tramite recti itineris evitentur. et detrahantur haec tanta spatia non semel atque iterum saepiusque. Si autem detrahantur retrorsus in spatio. si ei conferatur quamlibet magna et ineffabilis numerositas temporum. quod a nullo coepit exordio. 13. nisi ut circuitus temporum inducerent. 1. aut itidem per totidem totiens multiplicaretur haec summa. non exigua existimanda esse. cur non ante sit factus. Quod autem respondimus. A quo ludibrio prorsus immortalem animam. quod initium non habet. pervenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. Quidam circuitus temporum inducunt. ex quo esse coepisse in sacris Litteris invenitur. sed utrumque finitum. ut minus quam sex milia sint annorum. euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad veram miseriam sine cessatione redeuntem. qui nolunt credere non eum semper fuisse. qui vocatur Ecclesiastes: Quid est quod fuit? Ipsum quod erit. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et imperita perseveraret infirmitas. sed semper: quid fit. cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatus non sit tamque sero sit creatus. Ipse denique primus homo vel postridie vel eodem die postea quam factus est potuit inquirere. quod omnino nullum est. liberare non possunt.

inquit. ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem. immortalem vero non esse 196 . nec recens et novum est. cum ipse sit aeternus et sine initio. ut monstrum sub sole nascatur. 15. hoc est de generationibus aliis euntibus. Deus semper est Dominus. si dixero semper fuisse creaturam. sed tamen certis. quam nullus potest nosse hominum. aut quis poterit cogitare quid velit Dominus? Cogitationes enim mortalium timidae et incertae adinventiones nostrae. quos opinantur. non mutabili voluntate in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicavit? Quando quidem Psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset: Tu. quod forte non cogito. surgens autem a mortuis iam non moritur. ut nos ista credamus. secundum quam Deus hominem temporalem. erunt et post nos. sed immutabili aeternoque consilio. Corruptibile enim corpus aggravat animam. discipulos docuit. Sed cum cogito cuius rei dominus semper fuerit. non tamen novo et repentino. ac deinde repercussisset eos. aut certe de omnium rerum generibus. qua. de torrentium lapsibus. inquam. Semel enim Christus mortuus est pro peccatis nostris 19. et ideo nihil recens esse sub sole. ex aliquo tempore primum facere voluisse. et idem Plato et eadem civitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint. qui semper est dominus nec dominus umquam non fuit. ne aliquam Creatori coaeternam esse dicamus. Sentiant. cuius dominus esset. Monstra quoque ipsa. propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta revocantes dictum intellegi volunt. fecit in tempore. nunc aliam per alia atque alia temporum spatia. ita hominem numquam antea fuisse et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non debeo. et mors ei ultra non dominabitur 20. non quia per circulos. eorum vita est recursura. Domine. quod sacer admonet Psalmus: Tu. Contra circuitus unitas et originaria bonitas hominis proponitur (15. quem numquam fecerat. Qui loquetur et dicet &ba : Ecce hoc novum est: iam fuit saeculis quae fuerunt ante nos 18. de quibus superius loquebatur. homines quod putant. verum est. quod generaliter miracula et monstra sunt. quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum volumina repeti. continuo subiciens: In circuitu impii ambulant: tamquam ei diceretur: Quid ergo tu credis. ut his Salomonis verbis illos circuitus significatos esse credamus. quia unum. cui modo dicimus. et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem 24. quem numquam antea fecerat. utique et fuerunt et erunt. et nos post resurrectionem semper cum Domino erimus 21.28) Altitudinem Dei investigare non possumus. Valde quippe altum est et semper fuisse. de solis anfractibus. in quo mutabile aliquid non est? continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum 23. nec consilium voluntatemque mutasse. id est falsa doctrina. sed quia modo talis est erroris eorum via. aliis venientibus.sub sole. tamquam in praedestinatione Dei iam facta fuisse omnia sapiens ille voluisset intellegi. Absit autem a recta fide. intellegis? numquidnam existimandum est subito Deo placuisse hominem facere. Fuerunt enim homines ante nos. in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas. quae inusitata nascuntur. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam. quod fides ratioque sana condemnat: cavendum est. decedentem aliam. si semper creatura non fuit. sentis. ita quaeque animantia vel arbusta. ne sit absurdum et a luce veritatis alienum mortalem quidem per vices temporum semper fuisse creaturam. cui nihil novi accidere potest. sed nunc illam. quamvis inter se diversa sint et quaedam eorum semel facta narrentur. invenire non possum). aliam succedentem. Ex his igitur. Quamvis haec verba quidam sic intellexerint. Absit. Ego quidem sicut Dominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo. tamen secundum id. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. ante quem nemo umquam hominum fuit. Quid autem mirum est. ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis intervallis. si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inveniunt? quia genus humanum atque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt. sunt et nobiscum. 1. 14. quia et me ipsum intueor et scriptum esse recolo: Quis hominum potest scire consilium Dei. affirmare aliquid pertimesco. Quis hanc valeat altitudinem investigabilem vestigare et inscrutabilem perscrutari. quod ex illis vel praeter illa. et hominem. multiplicasti filios hominum. quando quidem altitudinem Dei penetrare non possunt. quem numquam antea infinita retro aeternitate fecisset. Domine. quae oriuntur atque occidunt. nec quo fine claudatur. sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola. quod ille aut de his rebus dixit. ut verbi gratia. Satis autem istis existimo convenire quod sequitur: In circuitu impii ambulabunt 22. quae in hac terrena inhabitatione multa cogito (ideo utique multa. quae Academia dicta est.

aeternitati immutabili non potest esse coaeternum. Sed ideo putavi sine affirmatione tractanda. si semper fuisse dicuntur. si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est et semper eos fuisse. et illi iam erant ante caelum. at vero: Erat tempus. si semper fuit: vereor ne facilius iudicer affirmare quod nescio. quis vel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tempus. ex futuro in praeteritum transeunt. aliud posterius praeterit.coepisse. dicetur mihi: Quomodo ergo non coaeterni Creatori. et ideo Creatori. quomodo semper creator. quando non erat hoc tempus. ut. quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens. quam docere quod scio. tam inconvenienter dicimus. nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus. tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit. utrum semper potuerint esse qui facti sunt. Si autem dixero non in tempore creatos angelos. antequam fierent. ultra vires meas esse confiteor. erat tempus. ideo non sint creati. Deo coaeterni esse credantur. semper dominus fuit. nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit Apostolo obtemperandum praecipienti salubriter. quando non erat homo. quando non erat Roma. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus. coaeterni esse non possunt. et propterea omni tempore fuerunt. erat tempus. at vero: Erat tempus. erat ergo tempus. cuius mutabilibus motibus tempora peragantur. ne immortales. 197 . 15. verumtamen non de ipso genitam. sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam. si semper ille. 2. hoc est: Erat alius homo. sed ideo semper fuisse dicuntur. qui cum tempore facti sunt. erat tempus. qui numquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam. sed manente perpetuitate praecedens. de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 25. Ille enim semper fuit aeternitate immutabili. non plus sapere quam oportet sapere. aut: Erat iste mundus. verum et ante caelum fuit. sed ante omnia tempora et ipsos fuisse. si eos recte lux illa primum facta significat aut illud potius caelum. quando non erat Ierusalem. quando nullum erat tempus. non inconvenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt. quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. Quapropter si Deus semper dominus fuit. sed post aliquod tempus factus est mundus. quod Creator noster scire nos voluit. quae usitate ac proprie dicuntur tempora. si creatura serviens non semper fuit. ex quo facti sunt. quando non erat Abraham. sed in aliquo mutabili motu. illa vero. et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus. quamvis nullo tempore sine illa. aut cum quibus facta sunt tempora. possumus dicere: Erat tempus. quando non erat iste homo. Nam si non omni tempore fuit tempus. cuius aliud prius. quamvis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. ideo Creatori coaeterni sunt. semper illi fuerunt? Quomodo etiam creati dicendi sunt. quia omni tempore fuerunt. quod omni tempore fuit? Semper Domino angeli servierunt sed in tempore. At si tempus non a caelo. 3. et si quid huiusmodi. erat quippe ante illam. quando nullum erat tempus. Sed si hoc respondero. isti autem facti sunt. temporaliter movebantur: etiam sic omni tempore fuerunt. ut etiam ante omnia tempora facti sint. recte possumus dicere. ut qui haec legunt videant a quibus quaestionum periculis debeant temperare. Ratio nescit tempora aeternitati coaequare. tempora omnino esse non possunt. quibus tempora peraguntur. non quidem in horis et diebus et mensibus et annis (nam istae dimensiones temporalium spatiorum. si tamen a caelo coepta sunt tempora. quando non erat mundus. si ante omnia tempora facti sunt. eo quod simul esse non possunt. potest dici aliquo modo. cum id. quando nullum erat tempus. quod est omni tempore. nec si semper fuerunt. quando iste non erat mundus. Sed hoc si respondero eis qui requirunt. Ac per hoc etiamsi immortalitas angelorum non transit in tempore. Si enim de alio atque alio intellegatur. si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit atque angeli. manifestum est quod a motu siderum coeperint. ut propterea semper fuisse dicantur. vel futurum esse quod nondum sit. dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos 26 ). 15. quando et angeli creati sunt. nisi cum ad nostrum saeculum ventum est. non eam spatio trascurrente. sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt. cum ideo semper fuisse dicatur. postremo si non cum initio temporis. ac per hoc etsi semper fuerunt. quando quidem cum illis facta sunt tempora. nec praeterita est quasi iam non sit. quando nullus erat homo. semper habuit creaturam suo dominatui servientem. creati sunt. si semper fuerunt angeli. cum haec institueret. quae vel sapientioribus in hac vita scire permisit vel omnino perfectis in alia vita scienda servavit. quoniam omni tempore fuerunt. Hic respondendum forte videatur: Quo modo non semper. unde et Deus. sic ergo: Erat aliud tempus. quia omni tempore fuerunt. in cuius motu dicendum non est vel fuisse quod iam non sit. aut quomodo creata est et non potius creatori coaeterna est. Redeo igitur ad id. Quis autem dicat: Non semper fuit. quorum Deus dominus esset. cum tamen non fuerint. Ubi enim nulla creatura est. ubi ait: Dico autem per gratiam Dei quae data est mihi omnibus qui sunt in vobis. ac si quisquam dicat: Erat homo.

Porro si illi circuitus admittantur. Non itaque in eius vacatione cogitetur ignavia desidia inertia. et ideo necesse est. nec paenitendo. coepit facere quod non fecerat. qui nondum erant ante tempora aeterna. si autem vires suae capacitatis excedat. . fiet. nec alium aliquem natura similem. de sua humana mutabili angustaque metiuntur. quod magis est mirandum. id est congruis. vel eius quoque ortu et occasu semper illis circuitibus repetito semperque repetendo. qua putant non posse quaecumque infinita comprehendi. ut crescendo plus capiat. novo consilio faciunt (mutabiles quippe mentes gerunt): profecto non Deum.. vel manente mundo mutabiliter. 16. Si enim pro viribus suis alatur infans. pervenisse. inquiunt. 17. 2. 17. Potest ad opus novum non novum. non illum. Novit quiescens agere et agens quiescere. antequam homo primus creatus esset. de via recta conantur avertere. si ratio refutare non posset. Has argumentationes. me fateor ignorare. nisi quia in eius aeternitate atque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam praedestinatione fixum erat. inquiunt. eadem semper repeti eademque semper repetenda transcurrere. quibus impii nostram simplicem pietatem. unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei 27. Quae saecula praeterierint antequam genus institueretur humanum.sed sapere ad temperantiam. Nobis autem fas non est credere. quos opinio confingit. fortuita quadam inconstantia videatur fecisse quae fecit. nec eumdem ipsum nescio quibus circuitibus nescio quotiens revolutum. et mutabile est omne quod aliquid patitur. inquiunt. aliter cum operatur. numquam quemquam fuisse hominem. quam manifestavit temporibus suis. quem numquam antea fecerat. ut in circuitu falso ambulare quam vero et recto itinere malint. et fit illis quod ait Apostolus: Comparantes enim semetipsos sibimetipsis non intellegunt 30. priorem suam sine initio vacationem tamquam inertem ac desidiosam et ideo sibi displicentem damnasse quodam modo atque ob hoc mutasse credatur. non possunt infinita diversitate variata ulla eius scientia vel praescientia comprehendi. verum etiam promisit vitam aeternam. nec ignavum otium. aliter affici Deum cum vacat. cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem. si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat. Huc accedit. quod suo tempore futurum erat? Circuitus redeuntium temporum. sed sempiternum adhibere consilium. refutantur quia immutabilis est mens divina. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna. Sed et si prius cessavit et posterius operatus est (quod nescio quemadmodum ab homine possit intellegi): hoc procul dubio.. Dicit etiam Apostolus tempora aeterna. nec ea futura. quae tamen non fuerint Deo coaeterna.. quod ante non fuerit. bonitas autem eius numquam vacua fuisse credenda est. praesertim tam longae sine initio diuturnitatis. sicut veniebat in mentem.. cum hominibus utique promiserit. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent. sed sibi comparant. non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum. tamquam in eius natura fiat aliquid. quod in adiutorio Domini Dei nostri hos volubiles circulos. sed semetipsos pro illo cogitantes. 1. ne videlicet. quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna. Illud quoque non dubito. qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est. ut cum illis in circuitu ambulemus 29. Deo tribuitur. Sic enim ait: In spem vitae aeternae. quoniam si non eadem repetantur. quia prius cessaverat. fides irridere deberet. in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit. quod dicitur prius et posterius. nec illi. rerum quas facit omnium finitarum omnes finitas apud se rationes habet. quia nec affici dicendus est. sed alia atque alia perhibetur operatus ac sic aliquando etiam ad hominem faciendum. sed quasi ad horam. quibus vel manente mundo vel ipso quoque revolubiles ortus suos et occasus eisdem circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur. sed. non scientia. Hinc enim maxime isti errant. si aliquando primum Dei opera coepta dicuntur. praeterita. quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim vita aeterna. Nam quia illis quidquid novi faciendum venit in mentem. quasi paenituerit eum prioris sine initio vacationis ac propterea sit operis aggressus initium. quod mentem divinam omnino immutabilem. in illo autem non alteram praecedentem 198 . Quomodo autem promisit. sicut nec in eius opere labor conatus industria. si autem semper quidem temporalia. ratio manifesta confringit. nec improvida temeritas operum suorum. ne sit temporalis eius operatio. quem cogitare non possunt. manifestavit autem temporibus suis verbum suum 28. deficiet antequam crescat. ac per hoc Deus. sed se ipsos. cuius retro fuerit aeterna cessatio. quod dicunt nulla infinita ulla scientia posse comprehendi. Nihil creaturae Creatori est coaeternum. quorum acutissimum illud putatur. Patitur quippe qui afficitur.

quos maxime refellit aeterna vita sanctorum 40. Quapropter si. ut nullus eorum par esse cuicumque alteri possit. laudent nomen Domini 39. sicut in Psalmo canitur. eis dumtaxat. Quod utrum ita faciat. de quo et propheta dicit: Qui profert numerose saeculum 33. quae sunt saecula. sed alterum ex altero connexione ordinatissima procurrentia. nec ea provideret ex proximo tempore. Itane numeros propter infinitatem nescit omnes Deus. ut nihil aliud perhibeatur saeculum saeculi quam saecula saeculorum. quod ei notus sit omnis numerus. Ita vero suis quisque numerus proprietatibus terminatur. Nam caelum Deus vocavit firmamentum super quod sunt aquae 38. Infinitas itaque numeri. et ut prius non essent egit. Omnis infinitas Deo finita est. et continuata sibi connexione copulentur quae appellantur saecula saeculorum 36. inquit. quidquid scientia comprehenditur. mirabiliter fortassis ostendens. Quare si infinitas numerorum scientiae Dei. circuitus illi eadem revolventes locum non habent. Eos quippe infinitos esse. verum etiam multiplicari potest. quamdiu non fuerunt. qua illi circuitus asseruntur. quaecumque nova et dissimilia consequentia praecedentibus si semper facere vellet. an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi. sicut nihil aliud dicitur caelum caeli 37 quam caeli caelorum. ad hos circuitus nihil pertinet. sed una eademque sempiterna et immutabili voluntate res. definire non audeo. cuius intellegentiae. profundissima quaestio est. 18. non dico uno addito augeri. non potest Deus cuncta quae facit vel praescire ut faciat. Saecula saeculorum non sunt circuitus. hinc eis. idem ipse. tamquam efficientia saeculorum. et Salvator in Evangelio: Capilli. an ita dicantur saecula saeculorum. quae super caelos sunt. in ipsa ratione atque scientia numerorum non solum duplicari. Absit itaque ut dubitemus. sed quamlibet sit magnus et quamlibet ingentem multitudinem continens. quas condidit. non est tamen incomprehensibilis ei. liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima permanente. et omnes infiniti sunt. inquit. ut dicere audeant atque huic se voragini profundae impietatis immergant. Illud autem aliud quod dicunt. sed aeterna praescientia contineret. sive saecula saeculorum aeterna sint temporalium tamquam dominantia subditorum. 19. dicentes quod. Ergo et dispares inter se atque diversi sunt. Nunc enim contra opinionem disputamus. inordinata et improvisa habere non posset. vestri omnes numerati sunt 34. cuius intellegentiae non est numerus. quam non eis indiguerit. 199 . qua comprehenditur. neque hoc quod nunc agimus impedit. quaelibet autem illarum sententiarum de saeculis saeculorum vera sit. quoniam in quocumque numero finem faciendum putaveris. Fortassis enim possit dici saeculum. quod non omnes numeros Deus noverit. ut. vel scire cum fecerit? cuius sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis tam incomprehensibili comprehensione omnia incomprehensibilia comprehendit. si indiscussa interim differatur. nec Dei scientia quae infinita sunt posse comprehendi: restat eis. Deus non agit aut scit in circuitibus. sed eas gratuita bonitate condiderit. nisi eisdem circuitibus temporum eadem temporalia repetantur. et tamen Psalmus: Et aquae. certissimum est. et ut posterius essent. quoniam sive saecula saeculorum sint non eadem repetita. esse non potest infinita: qui tandem nos sumus homunculi. alia tamen atque alia ordinata dissimilitudine procurrentia. Et apud nos Deo dictum legitur: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 32. qui eius scientiae limites figere praesumamus. cum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit. qui talia videre possunt. quia scientiae ipsius incomprehensibilis non est. et usque ad quamdam summam numerorum scientia Dei pervenit. sive aliquid in ea definire valeamus. sive nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio. Quid ergo istorum duorum sit. in sua beata immortalitate sine fine manentibus. apud quos Plato Deum magna auctoritate commendat mundum numeris fabricantem 31.altera subsequens mutavit aut abstulit voluntatem. quibus semper eadem per intervalla temporum necesse esse repeti existimantur. ut intellegantur saecula in sapientia Dei inconcussa stabilitate manentia istorum. quae cum tempore transeunt. et singuli quique finiti sunt. non est numerus 35. ne in tanta obscuritate rerum affirmare temere aliquid audeamus. qui ex miseria liberantur. quamvis infinitorum numerorum nullus sit numerus. scientis comprehensione finitur: profecto et omnis infinitas quodam ineffabili modo Deo finita est. quando esse coeperunt. ceteros ignorat? Quis hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isti contemnere numeros et eos dicere ad Dei scientiam non pertinere.

mortis huius amore timeatur). non solum tacerentur prudentius. Sed quoniam haec falsa sunt clamante pietate. ut eam quandoque necesse sit deseri et eos. quod in libro decimo commemoravi 42. ita gravis. ut. 1..20. post tam magna mala tamque multa et horrenda tandem aliquando per veram religionem atque sapientiam expiata atque finita ita pervenire ad conspectum Dei atque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem immutabilis immortalitatis eius.. et ipsa miseriae novitas in ea facta est quae numquam fuit. quibus transactis in miseriam revolvatur. ut mors. Si enim de istis circuitibus et sine cessatione alternantibus itionibus et reditionibus animarum Porphyrius Platonicus suorum opinionem sequi noluit. tanto eum facilius ad beatitudinem perventurum. quia hic mala praesentia patimur. et. nihil ulterius tale patiatur: quanto magis nos istam inimicam Christianae fidei falsitatem detestari ac devitare debemus! His autem circuitibus evacuatis atque frustratis nulla necessitas nos compellit ideo putare non habere initium temporis ex quo esse coeperit genus humanum. Unde fit. si autem nos illic clades imminens non latebit. cuius adipiscendae amore flagramus. ut possint Deo circuitibus definitis euntibus semper atque redeuntibus per nostras falsas beatitudines et veras miserias alternatim quidem. Quorum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus vitam (si tamen vita ista dicenda est. in qua semper fuit. quae divina providentia gubernantur. in quibus nulla nova fiunt. quem se cogitat necessario deserturum et contra eius veritatem sapientiamque sensurum. hic saltem nesciamus. ubi venturam beatitudinem novimus. quandoque amittenda cognoscitur. sicut numquam antea liberata est: fit in illa aliquid. turpi stultitiae. quod non et antea certis intervallis temporum fuerit et postea sit futurum. ubi odio veritas habeatur. 20. quanto plus quisque amaverit Deum. qui deserunt. 20. cuius erit semper retinenda et nulla infelicitate rumpenda certa securitas): viam rectam sequentes. quod nobis est Christus 41. ubi Deus amittatur. cui se futurum novit inimicum. dicere maluit animam propter cognoscenda mala traditam mundo. 2. et hoc quidem valde magnum. Absurdum est non esse novitatem. sed interpositionibus falsae beatitudinis saepe ac sine fine rumpendam. quoniam ad eam revertitur. sed non aeterna. quae infinita sunt. Nam si haec illic in memoria non habebimus et ideo beati erimus. quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea. Si autem dicunt neminem posse ad illam beatitudinem pervenire. cum de miseria liberatur in qua numquam fuit. 3. miseriis exsecrabilibus implicari. ubi beatitudo et miseria vicissim alternant. ab illa aeternitate veritate felicitate deiectos tartareae mortalitati. et hoc propterea. beatius tempora transigit anima misera. quia per nescio quos circuitus nihil sit in rebus novi. cum ad Patrem redierit. sed repetuntur eadem quae fuerunt? Si autem et haec novitas ab ordinatione providentiae non 200 . Atque ita spes nostrae infelicitatis est felix et felicitatis infelix. sed casu potius evenit. in huius vitae eruditione cognoverit: quomodo ergo fatentur. ibi metuimus imminentia. ut ab eis liberata atque purgata. verum etiam (ut quomodo valeo dicam quod volo) doctius nescirentur. verius semper miseri quam beati aliquando esse possimus. nullo repetenda circuitu: cur in rebus mortalibus fieri non posse contenditur? Si dicunt non fieri in anima beatitudinis novitatem. nisi hos circuitus. ordinem venit. Homo in circuitibus numquam attingit beatitudinem. id est quae numquam desinat aeterna felicitas. ut hic felicior sit exspectatio quam illic adeptio summi boni. ubi per immundas nequitias beatitudo quaeratur. et hoc cum ad eius plenam pro sua capacitate notitiam beatitudinis perfectione pervenerit? quando nec hominem amicum possit quisque amare fideliter. eo duce ac salvatore a vano et inepto impiorum circuitu iter fidei mentemque avertamus. ubi nos futuros miseros aut in tanta veritatis luce nesciamus aut in summa felicitatis arce timeamus? Si enim venturam calamitatem ignoraturi sumus. Sed absit ut vera sint. ipsa certe liberatio nova fit. sed revolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua. quae ab hac liberat. Haec autem novitas si non in rerum. Si autem in natura immortali fit tanta novitas nullo repetita. quod antea numquam factum est. sive ipsius rei vanitate permotus sive iam tempora Christiana reveritus. Si enim liberatur anima non reditura ad miserias. quibus amor ipse torpescat? Nam quis non remissius et tepidius amet eum. quibus transactis ad beatitudinem sublevetur. convincente veritate (illa enim nobis veraciter promittitur vera felicitas. cur hic per eorum scientiam gravatur amplius nostra miseria? Si autem ibi ea necessario scituri sumus. peritior est hic nostra miseria. indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si vera essent. ibi autem beata. et hoc itidem atque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis intervallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum. Quid enim illa beatitudine falsius atque fallacius. quae potius mors est. quando hic aeterna vita consequenda exspectatur. quam beata. qui ea docent. quae nobis minantur veram miseriam numquam finiendam. ubi sunt illi determinati dimensique circuitus.

quas neque antea fecerit nec umquam habuerit improvisas? Si autem dicunt liberatas quidem animas ad miseriam non reversuras. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones. si liberatarum animarum numerus. multiplicaret genus humanum. quibus sit et nova miseria et nova liberatio. quoniam semper aliae atque aliae liberatae sunt et liberantur et liberabuntur: hoc certe concedunt. sive data sit anima sive lapsa sit: possunt fieri nova. Nec ullo modo explicabunt. Unus creatur homo ad unitatem societatis. ante quem nullus fuit. unum ac singulum creavit. nova facere et ineffabili praescientia voluntatem mutabilem non habere? Porro autem utrum animarum liberatarum nec ulterius ad miserias rediturarum numerus possit semper augeri. . quam homines. numquam ad eam deinceps rediturae. neque iste numerus ulterius augeatur: etiam ipse sine dubio. quorum essent animae ab ista semper mortalitate liberandae. 4. id est. bella gesserunt. si non tantum inter se naturae similitudine. sed fieri numquam desinet? Si autem oportet ut certus sit liberatarum aliquis numerus animarum. qui profecto crescere et ad suae quantitatis terminum pervenire sine aliquo non posset initio. ut hanc quoque in rerum ordine includeret et ab hac eam non improvide liberaret: qua tandem temeritate humanae vanitatis audemus negare divinitatem facere posse res. sed mundo novas. quarum ex aquis et terris plurium pullulavit exordium. sed plura simul iussit existere. novissima inimica morte destructa 43. ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanum. si ita est. explicata non est arduum videre multo fuisse melius quod factum est.. quae neque antea facta sint nec tamen a rerum ordine aliena sint.. quantum potuimus. ut tutius atque pacatius inter se rationalis voluntatis expertes bestiae sui generis viverent. morti addictus bestialiter viveret. consequenter dicturi sunt infinitas. ipsi viderint. qualia homines. quibus ad easdem miserias necessario putabatur anima reditura: quid restat convenientius pietati quam credere non esse impossibile Deo et ea. Et si potuit anima per imprudentiam facere sibi novam miseriam. quae ad miseriam numquam redeant... quando ne ipsam quidem feminam copulandam viro sicut ipsum creare illi placuit. Si enim potest. ut negetur creari potuisse quod numquam antea creatum esset. ut sunt columbi sturni. cui populo esset huius rei consideratio profutura. infinitis retro saeculis sufficere non valeret. quem primum condidit. Quapropter quoniam circuitus illi iam explosi sunt. nos vero ratiocinationem nostram ex utroque latere terminamus. ut ex illo semper homines fierent. ita liberentur. non sibi. non solum factus est semel. ex quibus cotidie novi fiant homines. ut ex uno homine. quas. quae numquam fecerit. aut initium et incrementum. et ad vinculum concordiae quae naturalis est in bestiis. qui numquam antea fuit. sine morte media beatam immortalitatem absque ullo termine consecutus. cuius naturam quodammodo mediam inter angelos bestiasque condebat. ut numquam ad miserias revolvantur. novas animas fieri. quod initium eo modo antea numquam fuit. Quantuslibet namque finitus numerus fuisset animarum. cervi damulae et cetera huiusmodi: utrumque tamen genus non ex singulis propagavit. verum etiam cognationis affectu homines necterentur. quae solitudinem magis appetant. ut Deo notae esse possint. finitas volunt. non utique solum sine humana societate deserendum. 21. libidinis servus aeternoque post mortem supplicio destinatus. si sapienter vixerint. alias congreges instituerit. 22. in consortium transiret angelicum. Nam cum animantes alias solitarias et quodammodo solivagas. infinitus sit numerus animarum. Sed praevidebat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem vocandum remiss