DE CIVITATE DEI CONTRA PAGANOS LIBRI XXII

S. Aurelii Augustini OPERA OMNIA - editio latina > PL 41 > De Civitate Dei contra Paganos libri XXII

1 INDEX
Praefatio - [Libri II Retractationum cap. 43] Epistula 212/A Liber primus
An temporum calamitates Dei providentia regantur

Liber secundus
Plurimum deorum cultus mores pravos efficit

Liber tertius
Romanorum res gestae iudicio percurruntur

Liber quartus
Nihil multi dii potuerunt ad augendum imperium

Liber quintus
Utrum rerum gestarum ratio sit an non

Liber sextus
Nihil dii possunt ad veram felicitatem

Liber septimus
Physicorum ratione de diis selectis nihil quod ad veram felicitatem pertineat continetur

Liber octavus
Christi et romanorum religio ad philosophorum sapientia conferuntur

Liber nonus
In Christi et philosophorum doctrina opus mediatoris disseritur

Liber decimus
Quae aeternae vitae sit religio

Liber undecimus
Mundum et angelos Deus in tempore creavit

Liber duodecimus
Deus bonos angelos et semel in tempore hominem creavit

Liber decimus tertius
Redemptus homo in vitam aeternam restituitur

Liber decimus quartus
Ex moribus hominis post peccatum duae civitates

1

Liber decimus quintus
Duarum civitatum a Cain et Abel ad diluvium qui fuerit excursus

Liber decimus sextus
Civitatis Dei quae fuerint primordia historica a Noe ad David

Liber decimus septimus
Quae fuerit civitas Dei tempore Prophetaru

Liber decimus octavus
Duae civitates comparantur in procursu rerum gestarum

Liber decimus nonus
Bonorum finis est pax in Deo

Liber vigesimus
Quae ventura sint in iudicio novissimo

Liber vigesimus primus
Quod erit novissimum supplicium

Liber vigesimus secundus
Quae sit carnis resurrectio et vita aeterna

2 PRAEFATIO
[LIBRI II. RETRACTATIONVM CAP. 43, 1-2] Interea Roma Gothorum irruptione agentium sub rege Alarico atque impetu magnae cladis eversa est, cuius eversionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos vocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius Deum verum blasphemare coeperunt. Unde ego exardescens zelo domus Dei 1 adversus eorum blasphemias vel errores libros De civitate Dei scribere institui. Quod opus per aliquot annos me tenuit, eo quod alia multa intercurrebant, quae differre non oporteret et me prius ad solvendum occupabant. Hoc autem De civitate Dei grande opus tandem viginti duobus libris est terminatum. Quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur, et quia prohibetur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. Sequentes autem quinque adversus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus, et ea nunc magna, nunc parva locis temporibus personisque variari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter vitam post mortem futuram esse utilem disputant. His ergo decem libris duae istae vanae opiniones Christianae religioni adversariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus est, et in prioribus decem quae nostra sunt asseramus, et in duodecim posterioribus redarguamus adversa. Duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum civitatum, quarum est una Dei, altera huius mundi; secundi quattuor excursum earum sive procursum; tertii vero, qui et postremi, debitos fines. Ita omnes viginti et duo libri, cum sint de utraque civitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut De civitate Dei potius vocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 2, quoniam hoc illi in visione monstratum est. In septimo decimo <libro> quod dictum est de Samuele: Non erat de filiis Aaron 3, dicendum potius fuit: Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit. Nam in filiis Aaron reperitur pater Samuelis, sed sacerdos non fuit, nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israel. Hoc opus sic incipit: Gloriosissimam civitatem Dei etc. [EPISTOLA 212/A]

2

Aug. Firmo ei transmittens libros De Civitate Dei cum breviculo totius operis simul docens quomodo dividendi sint quibusque ad describendos dari oporteat. DOMINO EXIMIO MERITOQUE HONORABILI AC SUSCIPIENDO FILIO FIRMO, AUGVSTINUS IN DOMINO SALUTEM Libros De civitate Dei quos a me studiosissime flagitasti etiam mihi relectos sicut promiseram misi, quod ut fieret, adiuvante quidem Deo, filius meus germanus tuus Cyprianus vere sic institit quemadmodum mihi ut instaretur volebam. Quaterniones sunt XXII quos in unum corpus redigere multum est. Et si duos vis codices fieri, ita dividendi sunt ut decem libros habeat unus, alius duodecim. Decem quippe illis vanitates refutatae sunt impiorum, reliquis autem demonstrata atque defensa est nostra religio, quamvis et in illis hoc factum sit ubi opportunius fuit, et in istis illud. Si autem corpora malueris esse plura quam duo, iam quinque oportet codices facias, quorum primus contineat quinque libros priores quibus adversus eos est disputatum qui felicitati vitae huius non plane deorum sed daemoniorum cultum prodesse contendunt, secundus sequentes alios quinque qui vel tales vel qualescumque plurimos deos propter vitam quae post mortem futura est per sacra et sacrificia colendos putant. Iam tres alii codices qui sequuntur quaternos libros habere debebunt. Sic enim a nobis pars eadem distributa est ut quattuor ostenderent exortum illius civitatis totidemque procursum sive dicere maluimus excursum, quattuor vero ultimi debitos fines. Si ut fuisti diligens ad habendos hos libros ita fueris ad legendos, quantum adiuvent experimento potius tuo quam mea promissione cognosces. Quos tamen nostri fratres ibi apud Carthaginem ad hoc opus pertinentes quod est De civitate Dei nondum habent, rogo ut petentibus ad describendum dignanter libenterque concedas. Non enim multis dabis sed vix uni vel duobus et ipsi iam ceteris dabunt. Amicis vero tuis sive in populo Christiano se desiderent instrui, sive qualibet superstitione teneantur unde videbuntur posse per hunc nostrum laborem Dei gratia liberari, quomodo impertias ipse videris. Ego scriptis meis, si Dominus voluerit, crebro curabo requirere quantum accesseris in legendo. Non te autem latet ut eruditum virum quantum adiuvet ad cognoscendum quod legitur repetitio lectionis. Aut enim nulla aut certe minima est intellegendi difficultas ubi est legendi facilitas, quae tanto maior fit quanto magis iteratur, ut assiduitate [maturescat quod indiligentia] fuerat immaturum. Domine eximie meritoque honorabilis ac suscipiende fili Firme, ad eos sane libros quos De Academicis recenti nostra conversione conscripsi, quoniam eximietati tuae prioribus ad me litteris innotuisse monstrasti, quomodo perveneris quaeso rescribas. Quantum autem collegerit viginti duorum librorum conscriptio missus breviculus indicabit.

3 LIBER I
BREVICULUS Praefatio. De suscepti operis consilio et argumento. 1. De adversariis nominis Christi, quibus in vastatione Urbis propter Christum barbari pepercerunt. 2. Quod nulla umquam bella ita gesta sint, ut victores propter deos eorum, quos vicerunt, parcerent victis. 3. Quam imprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. 4. De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberavit a Graecis, et basilicis Apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt. 5. De generali consuetudine hostium victas civitates evertentium quid Cato senserit. 6. Quod ne Romani quidem ita ullas ceperint civitates, ut in templis earum parcerent victis. 7. Quod in eversione Urbis, quae aspere gesta sunt, de consuetudine acciderint belli; quae vero clementer, de potentia provenerint nominis Christi. 8. De commodis atque incommodis, quae bonis ac malis plerumque communia sunt.

3

9. De causis correptionum, propter quas et boni et mali pariter flagellantur. 10. Quod sanctis in amissione rerum temporalium nihil pereat. 11. De fine temporalis vitae sive longioris sive brevioris. 12. De sepultura humanorum corporum, quae Christianis etiamsi fuerit negata nil adimit. 13. Quae sit ratio sanctorum corpora sepeliendi. 14. De captivitate sanctorum, quibus numquam divina solacia defuerunt. 15. De Regulo, in quo captivitatis ob religionem etiam sponte tolerandae exstat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit. 16. An stupris, quae etiam sacrarum forte virginum est passa captivitatis, contaminari potuerit virtus animi sine voluntatis assensu. 17. De morte voluntaria ob metum poenae sive dedecoris. 18. De aliena violentia et libidine, quam in oppresso corpore mens invita perpetitur. 19. De Lucretia, quae se ob illatum sibi stuprum peremit. 20. Nullam esse auctoritatem, quae Christianis in qualibet causa ius voluntariae necis tribuat. 21. De interfectionibus hominum, quae ab homicidii crimine excipiuntur. 22. An umquam possit mors voluntaria ad magnitudinem animi pertinere. 23. Quale exemplum sit Catonis, qui se victoriam Caesaris non ferens interemit. 24. Quod in ea virtute, qua Regulus Catone praestantior fuit, multo magis emineant Christiani. 25. Quod peccatum non per peccatum debeat declinari. 26. De his, quae fieri non licent, cum a sanctis facta noscuntur, qua ratione facta credenda sint. 27. An propter declinationem peccati mors spontanea appetenda sit. 28. Quo iudicio Dei in corpora continentium libido hostilis permissa sit. 29. Quid familia Christi respondere debeat infidelibus, cum exprobrant, quod eam, a furore hostium non liberavit Christus. 30. Quam pudendis prosperitatibus affluere velint, qui de Christianis temporibus conqueruntur. 31. Quibus vitiorum gradibus aucta sit in Romanis cupido regnandi. 32. De scaenicorum institutione ludorum. 33. De vitiis Romanorum, quos patriae non correxit eversio. 34. De clementia Dei, quae Urbis excidium temperavit. 35. De latentibus inter impios Ecclesiae filiis et de falsis intra Ecclesiam Christianis.

4

36. De quibus causis sequenti disputatione sit disserendum. LIBER PRIMUS AN TEMPORUM CALAMITATES DEI PROVIDENTIA REGANTUR

PRAEFATIO.
Gloriosissimam civitatem Dei sive in hoc temporum cursu, cum inter impios peregrinatur ex fide vivens 1, sive in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc exspectat per patientiam 2, quoadusque iustitia convertatur in iudicium 3, deinceps adeptura per excellentiam victoria ultima et pace perfecta, hoc opere instituto 4 et mea ad te promissione debito defendere adversus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est 5. Nam scio quibus viribus opus sit, ut persuadeatur superbis quanta sit virtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia, non humano usurpata fastu, sed divina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor civitatis huius, de qua loqui instituimus, in Scriptura populi sui sententiam divinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam 6. Hoc vero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos 7. Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat si facultas datur. Quoddam ius belli in honore Christi intermittitur (1-7)

Victi in loca Christianorum confugiunt.
1. Ex hac namque exsistunt inimici, adversus quos defendenda est Dei civitas, quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis Redemptoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non moverent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis vitam, de qua superbiunt, invenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae Apostolorum, quae in illa vastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt 8. Huc usque cruentus saeviebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces atque hostili more saevientes posteaquam ad loca illa veniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, et tota feriendi refrenabatur immanitas et captivandi cupiditas frangebatur. Sic evaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa civitas pertulit, Christo imputant; bona vero, quae in eos ut viverent propter Christi honorem facta sunt, non imputant Christo nostro, sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi providentiae divinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare atque conterere itemque vitam mortalium iustam atque laudabilem talibus afflictionibus exercere probatamque vel in meliora transferre vel in his adhuc terris propter usus alios detinere; illud vero, quod eis vel ubicumque propter Christi nomen vel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen veraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos vides petulanter et procaciter insultare servis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non evasissent, nisi servos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia atque impiissima insania eius nomini resistunt corde perverso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore vel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur.

Victis in templa deorum confugientibus numquam victores pepercerunt.
2. Tot bella gesta conscripta sunt vel ante conditam Romam vel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic aut ab alienigenis aliquam captam esse civitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem

5

barbarorum praecepisse, ut irrupto oppido nullus feriretur, qui in illo vel illo templo fuisset inventus. Nonne vidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes 9? nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi divae contingere vittas? Nec tamen quod sequitur verum est: Ex illo fluere ac retro sublapsa referri Spes Danaum 10. Postea quippe vicerunt, postea Troiam ferro ignibusque delerunt, postea confugientem ad aras Priamum obtruncaverunt 11. Nec ideo Troia periit, quia Minervam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerva perdiderat, ut periret? An forte custodes suos? Hoc sane verum est; illis quippe interemptis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus servabatur. Quo modo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire custodes?

Nec dii iram victoris effugiunt.
3. Ecce qualibus diis Urbem Romani servandam se commisisse gaudebant! O nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de diis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent, mercedem dederunt; doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe apud Vergilium, quem propterea parvuli legunt, ut videlicet poeta magnus omniumque praeclarissimus atque optimus teneris ebibitus animis non facile oblivione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens servabit odorem Testa diu 12; apud hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo ventorum regi adversus eos irritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor Ilium in Italiam portans victosque penates 13. Itane istis penatibus victis Romam, ne vinceretur, prudenter commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat velut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu victosque deos parvumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit 14? Nonne deos ipsos, quos victos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosque tibi commendat Troia penates 15? si igitur Vergilius tales deos et victos dicit et, ut vel victi quoquo modo evaderent, homini commendatos; quae dementia est existimare his tutoribus Romam sapienter fuisse commissam et nisi eos amisisset non potuisse vastari? Immo vero victos deos tamquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed nomina mala? Quanto enim sapientius creditur, non Romam ad istam cladem non fuisse venturam, nisi prius illi perissent, sed illos potius olim fuisse perituros, nisi eos quantum potuisset Roma servasset! Nam quis non, cum adverterit, videat quanta sit vanitate praesumptum non posse vinci sub defensoribus victis et ideo perisse, quia custodes perdidit deos, cum vel sola esse potuerit causa pereundi custodes habere voluisse perituros? Non itaque, cum de diis victis illa conscriberentur atque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat veritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc, quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper expediam ut possum, qui ea mala, quae pro suorum morum perversitate merito patiuntur, blasphemantes Christo imputant; quod autem illis etiam talibus propter Christum parcitur, nec dignantur attendere et eas linguas adversus eius nomen dementia sacrilegae perversitatis exercent, quibus linguis usurpaverunt mendaciter ipsum nomen, ut viverent, vel quas linguas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut illic tuti atque muniti, ubi propter eum illaesi ab hostibus fuerant, inde in eum maledictis hostilibus prosilirent.

Quid victis parcendis Christus tribuat atque Iuno.

6

4. Ipsa, ut dixi, Troia, mater populi Romani, sacratis in locis deorum suorum munire non potuit cives suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam, Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam asservabant; huc undique Troia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum, Crateresque auro solidi captivaque vestis Congeritur. Pueri et pavidae longo ordine matres Stant circum 16. Electus est videlicet locus tantae deae sacratus, non unde captivos non liceret educere, sed ubi captivos liberet includere. Compara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis vel de turba plebis, sed Iovis ipsius sororis et coniugis et reginae omnium deorum cum memoriis nostrorum Apostolorum. Illuc incensis templis et diis erepta spolia portabantur, non donanda victis, sed dividenda victoribus; huc autem et quod alibi ad ea loca pertinere compertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic servata libertas; ibi clausa, hic interdicta captivitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a miserantibus ducebantur: postremo illud Iunonis templum sibi elegerat avaritia et superbia levium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam immanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua victoria templis deorum communium pepercerunt atque illo confugientes miseros victosque Troianos ferire vel captivare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo vero morem hostium civitates evertentium ille descripsit.

Quae sit immanitas bellorum civilium.
5. Quem morem etiam Cato, sicut scribit Sallustius, nobilitatae veritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, commemorare non praetermittit: Rapi virgines pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati quae victoribus collibuisset, fana atque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaveribus cruore atque luctu omnia compleri 17. Hic si fana tacuisset, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis civibus, Romana templa metuebant. Sed hi videlicet perditi et patriae parricidae.

Nec Romanorum pietas templis hostium pepercit.
6. Quid ergo per multas gentes, quae inter se bella gesserunt et nusquam victis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos videamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: Parcere subiectis et debellare superbos 18, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant 19: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque everterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earundem rerum gestarum ista reticebant? Ita vero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani nominis Marcus Marcellus, qui Syracusas urbem ornatissimam cepit, refertur eam prius flevisse ruituram et ante eius sanguinem suas illi lacrimas effudisse. Gessit et curam pudicitiae etiam in hoste servandae. Nam priusquam oppidum victor iussisset invadi, constituit edicto, ne quis corpus liberum violaret 20. Eversa est tamen civitas more bellorum, nec uspiam legitur ab imperatore tam casto atque clementi fuisse praeceptum, ut quisquis ad illud vel illud templum fugisset haberetur illaesus 21. Quod utique nullo modo praeteriretur, quando nec eius fletus nec quod edixerat pro pudicitia minime violanda potuit taceri. Fabius, Tarentinae urbis eversor, a simulacrorum depraedatione se abstinuisse laudatur. Nam cum ei scriba suggessisset quid de signis deorum, quae multa capta fuerant, fieri iuberet, continentiam suam etiam iocando condivit. Quaesivit enim cuius modi essent, et cum ei non solum multa grandia, verum etiam renuntiarentur armata: Relinquamus, inquit, Tarentinis deos iratos 22. Cum igitur nec illius fletum nec huius risum, nec illius castam misericordiam nec huius facetam continentiam Romanarum rerum gestarum scriptores tacere potuerint: quando praetermitteretur, si aliquibus hominibus in honorem cuiuspiam deorum suorum sic pepercissent, ut in quoquam templo caedem vel captivitatem fieri prohiberent?

In templis christianorum iure belli barbari non sunt usi.

7

7. Quidquid ergo vastationis, trucidationis, depraedationis, concremationis, afflictionis in ista recentissima Romana clade commissum est, fecit hoc consuetudo bellorum; quod autem novo more factum est, quod inusitata rerum facie immanitas barbara tam mitis apparuit, ut amplissimae basilicae implendae populo cui parceretur eligerentur et decernerentur, ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, quo liberandi multi a miserantibus hostibus ducerentur, unde captivandi ulli nec a crudelibus hostibus abducerentur; hoc Christi nomini, hoc Christiano tempori tribuendum quisquis non videt, caecus; quisquis videt nec laudat, ingratus; quisquis laudanti reluctatur, insanus est. Absit, ut prudens quisquam hoc feritati imputet barbarorum. Truculentissimas et saevissimas mentes ille terruit, ille frenavit, ille mirabiliter temperavit, qui per Prophetam tanto ante dixit: visitabo in virga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eis 23. Quae aestimatio habenda sit de vitae atque temporum malis (8-28)

Calamitatibus mali corripiuntur boni erudiuntur...
8. 1. Dicet aliquis: "Cur ergo ista divina misericordia etiam ad impios ingratosque pervenit?". Cur putamus, nisi quia eam ille praebuit, qui cotidie facit oriri solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 24? Quamvis enim quidam eorum ista cogitantes paenitendo ab impietate se corrigant, quidam vero, sicut Apostolus dicit: divitias bonitatis et longanimitatis Dei contemnentes, secundum duritiam cordis sui et cor impaenitens thesaurizent sibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius 25: tamen patientia Dei ad paenitentiam invitat malos, sicut flagellum Dei ad patientiam erudit bonos; itemque misericordia Dei fovendos amplectitur bonos, sicut severitas Dei puniendos corripit malos. Placuit quippe divinae providentiae praeparare in posterum bona iustis, quibus non fruentur iniusti, et mala impiis, quibus non excruciabuntur boni. Ista vero temporalia bona et mala utrisque voluit esse communia, ut nec bona cupidius appetantur, quae mali quoque habere cernuntur; nec mala turpiter evitentur, quibus et boni plerumque afficiuntur.

... iustissima Dei ordinatione.
8. 2. Interest autem plurimum, qualis sit usus vel earum rerum, quae prosperae, vel earum, quae dicuntur adversae. Nam bonus temporalibus nec bonis extollitur nec malis frangitur; malus autem ideo huiusce modi infelicitate punitur, quia felicitate corrumpitur. Ostendit tamen Deus saepe etiam in his distribuendis evidentius operationem suam. Nam si nunc omne peccatum manifesta plecteret poena, nihil ultimo iudicio servari putaretur; rursus si nullum nunc peccatum puniret aperta divinitas, nulla esse divina providentia crederetur. Similiter in rebus secundis, si non eas Deus quibusdam petentibus evidentissima largitate concederet, non ad eum ista pertinere diceremus; itemque si omnibus eas petentibus daret, non nisi propter talia praemia serviendum illi esse arbitraremur, nec pios nos faceret talis servitus, sed potius cupidos et avaros. Haec cum ita sint, quicumque boni et mali pariter afflicti sunt, non ideo ipsi distincti non sunt, quia distinctum non est quod utrique perpessi sunt. Manet enim dissimilitudo passorum etiam in similitudine passionum, et licet sub eodem tormento non est idem virtus et vitium. Nam sicut sub uno igne aurum rutilat, palea fumat, et sub eadem tribula stipulae comminuuntur, frumenta purgantur; nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia eodem praeli pondere exprimitur: ita una eademque vis irruens bonos probat, purificat, eliquat; malos damnat, vastat, exterminat. Unde in eadem afflictione mali Deum detestantur atque blasphemant, boni autem precantur et laudant. Tantum interest, non qualia, sed qualis quisque patiatur. Nam pari motu exagitatum et exhalat horribiliter caenum et suaviter fragrat unguentum.

Etiam quod christiani passi sint in vastitate hostili...
9. 1. Quid igitur in illa rerum vastitate Christiani passi sunt, quod non eis magis fideliter ista considerantibus ad provectum valeret? Primum quod ipsa peccata, quibus Deus indignatus implevit tantis calamitatibus mundum, humiliter cogitantes, quamvis longe absint a facinorosis, flagitiosis atque impiis, tamen non usque adeo se a delictis deputant alienos, ut nec temporalia pro eis mala perpeti se iudicent dignos. Excepto enim quod unusquisque, quamlibet laudabiliter vivens, cedit in quibusdam carnali concupiscentiae, etsi non ad facinorum immanitatem et gurgitem flagitiorum atque impietatis abominationem, ad aliqua tamen peccata vel rara vel tanto crebriora, quanto minora; hoc ergo excepto quis tandem facile reperitur, qui eosdem ipsos, propter quorum horrendam superbiam, luxuriamque et avaritiam atque execrabiles iniquitates et impietates, Deus,

8

ut habendi sunt? sic cum eis vivat. licet praepositus non sit. quibus vitae huius necessitate coniungitur. quamvis bonis malorum vita displiceat et ideo cum eis non incidant in illam damnationem. sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram 29.. sed consilium caritatis. 3. . vel cum laboris piget.. dum eos in suis licet levibus et venialibus metuunt. quando divinitus affliguntur cum eis.. multa terrena libenter adipiscuntur et moleste amittunt. et quamvis non in tantum eos metuant. non quidem aequaliter.quia etiam boni correctione indigent. qui superiorem vitae gradum tenent nec coniugalibus vinculis irretiti sunt et victu parvo ac tegimento utuntur. ut cum talibus est vivendum? Plerumque enim ab eis docendis ac monendis. ad quam consequendam si nollent esse socii. et servi cum dominis et domini cum servis 27) multa temporalia. quamvis in aeternum minime puniantur. ita ut. quibus licite boni atque innocenter utuntur. quando Deo placet perditos mores etiam temporalium poenarum afflictione punire. sed ea potius infirmitate. Qua in re non utique parem.Dei providentiam non effugit. qui dissimiliter vivunt et a malorum factis abhorrent. aliquando etiam obiurgandis et corripiendis male dissimulatur. iure istam vitam. Non solum quippe infirmiores. constituti sunt in Ecclesiis. ne impediant et noceant in istis temporalibus rebus. sed cupidius. quare cum malis flagellentur et boni. vel ad bonam vitam et piam erudiendos impediant alios infirmos et premant atque avertant a fide: non videtur esse cupiditatis occasio. quibus per Prophetam dicitur: Ille quidem in suo peccato morietur. conterit terras 26.sicut minando praedixit. hoc est. plerumque. quod hi. parcunt tamen peccatis alienis. quam boni contemnere deberent. quanta virtute pietatis gratis Deum diligat. 1. ne deteriores ex hoc efficiantur. Flagellantur enim simul. iure cum eis temporaliter flagellantur. hoc est populorum praepositi. Illud est culpabile. vel cum inimicitias devitamus. sic habeat. qua delectat lingua blandiens et humanus dies 28 et reformidatur vulgi iudicium et carnis excruciatio vel peremptio. in eis tamen. ne sibi noceant in his rebus. ut ad similia perpetranda quibuslibet eorum terroribus atque improbitatibus cedant. ferrentur et diligerentur inimici. quae dedocere aut obiurgare deberent. propter quaedam cupiditatis vincula. et filii cum parentibus et parentes cum filiis. 10. sive quas adipisci adhuc adpetit nostra cupiditas. ne. Nam si propterea quisque obiurgandis et corripiendis male agentibus parcit. qua suam famam ac salutem vident esse necessariam utilitati erudiendorum hominum. suae famae ac saluti dum insidias atque impetus malorum timent. sed quia simul amant temporalem vitam. Nec ideo tamen ab huius modi culpa penitus alienus est. filios habentes vel habere quaerentes. qui. qualem habuit Iob: ut sibi ipse humanus animus sit probatus et cognitus. 9. quia donec vivunt semper incertum est utrum voluntatem sint in melius mutaturi. quae post hanc vitam talibus praeparatur. vel cum os eorum verecundamur offendere. ut non parcant obiurgando peccata. quae cum eis non perpetrant. vitam ducentes coniugalem. quod eis non in bonum verteretur. docens et monens quem ad modum vivere debeant et uxores cum maritis et mariti cum uxoribus.. 9. qui 9 . quare temporalibus affligantur malis. sua salus ac fama in periculum exitiumque perveniat. sed longe graviorem habent causam. sed plus quam debuit delectatur. non quia simul agunt malam vitam. nec ea consideratione. non propter officia caritatis. Quibus recte consideratis atque perspectis attende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis. ubi ait: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum 30. Deinde habent aliam causam boni. Non mihi itaque videtur haec parva esse causa. ea ipsa tamen. dum eorum offensiones cavent. propter quae non audent offendere homines.. Amiserunt omnia quae habebant. cum fortasse possint aliquos corripiendo corrigere. Fidelibus atque piis quaeque calamitas in bonum vertitur. Ad hoc enim speculatores. ut illi correpti atque correcti consequerentur aeternam. tamen. Numquid fidem? Numquid pietatem? Numquid interioris hominis bona. quorum sibi vita contaminatissima et consceleratissima displicet. (quos Apostolus in Ecclesiis alloquitur... cuius amando dulcedinem peccantibus eis amari esse noluerunt. multa monenda vel arguenda novit et neglegit. devitans eorum offensiones propter illa quibus in hac vita non indebitis utitur. verum etiam hi. si non potuerint. qui in hoc mundo peregrinantur et spem supernae patriae prae se gerunt. quam oportebat eos. quia propterea peccatis eorum damnabilibus parcunt.. sive quas amittere formidat infirmitas. sed tamen simul. domos ac familias possidentes. . nolunt plerumque corripere. ab eorum reprehensione sese abstinent. quia opportunius tempus inquirit vel eisdem ipsis metuit. amaram sentiunt. nisi forte putandum est apostolicam illam vacare sententiam. 2.

Namque inter tormenta nemo Christum confitendo amisit. qui haec mala mundo ventura praedixerat. Quibus ergo terrenae divitiae in illa vastatione perierunt. si eas sic habebant. 10. Tantum quippe doluerunt. a quibus tam diu fuerat neglecta verborum. facile tribuant. quas cito fuerat moriens relicturus. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt.. qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum: bene faciant. boni non erant. quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster. quae timide retinendo facilius amiserunt. At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt. cruciatus et. sed in Deo vivo. tu scis. ubi enim est thesaurus tuus. quemadmodum ab isto foris paupere. quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. ut ab eo postea cognovimus. quid de talibus rebus faciendum esset. quo ipsi boni erant. Dominus dedit. ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur.. Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite vobis condere thesauros in terra. quando et ipsam Nolam barbari vastaverunt. magnis sunt lucris levia damna solati plusque laetati ex his. divites sint in operibus bonis. Dominus abstulit. si non praecedente sapientia. sic in corde suo. si mundo utebantur tamquam non utentes 33. Admonendi autem fuerant. Nam si multi gavisi sunt ibi se habuisse divitias suas. quae facile tribuendo tutius servaverunt. 3.. seu verum dicendo proderetur. quibus demonstrandum fuit non facultates. ubi enim sint omnia mea. pro quo pati miserrimum fuit. quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt. Sed quidam etiam non habentes quod proderent. quanta essent sustinenda pro Christo. dum non creduntur.. 10. ut bonus servus magnas facultates haberet ipsam sui Domini voluntatem. nemo aurum nisi negando servavit.. . sed thesaurizate vobis thesaurum in caelo. Si vero vitae melioris proposito reconditum 10 . Quocirca utiliora erant fortasse tormenta. intus divite audierant.. nudus revertar in terram. quod ille graviter temptatus et minime superatus: Nudus exivi de utero matris meae. quo fur non accedit neque tinea corrumpit. quam illa bona. 2. quae bonum incorruptibile amandum docebant.. cui pedisequus mente ditesceret.est ante Deum dives 31? Hae sunt opes Christianorum. ut apprehendant veram vitam 35. Et hi forte habere cupiebant nec sancta voluntate pauperes erant..sive tormenta atque. quantum se doloribus inseruerant. perdendo senserunt. Hoc enim potuit in terra perire. thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum. sicut Domino placuit. Haec qui de suis divitiis faciebant. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentorum disciplina. ut eum potius diligere discerent. Habentes autem victum et tegumentum his contenti simus. Ibi enim habebat omnia sua. id est. non excrucier propter aurum et argentum. Nam cum dixit Apostolus: Qui volunt divites fieri. illic erit et cor tuum 36. . sed nec auferre aliquid possumus. quibus opulentus dicebat Apostolus: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. quantum haec amando peccaverint. 10. profecto in divitiis cupiditatem reprehendit. non facultatem. sive amissio divitiarum. Nihil enim intulimus in hunc mundum. incidunt in temptationem et laqueum et desideria multa [stulta] et noxia. incidunt in temptationem et cetera. . Radix enim est omnium malorum avaritia. qui monitu Dei sui illuc migraverunt. communicent. Nam qui volunt divites fieri. nec contristaretur eis rebus vivens relictus. 4. quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe divitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto divitiarum. aliquantula tamen cupiditate cohaerebant. certe consequente experientia didicerunt. qui tanta patiebantur pro auro. Illi vero nec prodere nec perdere potuerunt bonum.. precabatur: Domine.. nec ipsas terrenas divitias barbaris incursantibus amiserunt. non aurum et argentum. Nolensis episcopus. ubi et quo modo thesaurizare deberent. torti sunt. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant. sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. tribulationis tempore probaverunt quam recte sapuerint non contemnendo veracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum invictissimumque custodem. quamvis ea non praeponerent Christo. ut bona sua hostibus proderent. cum ab eis teneretur. sicut Apostolum dixisse supra commemoravi. qui pro se passos aeterna felicitate ditaret. potuerunt dicere. quam quidam appetentes a fide pererraverunt et inseruerunt se doloribus multis 32. quam contristati ex his.. ubi eum condere et thesaurizare ille monstraverat. Quos autem non oboedisse paenituit. quae mergunt homines in interitum et perditionem. quod piguit inde transferre. qui terrenis his bonis. seu mentiendo occultaretur. Illi autem infirmiores. ita factum est. sit nomen Domini benedictum 34. ex opulentissimo divite voluntate pauperrimus et copiosissime sanctus..

et non erat qui sepeliret 42. dum pro terrena patria morerentur. Neque enim aliud melius et aliud deterius.aurum argentumque non habebant. magis sunt vivorum solacia. 11. Hoc si aegre ferendum est. qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confitebatur. qui corpus occidunt. Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pavidus refugit. et timeri debere post mortem. sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separavit. postea vero nihil habere quod faciant. qui necessario morituri sunt. Rident haec illi. 1. Non itaque multum curandum est eis. et postea non habent quid faciant 41. sed magis ad exaggerandam crudelitatem eorum. Mala mors putanda non est. sed pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 43. quo mortis genere vita ista finiatur.. quidquid inimici de corporibus occisorum facere voluissent. Multos. <id est> curatio funeris. At enim in tanta strage cadaverum nec sepeliri potuerunt 38. oberit pio vilis aut nulla.. animam autem non possunt occidere 40. Praeclaras exsequias in conspectu hominum exhibuit purpurato illi diviti turba famulorum. qui eum non extulerunt in marmoreum tumulum. 11 . non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. Finis autem vitae tam longam quam brevem vitam hoc idem facit. sicut corporis morbus. Multa itaque corpora Christianorum terra non texit. quid accidat ut moriantur.. qui ista fecerunt. Quid autem interest. Proinde ista omnia. Falsum est ergo quod ait <Christus>: Qui corpus occidunt. verumtamen etiamsi accidit. etiam Christianos fames diuturna vastavit. docuit productius ieiunare. Et saepe universi exercitus. Hoc scio. si habent tanta. qui novit unde resuscitet quod creavit. qui ista perpessi sunt. quia in corpore sensus est occidendo. neminem fuisse mortuum. Dictum est enim aliquid eos facere cum occidunt. quia nullus sensus est in corpore occiso. Sed enim multi etiam Christiani interfecti sunt. non curarunt. ut falsum sit quod Veritas dixit. aut caruerunt sepultura. docuit parcius vivere. effuderunt sanguinem eorum sicut aquam in circuitu Hierusalem. Quos enim fames necavit. Quapropter etsi non meruit ab hostibus credi. qui corpus occidunt. quorum capillus capitis non peribit 39. si quicquam obesset futurae vitae. omnibus. fames. ne corpus occidant. non ad eorum infelicitatem. Nullo modo diceret Veritas: Nolite timere eos. . iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cotidianis vitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur. malis vitae huius. Non formidandum quod pii necati sunt. quae de cadaveribus faciant. 5. cui finitur. tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas... profecto. quando ille. Si aliquid prodest impio sepultura pretiosa. ut dum habere creditur torqueretur. 2. Absit. sed moriendo quo ire cogantur. utique commune est. eripuit: quos autem non necavit. sed in Abrahae gremium sustulerunt 45 . quamdiu incertum est quaenam earum ventura sit: quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere vivendo. aut aliud maius et aliud brevius est. qui in hanc vitam procreati sunt. qui bene vixerunt? . 12. conditio sepulturae. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando verterunt.. Verum tamen sepulturae curam etiam eorum philosophi contempserunt 46.. Dicitur quidem in psalmo: Posuerunt mortalia servorum tuorum escam volatilibus caeli. nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit. aliud quod mentis ratio diligenter enucleata convincit. pompa exsequiarum. contra quos defendendam suscepimus civitatem Dei. inquiunt. Nisi forte quispiam sic absurdus est. ubi postea iacerent vel quibus bestiis esca fierent. quam bona vita praecesserit. ut contendat eos.. Christum confitebatur. quam totam implet praesentia sui. quam etiam philosophi spreverunt. ne corpus occisum sepeliri non sinant. Neque enim facit malam mortem. qui non fuerat aliquando moriturus. sed multo clariores in conspectu Domini ulceroso illi pauperi ministerium praebuit angelorum. non debere timeri ante mortem. horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt.. quam subsidia mortuorum 44.. quod iam pariter non est. carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. Neque istuc pia fides nimium reformidat. multi multarum mortium foeda varietate consumpti. Nec ignoro quam citius eligatur diu vivere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. Cum igitur Christiani noverint longe meliorem fuisse religiosi pauperis mortem inter lingentium canum linguas quam impii divitis in purpura et bysso 37. Quamvis enim haec in conspectu hominum dura et dira videantur. 12. nisi quod sequitur mortem. 10.

Haec quoque illi. quas viventibus et sentientibus exhibemus. exceptum delphini dorso et ad terras esse pervectum 56. prius iuratione constrictum. Plane incredibilius quia mirabilius. id sponte complevit. nec eradicant ex animo pietatem.licuitque de hac re poetis plausibiliter dicere: Caelo tegitur. nec vivorum culpa est. Haec enim non ad ornamentum vel adiutorium. et mirabilius quia potentius. Reguli invicta fortitudo. 1. ubi stare cogeretur. Et laudabiliter commemorantur in Evangelio qui corpus eius de cruce acceptum diligenter atque honorifice tegendum sepeliendumque curarunt 52. non efficiunt miseros in occultis piorum sedibus iam quietos! Ac per hoc quanto ista cadaveribus Christianorum in illa magnae urbis vel etiam aliorum oppidorum vastatione defuerunt. 13. rediturum esse Carthaginem. cum esset deiectus e navi. quamvis cum gravi afflictione desint. qui prophetam non deseruit nec in visceribus beluae 55. si aliquo duci potuerunt. Unde et antiquorum iustorum funera officiosa pietate curata sunt et exsequiae celebratae et sepultura provisa. Marcus Regulus. Hoc sane miserrimum est. 15. Inclusum quippe angusto ligno. At illi eum excogitatis atque horrendis cruciatibus necaverunt. Sed multi. Officium pietatis est non abicere corpora. Sunt in Scripturis sanctis huius etiam cladis magna solacia. fuerunt alii prophetae 54. sicut victus et amictus. qui tamen suis litteris credunt Arionem Methymnaeum. sed exercitatam faciunt fecundiorem: quanto magis. non frangunt in bonis perferendi tolerandique virtutem.. corpora quoque mortuorum pertinere significant propter fidem resurrectionis astruendam. quanta possit esse remuneratio pro eleemosynis. ubi Deum suum non invenerunt. Fuerunt in captivitate tres pueri. quibus tamquam organis et vasis ad omnia bona opera sancte usus est Spiritus. fuit Daniel. quod unguentum pretiosum super membra eius effuderit atque hoc ad eum sepeliendum fecerit 51. ut ea pertractemus. quae utique multo familiarius atque coniunctius quam quaelibet indumenta gestamus. nobilissimum citharistam.. Sed si ea. ac si quid huiusmodi. qui non possunt ista sentire. non autem hic locus est. sed ad ipsam naturam hominis pertinent. quae curandis funeribus condendisque corporibus defunctorum adhiberi solent. si quod volebant minime peregisset. sed quia iuraverat. quoniam non arbitrabatur utile esse Romanae rei publicae mutare captivos. quod insit ullus cadaveribus sensus. cum desunt ea. quod exanimis hominum membris officii diligentiaeque persolvitur. cui placent etiam talia pietatis officia. qui non habet urnam 47. cum quibus agimus. Si enim paterna vestis et anulus. sed ad Dei providentiam. Quanto minus debent de corporibus insepultis insultare Christianis. quae sustentandis viventibus sunt necessaria. quae sancti Patriarchae de corporibus suis vel condendis vel transferendis prophetico spiritu dicta intellegi voluerunt 53. Perrexit ille atque in senatu contraria persuasit. inquiunt. commendatur 50. in temporis puncto 48 reddenda et redintegranda promittitur. quo dilapsa cadavera recesserunt. Habent tamen isti de captivitate religionis causa etiam sponte toleranda et in suis praeclaris viris nobilissimum exemplum. ipsique cum viverent de sepeliendis vel etiam transferendis suis corporibus filiis mandaverunt 49. cum sufficiant ista. Ipse quoque Dominus die tertio resurrecturus religiosae mulieris bonum opus praedicat praedicandumque commendat. et Tobias sepeliendo mortuos Deum promeruisse. qui non potuerunt ista praebere. captivus apud Carthaginienses fuit 57. verum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu. Etiam captivitas non caret bono. 14. quibus et ipsius carnis membrorumque omnium reformatio non solum ex terra. Nec ideo tamen contemnenda et abicienda sunt corpora defunctorum maximeque iustorum atque fidelium. imperator populi Romani. Ubi et illud salubriter discitur. Sunt quidem et alia. tamen humanae. ut se in 12 . ad hoc impetrandum etiam istum praecipue Regulum cum legatis suis Romam miserunt. Verum istae auctoritates non hoc admonent. Nec post hanc persuasionem a suis ad hostes redire compulsus est. quae diximus. si neque hoc apud Deum perit. malunt irridere quam credere. quod adhibetur extrinsecus. teste angelo. Sic ergo non deseruit fideles suos sub dominatione gentis. tanto carius est posteris. nec poena mortuorum. nec Deus defuit consolator. licet barbarae. Qui cum sibi mallent a Romanis suos reddi quam eorum tenere captivos. Verum illud nostrum de Iona propheta incredibilius est. quanto erga parentes maior affectus: nullo modo ipsa spernenda sunt corpora. Christiani etiam captivi ducti sunt. clavisque acutissimis undique confixo.

quantum ipsis nostris consolationem. 2. qua se occidendum putavit. . quia. quam ille Regulus fuit? Nisi forte contra clarissimam veritatem tanta quisquam dementia mirae caecitatis obnititur. 16. quando quidem ille carere his omnibus maluit quam deos per quos iuravit offendere. si diis eorum probro non fuit. monet ad veram libertatem 15. quisquis <eis> hoc crimini dederit. qui supernam patriam veraci fide exspectantes. Suo quippe docuit exemplo nihil deos ad istam temporalem felicitatem suis prodesse cultoribus. praeter culpam esse patientis. dum eis iuris iurandi fidem servaret. quod fieri fortasse sine carnis aliqua voluptate non potuit. quale accidit Regulo. quod sine peccato proprio non valeat evitari. quando quidem ille eorum deditus cultui et victus et captivus abductus et. nec inde quolibet ire. quod isto nobilissimo exemplo coguntur fateri non propter corporis bona vel earum rerum. Ac per hoc et quae se occiderunt. Sed quia non solum quod ad dolorem. ideo dicentes Urbi accidisse illam calamitatem. in corpore alieno perpetrari potest: quidquid tale factum fuerit. quod attentissimus cultor illorum. tale ergo aliquid. Nam utique si non licet privata potestate hominem occidere vel nocentem. cum aliud civitas non sit quam concors hominum multitudo. Sit igitur in primis positum atque firmatum virtutem. Qui ergo propterea colebantur. qui etiam captivati sunt. unum vero hominem posse. quae castitas dicitur. Nec tantum hic curamus alienis responsionem reddere. ne suo facinore alienum flagitium devitarent. qualis in Regulo virtus fuerit. Verum quia de illis Christianis orta quaestio est.. sufficit nunc. qualem timent habere civitatem? Quod si non timent. qua inconcussa ac stabili permanente. et tanto fit nocentior. etsi retentam constantissimo animo pudicitiam non excutit. ut istam vitam prosperam redderent. Magnum sane crimen se putant obicere Christianis. procul dubio fallebatur. multo minus nomen criminandum est Christianum in captivitate sacratorum suorum. quid periuro gravius irati facere potuerunt? Sed cur non ratiocinationem meam potius ad utrumque concludam? Deos certe ille sic coluit. cum aliam non haberet. quanto innocentior in ea causa fuit.. novo ac prius inaudito nimiumque horribili supplicii genere cruciatus exstinctus est. qui gloriantur se talem habuisse civem. ut contendere audeat universam civitatem deos colentem infelicem esse non posse. verum etiam quod ad libidinem pertinet. Si autem deorum cultus post hanc vitam velut mercedem reddit felicitatem. cum eorum exaggerantes captivitatem addunt etiam stupra commissa. Merito certe laudant virtutem tam magna infelicitate maiorem 58. cuius tam horrendum exitum meruit. ut propter iuris iurandi fidem nec maneret in patria. Sed quid faciamus hominibus. etiam civitati tam diligenter quam ille deos colenti accidere potuisse fateantur et Christianis temporibus non calumnientur. si verum iuranti has irrogari poenas seu voluerunt seu permiserunt. non pietas. sed etiam in quasdam sanctimoniales. qua beata esse possit et civitas. cuius occidendi licentiam lex nulla concedit. Si autem dicunt M. Regulum etiam in illa captivitate illisque cruciatibus corporis animi virtute beatum esse potuisse. Quam ob rem nondum interim disputo. non solum in aliena matrimonia virginesque nupturas. Nam si Iudae factum merito detestamur 13 . Hoc si huic vitae utile existimabat. ipse crimen insipientiae non cavebit. hoc intueantur et taceant. qua recte vivitur. ne credatur factum cum mentis etiam voluntate. Vera pudicitia non patitur stuprum. etiam in suis sedibus peregrinos se esse noverunt 59. patria caruit. virtus potius vera quaeratur. colendos deos. cur calumniantur temporibus Christianis. 17. quis humanus affectus eis nolit ignosci? Et quae se occidere noluerunt. captivusque apud hostes per longam mortem supplicio novae crudelitatis occisus est. cum multitudo constet ex singulis. quae extrinsecus homini accidunt. quia deos suos colere destitit. aliunde homo. Nulla re excusandi qui se occiderunt. non ipsa virtus. tamen pudorem incutit. Hic vero non fides. etiam vigilando peremerunt. ab animi sede membris corporis imperare sanctumque corpus usu fieri sanctae voluntatis. quia noluit aliter quam per eos iuraverat facere. qui saluberrimae religioni hinc impudenter atque imprudenter illudunt. ne quicquam huius modi paterentur. quorum cultu prohibito has generi humano clades isti opinantur infligi. cum potuerit etiam illos diligentissime colens tam infelix fieri.nullam eius partem sine poenis atrocissimis inclinaret. quod videlicet potentia deorum suorum multos potius sit idonea conservare quam singulos. quidquid alius de corpore vel in corpore fecerit. sed ad suos acerrimos inimicos redire minime dubitaret. Et per deos ille iuraverat. sed nostra potius disputatio inter pudorem atque rationem quibusdam coartatur angustiis. Neque enim aliunde beata civitas. cum se occiderit. profecto etiam qui se ipsum occidit homicida est.

1. cum ipsum flagitium. qua potius quaelibet mala tolerare quam malo consentire decernit. Huius corpore cum violenter oppresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset. etiam <cum> periculo corporis laboratur? Si autem animi bonum est. verum etiam suae mortis reus finivit hanc vitam. verum etiam corpora sancta defendimus? Lucretiam certe. si autem polluet. perdidit. Obstetrix virginis cuiusdam integritatem manu velut explorans sive malevolentia sive inscitia sive casu. ne in eo perpetretur alienum? Pollutio in oppressa carne. contra quos feminarum Christianarum in captivitate oppressarum non tantum mentes. matronam nobilem veteremque Romanam. et ipsum corpus sanctificatur. Cur autem homo.. et non quid coniunctione membrorum. Non polluet. Quod si tale aliquid est pudicitia. quid de sua carne fiat. 18. 18. ut quid pro illa. qualia sunt vires. bonam iustamque vitam omnino non minuunt.. ne alium patiatur nocentem. pudicitiae magnis efferunt laudibus. ac si quid huius modi est. Sed cum pudicitia virtus sit animi comitemque habeat fortitudinem.. qui tali supplicio quod in se puniat non habet! Iudas enim cum se occidit. qua dicimus corpore oppresso nequaquam proposito castitatis ulla in malum consensione mutato illius tantum esse flagitium. inquit. indicavit eosque ad vindictam constrinxit. Quam ob rem non habet quod in se morte spontanea puniat femina sine ulla sua consensione violenter oppressa et alieno compressa peccato. pulchritudo. sicut amittitur et corporis sanctitas violata animi sanctitate etiam corpore intacto.. aut eo. quanto minus antequam hoc fiat! ne admittatur homicidium certum. 19. quoniam Dei misericordiam desperando exitiabiliter paenitens nullum sibi salubris paenitentiae locum reliquit: quanto magis a sua nece se abstinere debet. si forte in adprehensa et oppressa carne sua exerceatur et expleatur libido non sua? Si enim hoc modo pudicitia perit. 2. pergat vitianda ad deceptorem suum. duo fuerunt et adulterium unus admisit 62. qui opprimens concubuerit. ne vel aliena polluat libido. quod Deo voverat. ad hoc eam pergentem sanctam vel corpore dicimus.eumque veritas iudicat. et adulterium unus admisit.. quamvis membri illius integritate iam perdita. quibus bene vivitur. per quam corpus sanctificabatur. etiam facultas. qui mali nihil fecit. ea sanctitate animi. sana valetudo. Quocirca proposito animi permanente. At enim. sibi male faciat et se ipsum interficiendo hominem interficiat innocentem. Non opinor quemquam tam stulte sapere. 1. sceleratae illius traditionis 60 auxisse potius quam expiasse commissum. An vero si aliqua femina mente corrupta violatoque proposito. viris clarissimis et fortissimis. cum eis non cedere inconcussa intentione persistit. sceleratum hominem occidit. illa scelus improbissimi iuvenis marito Collatino et propinquo Bruto.. et medici aliquando saluti opitulantes haec ibi faciant. si aliena erit. cum se laqueo suspendit. Splendide atque verissime. adhuc pendet incertum. nec ipsi corpori aufert sanctitatem violentia libidinis alienae. qua licet propter suum scelus alio suo scelere occisus est. sed quid animorum diversitate ageretur attendens: Duo. Quin etiam sanctae continentiae bonum cum immunditiae carnalium concupiscentiarum non cedit. ut huic perisse aliquid existimet etiam de ipsius corporis sanctitate. quamvis alienum. quod eius membra sunt integra. Lucretia quae invita oppressa fuit. Quid dicemus? Adultera haec an casta iudicanda est? Quis in hac controversia laborandum putaverit? Egregie quidam ex hoc veraciterque declamans ait: Mirabile dictu. Intuens enim in duorum corporum commixtione unius inquinatissimam cupiditatem. quam servat perseverantia continentiae suae. quantum est in ipso. sed tantum quid adnuat mente vel renuat: quis eadem sana mente putaverit perdere se pudicitiam. etiamsi minuantur. nec pertinebit ad ea bona. aliena non erit. sed in bonis corporis numerabitur. et tamen non solum Christi. profecto pudicitia virtus animi non erit. An forte huic perspicuae rationi. quod nullo contrectantur attactu. ne amittatur. 14 . quae bona. Neque enim eo corpus sanctum est. contradicere audebunt hi. et ideo. fuerunt. quia eo sancte utendi perseverat voluntas et. per quod etiam corpus sanctificari meruit. etiam oppresso corpore non amittitur. dum inspicit. non minuit animi sanctitatem. nullus autem magnanimus et pudicus in potestate habeat. non illius. quae oppressa concumbenti nulla voluntate consenserit. alterius castissimam voluntatem. metuitur. amissa atque destructa? Absit hic error et hinc potius admoneamur ita non amitti corporis sanctitatem manente animi sanctitate etiam corpore oppresso. Deinde foedi in se commissi aegra atque impatiens se peremit 61. quae horret aspectus. . cum possint diversis casibus etiam vulnerata vim perpeti. nec de ipso corpore perit sanctitas. atque in se perpetret peccatum proprium.

habent autem coram oculis Dei sui nec requirunt amplius. quod duo fuerunt et adulterium unus admisit. inique se interemit.. Nam et prohibitos nos esse intellegendum est. constitutam scilicet inter illos. ne aliorum sceleribus adderent sua. quae se nullo adulterino potuerit maculare consensu.. etiamsi non secum. quam si adversus proximum hoc faceret. si. 3. Nec ideo tamen si adversus se ipsum quisquam falsum testimonium dixerit. adversus proximum prohibeatur possitque non recte intellegentibus videri 15 . si extenuatur homicidium. ubi quid recte faciant non habent amplius. Nempe post perpetrata facinora nec quemquam scelestum indemnatum impune voluistis occidi. Sed ita haec causa ex utroque latere coartatur. si purgatur adulterium. Talis enim ab eis Lucretia magis credita est. quia non adstat quam punire possitis. tristisque palus inamabilis undae Alligat 63. et ideo potest a litteratis eius defensoribus dici non esse apud inferos inter illos. Nobis tamen in hoc tam nobili feminae huius exemplo ad istos refutandos. verita est ne putaretur. verum etiam castam et innocentem interfectam esse mulierem. quo falsum testimonium prohibetur. quoniam adulterum pertulit. 19. quibus conscientiam demonstrare non potuit. non est pudicitiae caritas. Non hoc fecerunt feminae Christianae.. ferret ipsa patienter. et Romana mulier. . sicut falsum testimonium cum vetaret: Falsum. cur occisa?". Si ergo ad vestrum iudicium quisquam deferret hoc crimen vobisque probaretur non solum indemnatam. illa. ut morte putaret expiandum? Quamquam ne sic quidem se occidere debuit. sufficit quod in praeclaris eius laudibus dictum est: Duo fuerunt et adulterium unus admisit. Habent quippe intus gloriam castitatis. sed male sibi consciam se peremit? Quid si enim (quod ipsa tantummodo nosse poterat) quamvis iuveni violenter irruenti etiam sua libidine illecta consensit idque in se puniens ita doluit. laudis avida nimium. nulla ratione defenditis. severitate congrua plecteretis? Hoc fecit illa Lucretia. 2. leges iudicesque Romani. 20.. libenter passa si viveret. Quod ergo se ipsam. ne devient ab auctoritate legis divinae. si. Neque enim frustra in sanctis canonicis Libris nusquam nobis divinitus praeceptum permissumve reperiri potest.. quae passae similia vivunt tamen nec in se ultae sunt crimen alienum. cui ad superna redire cupienti Fas obstat. quoniam hostes in eis concupiscendo stupra commiserant. nonne eum. si tamen casta fuit. qui id fecisset. Verum tamen si forte ita est falsumque est illud. praesertim quia non addidit: "proximum tuum". quales poetarum vestrorum carminibus cantitantur. 19.. qui sibi letum insontes peperere manu. quae adulterium non admisit? Nam ille patria cum patre pulsus est. etiam non adultera occidit. Vos appello.. sed pudoris infirmitas.. Porro si falsi testimonii non minus reus est qui de se ipso falsum fatetur. quando quidem scriptum est: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 65. Qui se occidit reus est homicidii lege divina. Quod si propterea non potestis. vim perpessam Lucretiam insuper interemit. non est haec iustitia qua casta punitur. homicidium cumuletur. quod violenter est passa cum viveret. quod in eam gravius vindicatur. illae in se ipsis homicidia erubescendo committerent. illa sic praedicata Lucretia innocentem. quod alius in ea fecerat turpiter. testimonium non dices adversus proximum tuum 64. unus manifesta invasione. adulterium confirmetur. castam. altera latente consensione: non se occidit insontem. qui sibi letum Insontes peperere manu lucemque perosi Proiecere animas. Puduit enim eam turpitudinis alienae in se commissae. ut vel ipsius adipiscendae immortalitatis vel ullius cavendi carendive mali causa nobismet ipsis necem inferamus. Sed quid est hoc.. cur laudata. ab hoc crimine se putaverit alienum. si pudica. ubi dicitur: "si adulterata. nec omnino invenitur exitus. si fructuosam posset apud deos falsos agere paenitentiam. cum male devitant offensionem suspicionis humanae. An forte ideo ibi non est. haec summo est mactata supplicio. sed potius ambo adulterium commiserunt. testimonium conscientiae. Sociam quippe facti se credi erubuit. Unde ad oculos hominum testem mentis suae illam poenam adhibendam putavit. qui Christianis feminis in captivitate compressis alieni ab omni cogitatione sanctitatis insultant. inquit. quoniam regulam diligendi proximum a semetipso dilector accepit. Proferte sententiam. Si non est illa impudicitia qua invita opprimitur. ut. cur interfectricem innocentis et castae tanta praedicatione laudatis? Quam certe apud infernos iudices etiam tales. cum in eo praecepto. ubi Lex ait: Non occides. quia non insontem.

non esse prohibitum, ut adversus se ipsum quisque falsus testis adsistat: quanto magis intellegendum est non licere homini se ipsum occidere, cum in eo, quod scriptum est: Non occides, nihilo deinde addito, nullus, nec ipse utique, cui praecipitur, intellegatur exceptus! Unde quidam hoc praeceptum etiam in bestias ac pecora conantur extendere, ut ex hoc nullum etiam illorum liceat occidere 66. Cur non ergo et herbas et quidquid humo radicitus alitur ac figitur? Nam et hoc genus rerum, quamvis non sentiat, dicitur vivere ac per hoc potest et mori, proinde etiam, cum vis adhibetur, occidi. Unde et Apostolus, cum de huius modi seminibus loqueretur: Tu, inquit, quod seminas non vivificatur, nisi moriatur 67; et in psalmo scriptum est: Occidit vites eorum in grandine 68. Num igitur ob hoc, cum audimus: Non occides, virgultum vellere nefas ducimus et Manichaeorum errori insanissime acquiescimus? His igitur deliramentis remotis cum legimus: Non occides, si propterea non accipimus hoc dictum de frutectis esse, quia nullus eis sensus est, nec de irrationalibus animantibus, volatilibus, natatilibus, ambulatilibus, reptilibus, quia nulla nobis ratione sociantur, quam non eis datum est nobiscum habere communem (unde iustissima ordinatione Creatoris et vita et mors eorum nostris usibus subditur): restat ut de homine intellegamus, quod dictum est: Non occides, nec alterum ergo nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem occidit.

... quae tamen quasdam facit exceptiones.
21. Quasdam vero exceptiones eadem ipsa divina fecit auctoritas, ut non liceat hominem occidi. Sed his exceptis, quos Deus occidi iubet sive data lege sive ad personam pro tempore expressa iussione, (non autem ipse occidit, qui ministerium debet iubenti, sicut adminiculum gladius utenti; et ideo nequaquam contra hoc praeceptum fecerunt, quo dictum est: Non occides, qui Deo auctore bella gesserunt aut personam gerentes publicae potestatis secundum eius leges, hoc est iustissimae rationis imperium, sceleratos morte punierunt; et Abraham non solum non est culpatus crudelitatis crimine, verum etiam laudatus est nomine pietatis, quod voluit filium nequaquam scelerate, sed oboedienter occidere 69; et merito quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum, quod Iephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum id se vovisset immolaturum Deo, quod ei redeunti de proelio victori primitus occurrisset 70; nec Samson aliter excusatur, quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit 71, nisi quia Spiritus latenter hoc iusserat, qui per illum miracula faciebat. His igitur exceptis, quos vel lex iusta generaliter vel ipse fons iustitiae Deus specialiter occidi iubet, quisquis hominem vel se ipsum vel quemlibet occiderit, homicidii crimine innectitur.

Animi magnitudo non excusat qui se occiderit...
22. 1. Et quicumque hoc in se ipsis perpetraverunt, animi magnitudine fortasse mirandi, non sapientiae sanitate laudandi sunt. Quamquam si rationem diligentius consulas, ne ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur, ubi quisque non valendo tolerare vel quaeque aspera vel aliena peccata se ipse interemerit. Magis enim mens infirma deprehenditur, quae ferre non potest vel duram sui corporis servitutem vel stultam vulgi opinionem, maiorque animus merito dicendus est, qui vitam aerumnosam magis potest ferre quam fugere et humanum iudicium maximeque vulgare, quod plerumque caligine erroris involvitur, prae conscientiae luce ac puritate contemnere. Quam ob rem si magno animo fieri putandum est, cum sibi homo ingerit mortem, ille potius Theombrotus 72 in hac animi magnitudine reperitur, quem ferunt lecto Platonis libro, ubi de immortalitate animae disputavit, se praecipitem dedisse de muro atque ita ex hac vita emigrasse ad eam, quam credidit esse meliorem. Nihil enim urguebat aut calamitatis aut criminis seu verum seu falsum, quod non valendo ferre se auferret; sed ad capessendam mortem atque <ad> huius vitae suavia vincula rumpenda sola adfuit animi magnitudo. Quod tamen magne potius factum esse quam bene testis ei esse potuit Plato ipse 73, quem legerat, qui profecto id praecipue potissimumque fecisset vel etiam praecepisset, nisi ea mente, qua immortalitatem animae vidit, nequaquam faciendum, quin etiam prohibendum esse iudicasset.

... maxime si christianus.
22. 2. At enim multi se interemerunt, ne in manus hostium pervenirent. Non modo quaerimus utrum sit factum, sed utrum fuerit faciendum. Sana quippe ratio etiam exemplis anteponenda est, cui quidem et exempla concordant, sed illa, quae tanto digniora sunt imitatione, quanto excellentiora pietate. Non fecerunt Patriarchae, non prophetae, non Apostoli, quia et ipse Dominus Christus, quando eos, si persecutionem paterentur, fugere admonuit de civitate in civitatem 74, potuit admonere ut sibi manus inferrent, ne in manus persequentium pervenirent. Porro si hoc ille

16

non iussit aut monuit, ut eo modo sui ex hac vita emigrarent, quibus migrantibus mansiones aeternas praeparaturum esse se promisit 75, quaelibet exempla proponant gentes, quae ignorant Deum, manifestum est hoc non licere colentibus unum verum Deum.

Cato minor insipienter se occidit.
23. Sed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua supra satis quod videbatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit 76; non quia solus id fecit, sed quia vir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse vel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam viri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, imbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecavens, sed infirmitas adversa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicavit. Nam si turpe erat sub victoria Caesaris vivere, cur auctor huius turpitudinis filio fuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit 77? Cur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnaverat, etiam victorem laudabiliter Torquatus occidit 78, cur victus victo filio pepercit Cato, qui non pepercit sibi? An turpius erat contra imperium esse victorem, quam contra decus ferre victorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudicavit sub victore Caesare vivere; alioquin ab hac turpitudine paterno ferro filium liberaret. Quid ergo, nisi quod filium quantum amavit, cui parci a Caesare et speravit et voluit, tantum gloriae ipsius Caesaris, ne ab illo etiam sibi parceretur, ut ipse Caesar dixisse fertur 79, invidit, aut ut aliquid nos mitius dicamus, erubuit?

Regulum Catoni praeferimus.
24. Nolunt autem isti, contra quos agimus, ut sanctum virum Iob, qui tam horrenda mala in sua carne perpeti maluit quam illata sibi morte omnibus carere cruciatibus, vel alios sanctos ex Litteris nostris summa auctoritate celsissimis fideque dignissimis, qui captivitatem dominationemque hostium ferre quam sibi necem inferre maluerunt, Catoni praeferamus; sed ex litteris eorum eundem illum Marco Catoni Marcum Regulum praeferam. Cato enim numquam Caesarem vicerat, cui victus dedignatus est subici et, ne subiceretur, a se ipso elegit occidi: Regulus autem Poenos iam vicerat imperioque Romano Romanus imperator non ex civibus dolendam, sed ex hostibus laudandam victoriam reportaverat; ab eis tamen postea victus maluit eos ferre serviendo quam eis se auferre moriendo. Proinde servavit et sub Carthaginiensium dominatione patientiam et in Romanorum dilectione constantiam, nec victum auferens corpus ab hostibus nec invictum animum a civibus. Nec quod se occidere noluit, vitae huius amore fecit. Hoc probavit, cum causa promissi iurisque iurandi ad eosdem hostes, quos gravius in senatu verbis quam <in> bello armis offenderat, sine ulla dubitatione remeavit. Tantus itaque vitae huius contemptor, cum saevientibus hostibus per quaslibet poenas eam finire quam se ipse perimere maluit, magnum scelus esse, si se homo interimat, procul dubio iudicavit. Inter omnes suos laudabiles et virtutis insignibus illustres viros non proferunt Romani meliorem, quem neque felicitas corruperit, nam in tanta victoria mansit pauperrimus 80; nec infelicitas fregerit, nam ad tanta exitia revertit intrepidus. Porro si fortissimi et praeclarissimi viri terrenae patriae defensores deorumque licet falsorum, non tamen fallaces cultores, sed veracissimi etiam iuratores, qui hostes victos more ac iure belli ferire potuerunt, hi ab hostibus victi se ipsos ferire noluerunt et, cum mortem minime formidarent, victores tamen dominos ferre quam eam sibi inferre maluerunt: quanto magis Christiani, verum Deum colentes et supernae patriae suspirantes, ab hoc facinore temperabunt, si eos divina dispositio vel probandos vel emendandos ad tempus hostibus subiugaverit, quos in illa humilitate non deserit, qui propter eos tam humiliter Altissimus venit, praesertim quos nullius militaris potestatis vel talis militiae iura constringunt ipsum hostem ferire superatum. Quis ergo tam malus error obrepit, ut homo se occidat, vel quia in eum peccavit, vel ne in eum peccet inimicus, cum vel peccatorem vel peccaturum ipsum occidere non audeat inimicum?

Timor peccandi non excusat qui se occiderit...
25. At enim timendum est et cavendum, ne libidini hostili subditum corpus illecebrosissima voluptate animum alliciat consentire peccato. Proinde, inquiunt, non iam propter alienum, sed propter suum peccatum, antequam hoc quisque committat, se debet occidere. Nullo modo quidem hoc faciet animus, ut consentiat libidini carnis suae aliena libidine concitatae, qui Deo potius eiusque sapientiae quam corpori eiusque concupiscentiae subiectus est. Verum tamen si detestabile facinus et damnabile scelus est etiam se ipsum hominem occidere, sicut veritas manifesta proclamat, quis ita desipiat, ut dicat: "iam nunc peccemus, ne postea forte peccemus; iam nunc

17

perpetremus homicidium, ne postea forte incidamus in adulterium"? Nonne si tantum dominatur iniquitas, ut non innocentia, sed peccata potius eligantur, satius est incertum de futuro adulterium quam certum de praesenti homicidium? Nonne satius est flagitium committere, quod paenitendo sanetur, quam tale facinus, ubi locus salubris paenitentiae non relinquitur? Haec dixi propter eos vel eas, quae non alieni, sed proprii peccati devitandi causa, ne sub alterius libidine etiam excitatae suae forte consentiant, vim sibi, qua moriantur, inferendam putant. Ceterum absit a mente Christiana, quae Deo suo fidit in eoque spe posita eius adiutorio nititur, absit, inquam, ut mens talis quibuslibet carnis voluptatibus ad consensum turpitudinis cedat. Quod si illa concupiscentialis inoboedientia, quae adhuc in membris moribundis habitat, praeter nostrae voluntatis legem quasi lege sua movetur, quanto magis absque culpa est in corpore non consentientis, si absque culpa est in corpore dormientis!

... si excipiuntur quae Deus vel lex iussissent.
26. Sed quaedam, inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae devitarent, in rapturum atque necaturum se fluvium proiecerunt eoque modo defunctae sunt earumque martyria in catholica Ecclesia veneratione celeberrima frequentantur. De his nihil temere audeo iudicare. Utrum enim Ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus 81, ut earum memoriam sic honoret, divina persuaserit auctoritas, nescio; et fieri potest ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae, sed divinitus iussae, nec errantes, sed oboedientes? Sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat, quis oboedientiam in crimen vocet? Quis obsequium pietatis accuset? Sed non ideo sine scelere facit, quisquis Deo filium immolare decreverit, quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. Nam et miles cum oboediens potestati, sub qualibet legitime constitutus est, hominem occidit, nulla civitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti atque contempti; quod si sua sponte atque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus, inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente Creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo videat utrum divina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam convenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid agatur in homine nisi spiritus hominis, qui in ipso est 82. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus approbamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere velut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipso incipiat habere gravissimum proprium, quem non polluebat alienum; neminem propter sua peccata praeterita, propter quae magis hac vita opus est, ut possint paenitendo sanari; neminem velut desiderio vitae melioris, quae post mortem speratur, quia reos suae mortis melior post mortem vita non suscipit.

Bonum vitae semper anteponendum.
27. Restat una causa, de qua dicere coeperam, qua utile putatur, ut se quisque interficiat, scilicet ne in peccatum irruat vel blandiente voluptate vel dolore saeviente. Quam causam si voluerimus admittere, eo usque progressa perveniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lavacro sanctae regenerationis abluti universorum remissionem acceperint peccatorum. Tunc enim tempus est cavendi omnia futura peccata, cum sunt omnia deleta praeterita. Quod si morte spontanea recte fit, cur non tunc potissimum fit? Cur baptizatus sibi quisque parcit? Cur liberatum caput tot rursus vitae huius periculis inserit, cum sit facillimae potestatis illata sibi nece omnia devitare scriptumque sit: Qui amat periculum, incidet in illud 83? Cur ergo amantur tot et tanta pericula vel certe, etiamsi non amantur, suscipiuntur, cum manet in hac vita, cui abscedere licitum est? An vero tam insulsa perversitas cor evertit et a consideratione veritatis avertit, ut, si se quisque interimere debet, ne unius captivantis dominatu corruat in peccatum, vivendum sibi existimet, ut ipsum perferat mundum per omnes horas temptationibus plenum, et talibus, qualis sub uno domino formidatur, et innumerabilibus ceteris, sine quibus haec vita non ducitur? Quid igitur causae est, cur in eis exhortationibus tempora consumamus, quibus baptizatos alloquendo studemus accendere sive ad virginalem integritatem sive ad continentiam vidualem sive ad ipsam tori coniugalis fidem 84, cum habeamus meliora et ab omnibus peccandi periculis remota compendia ut, quibuscumque post remissionem recentissimam peccatorum arripiendam mortem sibique ingerendam persuadere potuerimus, eos ad Dominum saniores purioresque mittamus? Porro si, quisquis hoc aggrediendum et suadendum putat, non dico desipit, sed insanit: qua tandem fronte homini dicit: "interfice te, ne parvis tuis peccatis adicias gravius, dum vivis sub domino barbaris moribus impudico," qui non potest nisi sceleratissime dicere: "interfice te peccatis tuis omnibus absolutis, ne rursus talia vel etiam peiora committas, dum vivis in mundo tot impuris voluptatibus

18

illecebroso, tot nefandis crudelitatibus furioso, tot erroribus et terroribus inimico"? Hoc quia nefas est dicere, nefas est profecto se occidere. Nam si hoc sponte faciendi ulla causa iusta esse posset, procul dubio iustior quam ista non esset. Quia vero nec ista est, ergo nulla est.

Quod invitus quis passus sit humilem monet esse...
28. 1. Non itaque vobis, o fideles Christi, sit taedio vita vestra, si ludibrio fuit hostibus castitas vestra. Habetis magnam veramque consolationem, si fidam conscientiam retinetis non vos consensisse peccatis eorum, qui in vos peccare permissi sunt. Quod si forte, cur permissi sint, quaeritis, alta quidem est providentia Creatoris mundi atque Rectoris, et inscrutabilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius 85; verum tamen interrogate fideliter animas vestras, ne forte de isto integritatis et continentiae vel pudicitiae bono vos inflatius extulistis et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus invidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod vobis interrogata vestra corda respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite admirari hoc vos amisisse, unde hominibus placere gestistis, illud vobis remansisse, quod ostendi hominibus non potest. Si peccantibus non consensistis, divinae gratiae, ne amitteretur, divinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit opprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum vero corda interrogata respondent numquam se de bono virginitatis vel viduitatis vel coniugalis pudicitiae superbisse, sed humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse 86, nec invidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius, quod exigit laudem, optasse potius ut amplior earum numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido compressit, permissum hoc esse causentur, nec ideo Deum credant ista neglegere, quia permittit quod nemo impune committit. Quaedam enim veluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens divinum iudicium relaxantur et manifesto ultimo reservantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen vim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset in superbiae fastum, si hanc humilitatem in vastatione illa evasissent, extolli. Sicut ergo quidam morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum 87, ita quiddam ab istis vi raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, vel iam superbiebant vel superbire, si nec hostium violentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est immanenti, istarum occursum est imminenti.

... atque intentum qua conscientia Deo servierit.
28. 2. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit videri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus attrectaretur; non autem esse positum in solo adiuto divinitus robore voluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod invito animo non possit auferri; qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant, qua conscientia Deo servierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt, quod ita sibi servientes eumque invocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, vident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et diligit in eis.

Deus suam civitatem non deserit.
29. Habet itaque omnis familia summi et veri Dei consolationem suam, non fallacem nec in spe rerum nutantium vel labentium constitutam, vitamque etiam ipsam temporalem minime paenitendam, in qua eruditur ad aeternam, bonisque terrenis tamquam peregrina utitur nec capitur, malis autem aut probatur aut emendatur. Illi vero, qui probitati eius insultant eique dicunt, cum forte in aliqua temporalia mala devenerit: Ubi est Deus tuus? 88 ipsi dicant, ubi sint dii eorum, cum talia patiuntur, pro quibus evitandis eos vel colunt vel colendos esse contendunt. Nam ista respondet: Deus meus ubique praesens est, ubique totus, nusquam inclusus, qui possit adesse secretus, abesse non motus; ille cum me adversis rebus exagitat, aut merita examinat aut peccata castigat mercedemque mihi aeternam pro toleratis pie malis temporalibus servat; vos autem qui estis, cum quibus loqui dignum sit saltem de diis vestris, quanto minus de Deo meo, qui terribilis est super omnes deos, quoniam <omnes> dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit 89.

19

Quae mala sequantur copiarum abundantiam.
30. Si Nasica ille Scipio vester quondam pontifex viveret, quem sub terrore belli Punici in suscipiendis Phrygiis sacris, cum vir optimus quaereretur, universus senatus elegit 90, cuius os fortasse non auderetis aspicere, ipse vos ab hac impudentia cohiberet. Cur enim afflicti rebus adversis de temporibus querimini Christianis, nisi quia vestram luxuriam cupitis habere securam et perditissimis moribus remota omni molestiarum asperitate diffluere? Neque enim propterea cupitis habere pacem et omni genere copiarum abundare, ut his bonis honeste utamini, hoc est modeste, sobrie, temperanter, pie, sed ut infinita varietas voluptatum insanis effusionibus exquiratur, secundisque rebus ea mala oriantur in moribus, quae saevientibus peiora sunt hostibus. At ille Scipio pontifex maximus vester, ille iudicio totius senatus vir optimus, istam vobis metuens calamitatem nolebat aemulam tunc imperii Romani Carthaginem dirui et decernenti ut dirueretur contradicebat Catoni 91, timens infirmis animis hostem securitatem et tamquam pupillis civibus idoneum tutorem necessarium videns esse terrorem. Nec eum sententia fefellit: re ipsa probatum est quam verum diceret. Deleta quippe Carthagine magno scilicet terrore Romanae rei publicae depulso et exstincto tanta de rebus prosperis orta mala continuo subsecuta sunt, ut corrupta diruptaque concordia prius saevis cruentisque seditionibus, deinde mox malarum conexione causarum bellis etiam civilibus tantae strages ederentur, tantus sanguis effunderetur, tanta cupiditate proscriptionum ac rapinarum ferveret immanitas, ut Romani illi, qui vita integriore mala metuebant ab hostibus, perdita integritate vitae crudeliora paterentur a civibus; eaque ipsa libido dominandi, quae inter alia vitia generis humani meracior inerat universo populo Romano, postea quam in paucis potentioribus vicit, obtritos fatigatosque ceteros etiam iugo servitutis oppressit.

Dominandi voluptas corrumpit mores.
31. Nam quando illa quiesceret in superbissimis mentibus, donec continuatis honoribus ad potestatem regiam perveniret? Honorum porro continuandorum facultas non esset, nisi ambitio praevaleret. Minime autem praevaleret ambitio, nisi in populo avaritia luxuriaque corrupto. Avarus vero luxuriosusque populus secundis rebus effectus est, quas Nasica ille providentissime cavendas esse censebat, quando civitatem hostium maximam, fortissimam opulentissimam nolebat auferri, ut timore libido premeretur, libido pressa non luxuriaretur luxuriaque cohibita nec avaritia grassaretur; quibus vitiis obseratis civitati utilis virtus floreret et cresceret eique virtuti libertas congrua permaneret. Hinc etiam erat et ex hac providentissima patriae caritate veniebat, quod idem ipse vester pontifex maximus, a senatu illius temporis (quod saepe dicendum est) electus sine ulla sententiarum discrepantia vir optimus, caveam theatri senatum construere molientem ab hac dispositione et cupiditate compescuit persuasitque oratione gravissima, ne Graecam luxuriam virilibus patriae moribus paterentur obrepere et ad virtutem labefactandam enervandamque Romanam peregrinae consentire nequitiae, tantumque auctoritate valuit, ut verbis eius commota senatoria providentia etiam subsellia, quibus ad horam congestis in ludorum spectaculo iam uti civitas coeperat, deinceps prohiberet adponi 92. Quanto studio iste ab urbe Roma ludos ipsos scaenicos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putabat, resistere auderet, quos esse noxios daemones non intellegebat aut, si intellegebat, placandos etiam ipse potius quam contemnendos existimabat! Nondum enim fuerat declarata gentibus superna doctrina, quae fide cor mundans ad caelestia vel supercaelestia capessenda humili pietate humanum mutaret affectum et a dominatu superborum daemonum liberaret.

Dii ludos scaenicos sibi exhiberi iusserunt.
32. Verum tamen scitote, qui ista nescitis et qui vos scire dissimulatis, advertite, qui adversus liberatorem a talibus dominis murmuratis: ludi scaenici, spectacula turpitudinum et licentia vanitatum, non hominum vitiis, sed deorum vestrorum iussis Romae instituti sunt. Tolerabilius divinos honores deferretis illi Scipioni quam deos huius modi coleretis. Neque enim erant illi dii suo pontifice meliores. Ecce attendite, si mens tam diu potatis erroribus ebria vos aliquid sanum cogitare permittit! Dii propter sedandam corporum pestilentiam ludos sibi scaenicos exhiberi iubebant 93; pontifex autem propter animorum cavendam pestilentiam ipsam scaenam constitui prohibebat. Si aliqua luce mentis animum corpori praeponitis, eligite quem colatis! Neque enim et illa corporum pestilentia ideo comquievit, quia populo bellicoso et solis antea ludis circensibus adsueto ludorum scaenicorum delicata subintravit insania; sed astutia spirituum nefandorum praevidens illam pestilentiam iam fine debito cessaturam aliam longe graviorem, qua plurimum gaudet, ex <hac> occasione non corporibus, sed moribus curavit immittere, quae animos miserorum tantis obcaecavit tenebris, tanta deformitate foedavit, ut etiam modo (quod incredibile

20

forsitan erit, si a nostris posteris audietur) Romana Urbe vastata, quos pestilentia ista possedit atque inde fugientes Carthaginem pervenire potuerunt, in theatris cotidie certatim pro histrionibus insanirent.

Calamitates Romanorum mores non emendant.
33. O mentes amentes! quis est hic tantus non error, sed furor, ut exitium vestrum, sicut audivimus, plangentibus orientalibus populis et maximis civitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus vos theatra quaereretis intraretis impleretis et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis eversionem vobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis vos facile corrumpi atque everti posse cernebat, quando vos securos esse ab hostili terrore nolebat. Neque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in vobis plus valuit quod daemones impii seduxerunt, quam quod homines providi praecaverunt. Hinc est quod mala, quae facitis, vobis imputari non vultis, mala vero, quae patimini, Christianis temporibus imputatis. Neque enim in vestra securitate pacatam rem publicam, sed luxuriam quaeritis impunitam, qui depravati rebus prosperis nec corrigi potuistis adversis. Volebat vos ille Scipio terreri ab hoste, ne in luxuriam flueretis: nec contriti ab hoste luxuriam repressistis, perdidistis utilitatem calamitatis, et miserrimi facti estis et pessimi permansistis.

Loca sanctorum inusitatum effugium fuerunt.
34. Et tamen quod vivitis Dei est, qui vobis parcendo admonet, ut corrigamini paenitendo; qui vobis etiam ingratis praestitit, ut vel sub nomine servorum eius vel in locis martyrum eius hostiles manus evaderetis. Romulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem civitatis. Mirandum in honorem Christi praecessit exemplum. Hoc constituerunt eversores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut civium suorum numerus suppleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas servaretur?

In utraque civitate electi reprobis commiscentur.
35. Haec et alia, si qua uberius et commodius potuerit, respondeat inimicis suis redempta familia Domini Christi et peregrina civitas regis Christi. Meminerit sane in ipsis inimicis latere cives futuros, ne infructuosum vel apud ipsos putet, quod, donec perveniat ad confessos, portat infensos; sicut ex illorum numero etiam Dei civitas habet secum, quamdiu peregrinatur in mundo, conexos communione sacramentorum, nec secum futuros in aeterna sorte sanctorum, qui partim in occulto, partim in aperto sunt, qui etiam cum ipsis inimicis adversus Deum, cuius sacramentum gerunt, murmurare non dubitant, modo cum illis theatra, modo Ecclesias nobiscum replentes. De correctione autem quorundam etiam talium multo minus est desperandum, si apud apertissimos adversarios praedestinati amici latitant, adhuc ignoti etiam sibi. Perplexae quippe sunt istae duae civitates in hoc saeculo invicemque permixtae, donec ultimo iudicio dirimantur; de quarum exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum divinitus adiuvabor, expediam propter gloriam civitatis Dei, quae alienis a contrario comparatis clarius eminebit.

Quae ultro dicenda sint.
36. Sed adhuc mihi quaedam dicenda sunt adversus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua diis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerunt vel satis esse videbuntur mala, quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes, antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia procul dubio nobis tribuerent, si iam vel illis clareret nostra religio, vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Deinde monstrandum est, quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est, in cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuverint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint. Postremo adversus eos dicetur, qui manifestissimis documentis confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior et subtiliore disputatione dignior, ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui apud illos excellentissima gloria clari sunt et nobiscum multa sentiunt, et de animae immortalitate et quod Deus verus mundum condiderit et de providentia eius, qua universum quod condidit regit. Sed quoniam et ipsi in illis, quae contra nos

21

sentiunt, refellendi sunt, deesse huic officio non debemus, ut refutatis impiis contradictionibus pro viribus, quas Deus impertiet, asseramus civitatem Dei veramque pietatem et Dei cultum, in quo uno veraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius voluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.

4 LIBER II
BREVICULUS 1. De modo, qui necessitati disputationis adhibendus est. 2. De his, quae primo volumine expedita sunt. 3. De assumenda historia, qua ostendatur, quae mala acciderint Romanis, cum deos colerent, antequam religio Christiana obcresceret. 4. Quod cultores deorum nulla umquam a diis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque celebraverint. 5. De obscenitatibus, quibus mater Deum a cultoribus suis honorabatur. 6. Deos paganorum numquam bene vivendi sanxisse doctrinam. 7. Inutilia esse inventa philosophica sine auctoritate divina, ubi quemque ad vitia pronum magis movet quid dii fecerint, quam quid homines disputarint. 8. De ludis scaenicis, in quibus dii non offenduntur editione suarum turpitudinum, sed placantur. 9. Quid Romani veteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse voluerunt. 10. Qua nocendi arte daemones velint vel falsa de se crimina vel vera narrari. 11. De scaenicis apud Graecos in rei publicae administrationem receptis, eo quod placatores deorum, iniuste ab hominibus spernerentur. 12. Quod Romani auferendo libertatem poetis in homines, quam dederunt in deos, melius de se quam de diis suis senserint. 13. Debuisse intellegere Romanos, quod dii eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honore divino. 14. Meliorem fuisse Platonem, qui poetis locum in bene morata urbe non dederit, quam hos deos, qui se ludis scaenicis voluerint honorari. 15. Quod Romani quosdam sibi deos non ratione, sed adulatione instituerint. 16. Quod, si diis ulla esset cura iustitiae, ab eis Romani accipere debuerint praecepta vivendi potius quam leges ab aliis hominibus mutuari. 17. De raptu Sabinarum aliisque iniquitatibus, quae in civitate Romana etiam laudatis viguere temporibus. 18. Quae de moribus Romanorum aut metu compressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia. 19. De corruptione Romanae rei publicae, priusquam cultum deorum Christus auferret.

22

20. Quali velint felicitate gaudere et quibus moribus vivere, qui tempora Christianae religionis incusant. 21. Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica. 22. Quod diis Romanorum nulla umquam cura fuerit, ne malis moribus res publica deperiret. 23. Varietates rerum temporalium non ex favore aut impugnatione daemonum, sed ex veri Dei pendere iudicio. 24. De Sullanis actibus, quorum se daemones ostentaverint adiutores. 25. Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi divinam exempli sui interponunt auctoritatem. 26. De secretis daemonum monitis, quae pertinebant ad bonos mores, cum palam in sacris eorum omnis nequitia disceretur. 27. Quanta eversione publicae disciplinae Romani diis suis placandis sacraverint obscena ludorum. 28. De Christianae religionis salubritate. 29. De abiciendo cultu deorum cohortatio ad Romanos. LIBER SECUNDUS PLURIMUM DEORUM CULTUS MORES PRAVOS EFFICIT

Quae sit pervicacia adversariorum.
1. Si rationi perspicuae veritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec divino adiutorio fide pietatis impetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad convincendum quemlibet vanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa verbis sufficientibus explicant. Nunc vero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo irrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, sive nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, sive obstinatissima pervicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem veritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, velut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniventibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper existimemus? Nam qui vel non possunt intellegere quod dicitur, vel tam duri sunt adversitate mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem 1 atque infatigabiliter vani sunt. Quorum dicta contraria si totiens velimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum vides. Quam ob rem nec te ipsum, <mi> fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter servit, tales meorum scriptorum velim iudices, qui responsionem semper desiderent, cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat Apostolus semper discentes et numquam ad veritatis scientiam pervenientes 2.

Quae in primo libro sint dicta.
2. Superiore itaque libro, cum de civitate Dei dicere instituissem, unde hoc universum opus illo adiuvante in manus sumptum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae Urbis recentem a barbaris vastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis servire daemonibus, cum potius hoc deberent tribuere Christo, quod propter eius nomen contra institutum moremque bellorum eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca barbari libera praebuerunt, atque in multis

23

famulatum deditum Christo non solum verum. ludis turpissimis. quorum utraque bene ac male viventibus permixte atque indiscrete saepe accidunt. Romam quippe partam veterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem. Inde incidit quaestio. quod intulit verecundiae dolorem. in qua istos potius quam Deum verum et optet propitios et formidet iratos? 24 . cui frustra invident. Recolant ergo nobis/cum antequam Christus venisset in carne. cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent. ne paeniteat eas vitae. quod nec ipsa nequitia possit auferre. aliquantum immoratus sum: maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas. quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur. in quibus ab hoste aliquid perpetratum est. etsi non abstulit pudicitiae firmitatem. quae dicturus sum. oblectabamur. audiebamus symphoniacos. clades. permiserunt accidere cultoribus suis. et in his defendant. merito neglexit. ante cuius lecticam die sollemni lavationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis. solet multos movere) ut pro suscepti operis necessitate dissolverem. antequam eos declaratum Christi nomen offenderet eorumque sacrificia prohiberet? Inhonesta deae Caelesti mysteria Carthagine celebrantur. quo modo isti illorum sacra. ne ista mala patiantur cultores eorum. deos suos. sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant. qui diis deabusque exhibebantur. si illa sunt sacra? Aut quae inquinatio. Sed respondetur. longe ab eis ipsis Romanis degeneres. gloria populis innotesceret. si iam tunc evangelica doctrina adversus falsos et fallaces deos eorum testificatione liberrima personaret. sed etiam timore confictum sic honoraverunt. praemia recte viventibus polliceri. quae omnia Christianae religioni tribuerent. spectabamus arrepticios. Quibus dictis primum terminavi librum. quas non est unde possit paenitere nequitiae. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti voce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum. Habet enim quiddam erga parentes humana verecundia. sed matrem qualiumcumque senatorum vel quorumlibet honestorum virorum. cur haec divina beneficia et ad impios ingratosque pervenerint. non dico matrem deorum. Memento autem me ista commemorantem adhuc contra imperitos agere. quo velut suis epulis immunda daemonia pascerentur. Cur enim ea. saltem offensa castitate debuit abire confusa. a quibus non colebatur. quod in eos belli iure fieri licuisset. si propterea coluntur. in istorum autem vita omnia non murorum. causa Christiani sunt 3. quando quidem in ruina eius lapides et ligna. sed clara praedicatione praebere. Illam proinde turpitudinem obscenorum dictorum atque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet. si illa lavatio? Et haec fercula appellabantur. quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. Quae sunt sacrilegia. quae mala civitas illa perpessa sit ab origine sua sive apud se ipsam sive in provinciis sibi iam subditis. quasi celebraretur convivium. 4. quibus calamitatibus res Romanae multipliciter varieque contritae sint. a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur. Primo ipsos mores ne pessimos haberent. facillime ista noverunt. ex quorum imperitia illud quoque ortum est vulgare proverbium: pluvia defit. Deinde pauca dixi in eos. pios cum impiis pariter afflixerint? Quam quaestionem per multa diffusam (in omnibus enim cotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibus. ita illi istorum facta curarent. qualia. Quae si illecta curiositate adesse potuit circumfusa. utrum omnino sint ulli immundi spiritus deorum nomine decipientes. ut. quare dii eorum curare noluerunt? Deus enim verus eos. quam per publicum agebant coram deum matre spectante atque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. immo illorum gloriae vehementer adversi. sed morum munimenta atque ornamenta ceciderunt. causa accidere nominis Christiani. 3. Quis hoc negaverit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos vitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis. Deinceps itaque dicere institui. se nosse dissimulant atque hoc apud vulgus confirmare nituntur. quibus per certa intervalla locorum et temporum genus humanum oportet affligi. quae hostiliter facta sunt. qui Christianos adversis illis rebus affectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamvis castarum atque sanctarum protervitate impudentissima exagitant. quod voluntate propria quisque malus est. dii autem illi. Caelesti virgini et Berecynthiae matri omnium 4. palam minari poenas male agentibus. antequam eius nomen ea. si possunt. vel talem agens vitam. illicitum sibi esse iudicarent. nisi vel nesciens. Docti et indocti simul nobis obsistunt. nobis imputanda esse contendunt. cum sint nequissimi et irreverentissimi. immo vero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur. quorum si quid nunc passi fuerint. ut. cultores suos ad bene vivendum quare nullis legibus adiuverunt? Utique dignum erat. per vates etiam convenire atque arguere peccantes. et cur illa itidem dura. Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam.

erraverunt. utrum inter eius divinos honores vellet illa turpia celebrari: nonne se malle clamaret. non quem monendo et adiuvando faceret. quaqua versum religio Christiana diffunditur. Nec ullo modo crederet verecundiam laudabilis feminae ita in contrarium divinitate mutari. quam ad hoc dea viveret. quibus vitae probitas castitasque discatur 8. sed illum ipsum Nasicam Scipionem. sed Graeca sunt. 6. eosque immortales factos atque in deorum numerum receptos esse crediderant 6. An forte nobis philosophorum scholas disputationesque memorabunt? Primo haec non Romana. Proinde talis mater deum. sicut nos ostendimus ad hoc ecclesias institutas. qualibus conviciis in quempiam iaculatis. ordo quis datus aut metae qua mollis flexus et unde. Verum tamen si philosophi aliquid invenerunt. aut quid non esset consequens vel etiam repugnaret. ei similis de qua scriptum est: Mulier autem virorum pretiosas animas captat 7. o miseri. quod agendae bonae 25 . nisi aures clauderet seseque subtraheret. Profecto ille tantam felicitatem suae matri. utrum matrem suam tam optime de re publica vellet mereri. sic vellet coli matrem suam. Dicatur in quibus locis haec docentium deorum solebant praecepta recitari et a cultoribus eorum populis frequenter audiri. quod menti subditur. quid sumus et quidnam victuri gignimur. patriae carisque propinquis quantum largiri deceat. cuius manibus eiusdem daemonis simulacrum susceptum est in Urbemque pervectum. ut viam pietatis ab humilitate in superna surgentem etiam istorum comparatione monstraret. sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decrevisse mortalibus. sed quem fallendo deciperet. qua theatrum aedificari in urbe fortium virorum prohibuit. optaret. ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret. non denique in ipso corpore. quid in ipsis ratiocinandi regulis certa connexione traheretur. unde postea nobis erit in Dei veri Domini voluntate disquirendi ac disserendi locus. ut honoribus eam talibus advocarent cultores sui. quantum autem humanitus impediti sunt. sed pudoris et honestatis). erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. quorum erga se beneficia magnipenderant. aut si propterea iam Romana. Et quidam eorum quaedam magna. sed ubi populi audirent quid dii praeciperent de cohibenda avaritia. hoc ostendatur potius. qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum virum. qualia viri optimi abhorrent suis adhibere conviviis? Dii nihil honestum hominibus praeceperunt. Philosophi non dii invenerunt praecepta bonae vitae agendae. 5. ut senator populi Romani ea mente praeditus. habere de hac re iudicem vellem 5. quid in moribus appetendum esset atque fugiendum. quantum divinitus adiuti sunt. ut ei divini honores decernerentur. Nequaquam istos. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana velut religione traditos iactent. quem te Deus esse iussit et humana qua parte locatus es in re 9. non in domo atque pecunia. in ipso rectore carnis animo. sed hominum inventa. Aut si prohibebant. cum talia quaerat in suis sacris. Hinc est quod de vita et moribus civitatum atque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt. luxuria refrenanda. sed demonstrentur vel commemorentur loca talibus aliquando conventiculis consecrata. ut illa libenter audiret? Absit. qui utcumque conati sunt ingeniis acutissimis praediti ratiocinando vestigare. Diceret nobis. nec ubi Fugalia celebrarentur effusa omni licentia turpitudinum (et vere Fugalia. quid fas optare. Romanas occupatura mentes quaesivit optimum virum. hoc probetur. qui flagitiosissimae consuetudinis vitiis oblectari magis quam obluctari student. ubi discerent miseri. non ubi ludi agerentur obscenis vocibus et motibus histrionum. ut talibus dea sacris propitiaretur. qualibus matrona verbis offenderetur. quid asper utile nummus habet. sed in ipsa mente. et causas cognoscite rerum. 7. qui vir optimus a senatu electus est. ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et vitibus. quis modus argenti. quia et Graecia facta est Romana provincia. Quo modo igitur nisi insidiose quaereret dea illa optimum virum. quod discendum Persius increpat dicens: Discite. cum inter homines viveret. Porro si ab illo deinde quaereremus. sine qua omne quamvis laudabile ingenium superbia vanescit et decidit. invenerunt.Simulacrum Cybeles a Nasica Romam illatum. eos impleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. quid in rerum natura latitaret. non deorum praecepta sunt. ut ille magnae indolis animus hoc velut divino testimonio sublimatus et vere se optimum existimans veram pietatem religionemque non quaereret. ambitione frangenda. si fieri posset. maxime cum eorum superbiae iuste providentia divina resisteret.

Haec ex Ciceronis quarto De re publica libro ad verbum excerpenda arbitratus sum. vel potius quem non vexavit. Hinc apud Terentium flagitiosus adulescens spectat tabulam quandam pictam in pariete. quae honesta ac liberalia vocantur. sicut alia multa. si quis occentavisset sive carnem condidisset. At enim non traduntur ista sacris deorum. eosdem illos ludos. tamen convenientius licere voluerunt. Scipioni aut Caecilius Marco Catoni maledicere". non quia neglectum. Et haec sunt scaenicorum tolerabiliora ludorum. violari versibus et eos agi in scaena non plus decuit. Quem illa non attigit. sive flagitia eorum vera commemorarentur et agerentur in theatris atque ab eorum cultoribus utinam solo risu. populares homines improbos. quam quid docuerit Plato vel censuerit Cato. Cicero testatur in Libris. Praeclare. Qui templa caeli summo sonitu concutit. noster voluisset aut Naevius Publio et Gn. Itaque. inquit. apud quos fuit etiam lege concessum. in re publica seditiosos. Iudiciis enim magistratuum. cum in ea se iactat imitari deum. sed ipsos deos. mox ut eos libido perpulerit ferventi. ut respondere liceat et iudicio defendere 16. hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine. Quid autem hinc senserint Romani veteres. Dicit deinde alia et sic concludit hunc locum. si potero. quam in templis daemonum Galli absciderentur. probare sua theatris flagitia potuissent 15. quod negantes convincit historia. verborum obscenitate compositae. Cleonem. cum viderent diis suis accepta et grata esse opprobria non tantum hominum. hoc Graeci quamquam inverecundius. ac non etiam imitatione digna viderentur. nonnullis propter faciliorem intellectum vel praetermissis vel paululum commutatis. Et Graeci quidem antiquiores vitiosae suae opinionis quamdam convenientiam servarunt. non poetarum ingeniis habere debemus. nisi consuetudo vitae pateretur. sed nulla saltem. inquit. Sed Periclen. quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iovem si poetae fallaciter prodiderunt. cui pepercit? Esto. sicut in eisdem libris loquitur Africanus. Sed. non per imperitum obsequium sacris deorum suorum intulisse Romanos. Quis igitur in agenda vita non ea sibi potius sectanda arbitretur. Nolo dicere illa mystica quam ista theatrica esse turpiora. 8. et quidquid aliud vel crudele vel turpe. quam molior explicare. verum et ipsorum deorum in scaenicis fabulis. contra duodecim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent. hoc dico. atque ab hac tanta auctoritate adhibet patrocinium turpitudini suae. sed fabulis poetarum. Cleophontem. quod infamiam faceret flagitiumve alteri. Iovem quo pacto Danaae misisse aiunt quondam in gremium imbrem aureum 11. in quibus regnant figmenta poetarum. acerbe imperando et quodam modo extorquendo fecisse. etsi eius modi cives a censore melius est quam a poeta notari. ubi suae famae parci numina noluerunt. Multum enim ad rem pertinet. Nimis enim superbum fuit famae parcere principum civitatis et civium. de quo vellet. Patiamur. quia tantum nefas per humanos ludos confictum est.vitae beataeque adipiscendae satis esse possit: quanto iustius talibus divini honores decernerentur! quanto melius et honestius in Platonis templo libri eius legerentur. quas etiam inter studia. cum iam suae civitati maxima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset. sive a poetis essent illa conficta. quam si Plautus. disceptationibus legitimis propositam vitam. 26 . comoediae scilicet et tragoediae. ut dixi. nec probrum audire nisi ea lege. pueri legere et discere coguntur a senibus. 9. quam ea. Hyperbolum laesit. nominatim diceret. ut ait Persius. Ego homuncio id non facerem? Ego vero illud feci ac libens 12. dii utique casti. quae actitantur ludis auctoritate divina institutis. in his hanc quoque sanciendam putaverunt. ubi Scipio disputans ait: Numquam comoediae. molles consecrarentur. Nam ingravescente pestilentia ludi scaenici auctoritate pontificum Romae primitus instituti sunt 14. vel turpiter crudele vel crudeliter turpe in sacris talium deorum celebrari solet! quanto satius erat ad erudiendum iustitiam iuventutem publice recitari leges deorum quam laudari inaniter leges atque instituta maiorum! omnes enim cultores talium deorum. magis intuentur quid Iuppiter fecerit. Turpia sunt mystica deorum atque theatrica. ut quod vellet comoedia. ut ostendat veteribus displicuisse Romanis vel laudari quemquam in scaena vivum hominem vel vituperari. irasci ac vindicare debuerunt. inquit. tincta veneno 10. quos De re publica scripsit. insani secarentur. At quem deum! inquit. ut sibi sollemniter ederentur et honori suo consecrarentur. Ubi inerat pictura haec. Graecis licuit infamiam facere alteri in theatro. quod in primo libro brevi commemoratione perstrinxi 13. Dein paulo post: "nostrae.

rem publicam capessivit et Aristodemum. illis illa.. Indigne Romani theatricam infamiam proscripserunt. illos. tale carmen condere si quis auderet. vel.. postea. cum videas eos nulli deorum pepercisse vestrorum? Itane pluris tibi habenda visa est existimatio curiae vestrae quam Capitolii. ut cuiquam opprobrium infligerent Romanorum. quod est indignius. illorum autem ista etiam sacris sollemnitatibus miscuerunt. et sacerdotes. per quos ludi exhibentur. Quod totum quale sit. omnes sint mali). 11. Nam quod affertur pro defensione. numina bona a numinibus malis ista etiam cultus diversitate distinguat. quid astutius ad decipiendum atque callidius? Cum enim probrum iacitur in principem patriae bonum atque utilem. quod in eo quoque De re publica libro commemoratur. ut linguam maledicam in cives tuos exercere poetae etiam lege prohiberentur. qui nec vitam civium lacerandam linguis poetarum et histrionum subtrahere ausi sunt. vel diis suis etiam sic consimilari appetentes. At Romani. probris et iniuriis poetarum subiectam vitam famamque habere noluerunt. se potius quam illos huiuscemodi iniuriis indignos esse duxerunt seque ab eis etiam lege munierunt. cum adulescens tragoedias actitavisset. sed erga deos suos superbe et irreligiose. tragicum item actorem. verum etiam libenter poetarum probris maledictisque lacerari. quia immundi sunt spiritus. quem huiuscemodi rerum peritissimum praedicant 19. si pietatem consulas religionis. maximus de rebus pacis ac belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt 18. quos deos haberi gaudent. cum potius isti. et scaenicos. 27 . sed falsa atque conficta. Non enim consentaneum putabatur. quanto a veritate remotius et a vita illius alienius? Quae igitur supplicia sufficiunt. nonne tanto est indignius. quia per eos victimas diis acceptabiles offerebant. a quibus cernebant deorum vitam eisdem ipsis diis volentibus et libentibus carpi. si ludi ab eis solis amantur. Scipioni aut Caecilius M. ne vel omnibus diis suis. pro quibus se etiam colendos mille nocendi fallendique artibus interponunt 17. qualia sunt. sive omnibus omnia tamquam bonis permixte tribuantur (neque enim esse decet deos malos. his. non solum minime spernendos in civitate. cum Deo fit ista tam nefaria. Haec Graeci turpiter quidem. competentissime Graeci utrosque honori ducunt. quos bonos putant. id ipsum est scelestius. . ne honestiorem famam ipsi requirendo et eis se hoc modo praeferendo illos ad iracundiam provocarent. ut ipse ait.. Itane tandem. infamium loco ac numero deputare. vir eloquentissimus. per quos illam voluptatem sive honorem diis exhiberi petentibus et. capite etiam sancientes. quos cum scirent non solum patienter. quos isti deos putant. sed sane diis suis omnino congruenter. istis ista distribuantur obsequia. quae numinibus quibus subditi erant grata esse cognoverant. irascentibus eorum admonitione didicerant? Cum praesertim Labeo. et in deos tuos securi tanta convicia nullo senatore nullo censore. si autem malitiam daemonum cogites. Ad hanc convenientiam pertinet. si et ludi omnibus grati sunt. per quos ista in theatris agebantur. quae non admiserunt. non illa vera in deos dici. ut malos deos propitiari caedibus et tristibus supplicationibus asserat. sive etiam non ullorum hominum illa crimina vera sint. cum easdem artes eosdemque scaenicos ludos etiam diis suis acceptos viderent. Scipio. diligentius disseremus 20. dum tamen humanas mentes his opinionibus velut retibus induant et ad praedestinatum supplicium secum trahant. quod etiam scaenicos actores earundem fabularum non parvo civitatis honore dignos existimarunt. qui humanis erroribus gaudent. Cum igitur Graeci talium numinum servos se esse sentirent.. immo Romae unius quam caeli totius. cur sacerdotes honorarent. nisi fieret. facere convincantur iniuriam.. vel metuentes. quae tamen de numinibus fingi libenter accipiunt fallacissimi spiritus. laudas hanc poetis Romanis negatam esse licentiam. verum etiam maxime honorandos putarunt. Quid enim causae reperire possent. sive certa discretione.quia lex iusta fuit sed impia. 10. ut Plautus aut Naevius Publio et Gn.Flagitia de se dici dii voluerunt. Quod erga se quidem satis honeste constituerunt. tam insignis iniuria? Sed maligni spiritus. si Deus iuverit. de se dici volunt. Nunc ad rem praesentem quod attinet. si quidem. bonos autem obsequiis laetis atque iucundis. per quos agerentur. inter tot et tanta eorum theatrica opprobria parcendum sibi a poetis nullo modo putaverunt. et scaenicos probrosos haberent. et ipsos homines. sicut Labeoni visum est. ludi convivia lectisternia. etiam flagitia. et Aeschines Atheniensis. per quos victimae ministrantur. ut ad scelesta ac turpia perpetranda velut ab ipso caelo traduci in terras satis idonea videatur auctoritas. nullo principe nullo pontifice prohibente iacularentur? Indignum videlicet fuit.. sive homines ista commiserint. sicut in illa De re publica disputatione Scipio gloriatur. 12.

isti. Graeci putant recte se honorare homines scaenicos. se imitaretur. sed sibi dicari.. et si contra deos ludorum scaenicorum expetitores aliquid auderent. qui cupiditate fallendi inter suos honores sua celebrari crimina poposcerunt? Itemque Romani. etsi non persuasit disputando. sicut Herculem. forte undique removerent. Hunc Platonem Labeo inter semideos commemorandum putavit. Semideos autem heroibus anteponit. Confer nunc Platonis humanitatem a civibus decipiendis poetas urbe pellentem cum deorum divinitate honori suo ludos scaenicos expetente. quisquis civium Romanorum esse scaenicus elegisset. Adsumunt Romani: sed nullo modo tales homines honorandi sunt. Nec tantum haec agi voluerunt. iubendo extorserunt gravitati et modestiae Romanorum. Praeclara sane et Romanis laudibus annumeranda prudentia. quia colunt ludorum scaenicorum flagitatores deos. Proponunt Graeci: si dii tales colendi sunt. illi celebrari 28 . honorentur auctores? An forte Graeco Platoni potius palma danda est. 2. quae ipsi dii sacra esse voluerunt. Nequaquam igitur leges ad instituendos bonos aut corrigendos malos mores a diis suis possent accipere seu sperare Romani. Plato theatrica poetarum reicit. 13. 14. non solum ei nullus ad honorem dabatur locus. Ille.eius praecepta Romanorum legi propinquant.. non heroibus tantum. quibus divinos honores deferret illa res publica? Quos enim coli minime deceret minimeque oporteret. quanto minus senatoriam curiam dehonestari sinunt.. Ecce enim recte. In hac disceptatione huiuscemodi ratiocinatio summam quaestionis absolvit. Propinquant autem Romanorum leges disputationibus Platonis. si adoratur exactor? In hac controversia Graeci Romanique concertent. sicut apud Ciceronem idem Scipio loquitur: Cum artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent. isti saltem actores poeticarum fabularum removent a societate civitatis. ut illos deos colerent. verum etiam censoris nota tribum tenere propriam minime sinebatur. qui duodecim tabularum lege prohibentur famam laedere civium. 14. quem appellat semideum. sicut Romulum. tamquam adversarios veritatis poetas censuit urbe pellendos? Iste vero et deorum iniurias indigne tulit et fucari corrumpique figmentis animos civium noluit 22. suae tamen dignitatis memores ac pudoris actores talium fabularum nequaquam honoraverunt more Graecorum. quo modo non detestandi spiritus intellecti. ut Terentius vester flagitio Iovis optimi maximi adulescentium nequitiam concitaret? . et dignum fuit. sed. sed utrosque inter numina collocat. Sed responderet mihi fortasse. qualis esse civitas debeat. qui cum ratione formaret. sed etiam diis ipsis praeferendum esse non dubito. si ludos expeterent agendos conviciis Romanorum. ut poeticorum figmentorum et ignominiosorum deorum infamentur actores.Catoni malediceret. cum ludos scaenicos. sibi sacrari. sibi sollemniter exhiberi. per quem colitur Deus? Et theatricae illius turpitudinis qua fronte notatur actor. tam probrosa in deos convicia iaculantes cur non ut scaenici habeantur inhonesti. Cui tandem honestius divinos honores decerneret civitas? Utrum Platoni haec turpia et nefanda prohibenti. sed vellem se ipsa sequeretur. si viveret: quo modo nos ista impunita esse nollemus. ubi talia celebrantur dictitantur actitantur. genus id hominum non modo honore civium reliquorum carere. Concludunt Christiani: nullo modo igitur dii tales colendi sunt. quamvis iam superstitione noxia premerentur. ipsi poetae talium fabularum compositores. quos videbant sibi voluisse scaenicas turpitudines consecrari. vitio morum irreperent humanorum. Qua ratione rectum est.. quando ille cuncta poetica figmenta condemnat. Romani vero hominibus scaenicis nec plebeiam tribum. isti ab honoribus omnibus repellunt homines scaenicos. quos legibus suis vincunt atque convincunt. sed etiam tribu moveri notatione censoria voluerunt 21. 1. Deinde quaerimus. Dii eas sibi exhiberi petierunt: quo modo ergo abicitur scaenicus. quibus ille vera persuadere non potuit? . an daemonibus hac hominum deceptione gaudentibus. et ludi scaenici deorum honoribus admiscentur? Illas theatricas artes diu virtus Romana non noverat.deos honorans cum dedecore hominis scaenici. tamen suasit levitati lasciviaeque Graecorum.. ut talia etiam agerentur. quo modo quaeso colendi putati sunt.. ne talia vel scriberentur. Illi enim honori suo deposcunt ludos scaenicos. Verum tamen istum. isti autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi licentiam. profecto etiam tales homines honorandi. et Romanis moribus invexerunt et suis honoribus dicari exhiberique iusserunt? Cur non ergo hinc magis ipsi intellecti sunt non esse dii veri nec omnino digni. ille poetas ab urbis ipsius habitatione. O animum civitatis laudis avidum germaneque Romanum! sed respondeatur mihi: qua consentanea ratione homines scaenici ab omni honore repelluntur. quae si ad oblectamentum voluptatis humanae quaererentur.

tantis disputationibus laborantem. Nam etiam flaminem illi instituerunt. isti ab opprobriis hominum deterrent impudentiam poetarum. quae ita magna sunt. quas illi obducunt tenebras. Ac per hoc et Neptuno et Plutoni. Non a suis diis Romani leges acceperunt. Semideus autem ille Plato et talium deorum libidini restitit. qui eis multa etiam sacra constituit. ut pro magno sacerdotium. quae praecipue cavenda sunt. Aliquo enim fortasse iure belli iniuste negatas iuste victor auferret. Quid enim iustius et melius quam filias alienas fraude spectaculi inductas non a parentibus accipi. partim sua propria sacraverunt. mores corrumperentur humani. ut coniugiorum negatorum armis ulcisceretur iniuriam. Illud ergo potius fieret. Quirinalem Romulo. perveniret. et Marti tamquam patri eius forsitan propter ipsum. quas inflammant cupiditates! 24 Romolo deo Quirino sacra instituta. mala vitae. Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus vel imminentia prohiberent. Martialem Marti. quae filias suas ad matrimonium conregionalibus et confinalibus suis negasset petitas. quamvis et ipsum semideum potius quam deum velut secretior eorum doctrina commendet 25. non tamen perhibetur easdem leges a numinibus accepisse. omni modo curaverunt. isto Romulus honore praelatus est. praeferendum esse censemus. certe vel Priapo vel alicui Cynocephalo. postremo vel Febri. cuius nostrae sententiae ratio Deo prosperante suo loco explicabitur 23. et ipsi Saturno. Quae autem illic eligendorum deorum etiam ipsorum falsorum ratio ac non potius adulatio est? Quando istum Platonem. ut his doctissimi eorum viri etiam stantibus urbibus res publicas perire confirment. Numa Pompilius. ut tres solos flamines haberent tribus numinibus institutos 26. quam ut in feminis 29 . Sed eum tamen. quos invehunt metus. et ab indole Romanorum quid perficiendum esset ostendit. Nos quidem Platonem nec deum nec semideum perhibemus. Hoc sane utilius feliciusque successit. 15. quia. quanto fuit iniquius rapere non datas! iustius autem bellum cum ea gente geri potuit. quando quidem ipsi volunt fuisse semideum. immo vero ut augerentur. qui etiam seminanda et augenda flagitia curaverunt. clamor et approbatio populi quasi cuiusdam magni et sapientis magistri. nullo autem iure pacis non datas rapuit et iniustum bellum cum earum parentibus iuste suscensentibus gessit. frustra hoc exclamante Cicerone. Nam benevolentia civium velut receptus in caelum Quirinus est postea nominatus. Mala igitur animi. hoc etiam huic tribuerent. quae quidem regendae civitati nequaquam sufficerent 29. nec ulli sancto angelo summi Dei nec veridico prophetae nec Apostolo alicui nec cuilibet Christi martyri nec cuiquam Christiano homini comparamus. propterea non inde acceperunt. sicut supra disputatum est. Dialem Iovi. ne animi malis. mala morum. et Romulum suum diis multis praetulerunt. inquit. 17. si non Romulo et Herculi (quamvis istum nec fratrem occidisse. quamvis Lycurgus Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritate 28 se instituisse confinxerit. sed meliores et emendatiores facere conati sunt. auferri? Nam si inique facerent Sabini negare postulatas. ibi Mars filium suum pugnantem iuvaret. An forte populo Romano propterea leges non sunt a numinibus constitutae. facinoris tamen in illa civitate et imperio non placuit exemplum. quae repetebat ablatas. quod Iovi tribuerant. fratribus Iovis. Si autem a diis suis Romani vivendi leges accipere potuissent. ne suis cultoribus acciderent. Iniusti Romani fuerunt Sabinis Collatino Camillo. quam cum ea. quem semideum volunt. nulla sacra aedicula dignum putarunt. non aliquot annos post Romam conditam ab Atheniensibus mutuarentur leges Solonis 27. qui cum de poetis ageret: Ad quos cum accessit. sicut Sallustius ait: ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 30? Ex hoc iure ac bono credo raptas Sabinas. quod prudenter Romani credere noluerunt. quas voluerat. patri eorum. quae Romani numina partim peregrina receperunt. ut tamquam auctoritate divina sua sponte nequissima libido accenderetur humana. qui Romulo successit in regnum. 16. nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum vel poetarum dixit aut finxit).sibi iubent figmentis poeticis opprobria deorum. dii eorum. ut quisque poterat. quod. quas tamen non ut acceperunt <tenuerunt>. talia vel sua vel quasi sua facta per theatricas celebritates populis innotescere cupientes. sed vi. faciliusque Romani in hoc erraverunt. qui poetas ipsos vel pro arbitrio mentientes vel hominibus miseris quasi deorum facta pessima imitanda proponentes omnino in civitate bene instituta vivere noluit. quasdam leges. quod sacerdotii genus adeo in Romanis sacris testante apice excelluit. et eo modo ad feminas. vel insita exstirpanda curarent dii tales. condidisse fertur. ut post illam iniquitatem deum sibi Romulum consecrarent. etsi ad memoriam fraudis illius circensium spectaculum mansit. minime curaverunt.

1. excidium? Quae tempora ipse Sallustius quem ad modum breviter recolat et describat. Cernis ex quo tempore. de vita atque tergo regio more consulere. praedicans illud tempus. in eius Historia legi potest.. . cum paulatim mutata. post decennale bellum. 18. quae secundis rebus exorta sunt. Ex hoc iure ac bono post expulsum cum liberis suis regem Tarquinium. Nam cum optimis moribus et maxima concordia populum Romanum inter secundum et postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque huius boni non amorem iustitiae. 3. ut eiusdem historici verbis utar. quod expulsis regibus incredibiliter civitas brevi aetatis spatio plurimum crevit.. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. ut de sua damnatione certissimus in exilium sponte discederet et decem milia aeris absens etiam damnaretur. collegam suum. inquit. gravissimos hostes populi Romani. post Carthaginis videlicet. quid iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur. Haec enim gesta 30 . 18. cum potentes plebem sibi subdere conarentur plebsque illis subdi recusaret. ut metu vitia cohiberentur.. Ex quo tempore.. quales Romani fuerint.rapiendis factum eius imitandum lege ulla vel more permitterent. . Dicit deinde plura Sallustius de Sullae vitiis ceteraque foeditate rei publicae. sed stante Carthagine metum pacis infidae fuisse dixisset (unde et Nasica ille ad reprimendam nequitiam servandosque istos mores optimos. mox iterum a Gallis vindex patriae futurus ingratae. qui Veientes. ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est 35. post parvum intervallum iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque in Urbe dissensiones fuisse. aequo et modesto iure agitatum 33. bonum atque innocentem virum. cuius filius Lucretiam stupro violenter oppresserat. de quibus ait: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 34. et alii scriptores in haec consentiunt. colluvie morum pessimorum quo illa civitas prolapsa fuerit ante nostri superni Regis adventum. quamvis eloquio multum impari. idem tamen in primo historiae suae libro atque ipso eius exordio fatetur etiam tunc. ut intellegeremus etiam ante oriri solere et augeri. Unde subnectens cur hoc dixerit: Nam iniuriae. id est eiectis. unde nobis iste sermo ortus est: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 31. propter nomen et propinquitatem Tarquiniorum coegit magistratu se abdicare nec vivere in civitate permisit. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. 2. ut commemoravit. quibus pulcherrima atque optima fuisse praedicatur Romana res publica. quantis malis morum. cum ad consules a regibus esset translata res publica. ut regibus exactis. Carthaginem nolebat everti): continuo subiecit idem Sallustius et ait: At Discordia et avaritia atque ambitio et cetera secundis rebus oriri sueta mala post Carthaginis excidium maxime aucta sunt 32. facillime perspicit.. a quo populo consulatum idem Collatinus sicut etiam ipse Brutus acceperat. Iunius Brutus consul Lucium Tarquinium Collatinum. ut merito dicatur genitos esse. Validiorum et ob eas discessio plebis a patribus aliaeque dissensiones domi fuere iam inde a principio. servili imperio patres plebem exercere. sed torrentis modo praecipitati. et utriusque partis defensores magis studiis agerent amore vincendi. et quisquis adverterit. quoniam metuebatur bellum. qui cum in laude Romanorum dixisset. ut ait. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. illius temporis vir egregius. Cernis tamen. Porro si illa tempora talia reperiuntur. 18. Sallustius testis est post deletam Carthaginem.quia defuit agendae vitae ratio. Vides quem ad modum etiam illo tempore brevi. usque ad bella civilia demonstret esse perventum.. Quod scelus favente vel patiente populo fecit. Attende itaque quid deinde contexat: Dein.. metum dixit fuisse causam. quibus agitabatur illa civitas. Multa commemorare iam piget foeda et iniusta. quod rex Tarquinius regno atque Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. id est parvo intervallo post reges exactos. maritum eiusdem Lucretiae. iam ipsa Roma de salute dubitante atque trepidante facillime superavit eorumque urbem opulentissimam cepit. ut opinor.pravos fuisse mores. aliquantum aequo et modesto iure ageretur. quo Romanus exercitus totiens male pugnando graviter afflictus est. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum. Ex hoc iure ac bono Marcus Camillus. qui neque ipsi habere possent res familiares neque alios pati 36. inquit. neque amplius quam regibus exactis.. quam aequum et bonum quidquam cogitarent. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est. Maiorum mores non paulatim ut antea. Itaque habebo modum et ipsum Sallustium testem potius adhibebo. invidia obtrectatorum virtutis suae et insolentia tribunorum plebis reus factus est tamque ingratam sensit quam liberaverat civitatem.

et vitae aeternae culmen beatissime regnatura conscenderet. Legant nostra et per Prophetas et per sanctum Evangelium. et quos baptista Iohannes alloquitur. nihil ab ulla clade timeatur". inquiunt. Non dura iubeantur. ubi cuique libuerit et potuerit. "tantum floreat copiis referta. principes et omnes iudices terrae. ut antea. ubi Dei voluntas lex est. Saltationes undique concrepent. ac non etiam ab illo probrosa et ignominiosa deposcerent. qui habere privata non possunt. quorum etiam imitatores in sceleribus et flagitiis se esse laetantur. legibus advertatur. ille contemnit. Illi habeantur dii veri. opiniones humanis mentibus. Sed quia iste audit. victoriis gloriosa. flagitiosissimamque rem publicam et in illa Angelorum quadam sanctissima atque augustissima curia caelestique re publica. sed torrentis modo praecipitati. "Tantum stet". auferat a viventibus. sed <nequiter ac> serviliter timeant. 19. quibus per falsam divinitatem perniciosam conciliarent auctoritatem. per quas sibi etiam infirmiores subdat quisque potentior. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta est 37. Quis hanc rem publicam sanus. eosque non sinceriter honorent. evertat a sedibus. vel. cui haec felicitas displicet. Ecce Romana res publica (quod non ego primus dico. quamcumque isto tempore superbia deliciaeque eorum perpessae fuerint. Populi plaudant non consultoribus utilitatum suarum. ut tali felicitati nihil ab hoste. pluresque vitiis male blandientibus quam utili virtutum asperitati sunt amiciores: tolerare Christi famuli iubentur. Ille sit publicus inimicus. quisquis eam mutare vel auferre temptaverit. si divitias quisque augeat semper. etiam pessimam. quod est felicius. Colantur ut voluerint. nihil a peste. si ita necesse est. sive milites sive provinciales. Et tamen luxu atque avaritia saevisque ac turpibus moribus ante adventum Christi rem publicam pessimam ac flagitiosissimam factam non imputant diis suis. opipara convivia frequententur. iuvenes et virgines. verum etiam antequam de Virgine natus esset. Provinciae regibus non tamquam rectoribus morum. Verum tales cultores et dilectores deorum istorum. sed iudicio veritatis gloriosissimam civitatem? Christus vera dedit agendae vitae praecepta. Cum igitur tot et tanta mala temporum illorum vel tolerabiliora superius. astutia maligna inserentibus: cur mala praesentia Christo imputant. unde haec mercede didicimus. sed tamquam ex oraculis et Dei nubibus intonare. non dicam Romano imperio. Abundent publica scorta vel propter omnes. Quandoque turpissima est vitae agendae ratio. post deletam Carthaginem Maiorum mores non paulatim. qui doctrina saluberrima et falsos ac fallaces deos coli vetat et istas hominum noxias flagitiosasque cupiditates divina auctoritate detestans atque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo ubique familiam suam sensim subtrahit. nisi qui alienae rei domui saluti vel cuiquam invito fuerit importunus aut noxius. vomatur diffluatur. ceterum de suis vel cum suis vel cum quibusque volentibus faciat quisque quod libet. sed auctores eorum. sed domui 31 . sive sint reges sive principes sive iudices. seniores cum iunioribus 38. cui utinam tantum casta et modesta reticerent. Ecce ante Christi adventum. theatra inhonestae laetitiae vocibus atque omni genere sive crudelissimae sive turpissimae voluptatis exaestuent. sive liberi sive servi. sed largitoribus voluptatum. Nullus ducatur ad iudices. quibus frui placuerit. Et quid ad nos? Immo id ad nos magis pertinet. die noctuque ludatur bibatur. sive divites sive pauperes. qui hanc adipiscendam populis procuraverint adeptamque servaverint. Quid alienae vineae potius quam quid suae vitae quisque noceat. clarissimum sibi locum etiam ista tolerantia comparare. sed tamquam rerum dominatoribus et deliciarum suarum provisoribus serviant. ludos exposcant quales voluerint. religioni increpitant Christianae. vel post eversam Carthaginem intoleranda et horrenda diis suis imputare non audeant. sed quam subditis regnent. nullo modo curant pessimam ac flagitiosissimam esse rem publicam. quos cum suis vel de suis possint habere cultoribus: tantum efficiant. exactores ipsi atque milites 39: et terras vitae praesentis ornaret sua felicitate res publica.sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere coepisset. quae cotidianis effusionibus suppetant. Reges non curent quam bonis. Legant nobis contra luxum et avaritiam praecepta deorum suorum populo Romano data. aetas omnis capax et uterque sexus. pace secura sit. eum libera multitudo avertat ab auribus. non prohibeantur impura. et per apostolicos Actus et per Epistulas tam multa contra avaritiam atque luxuriam ubique populis ad hoc congregatis quam excellenter. adflictionem vero eius. vel propter eos maxime. Obsequantur divitibus pauperes causa saturitatis atque ut eorum patrociniis quieta inertia perfruantur. qua condat aeternam et non plausu vanitatis. utriuslibet sexus. tanto ante dixerunt ante Christi adventum) paulatim mutata ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est. unde talia vitia silvescerent. Exstruantur amplissimae atque ornatissimae domus. Cuius praecepta de iustis probisque moribus si simul audirent atque curarent reges terrae et omnes populi. divites pauperibus ad clientelas et ad ministerium sui fastus abutantur. quam divine non tamquam ex philosophorum concertationibus strepere. 20.

2.. de re publica disputantem. sicut ipse ait. sed hoc verissimum esse. 21. ne hoc ipse sentire crederetur.. qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam.nec iure sociata aut res populi.. nec ipse populus iam populus esset.. ut hanc esse utilem rei publicae. nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosorum labe ac dedecore impleatur. pessimam ac flagitiosissimam factam. aut iniusti optimates. huic libentius quam Romani veteres Romulo templum et flaminem consecrarent. Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum. pertractata Scipio ad intermissa revertitur recolitque suam atque commendat brevem rei publicae definitionem. quam 32 .. nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud. sicut Cicero disputat. verisimilibus rationibus et exemplis velut conaretur ostendere. Inducit enim Scipionem. aut iniustus ipse populus. quem immutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt. purgans praecipue. si afuisset. 21. sed tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non. ut in sepulcro suo scribi fecerit ea sola se habere mortuum. cum bene ac iuste geritur sive ab uno rege sive a paucis optimatibus sive ab universo populo.. quorum consensum dixit esse factionem. quantum prodesset iustitia civitati quantumque obesset. Nam mortis eius fit in eisdem libris commemoratio. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis utilitas. ut Sallustius narrat. sine iniuria non posse. quoniam non esset res populi. etiam cum viveret. moderata ratione civitatem consensu dissimillimorum concinere. arctissimum atque optimum omni in re publica vinculum incolumitatis. suscepit deinde Philus.. Cultus deorum non profuit reipublicae iustitiae (21-29) Tullio teste Romanorum res publica non fuit iusta. quod adhuc de re publica dictum putaret. id est rem populi. Tum Laelius rogantibus omnibus iustitiam defendere aggressus est asseruitque quantum potuit. a quo scribit seditiones graves coepisse Sallustius 41. . cum tyrannus eam factione capesseret. sed coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse determinat. iam iamque peritura. omnino nullam esse rem publicam. qua dixerat eam esse rem populi 45. . quantum satis visum est. sicut ratio ex illis definitionibus conexa docuisset. qualem illam describit Sallustius. egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam. propter illud. si esset iniustus. quae libido eius. Eo quippe tempore disputatur. unus eorum qui disputationi aderant. in tertio libro magna conflictione res acta est. Qua quaestione. Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam ac flagitiosissimam dixit. 3.. 1. atque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam. quem tyrannum more Graeco appellavit. non iam pessima ac flagitiosissima. eam esse in civitate concordiam. Quando ergo res publica Romana talis erat. sine summa iustitia rem publicam regi non posse 43. illam vero inutilem. nisi ut etiam ipsum tyrannum vocaret: non iam vitiosam. 21. sicut populus fuerat definitus 46. quo iam unus Gracchorum occisus fuit. et quae harmonia a musicis dicitur in cantu.Sardanapali comparaverit? Qui quondam rex ita fuit voluptatibus deditus. quo possent longius progredi. Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset. nihil tam inimicum quam iniustitiam civitati nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare posse rem publicam 44. eum ipsum qui Carthaginem exstinxerat. sicut pridie fuerat disputatum. ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur. quod iam vulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse. iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. Populum autem non omnem coetum multitudinis. ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset. sed. Cum vero iniustus est rex. Quem regem si isti haberent sibi in talibus indulgentem nec in eis cuiquam ulla severitate adversantem. et poposcit. hauriendo consumpserat 40. ut sonis. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse assensus est Scipio responditque Nihil esse. quam describit Sallustius... Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset: Ut in fidibus aut tibiis atque cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis. isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus.a maiorum moribus recessit. sed omnino nulla erat secundum istam rationem. sed. quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata. quando praesentiebatur ea corruptione. eamque sine iustitia nullo pacto esse posse 42. cui nomen usitatum non repperit.

Nostra vero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam. Nostris enim vitiis. cuius conditor rectorque Christus est. et veterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes viri. quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breviter posuit (attestantibus etiam multis sive ipsius sive eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis). ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis. antequam Christus in carne venisset. quas Marius et Cinna et Carbo. Vel brevitate vel veritate tamquam ex oraculo quodam mihi esse effatus videtur. Quid enim manet ex antiquis moribus. sed ne id quidem curavit.. nisi hi viri praefuissent. immo vero nulla erat atque omnino perierat perditissimis moribus. sed iam ignorentur? Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria. numquam illam fuisse rem publicam. Si autem hoc nomen. dii custodes eius populo cultori suo dare praecipue vitae ac morum praecepta debuerunt. quem in suis libris fecit de re publica disputare. inquit. secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi adventum pessima ac flagitiosissima facta erat. sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Enni poetae versu. si Deus voluerit. expressit. . tot sacerdotibus et sacrificiorum generibus. Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem. sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est. quod hac offensi eos dii sui 33 . dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent.deos minime Romae subvenisse. Enitar enim suo loco. quod alibi aliterque vulgatum est. longe quidem post mortem Africani. non curantes quem ad modum illi viverent. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes viros adhibebat.igitur mala non imputanda nomini Christi. rem publicam verbo retinemus. pro defensione deorum suorum opponere audebunt: Discessere omnes adytis arisque relictis dii. quam Cicero longe. 1. ut formam saltem eius et extrema tamquam lineamenta servaret. quibus ille dixit rem stare Romanam. et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est. ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt. non habent cur querantur de religione Christiana. Ut ergo non periret.. tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur. 4. Aut si dederunt. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit. cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis. quis non istorum ea Christianis imputanda esse censeret? Quam ob rem cur non curarunt dii eorum. hoc videbimus 49. cum eam praeferret. quibus imperium hoc steterat 53? Primum si ita est. quod et ipse Cicero nesciens. vera autem iustitia non est nisi in ea re publica. 2. quamlibet laudabilem dicant istam fuisse vel esse rem publicam. Haec Cicero fatebatur. quo dixerat: Moribus antiquis res stat Romana virisque 47. tam multiplicibus variisque sacris. sed picta coloribus. Reipublicae flagitia monent. 21. cuius vitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? Quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? . quae si diffamata et praevalescente religione Christiana sentirentur atque dicerentur. si et ipsam rem publicam placet dicere. ne tunc periret atque amitteretur illa res publica.disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit. ut in bella etiam progrederentur civilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita 51. aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam vaste lateque imperantem rem publicam. quoniam eam rem populi esse negare non possumus. An forte propter huiuscemodi civium mores Vergilianam illam sententiam. non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renovare neglexit. ab usu nostrae locutionis est forte remotius. adhuc tamen ante adventum Christi. quas deorum leges illi civitati datas contempserint Gracchi. tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis viris et moribus qualis fuerit... non casu aliquo. a quo tot templis. re ipsa vero iam pridem amisimus 48. 22. tot festis sollemnitatibus. utrum in ea viguerit vera iustitia an forte nec tunc fuerit viva moribus. immo curantes ut etiam perdite viverent. Nam neque viri. civitas Dei 50. neque mores. in ea certe civitate est vera iustitia de qua Scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de te. quos ita oblivione obsoletos videmus.. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius. quas denique Sulla ipse 52. Sed alias. 22. ut seditionibus cuncta turbarent. sicut solent. Quem quidem ille versum.. proferatur ostendatur legatur. ut non modo non colantur. nisi ita morata civitas fuisset. quia numquam in ea fuerit vera iustitia. sed evanescentem vetustate.

neque enim minus eos invenitur Regulus coluisse quam Marius. Quid quod etiam videntur eorum affuisse cupiditatibus implendis. Recte autem abscesserant. sed occultae potius providentiae Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore liberandos. Sed hoc. cruentissimum auctorem bellorum civilium atque gestorem. Si enim ad haec eum dii eorum non iuverunt. qui enim Marium novum hominem et ignobilem. opibus honoribus.deseruerint. quia. 23. cum longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc enim tota Urbe in hostium potestatem redacta solus collis Capitolinus remanserat. cuius praemia post mortem speranda sunt. nisi quantum illius ordinatione sinitur. Sed tamen haec numinum turba ubi erat. cum ea multos etiam pios ac bonos unius veri Dei cultores invitis daemonibus praepolluisse videamus. a quo solo conferri potest. nec Maricae nescio cui tribuo Marii sanguineam felicitatem. . compendio nihil eos prodesse et coli superfluo confitentur. et verissima atque certissima felicitate praepollent boni Deum colentes. sicut fuit Regulus. cur in eis adfuerunt pessimo viro Mario. 1. quia magis Mario quam Regulo dii favisse existimantur. quibus primum paulatim decoloratis. 34 . et ostenduntur non praefuisse <re>frenandis. si eorum de bona vita atque iustitia civitas praecepta contempserat. qui habuit quinque filios consulares.non a daemonibus sed a Deo sunt. qui non studiis agunt. quae sicut Mario malis etiam plerumque conceditur. tantam felicitatem et posse homines. ut amitteretur. sicut ipsi mali homines in terra. quod velut offensi civium iniquitate discesserint. sed haec prudenter advertunt. omnes adytis arisque relictis di. tamquam offensi abscesserint. 23. quantum secreto Omnipotentis arbitrio permittuntur. sicut fuit Marius. ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. ut periret. quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas abegerunt. qui etiam ipse caperetur. Metellus enim Romanorum laudatissimus. quae vel ab hostibus vel alia clade accidunt. si noluerunt cum populo cultore suo vivere. ut quid tanto studio colendi requiruntur? Cur laboriosis tristibusque temporibus.. posse etiam homines. quia. ut quid coluntur.. immo depravandis et corrumpendis addiderunt moribus. vel eis quos diligunt prosunt. produntur. cuius plene iudicia nemo comprehendit. ne periret. Prorsus ibi erant. nihil dii eorum pro dirigendis vel pro corrigendis egerunt moribus. Sullae secundae res admonent. ut septiens consul fieret adiuverunt atque ut in septimo suo consulatu moreretur. si nihil etiam in his transeuntibus et temporalibus bonis vel eis quos oderunt nocent. 2. Nec ideo vita pessima eligenda videatur.. cum anseri sollemnia celebrabant. dignitate longaevitate cumulari et perfrui diis iratis. non parum est quod fatentur etiam non propitiis diis suis posse accidere homini istam temporalem. ne magnipendamus terrenam felicitatem. nec eam rursus quasi malam arbitremur. eos qui scripserunt legant qui volunt. Illa igitur res publica malis moribus cum periret. Nunc vero quales. omitto. Omitto quod Marius a miserantibus Minturnensibus Maricae deae in luco eius commendatus est. convincuntur. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias avesque colentium Roma deciderat. nec eosdem immundissimos spiritus vel propter haec ipsa bona malave terrena propitiandos aut timendos existimemus. Quod si ita esse concedunt. nec subvenire praecipiendo nec latere tacendo potuerunt. Nec se bonos fingant. quamvis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae. et ex summa desperatione reversus incolumis in Urbem duxit crudelem crudelis exercitum. quam nimis diligunt. ut dixi. iuste nemo reprehendit. nisi saltem anseres diis dormientibus vigilarent 54.. nondum interim disputo: nunc ago de labe morum. deinde torrentis modo praecipitatis tanta. captivitate servitute inopia.. etiam rerum temporalium felix fuit. etsi aliquid in his rebus daemones possunt.. et Catilina pessimus oppressus inopia et in bello sui sceleris prostratus infelix. murmuratur et propter eos Christiana religio conviciis indignissimis laeditur? Si autem habent in his rebus vel beneficii vel maleficii potestatem. senex ne in manus Sullae futuri mox victoris irrueret 55. salute viribus. tantum possunt. Verum de his adventiciis et corporis potius quam animi malis. vigiliis doloribus excruciari et emori diis amicis. magis contraria ut populus disceret institerunt. quem male viventem non docuerant bene vivere? Res temporum prosperae aut adversae. ut ei omnia prosperaret 56. ubi quam cruenta. et optimo Regulo defuerunt? An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod si propterea magis timendi et colendi putantur: neque hoc putentur. quaeso. dii fuerunt. quam incivilis hostilique immanior eius victoria fuerit. Nam si virtutibus animi et probitati vitae. sic etiam illi non omnia quae volunt facere possunt.

Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores. 25.. Ut ergo huius tanti mali minime taederet. noxii daemones. Deinde cum venisset Tarentum Sulla atque ibi sacrificasset. Illinc vero quis non intellegat. cui corona aurea ipsius victoriae illustrissimum signum in vitulino iecore apparuit. Dii ad crudelitatem atque scelus propellunt. Sulla. qua factum est. quod esset Mithridatem superaturus. et factum est. moxque multi se vidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. per Lucium Titium ei mandatum est a Iove. ut superiora. negotium suum agere. Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias civili sanguine ulcisci. quantum nocuit cupiditati. . Hac astutia maligni spiritus etiam ludos. quod miles quidam. qualia signa si dii iusti dare solerent ac non daemones impii. qui de Mithridatica victoria ab eodem mandata pertulerat. scaenicos sibi 35 . Hoc cum dixisset. quare dii curaverint velut felicia ista nuntiare. Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. sicut saepe dixi notumque nobis est in Litteris sacris resque ipsae satis indicant. vidit in capite vitulini iecoris similitudinem coronae aureae. quae illic victor tam horrenda commisit. 24. Quae pugna ubi destitit. Haec illi dii vere tristia vereque lugenda non exstis. fratrem nudato cadavere agnovit ac detestatus bella civilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit 59. invenerunt 58. quibus hi qui exhibent sociati unam pessimam causam cum eis habeant in iudicio Dei. Quid hic responderi potest. ut pro diis habeantur et colantur. et tunc promittere daturum se potestatem. quam inimicos in corporibus perderet. et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. illorum comparatione quaererentur. qui blasphemant Salvatorem voluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. quod ad causam maxime pertinet. Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens. Arserat autem re vera Capitolium. nuntiavit etiam aliquid et prope futurum et mox factum. ut ea illis exhibeantur. adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Livius 57. Ecce non discesserant adytis atque aris relictis di. victoria tua est. profecto illis extis nefaria potius atque ipsi Sullae graviter noxia mala futura monstrarent. iterum mandatum est ab eodem Iove per militem quendam legionis sextae. Postea parvo intervallo servus cuiusdam Lucii Pontii vaticinando clamavit: "a Bellona nuntius venio. ipsi inter se prius pugnare visi sunt. Iam multos moverat.24. Clamavit homo vaticinando: "victoria tua est.." atque ut id divino spiritu clamare crederetur. non tamen clamavit: "ab sceleribus parce. eam recordatus est. iam bella civilia excusantur humana. cuius tempora talia fuerunt. quam prius ab illo audierat. cum ille indicasset. unde multa iam dixi. Immo satis agebant. 1. continuo egressus e castris postero die concitatior reversus est et Capitolium arsisse clamavit. non auguriis. ut custodiri se postumius haruspex voluerit capitis supplicium subiturus. sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones. 1. quos illi deos putantes colendos et venerandos arbitrabantur.. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupiditatem minando frangebant. et nullus eorum curaverit Sullam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis civilibus. ut victor civium gloriosus victus atque captivus nefandis vitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subderetur. ut immoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus. quanta de illa conflictatione exprimi poterant. quis non videat. prius se de Mithridate praenuntiasse victoriam. quid aliud egerunt. nisi qui tales deos imitari magis elegit quam divina gratia ab eorum societate separari. Neque enim eius dignitati tantum profuit illa victoria. Illud sane intende. dum occiso spolia detraheret. non cuiusquam somnio vel vaticinio praenuntiabant. 2.daemones ad flagitia excitare. cum primum ad Urbem contra Marium castra movisset. quorum vindex esse videbatur. Si ergo veraciter inter se numina pugnaverunt. Sulla". qualia non foedarent. ubi non multo post civiles acies nefario proelio conflixerunt. Sulla certe ipse. nisi ut sibi Romani bellando civiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere viderentur? Iam enim coeperant bella civilia. quae forma militi visa fuerit. nisi ea. consideretur tamen quae sit talium deorum vel malitia vel miseria: si autem se pugnasse finxerunt. diis iuvantibus implevisset. Quod quidem daemoni et praevidere facile fuit et celerrime nuntiare. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne vinceretur. Tum percontatus Sulla. quae in animo Sulla haberet. Sulla". sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret. quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo velut divinam auctoritatem praebere sceleribus? Quod etiam in quadam Campaniae lata planitie. quando de rerum eventu praedicebant nihilque de ipsius Sullae correctione curabant. Tunc postumius haruspex ille respondit praeclaram ei significare victoriam iussitque ut extis illis solus vesceretur. sub qualibus diis esse cupiant. vestigia quoque velut hominum et equorum. inter se pugnantes hominibus apparere voluerunt. ne imitari tales pugnas civica trepidaret affectio. unde longe aberat per quem ille spiritus loquebatur. qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine.. sed potius humanum scelus divino excusaretur exemplo.

ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt. opprobria numinum et crimina. pugnas videlicet suas non solum per scaenicos in theatro. quoniam pessimis moribus civium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse nullamque remansisse ante adventum Christi Iesu Domini nostri auctores eorum dicere et scribere minime dubitarunt. Tanta enim vis est probitatis et castitatis. . hoc autem. Christo nostro imputant: cum Christus noster tanta frequentet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores. si ullus ibi erat. ne plures. praebentur propatula pudendis et secreta laudandis. quod bonum dicitur vix aliquos invenit auditores. pudore mortalium. mitius Romani in bella civilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent. qui se huiuscemodi voluptatibus immundos esse spiritus confitentur. ipsi ad decipiendos homines poetarum carmina firmaverunt. non ibi pudibundos mimos. eorumque sibi celebratione petita ab impudentibus. et intus paucis castitas simulata vix sonat. ne periret. Hoc tamen palam discendum praebebatur in templo. 2. qui sunt turpissimi.. Sciebatur virginali numini quid placeret. ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statutis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint atque ad omnium oculos... quod humana flagitia non libere homines committerent.Christus ad optimos mores. sed tamen illos libentissime sibi talia exhiberi cerneret. Quam non ideo tunc perisse quisquam. mirante nimium.. dii vero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica. Nonnullae pudentiores avertebant faciem ab impuris motibus scaenicorum et artem flagitii furtiva intentione discebant. immo eosdem mores velut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius. nisi in fallaciae diversoriis? Illud enim fit. ante illam turpia celebrari. ubi tanta deorum flagitia theatricis canticis atque fabularum actionibus celebrata et quisquis eos fecisse crederet et quisquis non crederet. cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae. ut arbitror. 25. quod malum geritur omnes convocat spectatores. . quia tot signis extorum auguriorum vaticiniorum. extorta a pudentibus auctores se vitae scelestae immundaeque testantur. universi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissime spectabamus. spectanda processerint: quid est. qui suis flagitiis et facinoribus. qui mala transitoria. sive prodita sive conficta. perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus quibusdam velut electis sacratis suis 61? Quod si ita est. convincuntur fuisse praesentes. quia Discessere omnes adytis arisque relictis Dii 60 velut amici virtutibus. Quis enim alius spiritus occulto instinctu nequissimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis. Quam perditionem diis suis non imputant. ut totum sensum honestatis amiserit. nisi qui 36 . iam dicere audebit. nullam verecundiorem scaenicam vidimus. casto corde damnare.sicut in sacris deae Caelestis. Ubi et quando sacrati Caelestis 63 audiebant castitatis praecepta. cum vitiis hominum offenderentur. 1. Quae cum ita sint. qui si vere abscessissent. tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. nisi etiam exhibere curarent. ad quod perpetrandum saltem secretum quaerebatur in domo. quae apud deos etiam religiose discerent iratos habituri. ante ipsum tamen delubrum. quam venerabantur. intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam. Dii ad turpia incitant. Hominibus namque verecundabantur. 26. nisi alicubi se. qui pauci sunt. et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. seu vivant seu moriantur. illam suppliciter adorari. quibus boni. quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum iactare et commendare gestiebant. nisi in daemonum templis? Ubi. quod idem ipsi daemones. Proinde malignitas daemonum. transfiguret in angelos lucis 62. ut imitanda proponerentur. quem ad modum scriptum in nostris Litteris novimus. sed multo minus audebant sacra eius. capiantur. cuncta obscenitatis implebantur officia. Ne quis itaque existimaret in deos convicia potius quam eis dignum aliquid scriptitasse. ut honestiores. Sed ubi hoc. ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus. sive indicatis sive simulatis. verum etiam per se ipsos in campo humanis oculis exhibentes. 26. nec usque adeo sit turpitudine vitiosa. 2. ne auderent impudicos gestus ore libero cernere. non implet negotium deceptionis..dicari sacrarique iusserunt. securus imitaretur. nescimus. decus latet et dedecus patet. illinc virginem deam.. perire non possunt. Foris itaque populis celeberrimo strepitu impietas impura circumsonat. ut omnis vel paene omnis eius laude moveatur humana natura. hoc ipso callidior advertenda est et convincenda malitia spirituum noxiorum. corrigantur. ut periret. Haec dicere compulsi sumus.

Illic enim tibi non Vestalis focus. propter quos placabantur. dies est. et qui non faciunt audiant ad iudicium. ubi veri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur. pro qua minimum laborabis. aut timore vel pudore comprimitur. non nisi vera pietate purgatur atque perficitur. haec commissa numinibus placere cernebat. amans in ludis simulacra vitiorum. sed potius secura nequitia. eo modo dii conciliabantur. inter cetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam 64. Ab istarum immundissimarum potestatum tartareo iugo et societate poenali erui per Christi nomen homines et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae impietatis nocte transferri queruntur et murmurant iniqui et ingrati et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi. haec potius concupisce. ut post hanc vitam beate semperque vivere mereantur. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur. Quo etsi veniunt quidam talium praeceptorum irrisores. hanc. Haec potius concupisce. pudendam veraeque religioni aversandam et detestandam talium numinum placationem. Quando quidem ut averteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus. quod tam paucis et tam occulte dicebatur (si tamen dicebatur).. frequentans in aperto invitamenta nequitiae ad possidendos innumerabiles malos? Dii turpibus sacris et ludis placantur. et ludos per decem dies factos. timeretur 66. susurrans in occulto verba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos. non illud nescio quid velut bonum et honestum. Si quid in te laudabile naturaliter eminet. omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur. aut dona laudantur aut beneficia postulantur. neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret praetermissam 65. 1. Tunc enim tibi gloria popularis adfuit. cuius quodam modo asylum est vera remissio peccatorum.etiam sacris talibus oblectatur. inquam. ut non in te. de quorum virtute perfecta et pro fide vera etiam passionibus gloriamur. qui usquequaque adversus potestates inimicissimas confligentes easque fortiter moriendo vincentes "sanguine nobis hanc patriam peperere suo 67". Vir gravis et philosophaster Tullius aedilis futurus clamat in auribus civitatis. Expergiscere. cuius actores laudanda Romanae virtutis indoles honore privavit. sicut experrecta es in quibusdam. cum vitiositate foedissima placarentur. quasi non satius erat tales deos irritare temperantia quam placare luxuria. Non audias degeneres tuos Christo Christianisve detrahentes et accusantes velut tempora mala. Mysteria cristiana sunt saluberrimae pietatis. et eos honestate etiam ad inimicitias provocare quam tanta deformitate lenire. 27. sed in Deo vero sine ullo errore lauderis. Nunc iam elige quid sequaris. Hanc talium numinum placationem petulantissimam impurissimam impudentissimam nequissimam immundissimam. qui non opponerentur defensores oppugnatoribus moenium.. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. Ad Christum Romani invitantur. Dicit alio loco iam consul in extremis periculis civitatis. 37 . Neque enim gravius fuerant quamlibet crudelissima immanitate nocituri homines. sed occulto iudicio divinae providentiae vera religio quam eligeres defuit. o indoles Romana laudabilis. haec ignominiosa deorum vel scelerate turpiterque facta vel sceleratius turpiusque conficta oculis et auribus publicis civitas tota discebat. nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. impietate autem disperditur et punitur. quam ne non fieret. Scipionum Fabriciorum. et in ea veraciter semperque regnabis. honesta utriusque sexus discretione. haec ab illa turpissima vanitate et fallacissima daemonum malignitate discerne. quanto turpius celebrari solent. et ideo non solum illis exhibenda. quia populi confluunt ad ecclesiam casta celebritate. tribu movit. ubi audiant quam bene hic ad tempus vivere debeant. sed sibi quoque imitanda credebat. Imperium sine fine dabit 69. quam nocebant ipsi. non lapis Capitolinus 68. o progenies Regulorum Scaevolarum. quibus non sit quieta vita. qui ludi tanto devotius. ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium. 29. sed Deus unus et verus Nec metas rerum nec tempora ponit. fabulas in deos illecebrosas atque criminosas. cum quaerant tempora. Ad quam patriam te invitamus et exhortamur. 28. Nunc iam caelestem arripe. ut eius adiciaris numero civium. ut magis ne innotesceret. constituens in templis simulacra daemonum. quo virtus debellaretur in mentibus. agnovit turpes fecit infames.

et per quos homines eosdem ludos fecisti. seu falsis. quo modo illi a tua dignitate remoti sunt notatione censoria. quae nobis invident. et de malis carnalibus. Patere asseri libertatem tuam adversus immundos spiritus. devita daemonum societatem. quorum eos numerositas nihil iuverit. 6. Et tu ipsa non parva ex parte de talibus spiritibus iudicasti. De adversitatibus. ubi vita aeternitas. Non potuisse offendi deos Paridis adulterio. qua utile esse dixit. qui et a Romanis et a Graecis similiter colebantur. 3. quod in Romuli matre non ulti sunt. qui delectantur criminibus suis.ut respuant falsos deos. quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa. 12. 9. causas habuerint. deberemus potius etiam ista contemnere. 8. quod dux Marii Fimbria excidit. An debuerit diis Iliacis Roma committi. arces videtur invidisse Romanas. De eversione Ilii. quod malitiosissimum <est>. ubi victoria veritas. quo sub Numa actum est. An dii. quod tua sponte histrionibus et scaenicis societatem civitatis patere noluisti. non putasti habendos in numero qualiumcumque civium Romanorum? Incomparabiliter superna est civitas clarior. quod ignominiosissimum est. per quos eadem aguntur obsequia. ut a te removeat illos deos. An optandum fuerit. De bonis autem carnalibus. deos praestitisse credendum sit. deinceps videbimus. qui talibus delectantur obsequiis. De sententia Varronis. Sic isti a tua pietate removeantur purgatione Christiana. quod dii non vindicarunt. Non probari quod dii adulterium Paridis punierint. qui propter haec eos coli oportere contendunt. cuius fletus creditus est cladem Graecorum. qui per turpes placantur. si tu in tua tales homines habere erubuisti. ubi dignitas sanctitas. 5 LIBER III BREVICULUS 1. Indigne ab honestis coluntur. Non tam Iuno Troianis.. quando ludis eos placasti. quibus opitulari non poterat. De parricidio Romuli. ut se homines diis genitos mentiantur. quod inter ipsos traditur frequentatum. Non sunt dii. Multo minus habet in sua societate tales deos. quod neque in his habeant quam putantur habere isti daemones potestatem (quamquam si haberent.. 2. cum eo studio. 2. Actores criminum divinorum removisti ab honoribus tuis: supplica Deo vero. quibus humana dignitas inquinatur. 4. infames esse voluisti. ut hic sit huius voluminis modus. De simulacro Cumani Apollinis. Quantos sibi deos Romani praeter constitutionem Numae adiecerint. 10. quae sola perpeti nolunt. Noli deos falsos fallacesque requirere. quos adhuc deos putas. omni generi hominum sedes invident sempiternas 70. quibus Ilium paterentur exscindi. maligni sunt spiritus. quas solas mali metuunt et quas semper passus est mundus. Bene. tamen nec in istis eos hoc valere. 11. An illam pacem. Proinde si ad beatam pervenire desideras civitatem. ubi pax felicitas. evigila plenius! nullo modo his artibus placatur divina maiestas. quibus aeterna tua felicitas poena est. indicasse. abice potius atque contemne in veram emicans libertatem. quibus solis mali perfrui volunt. qui tuis cervicibus imposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam. pervenire non posse). et quietum esse potuisset et tutum. 7. a quibus carnalem originem ducis. 5. 38 . ut tanta bellorum rabie Romanum augeretur imperium.. Quo igitur pacto deos. quam isti daemones. quae sub Numae regno fuit. 29. seu veris. quod hi putant. haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum. cum deos coleret. cum homines.

De afflictione belli Punici secundi. 28. 17. 22. 23. De Mithridatis edicto. De bello civili Mariano atque Sullano. quorum alter alterum patria pepulit moxque ipse post atrocissima parricidia a vulnerato hoste vulneratus interiit. De discordia civili. quibus Romana res publica exagitata est. Post initia consularis imperii quibus malis vexata fuerit Romana res publica. quo minus eorum malorum aggere premeretur. cum tantae clades eo tempore quo colebantur exstiterint. 15. Quam ingrata fuerit Romana civitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit. quae sola isti perpeti nolunt.13. qualia sunt fames morbus. quas Romani vel a Gallis vel a bellorum civilium auctoribus acceperunt. quo omnes cives Romanos. De comparatione Gothicae irruptionis cum eis cladibus. LIBER TERTIUS ROMANORUM RES GESTAE IUDICIO PERCURRUNTUR Quae rationes sint res gestas iudicandi (1-12) Quae sit vera rerum gestarum descriptio. quos colebat. quod Albanis Romani intulerunt. quo foedere Romani obtinuerint prima coniugia. 25. 29. praecedente prodigio. captivitas trucidatio. quae post conditam aedem Concordiae sunt secuta. 24. nihil deos falsos populo cultori suo. quae adventum Christi plurima et gravissima praecesserunt. qui intra Asiam invenirentur. quando eam Sallustius optimam fuisse describit. Quo iure. De aede Concordiae ex senatus consulto in loco seditionum et caedium condita. quam Gracchiae seditiones excitaverunt. De connexione bellorum. 19. fuit. subvenire curasse. Iam satis dictum arbitror de morum malis et animorum. Quam impudenter praesentia incommoda Christo imputent. Qualis fuerit Sullana victoria. De primis apud Romanos consulibus. Nunc de illis malis video dicendum. ut maxime premeretur. 16. quae praecipue cavenda sunt. 27. quibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus dii Romani auxilium non tulerunt. De interioribus malis. Quantae clades Romanos sub bellis Punicis triverint frustra deorum praesidiis expetitis. diis non opitulantibus. qui deos colere non sinuntur. iussit occidi. vindex Marianae crudelitatis. bellum exspoliatio. et si qua similia iam in 39 . De impietate belli. 18. sed potius. qua vires utriusque partis consumptae sunt. 30. De diversis generibus belli. quod in rabie omnium animalium. 21. et de victoria dominandi libidine adepta. 14. egisse. 26. quae hominibus serviunt. 1. Qualis Romanorum regum vita atque exitus fuerit. 31. De exitu Saguntinorum. 20.

cum illo periurio ambos fabula narret offensos. decuit ignarum esse futurorum. ut Troiam desererent. Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit. captum atque deletum est? "Priamo. Videant ne gravius si tales deos credere quam diis talibus peierare.primo libro commemoravimus. Neptunus et Apollo. 40 . patruum eius. ubicumque gratia divina digni occultissimo atque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam. Primum ipsa Troia vel Ilium. ipsi mali esse qui laudant. steterat illud imperium 7. unde origo est populi Romani. non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur. aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit. Irridere fabulas fortassis existimor nec graviter agere tanti ponderis causam. tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar. quando ab eis libere colebantur. ut dicunt. non zelant coniuges suas. dii eorum. Aenean esse Veneris filium: ecce concedo. sunt reddita Laomedontea paterna periuria 2". id est ad ipsam proprie civitatem et quaecumque illi terrarum vel societate coniunctae vel condicione subiectae sunt. quem etiam nube rapuit. Nec adulterio Paridis. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit. quibus. inquit Sallustius. Si igitur fabulis credunt. quae isti sola formidant. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant qui in sua socia Venere non oderant (ut alia omittam) quod cum Anchise commiserat. hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. quam si vitam. quae non faciunt malos. Multi dii Troiae non profuerunt. quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit. condidere atque habuere initio Troiani. ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao. si fabulis non credunt. nec erubescunt inter bona. Cum enim variis per diversa temporibus ante adventum Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum. totiens populus in suffragiis vel in quibusque causis. inquiunt. suscensuerunt. non ultores. inducit magnum aliquid divinantem 4. quia Aeneae mater hoc fecit. credo. Troianis peierantibus fingantur irati. Non ergo credamus. (neque enim praetereundum aut dissimulandum est. Deorum fabulae agendae vitae rationi repugnant. quae apud eum contionibus agebantur. quod et in primo libro attigi 1) eosdem habens deos et colens cur a Graecis victum. Ergo verum est. cum iam ad eius quasi corpus rei publicae pertinerent. qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur 8. erubescant talia colere numina. 3. cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur. cum a Graecis praevalentibus probentur victi. Si autem illud. quasi hoc sit hominis maximum bonum. quae sint perpessae ante adventum Christi. ne illis acciderent obstiterunt. ut dicit. regem maris. Nulla itaque causa est. Varro fabulas utiles dicit esse civitatibus. Sicuti ego accepi. 2. magisque stomachantur. Haec enim sola mali deputant mala. si nec Romulum Martis. cur non et illud? An deos <fas est> hominibus feminis. nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi servabatur antiquus. si villam malam habeant. ne ab Achille occideretur. quos alios quam istos deos mundus colebat. Structa suis manibus periurae moenia Troiae 5. excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum. qui Neptunum quidem contra Troianos. illud autem concedente Vulcano? Dii enim. (quod apud Vergilium confitetur). non obtendant Troiana periuria. si placet. habere bona omnia praeter se ipsum. Miror Apollinem nominatum divinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Cuperet cum vertere ab imo. Nescientes igitur tanti dii. Urbem Romam. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. fratrem Iovis. quae laudant. mares autem homines deabus misceri nefas? Dura vel potius non credenda condicio. Si ergo adulterium Paridis vindicandum numina censuerunt. usque adeo ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. Quamquam nec ipsum Neptunum. a cuius posteris Roma est. Laomedontem sibi negaturum esse mercedem structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae. Neque enim minus credidit recentior Caesar aviam Venerem 9 quam patrem antiquior Romulus Martem. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta civitate habuit etiam eorum grandem copiam. ut rursus a quibusdam defenduntur. Auctores enim doctoresque peccatorum esse assolent. quos manus atque lingua periurio aut sanguine civili alebat 6? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis. sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentur. amasse Romana. quod Apollo atque Neptunus eidem Laomedonti mercenariis operibus servierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur 3. Sed neque talia mala. quare dii. aut mirentur deos periuria punisse Troiana.

multi pudore dubitant. quod verum est. tunc terra completa est 11. ut eo modo animus humanus velut divinae stirpis fiduciam gerens res magnas aggrediendas praesumat audacius. 5. Dixerit aliquis: Itane tu ista credis? Ego vero ista non credo. Non est. Uterque enim fuit conditor. qui etiam falsis delectantur suis. ut Sullae servarent integram civitatem. si illud de Marte non creditur. diis illis communibus ad haec repellenda nihil iuvantibus seu. hinc eos iratus incendit vel potius penitus exstinxit. non ab alienis. non ab hostibus. utrum hoc fieri Romulus iusserit aut Romulus fecerit. quod dicatur quid mali Troia meruerit. sed a Romanis quos sua calamitate propagaverat. meis verbis cernis quam latum locum aperiat falsitati. cur igitur Troianis iram deorum provocavit ille alienae coniugis raptor. ubi putata sunt civibus etiam de ipsis diis prodesse mendacia. quoniam. ut hoc quoque de Venere non credatur. quae apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur. et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati sunt. Marianarum partium homine pessimo. Fuit autem sacerdos illa Vestalis. unde natis gigantibus. Si aut perpetravit aut imperavit hoc Romulus. ut arbitror. adulteras autem feminas. et ideo dii magis in Romanos sacrilegum illud flagitium quam in Troianos Paridis adulterium vindicare debuerunt. nihil valentibus. porro autem Fimbria prius edictum proposuit. sed patrem. quo posset exstingui. 7. everteretur. ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. et eorundem deorum tutelam Romanis invitavit iste sui fratris exstinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique vindicari. Sed utile esse civitatibus dicit. multo ferocius atque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captivati saltem in servitute vixerunt. ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent. ne cui parceretur. interest. utrum praevaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum. ut eam dii desererent. Quae Varronis sententia expressa. quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt. causam requiro. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant. multi dolore dissimulant. diis genitos esse credant. ut potui. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Dî 12. quo posset augeri. et non iam fratrem. nec sic quidem possunt irasci veris adulteriis humanis. Adhuc autem meliorum partium civilium Sulla dux 41 . magis eos contra Romanos moveret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus illusus. ut se viri fortes. ut a Fimbria. 6. Si enim vera sunt. quod est peius. quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant. tota hoc illa civitas fecit. immo vero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos. nulla tamen morte plectebant: usque adeo gravius quae putabant adyta divina quam humana cubilia vindicabant. si peccata hominum illis numinibus displicerent. atque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremavit. Nec ad causam. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro detectas Vestae sacerdotes vivas etiam defodiebant. et quid boni Roma. occidit. magis ipse fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput. tanto deteriorem deorum. nullo divini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur.4. quamvis aliqua damnatione. agat vehementius et ob hoc impleat ipsa securitate felicius 10. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua irritaverat iniquitate. et oppidanorum quidem quanto invenio meliorem. ut eam dii inhabitarent. Sed utrum potuerit Venus ex concubitu anchisae Aenean parere vel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere. Huc accedit. Proinde ad utrumque interim <modo> nostra disputatio referatur. etiamsi falsum sit. qui rursus easdem terras habitarent. magis irritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium civitatis. quo modo possunt diis adulteria displicere hominum. Certe enim civilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium. quam nunc agimus. paene tamen fatetur. hoc est nimium grandibus ac fortibus viris. nisi quod victi inde fugerunt et se ad istos. in medio relinquamus. ut ibi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi. quod tota contempsit. Aliud adicio. Nam et vir doctissimus eorum Varro falsa haec esse. Indigne Troia deleta est. quia. Par meritum impar sors Romae et Troiae. contulerunt. quamvis non audacter neque fidenter. quos pariter deciperent. qua quaeritur. quod multi impudentia negant. Dii inepti sunt humanis rebus iudicandis.

quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea vero causa! ut magnum esset imperium. sed quanto grandioribus membris. Quae sacra et pax Numa rege fuerint. non rebellantem adversus Romam nobilem filiam. si apud Romam erant. quae bellis patere assolent. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est. ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas. quid fidelius. quae ut prodessent custodiebantur. quorum semper sub numine Troia est 14. 42 . sicut pluvia vitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. ab eis cum desereretur. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt. non unde probarentur potentes. fecerunt. Deum verum vera pietate perquirere. sed eum minus fortasse decepissent. cum instituerentur. sed viro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium Sullanarum. Quid ergo est. postea vero iam erant. tanto magis ipsi occupaverunt. sed Dei veri beneficium est. ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: cur et postea deseruerunt eamdem civitatem Romanis cognatam. quando Fimbria delevit Ilium.fuit. et postea sacris institutis diisque ipsis. Dii nihil agendis rebus valent. attendant defensores deorum. qui remanserat. sed ne diceretur: Excessere omnes adytis arisque relictis Dî. si otiosum minime repperissent. ut saltem Capitolinum collem. quia Romanis multa sacra constituit 15. cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire. 8. Sed si hoc tam magnum bonum dii illi Romae vel Pompilio contulerunt. suo diligentius disseretur loco 17. quod potuerunt. qui eisdem sacris fuerant invitati. sed unde praesentes convincerentur. quo belli portas Romani claudere potuerunt? Romani bellis usi sunt imperio augendo. nec cum perveneris requiescere. plerumque etiam sicut sol. eo merito scilicet. ut scribit Livius 13. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium. fortasse apud Ilium erant. tuerentur. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax. si modo id rebus salubribus scisset impendere et perniciosissima curiositate neglecta. quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum civitatem servare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium verterit. tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset. Unde ergo stetit Minervae simulacrum? Deinde. quod. iam praesidibus atque tutoribus vix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum. quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant. Eversis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Minervae sub tanta ruina templi illius. Nam daemones ad decipiendum semper vigilantissimi. Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuvisse creduntur. ac non potius plurimum boni. eamque delendam reliquerunt non Graecorum viris fortibus. Deseruerint dii adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint. ad vocem anseris cito redierunt. quod illi quadraginta tres vel. ad eorum laudem. sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi. ut alii volunt. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi vel illi civitati consociare potuerit. eversum est. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit. quid honestius. Diis itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos. Varro prodit 16. cur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra. sed ut essent addebantur. ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniti. si ea tempora perdurarent. ad eorum defensionem. Illud enim posse permissi sunt. sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque servantem. clauderet. An respondent. si Domino placuerit. integrum stetisse perhibetur. non ut <diceretur>: Dî patrii. Quid ergo melius cives urbis illius facere potuerunt. adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur: horum bonorum initiorum nondum malos eventus habuit. cui servantes urbem miseri portas clauserant: cur eidem Sullae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc. 9. triginta et novem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa 18. 10. quando expugnante Fimbria cecidit Ilium.

quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt. sed si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur. quod irruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat non aviditas adipiscendae laudis humanae. Quae tamen si omnium deorum mater est. verum et alios praecessit etiam secuturos. quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putavissent esse proiciendum. sive quandoque Alba eversa fuerant transituri. cum cogitaret otiosus. an nihil eorum fiebat. quibusnam diis tuendam Romanam salutem regnumque committeret. nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. sicut pleraque mortalium habentur. sua cuique satis placebant 19. id est ipsi Graeciae. unde accitus esset. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans. cum adversus Achivos regemque Aristonicum bellaretur. Ita sit plane. atque recoleret Troianos deos. si ipsa peperit Cynocephalum. debuit fieri quod Vergilius detestatur. alii corpus exercebant. qui sive cum Romulo iam Romam transierant. quae tam multa illic Pompilius constituerat. qui eam nullo bello provocaverunt. non. Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus. Quod si in potestate non fuit. quod alius homo voluit sive noluit. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iovis. ubi ait: Igitur initio reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit) diversi pars ingenium. quamdiu dii eorum. Peregrini dii mala non leniunt. pauci ex amicis auxilio esse. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit. nisi forte dii tales etiam id homini vendere audebunt. Decenter his artibus Roma crevit. hostibus obviam ire. malas mentes quatenus sinantur isti daemones vel terrere vel excitare. Deinde mox regem Aristonicum victum et captum esse nuntiatum est. sed etiam ipsa Romana confitetur historia. qui longe postea venit ex Aegypto. nec verum illum atque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena. Miror sane. Aesculapius autem ab Epidauro ambivit ad Romam 25. Sed regnante Numa. et quia Romanis feliciter provenisset. cum eius filius iam colli Capitolino praesideret. Cumani senes intercesserunt atque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento. audebunt eam dicere ignobilem 43 . Igitur reges populique finitimi bello temptare. nullo Martio impetu territi sedarentur inimici. indignum enim erat. vel tamquam fugitivis custodes adhiberet vel tamquam invalidis adiutores. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare. suisque terris. ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obvia ferebantur: quibus modis agebatur. ut nulla pugna superati. Tunc velut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis. rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricavit 24. his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. Post ubi pericula virtute propulerant. Nam postquam res eorum. legibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens videbatur. sicut scribit ipse Sallustius. tamen veritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. quem vinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. quas tamen plerumque contra eorum fieri voluntatem non solae fabulae multa mentientes et vix veri aliquid vel indicantes vel significantes. sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant 21. quoniam Cumana colonia Graeca esset. iam vitio proprio. 11. etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur. opinor. utrum irruebant improbi belloque temptabant. Unde non usquequaque incongrue quamvis fabulosis. sed undecumque nata sit. Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta. Interest quidem. quatriduo flevisse nuntiatus est 22. ut. quos Aeneas advexerat. sed quo donante nesciens nec requirens. 12. mater etiam deum nescio unde a Pessinunte 26. Dii passionibus subsunt. ut tam longa pax esset. semper in potestate haberent paces bellicasque victorias. non ergo Roma pacem habuit. dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi 20? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est. ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret. adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. sed quamdiu homines finitimi circumquaque voluerunt. invidia ex opulentia orta est.quae perstrinxit Sallustius. neque Troianum neque Laviniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conservare potuisse: alios providendos existimavit. quos illis prioribus. Nam Camillam Diana doluit apud Vergilium et Pallantem moriturum Hercules flevit 23. libertatem patriam parentesque armis tegere. luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. non solum secuta est Romam quosdam filios suos. alius alium hortari. sed necessitas tuendae salutis et libertatis. viderit Aesculapius pronepos eius. An ut tam multum augeretur imperium.

quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna commissa est. illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus viris timebant. indigenas et alienigenas. Neque enim et apud Romanos parva fuerunt illa discrimina. ut sunt alterna bellorum. quales ex multis paucas commemorabo. Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo non solum suo. si quidem ad obsidionem quoque perventum est civitatis clausisque portis se tuebantur. caelites terrestres. 14. Et felicior quidem cum paucioribus vixit. redeuntibus dolebant. qui fratrem geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto. Deinde Titum Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus ferre compulsus est. atque ille hac occasione nomen Statoris invenit 33. nec timorem habentes liberum nec dolorem. nec illae auderent flere patres occisos. tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit. sicut navis nautas. quae cum Iove suo iam fovebat Romanos rerum dominos gentemque togatam 28. Quantis et quam multis utrimque vulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae victoriae constiterunt! propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia. Nam propter interitum civium propinquorum. Andromacha felicius captivata est. desperans pauciores illos. certos atque incertos. aut fortassis Alecto illa inferna furia iam eis favente Iunone plus in illos habuit licentiae. aliquae utrorumque ferro et parentes et viros. aliquae parentum ferro amiserunt viros. quae foedera germanitatis affinitatis. fratrum parentum aut pie cruciabantur. Romani autem soceros interficiebant in praeliis. sed etiam Romanorum in bellum Albani provocati sunt. Hic tamen Romulus de suorum iam virtute desperans Iovem oravit ut starent. Quo modo nec Iuno. Huc accedebat. quod. et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas gravius foedabant pristinas. ut bono et aequo more coniugia mererentur. mares et feminas 27? ) Sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus. germani consortis impatiens: sed quando et istum diu toleraret. quorum iam filias amplexabantur in thalamis. quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent vota nesciebant. sed Bellona donavit. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad tuitionem congregaverat. ut ea dolo raperent moxque compellerentur pugnare cum soceris. quae irritamenta bellorum. ut maior deus esset. nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia festinaret. sub quibus in comparatione peioris vitae melius vixerat. nisi raptae illae laceratis crinibus emicarent et provolutae parentibus iram eorum iustissimam non armis victricibus. fontanos fluviales. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus. cladesque tanta irruit huius inopiae. quod fratrem Romuli coegit occidi! A Sabinis mulieribus raptis ad bella punica res pensantur (13-20) Immane facinus fuit raptus virginum Sabinarum. quam cum eius precibus contra Aeneam fuerat excitata 31. sed quanto maior facta est. offenderet.dii peregrini deam civem Romanam. Sub hoc tot deorum praesidio (quos numerare quis potest. quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam civilia campos Iusque datum sceleri canimus 30. quantum malum discordiosi certaminis fuit. uxore Pompei. sacrificia sacerdotes instituendo atque praebendo summum verum deum. de quo iam supra locutus sum. infernos marinos. Illa victori subdita dolere tantum suorum mortem potuit. quibus templa altaria. quamvis et ipsas pudendas lugendasque victorias. agitari affligique debuit. ut Varro dicit. credo. quam illa coniugia Romana nupserunt. ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur 29? At enim vicerunt in hac conflictione Romani vicinos suos. Licet serviles. sed supplici pietate sedarent 34. cui uni haec rite gesta debentur. non sufficere ad opitulandum granditati suae. et. non timere 32. 1. Vicerunt ergo Romani. quia videlicet pax Numae tam longa viluerat! quam 44 . ne offenderent victores maritos. sicut in animalibus. in omnibusque generibus deorum. aut crudeliter laetabantur victoriis maritorum. Quae sunt ista iura nuptiarum. societatis divinitatis? Quae postremo sub tot diis tutoribus vita civitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa possent. regnum solus obtinuit. 13. Primo enim sub ipsis regibus. excepto Numa Pompilio. Flagitia albani belli percurruntur. nec finis esset tanti mali. ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent. nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuvare. tanto plures adhibendos putavit.

uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum soror. puto quod non culpabiliter fleverit. ab uno autem Horatio tres Curiatii superati et exstincti sunt. 2. alterius filiae civitatis inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diversum fuit. quia cum illo et illo pugnavit et vicit. qui eum occiderat cui sororem promiserat 35. quod vitium Sallustius magnum transeunter attingit. quoniam flevit. Et tamen si in harenam procederent pugnaturi inter se gladiatores. ubi post Ilium. ut sincero inspiciantur examine. ut eis quarta Roma providentissime crederetur. sed universo orbi. a Curiatiis tribus Horatii duo. sed in duobus populis multorum funeribus implebantur. Nam ut erant ambo populi prius amici (vicini quippe atque cognati). tunc se contra matrem civitatem tanta strage bellasse et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione vicisse Roma gaudebat. haec postea quam sponsi spolia in victore fratre conspexit. vincunt et ipsi. maximam gloriam in maximo imperio putare 39. in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes atque nationes subigere. quam filius Aeneae creavit Ascanius. Quam in Asia Cyrus. Displicuerat enim et Alba. Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani et talium certaminum tamquam theatrici spectatores. alter esset pater. ab Albanis autem tres Curiatii processerunt. Hac libidine Roma tunc victa Albam se vicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat: Quoniam laudatur. et Roma placuerat. peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit benedicitur 40. Illo itaque vitio tantum scelus perpetratum est socialis belli atque cognati. cui luctus. sicut Troiae adulterium dicebatur. et cetera quae ipse instituerat dicere. ubi Amulius expulso fratre. Tunc eventum belli de tergeminis hinc atque inde fratribus placuit experiri: a Romanis tres Horatii. quibus imperium illud steterat 41. inquit scriptura nostra. 3. Ita Roma exstitit victrix ea clade etiam in certamine extremo. nulla similis invenitur. Ergo sponso a fratre illatam mortem quando femina illa flebat. Nulla talis. tertio loco habitaverant numina illa Troiana. Discesserant sane ecce iam tertio. quando vita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: Postea vero. Cum enim laudans breviter antiquiora commemorasset tempora. occisa est. ubi Aeneas regnum peregrinum atque fugitivum constituerat. nuda iudicentur. donec multorum taederet pari defectione certaminum. nisi proli Veneris nisi nepotibus Iovis? Nam et hoc plus quam civile bellum fuit. quod Graeci everterunt. impium spectaculum praebebatur? Bellum semper in fratres geritur. quorum alter filius. Fallacia igitur tegmina et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus. quo usque ista fama porrigitur. ne minus haberet mortium etiam Roma quae vicerat. Nemo mihi dicat: magnus ille atque ille. Causa dicatur Albae. ut femina sponsum suum a fratre suo peremptum sine crimine fleverit. libidinem dominandi causam belli habere. aut forte etiam ipsum fratrem dolens. nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii posteris. Cui damnum in utrisque. Pugnant etiam gladiatores. Unde enim apud Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua peremptum manu 36? Unde Marcellus Syracusanam civitatem recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est 37? Quaeso ab humano impetremus affectu. ab eodem fratre. donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fratribus adderetur. a Tullo Hostilio rege provocata conflixit. habet praemia laudis et illa crudelitas. Deinde ad fructum victoriae Alba subversa est. Romae mater propior ipsa quam Troia. nuda pensentur. Sed more suo etiam inde iam fortasse migraverant. tale spectaculum quis ferret? Quis non auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius matris. et latiores campi non duorum gladiatorum. quando filia civitas cum civitate matre pugnavit. Bellum ex libidine dominandi oritur. 14. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. quod harena illa non fuit. Quid mihi obtenditur nomen laudis nomemque victoriae? Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur. Humanior huius unius feminae quam universi populi Romani mihi fuisse videtur affectus. inquit. sed puto esse satius cuiuslibet inertiae poenas luere quam illorum armorum quaerere gloriam. et post Lavinium. Illa quem virum iam fide media retinebat. ut de sex unus rediret domum.crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio civitatis! Alba namque illa. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox atque horrendum malum. Mihi huc usque satis sit eius verba posuisse. ubi Romulus occiso fratre 45 . tantum ut resides moveret Tullus in arma viros et iam desueta triumphis Agmina 38. 14. si viri hostes a se victos etiam cum laude fleverunt. Discesserant videlicet omnes adytis arisque relictis di. confligens autem et afflicta est et afflixit. ideo deleta est. et tunc vivis et posteris. nec amphitheatro cingebantur illa certamina.

qui ei successit in regnum. ut fertur. pro populo Romano bellum gerebat. nam et alii scriptores eorum defectioni solis addunt etiam subitam tempestatem. viderint quidam scriptores eorum. sibi praesidere atque regnare perpessi sunt. deorum in numero collocatus putaretur. quae profecto aut occasionem sceleri praebuit aut Romulum ipsa consumpsit 46). hoc est in opere parricidae. urbs tamen illa. quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia virtutis gloria 45. tenebras efficiat. victor et eversor Albae. Quod vero eum Romani regno postea depulerunt ac secluserunt moenibus civitatis. Ceteri autem reges populi Romani. si hoc et alteri facile tribueretur. Nec Discessere adytis arisque relictis di tanto in optimum illius populi regem parricidio perpetrato. Hunc illi dii nefarium parricidam soceri interfectione regnantem. Nullus ergo illorum sub tot diis praesidibus in pace regnavit. qui tertius a Romulo rex fuit. qui eum sibi apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano. clausis deinde portis non sivit intrare redeuntem. miserabile coagulum multus ante fusus utriusque sanguis fuit. ita factum sit. ut ex utraque una civitas fieret. sed filii peccatum fuit illo non solum nesciente. Hostilius. quae victoriis finita videbantur. adulterio Paridis fuisse commotos. inquiunt 42. Dicit etiam aperte in invectivis: Illum. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios interemptus est 52. nescimus quid faceret. Quasi vero si luctus ille solis fuisset. Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo viderit adulatio fabulosa. eoque modo populum. ut hoc miserae Troiae facerent eamque Graecis diruendam exurendamque relimquerent. Quid iam singillatim dicam sub ceteris regibus totiens eadem bella renovata. qui hanc urbem condidit. qua perhibetur receptus in caelum. At ille post bella gravissima. Acciderat enim et solis defectio. inquit. qui contra senatum intumescere coeperat. quod portas belli nullus clausit illorum. ab urbe filia mater eversa est. 1. in quo Capitolium fabricaret. (Quod autem dicit eum subito non comparuisse. propterea et istum non creditum in deos receptum tali morte. populus eius in Romam. qui et ipse fulmine absumptus est. 15. ut non vere factum. sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse successit. inquit. quam horrendos exitus habuerunt! tullus. 46 . in oppido Tuscolo Romae vicino quattuordecim. quia fortasse quod erat in Romulo probatum. quia disputator magis quam laudator fuit. dicit in eisdem libris idem Cicero 47. sed etiam absente commissum 55. non ipsius de Lucretiae stupro. quos dicunt. Certe hic minime timuit hominis interitum dicere. In Hortensio vero dialogo cum de solis canonicis defectionibus loqueretur: Ut easdem. a quo deseri iussus est. immanissimi sceleris perpetratione pervenit. Neque enim adhuc innocens Capitolium struxit et postea malis meritis urbe pulsus est. ut. Indigne historia et fabula Romulum extollunt. insuper multis bellis victoriisque gloriantem et de manubiis Capitolium fabricantem 54 non abscedentes. sicut re vera factum est. Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat esse quam factam. quibus eosdem Romanos concitatis finitimis attrivit. Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum deorum. id est persuasum. consecutus. quando et laudans eum in libris De re publica Scipionisque sermone: Tantum est. iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non parvum indicium calamitatis huius fuit. 15. ut dixi. concrematus est 51.regnaverat. nefario scelere occisus est 53. ut autem belli reliquiae ex duobus populis unum facerent. et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto exercitu. sed ad ipsum regnum. quas efficit <in> interitu Romuli. sed praesentes manentesque viderunt et regem suum Iovem in illo altissimo templo. Romani vulgare noluerunt. Servius Tullius generi sui Tarquinii Superbi. Esto. Sed antequam Alba dirueretur. sed propter merita virtutis eius benivole iactatum diffamatumque monstraret. qui obscuratione solis est factus 49. 2. quam certa ratione sui cursus effectam imperita nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. et tantis stragibus iterum iterumque confecta. quod tunc erat pascha Iudaeorum. nam plena luna sollemniter agitur. regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. cum Dominus crucifixus est crudelitate atque impietate Iudaeorum 44. profecto ibi intellegitur aut violentia tempestatis aut caedis facinorisque secretum. non magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus aversione etiam diurni luminis indicatum. si ad eius notitiam flagitium filii deferretur. qui morbo interierunt 50. Romulum ad deos immortales benivolentia famaque sustulimus 48. excepto Numa Pompilio et Anco Marcio. cum subito sole obscurato non comparuisset. postea quam desertus ab eis quorum fidebat auxilio regnum recipere non evaluit. ut inter numina coleretur 43. Ardeam civitatem tunc oppugnabat. Quam solis obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit. id est vile facere. De Tullo quippe etiam Hostilio. Flagitia et calamitates ceterorum regum pensantur. repressum atque sedatum. qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum. transfusus est. cum tota domo sua fulmine.

qui successerat Collatino. quantum spatium absit ut saltem alicuius Getulae civitatis nunc territorio comparetur. Cum enim dixisset: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit. id est praeferant et extollant. ubi miror. infelix est. Nec Discessere adytis arisque relictis dî. Quam iuste populus mores in cive. Et tamquam ad consolandum infelicem subiunxit: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 62. Huic tempori adiciamus etiam tempus illud. Ita P. finito scilicet tempore. quo anno consulatus ipsius novum honorem ac potestatem auspicata est Romana res publica. seducentes eos vanis victoriis et bellis gravissimis conterentes. non nomen attendit! Quam impie Brutus collegam primae ac novae illius potestatis. qui consules quinque habuit 64. Collatini collegae videtur innocentia vindicata. de vita atque tergo regio more consulere. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. postremo in eius nomine hoc vocabulum minus esset. quem posset. haec adversa acciderunt. In quo brevissimo tempore quam funestus ille annus fuit. Mutare ergo nomen. sicut perhibetur. Quod factum Vergilius postea quam laudabiliter commemoravit. qui in locum Bruti fuerat subrogatus. 17. sed superbum appellaverunt. Tunc iam deminuto paululum metu. Sed ideo non amisit quod sine ullo detrimento posset amittere. si hoc offendebatur. Nam scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque adeo contempserunt. quod tyrannus ipse Tarquinius? Nam et idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur 63. Ideo dicit aequo et modesto iure gestam rem publicam metu premente. quod eos pro restituendo Tarquinio coniurasse cognoverat 61.. continuo clementer exhorruit. qui filios occidit.annos privatam vitam quietus habuit et cum uxore consenuit 56. Nisi forte quispiam sic defendat istos deos. Tarquinius Collatinus. non quia bella comquieverant. fortasse regios eius fastus alia superbia non ferentes. Haec fuit Romanorum vita sub regibus laudabili tempore illius rei publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi per ducentos ferme et quadraginta et tres annos. Etiamne ista est gloria. ut eum regem suum facerent. Nonne in hoc Bruto. et patria privavit et honore! haec mala facta sunt. quo aequo iure ac modesto agitatum est. cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. generi sui facinore nec ignorante filia. Quid itaque ego tantas 47 . quo primi consules creati sunt expulsa regia potestate! Annum quippe suum non compleverunt. Nam Iunius Brutus exhonoratum eiecit Urbe collegam Lucium Tarquinium Collatinum 60. utcumque ferent ea facta minores. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum 65. sed quia non tam gravi pondere urgebant. Iunii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam Vincit amor patriae laudumque immensa cupido? Iam expulso utique Tarquinio tyranno consul cum Bruto creatus est maritus Lucretiae L. nomine tantum privare. ea facta posteri ferant. Quomodolibet. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. si non scelere graviore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt. Multa fuerunt mala reipublicae ante bella punica. compleverunt. quia etiam Tarquinius vocabatur. cum illae omnes victoriae tam multo sanguine et tantis emptae calamitatibus vix illud imperium intra viginti ab Urbe milia dilataverint 58. Non fuit gloria Bruti iniquitas. Lucretius quoque. 16. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes. secuta sunt quae idem Sallustius breviter explicat: Dein servili imperio patres plebem exercere. inquit. non patriam cogeretur. qui et filios occidit et a se percusso hosti filio Tarquini mutuo percussus supervivere non potuit eique potius ipse Tarquinius supervixit.. exstinctus 57. deinde mox ipse in bello cecidit mutuis cum hoste vulneribus. ut et honore primus consul et civitate bonus civis carere iuberetur. occisis a se <ipso> primitus filiis suis et uxoris suae fratribus. Horatius. absumptus est. Quamdiu enim Etrusci Tarquinio in regnum redire conanti opitulati sunt. quo usque dicit Sallustius aequo et modesto iure agitatum. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. quando in illa re publica aequo et modesto iure agitatum est. 1. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est 59. annum illum funereum atque tartareum. Collatinus tantummodo vocaretur. Nec tamen istum Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum. quo possent magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis adiuvare. non persuadente iustitia. optabiliore fortassis exitu quam socer eius. mox deinde exclamavit et ait: Infelix. qui pro defuncto Lucretio suffectus fuerat. ut dicat eos ideo mansisse Romae. Valerius. qui bonus civis hoc Tarquinio pulso passus est. morbo. gravi bello Roma concussa est. antequam idem annus terminaretur. L. et M. sed Collatinum videlicet similitudo nominis pressit.

qui plebe revocata in eodem magistratu exspiravit 79. dictator crearetur Hortensius. quam eorum identidem auctores. quando rursus populus. . quando eos minime suscensuros esse certissimum est. Qui autem suscensent. huius mali tam dira calamitas erat. quia praesentia defendebat. Proinde victoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt. Ubi erant. quibus tamen ediscendis et ipsi elaboraverunt et filios suos elaborare compellunt. quod est multo perniciosius. sub honesto patrum aut plebis nomine dominationes affectabant. praefectum annonae primum creavit. quia hoc dicimus. sed uti quisque locupletissimus et iniuria validior. atque illa fame invalescente Spurius Maelius. quando me ferrent. Nec nobis. moribus intulerunt 73.domi militiaeque. boni Romani prudentesque suscenseant: quamquam de hac re nec petendi sint nec monendi. si ego dicerem. gravi fame pestilentiaque vastata est 68? Ubi erant. quod nulli dictatori ante contigerat et quod illis diis iam praesente Aesculapio gravius crimen fuit? 48 . quos legunt et praedicant. Ubi ergo erant illi dii. sed inania solacia miserorum et ad alia atque alia sterilia mala subeunda illecebrosa incitamenta minime quietorum. ut eius rei causa. qui rem publicam ingratam et a Veientibus ante defendit et de Gallis postea vindicavit? In hac pestilentia scaenicos ludos aliam novam pestem non corporibus Romanorum. tam longa aetate per tot annos usque ad secundum bellum Punicum bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus discordiis seditionibusque civilibus. quando Valerius consul ab exulibus et servis incensum Capitolium cum defensaret occisus est 67 faciliusque ipse prodesse potuit aedi Iovis. Samnitibus. quando quidem et ex ipsis quae diceremus accepimus. omnibus pariter corruptis. quando pestilentia maxima exorta diis inutilibus populus diu multumque fatigatus nova lectisternia. qui iam diu in Capitolio sedebat. quarum supra fidem multarum atque nobilium mores deprehensi sunt omni pestilentia graviores 74? Vel quando in Caudinas furculas a Samnitibus obsessi ambo cum exercitu consules foedus cum eis foedum facere coacti sunt. tanto maior debet esse libertas. ut infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea civitate. a Sallustio breviter intimatum est. nisi per Furium Camillum tandem subveniretur.moras vel scribens patiar. bonique et mali cives appellati. quoniam regem omnium Iovem. qui propter exiguam fallacemque mundi huius felicitatem colendi existimantur. non permiserant fortasse discere medicinam? Vel cum conspirantibus uno tempore hostibus Lucanis. quando alia pestilentia gravis de venenis matronarum exorta credita est. incenderunt caedibus impleverunt 72? Ubi erant. subvenire? Ubi erant. ita ut equitibus Romanis sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis aliisque spoliati privatique tegminibus sub iugum hostium in vestimentis singulis mitterentur 75? Vel quando gravi pestilentia ceteris laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt 76? Vel quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab Epidauro quasi medicum deum Roma advocare atque adhibere compulsa est 77. deinde cum praetore oppressus exercitus septem tribunis cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus 78? Vel quando post longas et graves Romae seditiones. tantis calamitatibus vexarentur? Ubi erant. in qua sola iugiter feliciterque vivendum est? Nec in deos eorum horribiliora nos dicimus.. 17. quam illi turba tot numinum cum suo maximo atque optimo rege. unde hoc sacrum vel potius sacrilegium nomen accepit. Quintium aetate decrepitum a Quinto Servilio magistro equitum cum maximo et periculosissimo tumultu civitatis occisus est 69? Ubi erant. quod in extremis periculis fieri solebat. sed. 2. quo cives aeterni legendi sunt. cum aliam veriorem. non ob merita in rem publicam. dum pauci potentes. et nullo modo dicere vel talia vel cuncta sufficimus. cum illa insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit. quando densissimis fatigata civitas seditionum malis. cuius templum liberaverat. quibus ad ultimum plebs in Ianiculum hostili diremptione secesserat. quando per decem continuos annos male pugnando crebras et magnas clades apud Veios exercitus Romanus acceperat. quorum spes quanto in Deo melior et certior. quod Sallustius ait? Plurimae turbae. qua et ille Furius Camillus exstinctus est. quod numquam antea fecerat. Porro si illi scriptores historiae ad honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala civitatis propriae non tacere. Ubi erant. Neque enim gravius vel graviora dicimus auctoribus eorum et stilo et otio multum impares. multa stupra. quibus se colendos mendacissima astutia venditabant. pro bono ducebatur 66. quorum in gratiam plerique concesserant. quando Galli Romam ceperunt spoliaverunt. Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati perempti sunt. quibus adulescens vacaverat.. exhibenda arbitratus est 70? Lecti autem sternebantur in honorem deorum. cum Romani. quem postea civitas ingrata damnavit 71? Ubi erant. Bruttiis. cum legatos Athenas missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur. quia esurienti multitudini frumenta largitus est. non haberent: quid nos facere convenit. regni affectati crimen incurrit et eiusdem praefecti instantia per dictatorem L. cum mala praesentia Christo nostro imputant. vel lecturis afferam? Quam misera fuerit illa res publica. quam multis locis magno praeconio laudare compulsi sunt. seditiones et ad postremum bella civilia orta sunt. cum fame laboraret.

quae isti et quanta dixissent! quid? Illa itidem ingens pestilentia. . sicut Cicero in libris De divinatione commemorat. Quid? Hiems illa memorabilis tam incredibili immanitate saeviens. si nostris temporibus accidisset. quamdiu saeviit. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus. credo. aliis impetu quasi torrentis impulsis. Incertae res primi belli punici fuerunt. et iuratio fidelissima et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere. vir plane magnus et victor antea domitorque Poenorum. Tunc magno metu perturbata Romana civitas ad remedia vana et ridenda currebat. cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc atque inde victorias magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum.. non obstetricem profitebatur. quam multos peremit! quae cum in annum alium multo gravius tenderetur frustra praesente Aesculapio. In quo genere oraculorum. ut. non utique magnae peritiae Varronis tribueretur. Atque in tanta strage bellorum etiam pestilentia gravis exorta est mulierum. Nam exundante nimis ultra morem fluvio Tiberino paene omnia urbis plana subversa sunt. ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare divinum. ob egestatem militare non valentes hoc nomen acceperant. quod archiatrum. quot afflictae. Renovarunt etiam pontifices ludos sacros inferis et ipsos abolitos annis retrorsum melioribus. 1. nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae 85. quam ferre possent. Iam vero Punicis bellis. gravidae moriebantur. ita ut etiam defecturum genus animalium crederetur 81. quod plurimas aedes sacras multi occupatas privatim tenerent: sic interim a magno imperitiae vel desidiae crimine Aesculapius liberatus est. ut nivibus horrenda altitudine etiam in foro per dies quadraginta manentibus Tiberis quoque glacie duraretur. aliis velut stagno diuturno madefactis atque sublapsis. Tunc ergo dictum est eam esse causam pestilentiae. sive Pyrrhus a Romanis sive Romani a Pyrrho vincerentur. nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat supplicatum. Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine prohibente. ubi ei veluti vitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non 49 . quam quod ita Romani victi sunt. e duobus quidquid accidisset. Nimirum enim. Nec mala illo tempore gravissima intra moenia defuerunt. qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset. magis interpretibus ut possunt seu volunt dubia coniectantibus credi solet 83. quod proli gignendae vacabant. ut etiam Regulus ille caperetur. 17. verum est quod aerii sunt et non habent sanguinem. aditum est ad libros Sibyllinos 82. Romanorum hostis effectus est. ut tamquam vacua sine ullius offensione possent humanis saltem usibus vindicari? Namque tunc velut ad sedandam pestilentiam diligenter repetita atque reparata nisi postea eodem modo neglecta atque usurpata latitarent. rex Graeciae. Nam priusquam maturos partus ederent.Graves post Pyrrhum pestilentiae fuerunt. vincere posse Romanos) atque ita. cum inter utrumque imperium victoria diu anceps atque incerta penderet populique duo praevalidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent. ut inopia militum proletarii illi. nisi proxime alio proelio Romani abscederent superiores. quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat 84. Tum vero tam multa bella ubique crebruerunt. quando renovati sunt. Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. ipse divinus haberetur (ait enim: Dico te. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares. qui eo. Illius viri et captivitas inopinatissima et servitus indignissima.. quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae. Quae tunc et quam horrenda utriusque exercitus clades 80! In qua tamen superior Pyrrhus exstitit. nisi aviditate nimia laudis et gloriae duriores condiciones. 2. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit. militiae conscriberentur.multaeque extiterunt calamitates. quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat.. Nihil sane miserabilius primo Punico bello accidit. 3. 18. atque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus.. securus fatidicus utrumlibet exspectaret eventum. cuius in primo et in altero libro mentionem fecimus. tunc ingenti gloria celebratus. sed deorum excusatio procurata est. Cui sane de rerum futuro eventu consulenti satis urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit. 18. Pecudes quoque similiter interibant. quot perditae civitates! quam longe lateque tot regiones terraeque vastatae sunt! Quotiens victi hinc atque inde victores! quid hominum consumptum est vel pugnantium militum vel ab armis vacantium populorum! quanta vis navium marinis etiam proeliis oppressa et diversarum tempestatum varietate submersa est! si enarrare vel commemorare conemur. Pyrrhe. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio. Ubi se. fessis Carthaginiensibus imperasset. Aesculapius excusabat.

Secundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. servitia libertate donarent atque illis pudendus non tam suppleretur quam institueretur exercitus. ne faciamus iniuriam. Primo fame contabuit. et ideo. et posse ad eosdem usus denuo reparari. Proinde cum illis etiam manentibus sacris vel salutis contritio vel infelicitas irruisse monstratur.tam honoratae quam damnatae virgines donare consuerant. fide vinxerat. sed significandis aeternis. Breviter tamen eum commemorabo. quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt. quanto magis scribere. in quibus fuerant. octavo vel nono a Poenis mense deleta est. 19. civitati populi Romani amicissimae subvenirent. mutare sententiam. dum eidem populo fidem servat. si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus instituta. Si ipsi dii tempestate atque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc 50 . horroris est. iam libertis. ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium. fugisset. unde nostra numina facere non potuistis. fieri potuisse existimant. Dum hae morae aguntur. Haec quippe Hispaniae civitas amicissima populi Romani. Cuius interitum legere. fidei conservatione pereuntem perire non sinerent. hic aliquid agerent. ubi Hannibal. misera illa civitas opulentissima. qui non tam narrare bella Romana quam Romanum imperium laudare instituerunt. quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent 89. cum ea. quod ipsis praesidibus placito iunxerat. quibus eos irritaret ad bellum. cum esset crudelissimus. Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus irruens ea semiustus abripuit 86. Saguntum ergo ferociter obsidebat. ne saltem captiva in manus Hannibalis perveniret.. cum ab illo incendio liberare non possent. quam cruenta proelia gesta sunt. tam longo circuitu auctis viribus cuncta vastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus irruente. civitatem. Deinde omnium fessa rerum. quando pro superflua voluptate plura donantur histrionibus. immo. a perfido obsessa oppressa consumpta est. presserant civitates. si fuisset.inter quae excidium Saguntinorum. iuratione constrinxerat. tamen tanta inimicorum atrocissimorum caede satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit. ut facilius eam caperet mensura quam numerus 88. cum eos modo vix feramus. cuius salutem tueri putabantur. Neque enim vel ipsum ignis agnovit. Custodiens itaque fideliter. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. nam etiam suorum cadaveribus a nonnullis pasta perhibetur. in usus publicos opes venere privatae. Servis itaque. Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis. quae sine anulis iacebat. Si autem a se ipsis ignem non repellebant. Haec istis nequaquam obicerentur a nobis. erubescunt. similior victo fuerit ille qui vicit 87. eversa est. ut praeter singulos anulos singulasque bullas. conicienda potius quam nuntianda putaretur. Tunc vero illic ignis non tantum vivebat. ita ut his quoque fatentibus. Ipsi utique medii praefuerunt. 20. Detracta sunt templis. Quis ferret istos. sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium divinationum caligine decipientes. Denique tanta militum inopia secuta est. sed etiam saeviebat. Hic aliquid agerent dii helluones atque nebulones. quod corporalia visibiliaque essent. nihil sibi auri senatus ipse. si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. quod ubi Romae auditum est. quanto infimioris. aut vero erat ibi numen. atque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris. quam multa capta et oppressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! de Cannensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam.. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesivit. tamquam Romani diis suis dicerent: ponite quae tam diu inaniter habuistis. quam defendere nequeunt. perire contingeret. quae iam tres. ut ab eius obsidione discederet. quae perire possent. nihil his rebus minui. adeo unoquoque id quod habuit conferente. suae rei publicae Romanaeque carissima. ut Romani reos facinorum proposita impunitate colligerent. Cuius impetu exterritae virgines sacra illa fatalia. pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. Contempti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. ingentem rogum publice struxit. ut salus terrena et temporalis felicitas civitatis perire non posset. Gravissimae factae sunt clades secundi belli punici. Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. quo intellegerent tantam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam. propter quas fuerant instituta. ad rem quippe quae agitur multum pertinet. quod non etiam. miserabilia dignitatis insignia. missi legati ad Hannibalem... Gallia transcursa Alpibusque disruptis. quam tunc legionibus pro extrema salute collata sunt? . quid contra illas aquas flammasque poterant adiuvare? Sicut etiam res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. Nunc vero caecitate mirabili eis sacris.

qui videtur non adhuc vel ipsorum opinione gloriosam. Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. ne pro eius periret amicitia. Possent enim illis non solum manentibus. Nam tunc. sicut alias. quam sua virtute salvam et liberam reddidit. ut intellegatur etiam illud a Sallustio in comparationem aliorum temporum dictum. eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi. a quibus colantur. diis illis defensoribus Romam victore Hannibale non perisse. utriusque tamen interitus causa conservatio fidei fuit. sed tamen si pro fide evangelica excidium pateretur: ea spe pateretur. quam prius nocuerat tam diu adversa Carthago. quasi per tot annos. aemula imperii Romani ab stirpe deleta est. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum. qua in Christum crediderat. mortuus est. nisi quod de illo Regulo exstincto? Hoc quippe interest. unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt. nunc vero quam stulte creditur. ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret 92. verum etiam integrae civitates? Utrum volunt. ac deinde tantis malorum aggeribus oppressa Romana res publica. ignoro. non de his. post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio. sed aeternitatis interminae. alii contra eam alio augurio processerunt. ad praesentem pertinet disputationem. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis. quae libenter faciunt. toto ergo isto tempore omitto ex aliis atque aliis causis etiam atque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum. Pro istis autem diis. ne quis heredem feminam faceret. ut harum labentium atque transeuntium rerum felicitas tuta sit. qui Saguntinae urbi non potuerunt. a quorum templis avertit Hannibalem. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus. nec unicam filiam 94. quod cedens inimicis extra patriam. Sed nunc de his malis. quod de Scipione commemoravi. eligant. quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt. quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos 90 (multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans). Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula visa perhibentur 93. quibus temporibus peiores utique in gravissimis discordiis mores fuerunt. verum etiam faventibus non sicut modo de miseria murmurare. in oppido Linternensi egit reliquam complevitque vitam. quam liberavit. tam grave ab ea crimen Saguntinae calamitatis averterent. ut aiunt. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus. id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. propterea colendi requiruntur. quaerant perfidos.primum tale aliquid facerent. tam exitiosi. qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. Deinde tunc primum per Gneum Mallium proconsulem de Gallo graecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior irrepsit. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit. potuisse tempestate saevire. volaverant enim pulli de cavea et mancino consuli. Unde illud magis. tam periculosi praeclarus mirabilisque confector. augurium malum fecerant 95. qui propterea coli perhibentur. discordiae saeviebant. 51 . subvenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide evangelica pateretur. quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset. domi autem nullae. inimicorum accusationibus cessit carensque patria. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse. tunc inductae in convivia psaltriae et alia licentiosa nequitia. Desinant igitur suscensere. nullo fructu felicitatis huius coluntur. A bellis civilibus ad Augustum res describuntur (21-31) Ingrati animi et lascivi crimina enumerantur. 21. si autem etiam illis propitiis multis gravibusque cruciatibus afflicti interire homines civitatesque possunt. ne Romanis frangerent fidem. sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interire. cuius ab adulescentia vita describitur 91 diis dedita templisque nutrita. lata est etiam lex illa Voconia. Si enim fidei servatae irascuntur illi dii. et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae. sed contentiosam et exitiosam et plane iam enervem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta revocasse et quasi morbida vetustate collapsam veluti instaurasse ac renovasse rem publicam. quod ei Romana numina. Propter hanc enim ad hostes et redire ille voluit. propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putavi. Verum tamen toto illo intervallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. et noluit ista transire. ut prosperitate ac securitate rerum. quibus illa exigua civitas Romanum circumsessa exercitum afflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam coeperat. quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. haec tota civitas. Conservata ergo provocat deorum iram fides? An possunt et diis propitiis perire non solum quique homines. sed victoriis consolabatur. quae intolerabiliter homines patiuntur. victor Hannibalis domitorque Carthaginis. plus nocuisse monstretur tam cito eversa. non mercede brevissimi temporis. ita ut iussisse perhibeatur. quod ille unus homo. qui pro se pugnabant atque adversus Hannibalem opulenti erant. qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen invenit. non reddiderunt vicem. dicere institui.

Percussor Gracchi ipsius caput. Quanti mali signum fuit. illi deae templum construere. canes equi. sed plane iam ferro armisque saeviebant. Ex quo intellegi potest. quid ista profuerunt. quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum. in foro. in convivio inopinate atque impie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium. immo vero. cuncta animalia humanis usibus subdita. quod tantum malum fuit. rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur. ut Gracchorum poenae testis contionantum oculos feriret memoriamque compungeret. non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur. mutuis dicam omnino vulneribus. Quam illa miserabilis rerum facies erat. Quid utilitati fuerit dea Concordia. quia deseruerat animos civium. quos consulerent. quando tantam habuit iudiciorum velut examinata cognitio. subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera vagabantur et omnem non solum aliorum. templum constitutum. non sine exitio vel periculo audentis. cum prior Gracchus occisus est! quae etiam. cum de sedibus suis ad illam irremeabilem peregrinationem profecti sunt. si quis de proximo urgeret 97. verum etiam dominorum aversabantur accessum. quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibente licuerunt. ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis vultibus ad hostile negotium in pace peragendum. in agro in via in oppido. Eleganti sane senatus consulto eo ipso loco. Sed iam illa mala breviter. quos nobilitas perperam possidebat. commemoremus. olim Romani haec vana contemnunt. cum quaestionem haberet iam iudiciaria inquisitione ceteros persequens. 25. sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. verum etiam Discordiae constitui debuit. sed etiam ipsa bella urbana. non tantis dissensionibus dilacerata corrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia. si rebus gestis congruere voluerunt. respondeatur. Cur enim. Sed haec. ubi partium studia non contionum dissensionibus variisque vocibus in alterutrum. 23. cur Concordia dea sit. aedes Concordiae facta est. illa vero mala? Nec ipse aliud secutus videtur quam quod advertit Romae etiam Febri. non habent cur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur. 22. Gracchorum seditio initium fuit bellorum civilium. bella civilia quantum Romanum cruorem fuderunt. quantam Italiae vastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se adversus Romam sociale Latium commoveret. asini boves. Sed iam vetustam iniquitatem audere convellere periculosissimum. cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et ordine potestatum. et Discordia dea non sit. ubi funereus tumultus ille commissus est. Initium autem civilium malorum fuit seditiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. Si autem consuluerunt. ubicumque fuisset inventus. quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes cives Romanos atque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit. sicut Saluti. ubi tot cives ordinis cuiusque ceciderunt. si etiam signum non fuit! hoc si nostris temporibus accidisset. bella socialia. in templo in lecto. nec iam seditiones. non habebant? Hoc si ita est. quamvis illud nequaquam tacuerim. tanto miseriora exstiterunt: discordiae civiles vel potius inciviles. tanto auri pondere consuli vendidit. Volebant enim agros populo dividere. omitto. subito quemque. quantum possumus. Sed hoc quid aliud fuit quam irrisio deorum. Quae mala fuerint bellorum civilium. Post Gracchi alterius interfectionem Lucius Opimius consul. et factum est 96. perniciosissimum fuit. in domo in vico. qui adversus eum intra Urbem arma commoverat eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat. quae lacrimae spectantium. quantum grave erat. meruit in illa aede tamquam in carcere includi. cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contempserant? Num deos et domesticos et publicos. ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista. ubi tantus sanguis effusus est. 24. tria milia hominum occidisse perhibetur 98. Eo modo igitur non solum Concordiae. In qua etiam occisus est cum liberis Marcus Fulvius consularis. et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt. fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum videndi nefarias illas caedes domi suae. ut res ipsa docuit. quae quanto interiora. Quae funera facta sunt. haec enim pactio caedem praecesserat.Mithridate imperante Romani necantur. quae si esset in civitate. Periculose itaque Romani tam mala dea irata vivere voluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione 52 . si hoc signum fuit. bella servilia. inquam. verum etiam perpetrandi.

Ultus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla. In ipsius autem Marii oculis continuo feriebantur. Lucius Saturninus tribunus plebis et Gaius Servilius praetor et multo post Marcus Drusus. quae perniciosior fuit. quos ille numerus imperatores populi Romani superaverit. post tantum sanguinem civium. trium dearum litem aurei mali suppositione commenta est. Praeclarum vero seditionis obstaculum aedem Concordiae. duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur. Quantum ex hoc profecerint. resolutaque legum Frenis ira ruit 101.. quando de exsilio se ipse restituit.. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia. quanto atrocius potuit irritari. aram ipsam amplexus occisus est. sive et istas coluerint. finito iam bello inimicitiis viventibus crudelius in pace grassata est. Iam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae graviores a Mario iuvene atque Carbone earundem partium Marianarum. verum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus impleverunt.et sullanum. adversariae suae constitutam aedem videret! Haec vana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur. producebantur ad gladium. Sullana vero victoria secuta. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat invitata. Quapropter. quid sanguinis fusum. Quae proelia commissa sunt. unde rixa numinum et Venus victrix. quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc gravissimae. cum in loco illius caedis. ignemque illum. Nam praeter stragem late per diversa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia.. Qua morbi duxere manum. et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque non exeunt. templa completa sunt. ne dici quidem opus est quanta deminutione civium et quanta calamitate rei publicae 100. Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis. ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est. in ipsa quoque Urbe cadaveribus vici plateae fora theatra. ut verbis Tullianis utar: Superavit postea Cinna cum Mario. 27. De hac enim vindicta. contionantibus opponendam putarunt. huius videlicet vindex crudelitatis. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum devitare Gracchorum. ad quantum numerum et quam acrem ferocemque pervenerit. vix paululum respirante civitate. quibus antiqua fana fecerunt. Fera fuerunt bella civilia socialia et servilia. indicant secuta peiora.in primis civile marianum.. Cum vero Marius civili sanguine iam cruentus multis adversarum sibi partium peremptis victus Urbe profugisset. . Tunc data libertas odiis. deinde valida bella piratarum. Neque id solum fuit servile bellum. tamquam de carcere. qui perpetua virginum cura 53 . quam si scelera quae puniebantur impunita relinquerentur.. ut difficile iudicaretur. quas et quo modo civitates regionesque vastaverit. quibus Romanum maxime praepollebat imperium. testem caedis suppliciique Gracchorum. Periere nocentes. Illo bello Mariano atque Sullano exceptis his. sive praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint.sumpsisse. quando victores plus funerum ediderint. Mucius Scaevola pontifex. quibus Italia vehementer afflicta et ad vastitatem mirabilem desertionemque perducta est. qui Sulla imminente non solum victoriam. exceptis passim quaqua versum caedibus factis caput Octavii consulis poneretur in rostris. deinde socialia bella exarserunt. vix qui historiam conscripserunt satis explicare potuerunt 99. tamquam saeva barbaries domarentur! Iam ex paucissimis. praecisis venis Iovi etiam suo sanguine litaret. hoc est minus quam septuaginta.. utrum prius ut vincerent. quis pro magnitudine rerum valeat eloqui? . 26. sed superare propositum. quod inter deos in Urbe nullum templum habere meruit. ideo iam turbabat tantis tumultibus civitatem. si forte indignata. an postea quia vicissent. qui foris in acie ceciderunt. Baebius et Numitorius unco tracti sparsis visceribus interirent.. et rapta Helena et Troia deleta. quoniam nihil apud Romanos templo Vestae sanctius habebatur. sed et Macedoniam provinciam prius servitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam. 28. ut omnes fere Italae gentes. hoc est in loco sui operis. Merula flamen Dialis. Catulus hausto veneno se manibus inimicorum subtraheret. Tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. cum primum victoria Mariana. Bellum deinde servile successit et bella civilia. quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset. gladiatoribus quem ad modum bellum servile contractum sit. quo fuso fuerat comparata.. sed cum iam soli possent superesse nocentes. cum sic eos discedente Concordia Discordia saeviens usque ad civilia bella perduxerit.

et cum fuga Marius lapsus esset ferocior cruentiorque rediturus. alter defendere cupiebat). sed ipsa pace saeviente septem milia deditorum (unde utique inermia) non pugnando. quam tamen illo victo interfectoque transcendit). non ut acceleraretur obtinenda victoria. Illud enim prostravit armatos. quibus illa res publica nec afflicta. quam etsi ferro rapere non possent. sperans eum depulsa et oppressa Antonii dominatione instauraturum rei publicae libertatem. Subhastatae sunt etiam. Contristabat numerus. Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu vivere vel potius diu mori coactus est. Sed in quibusdam eorum. disertus ille artifex regendae rei publicae. etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. equestri scilicet atque senatorio. ista nudatos. non ut qui evaserat viveret. ut omittamus alias innumerabiles mortes. pax autem. quae sola utcumque defensa est. et sceleratarum concatenatione causarum a bello Mariano atque Sullano ad bella Sertorii et Catilinae (quorum a Sulla fuerat ille proscriptus. sic tota iussa est trucidari. inde ad Pompeii et Caesaris (quorum Pompeius sectator Sullae fuerat eiusque potentiam vel aequaverat vel iam etiam superaverat. Caesar autem Pompeii potentiam non ferebat. qui victoriam civilem clementer exercuit suisque adversariis vitam dignitatemque donavit. una vero. tamquam villae. ut eius potentia contra Antonium nutriretur. pontifici aram ipsam. feriret. quantum laetitiae quia ceteri non timebant. sed in illo colle constitutis auro vitam saltem vendiderunt. At vero Sulla vivo adhuc Mario ipsum Capitolium. sed ut moriens non repugnaret. tamquam regni appetitorem quorundam nobilium coniuratio senatorum velut pro rei publicae libertate in ipsa curia trucidavit. ad decernendas caedes victor insedit. Tunc iam cohibita quae hac atque illac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi. ut dixi. ubi erant ut aiunt fata Romana. Cicero favebat. si posset. sed iubendo prostraverat. sed ne contemneretur obtenta. In Urbe autem tota quem vellet Sullanus quisque feriebat. illius Gai Caesaris filius adoptivus. donec Sullae suggereretur sinendos esse aliquos vivere. quam bestiae solent discerpere cadaver abiectum. quando Mucio civi. quam Gothi vel spoliare potuerunt. utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum irruptionem an Marii et Sullae aliorumque in eorum partibus virorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidaverunt senatum. Quendam enim sine ferro laniantium manus diripuerunt. Urbem deinde Sulla victor intravit. qua impudentia qua insipientia vel potius amentia illa diis suis non imputant. qui post Augustus appellatus est. 54 . immanius homines hominem vivum. ut qui feriebatur. ut ille ipse iuvenis. Bellum erat. senatori. amariora. quod a Gallis tutum fuit. miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Sullana porro tabula illa postrema. Extremorum bellorum civilium etiam Tullius victima fuit. dicioni propriae subiugaret. qui mori iussi erant. ille nutritus). 29. ut essent quibus possent imperare qui vicerant. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. nec quia tot cadebant tantum erat maeroris.semper ardebat. qui. auctoribus etiam eorum fatentibus. suo paene sanguine exstinxit. sed omnino perdita iudicata est. iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos vita rebusque privavit: Marianis autem partibus Sulla absente quid sanctum cui parcerent fuit. possent tamen obsidione consumere: Gothi vero tam multis senatoribus pepercerunt. et in eis etiam multi clarissimi viri perierunt. postea est appellatus Augustus. inde ad Lepidi et Catuli bellum (quorum alter gesta Sullana rescindere. usque adeo caecus atque improvidus futurorum. velut unus reus duci iuberetur. et haec nostro imputant Christo? Crudelia bella civilia. 30. Quae rabies exterarum gentium. pro qua multum ille clamaverat. quo imperante natus est Christus. Huic adulescenti Caesari. reperire potuerunt. plures iugulavit senatores. Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella civilia. omnibus bellis hostilibus. longe ante adventum Christi exorta sunt. quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam. pervenerunt. Civilia cum externis bellis conferuntur. Tunc emerserat mirabilis indolis adulescens ille alius Caesar. Qua igitur fronte quo corde. hinc ad alium Caesarem. cuius dignitatem ac potestatem fovebat. qui in villa publica non iam bello. tabula illa cum magna gratulatione proposita est. Haec facta sunt in pace post bellum. Pax cum bello de crudelitate certavit et vicit. sed consolabatur modus. quaedam nobiles civitates. Huius deinde potentiam multum moribus dispar vitiisque omnibus inquinatus atque corruptus affectare videbatur Antonius. Pompei quippe victorem Gaium Caesarem. occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae. inter quos et Cicero. cui vehementer pro eadem illa velut patriae libertate Cicero resistebat. quae saevitia barbarorum huic de civibus victoriae civium comparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque vidit. unde tot funera numerari omnino non poterant. quae hominum ex utroque ordine splendido. sed quia non habebat.

Ante Christum etiam ex elementis mala fuerunt. quantum attinet ad Romanos. Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum atque servatum. quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa. quia frustra elegerat Mucius. Mala etiam alia. 3. 6 LIBER IV BREVICULUS 1. sed historicis 103. Deos suos accusent de tantis malis. sacrificabatur ludebatur furebatur in templis. quae non nisi bellis adquiritur. ut rupes urerentur. Legimus apud eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis vertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse. De his. quae in eorum libris non fabulosis. 4. An latitudo imperii. De his. 5. Locustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse. verum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. 55 . quamvis incredibiliter mirum. fana renidebant. feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conversas et cetera huius modi. ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis 107. haec profecto etiam graviter laedere potuerunt. quod cuncta mala praecedit. in bonis sive sapientium habenda sit sive felicium. quae primo volumine disputata sunt. quae usque adeo incredibiliter acciderunt. Quam similia sint latrociniis regna absque iustitia. litteris mandaverunt. De cupiditate Nini regis. Multo autem minus eorum voces tolerarentur. ut inter prodigia numerarentur. cum pluit lapidibus (non ut grando appellari solet hoc nomine. qui ut latius dominaretur primus intulit bella finitimis. qualem ferimus eique respondere compellimur. ut pices navium solverentur 105. 8. cum singulis vix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderint. quae magis fuerunt mira quam noxia. Eodem rursus aestu ignium tanta vi favillae scripserunt oppletam esse Siciliam. Non elegit templum. clarebant sacerdotia. Hi vero qui multo indignius insultant temporibus Christianis. Illud scio et hoc me cum quisquis sine studio partium iudicat. seu vera seu falsa sint. quales nunc patimur. aut ad loca Christo dicatissima confugerunt. qua mortua redditaque litoribus atque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam. 31. si Christianae religionis receptionem et diffamationem vel irruptio <illa> Gallorum vel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio vel. quanta illis bellis Europam Africamque contrivit. 7. si Christianis temporibus accidissent. ne ista vel minora patiantur. qui Christo nostro ingrati sunt de tantis bonis. nullus talium. quid horum non Christianae religioni tribueret. aut illuc eos ut viverent etiam ipsi barbari deduxerunt. sed stuporem. quae libro secundo et tertio continentur. Talis itaque vanitas. boves locutos. quorum cultum ideo requirunt. si temporibus Christianis videret? Et tamen diis suis ista non tribuunt. volasse serpentes. cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur. nisi Christianae religioni mala illa tribuisset. quorum potentia similis fuerit regiae dignitati. infantes nondum natos de uteris matrum quaedam verba clamasse. calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant 102. Certe quando illa mala fiebant. Sed cum pluit terra. Tunc Uticae ex triginta milibus iuniorum. decem milia remansisse confirmant. 2. Hoc utique non leviter noxium fuit. sed omnino lapidibus) 104. cum pluit creta. consumptis enim fructibus foliisque lignorum ingenti atque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam. ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret. 6. bella illa civilia sequerentur. An regna terrena inter profectus suos atque defectus deorum iuventur vel deserantur auxilio. qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxavere Romani 106. quando passim tantus civium sanguis a civibus non modo in ceteris locis. quo confugeret Tullius. non inferunt hominibus perniciem. De fugitivis gladiatoribus. quae ibi erant. cum iam esset populi Romani provincia. facillime agnoscit (ut omittam cetera quae multa commemoravi et alia multo plura quae commemorare longum putavi): si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta vastatio.

quae similiter colenda fuerunt. quos sibi dii celebrari a suis cultoribus exegerunt. quas pagani templis et sacris honoraverunt praetermittentes alia bona. 21. Qualia de diis gentium etiam cultores se sentire fateantur. 26. qua ratione secernunt. An imperii Romani amplitudo et diuturnitas Iovi fuerit adscribenda. 12. Ob quam speciem utilitatis principes gentium apud subiectos sibi populos falsas religiones voluerunt permanere. etiam Victoria dea debuerit aestimari. Quas opiniones secuti sint. quam Romani. An congruat bonis latius velle regnare. 33. De ludis scaenicis. qui Deum animam mundi et mundum corpus Dei esse putaverunt. 25. 17. 22. De falsitate auspicii. qui reprobata persuasione populari. 23. Quod iudicio et potestate Dei veri omnium regum atque regnorum ordinata sint tempora. De multis diis. 31. 10. si Victoria ut volunt dea est. 16. si Iovis summa potestas est. 11. Augmenta regnorum Iovi incongruenter adscribi. De tribus generibus deorum. 15. Quod unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti. 32. 27. An ad obtinendum dilatandumque regnum profuerit Romanis cultus deorum. qui licet nomine ignoretur. qui sola rationalia animantia partes esse unius Dei asserunt. De Felicitate. An. 19. 24. 13. De opinionibus Varronis. cum.9. unum tamen Deum colendum esse censuerit. De scientia colendorum deorum. De Fortuna muliebri. De uno tantum colendo Deo. Felicitatem et Fortunam qui deas putant. De opinione eorum. 30. licet ad notitiam veri Dei non pervenerit. diu non coluerunt honore divino. Quid fuerit quod Romani omnibus rebus et omnibus motibus deos singulos deputantes aedem Quietis extra portas esse voluerunt. quod inter deos colant ipsa dona divina. 28. de quibus Scaevola pontifex disputavit. Qua ratione defendant pagani. quos doctiores paganorum unum eumdemque Iovem esse defendunt. 18. quem summum deum cultores ipsius opinantur. 29. De his. multorum veneratores deorum. si recte illis divinitas tribuebatur. quo Romani regni fortitudo et stabilitas visa est indicari. 20. quam a se Varro gloriatur collatam esse Romanis. qui diversos deos diversis mundi partibus praefecerunt. ipsa huic negotio sola sufficeret. 14. De Virtute et Fide. 56 . cum pro omnibus sola sufficeret. tamen felicitatis dator esse sentitur.

. sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt. suis tamen criminibus delectentur. quae mala vel sola vel maxima deputanda sunt. terrena omnia dicens mutationes. quos vel palam colebant vel occulte adhuc colunt. quantum existimo. sicut sunt vastationes eversionesque bellantium.. in secundo agentes de malis morum. si tantummodo boni et honesti homines in civitate essent. ventis ac procellis eversas esse civitates. suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris. conversiones et interitus habere. quae plerumque patiuntur et boni. quando finissem? Quae illis temporibus evenerunt. eos esse immundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones. quae suis temporibus insolite acciderint. qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt. quibus ipsi fiunt mali. alios divinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis. longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos. . sed in rebus divinis ludos scaenicos poneret 1. Si haec atque huius modi. qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes. antequam eorum sacrificia prohibita fuissent. dum ad haec imitanda velut divina praebetur auctoritas. quae deinceps dicenda essent. De regno Iudaeorum. sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus (quae uno loco Apuleius breviter stringit in eo libello quem De mundo scripsit. ut aut veris aut fictis etiam. exspectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus. quia et ipsi vidimus talia ac talibus numinibus exhiberi. quibus Orientis regiones conflagratae perierunt. nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent. hospitibus atque advenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu pervias factas. partim ex litteris eorum. ut a perpetrandis damnabilibus factis humana revocari non possit infirmitas. per alia retro tempora accidere non solere. Et quoniam in fine primi libri. antequam Christi nomen ulla istorum vana et verae saluti perniciosa comprimeret. 1. quae stulti sola perpeti exhorrent. quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes. quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandaverunt. De civitate Dei dicere exorsus prius respondendum putavi eius inimicis. illa vero mala non dico patienter.. in tertio autem de his malis. sic ex Aetnae verticibus quondam effusis crateribus divino incendio per declivia. unde possem. torrentis vice flammarum flumina cucurrisse) 2. illas etiam. quae habet historia. Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos adversus eos. Promiseram etiam me demonstraturum. alios humanis. ut verbis eius utar. et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent vel satis esse viderentur mala. quae prius fuerant continentes. ita ut vir doctissimus apud eos Varro et gravissimae auctoritatis. 2. corporis videlicet externarumque rerum. namque immodicis tremoribus terrarum. Quid. LIBER QUARTUS NIHIL MULTI DII POTUERUNT AD AUGENDUM IMPERIUM Dominandi libido historice disseritur (1-7) Quid de diis et moribus dixerimus. Haec non ex nostra coniectura probavimus. qui non tamquam in contumeliam. quae sibi celebrari per sua festa voluerunt. existimantibus imperitis ea. Haec in secundo et tertio libro satis. quae una est salubris et vera religio. dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit. quae non sibi invicem homines faciunt. sed libenter habent. colligere voluissem. velut doctorum auctoritate in odium nostrum gravius irritantur. sed partim ex recenti memoria. absolvimus. quod uno et vero Deo institutum atque servatum est. quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis severitate patiuntur. donec in vera religione manserunt. ut adversus nos iusta murmura habere videantur. cum utique. Et quoniam. cum rerum humanarum atque divinarum dispertitos faceret libros. eorumque opinionem etiam his. si commemorare voluissem et exaggerare illa mala. 57 . Et quam pauca dixi de sola ipsa civitate atque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. sed quoniam eos Romae natus et educatus in divinis rebus invenit.. qui eam falsam esse noverunt. usque adeo.34. si iam vel illis clareret nostra religio vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. quae omnia procul dubio nobis tribuerent. breviter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus. religioni increpitant Christianae. et in Occidentis plagis scaturigines quasdam ac proluviones easdem strages dedisse.et de temporum atque naturae calamitatibus. cum sit in eis etiam vulgus indoctum. incendia de nubibus emicasse. abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones. Quod profecto non auctoritate sua fecit.

in cuius potestate sunt regna omnia. quod ipsum 58 . Per omnes autem absolutos tres libros. imperio principis regitur. de imperii latitudine ac magnitudine velle gloriari. Gladiatores Italiam vastaverunt. cum cognatis vicinis amicis dulcissima pace gaudentem. neque hoc tam ipsis quam illis utile est. Ut ergo in his duobus hominibus. ut deinceps pacatiores essent rebus humanis.quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. pacto societatis astringitur. Iam itaque videamus. benignum mente. nec unius hominis. quid ei videretur. Nescio utrum quisquam ita desipiat. De quibus vitiis cum ageret scriptura divina: A quo enim quis. qui eis serviendo subduntur. Eleganter enim et veraciter Alexandro illi Magno quidam comprehensus pirata respondit. Nam iustis quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur. Hoc ut facilius diiudicetur. sed virtutis examen. utile est ut boni longe lateque diu regnent. commendavimus. et magis de incrementis imperii Romani. his autem. tot dominorum. cui timeatur horribilius ne repente frangatur. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis. placiti lege praeda dividitur. non vanescamus inani ventositate iactati atque obtundamus intentionis aciem altisonis vocabulis rerum. Proinde bonus etiamsi serviat. quorum duorum hominum unum pauperem vel potius mediocrem. numquam securum. sanum corpore. non nocet nisi propria iniquitas. etiam in ipsis bellicis malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen. ut ex illa vita dato sibi consortio civitatis poenas debitas cogitare desisterent. cui tantum honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem. qua vigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur. ut orbem terrarum. imperator 5. Quamquam vellem prius paululum inquirere. ut mare haberet infestum. sufficit eis ad veram felicitatem. malus autem etiamsi regnet. non est poena criminis. Remota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parva regna? Manus et ipsa hominum est. malorum vero regnum magis regnantibus nocet. qua et ista vita bene agatur et postea percipiatur aeterna. maeroribus tabescentem. facillime videbimus ubi habitet vanitas et ubi felicitas. Latrocinia sunt regna et piratarum infestatio. tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate versantium. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit. quod est gravius. quod ei iam in manifesto confert non adempta cupiditas. semper inquietum. sed addita impunitas. quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. 5. bonis malisque contulerit. latro vocor. ita quasi elementum est civitatis et regni. quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis diis audent tribuere. qui suos animos vastant scelerum maiore licentia. mediocrem vero illum re familiari parva atque succincta sibi sufficientem. quarum metus eos in maiora facinora propellebat. perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem. Quapropter si verus Deus colatur eique sacris veracibus et bonis moribus serviatur. quamque nihil eos adiuverint hi. et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum. cum hominum felicitatem non possis ostendere. huic et servus addictus est 4. quantalibet terrarum occupatione latissimi). quae prudentia. ita in duabus familiis. quos velut deos colebant. ille libera contumacia: Quod tibi. Nam quantum ad ipsos pertinet. quae magna Dei dona sunt. ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis. ubi opportunum visum est. liber est. sed quia <id> ego exiguo navigio facio. Hoc dico. moribus castum. ut in sermone una littera. quot vitiorum. Proinde omitto quaerere quales Romulus congregaverit. sed divitem timoribus anxium. Nam de noxia fallacia daemonum. 3. quia tu magna classe. evidentius regni nomen assumit. civitates occupet populos subiuget. ut et loca teneat sedes constituat. vita parcum. quos deos putant. sed. conscientia securum. Devictus est. quae sit ratio. cum audimus populos regna provincias. quantum malorum invexerit moribus eorum. Modus sit vitae agendae et reipublicae regendae. carissimum suis. quoniam multum eis consultum est. quibus regnant. semper in bellicis cladibus et in sanguine civili vel hostili. inquit. pietate religiosum. servus est. quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 3. inquit. cupiditate flagrantem. sed duos constituamus homines (nam singulus quisque homo. 4. ut vitrea laetitia comparetur fragiliter splendida. in secundo maxime libro non pauca iam dicta sunt. alium praedivitem cogitemus. pietas et probitas eorum. Nam cum idem rex hominem interrogaret. ut audeat dubitare quem praeferat. ita in duobus populis. augentem sane his miseriis patrimonium suum in immensum modum atque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem.

aut infideles dii sunt. Aut si proprios habuerunt Assyrii. numquidnam mortui sunt. quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum compararunt. cui vicerat. quam tamen postea oblitus iniuriae. Italiam latissime et crudelissime vastaverunt 6. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere. qui chronicam historiam persecuti sunt. 6. actuum suorum sarcinas baiulantes. quaero quorum. quod difficillime factum est. quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque translata sunt. quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa. sed dii ab aliis diis forte vincuntur. ut ex parvo et contemptibili latrocinio pervenirent ad regnum tantis iam Romanis viribus arcibusque metuendum. Primus omnium Ninus rex Assyriorum veterem et quasi avitum gentibus morem nova imperii cupiditate mutavit. Trogus et Iustinus testes sunt Ninum finitimos primum subdidisse. nondum illis temporibus atque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum. constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum 8. Non enim aliae gentes. donec transferretur ad Medos 9.Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit. Si nullo deorum adiutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit. evaserunt. non dii ab hominibus. nec beneficium deputandum est. Hoc si ita est. tres duces habuerunt. Qualibet autem fide rerum vel iste vel Trogus scripserit (nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt). a quibus adiuvarentur sui. Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt. ideo divinitus negabuntur adiuti? Quasi vero ipsa cuiuslibet hominis vita diuturna est. sicut ille. aut si. quod suggessit libido fecerunt. opus librorum suorum sic incipit: Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat. qui sunt quarumque proprii civitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias. Non itaque deos suos debuit colere civitas magis quam alios. qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui. Quid enim interest eorum. inquit. Hoc autem de omnibus intellegendum est. Cyro invitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis. fugerunt. cum illi apud inferos causas suas agant? Utrum bonas an malas. Isto ergo pacto neminem dii adiuvant ad regnandum. quoniam singuli quique cito moriuntur. graviter timuit. An quia non diu fuerunt. Sin vero etiam ipsa brevissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt. ut deos esse fortes decet. cum inter se belligerant. mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo. exercitum magnum et fortissimum collegerunt. quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis. quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus vice vaporis evanescit. Dicant. permansit hoc regnum. ad rem praesentem non pertinet. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit. alios tunc colebant deos. qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci. non parum adiuti sunt illi gladiatores: servilis condicionis vincula ruperunt. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste vel transitus vel fuga. Sed ad maiora veniamus. Et paulo post: Ninus. Populi nullis legibus tenebantur. sublimes regnantesque vixerunt. non parvo negotio devitandae ingentis cladis oppressit. memor patriae a Gallis iterum liberavit). Tam diu autem perseveravit. Nam si post mille ducentos et 59 . magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmavit. fines imperii tueri magis quam proferre mos erat. Domitis igitur proximis cum accessione virium fortior ad alios transiret et proxima quaeque victoria instrumentum sequentis esset. vel migratio vel in pugna defectio. potiti sunt victoriis plurimis. qui suos deserunt et ad hostes transeunt (quod nec homo fecit Camillus. oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt. aut mercede non sibi reddita vel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt. quas Ninus domuit et subegit. sensit ingratam. quando et ipsi imperium perdiderunt. qui per ipsum imperium (quamvis decedentibus succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur) paucis diebus vitae suae cursim raptimque transierunt. 7. quando victor et expugnator adversissimae civitatis Romam. totius Orientis populos subegit 7. quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? Dii nihil potuerunt ad imperia augenda. qui Graecam vel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum. eadem est etiam ista. ut Romanum nondum sit eius aetatis. quas pro sua quisque parte suscipiunt. quo Ninus regnare coepit. Nam sicut scribunt. intra suam cuique patriam regna finiebantur. postremo donec vincerentur. usi voluptatibus quibus voluerunt. aut non ita fortes sunt. sed spectata inter bonos moderatio provehebat. atque inde rursus ad Persas. quasi peritiores fabros imperii construendi atque servandi. quod post eorum mortem Romanum tantum crevit imperium. Iustinus. quis istos Deus adiuverit. sed brevissimum tempore in suo regno adhuc usque perdurat. verum etiam breviter scripsit historiam.

Cardeam cardini. cum tantae civitatis perversa consuetudine premeretur. sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium. De isto deo quamvis a poeta dictum convenientissime praedicant: Iovis omnia plena 12. ut spica exeat. Quid de Iove dicendum. deam Tutilinam praeposuerunt. si ullus in eis pudor est. Quamquam Romanum imperium afflictum est potius quam mutatum. cum runcantur. quando regnum Assyriis ablatum est. quae illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt. Deinde quaeramus.quod excurrit annos. cum vero iam essent super terram et segetem facerent. Nimirum ergo Iovis hoc opus est. Limentinum limini 11.. sed rura deae Rusinae. Quando ergo Segetia curaret imperium. vallibus Valloniam praefecerunt. quod nec istis temporibus desperandum est. deam Runcinam 10. qui populis instituerunt simulacra. hunc Varro credit etiam ab his coli. Quis enim de hac re novit voluntatem Dei? An plures dii an unus qui et mundus sit (8-13) Quot sint dii rerum naturae servandarum. Omissa igitur ista turba minutorum deorum vel aliquantum intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere. Cui non sufficere videretur illa Segetia. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limemque servare. sed alio nomine nuncupari 13. isti attendant speculum suum. Forculum foribus. ex tanta deorum turba. ut tam diu tot gentibus imperaret. cum folliculi patescunt. quamdiu sub terra essent. si placet. cum segetes novis aristis aequantur. quia veteres aequare hostire dixerunt. Nec omnia commemoro. ut anima misera daemoniorum turbae prostitueretur. cui nomen est a libidine. quod tam diu conservatum est. cui semel segetes commendarent. omnino sufficit: tres deos isti posuerunt. quod hi. deam Patelanam. quo Roma tam magna facta est. ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet. quae a voluptate appellata est. sicut quidem et in ceteris gentibus. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem volunt: hoc eius indicat sceptrum. iuga montium deo Iugatino. collibus deam Collatinam. id est a terra auferuntur. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus.. quae poterat esse. hoc in alto colle Capitolium. et similia conqueri. ut nihil universum uni alicui crederetur. 60 . sed sata frumenta. ut. geniculis nodisque culmorum deum Nodutum. et quia homo est. deam Segetiam. nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua voce vanitatis. 9. nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret. lactescentibus deum Lacturnum. si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis vani homines dicerent. unius Dei veri castum dedignata complexum. qui nec ad folliculum spicae. cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret. quae ita suis quaeque adhibebantur officiis. aut Vaticano. quem potissimum vel quos deos credant illud imperium dilatasse atque servasse. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem invenire. nisi regnum. qui infantum vagitibus praesidet. deam Hostilinam. Quod si ita est. Haec autem paucissima ideo dixi. quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est afflictione recreatum. involumentis folliculorum deam Volutinam. cur tam male tractatus est Romae. praepositam voluerunt habere deam Seiam. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cloacinae tribuere aut Volupiae. quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perveniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus. cuius praepositura parvulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuvaret in bello. erubescant. quia me piget quod illos non pudet. quae cunas eorum administrat. ut tuto servarentur. aut Lubentinae. aut Cuninae. qui unum Deum solum sine simulacro colunt. frumentis vero collectis atque reconditis. et metum dempserunt et errorem addiderunt 14. quam Romani colebant. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum. ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conservasse Romanum. florentibus frumentis deam Floram. maturescentibus deam Matutam. Physica ratio pensatur de Iove et diis locorum. 8.

Aut si aetheris partem superiorem Minervam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iovis capite nata sit 18: cur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur. aliud Tellurem. id est aerem. et ambo isti coniuges et in duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Cur ergo aether datur Iovi. si secundum istorum non poeticos. terra Plutoni? Et ne ipsi quoque sine coniugibus remanerent. Tempus ergo colunt. inquiunt 19. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent: quid est quod mare Neptuno tribuitur. nisi contestatissime probaretur) haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem instituta sunt eorundem deorum. cum facta sint utique caelum et terra? Nam hoc quoque in libris suis habent eorum docti atque sapientes 21. Neque de figmentis poeticis. inquiunt 20. nec inveniunt. antequam eas iungerent viris. Quis enim ferat. Quam totam vanitatem aboleri et exstingui utique ab illo oportuit. Eamdem Terram Cererem. An uterque utrumque implet. 11. aliud aerem.10. terram vero tamquam coniugem eamdemque matrem (quia hoc in divinis turpe non est) fecundis imbribus et seminibus fetet. Quid enim indignum dicitur. Nam sicut inferiorem caeli partem. et ideo illi virgines solere servire. ut aerem Iunonem subterfusam desuper amplectatur. quod sit Iove superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Cur non de Iove ipso erga Saturnum iustitia ista servata est? An quia victus est? Ergo pugnarunt? Absit. alia coniugatarum. quod talia dicimus de diis eorum. quoniam habet maritum. Eamdem Terram etiam matrem deum vocant 24. eorum veteres proderent. una virginum. qui est natus ex virgine. si caelum est ille et illa terra. additur Neptuno Salacia. alterum superius. aliquando Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere. inquiunt 16. temporis longitudo est. puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esse quam terra quantalibet diversitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor vel tribus elementis corporeus completus est mundus: Minerva ubi erit? Quid tenebit? Quid implebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique virgo. de quo multi a poeta nobilissimo dictum putant: Deum namque ire per omnes 61 . ad fabulas redis. si aliquam partem implet et Iuno. et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. nobis suscensere. alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum. Non est ergo ille.de Iove et diis addictis colendis moribus atque pueris. inquiunt. ut vanescat in ancillis eius honorata virginitas? Si enim Vesta Venus est. sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit 22. ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina.. alterum inferius. quo modo ei rite virgines a Veneris operibus abstinendo servierunt? An Veneres duae sunt. qui universam istam molem ex quattuor vel quot eis placet elementis constructam atque compactam implet et movet. ne filio Iunonis et cooperario Minervae facere videamur iniuriam. sine quibus civitas esse non potest. ita nihil ex igne nascatur. et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos. et haec duo elementa coniuncta sunt. soror et coniux. quod. Aqua vero sive superior sive inferior utique aqua est. Rursus. sed etiam mater est Iovis. etsi non sublimior. suis aris sacrisque veneratos 23. Ecce fabulis non credatur et de diis meliora sentiantur: cur ergo non data est patri Iovis. quae etiam Vesta est. modo inde suas partes sorori et fratribus cedat. fabularum est ista garrulitas. modo autem (ne sit necesse per cuncta discurrere) deus unus. sed sacrorum libros non solum Iuno. Plutoni Proserpina. quod sicut ex virgine. cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore. inquiunt. modo totum simul cum aere sit ipse caelum. Iuno tenet. Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas. ut singula deorum coniugia dividerentur singulis elementis. in aere Iunonem. modo sit aether. eamdem etiam Vestam volunt 25. qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et (quod esset incredibile. in aethere accipimus. quae dicatur Soror et coniux 15? Quia Iovem. Cur illi etiam Iuno uxor adiungitur. altera mulier? An potius tres. et sibi non suscensere. qui Saturnum colunt. Absit autem ut meretrix.. . aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus. aliud Tellumonem putant. Si enim haec ita essent. cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos. quia et hic aliquas differentias volunt esse atque in ipsa terra aliud Terram. tria potius elementa mundi esse. suis officiis distinctos. cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint. cum ista filia non sit amborum. Quae ista iustitia est. id est in gremium telluris aut terrae. una virgo. non quattuor 17. Quodlibet igitur physicis rationibus et disputationibus asserant 26: modo sit Iuppiter corporei huius mundi animus. Nunc vero omni modo affirmaverunt aliud esse aetherem. ut iam poetae tolerabiliora confingant. de quo dictum est Iovis omnia plena.

Numeria. Liber in vineis. si praeter alteram irasci altera potest. qui haberet omnia. cum ipse unus. quae possunt occurrere cogitantibus. ipse in vagitu os aperiat et vocetur deus Vaticanus. et alia placari. stulte dicitur. . quid infelicius credi potest. velut unius animantis haec tota vita est. multo numerosioribus praeberetur. partem Dei calcet. quam Dei partem 62 . Camena.Terrasque tractusque maris caelumque profundum 27. Minerva in ingeniis 28. ipse sit Diespater. in diva Rumina mammam parvulo immulgeat. atque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia. quae sententia velut magnorum multumque doctorum est. haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi (non enim omnia dicenda arbitratus sum). nondum interim quaero). praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur Priapus.. et cum virgini uxori zona solvitur. ut quidam volunt 30. dea Stimula nominetur. quia rumam dixerunt veteres mammam.. potuisse offendi. quod non sit pars Dei. qui praetermissi essent. ipse sit postremo etiam in illa turba quasi plebeiorum deorum. in diva Potina potionem ministret. ne praetermissae sive neglectae partes eius irascerentur: non ergo. ipse cunas tueatur et vocetur <dea> Cunina. in Termino terminator. ut sit unum animal constans ex animo et corpore. quae sunt innumerabilia. quae post praetextam excipiat iuvenalis aetatis exordia. in divinantibus Apollo. ipse Lucina. ut ex ipsius anima. Quod si ita est. et ideo sine controversia deos esse 32. quae fata nascentibus canunt et vocantur Carmentes. quis non videat quanta impietas et irreligiositas consequatur. 12. quae a parturientibus invocetur.. Nam ut alia omittam.vel ipsa ratio rerum humanarum sit. de actu Agenoria. ipse sit et Fortuna barbata. quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putaverunt et singillatim sacrificandum. quae canere. quasi suas virtutes vel membra vel partes. et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere. quid perderent. de voluptate Volupia. Diana in silvis. partes Dei esse contendunt: non video quidem. in sideribus sol et luna et stellae. quam praefecerunt menstruis feminarum. sed ipse in illis deabus. alia concitari. de stimulis. qui partum perducat ad diem. quibus eum placet esse mundi animum 31. cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit. in inferioribus etiam maris ipse Salacia. sed quia barbas habet Fortunium nominarent). quae adultos barba induat (quos honorare noluerunt. nihil omnino remanere. 13. id est homine. ipse sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sententias inspirando. non sit alius. in focis domesticis Vesta. si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est. ut. sicut eis videtur. non metuunt paucis placatis toto caelo irato vivere? Si autem stellas omnes ideo colunt. quae omnes continet deos. sive sint. si unum Deum colerent prudentiore compendio? Quid enim eius contemneretur. Saturnus in tempore. ipse levet de terra et vocetur dea Levana. Nulla quippe illarum praetermitteretur. si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur. sed suam quaeque pars habet vitam a ceteris separatam. de spe. isto compendio possent in illo uno omnibus supplicare (sic enim nemo irasceretur. in terra inferiore Proserpina. id est totum ipsum Iovem. ipse sit Mutunus vel Tutunus. vel certe non Fortunam. ipse invocetur et dea Virginensis vocetur. Si autem sola animalia rationalia. ipse in aere Iuno. quod calcaverit quisque. ipse praesit nomine Liberi virorum seminibus et nomine Liberae feminarum. dici autem sine verecundia non possunt. Quid? Illud nonne debet movere acutos homines vel qualescumque homines (non enim ad hoc ingenii opus est excellentia). in terra Pluto. aras non statuant. sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante. vitae atque animae cunctorum viventium pro cuiusque nascendi sorte sumantur. Venilia. Haec si ita sunt (quod quale sit. ut hoc qualecumque numen saltem masculum deum vel a barba Barbatum. in diva Educa escam praebeat. non vident quam multos non colant. cum in illo uno nemo contemneretur) potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis. ipse in aethere sit Iuppiter. Si igitur irascuntur. ipse in mari Neptunus. quibus ad nimium actum homo impellitur. coleretur. ipse opem ferat nascentibus excipiendo eos sinu terrae et vocetur Opis. quo modo bestias ab eius partibus separent. praesit fortuitis voceturque Fortuna. sicut a nodis Nodutum. qua vivificatur tota ista moles. qui non singillatim coluntur. in fabrorum fornace Vulcanus. quam multis aedes non construant. quia in Iove sunt quem colunt. Si autem dicitur omnes simul.. cum dicunt omnia sidera partes Iovis esse et omnia vivere atque rationales animas habere. ipse in Iugatino deo coniuges iungat. qui est apud Graecos Priapus 29: si non pudet. in Iano initiator. in merce Mercurius. omnia ista partes eius sive virtutes eius. hi omnes dii deaeque sit unus Iuppiter. sicut sunt homines. ipse dea Iuventas. de pavore infantum Paventia nuncupetur. Strenia dea sit strenuum faciendo. ipse sit dea Mena. Ceres in frumentis. quae venit. quae numerare doceat. Mars et Bellona in bellis. ut deposito studio contentionis attendant. An Iuppiter ipse mundus vel eius animus. ut volunt. si totus mundus est Deus.

deam Stimulam. Proinde belligerare et perdomitis gentibus dilatare regnum malis videtur felicitas. "Quietem" vero appellantes. nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis. nec alter irruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augeri. etiam Iove vacante vel aliud agente. sicut appellatur illa Victoria. bonis necessitas. sed daemoniorum. Utrum indicium fuit animi inquieti. id est aliena iniquitate et dea Victoria. his omnibus diis et deabus publica sacra facere susceperunt. cum omnes occupati sint officiis et operibus propriis. ut possit esse quem vincas. cum quibus iusta bella gesta sunt. si Regnum etiam ipse appellaretur. impias atque omnino damnabiles quis ferre possit. murcidum. numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam cooperatam videmus. ut iniuriosi iustioribus dominarentur. eum quietem habere non posse? Ad quam vocat verus Medicus dicens: Discite a me. qui cognosci et coli possunt. An dii Romanorum imperio augendo faverint (14-34) Cur augendo imperio plures dii si Victoria faverit. An Victoria ipse sit Iuppiter. Sed quia peius esset. si Victoria dea est? Aut quid ipso Iove in hac causa opus est. Miror autem plurimum. cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant omnes deos suas habere vitas. cum puer vapulat? Iam vero partes Dei fieri lascivas. quae ad agendum excitaret. dii habentur. quos vult esse victores? Hac dea favente et propitia. cum aedem haberet extra portam Collinam 35. si non lapis in Capitolio. si Pavor et Pallor et Febris dii Romani esse meruerunt? His igitur duabus. Quid de dea Quiete sit dicendum. ut ait Pomponius 34. si quies et iustitia finitimorum contra se bellum geri nulla provocaret iniuria ac sic felicioribus rebus humanis omnia regna parva essent concordi vicinitate laetantia et ita essent in mundo regna plurima gentium. ipsum credo ab eis putari regnum constituisse vel auxisse Romanum. deam Murciam. Mala vota sunt optare habere quem oderis vel quem timeas. cum ea. sibi quemque vivere. cur non etiam ipsum regnum aliquis deus est? Cur enim non ita sit. quia tam multi sunt. Hic primum quaero. ut essent cum quibus iusta bella gererentur et augeretur imperium. sed verus Rex regum et Dominus dominantium 33 cognosceretur atque coleretur. quae faciebat iniuriosos. Quorum Iuppiter quia rex praesidet. Si ergo iusta gerendo bella. quae praeter modum non moveret ac faceret hominem. si Victoria faveat sitque propitia et semper eat ad illos.vapulare. quod. ut omnes non possint. dum bellorum causas iniquitas excitat. Cur autem et iniquitas dea non sit vel externarum gentium. regnum adiuvit ut cresceret. quae gentes non subditae remanerent? Quae regna non cederent? An forte displicet bonis iniquissima improbitate pugnare et finitimos quietos nullamque iniuriam facientes ad dilatandum regnum bello spontaneo provocare? Plane si ita sentiunt approbo et laudo. Videant ergo ne forte non pertineat ad viros bonos gaudere de regni latitudine. non impia. ut sunt in urbe domus plurimae civium. 16. sed omnes colendos. Victoria eadem bella feliciter terminat. quod utique parvum esset. et invenietis requiem animabus vestris 36. vocaverunt deam Agenoriam. id est nimis desidiosum et inactuosum. cur non et victoria munus eius habeatur? Quod profecto haberetur. 14. a quibus non colitur. ipsi pro suis partibus invocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem. Sed procul dubio felicitas maior est vicinum bonum habere concordem quam vicinum malum subiugare bellantem. quae ad agendum ultra modum stimularet. dii vocantur. Augendo imperio bellum est iniustum et si Victoria terminetur. Romani imperium tam magnum adquirere potuerunt. Nam si hoc ipse non fecit. Iniquitas enim eorum. ideo non incongrue dicitur etiam ista felicitas. nullum eorum esse partem cuiusquam. quae faceret strenuum. iniquas. 63 . deam Streniam. quoniam mitis sum et humilis corde. etiam feriato Iove crevit imperium. non iniqua. quem alium deum opus tam magnum potuisse aggredi credant. qui illam turbam colere perseveraret non plane deorum. cum deos singulos singulis rebus et paene singulis motibus attribuerent. quae faceret quietum. Aut si regnum munus est Iovis. quae possent beneficia eius putari. publice illam suscipere noluerunt. dii coluntur. an potius ita significatum est. Quas enim hic partes Iuppiter haberet. 15.

ut non ipsae. hoc est bonae fortunae. diversa sacra? Est causa. non saltem muliebris. quae nulla substantia est. ut simulacrum eius. ut in verum credatur Deum? Sed cur non sufficerat Virtus? Nonne ibi est et Fides? Quando quidem virtutem in quattuor species distribuendam esse viderunt. quicumque scimus quid sit. in partibus iustitiae fides est maximumque locum apud nos habet. quod mittat non Victoriam. qualia si poetae fingerent atque a nobis exagitarentur. sed in malignum daemonem repente convertitur? Quot sunt ergo deae istae? Profecto quotquot homines fortunati. ut prosit. etiam locutum esse memoriae commendaverint atque dixisse non semel. iam merita sequitur. et quoniam et istae singulae species suas habent. ut ab illa videantur et amentur. Non enim malignis daemonibus etiam sic difficile est fallere. prudentiam. hoc alii philosophi. numquid. quorum artes atque versutias hinc potius isti advertere debuerunt. ut quid aliud. habitaculum illi se ipsum facit. Certe omnes deos utriusque sexus (si et sexum habent) non nisi bonos existimare debemus. quibus dea possit Felicitas invitari. cur non deus est et triumphus. aram meruit. quae sine ullo iudicio venit et ad bonos et ad malos? Ut quid autem colitur. non enim potest ei iubenti et eam quo voluerit mittenti Fortuna resistere. quod deam victoriam Iuppiter mittat atque illa tamquam regi deorum obtemperans ad quos iusserit veniat et in eorum parte considat? Hoc vere dicitur non de illo Iove. Virtutem quoque deam fecerunt. Quae deae sint Virtus et Fides. fortitudinem. mirari nos non oportet. et tamen se ipsi non ridebant. sed de illo vero Rege saeculorum. simul et bona esset et mala. si fortuna est. Si autem suos cultores discernit. inquiunt 38. quae fortuito accidit. iustitiam. sed in templis colebant. sed donum Dei est. quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si Fortuna loquitur. Quo modo ergo bona est. quae dea est. Insaniunt mulieres Fortunae muliebris. quae simulacrum dedicaverunt. responderent isti ridenda esse figmenta poetarum. Quo modo ergo dea Fortuna aliquando bona est. hoc est uno tempore. unde etiam Fortuna nominatur. putarentur tantum miraculum muliebri loquacitate finxisse. Sed cur et Fides dea credita est et accepit etiam ipsa templum et altare? Quam quisquis prudenter agnoscit. nisi ut homines recte vivere non curarent conciliata sibi Fortuna. Fuit enim Fortuna loquax et muta Felicitas. quod eam rite matronae dedicaverint 39. sed iterum. a quo solo dari potest. Unde autem sciunt illi quid sit fides. cuius consilium occultum esse potest. quod a matronis dedicatum est et appellata est Fortuna muliebris. felicitas autem si mala fuerit. fortuna non est. iniquum non potest. 20. An Felicitas et Fortuna deae sint. non veris attribuenda numinibus. quo misisset Victoriam. 18. quae dicitur bona. An et ipsam. quid boni non esset? Sed quid sibi vult. Ipsa ergo sola coleretur. Quod quidem si verum sit. Iovem igitur de omnibus rogarent. aliquando mala? An forte quando mala est. sacra congrua persoluta sunt. posset ei audere resistere et suam potius facere voluntatem. sed Angelum suum et faciat vincere quem voluerit. quod illa dea locuta est. Sed illos miror appetitores 64 . dea non est. cuius primum et maximum officium est. sine ullo examine meritorum fortuito accidit hominibus et bonis et malis. his aliud. si dea est et sub illo rege est. Tantum sane huic velut numini tribuunt. illis aliud? An illa. non quae meritis venit. fortuna vero. quae ita caeca est passim in quoslibet incurrens. quod et Fortuna dea putatur et colitur? An aliud est felicitas. Non enim. Ubi est definitio illa Fortunae? Ubi est quod a fortuitis etiam nomen accepit? Nihil enim prodest eam colere. quam Fortunam vocant. multis fuerat praeferenda. cum talia deliramenta non apud poetas legebant. qui nolunt habere merita. quem deorum regem pro sua opinione confingunt. ei uni tantummodo supplicarent. Nam si victoria dea est. solet enim et una res duobus nominibus appellari. Ubi enim ipsa esset. semper est bona? Ipsa est ergo Felicitas: cur adhibentur diversa nomina? Sed hoc ferendum est. Nam cum sint et alii plurimi simul. temperantiam 40.17. felicitas non erit. 19. et victoriae iungitur vel maritus vel frater vel filius? Talia quippe isti de diis opinati sunt. diversae arae. An forte dicunt. Iuppiter mittit? Colatur ergo ipse solus. aliud fortuna? Quia fortuna potest esse et mala. quod iustus ex fide vivit 41. hoc excellentes rei publicae populorumque rectores. quod et Felicitas dea est? Aedem accepit. Aut certe istam mali colant. quia felicitas illa est. Et nunc quia dea non est. si ipsa esset. ut suos cultores plerumque praetereat et suis contemptoribus haereat? Aut si aliquid proficiunt cultores eius. ipsa ab illo impetretur. non fortuito venit. malae fortunae. Quid. Quid diversae aedes. sed virilis potius loqueretur. et omnis falsorum deorum turba vanescet. quae quidem si dea esset. Hoc Plato dicit 37. quam boni habent praecedentibus meritis. quo voluerit.

cum virtus omnia se cum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque vivendi virtus a veteribus definita est 43. 22. non dea. deae Cuninae iacentes. Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium. quare sapientia nulla numinum loca meruerunt? An quia in nomine generali ipsius virtutis omnes coluntur? Sic ergo posset et unus Deus coli. etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas. sed vanitas facit. deo Statilino stantes.multitudinis deorum. Has deas non veritas. Ex eo enim poterimus. si nescias eum valetudini opitulari atque ita ignores cur ei debeas supplicare. Abeonae abeuntes. nomen artis Latinos traduxisse putaverunt 44. haec enim veri Dei munera sunt. si bonum aliquid est latitudo regni atque diuturnitas. quia. ut fructus uberrimos caperent. propter aegros medicus vel Apollo vel Aesculapius vel ambo simul. cui virtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda complectitur virtus. Sed si virtus non nisi ad ingeniosum posset venire. non deas? Si autem putatae sunt deae. quando esset grande periculum? Nec deus Spiniensis. nec dea Robigo. deae Menti. quem adiutorem assumere. omnia optanda felicitas. ideo colebatur. ut eis ingeniosi filii nascerentur. si autem dea est. non ipsae sunt deae. quem ducem. Felicitas maxime invocanda quia ab ipso Deo est. ita et patri Argentino et avo Aesculano Aurinum praeponerent. si sciatur quam quisque Deus vim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. id est acutos faceret. sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes. hominis alicuius medici nomen formamque nosse. si ignoret quisnam sit faber. ut mimi 65 . deae Pecuniae. deo Volumno et deae Volumnae. quis pistor. quid opus erat deo Catio patre. quod Argentinus non genuit Aurinum. deae Victoriae. Marti et Bellonae. quia non solum commemorat deos. quod pro ingenti beneficio Varro iactat praestare se civibus suis. et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium. Quem deum isti si haberent. a quo quid utensile petere possit. Quid opus erat parturientibus invocare Lucinam. ut honorarentur. qui catos. sicut Saturno Iovem. deae Ruminae sugentes. ut bonam haberent mentem. Verum tamen ubi est virtus et felicitas. eo modo nulli dubium esse asserens ita esse utilem cognitionem deorum. quae adfuit Decio patri et Decio filio. cum pro exercitu se voverunt? Si tamen his omnibus vera inerat fortitudo 42. sed Dei donum est. ut bona vellent. vel facillime pellerentur. cur non dicatur et virtutem ipsa conferre. diis agrestibus. nec ipsi potuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos providere). non modo bene vivere. Quare prudentia. ut bene belligerarent. Hoc etiam alia similitudine affirmat dicens. deae Adeonae adeuntes. unde modo non agitur. si fides dea est. cum. inquit. quare aliis tam multis deabus iniuriam fecerint praetermittendo eas. quia prius aerea pecunia in usu coepit esse. propter hostes depellendos diva Pellonia. Quid ergo erat necesse propter haec bona vel animi vel corporis vel externa tantam deorum turbam colere et invocare (quos neque omnes commemoravi. quis tector. Unde ab eo. si adesset Felicitas. unde. inveniant si possunt aliquid. deo Aesculano et filio eius Argentino. vel a Minerva petendum esset. conferret hoc parentibus eius cultoribus suis. quod Graece dicitur virtus. sed neque ad depellenda mala quaereretur? Cur enim esset invocanda propter fessos diva Fessona. quae tamen extra in aedibus propriis altaria meruerunt. diis nuptialibus. non solum bene parerent. deo Vaticano vagientes. Quid doctrinae vel a Mercurio. ut pecuniosi essent. ut haec daret. ne faciamus. et maxime ipsi divae Fructeseae. Si Iuppiter. ut non accederet. quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit. sed vivere omnino neminem posse. ut bene coniugarentur. quem doctorem. quae sicut voluerunt pro sua opinatione finxerunt. Miror autem. quae adfuit Curtio. quos coli oporteat a Romanis. cum posset magno facilique compendio una dea Felicitas cuncta conferre. quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti virtutem. cum dexteram porrexit in flammas. ut vincerent. habenti felicitatem. cum se pro patria in abruptam terram praecipitem dedit. cuius partes ceteri dii putantur. cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est. deo Honori. 21. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute et Felicitate tractamus: si felicitas virtutis est praemium. ut hoc ei conciliata donaret. quibus similiter aedes et aras dedicare potuerunt? Cur temperantia dea esse non meruit. scire quem cuiusque causa deum advocare atque invocare debeamus. ad eamdem pertinet felicitatem: cur non intellectum est dona Dei esse. saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. Sed in illa una virtute et fides est et pudicitia. post argentea. ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt. cum eius nomine nonnulli Romani principes non parvam gloriam compararint? Cur denique fortitudo dea non est. nec solum ad bona capienda quisquam alius. inquit. verum etiam dicit quid ad quemque pertineat? Quoniam nihil prodest. quae adfuit Mucio. quando quidem etiam virtutem consequi felicitas magna est? Varro testis est cuique deo aliquid spectare. quia et aurea subsecuta est. rogaretur: una Felicitate praesente et tuente vel nulla mala exorirentur. Quid est ergo. ut spinas ex agris eradicaret.

Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum civilium infelicitas subsecuta est. et optemus a Libero aquam. Nullo modo omnino. quos dicunt in consilium Iovis adhiberi 46. quod neque inter deos Consentes. 23. nec inter deos. Picum. si hanc deam propitiam non haberet. . Terminum. Sed ipsi etiam. utrum vellent Felicitati loco cedere.. Non enim quispiam resisteret Felicitati.. ubi Capitolium constitutum est. Martem. Ipsi ergo dii si per auguria vel quolibet modo eos posse consuli putant. Martem. quod fieri non potest. Et potior est felicitas regno. Iuventate contemptus est. qui non cesserant Iovi. non cultus falsorum tot deorum. qui ei dignior aptiorque videbatur. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret. 2. postea deus fieret. Magna sane utilitas. si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex. atque ideo Capitolium ita constructum est. sed ad contumeliam potius invitata est. ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis. per augurium quaesivit. profecto cederent Felicitati. Sed (unde nunc agitur) si libri et sacra eorum vera sunt et Felicitas dea est. quod ei fecerunt tres dii.non tribuit Romanorum reipublicae felicitatem. quos Selectos vocant 47. utrum concedere locum vellent Iovi. sicut a Termino. quando nihil deesset. Aut si non cederent. hominibus colendum doceret? Felicitas recens dea. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum. Lunam. unde omnis boni voti petendum esset auxilium. 23. An forte iuste est indignata Felicitas. Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba videre non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse novos Pavorem atque Pallorem propitiandos non introduceret. quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. sed pulsus aufugeret.. qui se nolit esse felicem. non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi voluntate cessuros. 23. qui se timeat fieri regem. Praesente quippe Felicitate omnis pavor et pallor non propitiatus abscederet. Marte. ut ipsum verticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret.. quae illis regem fecerat Iovem.. quot daemoniorum. cur non vel illustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat. non id contemptu eius facerent. de hac re consulerentur. Cur enim non aliquid melius quam ipsi Iovi? Nam quae etiam Iovi regnum nisi Felicitas dedit? Si tamen cum regnaret felix fuit. et adhuc nemo felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset vera felicitas. si vera monstraret. Vulcanum. Tiberinum. qui maiori et regi suo nullo modo cedere loco voluerunt. Terminus et Iuventas 48. Deinde quid est hoc. ab diis aliis cerneret praeoccupatum. Iuventatem. a quo essent omnia bona. quia multi erant illic. ubi vera non erat pietas? Pietas est enim verax veri Dei cultus. sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. si forte aliorum aedibus vel altaribus iam fuisset locus occupatus. a Lymphis vinum 45. si consuleretur.. qui esse vellet infelix. si deam istam nosset aut coleret. 4. et si unum verum Deum. sed crimina colentium? . . cum rex Tarquinius Capitolium fabricari vellet eumque locum. ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pavor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum. Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda visa est. ut hoc vix homines doctissimi scirent. ubi aedes maior atque sublimior Felicitati construeretur. nisi. cur non ipsa una quae coleretur constituta est. atque ipsi inde cedere omnes voluerunt praeter illos quos commemoravi. Faunum. quae posset universa conferre et compendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Cur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Cur ipse Romulus felicem cupiens condere civitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid diis ceteris supplicavit. Quis non huic gratias ageret. quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat. faceret Iuppiter. Iovem.. nullus autem invenitur. inter quos etiam deam Cloacinam.cui omnes auxilium peterent. quod et tam sero et non ad honorem.. 1. Opem.quia una esset divinitas. Nam sicut habent eorum litterae.solent. Nemo enim dubitat facile inveniri hominem.. 3. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent cives. Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum. nec ut putant. ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua 66 . Solem. etiam ipse Iuppiter cederet.. Felicitas constituta est? Templum aliquod ei fieret... 23. Mars. Lucem et quoscumque alios addidit.

quod verum est. neque ipsum Iovem cum tantis iniuriis colendum putarent. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem velit accipere vel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit (habet autem. quam credebant ab illo dari. ut ludi Romani instaurarentur. severissime vindicarunt. 25. quem nominant Iovem. Victoria. uni supplicaretur. satis ergo indicarunt nec ab ipso Iove dari posse felicitatem. qui panem pictum lingit et ab homine. unius templum frequentaretur a civibus qui felices esse vellent. quam stultorum hominum multitudo vana sectatur. sed utique ab illo. Honor. quoniam. Iste alienarum dicitur adulter uxorum. quas ab eis sentiebant dari. si dea est): quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere. et hoc senserunt homines. non Bellum. quae dat pecuniam. Ista nobis reddita ratione multo facilius eis. non Segetem. Cum ergo ille qui somnio commonitus 67 . quia id quod neglectum fuerat factum est. <sicut> a pomis Pomonam. non deos 50? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi. se saltem legisse meminerit. inter res divinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum. et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos 51. Si autem felicitas dea non est. in quibus et ipsum eorum regem Iovem: quia nomen eius. sicut a bubus Bubonam. quae dat virtutem. cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas.. Dei dona deos sibi faciens et ipsum. Romani veteres nescio quem Summanum. ideo ipsius rei nomine. Cui autem sufficit (non enim habet homo quid amplius optare debeat). quorum deorum nomina non inveniebant. obstinatione superbae voluntatis offendens. Libet autem eorum considerare rationes. inquiunt. sed contra instituta maiorum. non ipsa quae datur. sicut carere non potest fame. sicut a bello Bellonam nuncupaverunt. eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur. Inter eorum commemoratur virtutes et miranda facta quod dicam. quae concordiam. quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. Sicut enim apud ipsos legitur 49. 24. non omnino pecunia dea ipsa putata est. non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis. qui eam dare possit. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum. et sufficit. maiores nostros insipientes fuisse credendum est.. qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit. cuius ea dona sunt. Ita. Sic enim carere non potest infelicitate. inquam. atque ita ipsa a se ipsa peteretur. quorum esset nemo qui nollet. Confirmo prorsus a quodam deo. Dii sibi tribui flagitant ludos scaenicos. .. ignorabant. Merito displicuit viro gravi divinorum criminum poeta confictor. non utique alium vel aliam. Sed Fingebat haec Homerus. eum appellare voluerunt. 26. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis. Non est ipse. qui verum habet. an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi dii ista suis honoribus exhibenda flagitaverunt. iste pueri pulchri impudicus amator et raptor. qui honorem. in senatum nuntiaret. quia neglectum est aliquid. ait Tullius. ad quem diurna fulmina pertinerent. non Bovem: aut certe nulla vocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur. placatos se esse monstrarunt. ut vix inveniatur qui Summani nomen. Cur ergo ludi scaenici. ut Pecunia dicta est dea. aliqua vocabula inde flectentes. Usque adeone. propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit. non Cunam. Illi. a quo daretur felicitas. sicut a segetibus Segetiam. deorum honoribus exhibentur. a qua daretur felicitas. quorum cor non nimis obduruit. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent. quae ab omnibus petebatur. Sed postquam Iovi templum insigne ac sublime constructum est. illi non sufficiat hic deus. sicut a cunis Cuninam. quod primo eorum die in quodam scelerato. inquiunt. ipse colatur.multitudine derelicta coleretur una Felicitas. earum rerum nominibus appellabant deos. ubi haec dictitantur cantitantur actitantur. quod audire iam non potest. non petit. ita Virtus. ut haec nescirent munera divina esse. numinibus videlicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. qui populo spectante ad supplicium duci iussus est. cui non sufficit munus eius. non Pomum. coluerunt magis quam Iovem. cui nocturna fulmina tribuebant. cum felicitas dea dicitur. et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur. qui tam multos colebant deos. cladem nisi fieret praenuntiarunt. quem iam colebant. serviat uni Deo datori felicitatis. quam possis a se ipsa impetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam loci dignitate debuerunt.ipsamque felicitatem unius dei esse donum. quae dat victoriam. nomine ipsius Felicitatis inquirerent.. sed numen illud attenditur a quo felicitas datur. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem. quem nesciebant. Physica ratio disseritur deos unius dei esse munera. Concordia. persuadebimus fortasse quod volumus. atrociter imperarunt. munus est Dei: ille Deus quaeratur.

quo confugiat liberandus infirmus. vel potius accusantur honoribus. quam si de illis vera dicerentur. quando coleretur. inquit. tertium a principibus civitatis. Sic ergo et regnum invito quidem Deo vero nullo modo habere possent. Hoc enim si possent. maior est deorum iniuria. et sic omnia quae retexere piget. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum 53. victas duas a Venere Troiam evertisse. se non subtraxerunt. quod non ibi reperiatur atque ab deorum natura longe absit. hoc est ludis scaenicis. Quid aliud? "Quod eorum qui sint dii non habeant civitates vera simulacra. ne tales honores diis immortalibus deferant. maxime ob eam causam. qui tam infeliciter colebatur. Quod dicere etiam in libris Rerum divinarum Varro ipse non dubitat 56. turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam. quibus instigantibus ista iussistis. Expedire igitur existimat falli in religione civitates. tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis. Iovem ipsum converti in bovem aut cycnum. si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari 52. deam homini nubere. Tertia nocte dictum est homini. quod multa de diis fingantur indigna. diis vero istis falsis et multis ignoratis sive contemptis atque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum 68 . et nisi ita coleretur. ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur. immineret. Aesculapium. Cum etiam sic non auderet. ludos tolle. De supervacuis non magna causa est. alium adulterare. solet enim et a iuris peritis dici: superflua non nocent 54. eo illi fit a vobis maxima iniuria. Castorem. quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iovem nuncupatis. a quo regitur totus atque administratur hic mundus. ut nec bonis hominibus comparentur. quibus deos dilacerari videbant. quamvis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream. sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt 57. conservaret imperium. qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. si per eorum sollemnia non agantur. Nullo igitur modo dii tales. secunda nocte hoc idem rursus severius imperatum est: amisit filium. non esse deos Herculem. Relatum est in litteras doctissimum pontificem Scaevolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis. vi compulsos esse exhibere talibus diis. Iam vero si adversus eos Iovem interpelles. cui talia displicebant. Poeticum sane deorum genus cur Scaevola respuat. proditur enim ab doctis. 28. honorabilius digniusque coluerunt. et ipsos scaenicos non turpes iudicaverunt. secundum non congruere civitatibus. pedibus suis sanus abscessit. ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. credatur ei expedire quod fallitur. quando et a morsibus poetarum. aliqua etiam quae obsit populis nosse. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda. nam falsa esse non putat. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iovem turpissimi histriones cantabant. praecipe populis. quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? Dii augere imperium non potuerunt. cum alium faciant furari. Quis non videat. Praeclara religio. Primum genus nugatorium dicit esse. prava docent. qui talibus placantur. Pollucem. subditos homines malignis daemonibus. quia non fecit. quod homines fuerint et humana condicione defecerint". Haec pontifex nosse populos non vult. recepta. Romanum imperium augere et conservare potuissent. ille irasceretur. si de illis ista fingantur. eisdem litteris non tacetur: quia sic videlicet deos deformant. 27. quovis Romano. dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet. infelicius irascebatur? Scaevola simulacra reiciens tria esse deorum genera dicit. Graecis potius donum tam grande conferrent. et cum veritatem qua liberetur inquirat. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani. homine abiectior? Iste daret felicitatem. sed eam potius iniuriam ferre non possunt. placebant. quod maior ei poena. si potes. Si illud fingebatur. si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur. quod habeat aliqua supervacua. Sed non te audiunt. Tum vero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit atque in lectica allatus est in senatum: expositoque somnio. ne talia sibi iubeant exhiberi. sic item aliquid aliter turpiter atque inepte dicere ac facere. quae recto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur. O Scaevola pontifex maxime. Saturnum liberos devorare: nihil denique posse confingi miraculorum atque vitiorum. Quae sunt autem illa. daemones sunt. continuo valetudine. agebant. si non faceret. qui eos in huiusce modi rebus divinis. nisi diabolo serviretur? Itane iste Romanum conderet dilataret. in morbum incidit acrem et horribilem. de quibus impune finguntur. ut cum aliqua concumbat.erat postero die iussa facere non ausus esset. alterum a philosophis. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis importastis ista pontifices: deos ipsos roga. qui sanum sapit. quod verus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra 55. quae prolata in multitudinem nocent? "haec.

Non enim confessuri sunt. nec solum. qui pro vera religione morerentur. dii bellis proeliisque caruerunt. non habent omnino quid timeant. falsumque ostendit auspicium. etiamsi illa vana esse sentiebant. quantum concesserat Hadrianus. parum valebant. Persarum concessit imperio 58. 30. inquit. Tullius fabulis et simulacris indignatur. Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. Nec vero. id est Romanam. superstitiosi sunt appellati 63. accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat. Armeniam. qui cessit Hadriani voluntati. verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt. nisi placito pacis illic imperii fines constituerentur. ut ait Apostolus. naturae tamen rerum sub unius veri Dei regimine atque imperio constitutae religiosum cultum. salvis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium.haberent. cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parte defenderent. Ille namque tres provincias nobiles. antequam denique ista scriberentur. 29. Sed antequam Christus venisset in carne. quod dii cesserint Christo. qua exercitus destitutus mox etiam ipso hostili vulnere exstincto in tantam est redactus inopiam. Disputat apud eum Quintus Lucilius Balbus in secundo De deorum natura libro. quae daemonicis ritibus fuerat obligata. cui non cedere pulchrum esset. ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis ratio sit tracta ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. a quo mitterentur sancti viri et veraciter pii. Aliud est enim non cessisse. sed media tamen compositione defixi. Viderunt haec intellegentiores gravioresque Romani. hoc est versus in fugam. inquit. omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. ut inde nullus evaderet undique hostibus incursantibus militem imperatoris morte turbatum. Nam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt. significatum est. summaeque levitatis 62. quae de libris eorum proferimus. quantumcumque haberent. dum consuetudinem civitatis timet. sed etiam (ut cum Titanis aut cum Gigantibus) sua propria bella gesserunt. Martem et Terminum et Iuventatem nec Iovi regi deorum loco cedere voluisse? Sic enim. creaturae potius quam Creatori. qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Iovi. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt vanitatis. et cum ipse superstitiones ex natura rerum velut physicas et philosophicas inserat. Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum. cessit etiam Iuliani temeritati et Ioviani necessitati 59. indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem. Quamquam haec si vera sunt. ut deus ille Terminus. et post haec acciperent sempiternum. Cicero augur irridet auguria et irridet homines corvi et corniculae vocibus vitae consilia moderantes 61. ad religionem vero. quando Iulianus deorum illorum oraculis deditus immoderato ausu naves iussit incendi. Ita evacuata est pulchritudo auspiciorum. Huius Dei veri erat auxilium necessarium. exhibendum putabant: Servientes. plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse videatur. ut falsae a viventibus tollerentur. Receptis quoque alio tempore provinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit. qui Deo debetur. et gens Martia superantibus atque irrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est. Sed iste Academicus. ubi hodieque persistunt. sed daemoniorum. genera praeterea. nam qui totos dies precabantur. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani voluntate mutati sunt termini imperii Romani. Et formae enim nobis deorum et aetates et vestitus ornatusque noti sunt. et immolabant. ut apud Homerum. aliud unde cesseras redisse. Vano igitur augurio deus Terminus non cessit Iovi. ut eum auspicia ista pro adversario ponerent. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui. Assyriam. non quidem tanto detrimento. ut sibi sui liberi superstites essent. non deorum. inquiunt. Martiam gentem. coniugia. Quis non intellegat eum conari. remansit contra Iovem contumacia. religionem laudare maiorum eamque a superstitione velle seiungere. Nam et perturbatis animis inducuntur. et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem civitatibus in angustum fuerant coartati. sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium. qui Iovi cedere noluerunt. Mesopotamiam. quia et ipsi. sed quo modo id possit non invenire? Si enim a 69 . sive hic haberent sive non haberent. sed contra consuetudinem civitatis. quo Inventas illa non cesserat Iovi. iuventutem etiam Romanam propter deam Iuventatem nemini esse cessuram. cognationes. nemini locum quem teneret daturam. indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis ita loquens: Videtisne igitur. qui est benedictus in saecula 60. quod paulo ante commemoravi. aliquotiens Romanus exercitus fusus est. quae ipse secundum Stoicos videtur docere: Non enim philosophi solum. qui omnia esse contendit incerta. Falso auspicia vaticinata Romanos numquam cessisse. ut fabulae ferunt. quibus alimonia portabatur.

profecto et unum deum. qui has superstitiones.. ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret. id est veteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. ut tradita est. sed etiam. mutire auderet in populi contione. Varro vulgi consuetudinem suscipit. sed "addiderunt:" iam utique fuisse etiam sine simulacris vult intellegi errorem. posuisse. 32. deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur. implicat et ipsum. Hic certe totum consilium prodidit velut sapientium. sed animae quoque est effector et conditor). nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi. quae non modo vulgo scire non sit utile. qui totos dies precabantur et immolabant. quem dolemus in rebus divinis ludos scaenicos. 31. Ego ista conicere putari debui. qui et deceptores et deceptos pariter possident. Quod si adhuc. implicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores atque cultores. quaecumque tales viri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt. si eam civitatem novam constitueret. quod eum diceret esse animam. qui instituerunt (quod iste reprehendit) deorum simulacra diversa aetate et veste distincta. verum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum servitute subvertit. confiteri ea potius occulta Dei voluntate compulsi sunt quam persuadere conati. quae ipsam quoque animam condidisset. quis non videat quantum propinquaverit veritati? Si enim aliquid contra vetustatem tanti posset erroris. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam. Quod vero non ait "errorem tradiderunt". unum Deum colendum fateretur atque suaderet. quae non sibi tantum contemptui essent. per fidem martyrum pro veritate morientium et cum veritate viventium non solum in cordibus religiosis. quas iste Balbus velut balbutiens vix reprehendit. Quid ipse Varro. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. tametsi falsa sunt. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos. . quod hi soli ei videantur animadvertisse quid esset Deus. nisi tacerentur. sed etiam ipsi vulgo despicienda viderentur. non caelo et terrae sicut iste disputat. debere si dicit. per altissimam Christi humilitatem. nec quod in hac disputatione disertus insonat. et ad eum finem illa scribere ac perscrutari. necesse habebat ista venerari. qui primi simulacra deorum populis posuerunt. sed ei qui fecit caelum et terram. Quibus verbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia. ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam in vetere populo esset. castius dii observarentur 64.. Deum verum esse sentiret. ut dicat. quae civitatem Romanam instituisse commemorat. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur. Quapropter cum solos dicit animadvertisse quid esset Deus. 31. mansisset. tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset. per quos civitates et populi regerentur. 2. ut naturam potius incommutabilem. aliter existimare populum expediat. non potius et animae Creatorem. Agamus itaque Christiani Domino Deo nostro gratias. 1. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. Quod utique non aliam ob causam factum videtur. numquid et illi. nec dubitat eum locum ita concludere. ac per hoc. ad eos redarguendos proferuntur. nisi 70 . atque in tam proximo inventus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur. etsi nondum tenebat quod veritas habet (Deus enim verus non anima.etsi uni Deo cultus exhibendum intellegat. prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. Dicit etiam idem auctor acutissimus atque doctissimus. acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere. et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. ut potius eos magis colere quam despicere vulgus velit. Haec cum ita sint. nisi evidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse vera. Dicit etiam de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. quamvis non iudicio proprio. motu ac ratione mundum gubernantem. eos civitatibus suis et metum dempsisse et errorem addidisse. Veteres regendae reipublicae plures deos invenerunt. inquit. et sine simulacro colendum esse censeret. a quo mundum crederet gubernari. qui eum crederent animam mundum gubernantem. per Apostolorum praedicationem.maioribus illi sunt appellati superstitiosi. qui nolunt advertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum Spiritus impertiti. castiusque existimat sine simulacris observari religionem. quantolibet eloquio se in libertatem nitatur evolvere. cum ad deos colendos multis locis velut religiosus hortetur. ut. qui.

Nec Lucinam mulieres illae invocaverunt. sic et homines principes. 33.quia hominum velut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere et in eo ipso non solum colere. Hanc enim possunt et non habere et habere servientes. quod illic promissa et dona terrena sunt. possidere non possunt. sine Educa et Potina escam potumque sumpserunt. et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore. et quae illis temporalibus rebus significaretur aeternitas. quando earum partus. quibus solis inhiant qui meliora cogitare non possunt. ubi nemo iam serviet. hoc modo eos civili societati velut aptius alligantes. in ipsius unius Dei esse posita potestate. Deus igitur ille felicitatis auctor et dator. Iam quod sequitur in volumine sequenti videndum est. Quis autem infirmus et indoctus evaderet simul fallaces et principes civitatis et daemones? Summus Deus vera felicitas. 4. Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt. 71 . et hic dandus huius prolixitati modus. Nymphas Lymphasque coluerunt. De argumento. ubi occultum erat novum. quos fallendo deceperint. quo similiter subditos possiderent. sine cultu Priapi coniugibus mixti. quibus maxima est fallendi cupiditas. sine tot diis puerilibus educati sunt. ut. a nobis putaretur esse confictum. sed daemonum similes. non fortuna. sine Cunina in cunis fuerunt. mella sine Mellona poma sine Pomona. quia solus est verus Deus. ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare volentium manibus ipse servavit. non eam tamen deam. 7 LIBER V BREVICULUS 1. cum legeretur in nostris. Sine dea Rumina suxerunt. Nec consecraverunt aliquam deam Manniam. quod ex rota figuli Nigidius mathematicus adsumpsit in quaestione geminorum. De geminorum simili dissimilique valetudine. impia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo. Itaque ut cognosceretur etiam illa terrena bona. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis. quos colendos Romani antea crediderunt. ipse dat regna terrena et bonis et malis. Sicut enim daemones nisi eos. intellegentibus et tunc spiritalibus. tamen feliciore mansissent. ut miris modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret. Sine Segetia segetes. Et hoc est sacramentum veteris Testamenti. populum suum in Aegypto de paucissimis multiplicavit et inde signis mirabilibus liberavit. non in multorum falsorum. ea. 2. quae tamen plena in ea vita erit. sine invocatione Neptuni mare transeuntibus divisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt. illius unius veri Dei providentia est. sine Bubona boves. nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit. possunt et non habere et habere regnantes. religionis nomine populis tamquam vera suadebant. de codicibus eorum probetur. ne eius cultores adhuc in provectu animi parvuli haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. Et si non in eum peccassent. et sine victoria quidem non vicerunt. pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplicandum putarunt. Unus Iudaeorum populus uni Deo servivit. luci templa evertuntur et sacrificia prohibentur. sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit: felicitatem vero non dat nisi bonis. 34. De Esau et Iacob geminis multum inter se morum et actionum qualitate disparibus. ab uno vero Deo multo felicius acceperunt. notissimo sibi. non sane iusti. quod deorum falsorum usquequaque simulacra arae. quando de caelo manna sumpserunt. neque hoc temere et quasi fortuito. Causam Romani imperii omniumque regnorum nec fortuitam esse nec in stellarum positione consistere. cui tamen ordini temporum non subditus servit. quae vana esse noverant. sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis. sed Dei sui munus habuerunt. 3. et prorsus omnia. sed imitari etiam daemones. quamvis nondum in manifestatione praedicantibus. sine diis coniugalibus coniugati. quem ad modum hoc fuerit tanto ante prophetatum. quia Deus est. et in quibus Dei donis esset vera felicitas. ne forte.

24. De amore laudis. LIBER QUINTUS UTRUM RERUM GESTARUM RATIO SIT AN NON Quae de fato aut ratione praemittantur in rebus humanis pensandis (1-11) 72 . 21. De mercede sanctorum civium civitatis aeternae. quibus utilia sunt Romanorum exempla virtutum. De electione diei. . 6. daemonum cultor. Quam alieni a iactantia esse debeant Christiani. Tam turpiter servire virtutes humanae gloriae quam corporis voluptati. De his. sed connexionem causarum ex Dei voluntate pendentem fati nomine appellant. De bello. quas Constantino imperatori Christiano Deus contulit. Quo fructu Romani bella gesserint et quantum his quos vicere contulerint. 7. De resecando amore laudis humanae. eorum augeret imperium. ob hoc virtus putatur. 8. quo uxor ducitur quove in agro aliquid plantatur aut seritur. 17. a quo est omnis potestas et cuius providentia reguntur universa. 14. quia per ipsum vitia maiora cohibentur. quoniam iustorum gloria omnis in Deo sit. Quo inter se differant cupiditas gloriae et cupiditas dominationis. 10. De prosperitatibus. De geminis disparis sexus. 23. De mercede temporali. De universali providentia Dei. qui. De praescientia Dei et libera hominis voluntate contra Ciceronis definitionem. Tempora exitusque bellorum ex Dei pendere iudicio. 13. cuius legibus omnia continentur. 12. 18. De fide ac pietate Theodosii Augusti. 25. si aliquid fecerint pro dilectione patriae aeternae. quamvis non eum colerent. 16. uno die cum ingentibus copiis suis victus est. 15. Quibus moribus antiqui Romani meruerint. Romanum regnum a Deo vero esse dispositum. qui non astrorum positionem.5. 19. cum tanta Romani gesserint pro humana gloria et civitate terrena. Quibus modis convincantur mathematici vanam scientiam profiteri. quam Deus reddidit bonis moribus Romanorum. 26. 11. Quae sit Christianorum imperatorum et quam vera felicitas. cum sit vitium. in quo Radagaisus rex Gothorum. 20. 9. ut Deus verus. An voluntatibus hominum aliqua dominetur necessitas. 22.

qua causa Deus. cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam. si easdem stellas putant habere hanc potestatem traditam sibi a summa illius potestate. Quia enim hoc deorum falsorum illa quam colebant multitudo non fecit. Quae si propterea quisquam fato tribuit. cum Dominus ille sit et siderum et hominum? Aut si non dicunt stellas. quod aliqui alienant a Dei voluntate 2.PRAEFATIO. multi extranei quam ipsi inter se gemini perexiguo temporis intervallo in nascendo separati. quae praeter Dei et hominum voluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt 1. licet falsorum. geminos suspicatum. in conceptu autem per unum concubitum uno etiam momento seminati? . aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant 3. quae in siderum positione reperire se putant: quid fit. volunt esse cultores. arbitrio suo ista decernere. quantum ad haec attinet. Prorsus divina providentia regna constituuntur humana. Cur enim non hoc primum dicit. qui potest et illa bona dare. qui positionem stellarum quodam modo decernentium qualis quisque sit et quid ei proveniat boni quidve mali accidat ex Dei voluntate suspendunt. et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus. Christianae religioni adversantur. id homines quando audiunt. et multa iam diximus. sola colenda merito diceretur): iam consequenter videamus. ut etiam ad aegrotandum uno tempore eisdemque causis similiter moverentur. eisdem etiam exercitationibus assuefacti tam similia corpora gererent. in actionibus. non agens (non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia 4): non quidem ita solent loqui mathematici. dum concumberent. sed in talibus necessitatibus ingerendis illius omnino iussa complere: itane de ipso Deo sentiendum est. linguam corrigat. ab auribus omnium repellendi sunt. qualis est quando quis nascitur sive concipitur. Cicero dicit Hippocratem. quae vel nullas causas habent vel non ex aliquo rationabili ordine venientes. ut consecutis ex materno corpore prioribus incrementis paris valetudinis nascerentur. sed: "homicidam facit" 5.. sed contra hos qui pro defensione eorum. in professionibus. artibus. eodem levaretur 6. nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra quos modo nobis disputatio non est instituta. scriptum reliquisse. Haec enim opinio quid agit aliud.de horoscopo et valetudine. In hac causa multo est acceptabilior et de proximo credibilior coniectura medicinalis. Quae de fato et sideribus quidam opinentur.. quod indignissimum visum est de stellarum voluntate sentire? Quod si dicuntur stellae significare potius ista quam facere. 1. quae non est dea. quosdam fratres. Sed illi. quos Posidonius Stoicus. Quale deinde iudicium de hominum factis Deo relinquitur. Constitutionem vero caeli ac 73 .. ut verbi gratia dicant: "Mars ita positus homicidam significat". in cuius velut clarissimo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera facienda decerni. ut similiores eis sint. 2. non solum eorum qui veram religionem tenent sed <et> qui deorum qualiumcumque. cur in vita geminorum. et ubi visum fuerit opportunum esse dicemus. quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fati nomine appellat. ita primordia conceptorum affici potuerunt. nobilissimum medicum. qualia si aliqua terrena civitas decrevisset. ut volentes ista decernant: magnam caelo faciunt iniuriam. cum simul aegrotare coepissent et eorum morbus eodem tempore ingravesceret. multum astrologiae deditus. quae habere possunt etiam non boni ac per hoc etiam non felices. quae fuerat quo tempore concepti natique sunt. verumtamen ut concedamus non eos ut debent loqui et a philosophis accipere oportere sermonis regulam ad ea praenuntianda. qui sine Dei voluntate decernere opinantur sidera quid agamus vel quid bonorum habeamus malorumve patiamur. Causa ergo magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam sive opinionem. quod postea dicturus est. genere humano decernente fuerat evertenda. Quoniam constat omnium rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem. quod nihil umquam dicere potuerunt. eadem constitutione astrorum natos eademque conceptos solebat asserere 7. quibus caelestis necessitas adhibetur. nisi qui potest eos facere felices (unde si illa dea esset. et ea fatalia. honoribus ceterisque rebus ad humanam vitam pertinentibus atque in ipsa morte sit plerumque tanta diversitas. sed donum Dei. ubi aerem et loci positionem et vim aquarum plurimum valere ad corpus vel bene vel male accipiendum medicina testatur. quos deos putant. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi vim positionis siderum. Illi vero. in eventis. quoniam parentes ut erant corpore affecti. sententiam teneat. Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. Ita quod medicus pertinere credebat ad simillimam temperiem valetudinis.. deinde in una domo eisdem alimentis nutriti. accepta quidem potestate a summo deo. hoc philosophus astrologus ad vim constitutionemque siderum. ut quasi locutio quaedam sit illa positio praedicens futura. qui ea dicunt esse fortuita.

quid de rebus. Quid idem ipsi. propter caeli particulam. quia uno ambulante alius sedebat. Hoc figmentum fragilius est quam vasa. 74 . quae observari notarique possunt: quid hic agit rota illa figuli. diversis alimentis et exercitationibus. Ac per hoc si tam celeriter alter post alterum nascitur. non parvo intervallo in rotae illius extremitate distantia. quando deambulet. qui gemini non sunt. quando vel quid prandeat?): numquid ista dicimus. quod eodem tempore gravior leviorque apparebat amborum. unde mathematici consulantur? Unus duxit mercenariam servitutem. paria cuncta quaero. ut etiam inimicos eos inter se faceret ipsa distantia.. quod nemo potest comprehendere et momentis annotare nascentium? Si autem propterea talia dicunt in aliorum genituris. quantum mihi videtur. alteri non obveniat: cur audent ceteris. unus honorem. Porro autem Posidonius vel quilibet fatalium siderum assertor mirum si potest hic invenire quid dicat. Quod enim conantur efficere de intervallo exiguo temporis. tanta in parentum amore dissimilitudo. quia utique simul nasci ambo non poterant? Aut si nihil momenti attulit. inquit. quae pertinent ad illas minutias. alter posterior aegrotabant. si nolit imperitorum mentibus in eis quas nesciunt rebus illudere. Fictum commentum est Nigidii de geminis. tanta in actibus disparilitas. ut eadem pars horoscopi maneat. quorum morbum. quae inter se habent gemini. Frustra itaque affertur nobile illud commentum de figuli rota. ponunt 8. sed de animi voluntate veniunt. verum etiam dispares aegritudines perpeti. quando in moribus operibus casibusque geminorum plurima plurimumque diversa monstramus? Moribus diversa vita fuit geminorum Esau et Iacob. 5. deinde inventa sunt signa. quaecumque dissimillima perhibentur in moribus casibusque geminorum 10. Dum enim rotam figuli vi quanta potuit intorsisset 9. Numquid hoc dicitur. talia pronuntiare. Nos autem novimus geminos non solum actus et peregrinationes habere diversas.siderum. cuius maximam diversitatem non nisi in hora. quod constellationibus comprehendi non potest. et constellationibus non adscribuntur: quare aliorum constellationibus inspectis ista dicuntur? Si autem ideo dicuntur. quanta diversitas! si ergo haec ad illas pertinent minutias temporum. quod inter se gemini dum nascerentur habuerunt. ut alteri geminorum hereditas obveniat. currente illa bis numero de atramento tamquam uno eius loco summa celeritate percussit. quia non ad minuta incomprehensibilia. ut posterior plantam prioris teneret 11. quae illa rotatione finguntur. qui volunt sideribus dare. quae ad illud secretum pertinent. dissimiles eis accidere potuisse valetudines. quia haec ad productiora spatia temporum pertinent. qui magnus apud eos habebatur. rationem redderet Hippocrates. medicinaliter inspiciens Hippocrates geminos suspicatus est. qua quisque nascitur. velle trahere ad istam aegrotandi parilitatem. quae non de corporis temperatione. Tanta in eorum vita fuerunt moribusque diversa. alius non servivit. de qualibus mathematici non solent consuli (quis enim consulat quando sedeat. et alio dormiente alius vigilabat. quem horoscopum vocant: aut non tantum valet. desistente motu. quae in nullis possunt geminis inveniri. alter indeptus est. Sic. sicut nati fuerant. Nam si tam multum in caelo interest. nonne satis istos redarguunt. quae fuit quando concepti sive nati sunt. amisit. quod respondisse ferunt Nigidium hac quaestione turbatum. ubi ponitur horae notatio. Nati sunt duo gemini antiqua patrum memoria (ut de insignibus loquar) sic alter post alterum. quod de corporum simili temperatione veniebat? Cur enim similiter eodemque tempore. in caeli spatio plurimum est: hinc sunt. rebus minimis tribuuntur. quae non possunt ab eis comprehendi. in tanta rapacitate caeli. qui constitutionem siderum. et alio loquente tacebat alius. etiamsi alter post alterum tanta celeritate nascatur. quam est geminorum vel humilitas generis eadem vel nobilitas. alius non diligebatur. qua quisque nascitur. quos gemini habere non possunt. quid de filiis. De qua re facillimam.. quae fixerat. ne mathematicorum vaniloquia convincantur? Quid de horoscopo conceptus et nativitatis geminorum sentiendum. 4. nisi ut homines luteum cor habentes in gyrum mittantur. quanta rotam bis ipse percussi. inquit. non alter prior. 3. unus a matre diligebatur. ut diversis temporibus aegrotarent. quanta invenitur in geminorum voluntatibus actibus moribus casibusque diversitas. unde et Figulus appellatus est. si autem sequentis tarditas horoscopum mutat. scribunt. quae inter se gemini possunt habere nascentes. cum inspexerint eorum constellationes. sed ad temporum spatia pertinent. cum tam multa diversissimi generis diversissimorum effectuum et eventorum eodem tempore in unius regionis terra eidem caelo subdita potuerint concipi et nasci. aut plus etiam valet. parentes diversos quaero. nescio cuius sit insolentiae. momenta vero illa partium minutarum. Quid de uxoribus.

dum nascerentur. Unde postremo et hoc est. aut illa in feminam commutata est? Cum igitur non usquequaque absurde dici posset ad solas corporum differentias afflatus quosdam valere sidereos. At enim plurimum vis horoscopi valet. unde necesse est eadem esse in geminis momenta conceptus. ut per hanc oporteat eis constellationes fieri diversas propter diversum horoscopum et ob hoc diversos omnes cardines 12. quorum cum sint inter se similes corporum species. propterea quia diversis temporibus nati sunt. ubi certe amborum eadem momenta sunt temporum. ut hinc etiam diversa sint fata: unde hoc accidere potuit. qui non habebat eamdem horam nativitatis. quod habebat in temporis aequalitate conceptus? Aut si fata valetudinis in conceptu sunt. quantum in diverso sexu potest. quando eis inspicienda conceptionalis hora non datur. ambo aetate adhuc vigent. quae ad horam conceptionis eadem ambobus fuit. facere non potuisse. quam siderum positionem. quando aegrotaturus esset. ut praeter actus. momento uno. iam satis disserui. et tanta naturae vis est. ideo fieri. non daret de proximo pari corporis temperamento. Si igitur in conceptu tanta vis est ad aequalitatem fatorum. sicut echinos et conchas et mirabiles aestus oceani. Quid enim tam ad corpus pertinens quam corporis sexus? Et tamen sub eadem positione siderum diversi sexus gemini concipi potuerunt. Aut si propterea mutantur fata geminorum quia temporibus diversis nascuntur. quos necesse est a virilibus distare femineos (quod ille in officio comitis militat et a sua domo paene semper peregrinatur. cur non potius intellegamus iam fuisse mutata. quia indicant eas momenta nascentium: quo modo dicerent cuilibet eorum geminorum ex nativitatis hora. si hora conceptionalis inveniatur. sicut in solaribus accessibus et decessibus videmus etiam ipsius anni tempora variari et lunaribus incrementis atque detrimentis augeri et minui quaedam genera rerum. diversis temporibus filios procreare et multa alia. unde fit ut sub eadem constellatione fatali alter concipiatur masculus. quae nisi nascantur habere non poterunt? Quid est ergo quod dicunt.. numquid et in conceptu? Ubi et unum concubitum esse manifestum est. cum eorum conceptus diversum tempus habere non possit? Aut si duorum uno momento temporis conceptorum potuerunt esse ad nascendum fata disparia.praecipue si diversi sint sexus. 75 . sub una eademque caeli positione concepti diversa habent fata. illa de solo patrio et de rure proprio non recedit). ut diversis temporibus nascerentur? Itane non mutat fata nativitatis voluntas viventium. aut ille in masculum. quo ambo concepti sunt. si voluntates hominum et Dei munera cogitentur) ille coniugatus. alter posterior moriatur? Si conceptio momenti unius diversos casus in utero geminos habere permittit. in ortu valere dicunt.. ille numerosam prolem genuit. necesse haberet pariter aegrotare? Deinde quaero: si tanta distantia est temporis in nativitate geminorum. Hoc quam nihil sit. deinde alterum concipere omnino non possit. illa nec nupsit. qua cum uxore concumberet. cum etiam nostros actus inde religare conantur. ac sic omnis huius artis vel potius vanitatis commenta tollantur? Quid est hoc. non autem mirum. uno momento si duo nascantur. non impedivit. quos constabat omnino eodem tempore fuisse conceptos. cur nativitas momenti unius non etiam quoslibet duos in terra diversos casus habere permittat. non deberent inspectis natalium constellationibus de valetudine aliquid dicere. si astralia fata credantur. aliarum vero rerum in ortu esse dicuntur. illa virgo sacra est. quod similiter simulque aegrotabant. cum et alter. Si autem ideo praenuntiant aegritudines non inspecto conceptionis horoscopo. ut. sed eamdem quoque valetudinis parilitatem sidereis nexibus alligaret. ut alter prior. multa ab istis dici posse divinius? Unde etiam illud a nonnullis praedicatur. et non potuerunt eadem causa diversis etiam temporibus aegrotare? Si enim dispar nascendi mora mutavit horoscopum et disparilitatem intulit ceteris rebus: cur illud in aegritudinibus mansit. quae illos perducant ad diversam vivendi vel moriendi necessitatem? An concepti nondum habent fata. cur uno tempore. cum mutet fata conceptionis ordo nascentium? . An forte quia diverso horoscopo nati sunt. ut. Sed qualecumque sit. ambo adhuc vivunt. insuper (quod est incredibilius. 6. altera femina? Novimus geminos diversi sexus. ut hoc. ut alter prior. unde ne in ipsis quidem corporibus eis possit ratio ista constare. quod eodem tempore fuissent nati eodemque concepti. cum conceperit femina. Nam utique propter hoc addebat conceptionem. unde filium mirabilem gigneret. quae illos perducant ad diversarum horarum nativitatem. alter posterior nasceretur: cur. impedit aliquid. instituto tamen et proposito vitae ita sunt dispares. quod quidam sapiens horam elegit.quod diversis temporibus nati sunt: quare tempus in nascendo diversum ad aliarum rerum diversitates valere contendunt? Cur potuerunt diversis temporibus peregrinari diversis temporibus ducere uxores. ne diceretur ei non ad liquidum eodem tempore potuisse nasci. ubi tanta vis ponitur. admonent ut quaeramus. Quamquam et in ipsis geminorum conceptibus. Unde quid insipientius dici aut credi potest. non debuerunt nascendo eadem fata mutari. et uno momento temporis sub una eademque caeli positione de duabus matribus duo pariter nati diversa fata habere non possint. cur non et duorum uno momento temporis natorum possint esse ad vivendum atque moriendum fata disparia? Nam si unum momentum. non autem et animi voluntates positionibus siderum subdi: nunc isti. quod de illis pariter aegrotantibus geminis Posidonius magnus astrologus idemque philosophus respondebat.

quibus solis in terra Deus dedit liberas voluntates? His omnibus consideratis non immerito creditur. summe pater altique dominator poli. qui optime et veracissime creditur et cuncta scire antequam fiant et nihil inordinatum relinquere. eos appellare fatum sic probatur. fati nomine appellant: non multum cum eis de verbi controversia laborandum atque certandum est. qua fit omne quod fit. aves. credo propterea. quorum cura est has falsas et noxias opiniones de astralibus fatis inserere humanis mentibus atque firmare. quos Cicero in Latinum vertit: Tales sunt hominum mentes. quia potest in diem non bonum. an vectationi. quia terrenis omnibus corporibus sive animantibus secundum diversitates temporalium momentorum siderum positio dominatur: consideret quam innumerabilia sub uno temporis puncto vel nascantur vel oriantur vel inchoentur. exorta segete simul herbescunt pubescunt flavescunt. incurri et infeliciter duci. Nempe evidentissime hoc ultimo versu ea fata appellavit. Iam illud quis ferat. quorum ortus propter hanc explorationem domi suae diligenter observant. cuius potestas insuperabiliter per cuncta porrigitur.cum quo habebat eamdem constellationem. 8. cui paratum se oboedire dicit. sed omnium connexionem seriemque causarum. ut audeat dicere omnes arbores. quod in eius nativitate non fuerat. Quocumque placuit. quod in eligendis diebus nova quaedam suis actibus fata moliuntur? Non erat videlicet ille ita natus. qui constellationibus inspectis dicunt non esse hominem natum. ceteros rerum ortus ita inhiberi. Annaei Senecae sunt. quali pater ipse Iuppiter auctiferas lustravit lumine terras 14. cum astrologi mirabiliter multa vera respondent. cum homo nascitur. Nec illud volunt advertere. eosque mathematicos praeferunt ceteris. occulto instinctu fieri spirituum non bonorum. Qui vero non astrorum constitutionem. nolentem trahunt. alias homines avellunt. pisces. sicuti est cum quidque concipitur vel nascitur vel inchoatur. nisi eligatur. non poterit ab alia potestate mutari? Deinde si soli homines. quam supra dixerat summi patris voluntatem. congerminales alias robigo interimit. quoniam scilicet Ducunt volentem fata. omnes bestias. facere potuisse. ut cum illo sub eadem caeli plaga nec musca nascatur. quas tam diversos exitus habere conspiciunt? An eos paenitebit his rebus dies eligere easque ad caeleste negabunt pertinere decretum. facere quod licuit bono. hi versus: Duc. sexum diversum a fratre non haberet. ut volens ducatur. et quod ipse in eligendo die constituerit. Nam si hanc admiserint. alias aves depopulantur. et positionem siderum. comitabor gemens Malusque patiar. constellationibus subiacent. vermiculos momenta nascendi singillatim habere diversa? Solent tamen homines ad temptandam peritiam mathematicorum afferre ad eos constellationes mutorum animalium. Quis enim est tam excors. diei electione mutare. quae fuit ad horam nascentium. non horoscopi notati et inspecti aliqua arte. ut haberet admirabilem filium. quod electo ad seminandum agrum die tam multa grana in terram simul veniunt. ne nolens trahatur. et tamen inde spicas ceteris coaevas atque. Sic desipiunt homines. sed ita potius. a quo sunt omnes potestates. simul germinant. sed pecus. omnes herbas. quae nulla est. Quo modo istis alias constellationes fuisse dicturi sunt. Ducunt volentem fata. et ex ipsius facto coepit esse fatale. ut ita dixerim. quibus equarum vel boum fetentur armenta. Stoici auctores sunt fatum esse connexionem causarum. quod ei iam constitutum est. O stultitiam singularem! eligitur dies ut ducatur uxor. Assum impiger: fac nolle. Nam et ad canina fata temptantur et cum magnis admirantium clamoribus ista respondent. 7. an custodiae domus. nulla parendi mora est. ut contemptibilem gigneret. Illi quoque versus Homerici huic sententiae suffragantur. ut existiment. non autem omnia quae sub caelo sunt. cur aliter eligunt dies accommodatos ponendis vitibus vel arboribus vel segetibus. utrum aptum lanitio. Ipsam itaque praecipue Dei summi voluntatem. 76 . et solos sideribus subdent homines. ut istas observationes cuivis puero ridendas esse persuadeant. Ubi est ergo quod nascenti iam sidera decreverunt? An potest homo. quando quidem ipsum causarum ordinem et quandam connexionem Dei summi tribuunt voluntati et potestati. quamvis ab illo non sint omnium voluntates. Audent etiam dicere quale pecus. an aratro. Fecit ergo fatum. procedit ratiocinatio. nolentem trahunt 13. et ideo vir doctus elegit horam qua misceretur uxori. ut ab eo tam multum virginali sanctitate distaret? Nulla ratio cur eligantur dies rebus agendis. et cetera huius modi? Si autem propterea valent ad has res dies electi. et tam diversos exitus habeant. quod non habebat. serpentes. quae gradatim accessibus modicis eos a muscis ad camelos elephantosque perducat. alios dies pecoribus vel donandis vel admittendis maribus. nisi fallor.

certus est ordo causarum. si certus causarum ordo non est. Porro si est aliquid in nostra voluntate. quem summum deum putant. ut se ipsae destruant et refellant.. eamque omnibus viribus nullam esse omnino contendat. inquit. inquit 18. nullamque rerum praedictionem. vituperationes exhortationes adhibentur. Nam et confiteri esse deum et negare praescium futurorum apertissima insania est. tolli praescientiam futurorum. quoniam Iovem appellant. quod non aliqua efficiens causa praecesserit. si elegerimus voluntatis arbitrium. quod Cicero timuit in praescientia futurorum. frustra leges dantur. sed si alterum confirmabitur. qui vel siderea fata constituunt. quia vere tales sunt. non vult esse praescientiam futurorum. non enim fieri aliquid potest. neque ulla iustitia bonis praemia et malis supplicia constituta sunt. ut unum eligat e duobus. vel in homine vel in Deo. quo fit omne quod fit. si elegerimus praescientiam futurorum. ut non sit praescientia futurorum. sed de istorum philosophorum opinione tractatur. non est. Religiosus autem animus utrumque eligit. fato. non est omnium certus ordo causarum. quae connexa sunt.. nec rerum certus est ordo praescienti Deo. si praescita sunt omnia futura. ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur. et si hoc ordine venient. cui Stoicorum partes defendendas dedit. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum.negat et Deum futura nescire. maluit ferre sententiam quam pro Cotta. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio. Quam sic conatur auferre. tolli voluntatis arbitrium. donec eo perveniatur. si non omnia fato fiunt. 2. negavit praescientiam futurorum atque ita. nam si est praescientia futurorum. quae facile possunt refelli. porro si non omnia sic veniunt. quam iste qui tollit praescientiam futurorum. si rerum ordo praescienti Deo certus non est. . fiunt omnia quae fiunt. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur evertere vanis argumentationibus et opponendo sibi quaedam oracula. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum. Quod si ita est. 1. Quod et ipse cum videret. atque in has angustias coartat animum religiosum. sed non ex sua persona. et si certus est ordo rerum. qui nullam divinam naturam esse contendit 16. quod ut confirmaretur. sequentur illa omnia. ut ab illo ventura praescita sunt. sed quoniam Stoicos dicit vim fati asserentes istos ex Homero versus solere usurpare. omnis humana vita subvertitur. quod Cicero timuit. cum per istos versus. cuius praescientia falli non potest. quoniam utrumque arbitratur esse non posse. dum vult facere liberos. Ipse itaque ut vir magnus et doctus et vitae humanae plurimum ac peritissime consulens ex his duobus elegit liberum voluntatis arbitrium. ut nihil sit in nostra voluntate. Quo modo? inquit. nos ut confitemur summum et verum deum. nisi praecedentibus et efficientibus causis. ne fatum esse consentiat et perdat liberam voluntatem. nec timemus ne ideo non voluntate faciamus. nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium voluntatis. aut esse praescientiam futurorum. si autem certus est ordo causarum. 9. 9.. et Stoici. utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. etiam illud temptavit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: non est Deus 15. in Deo praescientia omnium futurorum 19. ut oppugnaret praescientiam. eisdem recursis gradibus eo pervenitur. Vidit enim quam esset invidiosum et molestum. ideoque Cottam fecit disputantem de hac re adversus Stoicos in libris De deorum natura et pro Lucilio Balbo. alterum tolli. non omnia fato fiunt. certus est ordo rerum praescienti deo. Quae fides de libertate et praescientia. Nam per illa omnia sic recurritur: si est voluntatis arbitrium. non de illius poetae. 77 . Multo sunt autem tolerabiliores. ut non omnia necessitate fieri dicerent. In libris vero De divinatione ex se ipso apertissime oppugnat praescientiam futurorum 17. inquit. frustra obiurgationes laudes. Hos Cicero ita redarguere nititur. Cicero pro libera voluntate contra fatum. ut non existimet aliquid se adversus eos valere. quamvis omnia fato fieri contenderent. fecit sacrilegos. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis. aut esse aliquid in nostra voluntate.Nec in hac quaestione auctoritatem haberet poetica sententia. a quo connexionem dicunt pendere fatorum. quae fieri non possunt. hoc ordine venient. ut ea ventura praescivit. nisi auferat divinationem. quod voluntate facimus. ut negari omnino non possit. quia id nos facturos ille praescivit. quod si concedimus. Hoc autem totum facere videtur. ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia. quo ventura esse praescita sunt.. non omnia sic veniunt. quae tamen nec ipsa convincit. ut neget esse scientiam futurorum. Quid est ergo. quos disputationi adhibent quam de fato habent. quid sentiant esse fatum apertissime declaratur.

Angelorum autem voluntates dico seu bonorum. Non est autem consequens. Et ipsae quippe nostrae voluntates in causarum ordine sunt. maxime rationales. ita omnium potestatum dator. qui reddis unicuique secundum opera eius 21. qui vivificat omnia creatorque est omnis corporis et omnis creati spiritus. sicut novit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. quoniam potestas Dei est. 3. non sunt inter causas efficientes annumerandae. cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae voluntates? Contendat ergo Cicero cum eis. Corporales autem causae. Iam vero causae voluntariae aut Dei sunt aut Angelorum aut hominum aut quorumque animalium. immo nulla fieri fato dicimus. Aut enim esse Deum negat. arbitrium nostrae voluntatis auferri. cum quid vel appetunt vel evitant. 78 . nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret. Deus praescit manente libera voluntate. et bonorum scilicet et malorum. quos Angelos Dei dicimus. ut nihil sit in nostra voluntate. neque fati vocabulo nuncupamus. est voluntaria? Sufficit. quae facit nec fit. Causa itaque rerum. non esse dicimus nullas. cuius praescientia falli non potest. quod fit. quod non in re vera consuevit intellegi. atque ita. sed suo more Stoici fatum appellant. nihil valere monstramus. quem negat praescium futurorum. Deus est. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios et Deum dicimus omnia scire antequam fiant. sed omnia maxime Dei voluntati subdita sunt. quaedam nostris. ipse est Deus. sed quoniam corpus est. Quo modo igitur ordo causarum. Quid enim eum adiuvat. Quapropter et voluntates nostrae tantum valent. nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi. non enim abnuere possumus esse scriptum in Litteris sanctis: Semel locutus est Deus. qui omnes rerum causas praescivit. qui est auctor omnis conditorque naturae. quoniam res ipsa inaniter asseritur. cui etiam voluntates omnes subiciuntur. misericordia. quod dicit nihil quidem fieri sine causa. intellegitur "immobiliter". quaedam vero angelorum. Spiritus ergo vitae. Domine. si tamen voluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi. Sicut enim omnium naturarum creator est. et quod facturae sunt. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare. In eius voluntate summa potestas est. quia omne. certissime valent. hoc est incommutabiliter. 9. ut. quibus aliqua faciunt secundum naturam suam. quod ex ipsis faciunt spirituum voluntates. quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni. unde etiam fortuna nomen accepit. quem non usitato. satis est ad eum in hac quaestione redarguendum 22. quidquid a nobis non nisi volentibus fieri sentimus et novimus. Nam et illud. ideo nihil sit in nostrae voluntatis arbitrio. Simul esse possunt necessitas et voluntas libera. quam illo causarum ordine. Qui enim non est praescius omnium futurorum. quae ab illo est. quantum Deus eas valere voluit atque praescivit. Quod enim dictum est: Semel locutus est. illius naturae scilicet. et ideo quidquid valent. quos angelos diaboli vel etiam daemones appellamus: sic et hominum. easque tribuimus vel Dei veri vel quorumlibet spirituum voluntati. quibusdam non tribuit. Nam et aer iste seu ventus dicitur spiritus. Quod vero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum. id efficit. "est locutus". profecto in eis causis etiam nostras voluntates ignorare non potuit. plus eum quam Stoici detestamur. quae dicuntur fortuitae. aut si esse confitetur deum. quae spiritus vitae est. quod nos abhorremus praecipue propter vocabulum. non est spiritus vitae. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi voluntarias. qui certus est Deo eiusque praescientia continetur.9. Nos enim eas causas. id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum. magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris voluntatem. seu malorum. sed non omnem causam esse fatalem. non voluntatum. Malae quippe voluntates ab illo non sunt. Omnia vero fato fieri non dicimus. duo haec audivi. et voluntate nos facere. quae creatorum spirituum bonas voluntates adiuvat. ipsasque naturales nequaquam ab illius voluntate seiungimus. neque negamus. et tibi. id est a loquendo 20. id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut natus est. non est utique Deus... quoniam contra naturam sunt. quod quidem inducta alterius persona in libris De deorum natura facere molitus est. si Deo certus est omnium ordo causarum. quas nostrorum operum causas esse praescivit. quo corda hominum nolumus inclinari. quoniam hoc possunt. qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem vel potius ipsum fati nomine appellant. nihil fieri si causa efficiens non praecedat. qui eum habet in potestate. est naturalis. 4. ubi voluntas Dei plurimum potest. Ordinem autem causarum. quod idem Cicero concedit. quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus 23. ipsae omnino facturae sunt. sicut sunt omnes creati spiritus. quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. quia est causa fortuita. quoniam et humanae voluntates humanorum operum causae sunt. etiam sic nihil dicit aliud. sed latentes. qui praescienti certus est deo. non nisi causa praecedente fieri confitetur. quia valituras atque facturas ille praescivit. spiritus utique non creatus. malas iudicat. Corpora igitur magis subiacent voluntatibus. omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates. quae magis fiunt quam faciunt. aliae vero causae et faciunt et fiunt.

Sunt igitur nostrae voluntates et ipsae faciunt. et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium convenientia et quadam veluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et servitutes a suae providentiae legibus alienas esse voluisse. sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate.. quia Deus praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. nescio cur eam timeamus. Deus omnia disponit. quia omnipotens est. qui dedit et carni originem pulchritudinem valetudinem. a quo est mensura numerus pondus. sed ipsum peccaturum esse praescivit. ut quasdam subtraherent necessitati. sicut est necessitas mortis: manifestum est voluntates nostras. 1. qui eum peccantem nec impunitum esse permisit nec sine misericordia dereliquit. quae adimit libertatem. si nollemus. qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore. ut libere velimus. quod non fieret. si posset. sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera nec avis pinnulam. rationali autem insuper mentem. Multa enim facimus. Deus itaque summus et verus cum Verbo suo et Spiritu Sancto. Si enim necessitas nostra illa dicenda est. si dicamus necesse esse Deum semper vivere et cuncta praescire. ut potius. quae tria unum sunt. cum peccat. sed etiamsi nolimus efficit quod potest. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et vituperationes. nec sic tamen voluntas nisi voluntas esset. quibus recte vel perperam vivitur. qui non solum caelum et terram. quantum eas valituras esse praescivit. non patiendo quod non vult. nequaquam esset omnipotens. nec solum angelum et hominem. ut bene credamus. utrumque fideliter et veraciter confitemur. quo adiuvante sumus liberi vel erimus. si de Deo non bene creditur. 2. Si autem illa definitur esse necessitas. illud. si subderentur necessitati. 10. Sic enim hoc non potest. quae non est in nostra potestate.10. ne nobis libertatem auferat voluntatis. cuius sunt participatione felices. creator et factor omnis animae atque omnis corporis. qui dat potestatem volentibus. quod ei si accideret. Unde absit a nobis eius negare praescientiam. non utique nihil. intellegentiam. qui praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. Porro si ille. quae si nollemus. sed potestas Dei. Unde propterea quaedam non potest. non vanitate felices. Non enim. quas esse sub necessitate noluerunt. voluntatem. sed eius potius. qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus. Qui si nolit. Male autem vivitur. Sic etiam cum dicimus necesse esse. non aliquid aliud. Unde nec illa necessitas formidanda est. vitam sensualem etiam cum pecoribus. a quo est quidquid naturaliter est. tamen hominis voluntas. secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid vel ita fiat. utique non peccat. 11. non debet tribuere humanis vel angelicis vel cuiusquam creati spiritus voluntatibus. sed eius esset qui vellet. ut. immo ideo non dubitatur ipsum peccare. quia et ipsas futuras esse praescivit. est. quicumque sunt veritate. vitam seminalem etiam cum arboribus. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere voluntatis arbitrium aut retento voluntatis arbitrio Deum (quod nefas est) negare praescium futurorum. 79 . Quidquid autem aliorum hominum voluntate nolens quisque patitur. Neque enim et vitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus. Quo primitus pertinet ipsum velle. cum volumus. etsi non posset implere quod vellet). potentiore voluntate impediretur. atque in his. . etiam sic voluntas valet. nihil praescivit. non est. qui tamen mori et falli non potest. qui et animae irrationali dedit memoriam sensum appetitum. cum dicitur mori fallique non posse. non enim vellemus. sicut nec potestas eius minuitur. non utique faceremus. etiam hoc ille praescivit. Non ergo propterea nihil est in nostra voluntate. minoris esset utique potestatis. sub tali necessitate non esse. quasdam subderent. nec alterius. posuerunt etiam nostras voluntates. quidquid volendo facimus. non fatum. a quo sunt semina formarum formae seminum motus seminum atque formarum. Neque enim ideo <non> peccat homo. salutem concordiae. ne videlicet non essent liberae. quam formidando Stoici laboraverunt causas rerum ita distinguere. quia Deus illum peccaturum esse praescivit. hoc. sed utrumque amplectimur. cuiuscumque generis est. Deus unus omnipotens.. quae se precantibus concessurum esse praescivit. nam si volumus. et valent plurimum. cuius praescientia falli non potest. qui hoc praescivit. et preces valent ad ea impetranda. (nam si voluntas tantum esset nec posset quod vellet.et Deum praescire. ut bene vivamus. a quo est omnis modus omnis species omnis ordo. si nollemus. Recte quippe omnipotens dicitur. et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus. cuiuslibet aestimationis est. vitam intellectualem cum solis Angelis dedit. sed si peccare noluerit. si nolumus. non fortunam. etsi non illius. Dicitur enim omnipotens faciendo quod vult. quia ille. Unde quidquid praeter suam voluntatem patitur homo. libero velimus arbitrio: et verum procul dubio dicimus. propagationis fecunditatem. membrorum dispositionem.

pecuniae liberales erant. Cedo equidem. hanc ardentissime dilexerunt. Hoc illa profecto laudis aviditas et gloriae cupido faciebat. dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam virtute magnum. Ita fiebat in votis virorum virtute magnorum. Ipsam denique patriam suam. divitias honestas volebant 24. propter hanc vivere voluerunt. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter <e>mori aut liberos vivere. deinde dominam esse concupiverunt. Proinde videamus. 12. ut dictum est. nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae voluntati. Veniet lustris labentibus aetas. ut parum esset sola libertas. quod civitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum brevi creverit. Amore itaque primitus libertatis. inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique Urbem obsidione premebat. non reges aut domini a regnando atque dominando 26. sed fastus regius non disciplina putata est regentis vel benivolentia consulentis.Utrum fato aut ordine res agantur rationes conferuntur (12-26) Romanorum ingens fuit amor libertatis. ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos. in cuius potestate sunt etiam regna terrena. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est. sed sua memoria fuisse illos duos ingenti virtute. ad hoc pertinentem et superiorem librum conscripsimus. cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi atque imperandi et subiugandi ac debellandi populos anteponeret. ut regnum a regibus. tamen laudis avidi. vivos ducent de marmore vultus. quas huc usque perduximus. ut in eorum magnis laudibus poneretur. de fati quaestione tollenda. sed daemoniis immolarent. nisi et dominatio quaereretur. Veteres igitur primique Romani. memento 80 . ut esset ubi virtus eorum enitesceret. Marcum Catonem et Gaium Caesarem. Sed cum esset adepta libertas. tanta cupido gloriae incesserat 27. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros viros. quantum eorum docet et commendat historia. quod velut loquente Iove idem poeta dicit: Quin aspera Iuno. Alia dominandi libido in Caesare. laudabilia scilicet atque gloriosa secundum hominum existimationem. a regendo. quos Romanorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat. Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant 28. quoniam servire videbatur inglorium. ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo. et praesentis voluminis partes superiores. qui consules appellati sunt a consulendo. sed superbia dominantis. verum propterea commemorare illa volui. diversis moribus. quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum. ne quisquam. Consilia in melius referet mecumque fovebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. 1. ait: Excudent alii spirantia mollius aera. Quod ut absolutius disserere possemus. cum et reges utique a regendo dicti melius videantur. tanta cupido gloriae incesserat. Quae quidem Vergilius Iovem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia. quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt.. quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit.. Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum. exercitum. quod. reges autem. Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Servitio premet ac victis dominabitur Argis 29. ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. Ista ergo laudis aviditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt 25. Sic placitum. quamvis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo victimas. 12. prius omni studio liberam. pro hac emori non dubitaverunt. cui iam persuasum esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum atque servatum. Romane. dum pro magno habetur. quod sibi magnum imperium. Hinc est et illud eiusdem poetae. In laudibus autem Caesaris posuit. 2. bellum novum exoptabat. dominari vero atque imperare gloriosum. gloriam ingentem. ubi virtus enitescere posset.

. Non ita est. quales laudantur Romani veteres. quas coniunctissimas constituerunt. Has artes illi tanto peritius exercebant. quem malis artibus conabantur adipisci. Unde dicit Apostolus: Nam gloria nostra haec est: testimonium conscientiae nostrae 34. Paucorum est virtus atque honestas. nisi quae ad eum finem tendit. iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio. id est ad gloriam honorem imperium. Quippe sociorum atque civium. quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae suae. longe virtus Catonis veritati videtur propinquior fuisse quam Caesaris. omnia virtutis praemia ambitio possidet.. huic quia bonae artes desunt. quia rursus gravis metus coepit urgere atque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et ad concordiam revocare civilem. quo melius non est. per virtutem scilicet. 4. quae tamen bonus et ignavus aeque sibi exoptant. animus in consulendo liber.. ubi domi voluptatibus. Neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis. nam mali nec habebant eam. sed dolis atque fallaciis ambiebant. Unde qui tales iam morum labe superabant atque abundabant. Qui audit haec Catonis verba sive Sallustii. hic pecuniae aut gratiae servitis. dolis atque fallaciis contendit 31. Caesar et Cato. Parcere subiectis et debellare superbos 30. et alio loco: Opus autem suum probet unusquisque. cuius illi cupiditate flagrabant. inter bonos et malos discrimen nullum. inquit. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt. quae ipse item scribit. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum apud illos aedes indicant. sequimur inertiam. Virtutis et Honoris 32.. 81 . id est bonus. Pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam. 3. quarum discordiarum. dum illi dominari vellent. quamvis honorem habere cuperent. Quae libido dominandi fuerit in Catone.et in hominibus ignavis. donec bellum grave. Melius laudatus est Cato. foris iustum imperium. postea vero servili imperio patres exercuisse plebem. largiendo scaenicis turpibus. quae nobis nulla sunt: domi industria. neque delicto neque libidini obnoxius. vera via nititur. qua nititur tamquam ad possessionis finem. quod tamen vitium propius virtutem erat. non illis artibus ad honores et gloriam. Existimare maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse. ubi dicit. 5. 12. 12. et ideo melior est virtus. inquit. Sed cum illa memoria duo Romani essent virtute magni. putat. neque amplius aequo et modesto iure. 12. 12. regio more verberasse. ea quae commemoravi in secundo libro huius operis 37. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat. videamus in ipsa sententia Catonis: Nolite. ubi est bonum hominis. non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium pervenire. Proinde qualis esset illo tempore civitas et antea qualis fuisset. .(Hae tibi erunt artes) pacique imponere mores.. Unde et honores. quanto minus se voluptatibus dabant et enervationi animi et corporis in concupiscendis et augendis divitiis et per illas moribus corrumpendis. alioquin vera non essent. sed ipsa virtutem. quae sibi exoptabant et quo bonis artibus pervenire nitebantur boni. praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis est. publice egestatem. quos petivit Cato. 6. Unde intellegi potest quem finem volebant esse virtutis et quo eam referebant qui boni erant. id est dolis atque fallaciis. privatim opulentiam. finem fuisse bello Punico secundo. De illo quippe ait: Quo minus petebat gloriam. quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius. Gloriam ergo et honorem et imperium. vera via nititur. eo illum magis sequebatur 33. quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat. Si ita esset. rapiendo miseris civibus.. Quando quidem gloria est. eo fit ut impetus fiat in vacuam rem publicam 36. . Hae sunt illae bonae artes. laudamus divitias. actum quam expulsis regibus. iudicium hominum bene de hominibus opinantium. agro pepulisse et ceteris expertibus solos egisse in imperio 38. petere non debuit. Nam gloriam honorem imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant. finiretur. sed ille. pro diis habentes quae dantur a deo. quamdiu metus a Tarquinio fuit. omnes eos tales tunc fuisse vel plures. multo pulcherrimam eam nos haberemus. illi servire nollent. sed ille. Neque enim est vera virtus. ad honorem scilicet. et tunc in semetipso tantum gloriam habebit et non in altero 35. sed eos civitas ob eius virtutem non petenti dare.atque virtutis ad gloriam aestimatio. non debet sequi virtus. Via virtus est.

verum etiam summae detestationis habebatur. quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Serviat uni 43. ubi eam luce clarius confitetur. ut. si recta sunt. vel coram Angelis Dei 48. voluit Deus et occidentale fieri. pecuniae cupiditatem et multa alia vitia comprimentes. ut Dominus diceret: Quo modo potestis credere gloriam ab invicem exspectantes et gloriam quae a solo Deo est non quaerentes? 46 Item de quibusdam. quem dicit alendum esse gloria. id est amore laudis. ut aerarium esset opulentum. hanc intulit universalem generalemque sententiam: Honos alit artes. negabo eum coram Patre meo. sibique multa agitanti constare dixit. quia etiam bene proficientes animos temptare non cessat: saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae. Tanto enim quisque est Deo similior. Quae in hac vita etsi non funditus eradicatur ex corde. qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae. ait evangelista: Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei 47. si alicubi iacent quae apud quosque improbantur. quam commemoravit Cato. tenues res privatae. magna administrabantur atque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum providentia res illa crescebat. si bona. sed minus turpes sunt. Hinc erat domi industria. nitentium etiam a Catone laudata est. id est ipsa virtute. qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula. qui in caelis est. quod tempore esset posterius. publice egestatem. imperium vera via. verum etiam id excitandum et accendendum esse censebant. inter maledicta et opprobria. cognoverat parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus. quoniam sciebat saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse Romanos. civitas corrupta est. idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda gravia mala multarum gentium. Huic igitur vitio non solum non resistebant. qui et amorem laudis vitium esse cognoscit. Unde corruptis moribus vitium e contrario posuit. tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negaverit coram hominibus. ubi loquitur de instituendo principe civitatis. privatim opulentiam 41. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet. si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor vel amor. 14. Quam ob rem cum diu fuissent regna Orientis illustria. honorem. qui cum in his locis praedicarent Christi nomen. Quod sancti Apostoli non fecerunt. Huic igitur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. ubi non solum improbabatur (sicut ille ait: Iacentque ea semper. multitudinem paucitas superaret. Et quod eos divina facientes atque dicentes divineque viventes debellatis quodam modo cordibus duris atque introducta pace iustitiae ingens in Ecclesia Christi gloria consecuta est: non in ea tamquam in suae 82 . Gloriam heros christianorum Deo tribuit. quod nec poetam fugit Horatium. Sed postquam luxu atque desidia. Gentium heros sibi gloriam requirit. salutemque eius saluti suae praeponere non dubitaverunt. libuisse attendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset 39. et consequenter commemorat maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse 44. qui pro suo modo boni erant. paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse. sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti. quae utique sectanda sunt fine veri boni. eoque factum ut divitias paupertas. omnesque accenduntur ad studia gloria iacentque ea semper. etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori veritatis. quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello 42. Paucorum igitur virtus ad gloriam. quae populus Romanus domi militiaeque mari atque terra praeclara facinora fecerit. quanto est ab hac immunditia mundior. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos De re publica scripsit. 13. inquit. inter gravissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. qui in eum crediderant et verebantur palam confiteri. Verum tamen qui libidines turpiores fide pietatis impetrato Spiritu Sancto et amore intellegibilis pulchritudinis non refrenant. rursus res publica magnitudine sui imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat 40. Tam enim est hoc vitium inimicum piae fidei. in qua ipsam gloriam requirebant. melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti. quae apud quosque improbantur). non ventositate laudis humanae. Cum enim de studiis talibus loqueretur. Nam sanius videt. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes avidum domando Spiritum. putantes hoc utile esse rei publicae. quae apud quosque improbantur 45. pro isto uno vitio.Sed per quosdam paucos. sed imperii latitudine et magnitudine illustrius.

honorati sunt in omnibus fere gentibus. opera vestra coram hominibus. quae suos agros non haberet. inde fidei pignus accepimus. 16. Sed rursus ne hoc perverse intellegentes hominibus placere metuerent minusque prodessent latendo. quod boni sunt. ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium privatis rebus angustis. sed nulla esset gloria triumphantium. ibi nullus oritur. ibi est vera et plena felicitas. qua volebant etiam post mortem tamquam vivere in ore laudantium? Deus mercedem gloriam tribuit Romanorum virtuti. perceperunt mercedem suam 51. quod postea gratissime atque humanissime factum est. perceperunt mercedem suam. quibus consulebant. Non ergo ut videamini ab eis. Merces autem sanctorum longe alia est etiam hic opprobria sustinentium pro veritate Dei. si illi qui imperant ad impia et iniqua non cogant? Aut vero aliquid nocuerunt Romani gentibus. qui in caelis est 50. quid interest sub cuius imperio vivat homo moriturus. quia non per vos aliquid estis. tantum quod plebs illa. ut omnes ad Romanum imperium pertinentes societatem acciperent civitatis et Romani cives essent. qui Scaevolas et Curtios et Decios non sibi inferendo poenas. ac sic esset omnium. sed eam quoque ipsam ad Dei gloriam referentes. ad amorem illius. id est hac intentione. Sed cum illi essent in civitate terrena. 1. 83 . sed illatas ferendo et virtute vera. ut eos ad vos converti velitis. sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam. ubi thesaurus communis est veritatis. Hos secuti sunt martyres. Merces sanctorum in aeterna civitate. demonstrans quo fine innotescere deberent: Luceant. id ipsum fieret meliore successu. sed in terra. De talibus enim. neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxii. quas ceteris imponebant. accendebant. Hoc si fieret sine Marte et Bellona. ut glorificentur ab hominibus. nisi uni vero Deo. non dea. quae paucis diebus ducitur et finitur. ad cuius societatem pietas vera perducit. Illa civitas sempiterna est. Sic et isti privatas res suas pro re communi. si tantum a suis civibus terrena dilecta est propter hominum gloriam. ut videamini ab eis. qui in caelis est. imperium. quam Graeci vocant. qui in caelis est 49. quamdiu hic peregrinantur. Namque ne propter humanam gloriam boni essent. et pro eius aerario contempserunt. nemine vincente ubi nemo pugnaverat: nonne Romanis et ceteris gentibus una esset eademque condicio? praesertim si mox fieret. si neque hanc eis terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet: non redderetur merces bonis artibus eorum. quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo. quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus. gloriam. isto quoque fomite eos. quod erat ante paucorum. ad quem conversi fiant quod estis. qui propter hoc boni aliquid facere videntur. cuius gratia tales erant. nisi quia id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer fieret. quae non exhibet servitutem religionis. diligenter et sobrie illa intueantur exempla et videant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter vitam aeternam. hodieque litteris et historia gloriosi sunt paene in omnibus gentibus: non est quod de summi et veri Dei iustitia conquerantur. inquit. sed Ut glorificent Patrem vestrum. Quibus ergo non erat daturus Deus vitam aeternam cum sanctis Angelis suis in sua civitate caelesti. hoc est re publica. 15. Proinde non solum ut talis merces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est. his omnibus artibus tamquam vera via nisi sunt ad honores. Neque enim et Romani non vivebant sub legibus suis. imperii sui leges imposuerunt multis gentibus. id est virtutibus. ibi non oritur sol super bonos et malos 52. avaritiae restiterunt. verum etiam ut cives aeternae illius civitatis. ut videant bona facta vestra et glorificent Patrem vestrum. quia nullus moritur. a quo et ipsi tales fierent. Quantum enim pertinet ad hanc vitam mortalium. sed donum Dei. quae mundi huius dilectoribus odiosa est. alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum.virtutis fine quieverunt. et innumerabili multitudine superarunt. non in vita aeterna. de publico viveret. quoniam vera pietate. etiam Dominus ait: Amen dico vobis. quibus subiugatis imposuerunt leges suas. consuluerunt patriae consilio libero. 17. quibus ad tantam gloriam pervenire nitebantur. sed sol iustitiae solos protegit bonos. Praeter gloriam unum iuris vinculum sociat victos et victores. ut nec Victoria locum haberet. qui pastus eius per bonos administratores rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam victis extorqueretur. docuerat eos Magister illorum dicens: Cavete facere iustitiam vestram coram hominibus.

cuius ille fortitudinem et coniurationem 84 . ubi posset vivere gloriosius 56: cur extollatur. id est contra quod imperaverat pater imperator. amittere. quia filios occidit. Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores. licet vicisset. non a Tarquinio rege. quo multitudinem. ea. alii victi sunt. consideramus quanta contempserint. sed caritate liberandorum hominum. si existat temptatio. bona terrena contemnunt? Si Furius Camillus etiam ingratam patriam. quae ad facta compulit miranda Romanos.Romanorum virtus christianos extimulat. Sed versu sequenti consolatus est infelicem: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 54. a temporali laetitia vita aeterna. 18. sed a daemonibus et daemonum principe. cum illa civitas. cognomine Torquatus.. occidit 55. dicens multos se tales. qui est mentium vera opulentia. tantum ab hac distet. ut cum Porsenna rege pax fieret. si pro vera libertate. quod illa facere neminem cogit? Sed certe difficilius est filios interimere. nihil sibi magnum fecisse videantur tantae patriae cives. quod aliis non licet? Numquid non multi senatores sunt in aliis terris. qua illa civitas conderetur. si pro hac temporali atque terrena filios Brutus potuit et occidere 53. omnino non video. Duae civitates conferuntur contemptu temporalium. 2. non quia contra patriam. quantum distat caelum a terra. qui eius ingenti cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. Ait enim: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit Infelix. sed eam potius quantum valuit ab haereticorum perniciosissima pravitate defendit. utcumque ferent ea facta minores. a lumine solis et lunae lumen eius qui solem fecit et lunam. 18. ab hoste provocatus iuvenali ardore pugnaverat. sed Christi pauperes inter filios computantur? . qui forte in Ecclesia ab inimicis carnalibus gravissimam exhonorationis passus iniuriam non se ad eius hostes haereticos transtulit aut aliquam contra illam ipse haeresim condidit. quia non habebat potiorem. quae cives ad aeternam colligit patriam. quae pertulerint. quam quod pro ista faciendum est. in ardentem aram ante eius oculos dexteram extendit. nec cupiditate humanarum laudum. cum alia non sit. qui pro immortalis patriae legibus omnia. a societate mortalium societas Angelorum. habet aliquid. ut. tamen quia contra imperium suum. sed ubi vita adquiratur aeterna? Si Mucius. quia nullius est ponderis fumus. filium. libertas et cupiditas laudis humanae. et omnes homines quid sunt nisi homines? Quod si perversitas saeculi admitteret. quas cupiditates subegerint pro humana gloria. ut honoratiores essent quique meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus. quae nos ab iniquitatis et mortis et diaboli dominatu liberos facit. quae multo minus quam filii diliguntur. quorumlibet delictorum congregavit impunitas. Haec sunt duo illa. qui eam tamquam mercedem talium virtutum accipere meruerunt. in eius exitium coniurasse. quae id pro fide atque iustitia fieri compellat. in quo perceperunt mercedem suam. Bruto autem. ipsas certe hominum dignitates. sed etiam pro patria. Sed utamur etiam in his rebus beneficio Domini Dei nostri. ne plus mali esset in exemplo imperii contempti quam boni in gloria hostis occisi: ut quid se iactent. quia Porsennam ipsum occidere non potuit et pro eo alterum deceptus occidit. a Gallis iterum liberavit. quae filiis congreganda videbantur atque servanda.nobilibus rebus gestis. Si alius etiam Romanus princeps. ab inanibus laudibus solida gloria. 1. si pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid vel mala aliqua sustinuerint. 2. sed Deus felices facit. praesertim quia remissio peccatorum.. praeter illum gloriae humanae inanissimum fastum. et valeat nobis etiam hoc ad opprimendam superbiam. cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum. tanta perpessi sint. Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum. vel donare pauperibus vel. velut grande aliquid fecerit.. Quid ergo magnum est pro illa aeterna caelestique patria cuncta saeculi huius quamlibet iucunda blandimenta contemnere.. cum illi pro hac terrena iam adepta tanta fecerint. non filii occiduntur. quae a mortalibus expetuntur. non ubi vivatur in hominum gloria.. qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam. infelicitatis perhibet testimonium etiam poeta laudator. quod alii vicerunt. 17.. a cuius cervicibus acerrimorum hostium Veientium iugum depulerat damnatusque ab aemulis fuerat. occidi filii a patre potuerunt: quid magnum est. qui gravissimo bello Romanos premebat. Felices enim vel nos vel filios nostros non divitiae terrenae faciunt aut nobis viventibus amittendae aut nobis mortuis a quibus nescimus vel forte a quibus nolumus possidendae. qualem illum videret. in qua nobis regnare promissum est. Numquid enim illorum agri tributa non solvunt? Numquid eis licet discere.

quoniam. qui iam bis consul fuisset. ut dictator fieret.talium perhorrescens sine ulla dubitatione se ab illo bello facta pace compescuit 57: quis regno caelorum imputaturus est merita sua. ut illo nuntio perturbatus abscederet atque ita dedicationis gloriam collega eius consequeretur. diligentes caritatis fide et fidei caritate certarunt? Si Marcus Pulvillus dedicans aedem Iovis. fecisse dicturus est. rem communem. revelante Testamento Novo quod in vetere velatum fuit. ne crudelissimos hostes iurando falleret. cum Fabricium didicerit tantis muneribus Pyrrhi. si pro fide quae illi debetur talia fuerit homo passus. quoniam. cum quattuor iugera possideret et ea suis manibus coleret. et nemo dicat aliquid proprium. sicut Romanis eum tenere volentibus respondisse fertur. quod decem pondo argenti in vasis habere compertus est 68. cui Dominus de sepultura patris sui sollicito ait: Sequere me et sine mortuos sepelire mortuos suos 62? Si M. animam autem non possunt occidere 59? Si se occidendos certis verbis quodam modo consecrantes Decii devoverunt. quae revelabitur in nobis 70. superbia non extollamur. id faciendo pro obtinenda societate Angelorum. sic ipsi in suis domibus pauperes erant. postea quam Afris servierat. nisi Romanum imperium longe lateque porrectum magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum virorumque tantorum virtutibus praeclarum atque gloriosum et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita. victisque hostibus ingentem gloriam consecutum in eadem paupertate mansisse 66? Aut quid se magnum fecisse praedicabit. qui excellentiore proposito divitias suas communes faciunt secundum id quod scriptum est in Actibus Apostolorum 69. quando sic innotescerent. ita idem ipsi pauperes erant. si pro illo non unam manum neque hoc sibi ultro faciens. ubi aeterna est et vera felicitas. id est rem populi.. qui corpus occidunt. intellegunt se nulla ob hoc ventilari oportere iactantia. quam viris armisque se excellere. gravissimis suppliciis necaverunt 63: qui cruciatus non sunt pro fide illius patriae contemnendi. Unde etiam Iudaei. indignae sunt passiones huius temporis ad futuram gloriam. rem patriae. quae perducit ad patriam. quoniam iusserant. nec aliud intellegere potuerunt. Iunonis. ita contempsit. ut nummis a populo collatis eius sepultura curaretur 65? Audiat vel legat Quintium Cincinnatum. ut illis cadentibus et iram deorum sanguine suo placantibus Romanus liberaretur exercitus 60: nullo modo superbient sancti martyres. si tenuerimus. pro quibus fundebatur. usque adeo fuisse pauperem. 3.tamen diversa reddita mercede. ad cuius beatitudinem fides ipsa perducit? Aut quid retribuetur Domino pro omnibus quae retribuit 64. ab aratro esse adductum. tamquam dignum aliquid pro illius patriae participatione fecerint. qui aliquem fidei suae passus inimicum non se ultro in talem mortem mittens. regis Epirotarum. verum et ipsos inimicos. ad eos ab ipsa Roma reversus est. si virtutes. ut non pro terrenis et temporalibus beneficiis. maior utique honore quam consul. unde videlicet oportebat. ut eum etiam proici insepultum iuberet (sic in eius corde orbitatis dolorem gloriae cupiditas vicerat) 61: quid magnum se pro Evangelii sancti praedicatione. quorum triumphis publicum ditabatur aerarium: nonne omnes Christiani. quarum istae utcumque sunt similes. a quibus fundebatur. qui Christum occiderunt. Valerium. si usque ad sui sanguinis effusionem non solum suos fratres. eumque Carthaginienses. et nobis proposita necessariae commonitionis exempla. sicut eis praeceptum est. cum audiat vel legat L. sed persequente aliquo patiens totum flammis corpus impenderit? Si Curtius armatus equo concito in abruptum hiatum terrae se praecipitem dedit. sicut cuique opus est. quoniam contra eos in Romano senatu egerat. qui nullo praemio mundi huius fuerit ab aeternae illius patriae societate seductus. dignitatem illic honesti civis habere non posset. quas isti pro civitatis terrenae gloria tenuerunt. ut. deorum suorum oraculis serviens. ut quidam eorum. Ad humanam vero gloriam praesentisque temporis satis digna vita aestimabatur illorum. sed sint illis omnia communia. ubi verae divitiae Deus ipse est. Minervae falso sibi ab invidis morte filii nuntiata. qualia pro fide quam perniciosissimis inimicis debebat passus est Regulus? Quo modo se audebit extollere de voluntaria paupertate Christianus. sed pro aeterna vita muneribusque perpetuis et ipsius supernae civitatis 85 . cum paene tale aliquid illi fecerint pro conservanda gloria Romanorum? . ut deorum iussis in illum interitum vir praecipitaretur armatus: quid se magnum pro aeterna patria fecisse dicturus est. pudore pungamur. ut in huius vitae peregrinatione expeditior ambulet viam. quando tanta fama praedicarentur. ut illic id quod Romani haberent optimum mitteretur 58. qua cives supernae patriae de diversis liberantur et colliguntur erroribus. Haec et alia. promissa etiam quarta parte regni a Romana civitate non potuisse develli ibique in sua paupertate privatum manere maluisse 67? Nam illud quod rem publicam. Regulus. qui in suo defunctus est consulatu. ex illo senatu hominum pauperum pelleretur notatione censoria.. quae divina providentia permixte bonis malisque concedit. cum haberent opulentissimam atque ditissimam. pro Dei gloriosissima civitate non tenuerimus. ut distribuatur unicuique. quando quidem a Domino suo eodemque rege patriae suae certius oraculum accepit: Nolite timere eos. sed ab illo missus obierit. 18. sicut dicit Apostolus. si qua huius modi reperiuntur in litteris eorum.

qua causa Deus unus verus et iustus Romanos secundum quandam formam terrenae civitatis bonos adiuverit ad tanti imperii gloriam consequendam: potest tamen et alia causa esse latentior propter diversa merita generis humani. Sunt enim multa in moribus bona. dolis atque fallaciis contendit. quamvis ut potui satis exposuerim. non tribuunt nisi gratiae Dei. et ita diligat. Qui autem gloriae contemptor dominationis est avidus. ut etiam ipsos diligat inimicos. dum illud constet inter omnes veraciter pios. bestias superat sive crudelitatis vitiis sive luxuriae. Quae civium et quae sanctorum sit virtus. si habent scientiam regendi populos. Sed ne tyranni non pessimi atque improbi reges. qui qualibuscumque virtutibus terrenam gloriam quaesiverunt et adquisiverunt. dant operam bene iudicantibus non displicere. iustitiae iubeat. quantum sibi desit ad perfectionem iustitiae. Et ideo virtutes habenti magna virtus est contemnere gloriam. quo gloriae contemptor appareat. quando res humanas iudicat talibus dominis dignas. ut faciant quod illa imperaverit. a quo habet homo quidquid in eo iure laudatur. 20. Sed qui contemnit iudicia laudantium. qui humana gloria nimium delectatur. veram posse habere virtutem. nec eam veram esse. ubi voluptas in sella regali quasi delicata quaedam regina considat. qua veretur homo bene iudicantibus displicere. contemnit etiam suspicantium temeritatem. quae prudentiae iubeat. eos tamen. qualis est in illorum sanctorum Angelorum societate. quo modo voluptas regnet et salva sit. si vere bonus est. Non enim cura existimationis amissa dominationis cupiditate caruerunt. Tales quidam Romani fuerunt. nulli faciat iniuriam. quod non est. Tales autem homines virtutes suas. tabulam quandam verbis pingere. simulque intellegunt. ut nihil ab eo putaretur virile metuendum. utiliores esse terrenae civitati. si nesciretur 72. eique virtutes famulae subiciantur. quae in sacris Litteris nostris dicitur civitas Dei 76. ut praestet beneficia quae potest ad comparandas amicitias corporalibus commodis necessarias. rectissime istorum gloriae donati sunt. sed vetere nomine fortes dicti existimentur. quorum tamen. ostendat. non tamen parvipendit. Quisquis autem sine cupiditate gloriae. etiam dominari ardenter affectet. etiam per apertissima scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. ne 86 . ne decipiat diligentes. Etiam talibus tamen dominandi potestas non datur nisi summi Dei providentia. non est unde se suspicantium sensibus aliter esse. 19. iudicio autem non aperitur humano. ut vigilanter inquirat. Deo magis nota quam nobis. quam si Deo miserante habeant potestatem. in laudatoribus autem suis. de quibus ait Sallustius: Sed ille vera via nititur 71. ad maiorem laudem. quamvis parvipendat quod eum laudant. Quam ob rem. nequaquam sanctorum exiguis initiis comparanda est. Aperta de hac re vox divina est loquente Dei sapientia: Per me reges regnant et tyramni per me tenent terram 73. ut nihil molle habere crederetur. quando habent virtutem vel ipsam. unde ait Vergilius: Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni 74: apertissime alio loco de Deo dictum est: Quia regnare facit hominem hypocritam propter perversitatem populi 75. Proinde qui gloriam concupiscit. quam suspicantur. ut. ad ingerendum pudorem quibusdam philosophis. qui magnis vitiis datorem verae gloriae et civitatis aeternae occiderunt atque respuerunt. quae sine vera pietate servit hominum gloriae. sed superna. Illi autem. nec eos vult fallere laudantes. facere si credatur. ut hi. aut vera via nititur aut certe. qui vera pietate praediti bene vivunt. quando gloriae servit humanae. ut suos osores vel detractores velit correctos habere consortes non in terrena patria. tamen qui veram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt. sed eas voluptatis corporalis fine metiuntur et illam per se ipsam putant appetendam 78. Solent philosophi. Multos tales fuisse prodit historia. cuius fuit tanta luxuries. istas propter ipsam. quorum spes posita est in gratia et misericordia veri Dei. neminem sine vera pietate. non contemnit salutem. de quibus multi bene iudicant. qui cives non sint civitatis aeternae. nihil est felicius rebus humanis. qui finem boni humani in ipsa virtute constituunt. volens bonus videri esse. Quidquid enim fecerit ad oculos hominum. tanta crudelitas. ideoque instat ardenter.societate colatur Deus unus et verus. vincerent eos. Quantumlibet autem laudetur atque praedicetur virtus. ut potius ille laudetur. quia contemptus eius in conspectu Dei est. hoc est ad maiorem gloriam. quod amant. observantes eius nutum 79. quam si nec ipsam. quod eas volentibus credentibus petentibus dederit. quoniam tantae iustitiae est qui de Spiritu Dei virtutes habet. Virtus est quae voluptati et gloriae servit. per ea bona morum nituntur ad gloriam et imperium vel dominationem. Interest sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem dominationis. quantascumque in hac vita possunt habere. cui se nituntur aptare. dominari atque imperare desiderat. qui virtutes quidem probant 77. quamvis ea multi non habeant. id est veri Dei vero cultu. Nam licet proclive sit. sed huius vitii summitatem et quasi arcem quandam Nero Caesar primus obtinuit.

bellum Punicum tertium ab Scipione incredibili celeritate et temporis brevitate confecta sunt. qui Augusto. sibi sapientes videntur et sibi placent. ubi virtutes humanae gloriae serviunt. et verum dicunt. credit et sperat. Sic etiam tempora ipsa bellorum. ne per immoderationem noxium aliquid valetudinem turbet et voluptas. Quae cum ita sint. nihil toleret fortitudo. quem diligit. qui sibi placet. ipse et Domitiano crudelissimo. ut sub iugum etiam mitterentur. qui. teneat dominam suam. de quo superiore libro diximus. ipse et Neroni. quibus victus necessarius portabatur. non diuturno tamen tempore tractum est hoc malum. qui non compellat in mortem. Quamvis enim aliquid dixerimus.. Qui autem vera pietate in Deum. qui dedit Assyriis. Romani imperii termini moverentur 83. Deus dat dominatum in serie temporum. Cessit enim Terminus deus necessitati. de his sanatis gratias agens. quam etiam in corporis sanitate Epicurei maximam ponunt. si dolor corpori acciderit. quantum satis visum est 82. Ille igitur unus verus Deus. Nec illi se ab ista foeditate defenderint. nisi eius misericordiae. nisi unde placeatur hominibus et ventosae gloriae serviatur. nihil distribuat iustitia. Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas vires extenuavit et paene consumpsit. unde iam potest placere.offensis legibus voluptas vivere secura non possit.. ut alia citius. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae. alterum malum 81. iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine. cui nihil iniuste placet. quando fretus securitate victoriae naves. Bellum Punicum primum per viginti et tres annos peractum est. Nihil hac pictura dicunt esse ignominiosius et deformius et quod minus ferre bonorum possit aspectus. de illis sanandis preces fundens. cum aliena spernant iudicia velut gloriae contemptores. Picentes. neque id tribuit. id est voluptatem. quam in ea. Marsi et Peligni. post diuturnam et devotissimam sub Romano iugo servitutem in libertatem caput erigere temptaverunt. per quorum cultum se isti regnasse crediderunt. deinde fervide instans immodicis ausibus et mox merito temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum.et tempora ipsa bellorum. qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum. <in> quibus sibi displicet. bellum Mithridaticum quadraginta annis. vel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum. sed Italicae. 21. in quo bello Italico Romanis saepissime victis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores. Bellum quoque fugitivorum gladiatorum. qui Constantino christiano. temperantiae iubeat... Unde non ei digne servit soliditas quaedam firmitasque virtutum. ut nihil provideat prudentia. qui praeter unum Deum non coluit et quando regnavit. si qua in illo sunt. quando voluit et quantum voluit Romanis regnum dedit. tertio tamen anno post multa consumpta consumptum est. ut per pristinarum deliciarum suarum recordationem mitiget praesentis doloris aculeos. homo non est. Sic etiam hominibus: qui Mario. fortiter in animi cogitatione. quos isti rebus singulis singulos. numquid iniustis? . quamvis multis Romanis ducibus et duobus consulibus victis Italiaque horribiliter contrita atque vastata. nam quintus ei annus finem dedit. 87 . de quo iam dixi. Haec plane Deus unus et verus regit et gubernat. nihil temperantia moderetur. non tribuamus dandi regni atque imperii potestatem nisi Deo vero. plus intendit in ea. ut taceam de populo Hebraeo. qui Vespasianis. qui nec iudicio nec adiutorio deserit genus humanum. ut. fortitudini iubeat. si tamen ulla est. inflata est et multum inanitatis habet. Nam eorum virtus. ut aliter inde non posset evadi. nisi contra illud auspicium dei Termini. et ne per singulos ire necesse sit. superioribus temporibus multum in omni virtute laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta. ut placet. ipse apostatae Iuliano. et si occultis causis. cuius egregiam indolem decepit amore dominandi sacrilega et detestanda curiositas. quod apertum nobis esse voluit: tamen multum est ad nos et valde superat vires nostras hominum occulta discutere et liquido examine merita diiudicare regnorum. alia tardius finiantur. Ita virtutes cum tota suae gloriae dignitate tamquam imperiosae cuidam et inhonestae mulierculae servient voluptati. duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. ipse Gaio Caesari. gentes non exterae. Bellum piratarum a Pompeio. unum bonum. si etiam talis fingatur. suavissimis imperatoribus. graviter offendatur 80. continent litterae istorum. cui metuit displicere. Ac ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius peragenda. qui non cesserat Iovi. in quo bello ita Romani victi sunt. regnum vero terrenum et piis et impiis. sicut in eius arbitrio est iustoque iudicio et misericordia vel atterere vel consolari genus humanum. Sed non existimo satis debiti decoris esse picturam. neque enim ipse. qui dat felicitatem in regno caelorum solis piis. Licet enim ipsa gloria delicata mulier non sit. cuius vanis deditus oraculis erat. alio modo quodam humanae subditur laudi. ut tantum capiat alimentorum et si qua delectant. sicut ei placet. vel etiam Persis. incendit. vel patri vel filio. quae non tam ipsi quam veritati placent. a quibus solos duos deos coli. 22.

et hoc ipsius misericordia factum est. quae adiuvante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit. et quod nolunt aliquando fateantur. agmine ingenti et immani iam in Urbis vicina constitutus Romanis cervicibus immineret. cui pepercisset? Quibus honorem locis martyrum detulisset? In qua persona Deum timeret? Cuius non sanguinem fusum. 23. postea re ipsa futuros. quibus eum supplicare constabat. ut ab his qui non pervicaciter contendunt. qui cum statuisset irruptione barbarica graviora <pati> dignos mores hominum castigare.Sed quia non diligebant gloriam propter iustitiam. ideo tanta potuisset. misericordiae lenitate et beneficiorum largitate compensant. sed ad spem correctionis indulgent. quidam etiam dissimulatores suae scientiae. similiter erimus ingrati. omnium si fieri potest hominum oblivione sepelire conantur. Nam si ille tam impius cum tantis et tam impiis copiis Romam fuisset ingressus. Cum Radagaisus. sed vulnerato Romanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus atque ipse mox captus poena debita necaretur. quod. quod Romanos facere christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis. exclamantes. Neque enim nos Christianos quosdam imperatores ideo felices dicimus. et tam incredibiliter victis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstravit. si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur. si plus amant illud regnum. si iuste imperant. Radagaisus mirabiliter victus est. Quid ex optimo principe expetendum sit. hoc credere spargere iactare paganos. cum id quod exspectamus advenerit. quanto posset esse liberior. si tardius vindicant. sed iustitiam propter gloriam diligere videbantur. cum eius fama ubique crebresceret. ita verus Dominus gubernatorque rerum et Romanos cum misericordia flagellavit. quanta insultatione iactarent. cuius pudicitiam vellet intactam? Quas autem isti pro diis suis voces haberent. facile ignoscunt. si luxuria tanto eis est castigatior. Haec et alia vitae huius aerumnosae vel munera vel solacia quidam etiam cultores daemonum accipere meruerunt. pacem factam foedusque ruperunt. si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non neglegunt. Recolant igitur qui legerunt. Haec ideo commemoro. quibus immolare cotidie ferebatur. si temporibus christianis aliquod bellum paulo diutius trahi vident. sed prudenter attendunt. si eamdem vindictam pro necessitate regendae tuendaeque rei publicae. ne ad infirmorum animos evertendos gloria daretur daemonibus. quia cotidianis sacrificiis placabat atque invitabat deos. qui talia diis Romanis sacra non facerent nec fieri a quoquam permitterent. quam variis eventis. qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes christianae religionis reverentia tuerentur ipsisque daemonibus atque impiorum sacrificiorum ritibus. iam Romana illa virtute. deinde ab his barbaris Roma caperetur. ilico in nostram religionem protervissime insiliunt. Tales christianos imperatores dicimus esse felices interim spe. quoniam multi praeteritarum rerum ignari. non pro saturandis inimicitiarum odiis exserunt. ut illum primo faceret mirabiliter vinci. 88 . 24. ne ab illo ista qui in eum crederent velut summa bona desiderarent. id quoque celerrime finiretur. quod ille ideo vicisset. quam diuturna bella. sic adversarentur nomine christiano. sicut solet orbis terrarum velut procellosissimum pelagus varia talium malorum tempestate iactari. de quibus ille praesumpserat. nec insanis adversus Deum linguis se interimant et decipiant imperitos. si ipsa non esset et vetere ritu numina colerentur. ut ne uno quidem non dicam exstincto. Et non agunt miseri gratias tantae misericordiae Dei. si eamdem veniam non ad impunitatem iniquitatis. si. ubi nutu summae maiestatis oppressus est. qui non pertinent ad regnum Dei. si Deum timent diligunt colunt. et magis aeternae vitae fidelissima exspectatione teneatur. quod ille diis amicis protegentibus et opitulantibus. nec propter praesentes necessitates vera religio deseratur. quia vel diutius imperarunt vel imperantes filios morte placida reliquerunt. ubi non timent habere consortes. si malunt cupiditatibus pravis quam quibuslibet gentibus imperare et si haec omnia faciunt non propter ardorem inanis gloriae. rex Gothorum. quantum in ipsis est. Quod tamen nostra memoria recentissimo tempore Deus mirabiliter et misericorditer fecit. sed propter caritatem felicitatis aeternae. indignationem suam tanta mansuetudine temperavit. non cum gratiarum actione commemorant. Sed felices eos dicimus. quod aspere coguntur plerumque decernere. quod a nobis si tacebitur. et se homines esse meminerunt. si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum maiestati eius famulam faciunt. vinci omnino non posset ab eis. quo pertinent isti. ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere viderentur. uno die tanta celeritate sic victus est. quam luctuosis cladibus a veteribus sint gesta Romanis. nobis apud Carthaginem dicebatur. sed. vel hostes rei publicae domuerunt vel inimicos cives adversus se insurgentes et cavere et opprimere potuerunt.

bonis malisque 89 . Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus. quorum operum merces est aeterna felicitas. mentem. contra cuius robustissimum exercitum magis orando quam feriendo pugnavit. hic in angustiis curarum suarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas atque illicitas. universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit.Constantinus et successores Deum coluerunt. fructus ipsiusque hominis animam corpus. deposuit. quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre. vitam. unde potius eum servata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. quod hi spiritus in talibus multum valerent. qui ei cohaerebant. sed ad Iohannem in Aegypti heremo constitutum. longe quidem mitius quam Magnum Pompeium colentem velut romanos deos. filios imperantes reliquit. sensus. qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus. velut ipsius Romae filiam. sicut crediderat et praedixerat. 25. auras. Christianos hac occasione fieri voluit et christiana caritate dilexit. quam Valens haereticus favens Arianis vehementer afflixerat. Simulacra gentilium ubique evertenda praecepit. cui fundit ab antris Aeolus armatas hiemes. vindicare compulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam. verum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. cuius Ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. 1. sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. quando in Thessalonicensium gravissimum scelus. quamvis a Christi nomine alienus. Bella civilia non sicut Cinna et Marius et Sulla et alii tales nec finita finire voluerunt. cum misericordissima veneratione restituit. iocantibus (quod illa laetitia permittebat) cursoribus et se ab eis fulminari velle dicentibus hilariter benigneque donavit. bona opera tulit ex isto temporali vapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae. in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit. In neminem post victoriam privatas inimicitias valere permisit. Cetera vero vitae huius vel fastigia vel subsidia. in tyramnis opprimendis per omnia prosperatus est. Iovis simulacra. ne homines. Diu imperavit. nec privavit rebus et auxit honoribus. accepto rursus prophetico responso fide certus oppressit. Sed rursus ne imperator quisquam ideo Christianus esset. in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte deo. Et coniurati veniunt ad classica venti! 85 Victor autem. unde fugatus fuerat. quem Dei servum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat. nisi daemonibus supplicet. sed in Dei veri esse posita potestate. si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret. quem civilis belli quodam modo heredem reliquerat. Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus. satis intellegens nec terrena munera in daemoniorum. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius. consecrata et in Alpibus constituta. iste autem. sicut ipsum mundum. tumultu quorundam. quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia. Nam ille vindicari a Catone non potuit. ut felicitatem Constantini mereretur. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur. cui iam episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam. cum a Theodosii partibus in adversarios vehemens ventus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet. ut imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret videndo prostratam. eoque sive per insidias sive quo alio pacto vel casu proxime exstincto alium tyrannum Eugenium. paterno custodivit affectu. Inter haec omnia ex ipso initio imperii sui non quievit iustissimis et misericordissimis legibus adversus impios laboranti Ecclesiae subvenire. verum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius parvulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum. quamvis piae animae solacia talia non requirant. misit atque ab eo nuntium victoriae certissimum accepit. militat aether. etiam nondum Christianos ad Ecclesiam confugientes. cuius dator est Deus solis veraciter piis. a Theodosio vindicatus est. quae commemorare longum est. grandaevus aegritudine et senectute defunctus est. lucem. Unde et poeta Claudianus. has sublimitates et regna terrena existimarent posse neminem consequi. sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere voluit terminata. Inimicorum suorum filios. Mox tyranni Maximi exstinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus. quem regni participem fecerat. quod aurea fuissent. cum parvulum haberet fratrem avidior fidae societatis quam nimiae potestatis 84. Gratianum ferro tyrannico permisit interimi. quanta optare nullus auderet. quos. quae adversus eum fuerant nescio quibus ritibus velut. non ipsius iussu. terras. qui eum crederent propter aeternam vitam colendum. 26. eorumque fulmina. cum propter vitam aeternam quisque debeat esse Christianus: Iovianum multo citius quam Iulianum abstulit. sed ipsum verum Deum colentem tantis terrenis implevit muneribus. aquas. belli abstulerat impetus. cui etiam condere civitatem Romano imperio sociam. Clarus fuit Theodosius virtute et fide. Unde et ille non solum vivo servavit quam debebat fidem. Nam bonus Deus.

quantum possunt. his quinque libris satis arbitror esse responsum. et de civili contra Varronem. sed tempus quaerant. id est uno fabuloso. qui maledicendi licentia felicem se putat. quam pro temporum gubernatione dispensat. Nam istis. si hoc illi omnino non liceat. ut reverentius cum eis ageret. 8. 10. quae post mortem futura est. sed propter eam. 7. audivi quosdam nescio quam adversus eos responsionem scribendo praeparare. sed ad licentiam maledicendi tempus exspectant. 9. Quae sit partitio Varronis librorum suorum. quod ad ista temporalia. 8 LIBER VI BREVICULUS 1. 5. Quae dicta quaeque dicenda sint adversariis. libere quod oportet audire. 11. 90 . Aut quid est loquacius vanitate? Quae non ideo potest quod veritas. Quid de Iudaeis Seneca senserit. qui propter amicitias mundi huius volunt vana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur. qui dicunt deos a se non propter praesentem vitam coli. absit ut eis eveniat quod ait Tullius de quodam. De his. ab eis quos consulit amica disputatione. Quod ex disputatione Varronis apud cultores deorum antiquiores res humanae quam divinae reperiantur. Deinde ad me perlatum est. quod iam scripserint. id est fabulosa. in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo. quorum talis et genera et sacra detexit.largitur. 26. colendos deos. De tribus generibus theologiae secundum Varronem. Deorum. Nam si non ad libertatem vera dicendi. quibus ostenditur. si voluerit. Proinde iam etiam illis respondendum esse video. quae potius exagitari quam convelli possint garrulitate impudentissima et quasi satyrica vel mimica levitate. quia. Sed considerent omnia diligenter. 6. 2. qui manifestissimis documentis. quas doctores pagani pro diis suis conantur ostendere. De libertate Senecae. 2. confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem. 4. si de illis omnino reticeret. Facile est enim cuiquam videri respondisse. graviter. De fabulosae et civilis theologiae similitudine atque concordia. qui tacere noluerit. De theologia mythica. quo sine periculo possint edere. quos de antiquitatibus rerum humanarum divinarumquae composuit. altero naturali tertioque civili. cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid voluerit contradicere et. honeste. De officiis singulorum. Quid Varronem de diis gentium sensisse credendum sit. De interpretationibus naturalium rationum. multo erit felicior. et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint. cui peccare licebat 86! unde quisquis est. qui peccandi licentia felix appellabatur: O miserum. qui vehementius civilem theologian reprehendit quam Varro fabulosam. etiam plus potest clamare quam veritas. 3. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent. quae sola stulti habere concupiscunt. cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab impudentibus eligant. Quos admoneo. nihil deorum falsorum numerositas prosit. sed propter aeternam. non optent quod eis non expedit.

Ceterum quis ferat dici atque contendi deos illos. saltem utcumque in disputationibus mussitando. peteretur a Libero aqua. saltem date mihi vitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes (solent enim esse ad risum faciles) 5. vitam aeternam cuique praestare? An vero peritissimi illi et acutissimi viri. LIBER SEXTUS NIHIL DII POSSUNT AD VERAM FELICITATEM Dii nec terram nec caelestia curant (praef. non usque adeo inconvenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum deum.12. quos impietas vesana possedit. hoc a Libero pete. possit recte dicere: si vinum non habetis. qualis ioculariter in mimo fieri solet. ut. propter vitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac servitute. Verum tamen in omnibus vanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt. non Creatorem veritas Christiana convincit. quae Graece dicitur et uni vero Deo debetur. etiam hi refellendi et docendi sunt. sed propter illam. quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. etsi non libere praedicando. qui multos deos et falsos. Et nimiae quidem stultitiae vel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? Quando ea putatur gloria vanitatis. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his. quorum in quarto libro quosdam commemoravi 3. falsa atque indigna sive finxerunt sive ficta crediderunt et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. 1. totamque invidiam. ut promissus ordo expetit. qui. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici. cum a Lymphis petierit vinum eique responderint: nos aquam habemus. 2. quos deos immortales vocant. Quod gentilium deorum vanitate detecta nequeat dubitari aeternam eos vitam nemini posse praestare. sed multos deos. qui ea quae legunt vel sine ulla vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt. colendos esse contendunt: placet a veridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus. quid a quoque esset petendum. quibus rerum exiguarum singulis singula distribuuntur officia. sed contra suam conscientiam etiam faventibus doctis. qui non propter istam vitam. auctores erunt cuipiam hominum diis immortalibus supplicanti. qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam. venerandos et colendos putant. propter vitam. quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt 2. Nunc ergo quoniam deinceps. quos esse inutilia simulacra vel immundos spiritus et perniciosa daemonia vel certe creaturas. putasne in potestate nos habere vitam. Indigne se gerunt cultores deorum. Cum philosophis verae felicitatis tractanda quaestio. quam minus disseruisse iudicabunt. quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est vitam aeternam a talibus diis 91 . quae post mortem futura est. quos christiana religio destruit. deos gentium. supplici respondebunt: o homo. quam quaestionis ipsius necessitas postulabat. facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus. in perniciem utique eius. -1) PRAEFATIO. Quinque superioribus libris satis mihi adversus eos videor disputasse. qui nec ipsam adiuvent temporalem. 1. Cum his hominibus. Hi vero. qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur. cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in vanitates et insanias mendaces 1. quae post mortem futura est. A diis non speratur vita aeterna. cui vitium tam immane dominatur. talia se improbare testati sunt. a Lymphis vinum 4. si non affectent fallere ut daemones. ne absurditate turpissima. nullis cedere viribus veritatis. sed aegroti insanabilis morbus invictus est. 1. non solum dissimulantibus. quam christianae religioni de huius vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur. omnino esse inanem rectae cogitationis atque rationis plenamque levissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt. ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset. coli oporteat.

Quod cum fit ab scientibus mimis. homine. partim praetereundos putavi. inanem ludibriosumque cognoscit. glabros aut male barbatos videremus 7: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse. 92 . omnino colendi sunt. qui colerent deam Iuventatem. quae non daret barbam. quantum ad illos deos attinet quos instituerunt civitates. ipsa praestaret. ut ab insipientibus populis colerentur. ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea dii tales vel terrenum regnum dare non posse visi sunt. quos partim commemoravi in quarto libro. discussis omnibus longe alienum a veritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum atque falsorum 6 saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae impietatis est. quae putant eis subdita. et multi non eam colentes gaudent robore iuventutis. ut. a quibus autem sperneretur. disputavi. quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione veritatis. quod non dignarentur in tanta sublimitate curare. si eorum. quibus danda atque servanda deberent vel ista committi. ut eamdem saltem aetatem. quae ibi versatur. illi dii tales apparuerunt. Nunc vero cum earum cultus nec propter ista ipsa. Denique et ipse <Tullius> huic tale testimonium perhibet. vel in ea tamquam senili torpore frigescerent. quibus singulis singuli praeesse perhibentur. quid a Lymphis. sed vanitatis opinione tribuuntur. dignius irridentur in mundo. ne quisquam eorum sederet otiosus. qui non propter istam. sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat. minutatim divisa tribuerunt. quantum potui. quoniam nimis multos putarunt. digne ridentur in theatro. 1. 2. quae barba induitur. qui cultum eorum vitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt. disputationem se habuisse cum Marco Varrone. ut mimicae scurrilitati videatur esse simillimum. cum vero a nescientibus stultis. Cui ergo deo vel deae propter quid supplicaretur. Quid Varro disserat de theologia et rebus divinis (2-9) Qua ratione Varro de rebus divinis disserat. quia. quanto minus potest immortales ex mortalibus facere! Dii nec colendi pro his rebus quae illis commissa sunt. si id. quam nos saecularem. Quae cum ita sint. iam nec propter illa saltem. si malas cultorum suorum speciosius et festivius Fortuna barbata vestiret. Ac per hoc. 3. quantum studiosum verborum Cicero delectat. aetas ipsa floreret insignius contemptores autem eius vel intra annos occumberent iuventutis. si iam cum illis agimus. quid a Libero. quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione vel comparatione praeferenda est. ut indignissimi viderentur. ut. illi autem liberalem vocant. 4. verbi gratia. a doctis sollerter inventum memoriaeque mandatum est. ac per hoc nec a Iuventate oportere peti vitam aeternam. quosnam illud deos vel deas hominibus credendum esset posse conferre. sicut credunt hi. studiosum rerum tantum iste doceat. sit necessarius. Huc accedit. a barbatis eius contemptoribus irridentur: itane desipit cor humanum. doctrina tamen atque sententiis ita refertus est. quid a Vulcano ac sic a ceteris. quod sub alterius tutela ac potestate est. 1. Quam ob rem si. hoc quiddam parvum et abiectum. sed propter vitam quae post mortem futura est existimant colendos deos. qui eis. cum de regno terreno quaereremus. suis officiis quodam modo limitatas. ut in omni eruditione. propter vitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt. contra quos iam quinque praecedentibus voluminibus satis. quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera. tam sit inconveniens et absurdum. si aeterna vita.petere vel sperare. cuius in hac vita potestas nulla esset. petatur ab altero. si cuiquam istorum pro vita supplicetur aeterna! Nec terrena regna dii conferunt. nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc vitam esse sperandum. Quis Marco Varrone curiosius ista quaesivit? Quis invenit doctius? Quis consideravit attentius? Quis distinxit acutius? Quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suavis eloquio. itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam vel deformem barbam pervenire potuerunt. quia illi magni et excelsi sunt. ut in libris Academicis dicat eam. si (ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt) nullus Deus ex illa turba vel quasi plebeiorum vel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare. a Vulcano aquam a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet. qui vitae huius aerumnosissimae atque brevissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam atque fulciendam ita singulas particulas tueri asseruntur. quia et multi colentes Iuventatem deam minime in illa aetate viguerunt. ista opera temporalia. et si qui eam pro barba impetranda venerantur. Porro si a Cerere vinum a Libero panem. inquit.

Sed quia oportebat dicere et maxime id exspectabatur. quae diis exhibenda sunt. Non ait eloquentissimo vel facundissimo. divinis sedecim tribuit. qui ad homines pertinent. tertius de quindecimviris sacrorum. ita subdivisit. quoniam re vera in hac facultate multum impar est. qui exhibeant. in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt. sed omnium. tu publicam disciplinam. immundorum spirituum et sine controversia malignorum. addidit sine ulla dubitatione doctissimo. ex his. ultimo publica. quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes. quid exhibeant.omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo 8. ubi exhibeant. sed ut loquar apertius. contemnenda. quibus anima humana magis magisque vanescat et incommutabili aeternaeque veritati coaptari atque inhaerere non possit. quibus exhibeant. non tamen Sancto Spiritu liberum. non incursu hostili. et in eis libris. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. nescio utrum tam multa in eis ridenda. non quales vocant illi daemones bonos. 1. de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos. invidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus impiorum et aperte 93 . tertios de temporibus. ubi cuncta dubitanda esse contendit. Quadraginta et unum libros scripsit Antiquitatum. quando agant. hos in res humanas divinasque divisit. ut primus sit de pontificibus. sed ad superstitionem diceret pertinere. altero de sacris aedibus diceret. tu domesticam. inquit. In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari. Cum vero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit. de qua illos velut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi atque servari utiliore cura. ut diximus. tam multa scripsit. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: Nos. oppugnator esset atque destructor easque non ad religionem. causas aperuisti 9. in capite posuit. id est Academicis. secundos tres ad loca pertinentes ita. dii ipsi sequuntur extremi. rebus humanis viginti quinque. et tamen ea quibus movebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse? Quid disserant libri Antiquitatum. facillime apparet. sequentes de locis. In sex itaque primis de hominibus scripsit. ut quinquies terni quindecim fierent. ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. detestanda conscriberet. Tu aetatem patriae. qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus. Nequaquam dii colendi propter vitam aeternam. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est. qui restant. in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. Vel hominum enim sunt ista instituta vel daemonum. oppressum fuisse suae civitatis consuetudine ac legibus. quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et veritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum. apposuit. officia. tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. 3. Facile acutissimo. qui prius de omnibus loqueretur. qui istos sequuntur et ad tempora pertinent. secundus de auguribus. inquam. Iste igitur vir tam insignis excellentisque peritiae et. quid agant. subtilissima distinctione commendans. vir tantus ingenio tantusque doctrina. sex tertios de temporibus. alterum de ludis circensibus. Sed unum singularem. ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. de quibus scripsit. tu sacerdotum. qui noxias opiniones. quando exhibeant. cuivis hominum. ut in uno eorum de sacellis. tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina. Haec quattuor. ut unum eorum faceret de feriis. quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt. sed civium neglegentia. quantum attinet ad ea. sedecim. in secundo incerti. Profecto de hac re sic erat certus. istam secutus in ea partitione rationem. alteri sacra privata. et tamen ea legenda saeculis prodit. tu sacrorum iura. inquit. de scaenicis tertium. quartos de sacris. ubi agant. quia et istorum exordio unum singularem. etiam hic. tu descriptiones temporum. in secundis sex de locis. tu sedem regionum locorum. sex quartos eosdemque postremos de rebus absolvit. qui tam multa legit. ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes. quam multa vix quemquam legere potuisse credamus: iste. qui communiter prius de omnibus loqueretur. id est ad dies festos. libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit. Quater autem seni viginti et quattuor fiunt. tertio de locis religiosis. 4. Sunt autem omnes. quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi. quam Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur 11. quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo breviter ait: Vir doctissimus undecumque Varro 10. ita. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus. ut auferret dubitationem. genera. ut aliquid ei scribere vacuisse miremur. tres porro. quae dixi. si rerum velut divinarum. quam solet in omnibus adhibere. Intendit enim qui agant.

naturalis seu physica vel philosophorum. quod primum posuit. non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. ut aliqua pars divina praeponatur universis rebus humanis. prius divina absolvissemus. quia divinae istae ab hominibus institutae sunt. ubi ausus est. in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. denique in hoc omnia diis attribuuntur. quod etiam istae res divinae. de qua scriberet. alius ex guttis sanguinis natus. quasi hic de aliqua scribat et non de omni. Deinde ait: Mythicon appellant.. secutus est historiam rerum gestarum. apertissime confitens.. si de aliqua. postea de hominibus. quae a civitatibus instituta sunt 12. cur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam universae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est. Quae fabulosa sit theologia sive poetarum. Secundum autem ut naturale dicatur. quas divinas vocat. Quod apertius alibi posuit. praeponenda est utique rebus humanis.. Non itaque rebus divinis anteferre voluit res humanas. In ea vero ipsa ratione. Primum. Eam vero inspirat et docet verus Deus. Ita se libros rerum divinarum non de veritate quae pertinet ad naturam. In his enim.. Deinde illud quale est. quod tria genera theologiae dicit esse. In hoc enim est. veris cultoribus suis. ut autem et ipso tacente veritas clamat. quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. . dator vitae aeternae. sed intellegentibus reliquisse. aut vero etiam aliqua. etiamsi non omnis. a fabulis enim mythicon dictum est.. Nam. id est rationis quae de diis explicatur. quia vero iam veterem invenerat. non quantum ad orbem terrarum. postea de divinis. quoniam Graece fabula dicitur. sed rebus veris noluit anteferre res falsas. aut de aliqua. scripsit. non solum scribens de his posterius quam de illis. Dicit autem prius se scripturum fuisse de diis. ergo nulla est. si de omni natura deorum scriberet. civile. ex naturae formula se scripturum fuisse. aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria. nec aliis quicquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probavit homines se praeposuisse institutis hominum. genus. eorumque unum mythicon appellari. Vera autem religio non a terrena aliqua civitate instituta est. neque hoc aperte dicere voluisse. sed plane caelestem ipsa instituit civitatem. scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset. Hic certe ubi potuit. Quam si tacuisset. sed potest intellegi et "nulla". ut ipse dicit. quod civile appellatur. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis. Quid quod in illis tribus novissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere videtur? Quid est ergo. 4. Loquebatur enim non de naturali theologia. non naturam hominum naturae deorum. sed quantum ad solam Romam pertinet.aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci attestatione confirmant. sicut structura. quod voluit subtili significatione monstrare. quod prius exstiterint civitates. sicut in quarto libro commemoravi. quam humana attigissemus? Aut enim de omni natura deorum scribit. alius ex femore sit. Rerum quippe humanarum libros. physicon. Ubi enim dicitur "non omnis". Si de omni. quo populi. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse. quae non modo in hominem. 5. haec ratio est: Sicut prior est. sine caligine ullius ambiguitatis expressit. inquit. ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur. sicut pictura. quid nisi opiniones rerum vanarum? Hoc est nimirum. aut omnino de nulla. quos tamen rerum divinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse. pictor quam tabula picta. tertium civile? Latine si usus admitteret. prior faber quam aedificium: ita priores sunt civitates quam ea. quae autem de his. quam libere a se putavit esse culpandam. sicut pictorem tabulae pictae. 2. licet non omnis. quae scripsit de rebus humanis. inquit. iam et consuetudo locutionis admittit. de divinis autem postea scripsisse testatur. Tertium etiam ipse latine enuntiavit. usitate quidem intellegitur aliqua. alterum physicon. sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt 13. deorum natura non prior debeat esse quam hominum. 1. sed de fabulosa. praeponenda esset certe rebus romanis. sed etiam rationem reddens cur id fecerit. ut Deus alius ex capite. quo philosophi. non de civili. Varro fatetur deos ab hominibus inventos. fabulare appellaremus. sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. sed fabulosum dicamus. sicut fabrum aedificio. in hoc. si omnis esset natura deorum. quam reddidit. si novam ipse conderet civitatem. quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus. saltem digna est vel Romanis. quo maxime utuntur poetae. 94 . quod dixi. sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur. ut dii furati sint. ubi impunitum putavit. ut adulterarint. ut servierint homini.. deinde ab eis haec instituta sint.

discernamus ab hoc civili. quod demonstravi. quid habet meriti. tertia ad urbem. ferre non possunt. ut excludatur? Si autem hoc quod civile dicitur naturale non est. inquit. quorum in mundo vel extra mundum natura sit nusquam: theatrum vero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi civitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus divinis. quibus doctrina inimica est veritatis! Turpis est theologia fabulosa et civilis. quia non modo in hominem. Quanto liberius subtiliusque ista divideres. 3. de qua postea disserendum est. quae contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt. sed de institutis aliud habere litteras poetarum. ut credit heraclitus. cernis quidem quam sint res divinae ab humanis nugis atque mendaciis dirimendae. posterius de divinis. quas a deorum natura abhorrere vel talium. ut gratae sint utraeque daemonibus. fieri enim potest. an ex atomis. [quae] sacra ac sacrificia facere quemque par sit. sed diis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? De Romanorum theologia Varro sibi discrepat. quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures 14. quod vero poetae canunt et histriones agunt. quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas. ut Pythagoras. Intueamur sane et civilem theologian. ludicris. O religiosas aures populares atque in his etiam romanas! quod de diis immortalibus philosophi disputant.civilis vel civitatum. Quid hic agit humanum quamvis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis. Invenisti alios fabulosos. ex igni sint. secunda ad mundum. id est fabulosum atque naturale. quamvis urbes esse videamus in mundo. quod physicon vocant et ad philosophos pertinet. unde illa et ipse discrevit. non Deus. de quo nunc agitur. quam supra dixit esse philosophorum. Secundum genus est. O Marce Varro. ut ait Epicurus. theatricis. 6. inquit. sed etiam libenter audiunt. Duas vero illas theologias. Quid? ab eis diis. Prima. quare prius scripserit de rebus humanis. quod in urbibus cives. .. Illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. Videamus quid de altera dicat. nec alii dii rideantur in theatris. Nihil in hoc genere culpavit. cui palmam dederit? Utique secundae. cum sis homo omnium acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus. an ex numeris. quod genus. nosse atque administrare debent. quod est urbis. quos deos publice colere. quam naturalem vocant.. per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. inquit. scholis vero et parietibus clausit. distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo. cur debet discerni fabulosum: quia falsum. quibus 95 . 1. Removit tamen hoc genus a foro. Sequestrata igitur paululum theologia. Sic alia. theologia maxime accommodata est ad theatrum. iamque ipsum civile videamus qualiter explicet. nec aliis ludos exhibeatis. In quo est. 2. pertinere posse et ad mundum. civiles ad urbem. sed hominum instituta secutus est. de quo multos libros philosophi reliquerunt. non solum ferunt. urbes vero et theatra opera sint hominum. quid habet reprehensionis. tantum quod eorum inter se controversias commemoravit. sed tamen homo. cum mundus opus sit divinum. scaenicis? Absit. theatri scilicet atque urbis. Quis non videat. quam qui adorantur in templis. in quos liberius quod sentis evomas. primam et tertiam. quam quibus victimas immolatis. sed vitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis vereris offendere. naturales ad mundum. quia indignum est. Video quidem. 2.5. quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. Naturale autem a civili velle discernere quid est aliud quam etiam ipsum civile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est. Tertium genus est. ut admittatur? Haec nempe illa causa est. Dicis quippe fabulosos accommodatos esse ad theatrum. cum eas usquequaque consideras. aliud sacerdotum. nec spiritu Dei ad videnda et annuntianda divina in veritatem libertatemque subvectus.. ubi. quale est: a quodam tempore an a sempiterno fuerint dii. dii qui sint. civiles cogeris. et sentis ipse. dicens alios esse deos naturales. Hanc enim pertinere testatur ad mundum. unde et istos civiles velis nolisve perfundas. et omnis vestra litteratura circumsonat. 6. placetne tandem vitam aeternam peti aut sperari ab diis poeticis. Dixerit aliquis: haec duo genera mythicon et physicon. immo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. in quibus est. maxime sacerdotes. quoniam in divinis rebus non naturam. 5. utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis.. alios ab hominibus institutos. id est a populis. sed etiam in contemptissimum hominem cadere possunt. Neque id tantum. Adhuc quod sequitur attendamus. quia turpe. ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur.

unde ista brevis temporalisque polluitur? An vero vitam polluit consortium nefariorum hominum. ad eius mensam qui constituerunt. publicam turpitudinem profitetur. ista. quia similia geruntur in templis. illius turpitudine ornatur. populi exhibeant. pontifices non habent? Numquid Priapo mimi. quae non histriones. ibi quid fiat. et haec tota. Hic enim dixit quid fieri debeat. quam mali! si falsis. Revocatur igitur ad theologian civilem theologia fabulosa theatrica scaenica. Et tamen alio loco 16 dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris. cum eorum illic crimina frequententur. haec colligit. haec eorum criminum ludos in divinis rebus amplectitur. ea tamen scribunt. Hincine vita aeterna sperabitur. si se inserant affectionibus et assensionibus nostris. formae. non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur. parasitos Iovis. quam male! . Apollo ephebus ita personae sunt histrionum. ut arbitror. Nec fabulosa igitur nec civili theologia sempiternam quisquam adipiscitur vitam. Quid de ipso Iove senserunt. una cum civilibus scribemus. haec ea deorum ipsorum festivitatibus consecrat. Haec cum dicimus. Non ergo nulla cum poetis. Indigna sunt simulacra et fabulae. crimina sunt deorum. Denique cum memoratus auctor civilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quamdam sui generis distinguere conaretur. divinarum. usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. plus quam ut ea vulgus scrutari expediat. et vitam non polluit societas daemonum. quae urbana est. numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret. indignitatis et turpitudinis plena. et Limentinus. utique risum quaesisse videretur. facinora et flagitia numinum illa cantat.. 1. sicut forma humana deos fecerunt. sed ubi Capitolina iura pandebat. Ait enim ea. non utilitatis. quae dii expetant. Quare quae erunt communia cum propriis. magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi voluit. ab omni esse dedecore purgata et aliena. Varro dixit! non cum irrideret deos. qui coluntur criminibus suis? Si veris. haec autem aut attestatur veris aut oblectatur et falsis. Illa enim de diis turpia fingendo seminat.haec placent et quos haec placant. et quae ab universo corpore aliena importune illi conexa atque suspensa sit. quae tamen delectant et populos et deos. non sane pars incongrua. illa prodit aut fingit. pars huius est. quae a poetis conscripta populi sequi non debent. illa mendacia spargit. ut non sint statuae delubrorum? Cur Forculus. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse. atque inter hos Cardea femina est. sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos. haec amat. sicut dicit. inquit. quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur.in theatris et in templis. nec ubi ludos scaenicos exponebat. non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris. imberbem Mercurium poetae habent. sexus. quae theatrica est. scribunt poetae. sacra vero illa. vita aeterna poscenda est? Nemo. poetas delectationis. ut tamen ex utroque genere ad civiles rationes assumpta sint non pauca. qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne attestati sunt Euhemero. sed sacerdotes agunt. sed cum commendaret hoc dixit. quid aliud quam mimica sacra esse voluerunt? Nam parasitos Iovis ad convivium eius adhibitos si mimus dixisset. dii sunt masculi. Denique talibus vincitur et fatetur. quae merito culpanda et respuenda iudicatur. Ambae turpes ambaeque damnabiles. numquam eas ipsi dii praeciperent sibimet exhiberi. quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur. ita eos delectari humanis voluptatibus credidisse 17. Quae sic abhorrent. quae colenda et observanda censetur. illa res divinas falsis criminibus insectatur. videri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de diis talibus maiestati indigna divinae et ridicula detestabilia celebrari. e quibus maior societas debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis 15. sed illa. 7. quae graves poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter virgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus vacat? Sed haec honestiora sunt in comparatione turpiorum. haec favendo metit. Ac per hoc ea. aetates. sicut ostendere institui. sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum convenientissime copulata. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra. Hoc si ita esset. 96 . 6. qui foribus praeest. quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex. qui limini. Delectationis enim causa. habitus deorum? Numquid barbatum Iovem. minus esse quam ut populi sequi debeant. quae autem philosophi. illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat. qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate. Quid de Hercule et Larentina fabula dixerit.. 3. quae scribunt poetae.

populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem. si mimi agerent. quod habent interpretationes suas. ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a civilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. Quamvis enim qui verus Deus est non opinione. Si autem interpretationis huius. Itemque alii alio modo et similiter cetera. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt. iterum recidunt. quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. quos inter sua sancta numerari atque versari negare non possunt. de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret. sed civilis theologiae. At illa cum dormisset in templo. ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur. ipsi viderint. sed populorum. 97 . Quae amplissimam adepta pecuniam ne divinae mercedi videretur ingrata. quod pertineat Saturnus ad semina. sacra sunt Matris deum. Saturnum suos filios devorasse. ubi amatus eius Adon aprino dente exstinctus iuvenis formosissimus plangitur. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: viros muliebria pati non est secundum naturam. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate. Nescimus quid agant. 1. quod longinquitas temporis 19. Ac sic abeunti cum primus iuvenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset. vel. In vera autem theologia opus Dei est terra. apud illum esset inventura mercedem. debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam Deo Herculi dedit. sed sacrorum. sub ea condicione. Hic morbus. Quasi vero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian. quod ab eis immanissimum et infandissimum dicitur. Deinde si ista sacra. non mimorum. sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est. cui primum iuveni obvia fieret. neque enim ab honestis agi debuerunt. sed Dei. sacra sunt Veneris. quod inde discedens. hoc idem de pecunia sua voluptati Herculis exhiberet. Novimus autem quae agantur in scaena. quidquid gignit ipsa consumat. in una constituens Herculem. et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur. vidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse. 2. non theatrorum. 7. quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse divinos. deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule victus esset. et arboris et lapidis utique natura est. de qua oriuntur 20. in altera se ipsum. quae in terram. hoc crimen. quam pertinere ad urbem volunt. quibus agendis tales elegit sanctitas. Sacra sunt Iunonis. quid cetera perscrutamur 18? Quid evidentius suffragatur eis. quales nec thymelica in se admisit obscenitas? Quid physica ratio dicat de matre deorum et Saturno. cum tam sint detestabilia. quae Saturni nomine significatur. ut. id est naturalium rationum interpretationes. 3. sed templorum. eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter enervatos atque corruptos occultare minime potuerunt. sed plane frustra sacerdotes velut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. quorum nihil est Deus. quia et hominis et pecoris. quod Herculis aedituus otiosus atque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante. sed contra naturam. usque adeo ut. hinc excusantur atque purgantur.7. ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum. illa herede defunctus est. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines. At enim habent ista physiologicas quasdam. sicut aiunt. quae scaenicis turpitudinibus convincuntur esse foediora. quod acceptissimum putavit esse numinibus. quo numquam vel in choro meretricum abscisus aut mollis intravit. ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. caput est certe quod Mater deum terra est: quid ultra quaerimus. sic eis mater est terra. quos Gallos vocant. id est rationem non naturae. sicut idem opinatur Varro. quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. Haec si poetae fingerent. a tanto doctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem. si ipse vicisset. id est non fabulosae. atque illa non comparente inventum est testamentum. sed scimus per quales agant. Unde etiam illud est. Obscaena sunt sacra mysteriorum. quando agitur de sacris Matris deum. quid est quod fabulosa de diis figmenta poetarum ad theatrum videlicet pertinentia velut secernere nituntur a civili theologia. quod in vitiosis hominum moribus vix habet inter tormenta confessionem. Quae sunt ergo illa sacra. qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudaverunt. Cum vero haec dedecora non poetarum. si autem victoria Herculis fieret. ubi nuptum data est Iovi. qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae. quibus ostendantur rerum significare naturam: cur non etiam poetica similiter excusentur atque purgentur? Multi enim et ipsa ad eumdem modum interpretati sunt. non mater. quae tenebris operiuntur. ita nonnulli interpretentur. quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus. 8. et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt. Quid de sacris eorum boni sentiendum est. sacra sunt Cereris. infelicitate deploratur. quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles. hoc dedecus habet inter illa sacra professionem.

ambas civiles. utraque contempta ea. Cum mas et femina coniunguntur. tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi. qui etiam ludis talibus delectentur. neque fruges coacervantur sine scopis.Eiusdem turpitudinis sunt theatrica et civilis. non furiunt. in hominum mentibus possint. apud meliores animos inveniret locum. eo nimirum consilio. eo quod de diis indigna confinxerit. atque ita sine periculo eorum. quod cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat..et de diis primae noctis nuptiarum.et de ritibus contra Silvanum. simile sit furoris. ritibus. et ea iussit auferri 23. et ob haec Libero eamdem virilem corporis partem in templo poni. ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem 24. 2. Quale autem illud est. quos sua simulacra et sacra convincunt diis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis. ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia fieri non potuisse nisi mente commota. ut maneat cum viro.. . sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas. additur dea Manturna. quae philosophorum est. postea pilo. ambas improbandas intellegebant. 98 .. quibus diis custodibus contra vim dei Silvani feta conservaretur 25? Ita contra dei nocentis saevitiam non valeret custodia bonorum. aut certe ex qualibet occasione immundissimi spiritus fallendis humanis mentibus irrepsisse? Absurda sunt quae de Libero dictitantur. sit hoc ferendum. sed ut cum illa respuenda intellegeretur. Sed domum est ducenda quae nubit. generationibus. illam culpandam proposuerunt.. non ut hostes timeri. ut a superstitioso dicat timeri deos. propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio munere supplicari oportere. quod et ipsam perhibeant semina emittere. quod mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus liberentur. unde non quidem omnia 21. de qua agimus. ut. a quibus ista conscripta sunt. ambas inveniet fabulosas.. Liberum a liberamento appellatum volunt. nec solum a naturali. coniugiis. adhibetur deus Domitius. aetatibus. Deverram ab scopis. altera nihil nisi potum daret. ut his datis culturae signis deus Silvanus prohibeatur intrare. in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque vita vel morte sacra eis et sollemnia constituta. Itane ista est innocentia deorum. 9. Quo modo igitur vitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur. quarum una nihil nisi escam. 1. 9. Ad haec addunt mulieres attributas Libero et vinum propter libidinem concitandam. qui civilem theologian reprehendere metuebant. magis ridenda quam ludibria theatrorum? . verum etiam ab ista civili. ut in domo sit. et illam scilicet fabulosam et istam civilem. hanc eius similem comparandam exposuerunt. adhibetur et deus Domiducus. utpote silvestri. signis culturae tamquam contrariis repugnarent. nisi plures essent adversus unum eique aspero horrendo inculto. eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu circuire limina domus et primo limen securi ferire. Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori. sed multa iam diximus. 2. sexu habitu. nonne scurrilitati mimicae quam divinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti. quam etiam Venerem putant. quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro. Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae verecundiae. Pilumnum a pilo. ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos. quam naturalem vocant.. quamvis deos habere. . ne Silvanus deus per noctem ingrediatur et vexet. quoniam acutissimi homines atque doctissimi. hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus.. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid immundi spiritus. 9.. neque far conficitur sine pilo. ludunt quippe ibi. atque omnes ita bonos dicat. qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum civilium festivitatibus et in urbium divinis rebus adverterit. 8. tertio deverrere scopis. 3. ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium. Quid? Ipsa numinum officia tam viliter minutatimque concisa. qui vanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit. Intercidonam a securis intercisione. merito repudianda discernitur. femineam Liberae. dum pro diis habentur. Sic Bacchanalia summa celebrabantur insania 22. Educam et Potinam: nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo agere videretur. Nam et civilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque civiles. Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur improbatur. hoc idem in feminis agere Liberam. a religioso autem tantum vereri ut parentes. adhibetur deus Iugatinus. Haec certe non fierent in theatris.non ut haec prae illa tenenda eligeretur. illam vero audebant improbare hanc non audebant. quae ad urbes populosque asseritur pertinere.

quorum numerum est exorsus a Iano.. urbes a theatris. et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam. ostendi. sed prodendo reprehensibilem ostendat. quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc impletur. non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae. ut non intellegat istum hominem civilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae. atque ita et se ipsos immundissimos spiritus manifestius esse docuerunt. ita pudore afficiuntur. propter quam unam proprie nos Christiani sumus. Sed quid hoc dicam. Quis ergo usque adeo tardus sit. 9. si adest dea Prema. ea subtilitate. non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid Venus sola parum esset. a quibus vita aeterna poscenda sit. quae non est in numinibus. super cuius immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta iubebatur. serias a ludicris. in animis hominum moliri locum. si adest deus Subigus. et huius urbanae theologiae velut electae et probatae illam theatricam abiectam atque reprobatam membrum partemque fecerunt. in suis sollemnitatibus ponerent. ut. qui pertinerent non ad ipsum hominem. Intellegimus quid agant. non deus. veraces a fallacibus. una pars eius sit in litteris sacerdotum. in rebus divinis haberent. qui agnoscunt quid velint. templa ab scaenis. alia quaestio est: nunc propter divisionem Varronis et urbanam et theatricam theologian ad unam civilem pertinere satis.. 9. detestentur. Nam si masculus crederetur et Pertundus vocaretur. ut subacta. quam tamen dii ipsi tamquam in eodem speculo se intuentes ita diligunt. impleat quisquam nisi ille. Quid de diis Seneca senserit (10-12) Seneca evirationem dedignatur. indignae atque probrosae. ne se commoveat. Unde. eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem. ut opinor.. illam eius imaginem liberius arguunt et reprehendunt. altera in carminibus poetarum. quae sunt hominis. agat aliquid et maritus. quam damnare non audent. ut qui qualesque sint in utraque melius videantur. cuius illa imago est. Adest enim dea Virginensis et deus pater Subigus. appetendas a respuendis. Quid impletur cubiculum turba numinum. sicuti est victus atque vestitus et quaecumque alia huic vitae sunt necessaria 27. similem demonstrando atque ipsam fabulosam partem esse huius satis evidenter docendo non nisi illi naturali. deinde coepit deos alios ostendere. ut viro subigatur. Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis compulerunt. ut sive ab hac sive ab illa vita speretur aeterna. cum ibi sit et Priapus nimius masculus. indignitatis falsitatis. quam dicit ad philosophos pertinere. quia sunt ambae similis turpitudinis absurditatis. civilem vero reprehendere quidem non audeat. 5. velut res honestas a turpibus. cum sit universa turpis et fallax atque in se contineat commenticios deos. Valde inhonestum est. quae ob hoc etiam dicitur nuncupata. ut et ille minus moveatur et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginensis dea. ut fabulosam reprehendat. ut. Sed forte ideo toleratur.peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato secreto pudoris.sicut etiam Varro. ostendens in omnibus. et ideo ista exposita. Utrum habeat et alias partes. quod vocatur illa. ut immunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent. novitate pavidae illis cooperantibus sine ulla difficultate virginitas auferatur. et dea mater Prema et dea Pertunda. sed ut feminae sexu infirmae.. eat foras. et hanc ipsam faciem. Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos coepit a conceptione hominis. quae in funeribus senum cantatur. sacra pontificum a carminibus poetarum. illam theatricam et fabulosam theologian ab ista civili pendere noverunt et ei de carminibus poetarum tamquam de speculo resultare. comprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat. 99 . ut. graves a levibus. et Venus et Priapus. ut virgini zona solvatur. absit a veris religiosis. 4. quia dea dicitur esse. atque ita utraque iudicio recte intellegentium reprobata sola naturalis remaneat eligenda? De qua suo loco in adiutorio Dei veri diligentius disserendum est 28. maius contra pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra Silvanum. sed ad ea. quod sine vi femina virgo esse non desinat 26? Si est ulla frons in hominibus. . Quid est hoc? Si omnino laborantem in illo opere virum ab diis adiuvari oportebat. in qua universa diligentia nullos demonstravit vel nominavit deos. qua possunt quasi conentur subtilitate discernere. Eant adhuc et theologian civilem a theologia fabulosa.. quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari. more honestissimo et religiosissimo matronarum? Sapientes dedignantur theologian theatricam et civilem. nonne.. cum credunt coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic operi instantes.

non turpem nec infamem deo promittunt. si credere poetis velis. deteriora sunt templa ubi haec aguntur.. si cum paucioribus furerent. quem philosophi quasi liberum fecerunt. . inquit. Deorum iungimus. veraciter exprimatur: Hunc tamen. Et paulo post: Quid quod et matrimonia. 1. Libertas sane. praesertim cum quaedam viduae sint. quam longo aevo longa superstitio congessit. Hanc libertatem Varro non habuit.. et ne pie quidem. In regiae libidinis voluptatem castrati sunt quidam. sic. iubente domino manus attulit. tantum modo poeticam theologian reprehendere ausus est.. multo copiosius atque vehementius reprehendit ipse civilem istam et urbanam theologian quam Varro theatricam atque fabulosam 29. tamen.et superstitionum mores. In Capitolium perveni. ne istam urbanam theologian theatricae simillimam aperte sicut illam reprehendere auderet. Ubi iratos deos timent. non tantum a simulacro stantes digitos movent ornantium modo). ille lacertos secat. sunt qui ad vadimonia sua deos advocent. ut Populonia vel Fulgora et diva Rumina. quod sibi vanus furor attribuit officii. quae si spiritu accepto subito occurrerent. civilem non ausus est. Tantus est perturbatae mentis et sedibus suis pulsae furor. Sedent quaedam in Capitolio. 10. senex iam decrepitus.. quod diis gratum esset vel ad rem pertineret. 3. Sunt quae speculum teneant. colebat quod reprehendebat. quidam vero mixto sexu. Nam in eo libro. Nec leges ergo illae nec mos in civili theologia id instituerunt. tam dissimilia sanis.. Tolerabile est semel anno insanire. Deinde aliquanto post. numina vocant. quia videlicet magnum aliquid eum philosophia docuerat. viriles sibi partes amputat. quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat et intrepide omnino coarguit. Vulcano Venerem. quasi dii libenter spectarent. inquit. Alius nomina Deo subicit. Picum Tiberinumque Romulus. Annaeo Senecae. pudebit publicatae dementiae. alius horas Iovi nuntiat: alius lictor est. quem nonnullis indiciis invenimus Apostolorum nostrorum claruisse temporibus.10. Et paulo post: Hi tamen. non tamquam diis grata. adorabimus. Sed si verum attendamus. 10. 2. Neptuno Salaciam. neminem sua lacerare iusserunt. quem illi homines desierant. cum perditio eius inventioque fingatur. inquit. alter sine animo? Et ad hoc respondens: Quid ergo tandem. quod culpabat adorabat. alius unctor. qui sic propitios merentur? Dii autem nullo debent coli genere. quam theatra ubi finguntur. quem ad modum ne quidem homines saeviunt taeterrimi et in fabulas traditae crudelitatis. nunc sanitatis patrocinium est insanientium turba. fratrum ac sororum! Bellonam Marti collocamus. furori certum tempus est. Adfuit enim scribenti. quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum. Sunt quae Iunoni ac Minervae capillos disponant (longe a templo. inquit. qui vano motu bracchiorum imitatur unguentem. inquit. dolor tamen ille atque laetitia ab eis. quorum alter fecit deum sine corpore. Se ipsi in templis contrucidant. sed color. inviolabiles in materia vilissima atque immobili dedicant. quem contra superstitiones condidit. ut sic dii placentur. quibus non miror petitorem defuisse. agebat quod arguebat. . ne superstitiosus esset in mundo. Quosdam tamen caelibes relinquimus. si et hoc volunt. Ait enim: Quae omnia sapiens servabit tamquam legibus iussa. alter corporis ne morbus quidem. Doctus archimimus. immortales. Sed iste. inveniet tam indecora honestis. qui nihil perdiderunt nihilque invenerunt. cotidie in Capitolio mimum agebat. Hostilius Pavorem atque Pallorem taeterrimos hominum affectus. iracundissimae respectu terrentur. quae se a Iove amari putant: ne Iunonis quidem. quasi condicio defecerit. Iam illa. opposuit sibi quaestionem et ait: Hoc loco dicit aliquis: credam ego caelum et terram deos esse et supra lunam alios. veriora tibi videntur Titi Tatii aut Romuli aut Tulli Hostilii somnia? Cluacinam Tatius dedicavit deam. quia illustris populi Romani senator erat. ut eas in animi religione non habeat. Haec numina potius credes et caelo recipies? De ipsis vero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit! Ille.sed legum iussioni cessit. habitus illis hominum ferarumque et piscium. ut nemo fuerit dubitaturus furere eos. vulneribus suis ac sanguine supplicant. non quidem ex toto. ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere. sed in actibus fingat. quae faciunt quaeque patiuntur. verum ex aliqua parte non defuit. Cum enim de simulacris ageret: Sacros. inquit. monstra haberentur. Omne illic artificum genus operatum diis immortalibus desidet. quam iste concidit. quorum alter mentis territae motus est. ne vir esset. Si cui intueri vacet. mox autem inventum magno esse gaudio derisisset. inquit. sunt qui libellos offerant et illos causam suam doceant. Omnem istam ignobilem deorum turbam. diversis corporibus induunt. quae huic defuit. tam indigna liberis. Unde in his sacris civilis theologiae has partes potius elegit Seneca sapienti. Tyramni laceraverunt aliquorum membra. cum theologian naturalem praedicans quorundam philosophorum sententias digessisset. etiamsi supervacuum usum. sed propter leges civium moresque hominum non quidem ageret fingentem 100 . sed nemo sibi. viventi defuit. infra alios? Ego feram aut Platonem aut Peripateticum Stratonem..

quibus et ipsi spiritus cruciabuntur immundi. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est. id est sine ullo fine felicem. scaenicus autem ludendo potius delectaret. quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt 32. maxime cum adversus Manichaeos ageremus 30. ne vel laudaret contra suae patriae veterem consuetudinem. speranda est aeterna vita. sed multo magis propter vitam aeternam. quod huic opitulante Deo coniungendum est. Sed quod animae natura. Mirabatur haec dicens et quid divinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam. ac post modum a populo Dei. sic ageret. cum multis inferioribus excellentior administratio deputetur.scaenicum in theatro. animum intendat. naturalis. ut eum populus veraciter agere existimaret. quae mendaciter agebat. quos colit theologia ista civilis. cui vitae aeternae mysterium revelatum est. quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus. Vitam igitur aeternam. dare non posse convicti sunt: non solum propter ista temporalia atque terrena. quae post mortem futura est. vel cur vel quatenus instituta sint auctoritate divina. Quid sentiat Seneca de Iudaeorum cultu. victi victoribus leges dederunt. Nulla quippe maior et peior est mors. 101 . quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt. Nam si anima in poenis vivit aeternis. neque de civili. Ait enim: Illi tamen causas ritus sui noverunt. neminem dubitare oportere. quod superioribus quinque libris ostendimus. Nunc propter tres theologias. qui dat veram felicitatem. quod per illos singulos septenis interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant vacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. et an ab officiis viliorum deorum habeantur excepti. ut per omnes iam terras recepta sit. ait: Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo convaluit. Hic inter alias civilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata. De illis sane Iudaeis cum loqueretur. Sed de sacramentis Iudaeorum. pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum. 11. cuius illa pars esse convincitur eiusque et ista simillima vel etiam deterior invenitur. quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen. quod neque de fabulosa. et in hoc opere loco opportuniore dicendum est 31. summa mors eius est alienatio a vita Dei in aeternitate supplicii. puto ex his. Plurium deorum cultus nihil ad vitam aeternam confert. Quam nulla sit ratio. tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint. latine autem dici possunt fabulosa. 12. mors est illa potius aeterna quam vita. inutiliter eos facere affirmans. An cum in theologia civili deitatem non esse constiterit. si dea felicitas esset? Quia vero non dea. nisi ita colantur. 9 LIBER VII BREVICULUS 1. eo damnabilius. adiungat etiam illa. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam vitam consecrandi homines essent. ubi vera est et plena felicitas. quam ubi non moritur mors. Porro qui non dat felicitatem. sine qualicumque vita esse non potest. per id quod immortalis creata est. multo turpius irascuntur atque ob hoc se spiritus immundissimos confitentur. solus ille dat. quo illa. Qui sint dii selecti. quae dicta sunt. quae de selectione quorundam deorum possit ostendi. 2. 3. civilis. si cui de ista civili theologia respuenda atque vitanda parum videor disputasse. in selectis diis eam inveniri posse credendum sit. sed munus est Dei: cui Deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus. ubi est sine fine felicitas. colendi non sunt. quam fallendo deciperet. qui aeternam vitam. vel reprehenderet contra propriam forsitan voluntatem. et alias diximus. quod cur faciat ignorat. vitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe vitam aeternam dicimus. Sed quoniam veternosae consuetudinis vis nimis in alto radices habet. qui tanta turpitudine coluntur et. qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. si cui satis non sunt quae in hoc volumine dicta sunt. maior pars populi facit. sed imitaretur in templo. in aliud volumen. Quam quoniam illi.

9. quam cum selectis. quibus colendi Saturni ratio concinnatur. 20. De paganorum secretiore doctrina physicisque rationibus. De interpretationibus. 5. 15. Quam interpretationem de abscisione Attidis Graecorum sapientium doctrina repererit. 14. quae etiamsi erant multarum rerum iudices. 10. quae non ad multos deos. 25. De stellis quibusdam. 26. Quod doctrina Varronis de theologia in nulla sibi parte concordet. nec eo cultu quo colenda est vera divinitas. Matris Magnae. sed ad unum eumdemque referuntur. 19. qui nec veram divinitatem colunt. eo quod ille animus mundi. An rationabile fuerit Ianum et Terminum in duo numina separari. etiam hanc corporis sui infimam partem permeet eique vim divinam impertiat. 102 . quem opinatur deum. 6. De turpitudine sacrorum. quam Varro deam esse confirmat. 21. 8. De sacris Cereris Eleusinae. 23. dum exponitur quid Saturnus quidve sit Genius. De Neptuno et Salacia ac Venilia. qua arbitratus est Deum animam esse mundi. qui nullis infamentur opprobriis. 22. Ob quam causam cultores Iani bifrontem imaginem ipsius finxerint. quae Libero celebrabantur. 7. 13. quarum divina natura sit. quorum tantae turpitudines celebrentur. Quae credibilior causa sit. De figmentis physiologorum. 12. qua error paganitatis inoleverit. 28. quos partes mundi esse voluerunt. Quod etiam ipse Varro opiniones suas de diis pronuntiarit ambiguas. De Apolline et Diana ceterisque selectis diis. 24. qui tamen in partibus suis habeat animas multas. 18. De Telluris cognominibus eorumque significationibus. 11. Quod. De Terra. De Iovis potestate atque eiusdem cum Iano comparatione. An Iani et Iovis recta discretio sit. quas pagani deorum suorum nominibus nuncuparunt. non debuerunt multorum deorum firmare opiniones. uterque unus Iuppiter esse doceatur. De cognominibus Iovis. De opinione Varronis.4. De Mercurii et Martis officiis. 17. Melius actum cum diis inferioribus. quam tamen etiam quadrifrontem videri volunt. Quod Iuppiter etiam Pecunia nuncupetur. 27. 16. De turpitudine sacrorum.

103 . fragilitati necessaria subsidia praebeantur. cum tirones electi fuerint. Verum Deum referre debuerint. iussit incendi. 4) PRAEFATIO. Quod sacramentum redemptionis Christi nullis retro temporibus defuerit semperque sit diversis significationibus praedicatum. Non opus est multa percurrere. quos senatus. 1. id est non perveniri ad aeternae vitae felicitatem talium deorum cultu. ut saltem deos selectos atque praecipuos. quales a civitatibus qualiterque colendi instituti sunt. quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret. vel is qui scripsit vel eorum cultores vel dii ipsi vituperandi sunt. ut sic dixerim. cum res in aperto sit. sicut in militia. De hydromantia. Quod per solam Christianam religionem manifestari potuerit fallacia spirituum malignorum de hominum errore gaudentium. Quod omnia. 30. quot sunt opera unius auctoris. quae physiologi ad mundum partesque ipsius rettulerunt. deitatem (nam et hoc verbo uti iam nostros non piget. qui structurae partibus aliis deputantur. evellere atque exstirpare conantem et illius gratiae. quae a Marco Varrone sedecim voluminibus explicata est. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam verius: Si dii eliguntur ut bulbi. et cum eliguntur in Ecclesia. quisquam colendos propter vitam beatam. Eliguntur uvae ad vescendum. utique ceteri reprobi iudicantur 1. 31. Non hoc dico: video enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliquid maius atque praestantius. ut de Graeco expressius transferant quod illi appellant) hanc ergo divinitatem sive deitatem non esse in ea theologia. ne pro uno tot dii colantur. non utique ceteri reprobantur. ad unum. quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit. pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora atque meliora. 34. cum istum forsitan legerit.29. LIBER SEPTIMUS PHYSICORUM RATIONE DE DIIS SELECTIS NIHIL QUOD AD VERAM FELICITATEM PERTINEAT CONTINETUR Qua ratione dii seligantur (praef. patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum. De libris Numae Pompilii. Qua pietate discernatur a creaturis Creator. 33. quales in eis habebantur. Quae requirantur ut quisque seligatur. qui fiant praepositi. quam civilem vocant. quamvis ab ea nobis etiam huic. cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum. de quibus parum diximus. Quibus proprie beneficiis Dei excepta generali largitate sectatores veritatis utantur. quae non nisi aeterna est. per quam Numa visis quibusdam daemonum imaginibus ludificabatur. non reprobatis ceteris. quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt. quem proxime absolvimus. qui hoc ut verus Deus potest. cum vera et vere sancta divinitas. ne sacrorum causae. Multum magna res agitur. sed advertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti videantur. quam nunc gerimus. Eliguntur in aedificio lapides angulares 2. quos Varro volumine complexus est ultimo. opinetur. non habebit. non tamen propter mortalis vitae transitorium vaporem. Fieri enim potest. cui nondum persuasit sextus liber. innotescerent. Diligentius me pravas et veteres opiniones veritati pietatis inimicas. Quam ob rem non ex hoc. 32. nec reprobantur aliae. 35. quod dii ex multis quidam selecti sunt. quod iam sibi sentiunt non necessarium. quaerenda et colenda praedicatur. sed propter vitam beatam. Hanc divinitatem vel. quae non nisi aeterna est. quas relinquimus ad bibendum.

Cererem. Dianam. cum puerperium concipitur. filia Iovis. quasi quicquam prosit iter carpere et domum duci. merito praeferuntur. Iovem. incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis vitam. Vitumnus et Sentinus. omnium seminum emittendorum Liberum et Liberam et ideo his etiam praeesse. Nam seminibus nasci in terra et ex terra est. qui selecti appellantur. unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus. aditum aperit recipiendo semini. Quae munera selecta non dantur a diis selectis. alter sensus puerperio largiuntur 6. quorum alter vitam. ponitur autem Iuno. Quod si concedunt. his quae nec vivunt nec sentiunt. cuius muneris deam selectores isti inter selecta numina minime posuerunt. et omnium seminum Saturnum et ideo seminationem quoque hominis non posse ab eius operatione seiungi. Nam profecto sine vita et sensu. qui marem effuso semine liberat. Mentem autem deam turba vilis 104 . ibi Libera. quae sine intellectu atque ratione ut pecora vivunt et sentiunt: ita et illa. an quod populis magis innotuerunt maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea. Ibi posuerunt et Mentem deam. Inter selectos itaque deos Vitumnus vivificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator vel sator et Liber et Libera seminum commotores vel emissores.quia selecti non sunt Vitumnus Sentinus et Mens. haec tamen Iterduca est pueris et opus facit cum deabus ignobilissimis Abeona et Adeona. nisi nescio quid abiectissimum limo ac pulveri comparandum? . etiam carni vitam praebet et sensum.. Orcum. ibi Liber. quia opera maiora ab his administrantur in mundo. confert selecta Iuno. sed cum Mena. quae Ceres seu Venus est. Lunam. quae menstruis fluoribus praeest. ut non invenirent quibus etiam ipsi ista committerent.. confert hoc idem Libera. quid est illud totum. quae hoc idem beneficium conferat feminae. Mercurium. attendant quam eos sublimius locaturi sint. Iunonem. quamvis Iovis filia. si mens non est bona 9.. Minervam. quae faciat pueris bonam mentem. opus facere cum ignobilibus cogerentur? Iuno selecta et regina Iovisque et soror et coniux 8. his quasi famulis ista carnalia velut extrema et ima commissa sunt: itane sunt illi selecti destituti familia. sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. Sicut enim. quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt. quam illi tot proceres et selecti. quae ad substituendos homines pertinent. 2. Et tamen Minerva est inter selectos deos. quanto et ipsa intellectu ac ratione vincuntur. quidam vero pessimi memoria sunt mirabili. Liberum patrem. in quibus omnibus ferme viginti duodecim mares. utrum et ipsos velint habere omnium quae vivunt et sentiunt potestatem. omnium purgandorum et pariendorum Iunonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum: quaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino. qua visi sunt seligendi. quod conceptum est. quae vita sensuque sunt praedita. quia Iterduca est et Domiduca. Saturnum.. confert selectus Saturnus semen ipsum. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi. Et nimirum multo plus praestant. qui facit omnia vivere atque sentire. Quae profecto et Minervae fuerat praeferenda. quae semina cogitare indignum est. Vulcanum.. quae in carne vivescunt et sensibus adminiculantur: cur non deus ille. Genium. sed cum tota sua nobilitate. confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum. quae ratiocinantur et intellegunt. ut etiam ipsa emisso semine liberetur 4. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen. profecto potiora sunt his. qui vitae ac sensibus universaliter praesidet.Nihil ad selectionem confert deorum officium. confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem viris. Venerem. Sed ibi est et dea Mena. Martem. et inter selectos ista non ponitur. nisi ad vitam sensumque pervenerint. ubi a Vitumno et Sentino. Si autem dicunt Vitumno atque Sentino haec sola attributa. quasi quicquam maius praestari homini possit. Neptunum. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem quam memoriam quantumlibet ingentem? Nemo enim malus est. 1. Vestam. Hos certe deos selectos Varro unius libri contextione commendat: Ianum. et hoc non sola. Haec numina utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur. Tellurem. universali opere hoc munus etiam partubus tribuens? Et quid opus est Vitumno atque Sentino? Quod si ab illo. cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. tamen ignobilis. quam et Venerem volunt. Et hanc provinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor assignat. quod muliebri utero geritur. Solem. Omnes hi ex illis sunt. feminis. Quae igitur causa tot selectos deos ad haec opera minima compulit. tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant oblivisci. cum sint ignobilissimi. quae in diis selectis etiam regina est et hic tamquam Iuno Lucina cum eadem Mena privigna sua eidem cruori praesidet 5. Apollinem. fluores menstruos ad eius. qui bonam habet mentem. quos fama obscura recondit 7. non eos invenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam. 3. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non immerito attribui. octo sunt feminae 3. Nam ipse primum Ianus. in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini. vivere autem atque sentire etiam deos sidereos opinantur..

nunc etiam quadrifrontem. Gratularetur autem diis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis appetitor et eos diceret fortunatos. cum propter pecuniam sint artifices multi? Si autem paucorum sapientium est ista distinctio. qui aliquo crimine famam traxit infamem. qui sunt artificiosi. etiam ipsos selectos videamus tamquam senatum cum plebe pariter operari. ille Saturniam. facientes. ut. uni effectori mortium alteri receptori. cur celebrata sit Venus et obscurata sit Virtus. cuius vitam minus turpem invenerunt. in quibus maxime quid posset ostendit. Unde dicit etiam ipse Varro. Fortunae potestate selectos. . quoniam plurimi dii selecti erubescenda perpetrando amiserant frontem.. quae in ipsos quoque deos tam praecipuae est potestatis. ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque 12. per multos artifices transit. cum ab uno perfecto perfici posset. sua cuique dona conferre. ignobilitas accidisset 11. ipsa Fortuna. qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. qui selecti vocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in mundo administrationes. selectos eos et praecipuos nuncupatos. in omni re dominatur et res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque si tantum et in deos valuit. ubi dederunt Marti et Orco. quod plures appetunt. nunc eum bifrontem. et in eis ipsis. quas cum deas haberent. Sed isti in cultu deorum omnis dedecoris appetitores.. Cum igitur in his minutis operibus. An ut illic esse non posset. ubi unum vasculum. 2.nec potentissima Fortuna. sicut putant qui ei plurimum tribuunt 13. ut temerario iudicio suo quos vellet celebraret obscuraretque quos vellet. ne obrueretur opprobriis. ut perfectum exeat. nihil aliud etiam ipsa Fortuna nisi adversam putanda est habuisse fortunam? Sibi ergo adversata est. nullum eis locum inter selectos deos dare voluerunt. quam dicunt deam non rationabili dispositione. cum eam longe praeferat ratio? Saltem certe. ut dixi. De Iano quidem non mihi facile quicquam occurrit. multo maiora atque meliora administrari quam ab illis. Quid de Virtute dicam? Quid de Felicitate? De quibus in quarto libro plura iam diximus 10.. 3. quae minutatim diis pluribus distributa sunt.operuit. 105 . 4. sicut hominibus. si non eos magis ad iniurias quam ad honores selectos videret. isti in illorum sublimia crimina non venerunt. cum eos videmus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos. sicut eorum cultores de illa sentiunt. tamquam minuscularios vectigalium conductores vel tamquam opifices in vico argentario. Verum tamen vix quisquam reperitur deorum non selectorum. ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti.. Si ergo insipientis iudicio multitudinis facta est deorum ista selectio. et inveniamus a quibusdam diis. Non enim possunt invenire causam. Nam et vir disertissimus Sallustius etiam ipsos deos fortassis attendit. ut magis populis innotescerent. Et fortasse talis fuerit. quam id quod propter aliud fit. tamquam geminum. plures enim Venerem quam Virtutem: cur celebrata est dea Minerva et obscurata est dea Pecunia? Cum in genere humano plures alliciat avaritia quam peritia. quod ad istam nobilitatem non merito. qui nequaquam seligendi putati sunt. Ridemus quidem. quae. cum hospite partitus est regnum. quod diis quibusdam patribus et deabus matribus. sed temeraria. quod ad probrum pertineat. cum diceret: Sed profecto Fortuna in omni re dominatur. innocentius vixerit et a facinoribus flagitiisque remotius. quando eos videmus non praecipua virtute. tanto frontosior appareret? Dii electi ad physicam rationem perpenduntur (5-26) Mysterio obumbratur physica ratio. plurisque pendatur semper propter quod aliquid fit. Illi ad istorum humilia opera descenderunt. quae alios nobiles faciens nobilitata non est. praecipuum locum haberet in selectis. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum. sed ut temere acciderit. nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit. cur non praelata est Veneri Virtus. Diis electis ludibrium fabularum adiectum. An forte voluerunt. vix autem selectorum quispiam. sed quia provenit eis. Haec in diis selectis tenere apicem debuit. non rationabili felicitate. quanto iste innocentior esset. Saturnum fugientem benignus excepit. Aut si hoc nobilitari meruit. qui non habeat artem suam pecuniaria mercede venalem. sed fortuito pervenerunt: saltem inter illos vel potius prae illis Fortuna poneretur. eum simulacri monstrosa deformitate turparunt. iste Ianiculum. raro invenias hominem. Si ergo Felicitas ideo fortasse inter selectos deos esse non debuit. cum ambarum ab istis consecrata sint numina nec comparanda sint merita. ut etiam civitates singulas conderent. cur dea Pecunia Minervae praelata non est.

Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent. terram vero in aquam et humum. Ideo Terminalia eodem mense Februario celebrari dicunt.quam Varro deo mundo et animae tribuit. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas. sed ut plures etiam introducat. cum fit sacrum purgatorium.. Haec est videlicet breviter in ista praelocutione proposita theologia naturalis. cum de civili. Brevis haec plane est atque aperta responsio. Ianus igitur. in aqua et terra mortalium. nullo modo potuit pervenire. cuius naturae deum volunt esse vel deos 14. tertiam aquam. quibus turpitudinem miserrimi erroris velut altioris doctrinae specie colorare conantur. initia rerum pertinent et fines non pertinent. quo solo illustrante anima fit beata. sicut ipsae interpretationes eius.5. De naturali enim paucissima praeloquitur in hoc libro quem de diis selectis ultimum scripsit. Ianuarium Iano. Sed. et metum dempserunt civibus suis et errorem addiderunt. ita per simulacrum. interim verum. sed sicut hominem sapientem. quanto est abiectior et falsior ista civilis. Primum eas interpretationes sic Varro commendat. qui Ianus est. et caelum bifariam. o homo acutissime. sed qui fecit omnem animam. inter lunae vero gyrum et nimborum ac ventorum cacumina aerias esse animas. quae in hoc mundo fieri dicunt. hoc videri secutos. quas omnes partes quattuor animarum esse plenas. cui plurimum tribuit. cum sit ex corpore et animo. in hoc etiam mundo terminari fatentur? Quae est ista vanitas. num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti. usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. Numquid ergo ad mundum. quae non huic tantum. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda. fortassis totum istum sensum de simulacris non constituendis. sed eas animo. in opere illi dare potestatem dimidiam. Februarium Termino. quod eo velut vase natura ista soleat contineri. et hunc ipsum mundum esse deum. tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia demonstrabunt. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa (ubi te multum dolemus) per haec mysteria doctrinae ad Deum suum. Dicit ergo idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens deum se arbitrari esse animam mundi. tamen ab animo dici sapientem. Sed ipsorum potius interpretationes physicas audiamus. non cum quo facta est. quem Graeci vocant . Cur ergo ad eum dicuntur rerum initia pertinere. Haec sunt mysteria doctrinae. sed cuius conditio est. quae iste vir doctissimus penetraverat. sed multis philosophis placuit. id est a quo facta est. in aethera et aera. non oculis videri et vocari heroas et lares et genios 16. opitulante Deo vero quod restat implevero. quod hi. quae cum oculis animadvertissent hi. quod formam haberet humanam. e quibus summum esse aethera. in aethere et aere immortalium. Respondetur: Mundus est. qui primi populis simulacra constituerunt. ita mundum deum dici ab animo. quorum qui simulacra specie hominis fecerunt. Fatetur interim vir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse veros deos. 7. qui est in corpore humano. quod mortalium animus. Quod si potuerit. quod vocant Februm. secundum aera. quibus usque ad Decembrem caput est Martius. . castiusque deos sine simulacris veteres observasse Romanos 15? Hi enim tibi fuerunt auctores. quem Terminum vocant 17? Nam propter initia et fines duobus istis diis duos menses perhibent dedicatos praeter illos decem. quaero quisnam sit. fines vero ad alterum. in quo videbimus utrum per interpretationes physiologicas ad hanc naturalem possit referre civilem. unde mensis nomen accepit 18. 6. ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse. ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. infimam terram. sed etiam videri. adiungit mundum dividi in duas partes. tamquam si vasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur. possent animam mundi ac partes eius.. eam ipsam scilicet naturalem. eos caelestes deos non modo intellegi esse. nec cuius portio. de qua tunc diligentius disserendum est. significari animam rationalem. per id quod continet id quod continetur. quod significaret vinum. qua tibi sobrie visum est. ut alter illis deus praeficeretur? Nonne omnia. quantum ad deos selectos attinet. non usque ad verum Deum qui fecit et animam). animo videre. cum sit ex animo et corpore. id est deos veros. caelum et terram. unde intellegitur totam eius theologian. nec qui est omnium anima. tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adiungere? Si autem recto discrimine separata est: quando nec ista vera est quae illi naturalis placet (pervenit enim usque ad animam. qui adissent doctrinae mysteria. ex quibus quaedam necessaria commemorare me oportet. si eius gratiae non sit ingrata. quae maxime circa corporum est occupata naturam. simillimus est immortalis animi. quae sequuntur ostendent. a quo sumpsit exordium. timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis vanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. An Ianus principium et Terminus finis sit mundi. Hic videtur quoquo modo unum confiteri Deum. in simulacro faciem 106 . unde in lucem ista proferret.

penes quem sunt omnes causae factarum omnium naturarum naturaliumque rerum. cum os aperimus. Iovem autem. Termino dari debuit plus honoris. nisi quae audit Veritatem dicentem: Ego sum ianua 21. nobilissimus Vergilii versus ille testatur: Felix qui potuit rerum cognoscere causas 23. Prima enim vincuntur a summis. Deinde si Ianus est mundus et mundus quattuor partibus constat. neque ullo modo fieri potest. 9. quam istum deum dicere et tonantem et adulterantem. Sed iam hoc negotium inter Ianum Terminumque discussum est. quibus partim gluttiendis partim exspuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. id est mundo. solam initiorum tribuerent potestatem: profecto ei praeponerent Terminum eumque a diis selectis non alienarent. quae dantur Iovi. expectat. summum pervenire. sicut initium facti est proficisci. habens potestatem causarum. donec perducantur ad finem. quibus aliquid fit in mundo 22. ut vel tempore praeveniantur a factis initiis ve factorum. quam illa quae fit. sicut illi quadrifrontem dicunt geminum Ianum. Merito ergo rex omnium Iuppiter habetur. cum res quaeque perficitur. a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes versus et introrsus ad fauces 20. taetriore sacrilegio sese obstringunt. quem pro filio devoraret) 25. Unde satius esset eis alium aliquem Iovis nomine nuncupare. Et tamen hanc vanitatem per tot ianuas nulla effugit anima. poetae Latini caelum vocaverunt palatum. quam si prorsus nullum putarent deum. nisi terminetur. quem velint intellegi.. quod hiatus noster. quasi aliquid spectet mundus foras sicut per omnes facies Ianus. Quid autem hoc ad animam. sollicitudinis autem plena sunt coepta. 107 . Sunt prima.et ipse mundus. aut si propterea verum est. summa superant dignitate 24. An Ianus bifrons et quadrifrons ipse sit mundus. . dignum turpibus et flagitiosis honoribus. non effecta. 1. et de nostro ore et gutture. et nonnulli. interpretentur ad mundi similitudinem. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri vocabulum vel Graecum vel poeticum. Sed recte hoc diceretur. Maior enim laetitia est. et ideo Iano. falsum est simulacrum Iani bifrontis. ac sic in omnibus prima sunt initia summique sunt fines. inquiunt. Quapropter si ad Ianum pertinent initia factorum. exponant. quae intrantibus et exeuntibus pateant. nam cui exciderit quod coeperit. Quid est porro absurdius. velle mundi simulacrum componere in Iano propter solum palatum. quid ad vitam aeternam? Propter solas salivas colatur hic deus. Unde necesse est a memoria respiciente prospiciens connectatur intentio. ad quattuor mundi partes hoc interpretantur. Sed cur ei praeponitur Ianus? Hoc nobis vir ille acutissimus doctissimusque respondeat. cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. quod non faciens causa praecesserit. si Iovem populi appellant et tantis contumeliis tamque scelestis criminationibus colunt. nisi Neptunus forte subveniat et porrigat piscem. penes Iovem summa. supposito vano figmento quod potius blasphemarent (sicut Saturno dicitur suppositus lapis. extra mundum perfici. in omni enim motu actionis suae qui non respicit initium non prospicit finem. quas Iovi tribuunt. ita nihil inchoatur ut fiat. Hoc quam magnum sit. 8. Sed iam bifrontis simulacri interpretatio proferatur. Semper enim prior est res quae facit. cum duas partes alias nominamus Septemtrionis et Austri. quam in ipso mundo non invenire duas ianuas ex adverso sitas. inquit. Hunc sane deum. ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas. Duas eum facies ante et retro habere dicunt. numquid. non ideo priora sunt efficientibus causis. qui etiam Iuppiter dicitur. unde et palatum Graeci appellant 19. inquit. si factorum prima discernerentur et summa. Causae autem.duplam? Nonne istum bifrontem multo elegantius interpretarentur.. et totum mundum regentem et per tot stupra diffluentem.. exoptat.. mundo similis videatur. Physicorum ratione Iuppiter est causa mundi. summum perceptio doctrinae. quo modo finiat non inveniet. licet prima praecedant tempore. nec de re inchoata. quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi. cuius similitudinem Ianus non habet? Cum vero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant. efficientia sunt. Sicut enim nihil fit. finibus alteram darent? Quoniam qui operatur utrumque debet intendere. sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis invenerunt. quia. per quas vel admittat ad se aliquid intro vel emittat a se foras. Quod si vitam beatam in hoc mundo inchoari putarent. initium facti inceptio discendi. Quamquam etiam nunc cum in istis duobus diis initia rerum temporalium finesque tractantur. si eumdem et Ianum et Terminum dicerent atque initiis unam faciem. quem qui aliquid incipit maxime appetit intendit. et naturarum omnium naturaliumque rerum causas summas habentem et suas causas bonas non habentem. quorum similitudinem mundus non habet. Quoniam penes Ianum. Deus est. exsultat.

Deos enim veros animam mundi ac partes eius iste definivit. Statorem. deus unus et omnes 28. Tigillum. alia causarum. quam continere mundum et mammam dare animalibus. quod alia vis est primordiorum. et in eo uno omnia sunt 29. tamen ex animo dici sapientem. altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam. scripsit Soranus Iuppiter progenitor genetrixque nec minus cum causa unum et omnia idem esse.. quod haberet impellendi. cum sit ex animo et corpore. et inter eius alia cognomina legerem. Solum itaque mundi corpus non est deus. sed unus Iuppiter propter illud Tigillus. ut in una spica alter ad curam geniculi. rex ipse cunctorum. duorum deorum potestate curari. propter illud Ruminus appellatus est. praesertim cum esset etiam diva Rumina. unde est: Iovis omnia plena 27. resupinandi potestatem. Opitulum. cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inveniatur esse etiam illa diva Rumina? Si enim maiestate deorum recte videbatur indignum. ut Deus sit et maxime rex deorum. non erit quem ad modum Ianum deum dicant. In his. nisi et in illis versibus progenitor genetrixque diceretur. quoniam mundi corpus non est deus vel secundum ipsos. Nolo dicere. statuendi. et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iovem. Num igitur ita dicturi sunt Iovem animam mundi. quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret.. quidquid hoc non est non est utique secundum istos verus Deus. Dixerunt eum Victorem. mundus enim unus. 2. Iovemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere: Cum causa. sed cum ignobili nescio qua Rumina. stabiliendi. Si ergo Ianus est mundus et deus est Ianus. quod aleret omnia. propter quas res unum mundum duos deos esse voluerunt. ut advertimus. quaedam magna sunt. id est iste visibilis mundus? Hoc si dicunt. qui versus hi sunt: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deum. In hanc sententiam etiam quosdam versus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro. quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iovem. quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit. id est ut mammis alantur animalia. Supinalem. ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum. secundum illos Valerii Sorani versus. ut diis ceteris secundum istos suis partibus regnet. illa Iovis nomen accepit: numquid si unus homo in diversis rebus duas habeat potestates aut duas artes. et tamen unus utraque facere perhibetur. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret. quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt. Unde apertissime idem dicit deum se arbitrari esse animam mundi et hunc ipsum mundum esse deum. Deinde quaero. quam 108 . inquit. ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque progenitor genetrixque deum. num propterea illum duos deos esse necesse est putari. Iovem atque Ianum. si Ianus est mundus. quod ruma. sed anima mundi ac partes eius. Cogito enim posse responderi. quaedam exigua. Rumina pro feminis. quia singularum diversa vis est. quod a nemine vinceretur. Cum ergo et Ianus mundus sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus. sed sicut hominem sapientem. Puto inter se propinquiora esse causas rerum atque primordia. Almum. Quare ergo dictus est et Ruminus. ac per hoc. quare duo dii sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras. quem iam locum inter deos huic Iovi tribuant. et illa Iani. etiam ipsum Iovem tot deos esse dicant. aleret animalia. quod etiam Pecunia vocaretur. 10. sed aut sola anima eius aut simul corpus et animus. multae atque diversae sunt. ita mundum deum dici ab animo. ex quibus illa cognomina sunt adhibita. ex quibus pauca commemoro. Ergo et Iovem. An mundus sit Iuppiter simulque Ianus. id est mamma. Impulsorem. Quae alia nomina de Iove dixerint. ut Ianus sit corpus eius. ita tamen ut non sit a corpore. quorum sit unus Iuppiter. cum sit ex animo et corpore 26. et hoc agat non saltem cum coniuge sua. sed ab animo deus. Ruminus fortasse pro sugentibus maribus. diversa sacra dissimilia simulacra? Si propterea. feminam quae acciperet. quae in hoc opus adiutorium illi famulatumve praeberet. quod opem indigentibus ferret. ut deus esse possit. Haec autem cognomina imposuerunt uni deo propter causas potestatesque diversas. non alium possunt existimare quam mundum. quoniam res omnes. ipse causarum. numquid Iovem. nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina. Dicerem quippe noluisse illos Iovi femininum nomen imponere. quia primordia causaeque res suae sunt? Quod si hoc iustum putant. Centumpedam. non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt: quod omnia vinceret. aliquam partem Iani esse dicturi sunt? Magis enim Iovi universum solent tribuere.9. 11. Invictum. Ruminum et alia quae persequi longum est 30. nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se vi et dignitate diversa duo dii esse compulsi sunt.

Iovem descendere voluisse. sed omnipotentia. sequitur ut sit omnis viri animus deus. Quem alium hanc vim habere credunt quam mundum. quam nemo sapiens concupivit 33? Quanto enim facilius. sed interius egeni. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam. ubi ageret opera qualiacumque 109 . non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros. in quas visibilis mundus iste consurgit. sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. Item quia nec Marti aliquod elementum vel partem mundi invenire potuerunt. Mercurium vero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei. restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium. Aliud namque sunt divitiae. sicut ea. quod utique absurdum est. ut tamquam universalis genius ipse mundi animus esse credatur 35. unde Ruminus cognominatus est. ostendunt (nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus. quo pecoribus antecellimus. Nam dicimus divites sapientes. inquit. qui praepositus est ac vim habet omnium rerum gignendarum.quem etiam Pecuniam vocaverunt. quid est pecunia in omnibus omnino rebus. et curam nostri sermonis.deam inter illos minuscularios invenimus et in quarto libro commemoravimus 31. ideo Graece. non tamen pecunia. Quid est Genius? Deus. ipsi viderint. quae ad sermonem utique pertinet dicitur. Sed quid de hoc Iove plura. si aliquid hac doctrina quod ad vitam pertineret aeternam salubriter disceretur. sed interius divites. quem dicunt mundi animum ac per hoc Iovem. per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes vero avaros. ad quem fortasse ceteri referendi sunt. Hic est igitur quem appellant Iovem. cui dictum est: Iuppiter progenitor genetrixque? Et cum alio loco Genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum. cuius amor purgat a sordibus avaritiae. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius. O magnam rationem divini nominis! Immo vero ille. etiam ipsis confitentibus deus non est. quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur) 36 si ergo Mercurius ipse sermo est. 14. inquit. talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique revocat. Iovem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum. quisquis amat pecuniam. sicut Rumina et Ruminus.. si sapientes. cur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit. 13. sed ipsum regem omnium sibi amare videatur. immundis supplicando spiritibus possidentur ab eis. quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa compellit. qui nec daemones sunt. vilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. 12. Dicuntur itaque et divites pecuniosi. si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes. quibus pecunia vel nulla vel parva est. quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc avaritia Iovi nomen imposuit. Et Deum ipsum verum recte dicimus divitem. ut. quae de illo interpretantur. sive quando partes eius vel potestates existimantur. cuius sunt omnia. vel interpretatio. non quemlibet deum. quae caelo et terra continentur. ubi rex deorum eius rei nomen accepit. deus mundi rector non ab eis Pecunia. bonos. quod sermo currat inter homines medius. penes quem sationum omnium dominatus est 34. alas eius in capite in pedibus significare volucrem ferri per aera sermonem. et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt. Quae physica sit ratio Mercurii et Martis. quia inter vendentes et ementes sermo fit medius. nuntium dictum. semper inhiantes et egentes. Sed cum sibi deos faciunt eos.. sed daemones sunt. ideo et mercibus praeesse. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur. qui non dii. Quam vero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! Et Pecunia. inquit. de principibus deus. ac per hoc idem ipse est Iovis atque Mercurius. ipsi quoque regi deorum dominatur. si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem. sed etiam pecora. Nam si omnis genius deus et omnis viri animus genius. non invenerunt. . iustos. Nonne expositio versuum illorum Valerii Sorani sic se habet. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit. ex partibus molis huius. et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? Unus. sed Sapientia vocaretur. quamlibet enim magnas pecunias habere possunt. sermocinandi et belligerandi administros. sive cum vis animae. aliud pecunia. Ad omnia enim. quam putant per cuncta diffusam. hoc est ab amore pecuniae! Omnia est Iuppiter sed etiam Saturnus et Genius. cum hic ipse sint omnes. magis enim sunt virtutibus divites. quod eius sunt omnia 32. ad se pertinere noluisse. quod sermo. quae sunt in elementis. vocatur.

ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet. vel illum liquori. quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi. ut eos deos habere possint. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt. nulla sacra. Quis autem non rideat. quam esse in aetheris infimo limite existimant. An iste causam suam composuit ut potuit et pro una stella. quod stella eius ab stella Veneris tanta vincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior. Sed ibi est et illa quam vocant Iovem. Liberum et Cererem praeponunt seminibus. non dico inter hos selectos. deum belli esse dixerunt 37. quod ipsa sit terra. Mars quid ageret non haberet. quae caelestia signa numerant et stellis non singulis. superior est atque a terris longe remotior.naturae. Unam vero rem deos plures ita faciunt: et Ianus est mundus et Iuppiter. quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant 43. sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres. omnium videlicet seminum. Minervam etiam. quae ab eis appellatur Venus. nulla templa fecerunt. qui pertinet ad usus hominum faciles. vel illum masculinis. si Venerem vinceret. quia eam humanis artibus praeposuerunt nec invenerunt vel stellam. aliquando unam rem deos plures faciunt. ipsum etiam solem esse dixerunt. qualis Vulcani est 48. id est ad Iovem. Dianamque germanam eius similiter lunam et viarum praesidem (unde et virginem volunt. et mundus enim totus Iuppiter. Et hoc utique totum refertur ad mundum. Apollinem quamvis divinatorem et medicum velint. Nam unus deus res plures sunt. partes eius. ita ut vix eorum quisquam reperiatur. ibi quam vocant Saturnum. Vulcanum volunt ignem mundi. et tamen ei praeterea dant non parvam substantiam. sed actus hominum: cur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpio<ni> ceterisque huius modi. Respondent ideo sic videri. terrenam et infimam partem mundi 44. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putaverunt. quas eorum appellavere nominibus. et sola stella Iuppiter habetur et dicitur. vel potius Apollinem et Dianam. eamque perhibent et Iunonem. nullas aras. quae regem Iovem facit. 110 . nec deos. Iuno stella. ut solet. ut Solem et Lunam. quia mundus est et omnes in illo sunt: et Iovis mundus est et habet tamen. sicut ipse Iuppiter. non potuit usque ad sidera pervenire. ut Genium. et ideo ei secundas causas rerum tribuunt 46. et ideo ambos sagittas habere. quia secundum eos totus ipse mundus est Iovis. quidam dicunt esse Iunonis. sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent collocata 42. et quod non valuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio. Si autem ipsum bellum est Mars. Venus vincit. saltem obtinere est permissus in caelo 41? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si <propterea>. ubi eam ponerent. qui propterea dictus est progenitor genetrixque quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. illam vero ariditati seminum 45. eamdem vel summum aethera vel etiam lunam esse dixerunt 47. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit. ut Matrem Magnam. quanto est ipse potentior. et tamen eamdem Venerem esse etiam Lunam volunt 38. Ditem patrem. in quibusdam universum. 16. et solum caelum Iuppiter. itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et. An dii etiam sidera sint. non violentiorem. quam nihil aliud dicunt esse quam terram. quam non habet inter sidera. cum tamen Iovi sit dictum progenitor genetrixque deum. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum volunt. quod via nihil pariat). qui aliud opinetur 40. hoc est Orcum. Nam stellam quandam vocant Mercurium. Nisi forte illae stellae sunt hi dii. illam feminis. ei deputandum esse crediderunt. ibi est et illa omnium clarissima. sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret. Et aliquando unum deum res plures. in quibusdam partes eius. quia illa. Neptunum aquas mundi. Quando quidem etiam Matrem Magnam eamdem Cererem volunt. sed. quamvis de illo fulgentissimo sidere apud eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant 39. tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant. et tamen eis mundus est Iovis. quod opus est hominum et optabilius non est. quae putatur obscurior. quod vel falso vocetur deus. sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerunt? Quae sit physica ratio ceterorum deorum selectorum. universum sicut Iovem. tam non sit et bellum. 15. cum regem omnium Iovem dicant. Incerte Varro rationes physicas explicat. Similiter Minerva summus aether et Minerva itidem luna. tamen ut in aliqua parte mundi statuerent. quandam itidem Martem. quare Saturnus ibi est Iove superior? An vanitas fabulae. quamvis ignem mundi leviorem. quod non sit deus. Luciferum enim quidam Veneris.

sicut idem ipse fabellas interpretatur. ita cetera non explicant. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. quod mundus ipse esset. ipsa enim quodam modo devorat quae genuerit. ut. atque huius modi cetera. sicut a Poenis. aut de Saturno invenire. Et quod illi pro Iove gleba obiecta est devoranda. sed earum esse fines in rebus corporalibus. Chronon 111 . ubi eum non solum non ducebat rerum veritas. quia nihil in caelo de seminibus nascitur. Qui enim putabit iudicari oportere et posse. redirent. quid hoc ad id valet. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra. Hominis est enim haec opinari. sicut impetus errabundae opinionis impulerit. quae a veritate non veniunt. Rerum igitur non comprehensarum nec firmissime creditarum. ponam. hinc atque illinc insiliunt et resiliunt. ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius devorari. quae ab hominibus instituta sunt. sicut sciebat esse mundum. casibus. quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est. cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. ut in primo libro quae dixi in dubitationem revocem. sicut a Gallis 53. esse caelum et terram. filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari. numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iovis esset. in hoc libro scribam. cum res stultas interpretantur. inquit. quae exempli gratia commemoravi. quae terra sponte gignebat. sed etiam illum de certis fecit incertum. Quod Caelum. De hac crudelissima vanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius advertamus atque teneamus. ut eorum quoque vanitatem dolere cogamur. has interpretationes non referri ad Deum verum. Facilius enim fieri potuit. Sed cum conantur vanissimas fabulas sive hominum res gestas velut naturalibus interpretationibus honorare. sicut hanc totam molem atque naturam vi quadam invisibili ac praepotenti regi atque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat affirmare de Iano. quod ante est causa quae pertinet ad Iovem. quid putem. faciet ipse. inquit. ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur. non penes Caelum semen esse divinum 54. An falcem sceptro perdito accepit. Neque enim. sed etiam maiorum premebat auctoritas: De diis. Iovis est filius. inquit. hoc significat penes Saturnum. sacra et sollemnia constituta atque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum avidas irrependo longe lateque vulgata.17. ita huc atque illuc. a quo vita in aeternum beata poscenda est. postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putavit. qui eos adulando deos esse voluerunt. quia primi homines ex his vivebant seminibus. etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias. quam semen quod pertinet ad Saturnum 51. quod iste interpretatur. Caelum enim esse Iovem innumerabiliter et diligenter affirmant. antequam utilitas arandi esset inventa 52. Ego citius perduci possum. sed ut Xenophanes Colophonios scribit.. sed potius implicant. Sed quid faciant homines. 19. ut cetera. caelum sideribus fulgidum. ex eius ingenio moribus. temporalibus. sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iovem. non seminis causa. significat. Saturnum. quod eo semina. inquit. An dii sint numina veterum. quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam 49. qui primis temporibus rex fuerat otiosus. Deinde isto modo semen est Iuppiter. quia omnium seminum optimum est genus humanum. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges. solitum devorare. actibus. cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his. sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea.. quibus aedes dedicaverunt eosque pluribus signis ornatos notaverunt. Nam trium extremorum primum de diis certis cum absolvisset librum. quo modo et Iovis pater esset et Iovi regnanti subditus factus esset et cetera talia. Dei scire 50. et a quibusdam etiam maiores. Et quod pro Iove accepisse dicitur glebam. 18. Hoc propterea. Ita ista. quasi qui glebam opposuit semen abstulerit. non semina. incorpoream incommutabilemque naturam. quod paulo ante dicebatur. populi Romani publicis. Et sicut haec. Ita non solum istum de diis incertis. ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid affirmare maluerit. plerumque et nullo impellente se ipsa subvertunt. unde nascerentur. Certe illo regnante nondum erat agricultura. ideo Saturnum patrem a Iove filio superatum. terram seminibus fertilem. ut iuvenis impius vel ab impio patre interfici metuens et avidus regni patrem pelleret regno. quantum intellegi datur. quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est. non inveniunt quid sapienter dicatur? Falcem habet. reprehendi non debeo. quae nata ex eo essent. In tertio porro isto de diis selectis. et ideo priora eius tempora perhibentur. Sed ecce. quam id. mutabilibus atque mortalibus. Saturnus si Caeli est filius. dixerunt. devoratum. cum audierit. ingressurus huius civilis theologiae vanitates et insanias mendaces. De quibus credibilior redditur ratio. vivam. Quae de Saturno sit physica ratio. propter agriculturam. in altero de diis incertis dicere ingressus ait: Cum in hoc libello dubias de diis opiniones posuero. inquit. Si enim hoc ita esset. qui. non quid contendam.

quae it et non redit. permitti debuit in theatro. vel vos. De quibus iste nihil interpretatur. perdidit? Namque illam modo. quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia. quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum. quasi de Saturno nihil dixerit. Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. quia rursus eadem fecunditas rediit. 22. . quae nisi ad frugum inventionem non pertineant 55. verum etiam seminibus animalium praefecerunt. Turpia sunt sacra Liberi. id est ipsam fecunditatem. maxime Liber et Libera.. 21. Cur Salacia et Venilia simul. et ab uno vero Deo merito immunditiae destituta ac per multos falsos aviditate maioris immunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conviolandam polluendamque praeberet. tanta dicit.. in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. quod Ceres invenit. quae istis vanitatibus et falsitatibus gaudent. non ut dii plures vos regerent. quoniam multa sunt. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret. Iam utique habebat Salaciam Neptunus uxorem. quae nos ab ista reprehensione reddita ratione compescat. sed ut ea. quam rapiente Orco perdidit. sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. Venilia. cogor. quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret. et ad semen omnia referuntur. nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam. Sic videlicet Liber deus placandus fuerat pro eventibus seminum. inquit. cuius diebus omnes verbis flagitiosissimis uterentur. piget quidem dicere propter sermonis longitudinem. non potest esse fecundum. ut in eius honorem pudenda virilia colerentur. id est Ceres? De quibus rursus. Orcus abstulerat et apud inferos detinuerat. in superficie posuistis. Varro. quae praetermittere. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi. et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum. unda est. quod Graeco vocabulo significat temporis spatium. huius tamen occasione vanitatis duobus daemoniis invitatis amplius commaculatur anima. Cur ergo deae fiunt duae.et de mysteriis Cereris et Proserpinae. quod ad semen attinet. cum sit una unda quae venit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido vesana. donec illud membrum per forum transvectum esset atque in loco suo quiesceret. Quaeso te. Salacia. et ad Proserpinam. An quia Veniliam pelicem accepit. In oppido autem Lavinio unus Libero totus mensis tribuebatur. Iam vero Liberi sacra. quae apud Athenienses nobilissima fuerunt. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat imponere 57. sic ab agris fascinatio repellenda. sed in propatulo exultante nequitia. Quamvis enim aqua non geminetur quae it et redit. Partem animae mundi. ut occasiones multiplicandorum deorum immunda anima reperiret. In Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia. quorum quodam modo primatum vinum tenet. sed saltem secundum animam mundi et partes eius. qui solus est Deus. quae res cum fuisset luctu publico celebrata. quod filiam Cereris. cum refluentem fluctum esse perhibetis. Haec et alia de Saturno multa dicuntur. ad quantam turpitudinem pervenerint. nisi quod attinet ad frumentum. nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur invitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae. ut matrona facere cogeretur in publico. sine quo semen. quid ad haec dii alii requiruntur. deum vobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. si matronae spectarent. inquit. quae a proserpendo Proserpina dicta esset. 20. qua viro erat subdita. nisi quia provisum est a sapientibus maioribus vestris. Inter cetera. qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum vos didicisse iactatis.appellatum dicit. irata suum maritum de supernis maris exclusit? 112 . Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis impositum prius rure in compitis et usque in urbem postea vectabatur 56. quae mare permeat. exortam esse opinionem. non saltem aliquantum verecundiore secreto. quos deos esse veros existimatis. interpretamini hoc. quod nec meretrix. ut hoc sapiat? Cur ergo vobis duas deas fecerunt. quae ad litus venit. plura vos daemonia possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem. Itane unda ad litus veniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis vestrum ita desipiat. quae in salum redit 58.

Fieri enim potest. redeat ad civilem. et per ea quod in terram permanat. Cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt. qui dii non sunt et quibus ipsi meliores sunt. quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas. Hanc partem animae mundi dicit Deum. in quo sensus est. sacris. inquit. in quo intellegentia praeminet. inquam. lunam. delubris suis. quod autem inde permanat in mare atque oceanum. quod vocatur animus. Altori. ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit invenire non possit. Debuit ergo una terra propter istam quatergeminam vim quattuor habere cognomina. sed tantum ad vivendum valetudinem. quae per illam permeat. 23. sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo vivunt: secundum gradum animae. quae utrum sit nulla fit quaestio. non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt. 2. et tamen homines dii non habentur et.An terra dea sit. tres coluntur aris suis. similiter eos intellegentiam non habere. sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno. sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem. . stellas. ungues. deam Tellurem. Eamdem. ut ungues Dei.. Nempe una est terra. Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. inquit. eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit. in duas istas partes deosque divisum est. adhuc tamen hunc librum versans et se in illo versari cogitans. quam plenam quidem videmus animalibus suis. quam theologiam naturalem putat. tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit. Quasi non evidentior sit in hominibus anima. capillos. tres habentur. quia in homine sunt qui habet intellegentiam. inquit. tantisper de hac ago. Tellumoni. deum esse Neptunum 60. sed cum arant. Adhuc respondeatur. et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. inde a vi feminae dictam esse Tellurem. ut ossa. quam partem terrae permeet pars mundani animi. quam dicit esse Tellurem 61? Quod si ita fecit. quae sentimus quibusque ipse sentit. sicut una est terra. hic eum adhuc teneo. solem vero. ut deum faciat Tellumonem? Non. Esse autem in mundo lapides ac terram. cuncta eodem revolvuntur. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum. aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam. 1. additis quoque aliis duobus quattuor diis faciunt rem divinam. cuius vim. Redeat ergo ab hac. ne maiores eius sive aliae civitates Tellurem atque Neptunum inaniter coluisse credantur. Altori quare? Quod ex terra. ea quoque facere deos. verum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem. cum permeat terrae partem superiorem. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas vilissimas feminas earum. deam facit 59. taedet paenitetque turbarum: sic animam vilem factam et immundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare. non quattuor facere deos. quod 113 . quem Ditem patrem vocant? Ubi eius coniux Proserpina. aures.. sed aut unam aut duos. redeat. nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres. sic aliquando et piguit. aethera porro animum eius. colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. 23. quibus contaminanda prosterneretur. quo non permanat sensus. tactum: tertium gradum esse animae summum. ut. os. quod ipsa erat. cum vero inferiorem. sicut plurimum libuit. et femininam. quod semina producat. Cur ergo pontifices. nares. ditem patrem facere deum. qui eam fecundiorem faciunt excolendo. si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes. quod omnes partes corporis. sicut sensu carent. dicunt Matrem Magnam.simulque terra tellus et tellumo.. ubi erit Orcus. in quibus omnibus vis multiplex esse dicitur ad unum deum vel unam deam pertinens. inquiunt. aluntur omnia quae nata sunt. et masculinam. 1. quae vivunt. licet in illam naturalis theologiae veluti libertatem caput erigere paululum voluisse videatur. Telluri. sed una eademque terra habet geminam vim. simulacris. 24. ut ipse indicat. non cum adorant? Sed pars animae mundi.. quae pervenit in astra. sacerdotibus suis. in nobis autem genium vocari. et tamen tres dicuntur. transit et non habet sensum. hanc vim pervenire in oculos. An terra sit etiam magna mater et Cybele. quo velut requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus est. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba verecundatus unam deam vult esse Tellurem. quod recipiat atque nutriat. Sed hoc dico: pars animi mundani. inquit.. quae per terram permeat. a masculi Tellumonem.. his. quas libidine quaesierunt. nunc autem istum adhuc politicum volo. hanc vim in nostro corpore permanare dicit in ossa. hoc praeter hominem omnes carere mortales. sensus esse eius. quam videmus. Nondum dico. quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. cur non etiam unam fecit deam. Proserpinam deam 62: Tellus illa quid erit? Ita enim totum. Rusori quare? Quod rursus. frater Iovis atque Neptuni. quod est graviter dolendum.

.tympanum habeat. hic membrorum amputatio non timetur. qui semine indigeant. confictio leonum vitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae serviunt. non tam deae multae quam nomina. "Attin" flores significare perhibuit. Matrem. aliud esse deas multas? Sed potest. inquit. ubi rubens et sudans. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus. fieri ut eadem res et una sit. quod opere fiat melior. ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. qui semine indigeant. Quid ergo ipse reliquus. 24. non absurde ad hanc revocant 64. quod non subigi colique conveniat 63. hic ita amputatur virilitas. sed virilia eius flori comparaverunt 67. terram sequi oportere. sed nec virginitas adimatur. sed plane discerpta sunt. Quod se apud eam iactant. Si dea terra non esset. adstabat forsitan et maritus. ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac vehementer ferum. Turpia et fera sacra Cybeles sunt. iactatio insana membrorum. in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. Ibi fascinatio timetur agrorum. deos existimatos esse complures. dividant. multiplicent. praecipitur. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda virilia coronabat spectante multitudine. Si ergo una dea est. Leonem. quod plurima pariat. inquit. qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt. non pugnat. quae quidem consulta veritate nec ipsa est. quod eam antiqui colebant aere. immo vero non deciderunt neque decerpta. circa eam cum omnia moveantur. cum indigeant. si dea non esset. Quo modo non pugnat. adiungunt solutum ac mansuetum. Propter vernalem quippe faciem terrae. Sic alias deas. significari esse orbem terrae. quod ex ea proserpant fruges. nec illo flore amisso quisquam postea fructus. cum habeant. quod vestiatur herbis. ut non solum fecunditas.cuius sacerdotes evirantur. numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures. Non ergo ipsum hominem vel quasi hominem. ut semina perderent propter illam. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant. Magnam. qui terram colunt. terram sequi oportere. quia flos decidit ante fructum. quae ceteris est temporibus pulchrior. Galli. non enim hominem doctissimum latuit.. crepitus cymbalorum. Et Attis ille non est commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est. quasi non eos ipsa potius servitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam. quod sedens fingatur. ut significent. unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. Proserpinam. ipsam non moveri.. Tellurem. Porphyrius. qui est vocatus Attis. Ipsa quippe illo vivente deciderunt. et in ea quaedam res sint plures 65. semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec attenditur. 2. quod turres in capite. ita fecunda fieret manibus alienis. quantum maligni daemones praevaluerint. interim quid itur in multas? Unius sint ista multa numina. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum. et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum nova nupta sedere iubebatur 66: longe contemptibiliora atque leviora sunt prae ista turpitudine crudelissima vel crudelitate turpissima. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eumdem Varronem post hanc sententiam trepidare compellit. significat.Attin imitantes. philosophus nobilis. semen adquirunt. an potius sequendo hanc deam. non et sibi saeviendo.. Ibi sic dehonestatur novae nuptae verecundia. et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? Quo refertur? qua interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inveniendo persuadent illud potius esse credendum. putant esse Opem. turres. Concedo in uno homine esse res plures. ut nec convertatur in feminam nec vir relinquatur. quod cibum pariat. et tam crudelia exigere potuerunt. Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt. . in ea quippe omnia reperiri. 114 . inquit. numquid ideo et deas plures? Verum sicut volunt. inquit. oppida. ut semina consequerentur per illam. Sed docti Graeci atque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. semper enim esse quod agant. Vestam. sed potius sterilitas consecuta est.. ut neuter suo vulnere perimatur.. replicent. conflent. neque hoc dicere voluit. et ideo abscisum. implicent. inquit. manus ei homines operando inferrent. quod plures eas putarunt esse. 25. ubi daemoniacis ritibus sic uterque sexus illuditur. Deinde adiungit et dicit. cum valde aliud sit unam deam nomina habere multa.. si est ulla frons in hominibus. ideo aere. Quod Gallos huic deae ut servirent fecerunt. antequam ferrum esset inventum. ne sedeant. quod de homine castrato fama iactavit litterisque mandatum est? Merito hinc aversatus est Varro noster.

sed quia illa talia sunt. 1. Christi et Romanorum religio conferuntur ad veram felicitatem (27-35) Quam deorum dederit explicationem Euhemerus. totam de hoc Euhemerus pandit historiam. erubuit ratio. qui usque in hesternum diem madidis capillis. coronatione virilium pudendorum. quod vero Deo debetur. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum. quae proferremus de libris. et physici ex hoc interpretantur quod volunt. nefas sit colere aut corpus aut animam. quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit. ut poetae ferunt. sed criminis. facie dealbata. mercede stuprorum. incessu femineo per plateas vicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter viverent exigebant. Huic monstro nec Iani monstrositas comparatur. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamavit. stupra ac turpitudines ceterorum. nihil video nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream vel etiamsi invisibilem. Istos vero deos selectos videmus quidem clarius innotuisse quam ceteros. quibus colitur. referuntur ad mundum. conticuit oratio. nisi cotidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum. qui patrem castrasse perhibetur. sicut non solum poeticae litterae. ut vero divinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur. at nunc cum pro Deo vero. quod nullo modo est verus Deus. Itemque de mollibus eidem Matri Magnae contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis. Tribus modis errat profana religio. cui talis cultus servitusque debetur. esset quidem dolendum non his verum Deum annuntiari atque praedicari. sed ne occultarentur opprobria. Defecit interpretatio. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo. 27. Ut ergo canerentur vel scriberentur. ut autem historia prodit. Hisne diis selectis quisquam consecrandus est. sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum. et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur. qui contra huius modi errores ante nos vel Graeco sermone vel latino scripserunt.26. nihil Varro dicere voluit nec uspiam me legisse commemini. sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt. qui vera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum. Hoc dedecus tot Iovis ipsius et tanta stupra non vincunt. credita vires adiuvare Romanorum exsecando virilia virorum. abscisione genitalium. inquit. ista tot mollibus professis et publicis et inquinavit terram et caelo fecit iniuriam. qui condidit mundum. Quid autem non potest referri ad mundum. non tamen ut eorum illustrarentur merita. ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! quam ob rem si templo sacerdote sacrificio. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii. et mundanis sordibus expiatus mundus perveniat ad Deum. sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. Veneris lascivia. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis sive conferre sive praeferre. quasi poetae id etiam finxerint. tam foedis superstitionibus subditus et immundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia. At vero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit atque istam saevitiam moremque servavit. Arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis 68. non in eo mihi placuit immorari. quibus consecratus ante mortem honeste non potest vivere. necavit. sed horrere magis quam canere maluerunt. quanto magis nefarium est ista sic colere. sectione membrorum. tamen mutabilem potuisse revocari. quibus docti et acuti homines has res humanas conantur vertere in res divinas. unde quia plurima posuerunt. quid est nisi crimen deorum. Videat ne potius ad immundum. 27. quam Ennius in Latinum vertit eloquium 69. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur. verum etiam historicae tradiderunt. Devoravit ille filios. festis impurorum 115 . tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi. colatur aliquod elementum mundi vel creatus aliquis spiritus. 2. sit audacia vel petulantia poetarum. ille membra in lapidibus addita. quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus. non poetae confinxerunt. quo solo anima se inhabitante fit felix 70. haec in hominibus perdita. fluentibus membris. Ipsas physiologias cum considero. cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo competebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta. quia illa mala sunt. ut post mortem vivat beate. consecratione mollium. quibus solus ille colendus sit. unde magis eos homines fuisse credibile est. sacrificiis homicidiorum. immo vero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud. ista in sacris deformem crudelitatem. Ille in simulacris habebat solam deformitatem. etiamsi non immundus et malus: non ideo malum est. non recepere Romani. quod ea sint diis grata et accepta.

labuntur et decidunt. tribuantur. dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari. quibus voluit viventibus indidit. Et ut iam incipiam illa unius et veri Dei opera percurrere. caelum esse quod faciat. terram Iunonem. quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum. Quo modo ergo deos ad caelum. colere se quisque contendat: non ideo peccat.. Non deos sed unum Deum colimus. qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. esset obscurum. numinibus terribiliter exigentibus reddita. qui fecit mundum.. huic femininam. quas Plato appellat ideas. qui rerum causas habet. hoc est deabus: Quoniam. sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem. Mater scilicet Magna. Ducitur enim quadam ratione verisimili. quod dicitur animus. qui utrumque fecit. qui naturis a se creatis et subsistendi et movendi initia finesque constituit. caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error. quae ab eis ex istorum deorum theologia velut physicis rationibus referuntur ad mundum. quod non est ipse. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se. sive etiam intellegentem. sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure 71. apud quam mollium et abscisorum seseque secantium atque iactantium insana perstrepit turpitudo. non caelum et terram. deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus. resiliunt. sed creaturam quamvis non vitiosam colit. quod et pro ipso colit. quod vir doctissimus et acutissimus Varro velut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et terram redigere ac referre conatur? Non potest. ut secundum eas non caelum aliquid fecerit. partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo. bis peccat in Deum. caelum Iovem. istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum. et non Deum verum. fluunt de manibus. alii dixerunt esse mundum. inter quas posuit Minervam. aliud exempla rerum. qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus impertivit et per quos placet ipse futura 116 . in promptu est. ut in primo libro dixi de locis. Quid igitur valet. Deinde masculus deus Neptunus in mari est. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus. quam supra ipsum caelum ante posuerat. nisi eorum testaretur historia ea ipsa. qui fecit caelum et terram et omnia. 28. quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. propter quae isti sibi. etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur. qui sermonis facultatem usumque donavit. quae foeda et turpia confitentur. quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius vero. Selecti dii eorumque officia opera sunt veri Dei. quem alii caelum. sed quia colendum non ut colendus est colit. sed Deum. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. quae in eis sunt. sed etiam caelum factum sit 72. Namque omnia. sive illa sit anima sive corpus sive anima simul et corpus. Caelo enim tribuit masculos deos. a quo dii partim dicuntur caelestes. Qui vero et rebus talibus. nec hic sanum furor. qui Graece dicitur. et ideo illi masculinam vim tribuit. unde remotis constat ambagibus nefarios daemones atque immundissimos spiritus hac omni civili theologia in visendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus invitatos. id est turpibus et scelestis. Incongrua est quaelibet physica ratio. sive etiam sentientem. et tamen eos nec hoc posse veritas aperta convincit. quibus quasi cuncta complexus est. superiorem terram tenens. quia non est colendus quem colit. exemplum secundum quod fiat. Dis pater postremo. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum. quae nec suis nota sunt. quod Plato illas ideas tantam vim habere dicit. Sed hi quonam modo. terram quae patiatur. et non attendit eum potius esse qui haec facit. duo sunt principia deorum animadversa de caelo et terra. coluerint. caelum a quo fiat aliquid. novit atque disponit. et nulla quaestio remanebit. ideas Minervam vult intellegi. pro Deo vero mundum nemo pius colit. qui vim seminum condidit. feminas terrae. qui fecit omnem animam. perdidisse. cum diximus de Iano. quid autem vel quos coluerint. aliud terram. deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans. id est quam turpiter nefarieque. scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. inquit. id est omnis animae corporisque Creatorem. 30. qui rationalem animam. advertamus hoc modo: nos Deum colimus. omnis animae et omnis corporis conditori. id est animae corporisque factorem. Qua in re omitto dicere. Cur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent.obscenorumque ludorum unum verum Deum. Hoc dico. quibus duabus partibus mundus his constat. 29. Dicturus enim de feminis. in inferiore habens Proserpinam coniugem. nec animam vel animas per viventia quaecumque diffusas. Referant haec potius ad homines mortuos et ad daemones pessimos. terram de qua fiat. et talibus rebus colit.

. Quamquam enim. sed 117 . quanti Deus hominem penderet.. Anceps Varro in reddenda ratione. Omnes enim non solum prophetiae. cerimoniae. id est iniquitatis. quae creavit. qui mundi huius ignem vehementissimum et violentissimum pro immensae naturae temperamento et creavit et regit. qui hominum coetibus.. sive quae aliunde accepit. . qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit. qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit. qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique vim congruam et motum dedit.. Hoc mysterium vitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua. id est ubique totus. nullis vinculis alligatus. quibus oportuit. beatificat. quod vivimus. non sunt quod ipse. qui bellorum quoque ipsorum. qui humanis ingeniis. nosceremus atque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque Spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem veniremus.. altaria. quae ex hac. qui vias caelestes atque terrestres locorum mutationibus praebet. dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum. sed sicut Deus. 33. Per hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri deos gentium esse immundissimos daemones. per angelos praedicatum est. qui terram fundat atque fecundat. qui haec omnia condidit. exordiis progressibus finibusque moderatur. quae hoc sacramentum ageret. ut etiam ipsa proprios exserere et agere motus sinat. quae Deo debetur et Graece proprie dicitur . dies festi et quidquid aliud ad eam servitutem pertinet. Habemus enim ab illo praeter huiusce modi beneficia. quae in verbis sunt. Haec autem facit atque agit unus verus Deus.quae iam in Iudaeorum populo adumbratur. ubi per quosdam scientes. de qua nonnulla diximus. nullis inclusus locis. qui universarum aquarum creator et gubernator est. etiam scientias artium variarum ad adiuvandam vitam naturamque concessit. Sic itaque administrat omnia. nec tantum praecepta vitae. non indigente natura. qui lunae statuit modum suum. tabernaculum sive templum. Deinde populus hebraeus in unam quandam rem publicam. Hinc sunt non solum illi. quanta illi superbia ceciderunt. nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis aversos ac tenebrarum. congregatus est. ex nulla parte mutabilis. quae propter aeternam vitam fidelium in Christo et impleta credimus et impleri cernimus et implenda confidimus. quae diis selectis per nescio quas physicas interpretationes vir acutissimus atque doctissimus Varro. naturis competentibus attributa substituit. sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. Quamvis enim nihil esse possint sine ipso. implens caelum et terram praesente potentia. quem focis et luminibus adhiberent. et alii atque alii similes ceterarum gentium atque terrarum. quod sumus. cum sic emendandum et castigandum est genus humanum. quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint? . Ista sunt certe. Agit autem multa etiam per angelos. inquiramus. quod ex adventu Christi usque nunc et deinceps agitur. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur. in nullas partes sectilis. quae corda. non tamen ex angelis homines.ea significata et praenuntiata sunt. sed ex se ipso. magnum et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. sacerdotia. praenuntiaretur esse venturum. quod caelum terramque conspicimus. quae mores pietatemque conformant atque illis litteris continentur. per quosdam nescientes id. sed non nisi ex se ipso beatificat angelos.praedicit et per quos placet malas valetudines pellit. qua eum ipsum. distribuere laboravit. qui fructus eius animalibus hominibusque largitur. qui semina et alimenta mortalium. 32. ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. qui causas non solum principales. Ab hoc uno et vero Deo vitam speramus aeternam. sicut angelos. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus angelos mittat. sacrificia. quod habemus mentem atque rationem. sed etiam subsequentes novit atque ordinat. qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum.. sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium Scripturarum. verum etiam sacra. sive arida sive liquida. 31. quo pro nobis assumpta carne nato atque passo. sive quae ipse coniecit. cum credit in eum. qui est eius unicus Filius. quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. quae creavit. administratione naturae bonis malisque largitur. de quibus multa iam diximus.qui nos vocat ad vitam aeternam.

Nolo. sed flammis aboleri nefanda monumenta. tamen utcumque conatus est. quas putat vel potius vult putari. sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Credat quisque quod putat. illos tamen libros tam perniciosos esse iudicavit. non utique arsissent. quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur 75. cum rex esset. ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae. Quod ergo aquam egesserit. qui minime quemquam metueret. ubi non theatra delubrorum similitudine absolvit. Comburuntur reperti libri sacrorum Numae. Nam si non solum ipsae. tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae assentiri cogeretur. Nam et ipse Numa. censuerunt 73. ne homines nefaria doceret. quae in religione quaerenda est. ut ex his tota illa theologia civilis etiam apud tales homines execrabilis appareret. ut nec obrui rursus iuberet. aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui 118 . ipsi viderint. quorum sacrorum facta prodidit. quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam.. quod dicendum suggesserit vesana contentio. pertinerent. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius. ne daemones iratos haberet. nec docere aliquem nec delendo vel quoquo modo consumendo perdere auderet. Iam enim dicam. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur. quaerens honestare res turpes. non dignitate virtutum. . Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio. Ubi cum primores quasdam causas legissent. obruit. in Urbem pertulit ad praetorem. Numae mortuo senatus assensus est. sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Nam. qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant. quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. sed theatrorum potius similitudine delubra damnavit. ubi videntur mortui divinare. 35. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit. quarum causarum proditos libros senatus incendit. sed plane selecti nobilitate criminum. Sed contra invenimus. Quibus haec artibus fiant.. quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae.etiam hi. quam non intellecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurditas fecerat. inquam. quas praeter se neminem scire voluit. tamquam in senatum deorum selecti. id ipsum est. de quibus nunc agimus. nullus sanctus angelus mittebatur. aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos atque editos patres conscripti similiter incendissent. 34. ut in aqua videret imagines deorum vel potius ludificationes daemonum. hoc dicere. quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curavit. verum etiam quaelibet aliae huius generis essent. ubi tutum putavit. quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit. romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate illicita ad ea daemonum pervenisse secreta. sicut in quibusdam theatrorum fabulis vel delubrorum mysteriis facere conatus est. de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas. ut haberet unde legendo commoneretur. a quibus audiret. quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere. ut. rem tantam detulit ad senatum. ad quem nullus Dei propheta. id est exportaverit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae. Numa Pompilius. fortassis enim talia tunc licebant. quae ipse quidem scriberet. sed ea tamen. quae in libris suis pontifices haberent. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas velut physicas interpretatur? Quales si libri illi habuissent. quae [sive hydromantia] sive necromantia dicatur. ut sensum horribilibus rebus offensum velut naturalium causarum reddita ratio deleniret. causas obruit (ita timuit et ipse quod didicit). sicut ipse vir doctissimus prodidit. Ita quod scire neminem voluit. tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis. ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et Graece dicit vocari 74. praetor ut combureret. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas verti. immo vero dicat.qui compulsus est facere hydromantiam et necromantiam.. At ille cum inspexisset principia. ne humana curiositas multo vehementius rem iam proditam quaereret. quid in sacris constituere atque observare deberet. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Salvatoris adventum in ipsis civitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena severissima vindicari. sicut apud eumdem Varronem legitur in libro De cultu deorum. Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius. cur quidque in sacris fuerit institutum. quam cognitis civitas turbaretur. et eorum causas. quae non solum lectae innotescerent religiosis. ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse.. quilibet tantae impietatis defensor egregius. Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum. quo modo his quadret et consonet non potest invenire. hydromantiam facere compulsus est. eosque libros tamquam religiosi patres conscripti. violare autem timuit. unde hydromantian faceret.

qui autem cum malignis daemonibus non vult habere societatem. quo sunt eruta. De quaestione naturalis theologiae cum philosophis excellentioris scientiae discutienda. Non enim possunt. cuncta illa confiteri permitterentur. De sententia Platonis. in nostram memoriam pervenerunt. quo ea. qua Christianae scientiae propinquavit. eorumque auctoribus. qui rationales animas trium generum esse dixerunt. 3. nec stilo Varronis. id est rationali philosophia. Quid de moribus atque actionibus daemonum Apuleius Platonicus senserit. cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur. quod non sinuntur efficere. qua definivit deos non esse nisi bonos amicosque virtutum. in daemonibus aeriis et in hominibus terrenis. 10 LIBER VIII BREVICULUS 1. quae de hac re gesta sunt. 4. quam timere quod timuit. ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus. 14. 16. 6. De opinione eorum. ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret. et tamen. quorum opinioni omnium philosophorum postponenda sint dogmata. qui omnem philosophiam triplici partitione distinxit. vel etiam subici ac decipi iustum est. Platonici sint habendi. qui se colendos pro ipsis mortuis. 5. Quod etiam in morali philosophia Platonici obtineant principatum. Quod etiam. 12. quos ab eis vel affligi tantum. noxiam pertimescat. qui hoc audere non potuit.prodebantur. Quod de theologia cum Platonicis potissimum disceptandum sit. 17. 7. 11. multis tamen diis sacra facienda censuerint. Unde Plato eam intellegentiam potuerit adquirere. non superstitionem. id est in diis caelestibus. An dignum sit eos spiritus ab homine coli. De praecipuo inter Socratis discipulos Platone. 13. id est Italico et Ionico. Qui ergo vitam nec modo habere vult piam. 9. qua coluntur. Platonici. quos deos putari fecerant. Sed occulta Dei veri providentia factum est. 10. quae physica nominatur. licet de uno vero Deo bene senserint. quibus hydromantia fieri potuit. Quod neque propter aeria corpora neque propter superiora habitacula daemones hominibus antecellant. sed veram religionem. quos tam prolixa temporis vetustate fere omnes populi gentium deos immortales esse crediderant. 2. 15. hinc intellegi potest. De Socratica disciplina. 8. quae ad veritatem fidei Christianae propius accessit. De Platonicorum sensu in ea parte philosophiae. De ea philosophia. a quorum vitiis eum oporteat liberari. obsistere potuerunt. agnoscat. 119 . sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum. talibus sacris quaerat aeternam. Quanto excellentiores ceteris in logica. Quae sit inter philosophicas artes religiosi excellentia Christiani. qui ne innotescerent nec aratro. admonere non permitterentur. Quam vero perniciosae vel a cultu verae divinitatis alienae illae litterae iudicatae sint. qua produntur et vincuntur. De duobus philosophorum generibus. quibusdam fallacium miraculorum attestationibus supponebant. quas Pompilius occultavit. quod eas maluit senatus incendere.

non est in omnibus. et qui rationalem et intellectualem. De impietate artis magicae. Quod omnis religio paganorum circa homines mortuos fuerit implicata. quarum altera iactitat deorum crimina. 26. quam naturalem vocant. cuius generis anima humana est. non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad vitam adipiscendam etiam post mortem beatam. non cum quibuslibet hominibus (non enim fabulosa est vel civilis. sed etiam omnem omnino animam fecerit. 120 . sicut divina auctoritas veritasque monstravit. Porro si sapientia Deus est. Sed quia res ipsa. Qualis religio sit. 24. De hoc igitur Platone. LIBER OCTAVUS CHRISTI ET ROMANORUM RELIGIO AD PHILOSOPHORUM SAPIENTIA CONFERUNTUR Platonicorum quae sit humanarum divinarumque rerum scientia (1-12) Cum platonicis conferenda Christi religio. 21. quod homines. participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. Duplex philosophorum genus fuit: italicum et ionicum. sed eas tantum. Quo modo Hermes parentum suorum sit confessus errorem. si quidem ille totam theologian naturalem usque ad mundum istum vel animam eius extendere potuit. qui saepe caeli et terrae nomine nuncupatur. quem Christiani martyribus impendunt. breviter attingam. 20. quae necessaria praesenti quaestioni existimo. verus philosophus est amator Dei. quo verbo Graeco significari intellegimus de divinitate rationem sive sermonem. 1. qui non solum mundum istum visibilem. quae sanctis angelis et hominibus bonis possunt esse communia. sed eorum tantum. Neque enim hoc opere omnes omnium philosophorum vanas opiniones refutare suscepi. De his. daemonibus uti debeant advocatis. quicumque appellantur philosophi): profecto ex omnibus. qui haec vel tenuiter audivit. sed cum philosophis est habenda collatio. sed multos ab illo sane uno conditos atque institutos ob eam causam colendos putant.18. qui hoc nomine gloriantur (neque enim continuo verae sapientiae sunt amatores. amorem sapientiae profitetur. per quem facta sunt omnia. nec eas omnium. ignorat. An daemonibus nuntiis et interpretibus dii utantur fallique se ab eis. De abiciendo cultu daemonum contra Apuleium. hoc est vel theatrica vel urbana. Hi iam etiam Varronis opinionem veritatis propinquitate transcendunt. De modo honoris. quae ad theologian pertinent. altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum). Nunc intentiore nobis opus est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum. qui cum et esse divinitatem et humana curare consentiant. 22. quorum ipsum nomen si latine interpretemur. in qua docetur. 27. Quid Hermes Trismegistus de idololatria senserit et unde scire potuerit superstitiones Aegyptias auferendas. quem tamen doluerit destruendum. cuius hoc nomen est. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore vocabulo derivato nullus. An credendum sit quod dii boni libentius daemonibus quam hominibus misceantur. ut commendentur diis bonis. qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserunt. 23. aut ignorent aut velint. quorum sententias litteris nosse potuimus. prius ills commemorans. quae patrocinio nititur spirituum malignorum. 25. De theologia quippe. 19. isti vero supra omnem animae naturam confitentur Deum.

utrum Socrates. Huic successit Anaximander. Sic autem diversas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt. de qua omnia fierent. duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum ex ea parte Italiae. ex divina mente praeposuit. propter quem breviter cuncta ista recolui. Sic alii atque alii aliud atque aliud opinati sunt. 121 . an vero. quid profiteretur. aerem quidem dixit rerum esse materiam. ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter vivunt. Atheniensium civitas publice luxit. non tamen ab ipsis aerem factum. eius auditor. Nam cum antea Sapientes appellarentur. id est illas particulas. quae lingua inter ceteras gentium clarior habetur 1. quibus suis et propriis singula fieri. id est naturalibus. iste autem Thales. Anaxagorae successit auditor eius Archelaus. mutavitque de rerum natura opinionem. Non mihi autem videtur posse ad liquidum colligi. Quod in Socratis disputationibus. primus universam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur. modo iterum gigni existimavit. quibus singula quaeque fierent. philosophum se esse respondit. Finis autem boni appellatur. nec deos negavit aut tacuit. Aquam tamen putavit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. Ionici vero generis princeps fuit Thales. exsilio autem voluntario atque perpetuo poenam similem alter evaderet 7. destruit. qui omnes rerum causas aeri infinito dedit. ut (quod vix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores) quidam summum bonum esse dicerent voluptatem. eosque mundos modo dissolvi. Sed illi sex vitae genere distinguebantur et quibusdam praeceptis ad bene vivendum accommodatis. effectorem divinum animum sensit et dixit ex infinita materia. et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur. id est studiosum vel amatorem sapientiae. dum omnia. quae quondam magna Graecia nuncupata est. propter quam unam omnium philosophorum invigilasse ac laborasse videtur industria. ut hoc faceret. rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis exstitit. sicut Aristippus. iste interrogatus. quod esset beatae vitae necessarium. rebus perscrutandis operam maximam impenderent. in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione conversa. quae corpora aeterna. Quando quidem ab eis causas rerum videbat inquiri. sine qua nihil ex eo fieri posset. Socrates ergo. Etiam ipse de particulis inter se similibus. Anaxagoras vero eius auditor harum rerum omnium. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita. quod mundo considerato tam mirabile aspicimus. Socrates de bonis moribus disseruit. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit. sicut de illo quidam benevolentius suspicantur. taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium. magister Platonis. nolebat immundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in divina conari.2. quae publice damnaverat. quoniam non evidenter apparuit: quod cuique placuit inde sumpserunt et ubi cuique visum est constituerunt finem boni. sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putavit. Sed eum postea illa ipsa. quo fieri homo beatus potest. sed animo faciente divino. Non enim ex una re. cum ante illum omnes magis physicis. ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali vigore in aeterna se attolleret naturamque incorporei et incommutabilis luminis. quos commemorare longum est. 3. qui sunt appellati Sapientes. quanta quisque aetate sua manere potuerit. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est 6. intellegentiae puritate conspiceret 4. Milesius. movet asserit. a quo etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. sicut Antisthenes 8. sed ipsos ex aere ortos credidit. quoniam sapientem profiteri arrogantissimum videbatur 3. Tam praeclara igitur vitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores. quae constaret similibus inter se particulis rerum omnium. ut inesse etiam mentem diceret. coniungendo et dissipando ageret omnia. quas primas atque summas non nisi in unius ac summi Dei voluntate esse credebat. quo totum animum intendisse videbatur. Nihil autem huic operi. unde non eas putabat nisi mundata mente posse comprehendi. sed eum esse compotem divinae rationis. qui modo quodam laudabilis vitae aliis praestare videbantur 2. ubi et nunc Graecia nominatur. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur. Quantum enim attinet ad litteras Graecas. quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione versari. sicut Thales ex umore. alterum Ionicum in eis terris. ut unus eorum oppressus vi multitudinis interiret. et ideo purgandae bonis moribus vitae censebat instandum. ubi agitur de summo bono. quo quisque cum pervenerit beatus est. vel confessa ignorantia sua vel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse atque versasse 5. nec ipse aliquid divinae menti in his rerum operibus tribuens. Diogenes quoque Anaximenis alter auditor. Constat eum tamen imperitorum stultitiam scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus. quod astrologiae numeris comprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. ut successores etiam propagaret. unus illorum septem. ita putavit constare omnia. quas videmus. quidam virtutem.

quod in eo praecellit. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur. Cedat eis igitur non solum theologia illa fabulosa deorum criminibus oblectans animos impiorum. propter vitam. unde una pars eius activa. qua verum disterminatur a falso 12. Si ergo Plato Dei huius imitatorem cognitorem amatorem dixit esse sapientem. ubi nobis serta sunt omnia. cum illius lepore et moralibus disputationibus temperavit. quam fides nostra suscepit ac defendit. quae contemplationi deputata est. quae vel ab aliis didicerat. altera contemplativa dici potest (quarum activa ad agendam vitam. ubi impuri daemones terrestribus gaudiis deditos populos deorum nomine seducentes humanos errores tamquam suos divinos honores habere voluerunt. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat. 5. Ideo haec tripartitio non est contraria illi distinctioni. quae Numa Pompilius re vera ad sacra eius modi pertinentia se cum sepeliendo curavit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi 14. nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res. id est unum verum optimum Deum. ubi causam omnium naturarum. Pythagoras vero magis contemplativae. ubi lumen omnium rationum esse cognoverit vel crediderit. tertiam rationalem. ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus vel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro diis habent. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione versetur. vel ipse quanta potuerat intellegentia viderat. nullus usus expedit: ipse quaeratur. id est actioni et contemplationi. cuius participatione sit beatus. 4. Fortassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius atque veracius intellexisse ac secuti esse fama celebriore laudantur. quibus ipsam praetulit verus Deus). ubi finem omnium actionum. quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est 13 (quia nec ipsa illis ritibus significantur. quod cuncta praecellit. quem facit in suis voluminibus disputantem. ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tamquam ad suum cultum studiis immundissimis excitantes et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes (ubi si qua velut honesta geruntur in templis. ubi Pythagoreorum fama celebrabatur. quae maxime in actione versatur. Qui cum esset Atheniensis honesto apud suos loco natus et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret. auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime comprehendit 10. quae infra illam naturae ordine constituta sunt. quid opus est excutere ceteros? Nulli nobis quam isti propius accesserunt. quam in tres partes distribuit: unam moralem. Ex his tamen. sine quo nulla natura subsistit. quibus potuit intellegentiae viribus. quae apud eum leguntur. ipse cernatur. quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta 15. parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam. id est. sit necessaria. ut aliquid de Numa mitius suspicemur. ut in illo inveniatur et causa subsistendi et ratio intellegendi et ordo vivendi. aliquid tale de Deo sentiunt. alterum ad rationalem. disserendo explicare et longum esse arbitror et temere affirmandum esse non arbitror. non quidem immerito. quos Cicero in Tusculanis tacitis 122 . et ea. vel ubi suffragatur religioni verae. Sed inter discipulos Socratis. et ea. Quae licet utrique. quae ipse insinuare conatur. quae sibi placita viderentur. sed ipsi etiam maiorum gentium dii. maxime tamen contemplatio perspectionem sibi vindicat veritatis. quidquid Italicae philosophiae tunc florebat. et ideo veritas conantem non sequitur. Quid autem in his vel de his singulis partibus Plato senserit. quorum trium unum ad naturalem. id est ad mores instituendos pertinet. quaquaversum eum alicuius nobilitatae scientiae percipiendae fama rapiebat. ut per id. ipse diligatur. eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa. Convenienter Christi religio cum platonicis confertur. veraciter beatam. ubi nobis certa sunt omnia. Plato. et inde in eas Italiae partes veniens.Quae Plato intellexerit et praeceperit. nulla doctrina instruit. Si enim homo ita creatus est. tamen animae rationali ea. quia et illi ipse mos placuit. Cum enim magistri sui Socratis. nec solum etiam illa civilis. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur atque docebantur 9. ubi nobis recta sunt omnia. factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. institisse 11. coniuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur. alteram naturalem. et si ipsa essent. quae post mortem futura est. contemplativa autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam veritatem): Socrates in activa excelluisse memoratur. sive quae dixit. comparata sibi templorum foeditate laudantur). notissimum morem dissimulandae scientiae vel opinionis suae servare affectat. quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis. (In eo genere sunt etiam illa. vel ubi ei videtur esse contrarius. quam longe ac late potuit peregrinatus est. tertium ad moralem partem intellegitur pertinere. qua intellegitur omne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere. pro Deo suo colenda non essent. excellentissima gloria claruit. sive quae ab aliis dicta esse narravit atque conscripsit. quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem. qua omnino ceteros obscuraret. attingat illud. et quaecumque turpia geruntur in theatris.

intellegere. quae visu tactuque corporis sentiri queunt. Platonicis. qui vere est. Hoc autem in conspectu talis cogitationis iam non est corpus. Viderunt ergo isti philosophi. sine dubitatione mutabile est. hoc est illi esse. speciemque corporis esse sensibilem. nisi melior in illo esset haec species. beatum esse. vel quae et haec habet et intellegit. qualitates ordinatumque motum et elementa disposita a caelo usque ad terram et quaecumque corpora in eis sunt. Non solum ergo ista. id est corpus unum ex his quattuor elementis. et unde videtur atque utrum pulchra an deformis sit iudicatur. Nam Stoici ignem. cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus viris. qualis est in angelis. sicut est cantilena. ut. cum in animo cogitantis aspicitur atque iudicatur. sed tantummodo cogitabant 18. nec aer nec ignis. quae utique corpus non est. quidquid est. intellegibilia. hoc est minutissimis corpusculis. aliud beatum esse. nisi ab illo esse non posse. Nulla est enim pulchritudo corporalis sive in statu corporis. sed alii quoque philosophi. ac per hoc quod corpore mutari potest. non esse summum Deum. Viderunt. vel corpus esse vel vitam. Timens enim et ille quasi revelata mysteria petens admonet Alexandrum. Quod profecto non posset. quam Dei naturae tribuere nefas est. non alius alio melius de specie sensibili iudicaret. Vulcanus. nullum corpus esse Deum. sive simplicia sive coniuncta corpora. causam principiumque rerum esse dixerunt. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt non esse in eis rebus primam speciem. qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt. quibus visibilis mundus hic constat. de qua non animus iudicet.. et apud se imaginabantur quod foris viderant. sed similitudo corporis. quae duae theologiae. melius ingeniosior quam tardior. intellegibilem vitae. sed quod est illi vivere. sed tamen corpora. Iuppiter. melius utique postea quam prius. quoquo modo et qualiscumque natura est. Haec mens hominis et rationalis animae natura est. quos Varro conatur ad mundi partes sive elementa transferre. Porro si noster animus corpus non est. quibus quattuor corporibus. melius exercitatior quam minus exercitatus. flammis iubeat concremari). Nam quidam eorum a rebus non vivis res vivas fieri posse crediderunt. Anaximenes in aere. nec aliud illi est vivere. quae in eo sunt. Platonicis philosophis cedant. qui verum Deum et rerum auctorem et veritatis illustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt. Deinde viderunt omnem speciem in re quacumque mutabili. Poterant isti dicere: corpore aliquo vulneratur caro. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset. Epicurus in atomis. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent. et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. nulla re potest. qualis est in pecoribus. quasi possit vivere non intellegens. Propter hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexerunt eum et omnia ista fecisse. etiam quando non videbant. ut Thales in umore. Consideraverunt enim. melius peritior quam imperitior. sine tumore molis. quod cum eis corda eorum obstricta carnis sensibus fabulata sunt. si autem omni specie carere possent. Prorsus quod mutari non potest. non esse posse nisi ab illo. quasi possit esse non vivens. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. quo modo Deus creator animi corpus est? Cedant ergo et isti. sed tantum continet sentit intellegit. ut dictum est. Hi et ceteri similes eorum id solum cogitare potuerunt. verum tamen eiusdem naturae. fabulosa continet et civilis. homines fuisse produntur. sive omnem vitam. vel quae nutritorio subsidio non indiget. et ideo animam omnem mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summum Deum 19. Stoici in igne. unde videtur in animo haec similitudo corporis. Saturnus. quae dicuntur quattuor elementa. Philosophia naturali platonici Deum quaerunt. qui simpliciter est. nec corpus est nec similitudo corporis. cum proficit. Ac per hoc sive universi mundi corpus figuras. ita non eos movit tanta mutabilitas animae. quae nec dividi nec sentiri queunt. sive vita carentia sive viventia. qualis est in hominibus. sicut est figura. eumque omnino ignem deum esse putaverunt. nec ipsa corpus est. quasi possit intellegere non beatus. vel quae nutrit et continet. quidquid illud est. profecto est melius quam ipsa quae iudicatur. nam per se ipsa invulnerabilis est. In se quippe habebant quod non videbant. animos nostros esse putaverunt. nec aliud illi est intellegere. quia incommutabiliter est. sive in motu. Quod autem recipit magis et minus. et ipsum a nullo fieri potuisse. et viventem et sapientem et ipsius mundi fabricatorem atque omnium. cuius ille est. cedant et illi. Non est ergo nec terra nec aqua. mundum corporeum videmus esse compactum. quos ceteris non immerito fama atque gloria praelatos videmus. quos quidem puduit dicere Deum corpus esse. quidam vero a vivente quidem et viventia et non viventia. nam per se ipsa incommutabilis est. omnino nulla essent: viderunt esse aliquid ubi prima 123 . Sensibilia dicimus. qua est. et quicumque alii.nominibus videtur attingere 16. 6. et idem ipse unus. Iuno. sicut Epicurei. ubi mutabilis esse convincitur 20. quia non aliud illi est esse. Sed dicunt: corpore mutatur animae natura. cum ea matri conscripta insinuaverit. vel quae et hoc habet et sentit. meliusque aliquid vitam esse quam corpus. sine strepitu vocis. qualis est in arboribus. si iam illa corporis similitudo. sine spatio vel loci vel temporis. aliud intellegere. sed tamen a corpore corpora 17. quidquid mutabile est. Vesta et alii plurimi. quorum enumeratione immorari non est necesse. aliqua re potest et ideo incommutabile recte dici non potest.. aliud vivere. quae conspectu mentis intellegi. illud autem.

qualibus oculis carnis formam sapientiae decusque conspexerint. 7. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore. ut etiam ipsi Stoici. gloria. atque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt. si Deus ipse adiuverit. bonumque esse hoc genus bonis. qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore vel fruentem animo. cum pulchros dicant non esse nisi sapientes. sed fruentem Deo. quas appellant . a corporis sensibus eam ducendam putarunt. quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diversi diversa opinati sunt.esset incommutabilis et ideo nec comparabilis. . quo referentes omnia quae agimus. quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent. Cedant igitur omnes illis philosophis. Ideo quippe et finis est dictus. quae mente conspiciuntur. miseri sunt et miseriores cum fruuntur): nemo tamen beatus est.. quod ab illo nobis sit et principium naturae et veritas doctrinae et felicitas vitae. sed fruendo. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae (id enim est philosophus).. a parte hominis deteriore.. ideoque non dubitat hoc esse philosophari.rationali conspiciunt lumen veritatis. quoniam philosophia ad beatam vitam tendit. Quaedam sapientiae rationes omnium sunt gentium. ubi versatur pars altera. malum autem malis 26. ipsum autem non nisi propter ipsum.. nec sensibus adimentes quod possunt. Nam et ipsi. sed qui id appetiverunt a corpore. quod et rerum creatarum sit effector et lumen cognoscendarum et bonum agendarum. cuius natura sit incorporalis. ut. quae facta sunt. verumque et summum bonum amat. finali quodam bono. a toto homine. alii ab animo. amare Deum. Haec de illa parte. non se beatos putant amando. earum rerum scilicet quas definiendo explicant. fruens Deo sit beatus qui Deum amaverit. Hi vero. ut Epicurei et quicumque alii tales 22. sicuti est honor. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse finem boni esse secundum virtutem vivere et ei soli evenire posse. Lumen autem mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum. quod quale sit. sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt. hinc asseverantes animum concipere notiones. quibus sensibus corporis istam pulchritudinem viderint. nec eis dantes ultra quam possunt. quae amanda non sunt. qui res non amandas amant. quos merito ceteris anteponimus. quia propter hunc cetera volumus. cum ab eis invisibilia eius per ea. discreverunt ea. qui eo fruitur quod amat (multi enim amando ea. quo beati essent. Reliqua est pars moralis. sed propter aliud. alii ab utroque homini esse dixerunt 25. quae sensibus attinguntur. id est rationalis. a quo etiam visibilia et temporalia cuncta creata sunt. . dicta sint. qui eo quod amat non fruitur. Quod autem attinet ad doctrinam. quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem verum ac summum bonum Plato dicit Deum. sive Platonici accommodatius nuncupentur. quoniam tres sunt. ut finale esset. qui cum vehementer amaverint sollertiam disputandi. cum frui Deo coeperit. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant. Ita bonum hominis qui vel ab animo vel a corpore vel ab utroque expetiverunt. Nec istae differentiae. quam Graeco vocabulo dicunt ubi quaeritur de summo bono. et quod non propter aliud. quae ab eis logica. nuncupant.. Ubi ego multum mirari soleo. quod amat. metienda esse censuerunt. non sicut corpore vel se ipso animus aut sicut amico amicus. 9. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 21. alio loco. a quo facta sunt omnia 24. hinc propagari atque conecti totam discendi docendique rationem 23. qui posuerunt iudicium veritatis in sensibus corporis eorumque infidis et fallacibus regulis omnia. qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliam ob causam beatum.morali finem boni Deum esse praecipiunt. si aliquid ab his ad illa similitudinis afferendum est. sed propter se ipsum appetentes idque adipiscentes nihil. Sive ergo a parte qualibet sive a toto. quam dialecticam nominant. pecunia et si quid huius modi. Quamvis enim non continuo beatus sit. qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum. Unde illi. sed sicut luce oculus. unde vult esse philosophum amatorem Dei. id est naturalem. ideo tres. intellecta conspecta sunt. quantum per nos fieri poterit. quo beati simus. ab his.. quod appellatur extrinsecus. quae discuntur. Quisquis ergo fruitur eo. sive 124 . non sic addiderunt. quam physicam. qui autem ab utroque. id est propter se ipsum appetendum. quo cuncta quae agebant referrent atque id quo referendum esset non ultra quaererent. vocatur: absit ut his comparandi videantur. apparebit. manifestavit eis ipse. Quicumque igitur philosophi de Deo summo et vero ista senserunt. non nisi ab homine. 8. a parte meliore. nihil aliud quam ab homine expetendum esse putaverunt. qui vero ab animo. Ita quod notum est Dei. ulterius requiramus.

qui cum octoginta et unum vixisset. quia et aliis rebus. manifestum est in illis. centum ferme annos postea natum fuisse. ideo nescit ab uno vero Deo atque optimo et naturam nobis esse. qui hoc viderint ac docuerint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis propinquiores fatemur. Deus enim illis manifestavit. in hoc eos ceteris anteponimus. Mirantur autem quidam nobis in Christi gratia sociati. Indi. fecit intellegi. et moralem vel ethicam. Deinde ne omnes tales esse arbitretur. Haec itaque causa est cur istos ceteris praeferamus. principium nostrum.quodlibet aliud sectae suae nomen imponant. et Latini permoti earum vel excellentia vel gloria. quando perrexit in Aegyptum. ubi enim dictum est. nobiscum sentiunt. quod in illo vivimus et movemur et sumus. et quinam esset modus discendi atque vivendi. ab anno mortis eius usque ad id tempus. Nam et Graeci. quae facta sunt. Aegyptii. propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt. Persae. in qua quaeritur quonam modo veritas percipi possit. Unde nonnulli putaverunt eum. 1. Chaldaei. Dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium 30. sive etiam Italici. Sed diligenter supputata temporum ratio. bonum nostrum. non secundum Deum. quia eorum sunt litterae notiores. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 28. cavere. si litteras eorum Christianus ignorans verbis. cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi. eas magna praedicatione celebrarunt. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cavete ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi 27. sive tantummodo ionici generis. et doctrinam. et rationalem sive logicam. Platonem indicat a tempore. in disputatione non utitur. quibus non oportebat. Deus illis manifestavit intellectu conspicienda invisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse. Invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui 32. et gratiam. 2. Hispani. verum etiam super omnes animas incorruptibilis. Galli. in qua de moribus agitur bonorumque finibus appetendis malorumque vitandis. qua eum nosque noverimus. Hieremiam audisse prophetam vel Scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse 31. In quo autem nobis consentiunt de uno Deo huius universitatis auctore. qua facti ad eius imaginem sumus. Scythae. Sed de hoc cum istis post modum disputabimus. intellecta conspiciuntur. lumen nostrum. Atlantici Libyes. 10. in quibus errant. Nec. quae non didicit. ista senserint. sed evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum. sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt. divinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt. quorum lingua in gentibus praeminet. qui in eis praecipui fuerunt. isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae universitatis et lux percipiendae veritatis et fons bibendae felicitatis. 10. in qua de naturae inquisitione tractatur. a quo ipse factus est mundus. Cavet eos tamen. cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriverint in requirendis rerum causis. aut gratias egerunt. quo prophetavit Hieremias. Sive ergo isti Platonici sive quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt. An Plato prophetarum scripta legerit? 11. ut nesciat philosophos vel studium sapientiae vel ipsam sapientiam profiteri. 125 . quae multum congruere veritati nostrae religionis agnoscunt. adiecit et ait: Sicut et vestri quidam dixerunt 29. qui secundum elementa huius mundi philosophantur. quia. Quid censeat Paulus de humana sapientia. quo Ptolomaeus rex Aegypti Scripturas propheticas gentis Hebraeorum de Iudaea poposcit et per septuaginta viros Hebraeos. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam. nec utrum duo genera philosophorum exstiterint in Graeca lingua. Ionicorum et Italicorum. cum audiunt vel legunt Platonem de Deo ista sensisse. Platonici nobiscum sentiunt. sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis. qui non solum super omnia corpora est incorporeus. quae chronica historia continetur. quod per ea. Quamvis enim homo Christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret. et ubi Atheniensibus loquens. ut vel naturalem Latine vel physicam Graece appellet eam partem. qui de sapientiae nomine gloriati sunt. Novit sane etiam ipsos. audit ab eodem Apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei. quae facta sunt. qua illi cohaerendo beati simus. sive aliarum quoque gentium qui sapientes vel philosophi habiti sunt. ipsas libentius didicerunt atque in nostrum eloquium transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. ubi et Romanos et Graecos et Aegyptios. aliqui reperiuntur.

qua nonnulli putant deos malos sacris placandos esse. 13. ut adiuvent. cum sectam Peripateticam condidisset. nisi forte. invocandos 43. quantum capere posset. Deinde ille duo media. cum Aristoteles Platonis discipulus. ut paene assentiar Platonem illorum librorum expertem non fuisse). Sed hi omnes et ceteri eius modi et ipse Plato diis plurimis esse sacra facienda putaverunt. nec easdem Scripturas legere. Quid de daemonibus senserit Apuleius (13-22) Boni an etiam mali dii sint. uni Deo an pluribus sacra facere oporteat. (nam de diis quid aliud decet credere)? Illa profecto vacuatur opinio. quod igni tribuat caeli locum: habet ergo haec sententia quandam illius similitudinem. ita et istas per interpretem didicit. Mali enim nulli sunt dii. nihil sic illis sacris Litteris flagrat 38. et Xenocrates. utrum bonis an malis an et bonis et malis. unde putatur 37 sic intellexisse quod scriptum est: Spiritus Dei superferebatur super aquam. quia fuit acerrimi studii. quae nondum fuerant in Graecam linguam translatae. in Timaeo autem Plato. tamquam in eius comparatione. quibus diis istum cultum exhibendum arbitrentur. Quamquam ergo a nobis et in aliis multis rebus magnisque dissentiant. recentiores tamen philosophi nobilissimi. addisceret. quia neque parva res est et inde nunc quaestio est. quoniam nec dii erunt. et tenebrae <erant> super abyssum. eidem successissent atque ob hoc et ipsi et eorum successores Academici appellarentur. tunc enim diis exhibentur. ut existimo. quae facta sunt. ut dicunt. Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum. quanto melius senserunt. bonos autem. Parum quippe attendens quo more soleat illa Scriptura appellare Spiritum Dei. qui vere est quia incommutabilis est. Sed habemus sententiam Platonis dicentis omnes deos bonos esse nec esse omnino ullum deorum malum 42. Apuleius Afer exstitit Platonicus nobilis. bonis porro debitus. Ex quibus sunt valde nobilitati Graeci Plotinus. sive praecedentibus eum veterum libris sive potius. quattuor opinatus elementa loco illo commemorata videri potest. quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. non ut scribendo transferret (quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio. quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur. qui ante Platonem fuerunt. Qui sunt ergo illi. quod deambulans disputare consueverat. misit me ad vos 39. in hoc tamen. sororis eius filius. Deum dicit in illo opere terram primo ignemque iunxisse 35. ne laedant. quia quod notum est Dei manifestum est in illis. qua ille pollebat. noluerint se dici Peripateticos aut Academicos. quoniam de uno Deo qui fecit caelum et terram. sed Platonicos. vehementer hoc Plato tenuit et diligentissime commendavit 40. Porphyrius. qui ludos scaenicos amant eosque divinis rebus adiungi et suis honoribus flagitant exhiberi? Quorum vis non eos indicat nullos. si boni non erunt. quod. Manifestum est autem. respondeatur: Ego sum qui sum. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 41: nunc non immerito me Platonicos philosophos elegisse cum quibus agam. Consequens est igitur. agitur de naturali theologia. honor sacrorum est deferendus. et Spiritus Dei superferebatur super aquam 34. in tantum aliis praelati iudicio posterorum. Qui Platonem secuti fuerint. primum ab eis quaero. in scholam eius. plurimosque discipulos praeclara fama excellens vivo adhuc praeceptore in suam haeresim congregasset. tanto ceteris gloriosiores et illustriores habentur. qui eum pergere praecipiebat ad populum Hebraeum ex Aegypto liberandum. ut. satis. interpretandas habendasque curavit. ut quaerenti quod sit nomen eius. quod modo posui. et dices eis: qui est. Iamblichus. in utraque autem lingua. anni reperiuntur ferme sexaginta. misit me ad vos. sicut Aegyptias. Et nescio utrum hoc uspiam reperiatur in libris eorum. Hoc ut existimetur. qua dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram. quoniam et aer spiritus dicitur.qui etiam Graecam linguam noverant. sed iste affectus nimirum indicat 126 . ea quae mutabilia facta sunt non sint. quem librum de mundi constitutione conscripsit. Terra autem erat invisibilis et incomposita. sed multos facile superans. Deus enim illis manifestavit. vir excellentis ingenii et eloquio Platoni quidem impar. quae Academia vocabatur. et maxime illud (quod et me plurimum adducit. ut bonis haec exhibenda intellegantur. meruisse perhibetur) 33. quibus Plato sectandus placuit. utrum propter felicitatem. Ideo quippe hos potissimum elegi. 12. nisi ubi dictum est: Ego sum qui sum. id est et Graeca et Latina. aquam dicit et aerem 36. Hoc si ita est. exposui. cum ad sanctum Moysen ita verba Dei per angelum perferantur. quam modo suscepimus. dilectus eius discipulus. intellecta conspiciuntur. qui regia potestate etiam timeri poterat. quod in ista quaestione. et dices filiis Israel: qui est. invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Hieremiam videre potuit tanto ante defunctum. quae post mortem futura est. quo modo dicit Apostolus. illa suadere videntur indicia. sed ut colloquendo quid continerent. Sed undecumque ille ista didicerit. post mortem vero Platonis Speusippus.

non appellare de deo. censet civitate pellendos 44. Ita enim per sanam doctrinam. Apuleius tamen Platonicus Madaurensis de hac re sola unum scripsit librum. Tito Latinio auferentes filium et immittentes morbum. inter semideos Labeo ponit. cum iussa complesset 45. Quid Apuleius disserat De deo Socratis. poscentes turpia etiam maligna gesserunt. inquiunt 48. ex quo genere numinum Socrates habebat adiunctum et amicitia quadam conciliatum.malos. qua deos a daemonibus tam diligenter copioseque discernit. quod tam indigna deorum maiestate atque bonitate carmina composuerint. a quibus dii longe absunt et modis omnibus alieni sunt. animorum autem cum hominibus passiones. Omnium. Hunc autem Platonem. homines vero infra deos et daemones constituti sunt. quibus inferius habitant. animalium. 14. cum de omnibus generaliter loqueretur. sed etiam plurimum mali. Habent enim cum diis communem immortalitatem corporum. aut non est Socrati amicitia daemonis gratulanda. ut. sed daemones. quisquis ante disputationem Apulei. quando quidem humanis capiuntur affectibus. dicit enim apertissime et copiosissime asserit non illum deum fuisse. homines infimum daemones medium. bona vero ludis et talibus quasi ad laetitiam pertinentibus rebus 47. Proinde dii sunt hominibus daemonibusque potiores. Quid enim de ludis scaenicis Plato senserit. quibus superius. in aere daemonum. a quo perhibetur solitus admoneri. ita etiam naturarum. Denique isti cum eosdem ludos instaurari praeciperent. Daemones igitur medii. se in Latinio non lascivos tantum atque ludibundos. quod iam in secundo libro commemoravi 46. eumque morbum retrahentes. tripartita divisio est. et cum deos se putari velint. Denique lecto illo libro prorsus nemo miratur eos etiam scaenicam turpitudinem in rebus divinis habere voluisse. 2. quem secundum suam disputationem. ubi disserit et exponit. ita hominibus. Quae platonicorum fuerit doctrina de daemonibus. Quid est ergo quod semideus Plato non semideis. sed de daemone Socratis debuit. quae humanis rebus illuxit. Aut ergo fallitur Apuleius et non ex isto genere numinum habuit amicum Socrates aut contraria inter se sentit Plato modo daemones honorando. quod eorum abnuisset imperium.haec ergo si ita sunt. Quid autem etiam ipse Apuleius quod in daemonibus laudaret invenit praeter subtilitatem et firmitatem corporum et habitationis altiorem locum? Nam de moribus eorum. homines. quibus illi immunditiae societate oblectantur. sed suae sententiae robur constantissime retinens omnes poetarum sacrilegas nugas. sed etiam saevos terribilesque monstrarunt. Platonem poetica detestando et prohibendo figmenta non deos. ut De deo Socratis praenotaret librum. quando id quod agere volebat. cuius esse titulum voluit De deo Socratis. 14. Ex quo colligitur. daemones. isti eisdem criminibus suos honores celebrari iubent. de qua usque adeo et ipse Apuleius erubuit. sed daemonem 49. Nam deorum sedes in caelo est. privasse ludorum scaenicorum voluptate. sic differentia meritorum. sed deis. hominum in terra. qui omnes deos secundum auctoris sui sententiam bonos et honestos et virtutibus sapientium socios esse arbitrantur aliterque de ullo deorum sentiri nefas habent. quem ad modum diis. Maluit autem hoc in ipsa disputatione quam in titulo libri ponere. Exponant ergo nobis ista Platonici. tam constanter audet auferre? Qui sane dii refellunt sententiam Labeonis. in deos. qui de scaenicis ludis cum ipso Platone contendunt? Ille quippe non patitur deos falsis criminibus infamari. quamvis adhuc in his moribundis membris positum. inquiunt. Quapropter non est mirum. quia iudicat turpia. non solum nihil boni dixit. Qui Labeo numina mala victimis cruentis atque huius modi supplicationibus placari existimat. iste autem illos nec tam malos timendos putat. modo eorum delicias a civitate bene morata removendo. Dii excelsissimum locum tenent. Qui sunt igitur isti dii. nisi quia hoc pacto admonuit animum humanum. inquiunt. a populo bene instituto removere non dubitat. omnes vel paene omnes daemonum nomen exhorrent. certe ipsis daemonibus poetas urbe pellendo auferre theatricas voluptates. et hoc bonis. si etiam ludorum obscenitatibus et poetarum figmentis delectantur. Haec si ita sunt (quae licet apud alios quoque reperiantur. nam. quonam modo ausus est Plato. Attente igitur audiamus. illa oblectamenta. etiamsi non diis. profecto daemones turpissime poposcerunt atque iusserunt. qua daemonum dignitas commendatur. 1. in quibus est anima rationalis. Sicut eis diversa dignitas est locorum. cum poetas ipsos. deorum criminibus 127 . nequaquam illum hominem sanum fuisse sentiret. ut elementorum ordine. postponendi. titulum libri de daemone Socratis legeret. qui omnes boni et excelsi sunt. ut desisteret ab agendo. non prospere fuerat eventurum. pro splendore honestatis impura daemonum iussa contemnere eorumque immunditiam detestari? Nam si Plato haec honestissime arguit et prohibuit. praeferendi sunt. notum est. diligenti disputatione pertractans istam Platonis de deorum sublimitate et hominum humilitate et daemonum medietate sententiam) . quos ab omni humana contagione semovit. Exponimus.

ita duobus extremis. non faciunt. ut inferius corpus anima melior inhabitet deteriorque superius. Quam ob rem absit ut ista considerans animus veraciter religiosus et vero Deo subditus ideo arbitretur daemones se ipso esse meliores. diversis sacrorum ritibus oblectari et in eis si quid neglectum fuerit commoveri 53. qua elementa quattuor proportione contexit atque ordinat. in aeriis daemones. quae nobiscum habent. nos autem habitamus in terra. . ut daemones.. habituri et nos immortalitatem corporum. cervis. Ob hoc enim et providentia divina eis. cum hominibus solis. vatum atque somniorum. qua illis anteponimur. duo etiam cum diis habere. quod tempore aeterna. quia hoc sunt et pecora. Breviter autem eos definiens ait daemones esse genere animalia. 1. daemones autem etiam volatilibus antecellant? Quod si dementissimum est opinari. Iam vero de loci altitudine. in aetheriis deos. omnino ridiculum est. quanto est aer aquis et aere ignis. quod mente rationalia. suaque cuique elementa distribuens in terrestribus animalibus nos posuit cum ceteris. quam daemones habere nossemus. At enim volatilia cum volando fatigantur vel reficiendum alimentis corpus habent. qui tamen longe praeponitur animalibus aquatilibus. ut illud. et quidquid in eorum sacris obscena sollemnitate seu turpi crudelitate vel ridetur vel horretur. etiam isto modo nobis commendaretur multo maiore cura excolendum esse quam corpus. dignitate: ita fieri potuit. Sicut enim fieri potuit. ut volatilia nobis. Et ipse quippe Apuleius cum ceteris terrestre animal hominem dicit. cum agitur de meritis animarum. quamvis magis aerii sint. ut. nihil est quod de habitatione superioris elementi dignos esse daemones existimemus. horum vero quinque tria priora illis esse quae nobis. Quis hominum videndo aequabitur aquilis et vulturibus? Quis odorando canibus? Quis velocitate leporibus. dixit eos eisdem quibus homines animi perturbationibus agitari. quibus nos religionis affectu subdere debeamus. tempore aeterna. ut hinc eos nobis esse praeponendos existimemus. Hoc enim pacto nobis et omnia volatilia praeponimus. Quibusdam animalibus deteriores corpore sumus. si non beata? Melior est enim temporalis felicitas quam misera aeternitas. corpore aeria. Animalia quippe esse dicit et deos.. qui videtur esse ordo in gradibus corporum. Alioquin multas sibi et bestias praelaturus est. non solum eis cum hominibus. Numquid ergo placet eis. quibus nos constat esse potiores. 15. irritari iniuriis. interserens. quo modo supra nos est. quod mente rationalia. quod daemones in aere. ipsamque excellentiam corporalem. in aquatilibus pisces et alia natatilia. mente rationalia. Ac per hoc quod daemones genere sunt animalia. 15. sed fieri posse.. Quam naturam Apuleius dicat esse daemonum. Nam et illa ratio Platonis. quod daemones. cum diis solis. Proinde quod genere sunt animalia. satis nos admonet animalium merita non pro elementorum gradibus aestimare. Inter cetera etiam dicit ad eos pertinere divinationes augurum. nec ita esset. quo eis praeponimur. quod tempore aeterna. omnibus avibus? Quis multum valendo leonibus et elephantis? Quis diu vivendo serpentibus. terrestribus nobis non ideo meliores sint. nisi miseri essemus? Quod corpore 128 . data sunt quaedam potiora corporum munera. Sed video trium superiorum. 16. De moribus ergo daemonum cum idem Platonicus loqueretur. quod corpore aeria. ut aeriae volucres terrestribus nobis non solum non praeferantur. verum etiam subiciantur propter rationalis animae. quia est aer quam terra superior. quartum proprium.daemonibus animo perfectiores. quoniam spei piorum hominum nequaquam illorum desperatio comparanda est. cum diis et hominibus. verum etiam cum diis pecoribusque commune est. quintum eos cum diis habere commune 55. eorum affectibus convenire. animo passiva.. inquiunt. gaudere honoribus. tanto et aquae superiores sint terris. quia sumus et nos. quae nos et acrimonia sensuum et motu facillimo atque celerrimo et valentia virium et annosissima firmitate corporum vincunt. sed ideo eis homines praeferendi sint. obsequiis donisque placari. non quam suppliciorum aeternitas torqueat. quae in terra vivunt et sentiunt. ipsi sunt soli. aruspicum. quod animo passiva. sed quam puritas praecedat animorum. non est supra nos. quid boni est. ab his quoque esse miracula magorum 54. media duo. contemnere disceremus. igni mobilissimo et terrae immobili. ita permoveri. non est magnum. prae bonitate vitae. 2. quod habeant corpora meliora. cum ipsas aquas terris praeponat Plato 52: ut intellegamus non eumdem ordinem tenendum. quando et nos hoc sumus. aerem et aquam 51.oblectari potuisse. ita etiam daemonibus bene atque honeste vivendo meliores esse debemus. terram repetunt vel ad requiem vel ad pastu. Quod animo passiva. quae in nobis est. qui etiam deposita tunica senectutem deponere atque in inventam redire perhibentur 50? Sed sicut his omnibus ratiocinando et intellegendo meliores sumus.

Cum daemones quorumdam hominum osores. si omnia quattuor elementa suis animalibus plena sunt. Cum daemones donis invitentur. ne ira instigemur. Perturbatio est enim. nos vera religio deponere iubet. non prudenti tranquilloque iudicio. quae in pecoribus non sunt? Quoniam si quid in pecore simile apparet. qui debetur ex animo. tamen cogitur confiteri. mortalibus aqua et terra. quas non amat pudicitia. quae nec beata possunt esse nec misera: restat ut daemones sicut homines ideo perturbentur. dignum autem misceri daemones et diis et hominibus. non poterit suis meritis nisi suis intervenientibus inimicis. a quo haec illos accepisse nossemus. sed ei potius resistamus 59. cum per veram religionem ab ea vitiositate. et religione colas.. Postremo omnem motum cordis et salum mentis omnesque turbelas et tempestates animi 63. cum omni corpori praeferatur animae qualiscumque natura. ut omittam cetera et hoc solum pertractem. sic eos in aere medios inter aetherium caelum terramque constituens. isti ad deos perferant preces hominum et inde ad homines impetrata quae poscunt. quia verbum de verbo "passio" diceretur motus animi contra rationem 56. ut. quorumdam amatores sint. quae inferior est animo? Porro si inter illa. quas non amat innocentia. ut talibus nullo modo moveamur 61. Habemus contra ista magistrum eorum et tantae apud eos auctoritatis Platonem.quas Christi religio deponere iubet. quae nobis ab hac mortalitate liberatis in fine promittitur. Amant quippe illi scaenicas turpitudines. non misera.. nobis vera religio praecipit.aeria. 2. quia non est contra rationem. amant in maleficiis magorum mille nocendi artes 66. Cum daemones honoribus mulceantur. Qua igitur insipientia vel potius amentia per aliquam religionem daemonibus subdimur. nobis vera religio praecipit. in qua illis sumus similes. quae ille non amando fit dignior. hunc detulit honorem. ut nostros etiam diligamus inimicos 62. quaero cur animi daemonum passionum turbelis et tempestatibus agitentur. ad hoc aeterna ut miseriam finire non possint! Daemones passionibus agitantur. ad hoc rationalia ut misera esse possint. annumeraret virtutem. quod animalia sunt non beata. quae Graece dicitur.. et propterea pecora non perturbantur. nondum enim sumus in illa perfectione sapientiae beati. quod animalia sunt beata. 17. ut non solum diligat turpia. nec sic eos tamen propter haec tamquam Deum colere deberemus. unde illa voluit vocare animo passiva.. nobis vera religio praecipit. cui te cupias vivendo dissimilem. per quos illum dii exaudiant. immortalibus ignis et aer. Indignum enim putaverunt qui ista crediderunt misceri homines diis et deos hominibus. si pudor humanus ita de se male meretur. verum etiam divinitati existimet grata. sed animo ut appellat ipse passivo. Quae igitur causa est nisi stultitia errorque miserabilis. profecto aliquid diceret exoptandum magnique pendendum. ut ei te facias venerando humilem. Quanto minus nunc honore divino aeria digna sunt animalia. hinc petita qui allegent.. quanti aestimandum est. 1. quia non solum aeterni. Ergo et pudicitia et innocentia si quid ab diis impetrare voluerit. quod animalia sunt. ad hoc passiva ut misera sint. 129 . . quoniam nullus deus miscetur homini. sed potius ipsum. liberemur? Cum enim daemones. quibus daemones aestuare atque fluctuare asserit 64. Deos vero ideo dicunt istas perturbationes non perpeti. ut videlicet homo castus et ab artium magicarum sceleribus alienus eos patronos adhibeat. Quapropter. et quicumque ita sentiunt.. verum etiam beati sunt. non est perturbatio. ne cuiquam donorum acceptione faveamus 60. ira instigentur. Cur ergo sunt ista in animis daemonum. et ideo religionis cultus. Non est quod iste poetica figmenta et theatrica ludibria iustificare conetur. In hominibus autem ut sint istae perturbationes. inde concessa qui apportent. quem imitari nolis. id est animi passiones. nobis vera religio praecipit. quod et iste Apuleius. sed ab omni labe ac peste purissimas 57. felicitatem et haec eos diceret habere cum diis aeterna atque communia. sed misera. 18. quamvis eis plurimum parcat et divinis honoribus dignos censeat 58. qua pecora carent. Quam ob rem si propterea dii non perturbantur. Frustra igitur eis Apuleius. quod nobiscum daemones dixit habere commune. cum religionis summa sit imitari quem colis? Medii esse volunt daemones artibus magicis. quod Platonem dixisse perhibent 65. qui haec amant. Easdem quippe animas rationales etiam ipsos habere perhibent. sapientiam. 17. nequaquam debeatur ei rei. quae daemonum esse dicit. facit hoc stultitia vel miseria. quem facilius et libentius exaudire debeant.

non eam negando temporales poenas evadere delegerunt. nonne ipsam publicam lucem testem citabo? Cur enim tam graviter ista plectuntur severitate legum. et propter elementorum distantiam humana 130 .quae etiam publica lege vetantur. ut ab hominibus afferant desiderata. non miscetur homini confugienti ad divinitatem. et miscetur daemoni arroganti. et miscetur daemoni fingenti divinitatem.. nisi daemones aerii nuntiarent. quorum debemus opera devitare. quoniam aether longe a terra est alteque suspensus. magicas invitam accingier artes 67? Illud etiam. 19. non miscetur homini petenti indulgentiam.. quibus impellentibus aut faventibus se cecidisse plangit in culpam? An et ipsi daemones. quae non possunt ab innocente committi. 21. Porro adversus magicas artes. germana. nolunt per tales. Medii esse non possunt daemones ad bonum. Quaenam tandem ista causa est et quanta necessitas? Quia nullus. sicut martyres nostri. maxime si aliquid magicum admisit: itane tandem illis intercedentibus accipit veniam. aer vero aetheri terraeque contiguus. digna animae illius daemones dona rependerent. nisi quod haec maleficia generi humano perniciosa esse non dubium est. supplicium constitutum 69? Postremo Apuleius ipse numquid apud Christianos iudices de magicis artibus accusatus est? Quas utique sibi obiectas si divinas et pias esse noverat et divinarum potestatum operibus congruas. doctrinis fiunt et operibus daemonum. O mirabilem sapientiam! quid aliud de diis isti sentiunt. ne cultu videantur indigni. magicas an licitas? Si magicas. 1. quibus haec prohiberentur et damnanda putarentur. et miscetur daemoni suadenti nequitiam.ad veritatem atque sapientiam. quibus prohibebatur. erubescere compulerunt mutarique fecerunt. quales preces hominum diis bonis per daemones allegari putat. Si autem peccator paenitens preces fundit. qua noverant se fieri salvos et gloriosissimos in aeternum. quibus artes magicae puniuntur? Secundum quem alium sensum. et a diis referant impetrata 70. nisi eos et humana curare. non miscetur homini paenitenti. ut possint paenitentibus mereri indulgentiam. Deinde quaero. si ita esset. cum eis pro crimine obiceretur Christiana religio. qui hoc fecerit... eos necessarios asserens perferendis ad deos precibus nostris. et miscetur daemoni se falsis deorum criminibus oblectanti. ait poeta clarissimus: Testor.. paenitentiam? Hoc nemo umquam de daemonibus dixit. quod eos deceperint. priores agunt. non miscetur homini magorum scelera iustis legibus punienti. cara. et miscetur daemoni a principibus et pontificibus civitatis per scaenicos ludos poetarum ludibria requirenti. . sed etiam profiteri. qui non miscetur homini supplicanti. non miscetur homini imitationem daemonis fugienti. non miscetur homini per philosophicos libros poetas de bene instituta civitate pellenti. et miscetur daemoni magicas artes docenti et implenti. si licitas.. si ad Deum verum preces nostras volumus pervenire. At enim urgens causa et artissima cogit daemones medios inter deos et homines agere. quos viderit cur censeat honorandos. qua crimen artium magicarum a se alienum esse defendit seque aliter non vult innocentem videri nisi ea negando. Deus miscetur homini. de quibus quosdam nimis infelices et nimis impios etiam gloriari libet. vel. eo quod hac pestifera scelerataque doctrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur.. Ita enim vel sententiam suam persuaderet iudicibus. non solum eas confiteri debuit. inquiunt. qui paenitendo desiderarent ad gratiam veniae pertinere. tuumque Dulce caput. quos omnes optimos volunt. Sed nimirum tantae huius absurditatis et indignitatis est magna necessitas. quia. quos recte sentit esse damnandos. pro quorum divinis operibus praedicandis humanam vitam sibi adimi non timeret.. leges culpans potius. quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret. Huius autem philosophi Platonici copiosissima et disertissima exstat oratio. nonne in duodecim tabulis. non miscetur homini deorum crimina fingere prohibenti. et miscetur daemoni decipienti. hic humilitas miseranda. deos et te. et miscetur daemoni deceptionem hominis aucupanti. Ibi enim est detestanda superbia. nolunt tales. id est Romanorum antiquissimis legibus. quae haberi miranda et veneranda oporteret. At omnia miracula magorum. si illi secundum iniquas leges saperent eumque talia praedicantem atque laudantem morte multarent.. sed potius confitendo profitendo praedicando et pro hac omnia fideliter fortiterque tolerando et cum pia securitate moriendo leges. nequaquam sibi auderent divinos honores expetere. si opera sunt numinum colendorum? An forte istas leges Christiani instituerunt. quod alio loco de his artibus dicit: Atque satas alio vidi traducere messes 68. 20. Cicero commemorat esse conscriptum et ei. Praeclara igitur sanctitas Dei.

an potius irridenda vel detestanda vanitas. ut credantur daemones necessarii et ob hoc etiam ipsi putentur colendi. Iam. quando illa nesciunt. quia de caeli superioris sublimitate deiecti merito irregressibilis transgressionis in hoc sibi congruo velut carcere praedamnati sunt. prodere non erubuerint vel timuerint. per corpus suum aetherii dii sentiunt et inde colligunt quid etiam daemones nuntient. qui in hoc quidem aere habitant. a quo defenduntur. ignotam diis esse voluerint. qua noluit deos per impiam licentiam poetarum falsis criminibus infamari. eadem divinitate quod agimus non potest ignorari. a iustitia penitus alienos. qui hinc ferant petitiones nostras. a quibus criminantur. nec aliena. si poetarum de diis immortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suavissimam voluptatem diis daemones nuntiaverunt. Quia igitur nihil istorum quattuor eligendum est. verum etiam per illos malos propinquos Platoni bono longinquo dona transmittant? Sic enim eos elementorum quasi catenata series colligavit. nec tamen. peius est ceteris. Sed multis plane participatione verae religionis indignis tamquam captis subditisque dominantur. invidentia lividos. . ut dii omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios daemones dii nosse utiliter possunt. utrumque scientes. an utrumque occultaverint deosque esse maluerint totius rei huius ignaros. Vellem autem mihi isti dicerent. quia supra terras et aquas aeri locus est. qui eos non terreno corpore. sed esse spiritus nocendi cupidissimos. quia malos videbant. Porro si deorum divinitas a daemonibus non potest falli. ut nullo modo credendum sit. atque inter deos et homines internuntios ac beneficiorum impetratores se esse finxerunt. non ad hoc indigent daemonibus nuntiis.nescire.. et religiosam erga deos Platonis prudentiam et in deos iniuriosam libidinem suam. Horum quattuor. utrum diis daemones nuntiaverint de criminibus deorum poetica Platoni displicere figmenta et sibi ea placere celaverint. an utrumque indicaverint. an sententiam quidem Platonis. a quibus eis cernebant inveterata superstitione per tot sacra et templa serviri. et quod Plato philosophica gravitate de optima re publica haec omnia censuit removenda tacuerunt. quando eorum iniurias prohibebat. 21. quae interrogando proposui. 131 . O multum dolenda necessitas. confessuri sunt non licuisse diis bonis habitare cum bono Platone. si quartum elegerint. per quos dii possint et quid in rebus humanis agatur addiscere et ubi oportet hominibus subvenire? Hoc si ita est. quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de diis bonis opinentur attendant. ne sit vana divinitas! si enim animo ab obstaculo corporis libero animum nostrum videre dii possunt. sed eorumdem nuntiorum. nec audebant tamen omnino indignos dicere honore divino. diis istis bonis magis notus est daemon per corpus vicinum quam homo per animum bonum. sed etiam daemonum nequitiam deorum iniuriis exsultantem per eosdem daemones nuntios diis innotuisse responderint: hoc nuntiare est an insultare? Et dii utrumque sic audiunt. et habitasse cum daemonibus malis. ideo et ipsi sunt meritis superiores hominibus. Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint. sed electo in auxilium Deo vero pia mente facillime superant. possunt et mendaciis daemonum decipi. quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si vero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem. Quis enim ferat.. cum illa sint in iniuriam. superbia tumidos. qui illos nec deos esse credebant. huic. quando eorum iniuriis exsultabant. quos vicinos nosse non possent. 2. suam vero nequitiam. sed aeris et terrae transmutare pondera non valentes. quorum maximae parti mirabilibus et fallacibus signis sive factorum sive praedictorum deos se esse persuaserunt. si tamen non istum saltem honorem homines eis deferendum putarunt. sic utrumque cognoscunt. inde referant deorum suppetias. non possint.ad deitatem. cum dii boni hominem bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent. qualia sunt locutio vultus motus. Quibusdam vero vitia eorum aliquanto attentius et diligentius intuentibus non potuerunt persuadere quod dii sint. quod reliquum est. Si enim primum elegerint. atque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum. quibus illa deorum dedecora celebrantur. quod Apuleius persuadere nititur et quicumque alii sunt eiusdem sententiae philosophi. 22. qua ludos scaenicos amant. ne in quolibet eorum de diis tam male sentiatur. deos autem omnes bonos volebant. fallacia callidos. ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes atque facientes a suo accessu non arceant. restat. ista in honorem ipsorum deorum? Daemones non ad bonum sed ad malum medii sunt. ut illis. maxime ne offenderet populos. ut iam dii boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum. si autem animorum indicia corporalia. ita esse medios daemones inter deos et homines tamquam internuntios et interpretes. coniungi possint.

23. o Asclepi. Et tamen quoniam praescire cuncta prudentem decet. . Ac si dicendum est verius. Ille autem Aegyptius alios deos esse dicit a summo Deo factos.praedicit ruinam figmentorum Aegypti. ut homo in honore positus pecoribus non intellegens comparetur 74. sed tamquam ea tollerentur atque delerentur. tanto vehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subvertit. quam ut operi Dei ad eius imaginem facto. venturum sciebat. ut gratia verissimi Salvatoris liberet hominem ab eis diis. ut hominibus apud ipsos deos necessarii videantur. 1. at ille visibilia et contrectabilia simulacra velut corpora deorum esse asserit. Sed Hermes cum ista praedicit. Hic cum Asclepius. 132 . statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque facientes et talia.Quae Hermes de diis censuit ad Christi religionem conferuntur (23-27) Hermes testis est homines finxisse deos et animasse. sensit et scripsit. ponam. o Asclepi. et obscuratum est insipiens cor eorum. sed tam imprudenter dolebat. quam imprudenter sciebat. qualia veritas habet.. Dominus. et ei Deo subdat. semper velit homines subdi et haec futuro tempore plangat auferri quasi quicquam sit infelicius homine. sicut Prophetis sanctis. ut diis. potestatem hominis. in quo videtur hoc tempus praedicere. cultum eorum a supernorum deorum religione non separat. quod est verius. quo Christiana religio. qui in templis sunt humana proximitate contenti. ad quem maxime loquebatur. perniciosa. qui valeant aliquid sive ad nocendum sive ad desideria nonnulla complenda eorum. exterminabo nomina simulacrorum a terra. Multa quippe talia dicit de uno vero Deo fabricatore mundi. Deinde multis verbis Hermes hunc locum exequitur. vides quatenus tu ipse diffidas. quorum observatione caelestis similitudo custodiretur in Aegypto. et alio loco: Erit in illo die. tristitiam laetitiamque pro meritis. nec Christianum nomen evidenter exprimit. imbecillitates hominibus facientes easque curantes. hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem. dicit Dominus. et ecce ipsi non sunt dii 75. et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur. Et paulo post: Ita humanitas. opus hominis praeferatur. sed evanuerunt in cogitationibus suis. An ignoras. et Pater vel quod est summum Deus ut effector est deorum caelestium. quos facit homo. qui haec praevidentes cum exsultatione dicebant: Si faciet homo deos.. Et quoniam de cognatione. 2. semper memor naturae et originis suae in illa divinitatis imitatione perseverat. alios ab hominibus. quod Aegyptus imago sit caeli. o Asclepi. sed cum dicit ita inter deos et homines quadam medietate versari. quae commemorare longum est. quam ut per eius cultum dii possint esse. ita humanitas deos suos ex sui vultus similitudine figuraret 71. Haec vana deceptoria. quos fecit homo. dolebat. dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorrupti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis 73 et cetera. quod cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt. ut tamquam deos colendo. velut amicus eisdem ludificationibus daemonum loquitur. Apuleius enim deos quidem illos negat. quia opera sunt manuum hominum. Huius Aegyptii verba. aut. cui sua figmenta dominantur. Hoc qui audit. inquit. Erat enim de his. sicut a me positum est. vimque cognosce.sed dolet et non convertitur. Citius enim fit. 23.. inesse autem his quosdam spiritus invitatos. de quibus dicit Apostolus. 23. inquit. ut sui similes essent. quia tempus. a quibus eis divini honores et cultus obsequia deferuntur. et non iam erit eorum memoria 76. sicut in nostram linguam interpretata sunt. Hos ergo spiritus invisibiles per artem quandam visibilibus rebus corporalis materiae copulare. terra nostra mundi totius est templum.. quanto est veracior atque sanctior. nec ipse sit homo. quem Trismegiston vocant. a quo factus est homo. inquit. Nam diversa de illis Hermes Aegyptius. sacrilega Hermes Aegyptius. translatio aut descensio omnium quae gubernantur atque exercentur in caelo. ut. id est ipsi homini. statuas futurorum praescias eaque sorte vate somniis multisque aliis rebus praedicentes.. et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo. ita haec futura deplorans luctuosa quodam modo praedicatione testatur. quo auferrentur. quos confitetur ab hominibus fieri. ita homo fictor est deorum. 3. deos fecit aeternos. cum appareat Aegyptios incassum pia mente divinitatem sedula religione servasse et omnis eorum sancta veneratio in irritum casura frustrabitur 72. cum sibi praeficit ipse quod fecit.. . Quapropter merito homo deficit ab illo qui eum fecit. Non enim haec ei revelaverat Sanctus Spiritus. sicuti Pater ac Dominus. istud vos ignorare fas non est: futurum tempus est. ei respondisset atque dixisset: Statuas dicis. putat dici de simulacris. cum sit facilius. o Trismegiste? Tum ille: Statuas. quos fecit. inquit. ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra.

ex quo divino dono homo animal dictum est rationale. dicens proavos suos multo errore et incredulitate et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem. qui haec contrariis causis. qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in homine. abstulit ad unum verum Deum sanctumque conversio. quod instituit a cultu divinae religionis aversio. quae est sancta Ecclesia. Hermes dicit proavos errasse de deorum ratione. quam solam in isto plangit daemonum spiritus. qua facerent deos: nostrum fuit utique. confitetur tamen atque exprimit causas. abstulit fides. qua illi deos facere concessum est. ut hanc artem invenirent faciendi deos. haec ars detestanda quidquid fecit aversa a religione divina. qualis Elisabeth. Numquidnam saltem mediocriter eos dixit errasse. Si enim proavi eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et aversione animi a cultu ac religione divina invenerunt artem. si a veritate non aberrarent. Post multa enim ad hoc ipsum redit. et cetera huius modi. Vide si non et vi divina maiorum suorum errorem praeteritum prodere. ad hominem rationemque redeamus. qui venturum quod sciebant venisse gaudebant. Iterum. qua fiebat. quod futurum quidem. sed tardius opinabantur. qua facerent deos: nos quid oportet dicere. quam instituta sunt. non sicut iste quasi omni vento doctrinae 82 hinc atque inde perflatus et falsis vera permiscens dolet quasi perituram religionem. quae nec fallit nec fallitur. Aedificatur enim domus Domino civitas Dei. conversio corrigit aversionem? Convertitur quis de errore ad veritatem. cantate Domino omnis terra 84. quae de homine dicta sunt. quae cantat Domino canticum novum. Quoniam. qua efficerent deos. quo aeterna damnatione puniendi sunt cum omnibus etiam hominibus. et cor eorum vincetur in eis 77. ut homo arte faceret deos. si. quo modo iste confessus est. quod homo divinam potuit invenire naturam eamque efficere. si quid rectum piumque saperemus. quoniam animas facere non poterant. Cui inventae adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem. proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. Ex quo genere et illi erant. inquit. et hoc erat ante tempus. Cum vero idem ipse. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione divina aversio animi invenit. crederent. Titulus quippe psalmi huius est: Quando domus aedificabatur post captivitatem. nec in sola Aegypto. aufertur religione divina. abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris. nisi adderet et diceret: multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animadvertentium ad cultum religionemque divinam invenit artem. fides redarguit incredulitatem. qui mox natum Iesum 78. quae etiam conceptum in Spiritu agnovit 79. si ea. Nescio utrum sic confiterentur ipsi daemones adiurati. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent 83. vel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro. Si enim tacitis causis dixisset proavos suos invenisse artem. de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus vivis 133 . quos homines fecerunt. et tamen si causas artis huius nos diceremus multum errorem hominum et incredulitatem et animi errantis atque infidelis a divina religione aversionem. quod instituit incredulitas. 2. utcumque ferenda esset impudentia resistentium veritati. ita sanctus Isaias prophetat: Et movebuntur manufacta Aegypti a facie eius. ut cogniti spernerentur. quod ad hanc rem attinet. Huic autem Aegyptio illi spiritus indicaverant futura tempora perditionis suae. quae Deo digna sunt. cum veritas emendat errorem. qua homo deos facit. sicut vere sacrae et vere propheticae Litterae praenuntiarunt. qua efficerent deos: quid mirum. Minus enim miranda etsi miranda sunt. qui etiam praesenti in carne Domino trementes dixerunt: Quid venisti ante tempus perdere nos 81? Sive quia subitum illis fuit. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. id est ante tempus iudicii.proprie vero de Aegypto. quem postea confitetur errorem. et vi diabolica poenam daemonum futuram dolere compellitur. sicut religio loquitur. 24. qualis Anna. qualis Symeon. abstulit via veritatis. Quoniam ergo proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. invenerunt artem qua efficerent deos. qui eorum societate detinentur. sive quia perditionem suam hanc ipsam dicebant. Filius Dei vivi 80. ut iterum dicat de diis. eamque miscentes. 24. inquit. et dolet venturum esse tempus. Omnium enim mirabilium vicit admirationem. si animum adverterent ad cultum religionemque divinam. quare ad ista perventum sit. ita loquens: Sed iam de talibus sint satis dicta talia. in omni terra post eam captivitatem. qua efficeret deos. qua illos homines. quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur auferri. aut contentus fuit dicere: errabant. attendere et videre nequaquam illos ad hanc artem perventuros fuisse. ubi scriptum est: Cantate Domino canticum novum. 1. invenerunt artem. sed in omni terra. qualis Petrus revelante Patre dicens: tu es Christus. hoc dolet vir sapiens tamquam religionem divinam venturo certo tempore auferri.

ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos. Neque enim. 3. qui tales non sunt. qua cum illis sumus et cum illis vivimus et cum illis Deum quem colunt colimus. quod Platonicus Apuleius (unde iam satis diximus et quam sit inconveniens absurdumque monstravimus). quia magis decipientes. unde titulum ille psalmus accepit. Angelis similes sumus bona voluntate. plus valere apud deos. etiam ipsis faventibus credimus. Nam quid sunt idola. hinc afferentes vota. qui coluntur in templis. in tantum ab eis longe sumus vitae merito. sed ab errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta miris modis coactus est confiteri. talium deos. Qui quamvis eos appellet deos. quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis. Praenuntiabat illa Hermes dolendo. Hi enim diis bonis. quos deos ipsi arte fecerunt: restat. tamen cum dicit a talibus hominibus factos. nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent. Qui ergo doluit venturum fuisse tempus. quos sanctos Angelos nos vocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis sive Sedes sive Dominationes sive Principatus sive Potestates 90. quem non faceret homo nisi errans et incredulus et aversus a vero Deo? Porro si daemones. nolo vos socios fieri daemoniorum 87. cum aberrarent aversique essent a cultu et religione divina. 134 . Dei domus aedificatur in omni terra. quos fecit Deus. Dii ficti non sunt medii inter homines et deos. terribilis est super omnes deos. id est idolis daemones per artem nescio quam cupiditatum suarum vinculis illigatos cum appellaret factos ab hominibus deos. quos fecit Deus. qui hac arte fecerunt deos. qua homines a malignis daemonibus tenebantur. quam longe absunt a virtutibus vitia et a bonitate malitia. ostendit colendos non esse ab eis. societatem dico. Nullo modo igitur per daemonum quasi medietatem ambiendum est ad benevolentiam seu beneficentiam deorum vel potius angelorum bonorum. fidelibus. Unde dicit Apostolus: Scimus quia nihil est idolum. et ecce ipsi non sunt dii 89. Cantate Domino. non a prudentibus et fidelibus et religiosis. Dominus autem caelos fecit 88. 25. vel quasi beneficia praestando magis nocentes. quales esse utique non debemus. et propter suos pessimos ac turpissimos mores. Cum vero sanamur. in omnibus populis mirabilia eius. non omni homini. Annuntiate in gentibus gloriam eius. in quantum autem dissimilitudine voluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus. et non videbunt 86. non corporis loco.domus aedificatur 85. quos fecerunt homines. non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum apud homines valeant. cantate Domino omnis terra. et quidquid tale de materiis licet affabre effigiatis. 24. malo spiritu instigatus semper volebat istam captivitatem manere. benedicite nomen eius. quales fuerunt a quibus facti sunt. nisi quando permittuntur alta et secreta Dei providentia). Nimis enim stultum est credere deos. simul etiam demonstrans ipsos homines. Qualis est ergo iste deus. tamen eis sine dubio meliores sunt. Daemon quippe simulacro arte impia colligatus ab homine factus est deus. Non enim quia in terra condicione carnis habitamus. ab eis hominibus. sed tali homini. sed si immunditia cordis terrena sapimus. et non deo. hoc est visibilibus simulacris. tamen vita sensuque carentibus dicendum fuit? Sed immundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria colligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captivaverant. velit nolit. praenuntiabat haec Propheta gaudendo. tamquam daemones possint. quam valent ipsi homines. bene nuntiate diem ex die salutare eius. arte factos a talibus. inde munera referentes. captos daemonia possidebant. etsi eos carnalibus oculis videre non possumus. sed per bonae voluntatis similitudinem. Et quia Spiritus victor est. daemoniis immolant. ut quales ipsi sunt simus: fide illis interim propinquamus. qui haec per sanctos Prophetas canebat. sed quae immolant gentes. quamvis errantes et increduli et aversi a cultu ac religione divina. et homines. Post hanc ergo captivitatem. etiam Hermes ipse ea. a quibus tam longe absunt animi affectione. vel aperte malefaciendo (nec tamen quodlibet horum. qui colerent. ubi dicitur: Cantate Domino canticum novum. Deos ergo tales. quos idem ipse fecit Deus. sed versutorum daemoniorum. cum appellasset Hermes. quod possunt. a quo et ipsi facti sunt. quando in eorum societatem colendo traducebatur. si ab illo nos fieri beatos. amici esse omnino non possunt. non tamen eis dedit. qui eos fecerunt. quia deos homo faciebat. ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat. qui non erant dii. non idolorum stolidorum. Quia omnes dii gentium daemonia. hoc est a prudentibus. per artem nescio quam imaginibus inditi. non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos. quo auferretur cultus idolorum et in eos. quae nolebat et dolebat auferri. non eis iungimur. Verum est quippe illud propheticum: Si faciet homo deos. et quod homines. qua transacta psalmus canit aedificari domum in omni terra. religiosis. ut eos haberent deos. dominatio daemoniorum. ut. sibimet importasse. quos idem fecit Deus.

medicinae primus inventor. tamquam hoc sit maximum divinitatis indicium. fuisse plenissimam. falsus ac fallens. quae omnibus fere mortuis exhibentur. si illa non auferrentur. alius ille sit. quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos 92 et probat per ea sacra. et utique. cum doleret tempus esse venturum.et de Iside et Osiride qui ex hominibus dii facti sunt. deos Aegypti homines mortuos esse testatur.. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. vel potius totus. id est Mercurius. quantis obesse scimus iratam! 95 Deinde ut ostenderet ex hoc genere esse deos. qui non homines fuerint mortuisque divini honores delati sint. Adhuc addit et dicit: Isin vero uxorem Osiris quam multa bona praestare propitiam... Tanta enim homines impii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt videre. 3. qui suas futuras poenas apud sanctorum martyrum memorias 135 . 26. inquit. aut alibi essent mortui ponendi quam in terra. qui haec legunt animo a nobis averso atque perverso. pro corpore simulacrum. alius iste. omnia etiam nunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo. utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti atque compositi. Ecce duos deos dicit homines fuisse. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. Ex utraque natura dicit ex anima et corpore. a nobis autem coli mortuos in sepulcris. qui tales deos faciebant. incredulos et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. in eodem ipso libro. quasi vero. quo illa auferrentur ex Aegypto. ut pro anima sit daemon. sepulcrorum futura esset mortuorumque plenissima? Nempe spiritus fallax. de quo nunc agitur. Aesculapium et Mercurium. reliquus enim. cuius avitum mihi nomen est. ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: Tunc terra ista. quo modo iste Aegyptius. sicut Aesculapius. cum de iside dixisset. 26. quae solebat medicinae arte praebere 93. 26. adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem eamque miscentes. Omitto. Sed hoc videtur dolere. quod remeavit in caelum. ut videlicet. quem dicit avum suum fuisse.. quam invenerunt homines multum errantes. At enim alius est ille. ait inter cetera: Tunc terra ista. ubi habebat sepulcrum. Cum enim dixisset proavos suos multum errantes circa deorum rationem. quoniam animas facere non poterant. melior remeavit in caelum. in Hermopoli. inquit. increduli et irreligiosi. quanto plus volveretur temporis et dierum. Unde contigit. quos pro diis colebant. quem tamen iste avum suum fuisse testatur. quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta. ait inditos simulacris. per eum ipsum coactus est confiteri iam tunc illam terram sepulcrorum et mortuorum. quantis obesse scimus iratam. esse perhibetur. ex homine deus secundum testimonium tanti apud suos viri. quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. huius Trismegisti. quos per artem. ita ut eorum legibus incolantur et eorum nominibus nuncupentur 96.. alius iste. 1. secutus adiunxit: Terrenis etenim diis atque mundanis facile est irasci. quia hi. Sed de Aesculapio et Graeci et Latini hoc idem sentiunt. cui templus consecratum est in monte Libyae circa litus crocodilorum. Sane advertendum est. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima 91. tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. putent a pagani scultos fuisse deos in templis. invenisse artem. o Asclepi. quod terra Aegypti. 2.. in quo eius iacet mundanus homo..licet ipse de cultu mortuorum loquatur. quorum sunt consecratae viventes. . non essent homines morituri. . quos illa arte homines faciunt (unde dat intellegi daemones se opinari ex hominum mortuorum animis exstitisse. ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas civitates eorum animas. Adiungens deinde aliud: Hermes. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent. hoc est in sui nominis civitate. ubi et ludos commemorat funebres. quamvis eodem nomine nuncupentur. animas facere non utique poterant). cuius instinctu Hermes ista dicebat. qua efficerent deos: Cui inventae. si est homo totus in sensu vitae. quod commemoravi. nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique venientes adiuvat atque conservat? 94 Hic enim Hermes maior. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima. ut non attendant in omnibus litteris paganorum aut non inveniri aut vix inveniri deos..Hermes dolet Aegyptum plenam fore sepulchris martyrum. Sed dolor daemonum per eum loquebatur. verum et iste. inquit. Hermes ipse. Non multum pugno. Mercurium autem multi non putant fuisse mortalem. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco. Deinde sequitur tamquam hoc exemplis probaturus et dixit: Avus enim tuus. quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. Ubi est illa velut querela luctuosa. nepotis sui. id est corpus.

4. ut nec criminibus suis nec ludis eos turpissimis oblectemus. ulla ex parte audeant comparare. sacrificium Christianorum. Sic enim non constituimus sacerdotes nec offerimus sacrificia martyribus nostris. uxore Osiris. Nec tamen nos eisdem martyribus templa. 136 . et de parentibus eorum. 2. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare. 3. quod etiam si qui antea sentiebant. non sacra vel sacrificia mortuorum tamquam deorum. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt (quod quidem a Christianis melioribus non fit. 2. 11 LIBER IX BREVICULUS 1. legant qui volunt vel possunt.imminere maerebant. quod etiam illic offertur. Nam de Iside. si homines non fuerunt. 1. Nos itaque martyres nostros nec divinis honoribus nec humanis criminibus colimus. timendo reprimebant. orant et auferunt. dicere in precibus: offero tibi sacrificium Petre vel Paule vel Cypriane. qui usque ad mortem corporum suorum pro veritate certarunt. sed mysticis eorum litteris memoriae mandata sint. vel conficta delectamenta daemonum noxiorum. sacra et sacrificia constituimus. Martyrum sacra non instituimus. Aegyptia dea. sed Deus eorum nobis est Deus. nec eorum probra in eorum sacra convertimus. An inter daemones. qui eadem arte excellere voluerunt. quibus cum rationem non subtrahat. et eos. quamvis deos habeant. Honoramus sane memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei. Sed fortasse dicturi sunt deos quidem esse omnes bonos. sicut colunt illi deos suos. sanctificari sibi eas volunt per merita martyrum in nomine Domini martyrum. si. alios bonos. nihil virtutis assignat. Quae daemonibus Apuleius ascribat. colendos esse censebunt. qui omnes reges fuisse scribuntur (quibus parentibus suis illa cum sacrificaret. ornamenta sunt memoriarum. Ad quem articulum disputatio praemissa pervenerit et quid discutiendum sit de residua quaestione. quibus dii superiores sunt. qui novit unum. Non autem esse ista sacrificia martyrum novit. et videant quibus hominibus mortuis vel de quibus eorum factis tamquam diis sacra fuerint instituta. Absit ut eos. etiam super sanctum corpus martyris ad Dei honorem cultumque constructum. talia commiserunt. quoniam non ipsi. tamen quicumque id faciunt. cum homines essent. sanctis martyribus nostris. De perturbationibus.. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum. daemones autem alios malos. ubi vel flagitia isti celebrant deorum suorum. invenit hordei segetem atque inde spicas marito regi et eius consiliario Mercurio demonstravit. et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo). Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter vitam beatam. quae et quanta mala non a poetis.. quos bonos opinantur. Quod quale sit iam in volumine sequenti videndum est. nec sacrificia illis offerimus. quae sit Peripateticorum Stoicorumque sententia. ut innotesceret vera religio falsis fictisque convictis.. per quos ad vitam in aeternum beatam perveniamus. sit aliqua pars bonorum. quae animo accidunt. quos tamen deos non habemus. cum apud eorum memorias offeratur Deo. qui eos et homines et martyres fecit et sanctis suis Angelis caelesti honore sociavit. nullus vel mediocriter prudens ambigit. quas cum apposuerint. sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti illi importaverint talem deum. 27.sed eorum memoria ad virtutem vocat. ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias agamus et nos ad imitationem talium coronarum atque palmarum eodem invocato in auxilium ex illorum memoriae renovatione adhortemur? Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis. et recolant qui legerunt. In multis enim talibus locis torquentur et confitentur et de possessis hominum corporibus eiciuntur. ut vescantur vel ex eis etiam indigentibus largiantur. sicut Leone sacerdote prodente ad Olympiadem matrem scribit Alexander. quae post mortem futura est. unde eamdem et Cererem volunt) 97.. si haberet Deum. quorum praesidio ad veram beatitudinem possit humana anima pervenire. . quia incongruum indebitum illicitum est atque uni Deo tantummodo debitum. sacerdotia. 27.

qua putant animas hominum daemones esse post corpora. Quod passiones. 7. 20. An rationabiliter Platonici definierint deos caelestes declinantes terrena contagia hominibus non misceri. exagitentur quorum ope homines apud deos asserit adiuvari. homine Christo Iesu.5. dum sua intercessione viam spondet ad Deum. non in vitium trahant. Quod secundum. ut homines a via veritatis avertat. 10. inter utramque partem sine utriusque communione sint medii. An amicitia caelestium deorum per intercessionem daemonum possit homini provideri. non tali mediatore indigere hominem qualis est daemon. 14. 6. Quo modo daemones. 21. De ternis contrariis. 15. quod tamen et angelis sanctis et hominibus iustis ex divinarum Scripturarum auctoritate commune est. Quod fallacia daemonum. quibus secundum Platonicos daemonum hominumque natura distinguitur. quae in participatione est summi boni. 17. quae daemones superbos facit. sed tali qualis est unus Christus. 12. si nec cum diis beati nec cum hominibus sunt miseri. 9. De Mediatore Dei et hominum. Quod Platonici figmentis poetarum infamatos asserant deos de contrariorum studiorum certamine. Quod appellatio daemonum iam nec apud cultores eorum assumatur in significationem alicuius boni. 11. 18. Nomen deorum falso ascribi diis gentium. sed virtutem exerceant. cum sint mortales. quibus ad amicitiam deorum daemones suffragentur. hoc annitatur. quae Christianos animos afficiunt. 16. 13. 22. non deorum sint. De diis caelestibus et daemonibus aeriis hominibusque terrenis Apulei Platonici definitio. 8. cum hae partes daemonum. De qualitate scientiae. 137 . 23. possint vera beatitudine esse felices. Quid intersit inter scientiam sanctorum angelorum et scientiam daemonum. Ad quem modum Dominus voluerit daemonibus innotescere. 19. LIBER NONUS IN CHRISTI ET PHILOSOPHORUM DOCTRINA OPUS MEDIATORIS DISSERITUR Quae quaesita iam sint et quae quaeri oporteat (1-2) Quae quaesita iam sint de diis bonis et daemonibus. De opinione Platonicorum. Ad consequendam vitam beatam. Plotini sententiam minus miseri sint homines in corpore mortali quam daemones in aeterno. Quibus passionibus daemones confitente Apuleio. An homines.

Num est in his verbis ulla dubitatio. quos omnes bonos dicunt. irretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia longe aberret a vero deo. simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare. qui deos quosdam bonos. Quae igitur est differentia daemonum bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his universaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de virtutibus tacuit animorum. nomine daemonum. ut quasi cum eis possit esse post mortem. Apud plerosque enim usitatum est dici. qui perhibentur boni. quidquid eis merito displicet in operibus vel affectibus pravis. procellosis quodam modo perturbationibus agitari. qui talibus gaudent. Verba namque eius de hac re ista sunt: Ex hoc ferme daemonum numero. quod ad praesentem pertinet quaestionem. daemones quoque appellaverunt nomine deorum. ita ut ipsum Iovem. hos prosperare et evehere. quibus essent praediti. indicium vero miseriae tacere non potuit. disputationem continere debebit de differentia (si quam volunt esse) non deorum inter se. salo fluctuant. quod exorbitet ab itinere sapientiae et lege iustitiae. beata est. sed moribus similes (ut non dicam deteriores. cum quo solo et in quo solo et de quo solo anima humana. Quae philosophi de perturbationibus praeceperint. Hi autem. sed stultis mortalibus et iniustis non corporibus. ut hinc perferant desiderata. possint quasi propinquiores et amiciores diis bonis conciliare homines bonos. ut nullum deorum malum credere auderent. etiam cum eas huius vitae condicione patiuntur. qualia boni et prudentes homines aversantur et damnant. id est sacrilega flagitiosa facinerosa non de quolibet homine. tamquam nullus deus homini misceatur. quibus rationalia sunt animalia. quae sive sit etiam Platonicorum.1. sed de differentia ipsorum daemonum. si essent boni. et angi et laetari omnemque humani animi faciem pati. ut iste appellavit. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant. An daemones boni esse possit quaerendum. non saltem imbutam munitamque virtute passionibus animi irrationalibus nequaquam cedere. sed ipsas daemonum mentes. quod non animorum aliquas inferiores partes. et hoc nulla ratione posse compertum est. non deorum. id credant esse daemonum. igitur et misereri et indignari. ne quisquam velut daemones bonos sequendos sibi esse arbitretur. quo pacto daemones. id est rationalis et intellectualis. nequaquam eius est neglegenda discussio. quamquam et deos. Tacuit ergo beatitudinis causam. alios bonos alios malos daemones. utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam vitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesivimus. nec in veritate atque virtute. eaque nullo modo a diis. Quae omnes turbelae tempestatesque procul a deorum caelestium tranquillitate exsulant 3. ex ulla animi parte consistunt. nec de differentia deorum et daemonum. dum conciliari affectat et studet. sed ipsam quoque. ab Homero fateantur daemonem nuncupatum 2. Proinde hic liber. qua rationales esse perhibuit. praecipui philosophorum ac nobilissimi. confitens eorum mentem. illos contra adversari et affligere. quosdam malos esse dixerunt 1. qua turbulentis et pravis affectionibus repugnatur. inde referant impetrata. quos omnes bonos credit. inquit. quidam vero de diis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt. committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur. non eis cedentes ad aliquid approbandum vel perpetrandum. sed rarius. sicut stultarum mentium mos est. mente imperturbata resistunt. 138 . cum quibus velut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem. sive quorumlibet sententia. Daemones passionibus agitantur (3-11) Daemones animo perturbantur. eo quo vetustiores et debita poena insanabiles) ipsius quoque mentis. Sed illi. velut procellosum salum dixit passionum tempestate turbari? Ut ne hominibus quidem sapientibus comparandi sint. a quibus humana non est immunis infirmitas. 3. quos omnes bonos volunt. per quos tamquam medios diis. sentiunt. qui huius modi perturbationibus animorum. 2. sicut in illius fine promisimus. Et bonos et malos deos esse quidam opinati sunt. quibus vim suam manifestant occulti spiritus. quem volunt esse regem ac principem ceterorum. istos inter deos et homines collocant. poetae solent haudquaquam procul a veritate osores et amatores quorumdam hominum deos fingere. qui omnes deos non nisi bonos esse asserunt et longe praestantiores eis hominibus. atque hoc Platonici. sed de ipsis diis figmenta poetarum et magicarum artium sceleratam puniendamque violentiam. ut. merito moventur daemonum factis. quae negare non possunt. quorum illos ab hominibus longe alteque seiungunt.

sicuti est vita ista salusque corporis: non ita illud periculum perhorresceret. quae ille se in Epicteti libro legisse commemorat eum ex decretis Stoicorum dixisse atque sensisse. sed in comparatione virtutis. Deinde tempestate transacta mox ut securitas praebuit colloquendi vel etiam garriendi locum. sed discendi. qua utique sapiens est. Gellio. ut puto. Nam et ipsos nihil hinc aliud quam Platonicos et Peripateticos sentire existimo. ubi quaeritur utrum accidant sapienti passiones animi. quae appetere vel fugere rationabiliter debet. vel tristitia contrahatur. Haec autem isti simpliciter et ex communi loquendi consuetudine appellant bona. sapientis autem. 1. Consonant philosophi de serenitate sapientiae. Ex quo fit. quae commoda vel incommoda appellant. nec approbari ista eisque consentiri. ut ab utrisque quodlibet vocentur. narrat A. At ille Aristippi Socratici responsum rettulit. sicut Stoicis. quos fuisse Stoicorum principes novimus. nec ideo tamen in mente fieri opinionem mali. Has ergo perturbationes sive affectiones sive passiones quidam philosophi dicunt etiam in sapientem cadere. Qui ut doceret hominem sciendi studio naviter accensum. 4. 2. non esse bona. qui aderant. Gellius a philosopho non exagitandi animo. quod ego breviter attingam. Ut enim alia omittam. qua recte vivitur. utrique enim mentem rationemque sapientis ab earum dominatione defendunt. quidam ex his. aut nihil aut paene nihil distat inter Stoicorum aliorumque philosophorum opinionem de passionibus et perturbationibus animorum. sed moderatas rationique subiectas. quia nequaquam eius sapientiam. vir elegantissimi eloquii et multae undecumque scientiae. ullo errore obnubilant aut labe subvertunt. sed commoda corporis et extrema. quaenam illa ratio esset pavoris sui. qui sectam Peripateticam condidit. Aliis autem. in quo ea scripta essent. tamquam his passionibus praevenientibus mentis et rationis officium. veram et stabilem inconcussa mente sententiam. Accidunt autem animo sapientis salva serenitate sapientiae propter illa. se navigasse aliquando cum quodam philosopho nobili Stoico.4. de graeco expressius passiones vocant 6. parva et exigua. Cicero in libris De finibus bonorum et malorum verbis magis quam rebus adversus Platonicos seu Peripateticos certare convincit 7. Hac illo divite responsione depulso postea quaesivit A. In eo libro se legisse dicit A. 4. an ab eis sit prorsus alienus. planius exposui. ita ut paulisper vel pavescat metu. quibus id ostendam. de verbis eos potius quam de rebus facere controversiam. nec in hac quaestione Stoici delectentur nisi novitate verborum. vitam illam salutemque corporis. sed certe brevius et. respondit illum pro anima nequissimi nebulonis merito non fuisse sollicitum. Hoc qui sentiunt. In libris. cum ipse mansisset intrepidus in eo quod impendebat exitio. Verum tamen et illam poterat permotionem pati. vi timoris expalluit. quamvis in mortis vicinia curiosissime attentis. sicut latius et uberius. Gellius hoc Stoicis placuisse. Videtur ergo mihi etiam in hoc. quae congruerent decretis Zenonis et Chrysippi. necesse est etiam sapientis animum moveant. pari tamen aestimatione pensentur. cum illud navigium horribili caelo et mari periculosissime iactaretur. quantum ad vim rerum attinet. dives luxuriosus asiaticus philosophum compellat illudens. Gellius. et fixam tenere mente sententiam. quod animi visa. eo quod nullum bonum volunt esse hominis praeter virtutem. Hoc enim esse volunt in potestate idque interesse censent inter animum sapientis et stulti. quamvis ea nolint dicere bona vel mala 9. cum Aristoteles discipulus Platonis fuerit. Duae sunt sententiae philosophorum de his animi motibus. scribit A. quidam vero. Gellius 8. aliquid unum quod sit evidentissimum dicam. quod extimuisset atque palluisset. Hos autem. quas amissurum se naufragio sentiebat. Haec ut potui non quidem commodius A. id est Stoicos. se autem pro Aristippi anima timere debuisse. quibus ad necessarium redigantur modum. quae 139 . sicut iste. seu bona seu commoda. quos navis illa portabat. quae non nisi in animo est. Nam profecto si nihili penderet eas res ille philosophus. dominatio mentis imponat. 3. quibus titulus est Noctium atticarum. Quae si ita sunt. qui cum in re simili eadem verba ab homine simili audisset. Et ideo fortasse dicunt eas in sapientem non cadere Stoici. cadere ullas omnino huiusce modi passiones in sapientem non placet. nostri autem quidam. Platonici sunt sive Aristotelici. Is philosophus. perturbationes. quas appellant phantasias nec in potestate est utrum et quando incidant animo. utrum necne philosophus animo turbaretur. retinet tamen de his. quod stulti animus eisdem passionibus cedit atque accommodat mentis assensum. ne longum faciam. Id animadversum est ab eis. protulit statim de sarcinula sua Stoici Epicteti librum. ut palloris etiam testimonio proderetur. quando quidem Stoici nolunt bona appellare. ut eis leges quodam modo. non ad vocabulorum sonum. cum veniunt ex terribilibus et formidabilibus rebus. quae Graeci . tamquam artem bene vivendi. quamvis eas necessitate patiatur. quorum amissionem minabatur tempestatis immanitas. Gellio auctore stoicus quidam periclitans agitatus est. sicut Cicero 4. quidam affectiones vel affectus 5.

timere periclitanti ne pereat nescio utrum quisquam sana consideratione reprehendat. qua utique si possumus subvenire compellimur? Servit autem motus iste rationi. nec tamen ulla passione turbatur. sed quare irascatur 11. ubi ait: Mens immota manet. Hoc enim verbum vindictae usurpavit effectus. quando ita praebetur misericordia. sancti vero angeli et sine ira puniant.illos quibus inessent facerent bonos. passionibus turbulentis inferiorum animi partium regendis moderandisque dominaretur. non rerum examini deputandum est. qui huius sectae primas habuerunt. sicut iste Platonicus confitetur. ut iustitia conservetur. sed ex malorum daemonum numero esse. dum tamen ne his privetur non minus Stoicus quam Peripateticus pavescat et palleat. Quod si quisquam dicit. Sed adhuc merito quaeri potest. sed quanto honestius ille Stoicus misericordia perturbaretur hominis liberandi quam timore naufragii. utrum aptius bona vocentur an commoda. sed unde sit tristis 12. nullas perturbationes. mens eorum. Subiecta est ergo mens daemonum passionibus libidinum formidinum irarum atque huiusmodi ceteris. id est pars animi superior. quam illa committere. Denique in disciplina nostra non tam quaeritur utrum pius animus irascatur. quem vitiis omnibus liberum volunt. Longe melius et humanius et piorum sensibus accommodatius Cicero in Caesaris laude locutus est. Quid enim interest. sed aequaliter aestimando? Ambo sane. quin immo eis ipsa dominatur eisque non consentiendo et potius resistendo regnum virtutis exercet. ad fallendum et decipiendum tanto acrius intendat. Si enim mente ab his libera eisque dominante motus huiusce modi paterentur. sicut ipse Deus secundum Scripturas irascitur. ubi ait: Nulla de virtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est 15. sine timore opitulentur. salo perturbationum fluctuat. ea non aequaliter appellando. ut haec ipsa non putent vitia. Ipsa igitur mens eorum. Qua interim de sanctis angelis quaestione dilata videamus quem ad modum dicant Platonici medios daemones inter deos et homines constitutos istis passionum aestibus fluctuare. Quae sit christiana erudito de moderatione et stoica de misericordia. et periclitantibus eis. quando sapienti sic accidunt. qua rationales sunt. nec utrum sit tristis. Quae igitur pars in eis libera est composque sapientiae. quos diligunt. cum eorum mens passionum vitiis subiugata et oppressa. qua placeant diis et ad bonorum morum similitudinem hominibus consulant. quibus natura corporis salva et incolumis habetur. ut contra virtutem mentis rationemque nihil possint. Quod autem aiunt ea nec bona appellanda esse. quam Stoicos inter vitia numerare non pudet. ut aliter ea retinere non possint. huiusce modi passiones in animum sapientis admittunt. et tamen istarum nomina passionum consuetudine locutionis humanae etiam in eos usurpentur propter quamdam operum similitudinem. non eos diceret Apuleius simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare 17. nobilissimi Stoici. lacrimae volvuntur inanes 10. qui tamen. sed commoda: verborum certamini. sive cum indigenti tribuitur. 5. non ex omnium. in qua virtus et sapientia. ut docuit liber Epicteti. quibus iustitia violatur. sed. ut in usum iustitiae convertantur. Ita mens. sive cum ignoscitur paenitenti. in se contra rationem praevalere permittit. Abest moderatio a mente daemonum. 7. verbi controversia iam diu torqueat homines Graeculos contentionis cupidiores quam veritatis 16. si ulla eis esset. 6. Irasci enim peccanti ut corrigatur. et miseris sine miseriae compassione subveniant. etiamsi accidunt inferioribus animi partibus. quid de istis passionibus doceat Scriptura divina. quanto eam magis possidet nocendi cupiditas? Dii quoque passionibus agitantur. ubi fixa est ista sententia. nec utrum timeat. contristari pro afflicto ut liberetur. si bonorum istorum seu commodorum periculis ad flagitium vel facinus urgeantur. Talem describit etiam Vergilius Aenean. quos poetae quorundam hominum osores et amatores deos non procul a veritate confingunt (hos enim dixit 140 . malle se dicunt haec amittere. sed quid timeat 13. et una sit eademque sententia Peripateticorum vel etiam Platonicorum et ipsorum Stoicorum. Hanc Cicero locutor egregius non dubitavit appellare virtutem. inquam. sicut facit iustitia. ut ait Tullius. Quid est autem misericordia nisi alienae miseriae quaedam in nostro corde compassio. utrum ad vitae praesentis pertineat infirmitatem etiam in quibusque bonis officiis huiusce modi perpeti affectus. ex decretis Zenonis et Chrysippi. ipsa. non propter affectionum infirmitatem. non illius turbulentus affectus. quos accipiunt aeterna Dei lege puniendos. quidquid rationis naturaliter habet. Deo quippe illa ipsam mentem subicit regendam et iuvandam mentique passiones ita moderandas atque frenandas. Non est nunc necesse copiose ac diligenter ostendere. Nam et misericordiam Stoicorum est solere culpare 14. Unde fit consequens. qua Christiana eruditio continetur.

immortalibus animis. eosque sub deorum nominibus inter se decertare propter homines. animo passiva. et hoc non sapientiae bono. Nam ipsos homines cum aliquanto latius describendo complecteretur. singillatim mortales. sed omnium daemonum medietatem propter aeria corpora inter deos et homines describebat? Hoc enim ait fingere poetas. quia et hominibus aeternos esse animos procul dubio sicut Platonicus sentit. quos omnes bonos beatosque credi voluit. quos hominibus simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare testatur. qui dii non sunt. Cum vero deorum excellentiam commendaret. brutis et obnoxiis corporibus. Nunc vero nullum bonum eorum commemoravit. quid de illis sentire deberent.Apuleius salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare): quo modo istud intellegere poterimus. Non procul autem a veritate dicit hanc esse fictionem. quos omnes bonos beatosque credit. quos amabant. quando quidem deos. quoniam deorum appellati vocabulis. Id enim videtur philosophus curasse Platonicus. et hi daemones pro eis. ut ait ipse. corpore aeria. quia corpore sunt mortales: propterea ergo daemones habent. quod noverat esse paucorum. sola illos corporum aeternitate coniungens. volucri tempore. cuius et homines possunt esse participes. sed ab ipsis diis. per quos ad deorum amicitias homines ambiant. quo daemones cum bonis saltem hominibus id viderentur habere commune. Quae mediis coetibus Graium cohibendo Achilli intervenit 18. casso labore. quos pro studio partium diligunt vel oderunt. qui hoc cum hominibus habent deterius. ut malint eam non habere quam vincere. turbelis omni modo separavit. ubi ait tarda sapientia? Quod si praetermisisset. cum prius dixisset de caelestibus diis. 8. quae ad plurimos homines pertinent. Daemon si medius concipitur. cum hoc diceret. fortuna caduca. hoc 141 . a sapientibus vero et bonis ita regitur. ut possint amores et odia non pro iustitia. in alta aetheria sede collocat. quae stultis malisque dominatur. quem Veneris seu Martis nomine idem poeta commemorat. non utique homines ab huius rei consortio separaret. quod non esset in malis. qui dii non sunt. sed perturbatione passionum. moribundis membris dixit esse homines. ut commendatis duabus partibus ex summo et infimo ultimis tertio loco de mediis daemonibus loqueretur: Igitur homines. in eis affirmavit excellere. quam ne cultores eorum. Quid? Illa ipsa definitio daemonum parumne intuenda est (ubi certe omnes determinando complexus est). ne. pervicaci audacia. poeticum vult esse figmentum. tarda sapientia. quo boni discernuntur a malis. levibus et anxiis mentibus. eo quod Minervam deam putat eamque inter deos. contra eos. Cum hic tam multa diceret. fieri crederentur. inquit. animo autem non diis. similibus erroribus. Quod ergo Minerva illa fuerit. quod ait daemones esse genere animalia. Ideo cum hoc genus animantum describeret. cita morte. Proinde si aliquos daemones bonos vellet intellegi. quorum nomina poetae fingendo ponunt 20. mente rationalia. quod est in animante melius. id est animum. cuncti tamen universo genere perpetui. Quamvis et eorum malitiae liberius exprimendae pepercerit. inter se decertaverint: hoc non procul a veritate poetas dixisse confessus est. quod autem. apud quos loquebatur. aliquis daemon fuerit Graecis favens Troianisque contrarius. immortalibus animis. non quorundam. sed hominibus similes daemones apertissime inculcans. moribundis membris. tales tamen describuntur daemones. id est malorum. quales sunt. capite deorsum est. unde vel cum diis aliquam beatitudinis partem. ratione gaudentes. sed sicut populus similis eorum in venatoribus et aurigis secundum suarum studia partium pro aliis adversus alios exercere 19. quos deos iste talia non agentes in habitationibus caelestibus ponit. aliquid etiam in ipsorum descriptione poneret. ab eorum passionibus atque. pertinaci spe. quo volunt homines per sapientiam pervenire. tempore aeterna? 21 In quibus quinque commemoratis nihil dixit omnino. offenderet: significavit tamen prudentibus. non a daemonibus mediis. vel cum hominibus qualemcumque sapientiam putarentur habere communem. ipsam beatitudinem. sicut alius adversus Graecos Troianorum opitulator. Natura daemonis caret sapientia atque beatitudine. procul a conversatione mortalium. 9. Ac per hoc si propterea communem cum diis aeternitatem non habent homines. vicissim sufficienda prole mutabiles. non tam ne ipsos. dissimilibus moribus. cum haec a poetis canerentur. cum deos ab his daemonum moribus et caelesti loco et beatitudinis opulentia remotos esse perhibeat. quando. quia corpore sunt immortales. quod ex istorum daemonum numero deos faciunt et eis deorum nomina imponunt et quibus voluerint hominibus ex his amicos inimicosque distribuunt ficti carminis impunita licentia. De his quippe ista dixerunt. sed animorum aeternitatem cum diis habere daemones vellet intellegi. suo loco de illis dicens tamquam de infimis atque terrenis. numquid etiam illud tacuit. Denique hinc esse dicit homericam illam Minervam. Nam si non corporum. querula vita terras incolunt 22. quos oderant. oratione pollentes. nullo modo recte genus humanum descriptionis huius tam intenta diligentia terminasset. Haec est ergo fictio poetarum deos dicere. Quales igitur mediatores sunt inter homines et deos.

cum et habitacula summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. et ingenia illa ad beatitudinem sublimata. sed etiam miseriores sunt perpetuo corporis vinculo. Adiunxit autem ille: Alterum nobis cum diis. sed aeternum vinculum damnatorum. et vivacitas illic aeterna et indefecta sit. si mali. id est corpus? Cum enim animans. cum inferioribus habeant. quasi religio. lemures. Non enim aliqua pietatis et sapientiae disciplina proficientes intellegi voluit ex daemonibus fieri deos. Plotinus certe nostrae memoriae vicinis temporibus Platonem ceteris excellentius intellexisse laudatur 24. inquit. Hac misericordia indigna iudicata est iniquitas daemonum. licet purissimo. Essent autem pares hominibus. quos in natura propria descripsit inter deos et homines genere animalia. si cum animo misero corpus saltem mortale cum eis habere meruissent. 12. hoc est boni daemones 27. cum diis habent corpus aeternum. quod boni sint animi. si incertum est bonorum eos seu malorum esse meritorum 26. superiorem vero. hic caduca et subsiciva. mente rationalia. Hic terna video commemorata contraria de duabus naturae partibus ultimis. haec ad miserias infimata 28. quis non videat. et cum diis caelestibus in parte serviente coniuncti. id est corpus. quorum duorum anima est utique corpore melior. ut noceant. ut ab aerumnis vel in morte requiescerent. animi eorum solvuntur a corpore: nec sic existimandum est eorum corpus tamquam honoratorum aeternum vehiculum. manes autem deos dici. 11. quanto sunt nocendi cupidiores. quoniam natura eius excellentior nec labe vitiorum postponitur corpori. etsi vitiosa et infirma. Ita hoc ipsum. quod mortales sunt homines corpore. quod est in animante deterius. vel dum manes deos. animo passiva. interim bina animalia: deos ab hominibus plurimum differentes loci sublimitate. animos quoque hominum daemones esse confirmans. Inde autem perhibet appellari Graece beatos . sicut dixi. tanto peiores fiunt. sicut etiam Sallustius ait: Animi imperio. sed. Essent quippe feliciores hominibus. si mortale cum eis haberent corpus et cum diis animum beatum. parte inferiore exaltati. non in animo constituta. vel larvas se fieri dum opinantur. Unde etiamsi quisquam propter hoc eos putaverit aeternitatem habere cum diis. quos inter nos et deos mediatores nobis philosophi providerunt. Quaenam tandem istos mediatores falsos atque fallaces quasi capite deorsum nequitia vel poena suspendit. ita conclusit: Habetis. superiore deiecti. cum apertissime dixerit daemones aeternos. quia nulla morte. ut etiam quibusdam sacrificiis tamquam divinis honoribus post mortem se invitari opinentur. cum superioribus. Isti autem. Nunc vero non solum feliciores hominibus non sunt animo misero. sed aeternum corpus accepit. si vel paululum attendat? Quando quidem quamlibet nequam homines fuerint. sicut aurum etiam sordidum argento seu plumbo. nullo inter se propinquo communicatu. Sed hinc alia quaestio est. seu larvas. cum hominibus autem terrestribus in parte dominante sint miseri? Corpus quippe servum est. possunt quidem dicere de animo et corpore: alterum nobis cum diis. si boni meriti sunt. Dominum animum cum hominibus miseris. quoniam de hominibus loquebatur. vitae perpetuitate. in corpore sit. corpore aeria. In qua opinione quantam voraginem aperiant sectandis perditis moribus. Daemon incompos officio mediatoris (12-23) Tria deos ab hominibus secernunt. si tamen adquirerent aliquid pietatis. quibus sicut beluis mortale corpus est. id est animal. Larvas quippe dicit esse noxios daemones ex hominibus factos. id est 142 . ex anima constet et corpore. ne semper huius vitae miseria tenerentur. homines autem in terra infima disiunctos locis et naturae dignitate secerneret. quae in animi passivi miseria non mortale sicut homines. alterum cum hominibus commune est. sicut animalium terrestrium. misericors mortalia illis vincla faciebat 25. id est animum. melior certe corpore etiam sanissimo atque firmissimo.autem habent cum diis melius. qua volunt diis homines per daemones iungi. An animae mortuorum daemones fiant. vitiosum autem cum hominibus animum. ut inferiorem animalis partem. 10. tempore aeterna. tamquam in perversum ligati atque suspensi. carius aestimatur: isti mediatores deorum et hominum. Dicit quidem et animas hominum daemones esse et ex hominibus fieri lares. Nempe cum prius deos in sublimi caelo. alterum cum beluis commune est 23. inquit. servum corpus cum diis beatis. Is cum de humanis animis ageret: Pater. per quos interpositos divinis humana iunguntur. ad misericordiam Dei patris pertinere arbitratus est. corporis servitio magis utimur. naturae perfectione. Daemon est miserae immortalitatis. Sed nunc de his agimus.

nec beatos esse nec miseros. sicut demonstratum est. ad beatitudinem sublimata. vitae perpetuitas. 2. Daemon medius tantum immortalitate et miseria. quorum habent unum cum infimis. inquit. ut eis adversa alia tria ex hominibus redderet.. quae sunt sensus vel rationis expertia. sicut promittebat. Si igitur beati recte dicuntur eudaemones. quod sunt animo passiva et tempore aeterna. nisi esset magna malitia. 13. . Non enim sicut dicimus locum medium nec summum esse nec infimum. sicuti sunt arbusta vel pecora. quae ibi non est. recte medii constituantur inter deos immortales ac beatos et homines mortales ac miseros. hic caduca et subsiciva. Quo modo ergo medii. Inter haec terna deorum et hominum quoniam daemones medios posuit. haec ad miserias infimata. quos inter homines et deos isti in medio locaverunt. Unde frustra isti conabuntur ostendere. Et vivacitas. recte possumus dicere. beatitudo. quo modo daemones boni.quae passionem sequitur. quod de infimis habeant. 3. duo vero communia sint omnibus. Et ingenia illa. quia dixerat naturae perfectionem. cum summis alterum.. neque in infima deprimatur. acceptis ex utraque parte singulis mediabuntur. etiam misera dixisset. Omnia namque viventia aut in aeternum vivunt. ut proportionali ratione librata medietas neque sustollatur in summa. quia multum cum diis comparat multumque ab hominibus separat. infra deos istis praebeant adiutorium. mortalitas. Quid igitur restat. medii non erunt. ostendit. Qui enim ait animo passiva. de loco nulla est controversia. cum sint animalia rationalia. quod est corpus aerium. . quod animo passiva sunt. Nam et quinque illis. Cum enim utrumque habeant cum diis. ut medietas videtur exposcere. Ac per hoc quia de infimis habere non possunt aeternitatem. profecto et beati sunt. ut eis tria contraria humanae condicionis opponeret. et non solent isti deos nisi rationales mente perhibere 30. sicut et illi de summis atque infimis singula propria. Cum et habitacula. 1. Quorum ergo ratio mentibus inest. daemonum autem mediorum vel misera aeternitas vel aeterna miseria. Nam tria quae proposuit de diis laudabilia. 13. inter sublimem quippe et infimum medius locus aptissime habetur et dicitur. qui supra homines. illis ministerium? Si enim boni aeternique sunt. bina animalia. vel sic eis distribuantur. ita daemones. ut unum habeant proprium. miseria. Aeterna autem beatitudo medios eos esse non sinit. et his contraria tria hominum. Est itaque secundum Platonicos sublimium deorum vel beata aeternitas vel aeterna beatitudo 29.. cum diis autem unum. aliis quidem verbis. carere utrisque non possunt. non fortuita temeritate regitur mundus. eadem repetivit. non sunt eudaemones daemones.. quoniam tria dixit eos habere nobiscum quod genere animalia. et ideo non est alterum ad complendam medietatem suam. perfectio naturae. Haec aliis verbis ita repetivit. Cetera bina restant. Porro quia providentia summi Dei. quibus cura attentior adhibenda est quem ad modum vel aliena esse a daemonibus ostendantur. nihil autem horum cum hominibus et miseris et mortalibus: quo modo non potius remoti sunt ab hominibus diisque coniuncti. tria cum infimis? Quis non videat relicta medietate quantum inclinentur et deprimantur ad infima? Sed plane etiam ibi medii possunt ita inveniri. inquit. si et immortales sunt et beati. et unum proprium. Sed ab eis aliena esse non possunt. aut miseros esse aut beatos necesse est. quam inter utrosque medii constituti? Tunc 143 .. nisi eorum cultoribus erubuisset. Quis ergo est locus bonorum daemonum.igitur non medius inter deos et homines. Quia ergo his binis. dii corpus aetherium hominesque terrenum. et beatitudinem scilicet et immortalitatem. Nam et ipse cum de diis et hominibus loqueretur: Habetis. quod tempore aeterna. Tria igitur ab eo posita sunt deorum. unum hoc de summis habent. inquit. numquam esset istorum aeterna miseria. id est locus infimus. aut finiunt morte quod vivunt. nisi miseriam. sicut etiam ipsi fatentur. id est locus sublimis. 13. quia dixerat loci sublimitatem. quod mente rationalia. Duo sunt residua. quae in definitione daemonum posuit. quod genere sunt animalia et mente rationalia. quando unum habent cum summis. Ipsa est autem illa daemonum misera aeternitas vel aeterna miseria. nisi ut hi medii de duobus summis unum habeant et de duobus infimis alterum? Nam si utraque de imis habebunt aut utraque de summis. non eos medios. illic aeterna et indefecta sit. summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat.. inquit. sed in alterutram partem vel resiliunt vel recumbunt. hominum vero infimorum vel miseria mortalis vel mortalitas misera.. Tria deorum haec sunt: loci sublimitas. Iam vero iste tempore aeternos daemones dixit. Item non possumus recte dicere nec mortales esse daemones nec aeternos. quod corpore aeria. quia dixerat vitae perpetuitatem.summis atque infimis.. aeternitas.

quod transit. sed inter pecora et Angelos. non autem permansit in ipsa carne mortalis. etiam miseri sint necesse est. et suae mortis humilitate et suae beatitudinis benignitate destruxit in eis. Mortalis quippe factus est non infirmata Verbi divinitate. 14. congrueret morituris. Utrum et beatus et mortalis homo esse possit. qui non solum homo. omnes homines. si haberent et ipsi duo quaedam sua. cuius participatione simus beati. unius Dei participatione fit beata. et ex miseris beatos. Et ideo multi sunt medii separatores. sed mediator. quam interponit ad beatitudinis adiutorium. 15. quia pecus est animal irrationale atque mortale. possunt autem medii esse angeli mali. ut mortalitate transacta et ex mortuis faceret immortales. sed cum singulis utrorumque communia. quod permanet. neque permanere mortalem. id est ipsa miseria. . quamdiu mortaliter vivit. maxime quippe immortale et maxime beatum Verbum longe est a mortalibus miseris. rationem cum Angelis.. quoniam persistit quod impedit. et beatitudo amanda est sempiterna. magna est inter homines quaestio.. habens cum pecoribus mortalitatem. quantum possunt. ut per id. alius bonus. sicut homo medium quiddam est. quia beatus et beatificus Deus factus particeps humanitatis nostrae 144 . ne immortalitatis iactantia seducerent ad miseriam. quam resuscitavit a mortuis. si beati sunt. Nec tamen ob hoc mediator est. 15. Christus mediator quia homo et Deus. miserum est. ad hoc se autem interposuit mortalis et beatus. cuius participationis privatione misera multitudo malorum angelorum. aut immortale sit miserum. quia ipsi quoque et beati et immortales sunt. miseri cum istis. ad consequendam beatitudinem consulunt. hoc est Verbo Dei non facto. hic mors timenda non est.ad beatam immortalitatem hominem inducit.. unde numquam ipse discessit. quia immortales sunt cum illis. qui adversus eorum immortalitatem et miseriam et mortalis esse ad tempus voluit. in perpetua vel carnis morte remanerent. ut ad immortalitatem beatam transire non sinat. et ad id. Quod si ita est. 1. cur non ipsi potius medii constituuntur inter mortales miseros et immortales beatos. Angelus autem rationale et immortale. verum etiam beatificum bonum non oportere quaeri alios mediatores. ne possit ad illud unum beatificum <bonum> perveniri. His contrarius est mediator bonus. per quod immortalitati et beatitudini copuletur? Quod possit delectare in daemonum immortalitate. per quod homo 32. et hoc eo ipso. ac sic eos et immortales superbos et miseros noxios. verum etiam deus sit. quae non esse potuit sempiterna.enim medii essent. Si autem. non cum binis alterutrorum. qui reconciliat inimicos. Boni igitur Angeli inter miseros mortales et beatos immortales medii esse non possunt. quod posset offendere in Christi mortalitate. 2. hoc invenire debemus. iam non est. Ita ergo cum quaerimus medium inter beatos immortales miserosque mortales. quae beata est. ut. Homo itaque mortalis et miser longe seiunctus ab immortalibus et beatis quid eligat medium. Quidam enim condicionem suam humilius inspexerunt negaveruntque hominem capacem esse posse beatitudinis. mortalitatem cum mortalibus miseris? Profecto enim. qui separat amicos. Alius est ergo medius malus. superior pecoribus. et beatus in aeternitate persistere potuit. ut etiam immortales valeant esse post mortem et Angelis immortalibus beatisque coniungi. animal rationale mortale. quia multitudo. quod multo credibilius et probabilius disputatur. medius homo est. quia Verbum. ut homines ex mortali miseria ad beatam immortalitatem huius medii beata mortalitas interveniendo perducat. quem neque non fieri mortalem oportebat.. sed inferior angelis. quod aut mortale sit beatum. per quod facta sunt omnia 31. Homo mortalis beatus esse potest. Ibi ergo cavenda est miseria sempiterna. quod in se resurgendo monstravit. propter quos liberandos mediator effectus est. ad quod ut perduceremur. quorum corda per suam fidem mundans ab illorum immundissima dominatione liberavit. quaerendus est medius. non multis sed uno mediatore opus erat. eo ipso utique ostendens ad illud non solum beatum. invident nemini (nam quid miserius invidentia? ) et ideo mortalibus miseris. beatitudinem habentes cum immortalibus beatis. Ad hoc se quippe interponit medius immortalis et miser. etiam ipsa multitudine obstrepit quodam modo. transferret ex mortuis. quamdiu mortales sunt. sed carnis infirmitate suscepta. Proinde mediatorem inter nos et Deum et mortalitatem habere oportuit transeuntem et beatitudinem permanentem. ut nec ipsi. quoniam ipse est fructus mediationis eius. quae se opponit potius ad impedimentum. per quos arbitremur nobis perventionis gradus esse moliendos. Quidam vero extulerunt se et ausi sunt dicere sapientiae compotes beatos esse posse mortales.

cum deorum vel daemonum bonorum conspectu vel colloquio fruerentur. cuius et Angeli participatione beati sunt. Porro si non contaminantur sidera. nec ab eis contaminari potest: quid est quod isti dii propterea constituuntur longe in sublimi loco. ut dixi. Quod si ita est. Si ergo supra omnia vere summus Deus intellegibili et ineffabili quadam praesentia. etsi interdum. Nam licet ab eo potissimum sensu contrectatio dicta videatur. ne contaminarentur. nec ab eis contaminari. quanto fiunt homines eis velut tergentibus mundiores. quorum luce terra. vix autem sapientibus viris. Hoc autem modo daemones si miscentur. Si autem contaminantur et daemones. quid conferunt hominibus ad vitam post mortem beatam. et non contaminantur. contaminatioribus dii miscentur daemonibus. cum radios suos terras usque pertendant. ut eos mundos diis incontaminatis possint adiungere.. et eo modo non possent et homines? Quis talia sentiat. cum se quantum licuit a corpore removerunt. contaminarentur. et si in tantum curiositas progrederetur.. miscerentur hominibus. Deum quidem summum omnium creatorem. qui acie non contaminantur oculorum. audirent et audirentur. Tangendi autem quae necessitas? Nam neque homines id concupiscere auderent. si tantis sacrificiorum cadaverinis non contaminantur nidoribus. ut eos sublimiter separatos humana contrectatio contaminare non possit 36. dii autem contaminarentur. An forte vocibus humanis contaminarentur. ut fame adacti cibos ab hominibus quaerant. Tactus vero in potestate est. cum videntur. Ideo quando in forma servi 33. qui. 2. qui nisi captum non potest passerem? . negent ab istis clarissimis mundi luminibus. Nam hoc deorum dicitur esse praecipuum. illustratur. hominum propinquitatem contrectationemque vitarunt. ut eorum participatione etiam nos immortales et beati simus. si miscerentur. nec tamen contaminari daemones possunt. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans ad Angelos immortales beatosque ita perducit. a quibus longe absunt. adest tamen sapientium mentibus. sed ad illam Trinitatem. Ergo daemones contaminari fatetur. quod idem Platonicus ait Platonem dixisse: Nullus Deus miscetur homini. quos contaminati mundare non possunt. cum se vigore animi quantum licuit a corpore removerunt. in forma Dei supra Angelos mansit. nisi quem fallacissimi daemones deceperunt? Quid quod. sic a Platone praedicari asseverat. In gustandi autem sensu nulla necessitate reficiendae mortalitatis urgentur. quos visibiles dicit 39. quos deos opinantur. videri homines. ut vellent: quonam pacto quispiam posset invitum tangere deum vel daemonem. quamvis de proximo videantur. et daemones contrectatione hominum et homines cultu daemonum. intellectum huius Dei. et ideo eos.compendium praebuit participandae divinitatis suae. Aut si et contrectari miscerique hominibus. nec istam contaminat lucem. infra Angelos esse voluit. Absurde quis docet contaminari deos. Qui tamen eorum radii per quaeque immunda diffusi non contaminantur. per quos eis voces hominum nuntientur. etiamsi esset necessarius in subveniendo contactus? Nam radiis solis et lunae terra contingitur. quantum sufficit. etsi tamquam rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicans. mundare non possunt omnesque immundi pariter fiunt. clarissima mundi lumina 40 et cetera sidera. An forte dii possunt ab hominibus contaminatos mundare daemones. inter quos et illos medii constituti sunt? Aut si hoc eis beneficii non conferunt. a quibus contaminantur 35. et dii contaminarentur. quos deos omnes visibiles dicit 38: nec daemones hominum contaminantur aspectu. ut incontaminatissimi perseverent? Quid iam de ceteris sensibus dicam? Non enim olfaciendo contaminari vel dii possent. qui in superioribus vita 34. 145 . quod nulla attrectatione hominum contaminantur. et hoc praecipuum eorum sublimitatis ait esse specimen. et ideo daemones medios habent.. ne contrectatione contaminentur humana? Quasi vero aliud corpora illa aetheria quam videre sufficiat. id quoque interdum velut in altissimis tenebris rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicare 37. tutioresque sunt daemones ab ista hominum contaminatione. videntur ab hominibus dii. si miscerentur: incontaminabiles dicunt daemones et contaminabiles deos. ut viderent et viderentur. quem nos verum Deum dicimus.. vel cum adsunt daemones possunt vivorum corporum vaporibus humanorum. si adessent. si videri et videre contaminat. quid prodest hominibus daemonum amica mediatio? An ut post mortem non ad deos homines per daemones transeant. ut tanto ipsi sordidiores fiant. nisi velint? Aut si non videri. Non enim verum est. 1. 16. quia illi. si hominibus miscerentur. si vellent. quod ipse sit solus qui non possit penuria sermonis humani quavis oratione vel modice comprehendi. sed videre contaminat.et non contaminari daemones. 16. diis profecto meliores sunt. hactenus tamen. idem in inferioribus via vitae. sed simul vivant utrique contaminati ac per hoc neutri beati? Nisi forte quis dicat more spongiarum vel huiusce modi rerum mundare daemones amicos suos. qui non possunt videri. ut mediator esset. Videndo igitur visibusque se praebendo et loquendo et audiendo dii corporaliter misceri hominibus possent.

aut ex hominibus inter quos in homine conversatus est. Si ergo Deo quanto similior. et humanitate. animum autem morbidum similem infimis (quo morbo nobis invideat potius ne sanemur. Falsi autem illi fallacesque mediatores daemones. Angelos quidem partim bonos. qui corpus quidem habeat immortale propinquum summis. Qui profecto incontaminabilis Deus absit ut contaminationem timeret ex homine quo indutus est. quam maledicere voluisse. quae salubriter sua incarnatione monstravit. in quibus et Labeo est. quam daemonum amici per elementorum gradus ordinant inter aetherios deos et terrenos homines aeriis daemonibus mediis constitutis. quia non habent carnem. evitare? Daemon est inflantis scientiae. similitudinem ad Deum debemus ascendere) in ipsa tamen via corporali. dubitare non possit.. ut eorum etiam. quae nomine daemonum fieri poterat. qui pagani appellantur et deos multos ac daemones colendos esse contendunt. et ibi pater. daemonicolarum.. Mediator Dei et hominum. et ibi omnia. Quae igitur. sive daemones. non viam praebent ad Deum.et ipsa ad coelum via. sed tali. ut ista via mundari se existimet. quam homines mundari a daemonibus credunt. quoniam non per corporalem altitudinem. quoniam nonnulli istorum. iam mihi de bonis Angelis aliquid video disserendum. quoniam immortali puritati. impediunt. qui nobis infimis ex corporis mortalitate coaptatus immortali spiritus iustitia. 19. ut iam paene sint omnium. Miror autem plurimum tam doctos homines. sicut eum sancta Scriptura praedicat. qua Patri est semper aequalis. 17. nonnisi maligni significantur spiritus. tanto fit quisque propinquior: nulla est ab illo alia longinquitas quam eius dissimilitudo. Sed ne de verbis etiam nos certare videamur. eosdem perhibent ab aliis angelos dici. ut post offensionem aurium tam multarum. de cuius et divinitate. sed cuilibet hoc dicere voluerit. ubi homines contaminantes. quae hoc verbum nonnisi in malam partem audire consuerunt. 146 . Incorporali vero illi aeterno et incommutabili tanto est anima hominis dissimilior.Christus est mediator quia Deo et homini similis. quos ipsi daemones nuncupant. ut propter hoc intervallum locorum contrectatione non contaminentur humana. numquam vero bonos daemones legimus. corporalium contrectationum facere mentionem. sed. qui. quod diximus cogamur exponere. per corporalium tamen locorum intervalla et per aeriorum corporum levitatem a provectu animorum nos avocare atque avertere moliuntur. sive daemonia dicantur. Quis tam infelix est. Nos autem. 18. Et hanc loquendi consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti sunt. Ubi est illud Plotini. daemones contaminati. qui audeat in laude vel servo suo dicere: Daemonem habes 45. cum possimus Angelorum nomine adhibito eamdem offensionem. qua nobis factus est similis. Hoc ut sanetur. secundum quam Christiani sumus. homo Christus Iesus 42. nisi loci altitudine munirentur 43. sed ubicumque illarum Litterarum hoc nomen positum reperitur. et deos ipsos contaminari potuisse. sed eos bonos daemones vocare quam Angelos malunt. et non potius eligat viam. Hic est. sed similitudinis excellentia mansit in summis. classis aut fuga? Similem Deo fieri 41. ea quae in imo sunt mortalia et immunda convenire non possunt. nullus fere sit tam litteratus et doctus. non hic locus est ut competenter pro nostra facultate dicamus. nec ideo putandos daemones nobis esse meliores. ut ita dixerim. mundandis liberandisque nobis vere divinum praebeat adiutorium. quae in summo est. quos isti esse non negant. ubi contaminantes magis daemones evitentur et ab incontaminabili Deo 44 ad ineundam societatem incontaminatorum Angelorum homines a contaminatione mundentur? Angeli non sunt boni daemones. inquit. sicut Scriptura loquitur. quam adiuvet ut sanemur).. non tamen tali. .. quanto rerum temporalium mutabiliumque cupidior. Quando quidem et in ipsa via corporali (quae falsissima est et plenissima erroris. non se aliter accipi. ubi ait: Fugiendum est igitur ad carissimam patriam. hoc est incorporalem. partim malos. dii contaminabiles praedicantur. hoc deos opinantur habere praecipuum. nec carne posse contaminari veram divinitatem. ne via teneatur. opus est quidem mediatore. Non enim parva sunt haec interim duo. qua non iter agit iustitia. per quam non locorum distantia. Quae igitur nos causa compellit. sed per spiritalem. Ita daemones contaminari potius ab hominibus. cum per spiritus immunditiam miseri ac maligni multis effectibus clareant. qui cuncta corporalia et sensibilia prae incorporalibus et intellegibilibus postponenda iudicaverunt. cum agitur de beata vita.

Contra superbiam porro daemonum. quamvis in illo contemptibilis videretur carnis infirmitas. Sed innotuit non sicut Angelis sanctis. Bonum autem. quae in illo est. ut hominem. daemonibus similes superbia. ex quo boni sunt. Daemones enim [ ] dicuntur (quoniam vocabulum Graecum est) ab scientia nominati 46. quod huius modi 147 . caritas vero aedificat 47. cuius sancto amore inardescunt. non enim cum eis de verborum controversia laborandum est. nisi scientiam tunc prodesse. qua sanctificantur. qui eius.20. Quamquam etiam ipsa origo huius nominis. dubitavit de illo daemonum princeps eumque temptavit. daemones coniectant. quantum oportuit. Itaque non solum aeterni. Quod sit deorum nomen in Scripturis. quos a summo Deo conditos deos scribit eorum auctor et magister Plato 52: dicant quod volunt. Tantum vero eis innotuit. a quo creati sunt. et quantum possunt et apud quos possunt adhuc agant. sed per quaedam temporalia suae virtutis effecta et occultissimae signa praesentiae. quod daemonibus certa ratione permissum est. Est ergo in daemonibus scientia sine caritate. Si enim sic immortales. cum Angeli. sicut scriptum est. quantam virtutem habeat. magis magisque innotescebat daemonibus quantus esset. quem gerebat. prae cuius non tantum incorporali. boni utique et sancti ac per hoc spiritibus immundis metuendi et tremendi. Post illam vero temptationem. tantum autem voluit. perfruantur. Et ideo certius etiam temporalia et mutabilia ista noverunt. sed sicut eis terrendis innotescendum fuit. Ipsi autem daemones etiam hoc ita sciunt. in eorum litteris inveniri potest. animae hominum nesciunt immunditia elationis inflatae. omnia. Denique quando ea paululum supprimenda iudicavit et aliquanto altius latuit. quantum se temptari ipse permisit. qua inflantur daemones. vilis est. quae in Christo apparuit. ad nostrae imitationis temperaret exemplum. quod in eis et tanta scientia erat. id est in superbiam inanissimae quasi ventositatis extollere. Denique saepe isti. quae in eius Sapientia vivunt. resistere nullus auderet. quod illuminat pios. secundum id quod Dei Verbum est. Hanc autem Platonicorum esse sententiam. quod boni sunt. corda mundantur. 22. cuncta ordinantur. quod est vita aeterna et lumen incommutabile. 21. Aliud est enim temporalibus temporalia et mutabilibus mutabilia coniectare eisque temporalem et mutabilem modum suae voluntatis et facultatis inserere. quo beati sunt. adhaerendo beatos esse dicunt: hoc dicunt quod dicimus. sine hac autem inflare. 23. ut ei iubenti. sed quod illis Dei. quae infra sunt et. quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt. cui videndo per fidem. Spiritus eius participatione cognoscere. hoc est tam superbi sunt. Apostolus autem Spiritu Sancto locutus ait: Scientia inflat. ministrarent ei 51. et ideo tam inflati. dispositiones quoque suas aliquando praenuntiant. Daemones autem non aeternas temporum causas et quodam modo cardinales in Dei Sapientia contemplantur. quae tam certissima quam potentissima est omnium. Angeli intellegunt. ex quorum tyrannica quodam modo potestate fuerat liberaturus praedestinatos in suum regnum et gloriam semper veracem et veraciter sempiternam. Nam et de ipso nomine. Christus daemonibus se ostendit. caritas cara est. Dei humilitas. numquam illi omnino falluntur. Innotuit ergo daemonibus non per id. non sunt seque ipsos inter illa contemnunt. sive omnium sive meliorum. quod illud est. non in illo iustitiam diligebant. aliquid affert cognitione dignissimum. verum etiam incommutabili et ineffabili pulchritudine. et caritas non erat. Poenam suam quippe formidabant ab illo. sibi satis egerint exhiberi. si divinos intueamur libros. quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius quam infirmitati hominum possent esse conspicua. ut eidem Domino infirmitate carnis induto dixerint: Quid nobis et tibi. His igitur Angelis bonis omnis corporalium temporaliumque rerum scientia. ut honores divinos et religionis servitutem. 1. quod sanctis Angelis recta discretione donatum est. quam vero Deo deberi sciunt. quibus causis quaedam probantur. quaedam reprobantur.. quolibet eos nomine appellent. a quo facti sunt. et ex toto. non quod earum ignari sint. verum etiam beati sunt. non scientia. participata aeternitate perfruuntur 50. qua pro meritis possidebatur genus humanum. Hos si Platonici malunt deos quam daemones dicere eisque annumerare. et si non per se ipsos. mutationes temporum praevidere Deique voluntatem. aliud autem in aeternis atque incommutabilibus Dei legibus. eo bono. quantum voluit. Deus illis est.. an Christus esset explorans. sed quorundam signorum nobis occultorum maiore experientia multo plura quam homines futura prospiciunt. Iesu Nazarene? Venisti perdere nos? 49 Clarum est in his verbis. Illius quippe indeclinabiliter participatione et contemplatione perfruuntur. per quod factus est mundus. sed ei. ut tamen a summo Deo factos. quod recte aliter non intellegitur. cum caritas inest 48.

Hinc est quod ait Apostolus: Etsi sunt qui dicuntur dii. qui dictus est Deus deorum 59. tamen ita detestabile est nomen daemonum. ut ab scrupulo dubitationis aliena sit. . non eos velle per tale religionis obsequium nisi unum Deum coli. De superna illuminatione quid Plotinus Platonicus senserit. quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur. quam illos immortales et beatos. non deos sublimiter collocatos et ab humana contrectatione semotos. Verum tamen cum a nobis quaeritur: "Si homines dicti sunt dii. ex quo omnia et nos in ipso. quae sunt daemonia. cum res ipsa ita clareat. sub quo terrore Domino dicebant: Venisti perdere nos? 57 Illud vero. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei. id est quos gentes pro diis habent. ut sciamus immortales et beatos. quoniam merito malitiae miseri sunt. invidere nobis <possunt> potius quam praebere. 148 . quia hoc ministerium non per illos. 2. et unus Dominus Iesus Christus. quibus dictum est: Ego dixi.. beatitudinem. quodlibet vocentur. ut tamen daemones bonos. Potest itaque intellegi horum deorum Deus. Dominus autem caelos fecit 56. . Qui autem medii sunt communem habendo immortalitatem cum superioribus. ideo terribilis. sive in caelo sive in terra. Unde nihil habent amici daemonum quod dignum afferant. qui tamen facti et creati sunt. Illud vero. sed utrum hi. Sed homines quoque in populo Dei eadem Scriptura deos appellat.. cur eos tamquam adiutores colere debeamus. quem per Angelos vel per homines alloquitur Deus. a quo creati et cuius participatione beati sunt. qui Dei voluntatem hominibus annuntiarent. adiuvante ipso in sequenti libro diligentius disseremus. 12 LIBER X BREVICULUS 1. sed per daemones fieri credunt. sed gentium. ut hoc modis omnibus a sanctis Angelis nos removere debeamus. non tamen dicti sunt dii deorum. miseriam cum inferioribus.. inquit. illis autem non placet. quid respondebimus nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos. Veram beatitudinem sive angelis sive hominibus per unum Deum tribui etiam Platonicos definisse. non potest intellegi deus daemoniorum. Super omnes ergo Deos dixit. sicuti sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus Deus Pater. ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere deum infidelis auderet infirmitas? Quod in homine facile est evitare. et alibi: Confitemini Deo deorum 54. Illud autem ubi scriptum est: Terribilis est super omnes deos. ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum. an etiam sibi sacrificari velint. quos deos appellant. ad quam Deum colendo cupiunt homines pervenire?". 2.immortalem beatamque creaturam deos appellant. qualescumque illi sint et quolibet vocabulo digni sint.sed neuter sacrificio honorandus. dii estis et filii Excelsi omnes 60. medios non esse ad immortalem beatitudinem perducendis mortalibus miseris. quod in populo Dei sunt.. ideo inter nos et ipsos paene nulla dissensio est. esse quaerendum. deinceps ostenditur. verum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter vitam beatam post mortem adipiscendam colendos putant. Non multum ergo de nomine disceptandum est. et super hos deos Rex magnus.. Nunc ergo ita liber iste claudatur. 23. dii estis et filii Excelsi omnes 58. Sequitur enim: Quoniam omnes dii gentium daemonia. qui dictus est Rex magnus super omnes deos. id est immortales et beatos. quos immortales tantum.. quia et in nostris sacris Litteris legitur: Deus deorum Dominus locutus est 53. et alibi: Rex magnus super omnes deos 55. qui dictus est: Deus deorum. 23. non etiam beatos audent dicere. Quos autem bonos et ideo non solum immortales. quanto magis immortales eo nomine digni sunt. et Rex magnus super omnes deos absit ut dicatur rex magnus super omnia daemonia. Ego. quod nos ex eorum immortalium beatorum numero missos Angelos esse dicimus. aut certe ita immortales et beatos. quia etsi appellentur dii immortales illi et beati.magis homini quam angelo convenit. quos potius ut deceptores vitare debemus. quam non habent. ubi dicitur: Deus deorum. cur dictum sit. quamvis nominis controversia videatur. qui in caelis sunt. per quem omnia et nos per ipsum 61. dixi. a quibus utraque differentia separantur. uni tantum Deo. id est dii hominum in populo Dei constitutorum. quos ob hoc ipsum colendos putant. qui ea fruuntur beatitudine. 3.

quod ipse Dei et hominum Mediator effectus est. Quod uni vero Deo sacrificium debeatur. 149 . sed unius veri Dei velint esse cultores. De miraculis. quod solum naturam humanam purgat atque renovat. quia universa in ipsius providentiae potestate consistunt. qui se coli exigunt honore divino. quibus Dei populus eruditus est. 5. in quibus Porphyrius Platonicus quaedam probando. deviarunt colendo angelos seu bonos seu malos honore divino. qui aerios spiritus non placando ipsos. quae per sanctorum angelorum ministerium Deus verus operatur. sed uni Deo sancta praecipiunt religione serviri. De invisibili Deo. De illicitis artibus erga daemonum cultum. De vero Dei cultu. 24. quae Deus non requirit. De ministerio sanctorum Angelorum. An de promerenda beata vita his angelis sit credendum. De epistula Porphyrii ad Anebontem Aegyptium. quae requirit. an vero illis. a quo Platonici. 16. sed ad significationem eorum offerri voluit. De sacrificiis. Quod sanctorum angelorum ea sit in nos dilectio. Unde sit sanctis adversum daemones potestas et unde cordis vera purgatio. quod uni vero et invisibili Deo offerri docet vera religio. 23. sed in Deo permanendo vicerunt. De uno veroque principio. Contra eos. quaedam quasi improbando versatur. De miraculis. 14. 8. 12. 13. De arca Testamenti miraculisque signorum. De vero perfectoque sacrificio. negant ecclesiasticis Libris esse credendum. sed secundum quod poterant ferre cernentes. qui de miraculis. 10. qui se visibile saepe praestiterit. 17. in qua petit de diversitate daemonum se doceri. 4. 20. De modo potestatis daemonibus datae ad glorificandos sanctos per tolerantiam passionum. 22. 7. De principiis in quibus Platonici purgationem animae esse profitentur. 19.3. ut nos non suos. non secundum quod est. quamvis creatorem universitatis intellexerint. quae ad commendendam legis ac promissionis auctoritatem divinitus facta sunt. quae Deus ad corroborandam fidem piorum etiam per angelorum ministerium promissis suis adhibere dignatus est. sed etiam propter temporalia beneficia. 18. Quae ratio sit visibilis sacrificii. De summo veroque sacrificio. Omnes sanctos et sub legis tempore et sub prioribus saeculis in sacramento et fide Christi iustifica tos fuisse. 6. De uno Deo colendo non solum propter aeterna. 15. 9. 21. quo providentiae Dei serviunt. qui non sibi. De theurgia. 25. 11. quae falsam purgationem animis daemonum invocatione promittit.

26. De inconstantia Porphyrii inter confessionem veri Dei et cultum daemonum fluctuantis. 27. De impietate Porphyrii, qua etiam Apulei transcendit errorem. 28. Quibus persuasionibus Porphyrius obcaecatus non potuerit veram sapientiam, quod est Christus, agnoscere. 29. De incarnatione Domini nostri Iesu Christi, quam confiteri Platonicorum erubescit impietas. 30. Quanta Platonici dogmatis Porphyrius refutaverit et dissentiendo correxerit. 31. Contra argumentum. Platonicorum, quo animam humanam Deo asserunt esse coaeternam. 32. De universali via animae liberandae, quam Porphyrius male quaerendo non repperit, et quam sola gratia Christiana reseravit. LIBER DECIMUS QUAE AETERNAE VITAE SIT RELIGIO Quae ad veram religionem attineant

Angelis placet ut uni Deo sacrificemus.
1. 1. Omnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines velle 1. Qui autem sint vel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controversiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriverunt, quas in medium adducere atque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octavo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata vita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo vero, qui etiam effector est deorum, an plurimis diis religione sacrisque serviendo pervenire possimus: non etiam hic eadem repeti exspectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculare memoriam 2. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet immortalem ac rationalem vel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines appetunt, id est vitam beatam, quemquam isti assecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit 3. Sed quia ipsi quoque sive cedentes vanitati errorique populorum sive, ut ait Apostolus, Evanescentes in cogitationibus suis 4 multos deos colendos ita putaverunt vel putari voluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus divinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parva ex parte respondimus: nunc videndum ac disserendum est, quantum Deus donat, immortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti 5, quos isti deos et ex quibus quosdam vel bonos daemones vel nobiscum Angelos nominant 6, quo modo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus.

Dei cultus servitus appellatur.
1. 2. Hic est enim divinitati vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit latinum, graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. quippe nostri, ubicumque sanctarum Scripturarum positum est, interpretati sunt "servitutem" 7. Sed ea servitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere 8, alio nomine Graece nuncupari solet 9; vero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum 10. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica vel recordatione vel praesentia frequentamus. Nec

150

solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc verbo et agricolae et coloni et incolae vocantur, et ipsos deos non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique venerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos 11; non sicut appellantur coloni, qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni 12. Ab incolendo enim colonos vocavit, non ab agricultura. Hinc et civitates a maioribus civitatibus velut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione verbi huius omnino verissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest.

An pietas sit tantum religionis officium.
1. 3. Nam et ipsa religio quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur (unde isto nomine interpretati sunt nostri eam, quae Graece dicitur 13): tamen quia latina loquendi consuetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio 14, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu deitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam videtur hoc verbum a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri 15. Pietas quoque proprie Dei cultus 16 intellegi solet, quam graeci vocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur 17; quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus eaque sibi vel pro sacrificiis vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius 18; quem sane Graeci nullo suo sermonis usu vocant, quamvis pro misericordia illorum etiam vulgus usurpet 19. Unde in quibusdam Scripturarum locis 20, ut distinctio certior appareret, non , quod ex bono cultu, sed , quod ex Dei cultu compositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno verbo enuntiare non possumus. Quae itaque graece nuncupatur et latine interpretatur "servitus", sed ea qua colimus Deum 21; vel quae graece, latine autem "religio" dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; vel quam illi , nos vero non uno verbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare 22: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui verus est Deus facitque suos cultores deos 23. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus immortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos volunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos volunt, profecto inde volunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde nos?

Participes nos esse Dei Plotinus et Ioannes docent.
2. Sed non est nobis ullus cum his excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandaverunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili, quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo illustrantur, ut clareant atque eius participatione perfecti beatique subsistant 24. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse universitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter illuminante intellegibiliter lucet 25. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis amplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna 26. Lunam quippe solis obiectu illuminari putant 27. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intellegit, quos in caelestibus sedibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi vitam beatam et lumen intellegentiae veritatis 28, quam unde praebetur et nobis, consonans Evangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes; hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 29. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem vel intellectualem, qualis erat in Ioanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Ioannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus 30.

151

Quid platonici de Deo et diis senserint.
3. 1. Quae cum ita sint, si Platonici vel quicumque alii ista senserunt cognoscentes Deum sicut Deum glorificarent et gratias agerent nec evanescerent in cogitationibus suis 31 nec populorum erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis immortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut immortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum.

Vera est religio Deum cognoscere ipsumque et alios amare.
3. 2. Huic nos servitutem, quae graece dicitur, sive in quibusque sacramentis sive in nobis ipsis debemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus 32, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, quoniam nec mole distenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, eius est altare cor nostrum; eius Unigenito eum sacerdote placamus; ei cruentas victimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius veritate certamus; eum suavissimo adolemus incenso 33, cum in eius conspectu pio sanctoque amore flagramus; ei dona eius in nobis nosque ipsos vovemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne volumine temporum ingrata subrepat oblivio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne fervidam caritatis 34. Ad hunc videndum, sicut videri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes vel potius religentes (amiseramus enim neglegentes) hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur 35, ad eum dilectione tendimus, ut perveniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu veris impletur fecundaturque virtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota virtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic complentur duo illa praecepta in quibus tota Lex pendet et Prophetae: Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota mente tua, et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 36. Ut enim homo se diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret, ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud vult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo 37. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec vera religio, haec recta pietas, haec tantum Deo debita servitus. Quaecumque igitur immortalis potestas quantalibet virtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei vult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia privatur Deo; si autem colit Deum, non vult se coli pro Deo. Illi enim potius divinae sententiae suffragatur et dilectionis viribus favet, qua scriptum est: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 38.

Alias Deus hominesque coluntur.
4. Nam, ut alia nunc taceam, quae pertinent ad religionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi Deo. Multa denique de cultu divino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, sive humilitate nimia sive adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et venerandi, si autem multum eis additur, <et> adorandi: quis vero sacrificandum censuit nisi ei, quem Deum aut scivit aut putavit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobavit sacrificium, minoris aspexit 39.

Vera religio in sacrificio consummatur quod...
5. Quis autem ita desipiat, ut existimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis divina Scriptura testetur, ne longum faciamus, breve illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Dominus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges 40. Non solum igitur pecore vel qualibet alia re corruptibili atque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si viderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in victimis pecorum 41, quae nunc Dei populus legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae

152

aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eumdem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo visibile invisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens apud Prophetam vel ipse Propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si voluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contritus; cor contritum et humiliatum Deus non spernet 42. Intueamur quem ad modum, ubi Deum dixit nolle sacrificium, ibi Deum ostendit velle sacrificium. Non vult ergo sacrificium trucidati pecoris, et vult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolle dixit, hoc significatur, quod eum velle subiecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quo modo ab stultis ea velle creditur, velut suae gratia voluptatis. Nam si ea sacrificia quae vult (quorum hoc unum est: cor contritum et humiliatum dolore paenitendi) nollet eis sacrificiis significari, quae velut sibi delectabilia desiderare putatus est: non utique de his offerendis in Lege vetere praecepisset 43. Et ideo mutanda erant opportuno certoque iam tempore, ne ipsi Deo desiderabilia vel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae et plenitudo eius. Numquid manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? 44 Tamquam diceret: utique si mihi essent necessaria, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subiungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua et invoca me in die tribulationis, et eximam te et glorificabis me 45. Item apud alium Prophetam: In quo, inquit, adprehendam Dominum, assumam Deum meum excelsum? Si apprehendam illum in holocaustis, in vitulis anniculis? Si acceptaverit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus hircorum pinguium? Si dedero primogenita mea impietatis, fructum ventris mei pro peccato animae meae? Si annuntiatum est tibi, homo, bonum? Aut quid Dominus exquirat a te nisi facere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? 46 Et in huius Prophetae verbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In Epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite oblivisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo 47. Ac per hoc ubi scriptum est: Misericordiam volo quam sacrificium 48 nihil aliud quam sacrificium sacrificio praelatum oportet intellegi; quoniam illud, quod ab omnibus appellatur sacrificium, signum est veri sacrificii. Porro autem misericordia verum sacrificium est; unde dictum est, quod paulo ante commemoravi: Talibus enim sacrificiis placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi sive templi multis modis de sacrificiis leguntur divinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut scriptum est, tota lex pendet et Prophetae 49.

...intus in animo exterius comunione exhibetur.
6. Proinde verum sacrificium est omne opus, quo agitur, ut sancta societate inhaereamus Deo, relatum scilicet ad illum finem boni, quo veraciter beati esse possimus. Unde et ipsa misericordia, qua homini subvenitur, si non propter Deum fit, non est sacrificium. Etsi enim ab homine fit vel offertur, tamen sacrificium res divina est, ita ut hoc quoque vocabulo id Latini veteres appellaverint 50. Unde ipse homo Dei nomine consecratus et Deo votus, in quantum mundo moritur ut Deo vivat, sacrificium est. Nam et hoc ad misericordiam pertinet, quam quisque in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo 51. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo 52, sacrificium est. Ad quod exhortans Apostolus ait: Obsecro itaque vos, fratres, per miserationem Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum 53. Si ergo corpus, quo inferiore tamquam famulo vel tamquam instrumento utitur anima, cum eius bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est: quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum, ut igne amoris eius accensa formam concupiscentiae saecularis amittat eique tamquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex eius pulchritudine acceperit, fit sacrificium! quod idem Apostolus consequenter adiungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo; sed reformamini in novitate mentis vestrae ad probandum vos quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum 54. Cum igitur vera sacrificia opera sint misericordiae sive in nos ipsos sive in proximos, quae referuntur ad Deum; opera vero misericordiae non ob aliud fiant, nisi ut a miseria liberemur ac per hoc ut beati simus (quod non fit nisi bono illo, de quo dictum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 55): profecto efficitur, ut tota ipsa redempta civitas, hoc est congregatio societasque sanctorum, universale sacrificium offeratur Deo per sacerdotem magnum, qui etiam se ipsum obtulit in passione pro nobis, ut tanti capitis corpus essemus, secundum formam servi 56. Hanc enim obtulit, in hac oblatus est, quia secundum hanc mediator est, in hac sacerdos, in hac sacrificium est. Cum itaque nos hortatus esset Apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium nostrum, et non

153

conformemur huic saeculo, sed reformemur in novitate mentis nostrae: ad probandum quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum, quod totum sacrificium nos ipsi sumus: Dico enim, inquit, per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus, qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam; sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent: ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra, habentes dona diversa secundum gratiam, quae data est nobis 57. Hoc est sacrificium Christianorum: Multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat Ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur.

Quos angelorum officium in civitate Dei sit.
7. Merito illi in caelestibus sedibus constituti immortales et beati, qui Creatoris sui participatione congaudent, cuius aeternitate firmi, cuius veritate certi, cuius munere sancti sunt, quoniam nos mortales et miseros, ut immortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificari, sed ei, cuius et ipsi nobiscum sacrificium se esse noverunt. Cum ipsis enim sumus una civitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, civitas Dei 58; cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. De illa quippe superna civitate, ubi Dei voluntas intellegibilis atque incommutabilis lex est, de illa superna quodam modo curia (geritur namque ibi cura de nobis) ad nos ministrata per Angelos sancta illa Scriptura descendit, ubi legitur: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 59. Huic Scripturae, huic legi, praeceptis talibus tanta sunt attestata miracula, ut satis appareat, cui nos sacrificari velint immortales ac beati, qui hoc nobis volunt esse quod sibi.

Miracula facta sunt attestantia promissa Dei...
8. Nam nimis vetera si commemorem, longius quam sat est revolvere videbor, quae miracula facta sint attestantia promissis Dei, quibus ante annorum milia praedixit Abrahae, quod in semine eius omnes gentes benedictionem fuerant habiturae 60. Quis enim non miretur eidem Abrahae filium peperisse coniugem sterilem eo tempore senectutis, quo parere nec fecunda iam posset 61, atque in eiusdem Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 62, eidemque Abrahae praedictum ab Angelis caeleste incendium Sodomorum, quos Angelos hominibus similes hospitio susceperat et per eos de prole ventura Dei promissa tenuerat 63, ipsoque imminente iam incendio miram de Sodomis per eosdem Angelos liberationem Loth filii fratris eius, cuius uxor in via retro respiciens atque in salem repente conversa 64 magno admonuit sacramento neminem in via liberationis suae praeterita desiderare debere? Illa vero quae et quanta sunt, quae iam per Moysen pro populo Dei de iugo servitutis eruendo in Aegypto mirabiliter gesta sunt, ubi magi Pharaonis, hoc est regis Aegypti, qui populum illum dominatione deprimebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut mirabilius vincerentur! Illi enim faciebant veneficiis et incantationibus magicis, quibus sunt mali angeli, hoc est daemones, dediti; Moyses autem tanto potentius, quanto iustius, nomine Dei, qui fecit caelum et terram, servientibus Angelis eos facile superavit 65. Denique in tertia plaga deficientibus magis decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione completae sunt, quibus ad Dei populum dimittendum Pharaonis et Aegyptiorum dura corda cesserunt. Moxque paenituit, et cum abscedentes Hebraeos consequi conarentur, illis diviso mari per siccum transeuntibus unda hinc atque hinc in sese redeunte cooperti et oppressi sunt 66. Quid de illis miraculis dicam, quae, cum in deserto idem populus ductaretur, stupenda divinitate crebuerunt: aquas, quae bibi non poterant misso in eas, sicut Deus praeceperat, ligno amaritudine caruisse sitientesque satiasse 67; manna esurientibus venisse de caelo et, cum esset colligentibus constituta mensura, quidquid amplius quisque collegerat, exortis vermibus putruisse, ante diem vero sabbati duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat, nulla putredine violatum 68; desiderantibus carne vesci, quae tanto populo nulla sufficere posse videbatur, volatilibus castra completa et cupiditatis ardorem fastidio satietatis exstinctum 69; obvios hostes transitumque prohibentes atque proeliantes orante Moyse manibusque eius in figuram crucis extentis nullo Hebraeorum cadente prostratos 70; seditiosos in populo Dei ac sese ab ordinata divinitus societate dividentes ad exemplum visibile invisibilis poenae vivos terra dehiscente submersos 71; virga percussam petram tantae multitudini abundantia fluenta fudisse 72; serpentum morsus mortiferos, poenam iustissimam peccatorum, in ligno exaltato atque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subveniretur afflicto, et mors morte destructa velut crucifixae mortis similitudine signaretur 73? Quem sane serpentem propter facti memoriam reservatum cum postea populus

154

errans tamquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo serviens cum magna pietatis laude contrivit 74.

...quibus cedit theurgia et magia.
9. 1. Haec et alia multa huiuscemodi, quae omnia commemorare nimis longum est, fiebant ad commendandum unius Dei veri cultum et multorum falsorumque prohibendum. Fiebant autem simplici fide atque fiducia pietatis, non incantationibus et carminibus nefariae curiositatis arte compositis, quam vel magian vel detestabiliore nomine goetian vel honorabiliore theurgian vocant 75, qui quasi conantur ista discernere et illicitis artibus deditos alios damnabiles, quos et maleficos vulgus appellat (hos enim ad goetian pertinere dicunt), alios autem laudabiles videri volunt, quibus theurgian deputant; cum sint utrique ritibus fallacibus daemonum obstricti sub nominibus angelorum.

Incerte loquitur Porphyrius de consecrationibus theurgicis.
9. 2. Nam et Porphyrius quamdam quasi purgationem animae per theurgian, cunctanter tamen et pudibunda quodam modo disputatione promittit; reversionem vero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat; ut videas eum inter vitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem sententiis alternantibus fluctuare. Nunc enim hanc artem tamquam fallacem et in ipsa actione periculosam et legibus prohibitam cavendam monet; nunc autem velut eius laudatoribus cedens utilem dicit esse mundandae parti animae, non quidem intellectuali, qua rerum intellegibilium percipitur veritas, nullas habentium similitudines corporum; sed spiritali, qua corporalium rerum capiuntur imagines 76. Hanc enim dicit per quasdam consecrationes theurgicas, quas teletas vocant, idoneam fieri atque aptam susceptioni spirituum et Angelorum et ad videndos deos. Ex quibus tamen theurgicis teletis fatetur intellectuali animae nihil purgationis accedere, quod eam faciat idoneam ad videndum Deum suum et perspicienda ea, quae vere sunt. Ex quo intellegi potest, qualium deorum vel qualem visionem fieri dicat theurgicis consecrationibus, in qua non ea videntur, quae vere sunt. Denique animam rationalem sive, quod magis amat dicere, intellectualem, in sua posse dicit evadere, etiamsi quod eius spiritale est nulla theurgica fuerit arte purgatum; porro autem a theurgo spiritalem purgari hactenus, ut non ex hoc ad immortalitatem aeternitatemque perveniat. Quamquam itaque discernat a daemonibus Angelos, aeria loca esse daemonum, aetheria vel empyria disserens Angelorum, et admoneat utendum alicuius daemonis amicitia, quo subvectante vel paululum a terra possit elevari quisque post mortem, aliam vero viam esse perhibeat ad Angelorum superna consortia: cavendam tamen daemonum societatem expressa quodam modo confessione testatur, ubi dicit animam post mortem luendo poenas cultum daemonum a quibus circumveniebatur horrescere; ipsamque theurgian, quam velut conciliatricem Angelorum deorumque commendat, apud tales agere potestates negare non potuit, quae vel ipsae invideant purgationi animae, vel artibus serviant invidorum, querelam de hac re Chaldaei nescio cuius expromens: Conqueritur, inquit, vir in Chaldaea bonus, purgandae animae magno in molimine frustratos sibi esse successus, cum vir ad eadem potens tactus invidia adiuratas sacris precibus potentias alligasset, ne postulata concederent. Ergo et ligavit ille, inquit, et iste non solvit. Quo indicio dixit apparere theurgian esse tam boni conficiendi quam mali et apud deos et apud homines disciplinam; pati etiam deos et ad illas perturbationes passionesque deduci, quas communiter daemonibus et hominibus Apuleius attribuit 77; deos tamen ab eis aetheriae sedis altitudine separans et Platonis asserens in illa discretione sententiam 78.

Theurgia dii compescuntur ne adsint.
10. Ecce nunc alius Platonicus, quem doctiorem ferunt, Porphyrius, per nescio quam theurgicam disciplinam etiam ipsos deos obstrictos passionibus et perturbationibus dicit, quoniam sacris precibus adiurari tenerique potuerunt, ne praestarent animae purgationem, et ita terreri ab eo, qui imperabat malum, ut ab alio, qui poscebat bonum, per eamdem artem theurgicam solvi illo timore non possent et ad dandum beneficium liberari. Quis non videat haec omnia fallacium daemonum esse commenta, nisi eorum miserrimus servus et a gratia veri liberatoris alienus? Nam si haec apud deos agerentur bonos, plus ibi utique valeret beneficus purgator animae quam malevolus impeditor. Aut si diis iustis homo, pro quo agebatur, purgatione videbatur indignus, non utique ab invido territi nec, sicut ipse dicit, per metum valentioris numinis impediti, sed iudicio libero id negare debuerunt. Mirum est autem, quod benignus ille Chaldaeus, qui theurgicis sacris animam purgare cupiebat, non invenit aliquem superiorem deum, qui vel plus terreret atque ad bene faciendum cogeret territos deos, vel ab eis terrentem compesceret, ut libere bene facerent; si

155

tamen theurgo bono sacra defuerunt, quibus ipsos deos, quos invocabat animae purgatores, prius ab illa timoris peste purgaret. Quid enim causae est, cur deus potentior adhiberi possit a quo terreantur, nec possit a quo purgentur? An invenitur deus qui exaudiat invidum et timorem diis incutiat ne bene faciant; nec invenitur Deus qui exaudiat benevolum et timorem diis auferat ut bene faciant? O theurgia praeclara, o animae praedicanda purgatio, ubi plus imperat immunda invidentia, quam impetrat pura beneficientia! immo vero malignorum spirituum cavenda et detestanda fallacia, et salutaris audienda doctrina. Quod enim qui has sordidas purgationes sacrilegis ritibus operantur quasdam mirabiliter pulchras, sicut iste commemorat, vel Angelorum imagines vel deorum tamquam purgato spiritu vident (si tamen vel tale aliquid vident), illud est, quod Apostolus dicit: Quoniam satanas transfigurat se velut angelum lucis 79. Eius enim sunt illa phantasmata, qui miseras animas multorum falsorumque deorum fallacibus sacris cupiens irretire et a vero veri Dei cultu, quo solo mundantur et sanantur, avertere, sicut de Proteo dictum est, formas se vertit in omnes 80, hostiliter insequens, fallaciter subveniens, utrobique nocens.

Anebonti Porphyrius quaedam ludibria magiae...
11. 1. Melius sapuit iste Porphyrius, cum ad Anebontem scripsit Aegyptium, ubi consulenti similis et quaerenti et prodit artes sacrilegas et evertit. Et ibi quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob imprudentiam trahere humidum vaporem et ideo non in aethere, sed in aere esse sub luna atque in ipso lunae globo; verum tamen non audet omnes fallacias et malitias et ineptias, quibus merito movetur, omnibus daemonibus dare. Quosdam namque benignos daemones more appellat aliorum, cum omnes generaliter imprudentes esse fateatur. Miratur autem quod non solum dii alliciantur victimis, sed etiam compellantur atque cogantur facere quod homines volunt; et si corpore et incorporalitate dii a daemonibus distinguuntur, quo modo deos esse existimandum sit solem et lunam et visibilia cetera in caelo, quae corpora esse non dubitat; et si dii sunt, quo modo alii benefici, alii malefici esse dicantur; et quo modo incorporalibus, cum sint corporei, coniungantur. Quaerit etiam veluti dubitans, utrum in divinantibus et quaedam mira facientibus animae sint passiones an aliqui spiritus extrinsecus veniant, per quos haec valeant; et potius venire extrinsecus conicit, eo quod lapidibus et herbis adhibitis et alligent quosdam, et aperiant clausa ostia, vel aliquid eius modi mirabiliter operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddam genus, cui exaudire sit proprium, natura fallax, omniforme, multimodum, simulans deos et daemones et animas defunctorum, et hoc esse quod efficiat haec omnia quae videntur bona esse vel prava; ceterum circa ea, quae vere bona sunt, nihil opitulari, immo vero ista nec nosse, sed et male conciliare et insimulare atque impedire nonnumquam virtutis sedulos sectatores, et plenum esse temeritatis et fastus, gaudere nidoribus, adulationibus capi, et cetera, quae de hoc genere fallacium malignorumque spirituum, qui extrinsecus in animam veniunt humanosque sensus sopitos vigilantesve deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed tam tenuiter suspicatur aut dubitat, ut haec alios asserat opinari 81. Difficile quippe fuit tanto philosopho cunctam diabolicam societatem vel nosse vel fidenter arguere, quam quaelibet anicula christiana nec cunctatur esse, et liberrime detestatur. Nisi forte iste et ipsum, ad quem scribit, Anebontem tamquam talium sacrorum praeclarissimum antistitem et alios talium operum tamquam divinorum et ad deos colendos pertinentium admiratores verecundatur offendere.

...et absurda edisserit.
11. 2. Sequitur tamen et ea velut inquirendo commemorat, quae sobrie considerata tribui non possunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quaerit enim cur tamquam melioribus invocatis quasi peioribus imperetur, ut iniusta praecepta hominis, exsequantur; cur attrectatum re Veneria non exaudiant imprecantem, cum ipsi ad incestos quosque concubitus quoslibet ducere non morentur; cur animantibus suos antistites oportere abstinere denuntient, ne vaporibus profecto corporeis polluantur, ipsi vero et aliis vaporibus illiciantur et nidoribus hostiarum, cumque a cadaveris contactu prohibeatur inspector, plerumque illa cadaveribus celebrentur; quid sit, quod non daemoni vel alicui animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque caelestium homo vitio cuilibet obnoxius intendit minas eosque territat falso, ut eis extorqueat veritatem. Nam et caelum se collidere comminatur et cetera similia homini impossibilia, ut illi dii tamquam insipientissimi pueri falsis et ridiculis comminationibus territi quod imperatur efficiant. Dicit etiam scripsisse Chaeremonem quemdam, talium sacrorum vel potius sacrilegiorum peritum, ea, quae apud Aegyptios sunt celebrata rumoribus vel de Iside vel de Osiri marito eius, maximam vim habere cogendi deos, ut faciant imperata, quando ille, qui carminibus cogit, ea se prodere vel evertere comminatur, ubi se etiam Osiridis membra dissipaturum terribiliter dicit, si facere iussa neglexerint 82. Haec atque huiusmodi vana et insana hominem diis minari, nec quibuslibet, sed ipsis

156

caelestibus et siderea luce fulgentibus, nec sine effectu, sed violenta potestate cogentem atque his terroribus ad facienda quae voluerit perducentem, merito Porphyrius admiratur; immo vero sub specie mirantis et causas rerum talium requirentis dat intellegi illos haec agere spiritus, quorum genus superius sub aliorum opinatione descripsit, non, ut ipse posuit, natura, sed vitio fallaces, qui simulant deos et animas defunctorum, daemones autem non, ut ait ipse, simulant, sed plane sunt. Et quod ei videtur herbis et lapidibus et animantibus et sonis certis quibusdam ac vocibus et figurationibus atque figmentis, quibusdam etiam observatis in caeli conversione motibus siderum fabricari in terra ab hominibus potestates idoneas variis effectibus exsequendis, totum hoc ad eosdem ipsos daemones pertinet ludificatores animarum sibimet subditarum et voluptaria sibi ludibria de hominum erroribus exhibentes. Aut ergo re vera dubitans et inquirens ista Porphyrius ea tamen commemorat, quibus convincantur et redarguantur, nec ad eas potestates, quae nobis ad beatam vitam capessendam favent, sed ad deceptores daemones pertinere monstrentur; aut, ut meliora de philosopho suspicemur, eo modo voluit hominem aegyptium talibus erroribus deditum et aliqua magna se scire opinantem non superba quasi auctoritate doctoris offendere, nec aperte adversantis altercatione turbare, sed quasi quaerentis et discere cupientis humilitate ad ea cogitanda convertere et quam sint contemnenda vel etiam devitanda monstrare. Denique prope ad epistulae finem petit se ab eo doceri, quae sit ad beatitudinem via ex aegyptia sapientia 83. Ceterum illos, quibus conversatio cum diis ad hoc esset, ut ob inveniendum fugitivum vel praedium comparandum, aut propter nuptias vel mercaturam vel quid huius modi mentem divinam inquietarent, frustra eos videri dicit coluisse sapientiam 84; illa etiam ipsa numina, cum quibus conversarentur, etsi de ceteris rebus vera praedicerent, tamen quoniam de beatitudine nihil cautum nec satis idoneum monerent, nec deos illos esse nec benignos daemones, sed aut illum, qui dicitur fallax, aut humanum omne commentum. Patrocinium suscipimus verae religionis (12-32)

Deus immutabilis visibilia signa facit in rerum natura...
12. Verum quia tanta et talia geruntur his artibus, ut universum modum humanae facultatis excedant: quid restat, nisi ut ea, quae mirifice tamquam divinitus praedici vel fieri videntur nec tamen ad unius Dei cultum referuntur, cui simpliciter inhaerere fatentibus quoque Platonicis et per multa testantibus solum beatificum bonum est, malignorum daemonum ludibria et seductoria impedimenta, quae vera pietate cavenda sunt, prudenter intellegantur? Porro autem quaecumque miracula sive per Angelos sive quocumque modo ita divinitus fiunt, ut Dei unius, in quo solo beata vita est, cultum religionemque commendent, ea vere ab eis vel per eos, qui nos secundum veritatem pietatemque diligunt, fieri ipso Deo in illis operante credendum est. Neque enim audiendi sunt, qui Deum invisibilem visibilia miracula operari negant, cum ipse etiam secundum ipsos fecerit mundum, quem certe visibilem negare non possunt. Quidquid igitur mirabile fit in hoc mundo, profecto minus est quam totus hic mundus, id est caelum et terra et omnia quae in eis sunt, quae certe Deus fecit. Sicut autem ipse, qui fecit, ita modus quo fecit occultus est et incomprehensibilis homini. Quamvis itaque miracula visibilium naturarum videndi assiduitate viluerint, tamen, cum ea sapienter intuemur, inusitatissimis rarissimisque maiora sunt. Nam et omni miraculo, quod fit per hominem, maius miraculum est homo. Quapropter Deus, qui fecit visibilia caelum et terram, non dedignatur facere visibilia miracula in caelo vel terra, quibus ad se invisibilem colendum excitet animam adhuc visibilibus deditam; ubi vero et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt quaecumque futura sunt. Nam temporalia movens temporaliter non movetur, nec aliter novit facienda quam facta, nec aliter invocantes exaudit quam invocaturos videt. Nam et cum exaudiunt Angeli eius, ipse in eis exaudit, tamquam in vero nec manu facto templo suo, sicut in hominibus sanctis suis, eiusque temporaliter fiunt iussa aeterna eius lege conspecta 85.

...et in hominum rebus gestis...
13. Nec movere debet, quod, cum sit invisibilis, saepe visibiliter patribus apparuisse memoratur 86. Sicut enim sonus, quo auditur sententia in silentio intellegentiae constituta, non est hoc quod ipsa: ita et species, qua visus est Deus in natura invisibili constitutus, non erat quod ipse. Verum tamen ipse in eadem specie corporali videbatur, sicut illa sententia ipsa in sono vocis auditur; nec illi ignorabant invisibilem Deum in specie corporali, quod ipse non erat, se videre. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temet ipsum, scienter ut videam te 87. Cum igitur oporteret Dei legem in edictis Angelorum terribiliter dari 88, non uni homini paucisve sapientibus, sed universae genti et populo ingenti: coram eodem populo

157

a quo facta sunt. ubi forma intellegibilis et incommutabilis simul habens omnia perseverat 92. incunctanter atque indifficulter efficiunt. Ille enim fecit. sed certis indiciis per subiectam Creatori creaturam visibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae vocibus loqueretur. cuius et ipsi contemplatione beati sunt et nos futuros esse promittunt? Illa namque visio Dei tantae pulchritudinis visio est et tanto amore dignissima. ut sine hac quibuslibet aliis bonis praeditum atque abundantem non dubitet Plotinus infelicissimum dicere 98. Non enim populus Israel sic Moysi credidit. ita humani generis. ministri eius et nuntii. modicae fidei? 93 Optime igitur anima humana adhuc terrenis desideriis infirma ea ipsa.. usque ad haec terrena et ima pertingere flosculorum atque foliorum pulchritudine comprobat. ut a temporalibus ad aeterna capienda et a visibilibus ad invisibilia surgeretur 91. Deus sic vestit: quanto magis vos. quantum sufficere divina providentia iudicabat. ut ab illius cultu etiam in istorum desiderio non recedat. Hoc Dominus Iesus ibi ostendit. an eis. Omnia quippe. sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum. non unius de turba. in conspectu ipsius populi. sed intellegibiliter. ubi lex per unum dabatur 89. postremo respondeant homines.. Sicut autem unius hominis. quibus tamen significarentur aeterna. et hoc ita. quae prius haberet. quae temporaliter exoptat bona infima atque terrena vitae huic transitoriae necessaria et prae illius vitae sempiternis beneficiis contemnenda. qui eius veritate incommutabili perfruuntur immortaliter beati. unus tamen colendus commendaretur Deus. aeternaliter nec incipit loqui nec desinit 95. atque ut sint et bene se habeant.. et quod faciendum modis ineffabilibus audiunt et usque in ista visibilia atque sensibilia perducendum.. De providentia certe Plotinus Platonicus disputat eamque a summo Deo. non temporaliter. Sic itaque divinae providentiae placuit ordinare temporum cursum. haec facta sunt. 14. 15. ubi ait: Considerate lilia agri. ad quem contemptu eorum et ab eis aversione perveniat. Angeli ministri sunt salutis etiam miraculis. quia nec Salomon in tota gloria sua sic amictus est. quae omnia quasi abiecta et velocissime pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat.magna facta sunt in monte. quae visibilibus sacramentis celebrarent multi. quas condidit. quod hodie est et cras in clibanum mittitur. qui hunc omnem cultum uni Deo creatori omnium deberi dicunt eique reddendum vera pietate praecipiunt. qua coli unus iubebatur Deus. Dico autem vobis.. promissa terrena.ut suam providentiam nobis edoceat. ita sane ut etiam illo tempore. ut ita dicam. non corporis aure. respondeant quicumque philosophi. intellegerent pauci 96. Cum ergo ad hunc unum quidam Angeli. cuius est intellegibilis atque ineffabilis pulchritudo. quod ad Dei populum pertinet. Haec autem lex distributione temporum data est. respondeant Platonici. in unius esse Omnipotentis potestate quisquis diffitetur. ut illi istos coli prohibeant. sed spiritaliter. respondeant theurgi vel potius periurgi. non tamen nisi ab uno Deo exspectare consuescit. quem ad modum dixi et in Actibus Apostolorum legitur 94. insanit. hoc enim sunt omnes illae artes vocabulo digniores. Cum enim lex dabatur populo. mirabilibus rerum signis et motibus apparebat ad eamdem legem dandam Creatori servire creaturam. . 1. quo visibilia promittebantur divinitus praemia.. ut. recta eruditio per quosdam articulos temporum tamquam aetatum profecit accessibus. accepisset 90. sed. eius indigent. sed mentis. quem ad modum suo Lycurgo Lacedaemonii. quae semper corruptibilibus oculis invisibilis permanet. sicut unum ex eis. qui in sua natura non corporaliter. quae praestare hominibus vel Angeli vel homines possunt. quod apud illum sincerius audiunt. quod a Iove seu Apolline leges. isti autem illum prohibere non audeant: quibus potius sit credendum.et suum verbum in Scripturis intellegamus. si ullus 158 . quidam vero ad se ipsos latria colendos signis mirabilibus excitent. ut dictum est. non sensibiliter.. .. 16. in quibus et persona ipsius Dei. conspiciente multitudine metuenda et tremenda quae fiebant. non laborant neque nent. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et vocum et rerum omnium contestatione praecipitur. Quibus igitur angelis de beata et sempiterna vita credendum esse censemus? Utrum eis. nisi inde formentur. qui se religionis ritibus coli volunt sibi sacra et sacrificia flagitantes a mortalibus exhiberi. Quod si faenum agri. qui non est quod ipse 97. non quidem per suam substantiam. lex in edictis Angelorum daretur de unius veri Dei cultu. ne mens humana vel pro ipsis terrenis vitae transitoriae beneficiis cuiquam nisi vero animae Creatori et Domino subderetur.

qua simulacrum matris Phrygiae vehebatur. sed voluntatis eius hinc testimonia perhiberi. ubi et ampliora invenit quae miretur? . quae ex illius Arcae loco edebantur. quae commendat historia (non ea dico. quae dixi. qui non unum solum ac summum Deum. virtute ac magnitudine conferenda sunt. quod cotem Tarquinius novacula secuit 100. ut est quod effigies deorum Penatium. qui sacrificia sibi expetunt. Illis enim multi tanto minus sacrificiis colendi sunt. quod Epidaurius serpens Aesculapio naviganti Romam comes adhaesit 101. qui hoc prohibent et uni tantum Deo sacrificari iubent. cum debita sacerdotes veneratione portabant. incomparabiliter haec nostra ostendit excellere. quanto magis haec expetunt. qui unius Dei deorum angeli sunt. non sibi. sed ea dico. praeponendi eis sunt. quae illorum quoque populorum. cui iubent hi qui et sibi et istis prohibent? Si nec isti nec illi ulla miracula facerent. quorum deorum angeli sunt: etiam sic eis praeponendi sunt illi. Hinc enim ostendunt quam sincero amore nos diligant. cum eorum nullus huic vetet. cuius et ipsi contemplatione beati sunt. quanto minus ea. quid horum de fastu superbiae. qui tales deos coluerunt. ut ait Lucanus. sed eis diis volunt. an illi uni. cui sacrificari sic iubent. a quo ipsi non recesserunt. sed maiestatem illius praedicantes faceret maiora. verum tamen sub divina providentia constitutis et ordinatis monstrosa contingunt. cui serviunt Angeli boni. clariora. et praeter voces. qui non uni sed plurimis sacrificia fieri volunt. nequaquam ista visibilia miracula facere dignarentur: profecto non sensu corporis. ut non vera eligat quae sectetur. alii vero id vetarent. de cuius corruptione quaestio vertebatur. quod rationales creati sunt. quae in edictis data est Angelorum 106. inquam. quod similiter appellatum est tabernaculum testimonii 108. qui non sibi. quod navim. ut alicui alteri vetent. respondeant. qui se nullis talibus indigere et Scripturarum suarum testificatione 105 et eorundem postea sacrificiorum remotione demonstrat. quae in populo Dei facta legimus. cui serviunt.quae nulla sunt in religione gentium. quale est lunam deponere. quae sicut ignis nocte fulgebat. in Arca erat posita 107. Porro si. castra movebantur. cui uni isti sacrificari iubent. sed ratione mentis praeponenda eorum esset auctoritas. quod magis indicat eorum superba fallacia. qui sibi sacrificari iubent. in qua unus Deus deorum religione sacrorum iussus est coli. Illa quippe miracula deorum gentilium. Cum vero Deus id egerit ad commendanda eloquia veritatis suae. et ad eum nos pervenire. Si ergo Angeli sibi expetunt sacrificium. quae nubes cum moveretur. tantis hominum boumque conatibus immobilem redditam una muliercula zona alligatam ad suae pudicitiae testimonium movit et traxit 102. quo discernuntur. sed se ipsos sacrificiis coli volunt: quod maius quam unius Dei contra eos eligendum est praesidium. qui per illa omnia colebatur. 17. nec boni nec bonorum deorum angeli sunt. haec ergo atque huius modi nequaquam illis. Proinde lex Dei. sed daemones mali. miracula ne infirmis piis illi. ex aliqua parte vivit in eis. sed Deo creatori omnium. 2. falsam religionem facilius persuaderent. 159 . his vero unus commendatur Deus. quando per sacrificium non sibi. signumque erat. qui sacrificia sibi expetunt. quid de vera religione descenderet. de loco in locum migrasse referuntur 99.. quas de Troia Aeneas fugiens advexit. eo quod sensibus eorum quaedam stupenda monstrarent: quem tandem ita desipere libeat. certiora. Si autem angeli. cuius nos ipsi sacrificium esse debemus? Quae miracula conscripta sint in Iudaeorum historia. ut per istos immortales nuntios non sui fastum. eisne sacrificandum sit diis vel angelis. magica scilicet vel theurgica! quorum pleraque specie tenus mortalium sensus imaginaria ludificatione decipiunt. sed illi iubent ut sacrificio serviamus. Nam cum terram promissionis intrantibus eadem Arca transiret.. aqua impleto cribro de Tiberi neque perfluente abstulit controversiam 103. sed ei nos subdere volunt. propior despumet in herbas 104. cum responsa eius et quaedam humanis sensibus darentur signa ex illius Arcae loco. Quo nomine satis significatur non Deum. donec suppositas. posita. alii quidem ut sibi sacrificaretur. illi autem. quod per diem nubes apparebat. castra ponebantur 109.. Plus etiam dicam: si tantum hi mirabilibus factis humanas animas permoverent. quales sunt inusitati partus animalium et caelo terraque rerum insolita facies. qui non sibi. ut dixi. et ubi staret. quae procurari atque mitigari daemonicis ritibus fallacissima eorum astutia perhibentur. legibus iudicata sunt prohibenda atque plectenda. quam tempore peregrinationis in heremo cum tabernaculo. quae Arca testimonii nuncupata est. circumcludi solere vel contineri loco. sive tantum terrens sive etiam nocens. quaedam vero etsi nonnullis piorum factis videantur opere coaequari. 16. quod virgo Vestalis.. quod etiam ipsa lex erat in tabulis conscripta lapideis et in Arca. sed uni tantum iuberent Deo: satis deberet pietas ipsa discernere. finis ipse. quae intervallis temporum occultis ipsius mundi causis. alii vero quilibet prohibiti. sed tantum praeciperent. Reddita sunt autem illi legi magni miraculi testimonia praeter ista.naturae suae sensus. quae vi ac potestate eorum fieri satis evidenter apparet.

unde ceperant. Haec atque huius modi Deo parva sunt. sed de se ipso verissimum largitorem. honorifice collocarunt abeuntesque clauserunt. bonum est. etiam hic vim divinam explorare cupientes.. Hoc eum docuerat. reddiderunt. subiunxerunt et eas quo vellent ire siverunt. cui uni soli sacrificandum esse praecipiunt? Etiam visibile sacrificium uni Deo offertur. Tunc nobis favent nobisque congaudent atque ad hoc ipsum nos pro suis viribus adiuvant Angeli quique Virtutesque superiores et ipsa bonitate ac pietate potentiores. invenerunt collapsum deformiterque confractum. Si enim philosophi praecipueque Platonici rectius ceteris sapuisse laudantur. verum in herbis etiam faenoque gignuntur: quanto evidentius haec attestantur divinitati.Iordanes fluvius ex parte superiore subsistens et ex inferiore decurrens et ipsi et populo siccum praebuit transeundi locum 110. nullo ariete percussi 111. Deinde ipsi prodigiis acti deformiusque puniti Arcam divini testimonii populo. et in eius ineffabilem incorporeumque complexum sancto desiderio ferebatur. quanto super omnes est magnus.quae veritate et religione honestantur.. Post haec etiam cum iam in terra promissionis essent et eadem Arca propter eorum peccata fuisset ab hostibus capta. cuius in cordibus nostris invisibile sacrificium nos ipsi esse debemus. cuius igne intellegibili correptus ardebat. non ut ipse his honoribus sublimetur. non eos suscepimus refellendos. Non enim se aliter colendos esse persuaserunt nisi mirabilium operum effectibus. cui res ipsas in corde quas significamus offerimus: ita sacrificantes non alteri visibile sacrificium offerendum esse noverimus quam illi. quorum et historia gentium testis est. potest etiam dicere nec deos ullos curare mortalia. sed: Mihi. sed magna terrendis salubriter erudiendisque mortalibus. a quibus vitulos sugentes abstraxerant. terrestribus. excitemur. quae condidit. quod divinam providentiam haec quoque rerum infima atque terrena administrare docuerunt numerosarum testimonio pulchritudinum. cuius hunc iam decimum librum habemus in manibus. illi vero tamquam invisibili invisibilia et maiora maiori meliorique meliora. Ipsa autem redditio qualis fuit! imposuerunt eam plaustro eique iuvencas. quem prae ceteris colebant. ubi ea religio commendatur. Unde hoc opere nostro. Eius enim Propheta veracissimus ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 114. quod honestius putant. quae prima hostilis occurrit more gentium deos plurimos colens. aut. si de his rebus negat omnino ullis litteris esse credendum. aut quod melius velut meliores dicere visi sunt: Mihi virtus animi mei bonum est 117. Quocirca sicut orantes atque laudantes ad eum dirigimus significantes voces. adhaerere Deo bonum est. hi. nulla manu oppugnati. nescientes eum ipsum esse etiam mundi huius visibilis et mutabilis invisibilem et incommutabilem conditorem et vitae beatae non de his. Nec dixit iste: Mihi autem divitiis abundare bonum est. sed mendaciter scripta? Quisquis hoc dicit. 19. Deinde civitatis. De fine boni namque inter philosophos quaeritur. quae omnibus caelestibus. Sunt exempla in Litteris sanctis. non illi. ut eorum praesentia sentiatur. quod nobis. uni Deo tantum iubens. apertoque postridie simulacrum. sed eos. cur illis Litteris nolint credere ista facta esse. infernis sacrificari vetat. cui uni tantummodo sacrificandum sancti quoque Angeli eius miraculorum etiam contestatione monuerunt 118. 18. . An dicet aliquis ista falsa esse miracula nec fuisse facta. Porro autem si multorum deorum cultores (qualescumque deos suos esse arbitrentur) ab eis facta esse miracula vel civilium rerum historiae vel libris magicis sive. Qui autem putant haec visibilia sacrificia diis aliis congruere. cui supplicabant. qui ceperant. inquit. quarum dii se ostentare mirabiles potius quam utiles ostendere potuerunt. ad quod adipiscendum omnia officia referenda sunt 115. theurgicis credunt: quid causae est. qui solus diligens et dilectus beatos facit eorumque sacrificiorum tempora imperata praefiniens eaque per meliorem sacerdotem in melius mutanda praedicens non ista se appetere. quae non solum in corporibus animalium. quod nonnulli etiam philosophorum dicere non erubuerunt: Mihi voluptas corporis bonum est 116. At illae sine duce homine atque rectore ad Hebraeos viam pertinaciter gradientes nec revocatae mugitibus esurientium filiorum magnum sacramentum suis cultoribus reportarunt 112. et cum ad homines ita mittuntur. apertissime vetant. non libenter accipiunt. Unde et ipse sacrificium eius factus erat. septiens eadem Arca circumacta muri repente ceciderunt. in templo eam dei sui. Putaverunt quidam deferendum Angelis 160 . sed per haec alia potiora significare testatur. qui nostro Deo conditori sanctae et gloriosissimae civitatis deos suos praeferunt. sicut paulo ante commemoravi 113. sicut verba sonantia signa sunt rerum. sed ut nos ad eum colendum eique cohaerendum igne amoris eius accensi. quibus tanto maior debetur fides. aut insigniri purpura et sceptro vel diademate excellere. Si autem illis haec exhibere voluerimus. quae ad horam praedicationis eius fiunt. qualia sunt purae mentis et bonae voluntatis officia 119: profecto nesciunt haec ita signa esse illorum. qui vel ullam esse vim divinam negant vel humana non curare contendunt.

et si amplius vellent. dominamque potentem Supplicibus supera donis 131. nostros heroas vocaremus. Qui ergo divinitatem sibi arrogant spiritus. tamen in forma servi sacrificium maluit esse quam sumere. cui uni fas esse noverunt 120. dum sacrificatur cuipiam praeter illum. Imitati sunt Angelos sanctos etiam sancti homines Dei. cui decepto subiectoque dominentur. nocere autem mala possunt. qui debetur Deo. quanto fortius adversus impietatis peccatum et usque ad sanguinem certant 128. cadaverinis nidoribus. quod Graece Iuno appellatur. in quantum formam servi accipiens 123 mediator effectus est Dei et hominum. si. tamquam fortiora sint apud eos numina mala quam bona. quos civitas Dei tanto clariores et honoratiores cives habet. ut ait Porphyrius et nonnulli putant. Huius veri sacrificii multiplicia variaque signa erant sacrificia prisca sanctorum. ne vel hac occasione quisquam existimaret cuilibet sacrificandum esse creaturae. 20. Ex qua opinione Porphyrius. quidquid putatur significare. non quo eis esset cum daemonibus in aere societas. et eorum sunt admonitione prohibiti iussique hoc ei deferre. hoc videlicet veluti mysticum significante fabula. ipsi sibi poterant exhibere. Sed a contrario martyres nostri heroes nuncuparentur. ne sit homo illius sacrificium. ipsum Aenean admoneat Helenus quasi consilio religioso et dicat: Iunoni cane vota libens.honorem vel adorando vel sacrificando. non sibi valentibus resistere bonis. ipse offerens. Moderatis autem praefinitisque temporibus etiam potestas permissa daemonibus. Copiam vero nidorum magnam habent undique. quod aer Iunoni deputetur. quando quidem mala impediunt adiutoria bonorum. et ideo nescio quis filius eius secundum Graecorum fabulas Heros fuerit nuncupatus. 22. non placando. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt. non sic Iunonem. malisque nolentibus bona prodesse non possunt. nisi eis placata dent locum. quod a se humili pietate removentes eis in quem crederent annuntiaverunt Deum 121. intercludentes iter ad Deum verum. quae non usquequaque inconvenienter a poetis inducitur inimica virtutibus et caelum petentibus viris fortibus invida. Martyres heroes sunt nostri. tamquam verbis multis res una diceretur. si dici usitate posset. quamvis non ex sua sententia. nisi quia vero Deo deberi sciunt. 21. Non omnino. omnesque temptationes adversitatis eius vincunt orando non ipsam. quam si hostes donis placasset. sed etiam utilis invenitur Ecclesiae. Non enim re vera. Per hoc et sacerdos est. sed quod eosdem daemones. sed supplicantis animo delectantur. quae cum ipsius capitis corpus sit. verum etiam ab invitis persequendo violenter extorqueant. heroes nostri supplicibus donis. Nam Paulus et Barnabas in Lycaonia facto quodam miraculo sanitatis putati sunt dii. sed virtutibus divinis Heram superant. Homo Christus unum sacrificium etiam in figura. ut martyrum numerus impleatur 127. Huic summo veroque sacrificio cuncta sacrificia falsa cesserunt. ipse et oblatio. sed ex aliorum. dicit bonum deum vel genium non venire in hominem. cum hoc unum per multa figuraretur. usus ecclesiastici sermonis admitteret. Iunonem. eisque Lycaonii victimas immolare voluerunt. Non est ista verae veraciterque sanctae religionis via. non solum perniciosa non est. Cuius rei sacramentum cotidianum esse voluit Ecclesiae sacrificium. se ipsam per ipsum discit offerre 125. non cuiuslibet corporis fumo. Sed rursus ei succumbit infeliciter ceditque Vergilius. ut sine fastidio multum commendaretur 126. ut dixi. Hoc enim nomen a Iunone dicitur tractum. homo Christus Iesus 124. si ecclesiastica loquendi consuetudo pateretur. quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum. Hos multo elegantius. ut parcerent. quod virtute Africam vicerit. nisi malus fuerit ante placatus 132. cum in forma Dei sacrificium cum Patre sumat. sed 161 . ubi volunt cum daemonibus heroas habitare 129. sed divinis honoribus gaudent 122. Commodius quippe Scipio Africanus est cognominatus. ut. hoc est aerias potestates piorum virtutibus invidentes. Unde verus ille Mediator. cum quo et unus Deus est. In Christo mediatore purgatio et vita aeterna sunt. cum apud eum illa dicat: Vincor ab Aenea 130. id est aerias vincerent potestates et in eis ipsam. ut hominibus quos possident excitatis inimicitias adversus Dei civitatem tyrannice exerceant sibique sacrificia non solum ab offerentibus sumant et a volentibus expetant. Vera pietate homines Dei aeriam potestatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt 133. nostri martyres vincunt.

qui hominem assumpsit egitque sine peccato. non carnis substantiam vel naturam. illius est nobis bonitate concessa. per indulgentiam illius. Nam de carne sua manducanda mystice loquens. Ideo enim solvere potuit moriendo peccata. de Spiritu autem Sancto aut nihil aut non aperte aliquid dicit. si lunae solisque non purgant. Multum autem nobis in hac carne tribueremus. Dicit enim Deum Patrem et Deum Filium. etiam singulum quemque Deum esse fateamur. ne verborum licentia etiam de rebus. nec Patris tantum nec Filii tantum. Si enim tertiam. quam tamen pro nobis sine peccato ipse persolvit. si facultas datur. An doceat Porphyrius principiis nos purgari. et eas libere redarguere formidabat. quamvis de unoquoque loquentes. quae dicitur nostra. Postponit quippe Plotinus animae naturam paterno intellectui 139. magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens. ut potuit sive ut voluit.Deum suum adversus ipsam. sed per Verbum a quo suscepta est. quos inter caelestes deos praecipuos habent? Denique eodem dicit oraculo expressum principia posse purgare. cum de Deo loquimur. qua in nos ostendit magnam misericordiam suam 136. Quae autem dicat esse principia tamquam Platonicus. Et nimirum hoc dixit. nam cognosceret purgatorium. noluit intellegere Dominum Christum esse principium. caro autem non prodest quicquam 145. alicuius alterius dei de turba valere ad purgandum teletae crederentur. Sed subditus Porphyrius invidis potestatibus. in ea se ostendens mortalitate mortalibus. et Patris et Filii Spiritum Sanctum nec Patrem esse nec Filium. quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi. id est per Mediatorem Dei et hominum. Ideo quaerentibus Iudaeis quis esset respondit se esse principium 146. quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius extulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium velut immortales mortalibus promiserunt. quorum in hac vita non fit nostra virtute. nec ipsam mortem. Neque enim caro principium est aut anima humana. nisi ab eo mundaremur atque sanaremur per hoc quod eramus et 162 . per quem facta peccatorum purgatione reconciliamur Deo. pro iustitia perferendam. sicut Plotinus. hominem Christum Iesum 134. Christi incarnatione atque humilitate purgamur. Bonus itaque verusque Mediator ostendit peccatum esse malum. et morte deponi et in melius resurrectione mutari 142. Non ergo caro per se ipsa mundat. Dicit etiam Porphyrius divinis oraculis fuisse responsum nos non purgari lunae teletis atque solis. non postponit. sed interponit. quamvis pluraliter apud eos sint dicta principia. ut in ipso sacerdote ac sacrificio fieret remissio peccatorum. et in hac vita per fidem regimur. quamvis quem alium dicat horum medium. quia et mortuus est. sed potius. quae his significantur. cum dictum esset non purgare teletas solis et lunae. Verum itaque dictum est non purgari hominem nisi principio. non intellego. ut polluti carne peccati carnis peccati similitudine mundaremur 135. eumdem esse Patrem. cum Verbum caro factum est et habitavit in nobis 144. qui est et Pater et Filius 140. In eius ergo nomine vincitur. vel de Patre vel de Filio vel de Spiritu Sancto. quis eum potest audire? Respondit manentibus ceteris: Spiritus est qui vivificat. novimus. quam propter sacrificium nostrae purgationis assumpsit 141. sed Patrem esse Filii Patrem. Hunc ille Platonicus non cognovit esse principium. Quod utique carnales. animae naturam etiam iste vellet intellegi. ubi de tribus principalibus substantiis disputat 138. quam sua ille humilitate deiecit verus benignusque Mediator. sed divina miseratione purgatio. et post hanc vitam per ipsam speciem incommutabilis veritatis ad perfectionem plenissimam perducemur. Nobis autem ad certam regulam loqui fas est. quod nos Sanctum Spiritum. Propterea ergo nobis per Mediatorem praestita est gratia. Cuius enim teletae purgant. de quibus et erubescebat. id est Patris et Filii medium. Principium ergo suscepta anima et carne et animam credentium mundat et carnem. peccatis obnoxii et ignorantiae tenebris obvoluti nequaquam percipere possemus. Non enim nisi peccatis homines separantur a Deo. qui est et Filius. et eumdem Spiritum Sanctum. quem graece appellat paternum intellectum vel paternam mentem 137. cum hi qui non intellexerunt offensi recederent dicentes: Durus est hic sermo. Non enim aliquem vincit aut subiugat nisi societate peccati. impiam gignat opinionem. sicut nec duos deos vel tres nobis licitum est dicere. sed Verbum per quod facta sunt omnia 143. 23. et Filium Patris Filium. non per nostram potentiam. quamvis esset poena peccati. Nos itaque ita non dicimus duo vel tria principia. nisi usque ad eius depositionem sub venia viveremus. nec dicamus tamen quod haeretici Sabelliani. cuius incarnatione purgamur. 24. Hac Dei gratia. Eum quippe in ipsa carne contempsit. quia et ipsa quantulacumque virtus. peccando esse vitandam. infirmi. non utique diceret horum medium. Liberis enim verbis loquuntur philosophi. iste autem cum dicit medium. et non pro peccato. ut hinc ostenderetur nullorum deorum teletis hominem posse purgari. sed utriusque Spiritum dicimus. nec in rebus ad intellegendum difficillimis offensionem religiosarum aurium pertimescunt. ne forte.

et pars mea Deus in saecula 160. inquit. fuisse deiectos et defecisse ac perisse propter iniquitates suas 151. annuntiantes eius voluntatem et gloriam gratiamque laudantes. propter quod Vetus dicitur Testamentum 149. Quaedam vera sunt in Porphyrii doctrina de angelis. volentem cur ita esset apprehendere. cum eas impiis abundare perspiceret. in cuius potestate sunt omnia. quae ab hominibus eliguntur. quod inter multa. quod liberandum est. qui nobis non invident (neque enim si inviderent. Deus. non solum antequam lex populo Hebraeo daretur (neque enim eis praedicator Deus vel Angeli defuerunt). non aliquid ab eo. quamvis in figuris rerum spiritalium habere videretur promissa carnalia. An quandoque psalmista anceps sit inter utramque vitam. et a te quid volui super terram? 155 Reprehendit se ipsum iusteque sibi displicuit. quibus eos cum abundare cernerem. ipse illi placuerit eligendus. Ac per hoc sequitur: Tenuisti manum dexterae meae. omnes immortales beati. quibus non placet ut eos colamus tamquam nostros deos. quam si eos ipsos per sacrificia coleremus. hanc Angeli sancti annuntiaverunt. quia. dicit pedes suos paene fuisse commotos et effusos in lapsum propemodum gressus suos. et simus nos quoque pro modulo nostro angeli Dei. Nullo itaque dubitante. inquit. cuius tam magnam divinamque sententiam de boni humani fine paulo ante commemoravi: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 150. non est spes. id est nuntii eius. Eramus enim homines. per quos. seque in rei huius inquisitione laborasse. qui se repente invenit suis quae somniabat fallacibus gaudiis destitutum. putavi me incassum tibi servisse. qui fornicatur abs te 161. perdidisti omnem. unde in alio psalmo dicitur: Desiderat et deficit anima mea in atria Domini 157. Haec est mediatio. in voluntate tua deduxisti me. sed Deus cordis mei. sed cum ipsis sacrificium simus Deo. cum ea felicitate. non subiecit: Deus cordis et carnis meae. donec intraret in sanctuarium Dei et intellegeret in novissima eorum. Defecit. sed ipsum. qua et unus Deus coli iubebatur et hic Mediator venturus promittebatur 148. inquit. plus nobis favent. Tamen cum de utroque dixisset. non longe ire. Velut pecus dixit utique "non intellegens". Huius sacramenti fide etiam iusti antiqui mundari pie vivendo potuerunt. Nunc vero fit illud. Unde sequitur illud. cum totum. quod se extulerunt. peribunt. quam de illo exspectabat. Ea quippe a te desiderare debui. cordis mei. In quo plane psalmo duorum Testamentorum. et ego semper tecum 153. fragilem et quodam modo luteam felicitatem a suo Deo quaesivit in terra. Quia ecce. qui nos ad eius societatem invitaverunt civesque suos in illa esse voluerunt. satis ostendit ubi ait: Velut pecus factus sum apud te. in caelo. id est de corde et carne deficiente. quid et sperat? Ait Apostolus. qui multorum deorum vult esse prostibulum. Unde dicit Dominus: Mundate. quae mihi cum impiis non possunt esse communia. defectu utique bono ab inferioribus ad superna. sed iusta. hoc est. quam manus lapsis iacentibusque porrecta est. ut annuntiem. omnes laudes tuas in portis filiae Sion 164. inquit. in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges 152. inquit. cor meum et caro mea. et cum gloria assumpsisti me 154. 163 . 25. Tunc eos intellexit in eo. non peccatrix erat. inquit. Haec est gloriosissima civitas Dei. Patrem et Filium et Spiritum Sanctum. tamquam ad sinistram cuncta illa pertineant. ut et nos cum ipsis beati simus. sed iusti non eramus 147. qui felices videbantur erranti. in illius autem incarnatione natura humana erat. satis est declarata distinctio. sed potius nos diligunt. et quae foris sunt munda erunt 159. sicut per Angelos. Unde cum dixisset: Ponere in Deo spem meam. item in alio: Defecit in salutare tuum anima mea 158. fuerit liberatum. per patientiam exspectamus 163. quae dicuntur Vetus et Novum. hoc est semen dispositum per Angelos. quod enim videt quis. Tamen ego semper tecum. essent beati). cum tam magnum bonum haberet in caelo (quod post intellexit). et ex illorum numero erat. qui longe se faciunt a te. Si autem quod non videmus speramus. quia etiam in talium rerum desiderio deos alios non quaesivi. quod sequitur: Ponere in Deo spem meam. in quorum edictis et lex dabatur. Et quoniam in hac terra vel in civitate terrena magni sibi videbantur: Domine. Per cor quippe caro mundatur. propter quod et cetera de eodem psalmo dicenda visa sunt: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 162. tamquam frustra Deo ipse servisset. qui haec deposita maligna obstinatione considerat. Nam et Prophetae tunc erant. sed ipsius quoque legis temporibus. Adhaerere autem Deo tunc perfectum erit. nec eis sacrificemus. quando unum Deum cum illis colimus. quando et illi haec haberent. plus adiuvant. sicut dicit. rem transitoriam. In hac autem spe nunc constituti agamus quod sequitur. Partem deinde suam dicit ipsum Deum. qui tibi servire noluissent. totumque illud culmen temporalis felicitatis ita eis factum tamquam somnium evigilantis. Spes enim quae videtur.non eramus. haec unum Deum novit et colit. contemptores eius florere perspiceret. eadem promissio praedicata est. quae intus sunt. quae abundare apud impios cum vidisset paene collapsus est. sed cum eis et illorum et nostrum Deum. Propter carnales enim terrenasque promissiones. Deus cordis mei 156. Quid enim mihi est. Quid huic tamen utile fuerit etiam ipsa terrena non nisi ab uno vero Deo quaerere. non per plurima fornicari.

a quibus longe diversa est pietas subditorum Deo nec aliunde quam illi cohaerendo beatorum. o philosophe. neque sibi arrogent quo eis subiciamur. qui tantummodo daemones a luna et infra ordinatos agitari morbis passionum mentisque turbelis honorans eos quidem. credendum est velle nos subdi nisi ei. quo constat homo. amicis suis theurgis erubescebat Porphyrius. quibus divinis te tamen per intellectualem vitam facis altiorem. quae humana. ut possent dii vestri theurgis pronuntiare divina. qui deorsum descendentes hominibus theurgicis divina pronuntient. vel ipsa quoque sidera his opprobriis infamare? Incongrue et mysterice Porphyrius dicit de theurgica purgatione. Propterea quippe totum hominem sine peccato ille suscepit. qui ad theurgos homines nescio qua deducti arte descendunt. quae tibi tamquam superiorum capaci esse inutilia confiteris. Et angelos quippe alios esse dixit. Irrita perpetua solvent formidine terras 170. neque per ipsam rem. Adhuc dubitas haec maligna esse daemonia. de quo etiam poeta nobilissimus poetice quidem. qui in terris ea. sed eum annuntient sub quo eis in pace sociemur. ut tibi videlicet tamquam philosopho theurgicae artis purgationes nequaquam necessariae videantur. Daemonum est haec arrogantia superborum atque miserorum. Nam ista utcumque sapiebat sed contra multorum deorum cultum non libere defendebat 165. deos tamen caeli superiores ad aetheria spatia pertinentes. qui Patris annuntiant voluntatem. quorum ministerium est declarare voluntatem Patris. vel perniciosissimae curiositati sanandum tutius commisisses. quod tu fateris. scelerum tamen manere vestigia. quos sacris precibus invidus alligavit. sed super aerias plagas inter deos aetherios habitabunt 169. Ad quod bonum percipiendum etiam nobis sincera benignitate oportet ut faveant. In illo enim habent misericordissimam purgationem et mentis et spiritus et corporis sui. ne praestarent animae purgationem. qui non voluntatem Patris annuntiant? Nempe illi sunt. Quid adhuc eos honoras. qui philosophari non possunt. ubi ait: Ultima Cumaei venit iam carminis aetas 171. vel te fingis fortasse nescire. etsi non scelera. verum saltem in anima spiritali purgentur. ut in aetherias vel empyrias mundi sublimitates et firmamenta caelestia extolleres vitia humana. quorum praedicator et angelus factus es. sed a Chaldaeis magistris. quae etiam multum proficientium in virtute iustitiae possunt propter huius vitae infirmitatem. promiserunt. ut totum. sed pestilentiam. purgare cupiente ab illis vinculis solvi et suae potestati reddi potuerunt. Quod enim non nisi uni vero Deo deberi sciunt. inquirant. incomparabiliter maior est multitudo. ab eis angelis. Num igitur hos angelos. ut dicis. quos philosophari piget. cuius nobis annuntiant voluntatem? Unde optime admonet etiam ipse Platonicus imitandos eos potius quam invocandos 166. ancillam potius invidorum isto aere transcenso levare in caelum et inter deos vestros etiam sidereos collocare. veraciter tamen. ne immortales et beatos uni Deo subditos non eis sacrificando offendamus. et quoniam istorum. Quanto humanius et tolerabilius consectaneus tuus Platonicus Apuleius erravit 168. quos putabat. quam ad scholas Platonicas venire cogantur. te auctore theurgos homines. Hoc enim tibi immundissimi daemones. et altitudinem eius profunditatemque declarent. quia in alterius adumbrata persona. quod in anima spiritali theurgica arte purgati ad Patrem quidem non redeunt. quod eos. quae non nisi ab illo Salvatore sanantur. ab omni labe istarum perturbationum quanta potuit disputatione secrevit! tu autem hoc didicisti non a Platone. Theurgi vero illi vel potius daemones deorum speciem figurasque fingentes inquinant potius quam purgant humanum spiritum falsitate 164 . ut hanc veluti mercedem reddas magistris tuis. sed. ut dicas pronuntiare divina? Quae tandem divina pronuntiant. quos conspicuos lucere cernebat. dum non vis theurgos offendere. ut videlicet quicumque a philosophiae virtute remoti sunt. ad ista seducis. ut tu ipse scribis. nec a bono. Nescio quo modo. si qua manent sceleris vestigia nostri. quem vestra. Non audit ista hominum multitudo. sed aliis eas tamen importas. a quibus non quidem in anima intellectuali. sive visibiles. a quibus curiositate deceptus ista perniciosa et insana pro magno beneficio didicisti 167? Audes istam invidam non potentiam. a peccatorum peste sanaret. Quem tu quoque utinam cognovisses eique te potius quam vel tuae virtuti. sive invisibiles. plures ad secretos et illicitos magistros tuos. propter quos a daemonum dominatu liberandos Christus advenit. quae ardua nimis atque paucorum est. procul dubio neque per ullam significantem figuram. Non enim te decepisset. Quid adhuc trepidas. sibi exhiberi volunt. cui et ipsi adhaerendo beati sunt. solem ac lunam et cetera ibidem lumina. quantum mihi videtur. si ad ipsum referas. Non itaque debemus metuere. 27. deos aetherios se esse fingentes. quae Patris sunt. Ea quippe dixit. adversus potestates et veris virtutibus et veri Dei muneribus invidas habere liberam vocem? Iam distinxisti angelos.26. dixit: Te duce. quae sacramentis significatur. oracula sanctum immortalemque confessa sunt. et non dicam dominam. unde hoc a Cumaea Sibylla dictum esse incunctanter apparet. alios autem. Nam utique non hoc a se ipso se dixisse Vergilius in Eclogae ipsius quarto ferme versu indicat. sed volens nolensque confessus est. fragilis et infirma est. de quo iste versus expressus est.

quam ipse donavit. 29. Confiteris tamen etiam spiritalem animam sine theurgicis artibus et sine teletis. Sed haec est gratia. quod praestaturi videbantur. Hunc autem Christum esse non credis. 1. quibus frustra discendis elaborasti. quae sanat infirmos. 28. aliquid post huius vitae finem prodesse videantur. ad nihil aliud. quam spiritalem vocas. qui immundum habent proprium? Alioquin nullo modo carminibus invidi hominis ligarentur ipsumque inane beneficium. et infirmum Dei fortius est hominibus 176.. sed humiliter potius veram miseriam confitentes. Sed quid faciam? Scio me frustra loqui mortuo. vel: pauci voluerunt. unde ad eum mundus vobis quidem stomachantibus. id est paternam mentem sive intellectum. nisi ut talium quoque rerum quasi peritus appareas et placeas illicitarum artium curiosis. sed viam qua eundum est non tenetis. Non enim suam in eis perdit et reprobat. Uteris etiam hoc verbo apertius. Christus autem vitam promittit aeternam.. sed per solum . Quo modo enim purgent hominis spiritum.et ad gratiam quam platonici despiciunt. et tamen versas haec multis modis et repetis.. quam si vere ac fideliter amasses. ubi Platonis sententiam 179 sequens nec ipse dubitas in hac vita hominem nullo modo ad perfectionem sapientiae pervenire. qui paternae est conscius voluntatis. ut ad illa. Ubi. posse continentiae virtute purgari.. cum virtutis et sapientiae profitearis amatorem. qui non habent ipsius. Christum Dei virtutem et Dei sapientiam 173 cognovisses nec ab eius saluberrima humilitate tumore inflatus vanae scientiae resiluisses. quod prophetae sancti de illo veraciter praedixerunt: Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo 175. et more vestro appellas tres deos 178. sed cum dicis esse concessum. quod teletae non post mortem elevant animam. Non enim dicis: paucis placuit. aut metu premerent aut simili invidentia denegarent.phantasmatum et deceptoria vanarum ludificatione formarum. placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes. et rursum. Praedicas Patrem et eius Filium. Unde commemorato isto prophetico testimonio sequitur et dicit Apostolus: Ubi sapiens? Ubi scriba? Ubi conquisitor huius saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi? Nam quoniam in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum. gentibus autem stultitiam. etsi verbis indisciplinatis utimini. quo nitendum sit. qua hominis animam corpusque suscepit. hoc est mentem nostram. et ipsam spiritalem. quem putamus te dicere Spiritum Sanctum 177. nos autem. id est nostrae animae partem mente inferiorem. immortalem tamen aeternamque non posse hac arte fieri confiteris. At ille implet. quantum existimo. abscedant aut eo penitus non accedant. patriam in qua manendum est. et horum medium.. Quid prodest quia negare non potuisti errare homines theurgica disciplina et quam plurimos fallere per caecam insipientemque sententiam atque esse certissimum errorem agendo et supplicando ad principes angelosque decurrere. Sufficit quod purgatione theurgica neque intellectualem animam. Atque utinam hoc saltem abs te miseri audiant et inde. Ignorantiam certe et propter eam multa vitia per nullas teletas purgari dicis. non vultis agnoscere.. etsi acie caligante. mirantibus tamen stupentibusque concurrit 172. ut per eos anima spiritalis purgetur illorum. inquit. secundum intellectum tamen viventibus omne quod deest providentia Dei et gratia post hanc vitam posse compleri 180. Quoniam quidem Iudaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt. praedicamus Christum crucifixum. Iudaeis quidem scandalum. O si cognovisses Dei gratiam per Iesum Christum Dominum nostrum ipsamque eius incarnationem. qua salvamur. quoniam stultum Dei sapientius est hominibus. venire possimus. Confiteris tamen gratiam. qui non secundum intellectualem animam vivunt? Christus omnes vocat ad salutem. non superbe iactantes falsam beatitudinem suam. mittis homines ad theurgos. summum esse exemplum gratiae videre potuisses. Sed bene. ne illic absorbeantur. quam tali arte purgari posse asseris. quae credimus vel ex quantulacumque parte intellegimus. etsi de longinquo. procul dubio Dei gratiam. Aliquando etiam dicis. Mittis ergo homines in errorem certissimum. . quasi ne operam perdidisse videaris ista discendo. quando quidem ad Deum per virtutem intellegentiae pervenire paucis dicis esse concessum. quem vocas paternum intellectum seu mentem. sed quantum ad te attinet. vel ad eas facias ipse curiosos. Itaque videtis utcumque. non hominis sufficientiam confiteris. Hoc quasi stultum et infirmum tamquam sua virtute sapientes fortesque contemnunt. videtis tamen qualitercumque et quasi per quaedam tenuis imaginationis umbracula. sed quam sibi arrogant. sed incarnationem incommutabilis filii Dei. excelsam videlicet sapientiam spretis atque abiectis infimis idoneus de superioribus carpere 174. 165 . ut iam nec eidem ipsi. contemnis enim eum propter corpus ex femina acceptum et propter crucis opprobrium. dicis posse purgari. ipsis vero vocatis Iudaeis et Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. quod metuendam dicis hanc artem vel legum periculis vel ipsius actionis. neque hoc tantum malum te pudet.

si aliqua una intellectualis anima modo quodam ineffabili et singulari pro multorum salute suscepta est? Corpus vero animae cohaerere. quam corpus incorporeo cohaerere. aut ut verbis utar. Sed ideo viluit superbis Deus ille magister. cur propter opiniones vestras. iustus ab impiis beatus a miseris. quale sua resurrectione Christus demonstravit exemplum. si. futura tamen sempiterna minime dubitamus.. Pudet videlicet doctos homines ex discipulis Platonis fieri discipulos Christi. obnitente quidem Porphyrio. quam ut ipse unicus Dei Filius in se incommutabiliter manens indueretur hominem et Spiritum dilectionis suae daret hominibus homine medio. Christiani esse nolitis. ut eam consubstantialem paternae illi menti. quae anima utique humana est. qua ad illum ab hominibus veniretur. Quid ergo incredibile est. fortasse non frustra. Hoc erat in principio apud Deum. ut beati immortalesque esse cupiamus. quod vobiscum omnes homines et conspicere non cunctantur et dicere. etsi mutabile incommutabili. qui postea Mediolanensis Ecclesiae praesedit episcopus 186. et lux in tenebris lucet. tamen spiritum spiritui.. quid disputare aut docere soleatis? Quid causae est. quem Dei Filium confitemini. quidam Platonicus. ut homo totus et plenus sit. Sed huic veritati ut possetis adquiescere. Quod initium sancti Evangelii. solebamus audire. quos potius in tua compellatione alloquor. quid. tunc obliviscimini. aureis litteris conscribendum et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat. ex quibus multa posui.quantum autem ad eos. quas vos ipsi oppugnatis. nec umquam carebit beatitudine. sicut a sancto sene Simpliciano. immo potius ad pietatem suscipiendam debet adducere. sed ut cadendo gravius affligantur. facilius quippe in fidem recipiendum est. Quod nisi usitatissimum esset.etsi Plato doceat. nisi quia Christus humiliter venit et vos superbi estis? Qualia sanctorum corpora in resurrectione futura sint. omne corpus fugiendum esse opinamini. ut parum sit miseris quod aegrotant. quod factum est. ut anima possit beata permanere cum Deo? 181 Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit. quas non debuisti discere. ut putatis. nisi quia illud est. etsi humanum divino. qua sanari poterant. nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina. natura ipsa nostra teste cognoscimus. verum etiam altiore. 29. Gratia Dei non potuit gratius commendari. cur ipse Porphyrius nonnulla et non parva emendavit? Nam Platonem animas hominum post mortem revolvi usque ad corpora 166 .. Non enim hoc faciunt ut erigantur. perpetiendo docuit contemnere quod timemus. In ipso vita erat. fieri posse dicatis. quae in usu habetis. et Verbum erat apud Deum. quae cervici vestrae difficillime persuaderi potest. . Omnia per ipsum facta sunt. qui tam longe erat immortalis a mortalibus incommutabilis a commutabilibus. quod iterum dico: Christus est humilis. quod vultis esse etiam sempiternum. 2.cum incarnationem et resurrectionem despiciant. tam crebro praecipere omne corpus esse fugiendum. Quo modo ergo nec umquam solvetur a corpore. inquam. Quid enim incredibile dicitur. et vita erat lux hominum. ut beata sit anima.. quod. ut beati simus. incorporeum incorporeo. ut fidem christianam quasi rationabiliter fugere videamini. 30. An forte vos offendit inusitatus corporis partus ex virgine? Neque hoc debet offendere. manens beatus suscipiensque mortalem. Quid ergo est. revolvi animas ad bestias. et sine ipso factum est nihil. cui nomen est secundum Iohannem. qui te magnipendunt et te vel qualicumque amore sapientiae vel curiositate artium. Et quia naturaliter indidit nobis.. Si post Platonem aliquid emendare existimatur indignum. hoc profecto esset incredibilius. An vero quod ipsum corpus morte depositum et in melius resurrectione mutatum iam incorruptibile neque mortale in superna subvexit.. et talia futura. diligunt. . cum incorruptibilia prorsus et immortalia nihiloque animae contemplationem. hoc fortasse credere recusatis intuentes Porphyrium in his ipsis libris. Platone quippe auctore 182 animal esse dicitis mundum et animal beatissimum. peritia haec esse animalia beatissima perhibetis et cum his corporibus sempiterna 183. praesertim vobis qui talia sapitis. aut ignorare vos fingitis. vos superbi? An forte corrigi pudet? Et hoc vitium nonnisi superborum est. et tenebrae eam non comprehenderunt 185. impedientia praedicentur vosque etiam dicatis esse in caelestibus immortalia corpora immortaliter beatorum: quid est quod. erubescant. qua in Deo figitur. quos De regressu animae scripsit. quibus ad hoc credendum vos ipsos admonere debeatis. ut nobis tribueret quod amamus. Sed qualiacumque sint. quod mirabilis mirabiliter natus est. praesertim cum de anima mundi huius visibilis et tam ingentis corporeae molis cum illo tam incredibilia sapiatis. humilitate opus erat. qui piscatorem suo Spiritu docuit sapere ac dicere: In principio erat Verbum. et Deus erat Verbum. quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis 187. cum dicitur Deus assumpsisse humanam animam et corpus? Vos certe tantum tribuitis animae intellectuali. cum vobis fides christiana suadetur. corpus est omne fugiendum? Solem quoque istum et cetera sidera non solum in libris vestris corpora esse fatemini. vobis incredibile dicitur. potest aliquanto scrupulosius inter Christianarum Scripturarum doctissimos disputari 184.

quamdiucumque erit. sed alia nova corpora redire humanas animas arbitratus est. finem tamen non habituros. hoc est ad oblivionem praeteritorum: Scilicet immemores supera ut connexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 192. ne aliquando iam malorum polluta contagione teneatur. quid hoc scire prodesset. Cui ergo gaudendi causa falsitas erit. quamquam et de mundo et de his. etiam miseria eius semper fuisse dicenda est? Porro si aliquid in illa. ut autem secura sit. Hanc sententiam Porphyrii doctor tenuit et Plotinus 189. ut inquinatio requiratur. hanc utique causam idoneam sibi videbantur afferre. quod ipsi in alia meliore vita purgatissimi et sapientissimi fuerant nescituri et falsum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum et stultissimum est dicere. ut saltem in solos homines humanas animas praecipitari posse sentiret. quod tamen vestigium a calcante factum nemo dubitaret. quod ipse quem venturum Salvatorem praemissi nuntii praedixerunt. non esse hoc videlicet temporis.bestiarum scripsisse certissimum est 188. Sicut enim. in eo tamen aliorum Platonicorum opinionem et non in re parva emendavit. esse coepit ex tempore. nec post talem ac tantum magistrum refugit correctionem. Ubi etsi aliquid inconvenienter sapit (magis enim data est corpori. Puduit scilicet illud credere. ut materiae cognoscens mala ad Patrem recurreret nec aliquando iam talium polluta contagione teneretur. Dicit etiam ad hoc Deum animam mundo dedisse. ecce Platonicus in melius a Platone dissentit. desiderare animas corruptibilium corporum labem et inde ad ista remeare. ita vivos ex mortuis semper fieri 191. Porphyrii profecto est praeferenda sententia his. ut dixi. quae animam quoque ipsam non Deo coaeternam. finem temporis non habebit. quod esse Platonicum maxime perhibetur. inquam. sed substitutionis initium. quanto. qui 167 . falsumque esse ostendit. quod Prophetae Dei Spiritu acti locuti sunt. eisque beatis et immortalibus de vera religione credamus. procul dubio coepit ex tempore. ut omnium obliviscantur malorum. ubi revoluta mater in puellam filio forsitan nuberet. beluinos autem carceres evertere minime dubitaret. ut beata sit. 31. tamquam hoc agat summa purgatio. quod ille non vidit. ne mater fortasse filium in mulam revoluta vectaret. quoniam aliquando erit et misera. Quanto creditur honestius. Porphyrio tamen iure displicuit. quae cum initium temporis habuerit. Si enim quod perfecte mundantur hoc efficit. et tamen facti sunt 196. Nec veritate ibi beata erit anima. ut bona faceret. qui animarum circulos alternante semper beatitate et miseria suspicati sunt. inquiunt. quas humano ingenio pervestigare non possumus. si anima semper fuit. quod mundatam ab omnibus malis animam et cum Patre constitutam numquam iam mala mundi huius passuram esse confessus est 190. Qua sententia profecto abstulit. sicut iste confitentur. qua putatur nihil esse posse sine fine temporis. si pes ex aeternitate semper fuisset in pulvere. quia. in campos Elysios purgatas animas missas (quo nomine tamquam per fabulam videntur significari gaudia beatorum) ad fluvium Letheum evocari. Quod si ita est. quos in mundo deos a Deo factos scribit Plato 195. quae non erat? Ut enim hoc Platonici nollent credere. falso putabit semper se beatam fore. Inventa est enim animae beatitudo. Numquid ergo. quo modo de veritate gaudebit? Vidit hoc Porphyrius 194 purgatamque animam ob hoc reverti dixit ad Patrem. quae beatissima esse non poterit nisi de sua fuerit aeternitate certissima. Verum id quo modo intellegant invenerunt. Quapropter divinae auctoritati humana cedat infirmitas. ecce vidit. et tamen semper erit. nisi forte inde se nobis auderent praeferre Platonici. cum ante non fuerit. ut ipsa esset ex tempore quae antea non fuisset? Deinde beatitudo quoque eius post experimentum malorum firmior et sine fine mansura. sed homini praeposuit veritatem. inquiunt. ubi rursus implicentur malis: profecto erit infelicitatis causa summa felicitas et stultitiae causa perfectio sapientiae et immunditiae causa summa mundatio. Cur ergo non potius divinitati credimus de his rebus. et non puduit hoc credere. Non enim beata erit nisi secura. quod ex aeterno non fuit. Illa igitur omnis argumentatio dissoluta est. ex magna parte correctus est in hac opinione Porphyrius. ubi oportet fallatur. non enim mala disceret. Quod etiamsi verum esset. et mundus atque in illo dii creati et semper fuerunt semper existente qui fecit. ut mortuos ex vivis. Absurde docet Plato animas ante fuisse. Falso igitur a quibusdam est Platonicis creditus quasi necessarius orbis ille ab eisdem abeundi et ad eadem revertendi. quod missi Apostoli qui orbem terrarum Evangelio repleverunt. cur non fieri potuerit. quod sancti et veraces Angeli docuerunt. sed creatam dicit esse. In hominum sane non sua quae dimiserant. sempiternum deinceps esse non posset. Merito displicuit hoc Porphyrio quoniam re vera credere stultum est 193 ex illa vita. quamvis alterum ab altero factum esset: sic. malorum autem oblivio facit corporum desiderium. quia id nos in hac vita iam nesciremus. apertissime dicat eos esse coepisse et habere initium. sed per Conditoris potentissimam voluntatem in aeternum mansuros esse perhibeat. nisi quod initium non habet temporis. semper ei subesset vestigium. nisi quod semper ante fuisset. nec alterum altero prius esset. honestius creditur reverti animas semel ad corpora propria quam reverti totiens ad diversa! Verum tamen. quod platonice videtur dixisse Vergilius. si non faceret).

Haec est universalis via. cui haec promittenti fideliter credidit. 2. nec iubent. quia plus apud eas curiositas valuit quorumque angelorum cognoscendorum et colendorum. hoc est testium veritatis. nondum receptum hoc donum Dei et nondum in suam notitiam fuisse perlatum. et utique se a Chaldaeis oracula divina sumpsisse. sacrificium esse debemus. nisi ei tantum. vel a philosophia verissima aliqua vel ab Indorum moribus ac disciplina. quod eum movebat et quod in eius electione perpeti metuebat. etiam usque ad mortem sacrificium pro nobis dignatus est fieri. id est universis gentibus divina miseratione concessa. Ita ei non sufficiebat quidquid de anima liberanda studiosissime didicerat sibique vel potius aliis nosse ac tenere videbatur. 32. in quo esset ista liberandae animae universalis via. quae universalem continet viam animae liberandae. quem suscepit. non esse verissimam.quae Christi est religio signis et prophetiis adtestantibus. tacere non potuit. Auctore Porphyrio omnibus via est animae liberandae. 1. nisi qua universae animae liberantur ac per hoc sine illa nulla anima liberatur? Cum autem addit et dicit: Vel ab Indorum moribus ac disciplina. Unde tanto post ex Abrahae semine carne suscepta de se ipso ait ipse 168 . nondumque in suam notitiam eamdem viam historiali cognitione perlatam: procul dubio confitetur esse aliquam. quae una ducit ad regnum. sed nondum in suam venisse notitiam. quem Deo suo. quae universalem contineat viam animae liberandae: satis. Sentiebat enim adhuc sibi deesse aliquam praestantissimam auctoritatem. nec mirum. non temporali fastigio nutabundum. Neque enim ait non esse. propter asserendum et consecrandum martyrum numerum. quod universalem contineat viam animae liberandae..sibi honorem non expetunt. sed universis gentibus quae communis esset divinitus impertita est? Quam certe iste homo non mediocri ingenio praeditus esse non dubitat. ut cognoscamus in terra viam tuam. quorum assiduam commemorationem facit 198. . quoniam nulla nisi hac liberari potest. secundum quem et sacerdos esse voluit. Cum autem dicit vel a philosophia verissima aliqua nondum in suam notitiam pervenisse sectam. Quam vult ergo intellegi animae liberandae universalem viam nondum receptam vel ex aliqua verissima philosophia vel ex earum gentium doctrinis. sed hoc tantum bonum tantumque adiutorium nondum receptum. per eum sacerdotem offerendi. sed ut talia promissa perciperet et ex illo propagaretur semen dispositum per Angelos in manu Mediatoris 200. nondum in suam notitiam esse perlatum. Providentiam quippe divinam sine ista universali via liberandae animae genus humanum relinquere potuisse non credit. Haec est igitur animae liberandae universalis via. Haec est. quantum arbitror. Neque enim propterea verum non esse iudicavit. cuius profecto notitia ad quoscumque iam venit et ad quoscumque ventura est. qui in homine. quam de re tanta sequi oporteret. illuminet vultum suum super nos. liberandorum credentium universalis via. Haec est enim quodam modo regalis via. Et quo modo iam potest esse verissima. qua non continetur haec via? Nam quae alia via est universalis animae liberandae. 32. Qui fuit quidem gente Chaldaeus. iussus est discedere de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui 201. vel ab inductione Chaldaeorum vel alia qualibet via 197. ad eius confirmationem robustioremque commendationem potius pertinere. vel ea non contineri talem viam. ut sacrificium faciamus. aut inductione Chaldaeorum aut alia qualibet via. quia nondum in fidem suam receptum fuerat vel in notitiam nondum pervenerat. nondumque in suam notitiam historiali cognitione perlatam? Quaenam ista est universalis via. Tunc enim Porphyrius erat in rebus humanis. nec debuit nec debebit ei dici: quare modo? et: Quare sero? Quoniam mittentis consilium non est humano ingenio penetrabile. oppugnari permittebatur ab idolorum daemonumque cultoribus regibusque terrenis. hoc est omnibus gentibus data. de qua fidelis Abraham divinum accepit oraculum: In semine tuo benedicentur omnes gentes 199. Tunc ipse primitus a Chaldaeorum superstitionibus liberatus 202 unum verum Deum sequendo coluit. qui etiam noster est. in omnibus gentibus salutare tuum 203. ostendit vel eam philosophiam. quae magnae velut in divinis rebus habebantur. quae non est alia quam religio Christiana. Haec est religio. de qua in sancta prophetia dictum est: Deus misereatur nostri et benedicat nos. non intellegens hoc. in qua ipse philosophatus est. manifestissima voce testatur neque illis quae ab Indis neque illis quae a Chaldaeis didicerat hanc universalem viam liberandae animae contineri. cum dixit. nisi quae non suae cuique genti propria. cuius et nos cum illis. sed aeternitatis firmitate securum.. inquam. Cum autem dicit Porphyrius in primo iuxta finem De regressu animae libro nondum receptum in unam quamdam sectam. deberi sciunt. quando ista liberandae animae universalis via. Quod sensit etiam iste. Videbat ergo ista Porphyrius et per huiusmodi persecutiones cito istam viam perituram et propterea non esse ipsam liberandae animae universalem putabat. ut saepe dixi et saepe dicendum est. per quos ostenderetur omnia corporalia mala pro fide pietatis et commendatione veritatis esse toleranda.

fera animalia terrarum et aquarum volatilia caeli. de qua tanto ante prophetatum est: Erit in novissimis diebus manifestus mons Domini. verum etiam hominibus Dei Verbo simplicis pietatis agentibus spiritus immundi de hominum corporibus ac sensibus pulsi sunt. mirabilium operum divinorum. quorum tam multa impleta conspicimus. et in materia infima fragilitatis humanae. et tabernaculo et templo et sacerdotio et sacrificiis significaverunt et eloquiis quibusdam manifestis. cuius erat ipsa quodam modo sacrata res publica in prophetationem et praenuntiationem civitatis Dei ex omnibus gentibus congregandae. paratus in cacumine montium et extolletur super colles. 169 . nemo liberabitur. sidera divina iussa fecerunt. aliaque ipsi corpori: propterea totum suscepit veracissimus potentissimusque Mundator atque Salvator. Nam vel inferiorum fiunt praesensione causarum. in qua ita narrantur praeterita. ut futura etiam praedicantur. quam vocat intellectualem Porphyrius. ex quibus ea quae restant sine dubio speremus implenda? Non enim potest Porphyrius vel quicumque Platonici etiam in hac via quasi terrenarum rerum et ad vitam istam mortalem pertinentium divinationem praedictionemque contemnere. Non talia sancti homines in ista universali animarum liberandarum via gradientes tamquam magna prophetare curarunt. gratia iustitiae. quae aliquanto occultius superioribus sunt significata temporibus. partim cum facta nuntiantur. quae universum orbem tanto apice auctoritatis obtinuit. inferna cesserunt. et ingrediemur in ea. proficientium purgatio et liberatio ab omni malo. alia ei. quam sancti Angeli sanctique Prophetae prius in paucis hominibus ubi potuerunt Dei gratiam reperientibus et maxime in Hebraea gente. numquam generi humano defuit. qui in fine resurrecturi sunt demonstravit exemplum. remissio peccatorum. vitia corporis languoresque sanati. vel immundi daemones sua disposita facta praenuntiant. Unde ipse Mediator post resurrectionem suam discipulis trepidantibus ait: Oportebat impleri quae scripta sunt in lege et Prophetis et psalmis de me. mortui revixerunt 207. Negant enim haec vel magnorum hominum vel magni esse pendenda. veritas et vita 204. Ex Sion enim prodiet lex et verbum Domini ad Hierusalem 205. ligna. Non enim apparuerunt tantummodo visiones angelicae et caelestium ministrorum sola verba sonuerunt. elementa. sicut eam Deo sapienti placuit ordinare. quamvis et ista eos non fugerint et ab eis saepe praedicta sint ad eorum fidem faciendam quae mortalium sensibus non poterant intimari nec ad experimentum celeri facilitate perduci. ut intellegerent Scripturas. Quod autem Porphyrius universalem viam animae liberandae nondum in suam notitiam historiali cognitione dicit esse perlatam: quid hac historia vel illustrius inveniri potest. Tunc aperuit illis sensum. quae. quam vocat spiritalem. Haec via totum hominem mundat et immortalitati mortalem ex omnibus quibus constat partibus praeparat.Salvator: Ego sum via. vel fidelius. quorum superius pauca iam posui. societatis impiorum aeterna damnatio regnumque aeternum gloriosissimae civitatis Dei conspectu eius immortaliter perfruentis in huius viae Scripturis praedicta atque promissa sunt. maxime nativitatis et resurrectionis. Haec est igitur universalis animae liberandae via. sed universarum gentium. nemo liberatur. quorum in uno maternae virginitatis tantummodo sacramentum. 32. in altero autem etiam eorum. sed expugnare non possunt. Sed alia erant vere magna atque divina. sed inde processit. et venient ad eum universae gentes et ingredientur nationes multae et dicent: venite ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob. paenitentia hominum et ad Deum conversio voluntatum. et dixit eis. pro aetatum generis humani distributione. et recte. ut recta pietate futura esse cetera confidamus. Ut enim non alia purgatio ei parti quaereretur. quorum multa videmus impleta. sicut arte medicinae quibusdam antecedentibus signis plurima eventura valetudini praevidentur. Huius viae rectitudinem usque ad Deum videndum eique in aeternum cohaerendum in sanctarum Scripturarum qua praedicatur atque asseritur veritate quicumque non credunt et ob hoc nec intellegunt. oppugnare possunt. resurrectio mortuorum. ut se per universa diffunderet. exceptis ipsius Salvatoris propriis singularibusque miraculis. et annuntiabit nobis viam suam. Praeter hanc viam. quae quantum dabatur cognita Dei voluntate futura nuntiabant. plerisque mysticis praedixerunt. partim cum haec futura praenuntiantur. Via ergo ista non est unius gentis. quorum ius et in mentibus atque cupiditatibus iniquorum ad quaeque congruentia facta ducendis quodam modo sibi vindicant. praesens autem in carne ipse Mediator et beati eius Apostoli iam Testamenti novi gratiam revelantes apertius indicarunt. Haec est universalis via. fides piorum et per universum orbem in veram divinitatem multitudo credentium. nemo liberatus est. iudicii dies. quia oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem 206. contestantibus signis. Alias se habent prophetiae et theurgicae coniectationes. 3. culturae simulacrorum daemonumque subversio et a temptationibus exercitatio. quod merito in aliis vaticinantibus et quorumlibet modorum vel artium divinationibus faciunt. et lex verbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit. Christus quippe in carne venturus et quae in illo tam clara perfecta sunt atque in eius nomine impleta.

13 LIBER XI BREVICULUS 1. quod ante noluerat. De conditione mundi. De comparatione beatitudinis iustorum. etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat intentio. De gradibus et differentiis creaturarum. 5. 12. sicut nulla ante ipsum sunt tempora. De qualitate primorum dierum. quantum divinitus adiuvabor expediam. Quapropter in decem istis libris. ita nulla extra ipsum sunt loca. qua post opera sex dierum requievit in septimo. qui etiam antequam sol fieret vesperam et mane traduntur habuisse. ut neque lapsuros se possent nosse qui lapsi sunt. Quid sentiendum sit de eo. de qua disputare instituimus. quod dictum est: Ab initio diabolus peccat. Tam non esse cogitandum de infinitis temporum spatiis ante mundum. Creationis mundi et temporum unum esse principium nec aliud alio praeveniri. quia veritas non est in eo. ad cuius notitiam nemo hominum pervenit. quas aliter pendit usus utilitatis. 32. nisi per mediatorem Dei et hominum. 7. exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror. quas in hoc saeculo perplexas diximus invicemque permixtas. quae post mortem futura est. satisfecimus refutando contradictiones impiorum. quam sancti angeli ab initio sui semper habuerunt. 4. quinque autem posteriores adversus eos. nec novo Dei ordinata consilio. qui Conditori sanctae civitatis. hominem Iesum Christum. 10. Deinceps itaque. cui non est aliud qualitas aliudque substantia. etiam illos spiritus. Quae qualisque intellegenda sit Dei requies. qua duarum civitatum. necdum obtinentium promissionis divinae praemium et primorum in paradiso hominum ante peccatum. participes fuisse credendum sit. 13. De cognoscendo Deo. initia et fines incipient demonstrari. 170 . An ita unius felicitatis omnes angeli sint creati. deos suos praeferunt. De auctoritate canonicae Scripturae divino Spiritu conditae. tamen quorundam studio. qui in veritate non steterunt. 14. 11. 2. Quo genere locutionis dictum sit de diabolo. De simplici et incommutabili Trinitate Dei Patris et Dei Filii et Dei Spiritus sancti. ut in primo libro polliciti sumus.Quae dicta et quae sint dicenda. unius Dei. quia. 4. servandum existimant. 8. quod in veritate non steterit. et post ruinam labentium perseverantiae suae praescientiam acceperint qui steterunt. quam nec de infinitis locorum spatiis extra mundum. 9. Quorum decem librorum quinque superiores adversus eos conscripti sunt. quantum verus Deus et Dominus adiuvare dignatus est. 6. 16. qui cultum deorum propter vitam. An eius beatitudinis. quasi postea voluerit. aliter ordo rationis. de duarum civitatum. qui propter bona vitae huius deos colendos putant. De angelorum conditione quid secundum divina testimonia sentiendum sit. id est caelestis atque terrenae. 3. 15. De ea parte operis. quae nec intemporalis sit.

20. in quo plenitudo et requies commendatur. De tripertita totius philosophiae disciplina. cuius ea Scriptura testis est. quae non fortuitis motibus animorum. 23. qua Trinitatem in ipsa eius deitate noverunt. sed plane summae dispositione providentiae super omnes omnium gentium litteras. 34. 1. quae secundum quemdam modum in natura etiam necdum beatificati hominis invenitur. quo et esse et scire diligimus. De sanctorum angelorum scientia. De senarii numeri perfectione. qui primus partium suarum quantitate completur. De essentia et scientia et utriusque amore. qua semper illi universa quae fecit sic placuerunt facienda. quae non incongrue intelleguntur lucis et tenebrarum nominibus nuncupatae. diligere debeamus. 18. qui angelorum creationem anteriorem volunt esse quam mundi. 28. et putant nonnullam malam esse naturam. De pulchritudine universitatis. De errore. quae per ordinationem Dei etiam ex contrariorum fit oppositione luculentior. 19. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa 171 . De duabus angelorum societatibus diversis atque disparibus. 33. 29. cui ad peccandum non Conditor causa est. quae per omnia opera sua significationis suae sparsit indicia. quia bona est. quibus in universitate rerum a bono Creatore bene conditarum quaedam displicent. An etiam ipsum amorem. 25. De Trinitate divina. De die septimo. Civitatem Dei dicimus. 31. 24. Quid sentiendum videatur de eo quod scriptum est:Divisit Deus inter lucem et tenebras. omnia sibi genera ingeniorum humanorum divina excellens auctoritate subiecit. 22. quo magis divinae Trinitatis imagini propinquemus. 32. quemadmodum facta. sed voluntas.17. sed contra naturam. in quo Origenis doctrina culpatur. De eo quod post discretionem lucis atque tenebrarum dictum est: Et vidit Deus lucem. Vitium malitiae non naturam esse. De his. De opinione eorum. et qua operum causas prius in operantis arte. 21. 30. De eo quod quidam putant in conditione firmamenti aquarum discretarum nomine angelos significatos. et quod quidam aquas aestimant non creatas. 26. quam in ipsis operibus artificis intuentur. De imagine summae Trinitatis. De aeterna et incommutabili scientia Dei ac voluntate. 27. LIBER UNDECIMUS MUNDUM ET ANGELOS DEUS IN TEMPORE CREAVIT De civitate Dei quid Scriptura dicat (1-3) Quae sit in secunda libri parte disputatio.

item in alio: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei. via media est. sive interioribus sive etiam exterioribus (unde et praesentia nuncupantur. quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem adversus omnes errores via munitissima. honoresque divinos a deceptis subditis quaerunt. exortu et excursu et debitis finibus. 172 . saltem credatur factus ad imaginem Dei 6 : profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo. donec de die in diem renovata atque sanata fiat tantae felicitatis capax. spes est perveniendi. ut inter sonantem et audientem aeria spatia verberentur. eis credimus. ita et vidimus. qui viderunt. sicut prae oculis quae praesto sunt oculis): profecto ea. verum etiam ad perferendum incommutabile lumen. locutus. Sed quia ipsa mens. quod cunctam naturam. quae corporum similitudinibus figuratur. quibus homo constat. per hoc et via 8. si hoc non potest. quantum potuimus. nec per nos ipsos nosse idonei sumus. potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. quod in homine ceteris. est melius. ignorantes eum esse Deum deorum 5. deinde per se ipsum.dicta sunt de te. in monte sancto eius. qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi. de his alios testes requirimus eisque credimus. eminentissimae auctoritatis. et in alio Psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri. qui eius incommutabili omnibusque communi luce privati. Domino et Rege nostro adiuvante. et illic discere ex ipso. quae omnia commemorare nimis longum est. multum enim similia sunt talia visa corporibus. eius ipsius Domini et Regis nostri ubique opitulatione fretus. Hic prius per Prophetas. fide primum fuerat imbuenda atque purganda. hoc est impiorum et superborum. quem nobis illius conditor inspiravit. quae canonica nominatur. His atque huiusmodi testimoniis. respondimus. quantum valuero.. Sicut ergo de visibilibus. quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his. suas quodam modo privatas potentias consectantur. vitiis quibusdam tenebrosis et veteribus invalida est. a quorum sensibus remota esse vel fuisse non credimus. qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt. dilatans exsultationes universae terrae 2. sed loquitur ipsa veritate. quem ad modum exordia duarum istarum civitatum in angelorum diversitate praecesserint. Per hoc enim mediator. quoniam nostro testimonio scire non possumus. cui fidem habemus de his rebus.. quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus invicemque permixtas.. Deus nobis locutus est. Deus fundavit eam in aeternum 3. ut ad hominis Deum iter esset homini per hominem Deum. Sed huius sanctae civitatis inimicis decem superioribus libris. civitas Dei 1. quantum satis esse iudicavit. homine adsumpto. unde et sententia vocabulum accepit). non deorum falsorum. postea per Apostolos. non corpore. qua itur homo. hoc est de invisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt. Nam si ea sciri possunt testibus nobis. quae non est quod ipse. atque ad incommutabilem Dei substantiam pervenire. sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. de duarum civitatum. nam et sic velut corporis auribus loquitur. cui ratio et intellegentia naturaliter inest. 3. Cum enim homo rectissime intellegatur vel.. quod ita ea dicimus esse prae sensibus. Nunc vero quid a me iam exspectetur agnoscens. si quis sit idoneus ad audiendum mente. cuius cives esse concupivimus illo amore. cives terrenae civitatis deos suos praeferunt. quae remota non sunt a sensibus nostris. etiam Scripturam condidit. ut idem ipse sit Deus et homo. in civitate Domini virtutum. sicut in somnis vel quo alio tali modo. homo Christus Iesus 7. atque ita de ceteris. ipsa veritas. didicimus esse quamdam civitatem Dei. neque per eius modi spiritalem. non fecit nisi ipse. Magnum est et admodum rarum universam creaturam corpoream et incorpoream consideratam compertamque mutabilem intentione mentis excedere. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem. et paulo post in eodem Psalmo: Sicut audivimus. Huic conditori sanctae civitatis. aut ignoretur qua eundum sit. Deus Dei Filius. quae animo ac mente sentiuntur (quia et ipse rectissime dicitur sensus. quas ignorare non expedit. primumque dicam. quo itur Deus. Deus in medio eius non commovebitur 4. quae non vidimus. terrenae scilicet et caelestis. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem. qua superat inferiores suas. disputare. vel manentia contuentur. quas etiam cum pecoribus communes habet. his nos oportet credere. et quo ipse Deus solus est melior. . corporalibus instrepens auribus. 2. Ad illud enim hominis ita loquitur. per quod homo. sed deorum piorum atque sanctorum. adgrediar. meique non immemor debiti. non Deo consumpto. eamdem constituit et fundavit fidem. quia velut per corpus loquitur et velut interposito corporalium locorum intervallo. et ob hoc ad quamdam egenam potestatem redacti. si autem desit. sacra Scriptura teste. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit. quae remota sunt a sensibus nostris. Hic est enim mediator Dei et hominum. non solum ad inhaerendum fruendo. in civitate Dei nostri.

quae illis quoque displicet. per quam facta sunt omnia. sed non video quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere. si mundum aeternum sine ullo initio. quo dici stultius nihil potest. quod numquam retro per aeternitatem accidisset. in hoc utique non sit beata. si autem dicent etiam ipsum novo consilio excogitasse.. et ideo nec a Deo factum videri volunt. habere initium. Quod autem Deus fecerit mundum. qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. sed non habere finem fatentur. nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium voluntatemque mutasse. Visibilium omnium maximus mundus est. cur potius tunc et non antea factus sit. et hoc magnum atque praeclarum. . et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus. cum in nullo sit omnino mutabilis.. ut eodem spiritu Dei. nulli tutius credimus. falsa opinione sit beata. nec eosdem mundos. ut etiam cum beata dicitur. necesse est dicant etiam semper alternaturam. 2. si autem non praevidet. amicos Dei et prophetas constituit 11 eisque opera sua sine strepitu intus enarrat. Sed mundum esse conspicimus. cum fuerit liberata. Loquuntur eis quoque angeli Dei. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant. qui Deum conditorem mundi esse consentiunt. quando fecit Deus caelum et terram 10 ? Non. Cuius novitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio.Deus mundum creavit non in tempore existens (4-8) Deo creante mundus cum tempore incepit. per quem Deo credendum sit. isti autem opere Dei factos dicturi sunt. sed ibi fuit sapientia Dei. voluntatemque eius quibus oportet adnuntiant.. Deinde videndum est. Deus non in loco et tempore creantur. similiter cogitent extra mundum infinita spatia locorum. quod nefandae impietatis est. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse. et non nisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter magno et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur. sed beatam semper existimat. quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt. Ubi eum audivimus? Nusquam interim nos melius quam in Scripturis sanctis. sed nunc iam de cetero. Qui autem a Deo quidem factum fatentur. quem ad modum quaeri potest. quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni asserit et resolvi. nonne consequens erit. unde illa eos sequetur absurditas. Ex his unus erat iste propheta. ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur. Deum esse credimus. quo haec sibi revelata cognovit. sed deinceps esse incipere nova quadam nec fallaci beatitudine. 4. facere mundum. 5. nihilo minus convincuntur numquam eam fuisse vere beatam. ne subito illi venisse credatur in mentem. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram. ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et terram 9. si ab eis fuerit liberata. mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et visibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse. non tamen eum temporis volunt habere. ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid novi. et ideo semel expertam miserias. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant. ad miseriam non esse redituram. quod etiam de isto sentiunt. et anima etiam. unde illi acciderit nova miseria. ut de cetero sit anima in aeternum beata. simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint.. Exceptis enim propheticis vocibus. invisibilium omnium maximus Deus est. isti. numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. tamquam numerum. cur hic potius ubi est et non alibi. unde sibi Deum videntur velut a fortuita temeritate defendere. qui semper vident faciem Patris 12. quae in animas sanctas etiam se transfert. Qui tam idoneus testis est. quam ipsi Deo. si futuram suam miseriam et turpitudinem praevidet. sed nullo ulterius tempore perituram. nec se turpem ac miseram fore. dicunt quidem aliquid. quo modo eum alienum ab ea. maximeque in anima. quae numquam antea per aeternum. nimis aversi sunt a veritate et letali morbo impietatis insaniunt. et accidisse illi voluntatem novam. si eum per interminabilem immensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium vacare noluerint. in quibus si quisquam dicat non potuisse vacare omnipotentem. quod numquam ante venisset. nullo modo poterunt explicare. mutabilitate monstrabunt? Porro. 1. in quibus eis non videtur Deus ab opere cessare potuisse. Numquidnam ibi fuit iste propheta. 173 . 4. quam si Deo coaeternam esse contenderint. ea tantum differentia. ulla causa posse dissolvi? Cum his enim agimus. ut modo quodam vix intellegibili semper sit factus. sed suae creationis initium. si ex tempore creatam.

quamvis eamdem divinam rationem. cuius motibus tempora currerent. creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse. nec distendunt loco. non ob aliud. cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi. ut dixi. sed isto in quo est loco. et quo alternante motu. 7. Ideo vespera quam nox congruentius dici potest. Et sicut non est consequens. Quod enim fit in tempore. Et primitus quidem lux verbo Dei facta. remotum est a sensibus nostris. An forte substantiam Dei. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea. 174 . ut fortuito potius quam ratione divina Deus. in principio fecisse Deum caelum et terram 13. nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam. cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris. ut ita dicam. in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio. quod tempora non fuissent. a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt. in quibus et mane et vespera nominantur. non alio. sicut videtur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum. aut lucis nomine significata est sancta civitas. in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non videat. Tempus incepit cum mundo. quia nulla erat creatura. cuius motionis et mutationis cum aliud atque aliud. sed qualis illa sit lux. unde sol postmodum accensus est. aut etiam impossibile est cogitare. et ante aliquod tempus. cuius mutabilibus motibus ageretur. cedit atque succedit. quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est. aut perdifficile nobis. quia hoc potius in principio fecisse diceretur. quae non sunt quod ipse. ante id quod futurum est. in quo mundus est. occupatam? Non opinor eos in haec vaniloquia progressuros. intellegi a nobis potest. nec determinant. tenebras autem noctem 14. Cum tempore autem factus est mundus. creatorem nobiscum sentiunt. Ita dies secundus. quae tamen. de qua dicit Apostolus: Quae sursum est Ierusalem. Quoniam scientia creaturae in comparatione scientiae Creatoris quodam modo vesperascit. cur in eis ab opere Deus cessaverit. nulla possit humana comprehendere: ita non est consequens. . in brevioribus vel productioribus morarum intervallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus. quam nec includunt. nisi quia longo quidem intervallo. maxime quod apud eos. Non enim ait alicubi: Facta est nox. itemque lucescit et mane fit. nisi creatura fieret. quam cum in Dei sapientia cognoscitur. cum locus nullus sit praeter mundum: respondetur eis. sicut de Deo sentire dignum est. non sumus noctis neque tenebrarum 16. cur in eis ab opere Deus cesset. non video. sed cum tempore. mundum constituerit. in sanctis angelis et spiritibus beatis. qua id factum est. et uno tantum atque in comparatione illius infinitatis tam exiguo loco. mater nostra aeterna in caelis 15. cum tempus nullum sit ante mundum. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est. et ceteri. ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur. et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis. sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei vacatio commendetur. quae simul esse non possunt. Qui dies cuius modi sint. donec omnia. 6. quae aliquid aliqua motione mutaret. Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus. qualemque vesperam et mane fecerit. et eamdem lucem vocasse diem. fatentur incorporea praesentia ubique totam. illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt. nusquam interposuit vocabulum noctis. et filii diei. ut nihil antea fecisse intellegatur. verumtamen reliquis propinquiores sunt veritati. post id quod praeteritum est. quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. nec in noctem vergitur. cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent. nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. nec mane nisi de solis exortu. ait quippe et alio loco: Omnes enim vos filii lucis estis. et mundus in tempore. si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore. et factum est mane dies unus 17. quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum. sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris sive. ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum. nec ita ut est. isti philosophos ceteros nobilitate atque auctoritate vicerunt. quanto magis dicere. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes quibus infinita imaginantur loca. alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere. qui die quarto factus refertur. finitum tamen et loco suo determinatum.. Denique Scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine. et omnium naturarum.qui et Deum incorporeum. quae his diebus Deus fecit.. sed eam. nullum autem posset esse praeteritum. si in eius conditione factus est mutabilis motus. isto modo inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei. velut in arte qua facta est.. qui multis diis sacrorum obsequium deferendum putant. Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu. atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur.. sed: Facta est vespera. hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus. si tamen et vesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere valeamus. et post aliquod fit. Porro si Litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt. Aut enim aliqua lux corporea est.

de qua loquor. quibus loquitur. quod numquam peregrinata. invisibilis et incomposita. Cum vero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum. cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas. non tamen evidenter expressum est. tamquam Deus laboraverit operando. Ab aquis utique terra discreta est. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo. ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 19. vel potius lucis huius. quod etiam ipsi post bona opera. sicut laeta epistula dicitur. dies quartus. Cum ergo a caelo et terra coeperit. quo significamus per id quod continet id quod continetur. laudent nomen Domini. quae sex diebus enumerata sunt. 8. infertur ad omnia: Ipse dixit. 9. et aquae. laudate eum in excelsis. promittente prophetia. quod scriptum est. dies sextus. laudate eum caeli caelorum. sicut. non sonabili et temporali.cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem. quo significatur per efficientem id quod efficitur. qui in illo requiescunt. id est super quamdam terrae et aquae indistinctam confusionem (ubi enim lux non est. Angeli boni creantur quidam lapsi sunt (9-21) Angeli quoque in tempore creantur. Iam ergo erant angeli. quam primitus fecit. Deo largiente. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem. cum in illis homines plaudunt. cum eis inter cetera caelestia commemoratis. quoniam de sanctae civitatis exortu dicere institui. vel caeli nomine. a quibus in die septimo requievit? Opus autem Dei esse angelos. cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum. et facta sunt. significati sunt. laudate eum omnes stellae et lumen. laudate eum omnes angeli eius. quos legentes efficit laetos. quae in eis et per eos operatur Deus. cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum et terram. omnia opera Domini. quid illo die factum sit. sed etiam illo. Hoc enim et sabbati vacatione ex praecepto legis in vetere Dei populo figuratum est. dies quintus. significatur requies eorum. quae hinc divina testimonia suppetant. tamquam non essent in operibus Dei. sicut Scriptura consequenter eloquitur. cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium. dies unus est. cum in cognitione firmamenti. sicut laetitia domus. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est. quoniam ipse dixit. Facta sunt autem quarto die. laetitiam significat eorum. et facta sunt. ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse videatur. quando facta sunt sidera. cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium. laudaverunt me voce magna omnes angeli mei 24. atque ipsa terra. quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur. prata mugiunt. sed alibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur. angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit. in executione eorumdem operum. Quis porro audebit opinari. si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores. Verbo intellegibili et sempiterno. hoc etiam hominibus. laudate eum omnes virtutes eius. et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putavi. hic quidem etsi non praetermissum. Non autem esse praetermissos hinc existimo. quantum satis videbitur. utique tenebrae fuerint super abyssum 21. Nam et in hymno trium in camino virorum cum praedictum esset: Benedicite. explicare curabo. Nunc. Numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. quae super caelos sunt. Dominum 22. cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis. etiam angeli nominati sunt. et distinctas sui generis species duo ista elementa sumpserunt. nondumque luce facta. utrum vel quo ordine creati sint angeli. recurrit in mane. quae radicibus continuata sunt terrae. et propter quos utique conscripta est. si ad illum prius in ista vita per fidem quodam modo accesserint. deinde omnia creando disposita sint. non evidenter dicitur. Quanto magis. Tunc enim firmamentum factum est 175 . ipse mandavit. tenebrae sint necesse est). post omnia ista. requievisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit 20. ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera. etiamsi non eos domus ipsa. et facta sunt 18. sed si praetermissi non sunt. qui laetantur in domo. redarguit istam vanitatem illa Scriptura paris auctoritatis. Septimo die Deus requievit. et quos facit ipse requiescere. quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est. Convenientissime itaque. Ubi de mundi constitutione sacrae Litterae loquuntur. et creata sunt 23. significans eorum laetitiam. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius. nequaquam est accipiendum pueriliter. unde suo loco diligentius arbitror disserendum. Theatra plaudunt. quae huius civitatis et magna pars est. laudate eum sol et luna. dies tertius. In promptu est enim. et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. dies secundus. et eo beatior. qui dixit. sed alia res aliqua laetos facit. et in Psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis. in illo habebunt requiem sempiternam. ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur. in his boves mugiunt.

si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum. Creata sane. sicut sunt omnes. quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. quas habent. aliud est tamen substantia. sicut illuminatur aeris corpus luce corporea. in quo firmamento quarto die facta sunt sidera. quae diei nomen accepit. fit immundus. 176 . aliud quod habet. Et haec Trinitas unus est Deus. per quod et ipsi et omnia facta sunt.inter aquas superiores et inferiores. sed ideo simplex dicitur. pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est. et eadem vita ipse est. et corpus decoloretur et aer tenebrescat sive frigescat et anima desipiat. Nihil enim horum est id quod habet. sicut vas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem sive fervorem aut anima sapientiam. inquam. sed amissio boni mali nomen accepit. quae non est quod ipsa. corpus vero ipsum maius est in toto quam in parte. sicut erit cum liberabitur in aeternum. quod putaverunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. ipsi sunt illa lux. quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 26. aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subsistentia personarum. etiamsi semper sit sapiens. quod est Verbum Dei. sicut ad se ipsum dicitur vivus habendo utique vitam. qui Spiritus Patris et Filii Spiritus Sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris Litteris nuncupatur. nec iam lux in Domino. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus. nec ideo non simplex. ut ea luce illuminati. Sed etsi sit corpus incorruptibile. Nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri. quasi aer sit anima. ita tenebrescere animam sapientiae luce privatam. qua corpus dicitur. 1. privati participatione lucis aeternae. Hinc est quod etiam privari possunt rebus. Alius est autem quam Pater et Filius. quoniam quod habet hoc est. vel aliud sit habens. Ac per hoc quamvis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit. per quam facta sunt omnia. sed Alius dixi. nec tamen ipse est Filius.. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem. aliud qualitas eius. a quo si avertitur angelus. quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit. 2. non Aliud. quia Trinitas. Est itaque bonum solum simplex et ob hoc solum incommutabile. quae duo Patrem et Filium dicimus. et septimam quietis Dei. quod vel possit amittere.. senariam scilicet operum. sed manente substantia corporali non hoc est. Deus unus est et trinus. quale sanctis in resurrectione promittitur. cuius unitas ut commendaretur. qua incorruptibile nuncupatur. quia nec Pater est nec Filius. quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus Sanctus. aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. neque enim ulla pars est incorruptior quam altera... habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem. Nimirum ergo si ad istorum dierum opera Dei pertinent angeli. fierent lux et vocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei. non est dictus dies primus. sed non simplicia et ob hoc mutabilia. Anima quoque ipsa. ideo incorruptibilior manus quam digitus. quod est Deus. ideo non aliud est ipse. 10. Quod enim de simplici bono genitum est. et Filius habet Patrem. caelumque appellatum est. quem dicimus unigenitum Dei Filium. sed in Deo. ut et vas evacuetur umore quo plenum est. excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur. cui non sit aliquid habere. non ad alterum. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi maior. sed in se ipsis tenebrae. quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei.. Neque enim verbi gratia. quae ubique eius tota est. qua creati. Aliud est itaque corpus. hoc illuminat et omnem angelum mundum. Nam utique Pater habet Filium. quod non ubique sui totum est. sed dies unus. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur. Ita cum sint inaequales manus et digitus. alia incorruptio. alia minor. Cum enim dixit Deus Fiat lux. Lumen quippe verum. ut non inconvenienter dicatur sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei. . sed idem ipse unus ad implendum senarium vel septenarium numerum repetitus est propter septenariam cognitionem. et facta est lux 25. Ab hoc bono creata sunt omnia bona. ut sit lux non in se ipso. 10. nam neque vas liquor est nec corpus color nec aer lux sive fervor neque anima sapientia est. quia digitus minor est quam tota manus. Mali enim nulla natura est. sicut Sabelliani haeretici putaverunt. Cuius natura simplex est et immutabilis. non ea quae amplior est incorruptior quam quae minor. aliud lux qua illuminatur. hoc est quod habet. et utrumque hoc cum Spiritu suo unus est Deus. non genita. quae fecit Deus. et in alios habitus vel qualitates verti atque mutari.. Neque hoc ita dixerim. id est facta. In quo ergo ad semetipsum dicitur. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. Propter hoc itaque natura dicitur simplex. nec tamen ipse est Pater. alibi minor. et sicut aer tenebrescit ista luce desertus (nam nihil sunt aliud quae dicuntur locorum quorumque corporalium tenebrae quam aer carens luce). quod ipsa incorruptio. profecto facti sunt participes lucis aeternae. qui vocantur immundi spiritus. et cum alia pars est in eo amplior.

in qua sunt infiniti quidam eique finiti thesauri rerum intellegibilium. Boni creati sunt angeli. ut falsis incertisve non fiderent. nec aliorum participatione vel divina vel sapientia vel beata sunt. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa atque secura. ita aeterna vita veraciter dici poterit. sive nescientes aliud putarent. nisi esset. ut sapienter beateque viverent. Quapropter. sed una sapientia est. 10. Qui licet de suae perseverantiae praemio certi sint. hoc est. Neque enim sicut vita. ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae vitae plenitudinem. quod non aliud est in eis qualitas.. beatos nuncupandos putamus. nescientes error beatos esse utique non sinebat. nisi peccassent). quod Deus est. nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae.. nec si velint. ut eam non possint amittere. quae per ipsam factae sunt. Ex quo occurrit animo quiddam mirum. quod attinet ad rationalem vel intellectualem creaturam. 3. si quidem vita tantummodo vivendo. haec et est. ut maior beatitudo esse non possit. 13. in quibus sunt omnes invisibiles atque incommutabiles rationes rerum etiam visibilium et mutabilium. quid aut quantum est? De beatitudine quae sit certitudo. quamdiucumque fuerit. sed simul ut facti sunt. sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni.. Ceterum dictus est in Scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex 27. 12. Quae cum ita sint. quia scientes timor. quamvis sua beatitudo quam diuturna vel utrum aeterna esset incertos (esset autem aeterna. qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit. illius sapientiae fuerint participes. porro si sciens fecit omnia. in neutram partem firma assensione ferrentur. quos angelos dicimus. eo quod multa in sese habeat. qui propterea vere pleneque beati sunt. beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis. quamvis non quidquid aeternum. quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine. non erat talis istorum. continuo beatum sit (dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus). ea utique fecit quae noverat. non tamen tantum ita creati. quae principaliter vereque divina sunt. esse non posset. sed quae habet. Neque enim multae. quam recto proposito intellectualis natura desiderat. quandoque desitura et propterea non aeterna. lux facti sunt. sed tamen verum. definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis. quam in sanctis angelis esse credimus. sed certa veritate manifestum est. sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec 177 .. quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent. quantum autem ad spem futuri. qui tamen vere ita beatus est.. 11. tamen si vere perfecteque beata vita non nisi aeterna est. sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum. Poena secuta est lapsum diabuli. et ea omnia unus est. ut et bono incommutabili. quanta esse in angelis potest. aeterna vero finem non habendo nominata est. Neque enim beatae vitae vocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias. sed etiam illuminati. etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati. si finem habitura sit. cui non opinione. facile impetrantes peccatis huius infirmitatis divinam misericordiam. quia pariter certi. Quis enim hominum se in actione provectuque iustitiae perseveraturum usque in finem sciat. Quatenus autem. cum hodie non impudenter beatos vocemus. quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur. de ipsa tamen perseverantia sua reperiuntur incerti. quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. sed rationalem vitam licet insipientem sic habent. Nec ipsos tantum. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia. ut quoquo modo essent et quoquo modo viverent. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum. antequam peccassent. Ab hac illuminatione aversi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque vitae. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit. nisi aliqua revelatione ab illo fiat certus. quod iste mundus nobis notus esse non posset. in cuius comparatione. aliud substantia. ut solum Deum dicamus beatum. sive id scirent. Si autem hoc ita nesciebant. Deo autem nisi notus esset. Quocirca cuivis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem. et in eo omnium rerum rationes. sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei. quos videmus iuste ac pie cum spe futurae immortalitatis hanc vitam ducere sine crimine vastante conscientiam. quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest. quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali. non habebat. beatior erat primus homo in paradiso.

sic esse accipiendum.ullo errore fallatur. quando facti sunt angeli. a quo est 178 . in qua utique si stetisset. et ita fuerunt. et illud. cum dicendum fuisse videatur: Exaudisti me Deus. quoniam clamavi. ut existimemus talem ab initio creatum. et si quae aliae pestes ita sentiunt. quod in veritate fuerit. quod ab initio diabolus peccat. sive quod ait Isaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. Aut si durum videtur. sed: In veritate non stetit. verum etiam ab initio suae conditionis in veritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit. quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. id est Manichaeis. ut sic intellegatur etiam quod beatus Ioannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat 31. qui nunc mali sunt. Quae Scriptura dixerit de diabulo. cum potius ea sit causa. suo recusans esse subditus Creatori et sua per superbiam velut privata potestate laetatus. donec isti. ut non solum homicida fuerit ab initio. illi vero certi non sunt: iam potiores. hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores. ab illo bonitatis lumine sua voluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos. ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum. sed in hac poena post peccatum ordinatum. Quis enim catholicus christianus ignorat nullum novum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum. aut. . Locutione autem dictum est minus usitata.. ubi a veritate lapsum intellegi voluit. eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneret. profecto credendi sunt. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus. sic accipiamus. non ab initio. quod ibunt in vitam aeternam 29. quem decipiendo posset occidere. ut in eo veritas non sit. beatitudinem. Nam expressius ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine vitio 36. sed ab initio peccati. post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. non cum illis haereticis sapit. sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt. ex quo utique homo factus est. alios autem ita ut veritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent. quod in eo veritas non sit. iustitiam recusavit. Ista locutio est et in Psalmo: Ego clamavi. Nisi forte quis dicat id. si in illa stetisset. peccare putandus est. cum verba ista evangelica in auctoritate nobiscum habeant. alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam vel perseverantiae vel casus sui. ex quo creatus est. Sic enim videtur sonare: In veritate non stetit. omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. ac per hoc falsus et fallax. nullo modo esse peccatum. si natura talis est. quoniam exaudisti me Deus 33. sed non permanserit. sic intellegendum est. tamquam ab eo quaereretur. ubi legitur: Draco hic. si pares fuerunt. qui sua pravitate illa luce privati sunt. et qui per piam subiectionem noluit tenere quod vere est. quae finem fuerat habitura). quam nisi pia Deoque subdita voluntas habere non posset. restat. quod ait de diabolo Ioannes: Ab initio diabolus peccat 34. Initium ergo eius figmentum est Domini. ut in veritate non steterit. atque ait: Quia non est veritas in eo. quia veritas non est in eo 32. Huic sententiae quisquis acquiescit.. ut. quam non ille constituit. etsi non praesciam. sive quod Ezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti. quod fecit ad illudendum ab angelis suis 38 (cui consonare videtur et Psalmus. quod in veritate non stetit. non intellegunt. cui ab angelis illuderetur. et ipsos de semetipsis ignorare. quem finxisti ad illudendum ei 39 ). ex quo creatus est. id est initio humani generis. non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis. si vitam egerunt ante peccatum. quoniam exaudisti me. quod scriptum est in libro Iob. quia nec quisquam potestatem Omnipotentis evadit. consequenti ratione colligimus. non attendant non dixisse Dominum: A veritate alienus fuit. tamquam ea sit causa. quod in veritate non steterit. habuisse tamen aliquam. quia veritas in eo non fuit. hoc est. quibus etiam promittitur. oportet etiam illud. unde se clamasse monstraret. Quae si aliter convenientius intellegi nequeunt. Sed cum dixisset: Ego clamavi. non aequales eis erimus. Nec illud. quod dictum est: In veritate non stetit 37. cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini. Cuius illi alii quia certi non fuerunt (non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa immortali felicitate casuros. 14. quod nos de illis per Scripturas sanctas nosse potuimus. qui mane oriebatur 35. qui tanta vanitate desipiunt. Illud etiam. quod erunt aequales angelis Dei 28. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus. Sed quid respondetur propheticis testimoniis. Esset autem in eo. sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in evangelio sanctis fidelibusque promittit. Subiecit autem indicium. affectat per superbam elationem simulare quod non est. quod suam quamdam propriam tamquam ex adverso quodam principio diabolus habeat naturam mali. 15. quasi quaesissemus. profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. ut aut impares fuerint. unde ostendatur. quod Dominus ait de diabolo in evangelio: Ille homicida erat ab initio et in veritate non stetit 30. tamquam diceret: Hinc ostendo clamasse me.

ubi est vitium malitiae. cuius id vitium est. cum illae male utuntur naturis bonis. et omnia possidentes 42. ita malarum voluntatum iustissimus ordinator. Quapropter etiam voluntas mala grande testimonium est naturae bonae. in inferioribus ordinatus illuderetur ab angelis eius. quasi morientes. quem finxisti ad illudendum ei 41. ut. praeponuntur sentientia non sentientibus. semper autem gaudentes. sed vel hominum crearet. contraposita. quod expressius dicitur. quae sentiunt. sic contra pium peccator. natura non vitiata praecessit. Sed ista praeponuntur naturae ordine. cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo latinus utatur. nummos quam pulices malit? Sed quid mirum. plerumque carius comparetur equus quam servus. gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu voluptate cupientis. et in his. est autem alius atque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus. Deo ordinante res antithetae sunt. Sed tantum valet in naturis rationalibus quoddam veluti pondus voluntatis et amoris. Quis enim non domi suae panem habere quam mures. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est. et non mortificati. quibus eas obesse desiderat. quae habent vim gignendi vel etiam appetendi. ut prosint temptationes eius sanctis. sive quem in ea locum habeant ignorantes. immo linguae omnium gentium. sicut homines pecoribus. ut tristes. praeponuntur viventia non viventibus. id est. quae Deus condidit. quae vivunt. voluntate sua malus. naturae dignitate praecedit! Quae naturae aliis praeponantur. 179 . cum in ipsorum etiam hominum aestimatione. et ecce vivimus. sive etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. ut qui ignoramur et cognoscimur. dictum recte intellegimus: Hoc est initium figmenti Domini 40. quo fit. sine quibus nihil rerum inveniri vel cogitari potest. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima. ut coherciti. sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. Itaque fecit. 17. quae latine ut appellentur opposita. praeponuntur immortalia mortalibus. quae omnia cetera. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suaviter explicat. ut diabolus institutione illius bonus. Vitium autem ita contra naturam est. voluptas vero quid iucundum corporis sensibus blandiatur spectat. quem malum futurum esse praescisset. 16.omnis modus. quorum certe natura tantae est dignitatis. ut in eo ipso quod eum finxit. futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praevidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea Psalmus ait: Draco hic. sicut ea. per infamiam et bonam famam. nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret atque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. Inter bonos et malos angelos lux et tenebrae. vel. ut seductores et veraces. tamquam nihil habentes. multos autem ditantes. per gloriam et ignobilitatem. potius competeret esse cum Deo. non propter malitiam diaboli. bina bina. et in his. his. iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur quo modo illo uteretur et malo. omnis ordo. sicut angeli hominibus. sicut egeni. quae intellegunt. licet per suam bonitatem bonum. Propter naturam igitur. Diabulus non obstat Deo ordinatori. sicut arboribus animalia. non dico angelorum. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem vitam. Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum. Non itaque esset vitium recedere a Deo. unum contra unum 43. Et quoniam Deus. ut. et ista quid verum luci mentis appareat. necessitas autem quid propter quid expetat cogitat. ipse bene utatur etiam voluntatibus malis. quanto magis angelica creatura. Et sic intuere in omnia opera Altissimi. In his enim. cum eum conderet. ut non possit nisi nocere naturae. Quia sine dubio. non est apud nos huius vocabuli consuetudo. 18. quae quoquo modo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt. tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra. quae isto motu carent. Neque enim Deus ullum. ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus. cum ordine naturae angeli hominibus. omnis species. nisi naturae. cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat. in tantum. et in his. praeponuntur intellegentia non intellegentibus. ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre vellemus.

Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit. non enim ex animo constat et corpore. sed post infertur: Et vidit Deus quia bonum est. et stellas. vel attestatione rerum manifestarum vel aliis locis minime dubiis asseratur. quoniam non sicut nostra. sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diverso. inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli dividunt. quae temporaliter fiunt. ne utrumque appellaretur bonum. angeli creati intelleguntur. Inter illam vero lucem. sed voluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit. praesentis videlicet et praeteriti vel futuri. ut aliud in ea faciant quae nondum sunt. alius sic intellegit. vulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut dividerent imperavit: Fiant. non utique fieret: docet bonum esse. Solus quippe ille ista discernere potuit. quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiae producit. quae sancta societas angelorum est illustratione veritatis intellegibiliter fulgens. ut luceant super terram et dividant inter diem et noctem. sed omnino incommutabiliter videt. varietate mutatur. qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et privatos lumine veritatis in tenebrosa superbia remansuros. non ante. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt. vitio proprio. nec aliter nunc et aliter antea et aliter postea. elatum esse scilicet Deum gaudio mundi universitate perfecta. ipse vero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia comprehendat. aliud quae iam sunt. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata. et postmodum infertur: Et separavit Deus inter lucem et tenebras. Quamvis itaque divini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis. si. Et vidit Deus quia bonum est 47. nisi vidisset antequam fieret. qui tam perfecte non operaretur. Utrumque placuit. ubi dixit Deus: Fiat lux. quod. quod placuerat in arte faciendum. si ei fuisset incognitum. ipse dividere potuit. ubi dictum est: Et divisit Deus inter lucem et tenebras. dum alius eum sic. in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. inquit. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux. quod in obscuro loco intellegitur. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit 180 . Et Plato quidem plus ausus est dicere. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 48. et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint. Deus duo luminaria magna. aliud quae fuerunt. Denique nec illud est praetereundum silentio. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 44. nec aliter oculis. quod sensit ille qui scripsit. cum esset horum alterum malum. quod. inquit. continuo subiunctum est: Et vidit Deus lucem quia bona est 46. sive id lateat. et ei contrarias tenebras. et luminare minus in principia noctis. et facta est lux. inter sanctos angelos et immundos fuisse discretum. 21. non quod ullo modo Dei scientia varietur. luminare maius in principia diei. cum multa tractantur. Quid est enim aliud intellegendum in eo. et facta est lux. cum lux prima illa facta est. ut nihil eorum fieret. tunc didicit bonum. ubi bonum esse vidit ut faceret. 20. Posuit illa. ut putaret Deum sui operis novitate factum beatiorem. non enim more nostro ille vel quod futurum est prospicit. Tenebrae fuerunt in mundo et in angelis. cui nihil ex eius operibus adderetur. vel quod praesens est aspicit. nisi operis approbatio secundum artem facti. Ibi ergo vidit bonum esse quod fecit.19. luminaria in firmamento caeli. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem. ita tamen ut. inquit. quae Sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non cum factum est. Et vidit Deus lucem quia bona est. sive. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori: tenebrae autem angelicae. apud quem non est immutatio nec momenti obumbratio 50. non tamen fuerant approbandae. et paulo post: Et fecit. vel quod praeteritum est respicit. ita ut illa quidem. Dei opus aliud non est ab eius arte. quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est 49. tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod videret. cui etiam futurum non naturae. et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et dividere inter lucem et tenebras 45. Dum ergo videt quia bonum est. quia utrumque sine peccato est. Quapropter. non postea quam separavit inter lucem et tenebras et vocavit lucem diem et tenebras noctem. non hoc loco additum est: Et vidit Deus quia bonum est. etsi fuerant ordinandae. non natura. ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse videretur. in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae novit. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat. sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia. nisi tam perfecta scientia. id est inter hanc lucem et has tenebras. quoniam tempora ita novit nullis suis temporalibus notionibus. aliter mente. ita eius quoque scientia trium temporum. id est malorum angelorum aversorum a luce iustitiae taeterrimas mentes. ad id quoque perveniatur. quem ad modum temporalia movet nullis suis temporalibus motibus. nec quia factum vidit scientiam duplicavit vel ex aliqua parte auxit. non discit. sed sic ostendere voluit artifici suo placuisse iam factum.

et quam multum detrahitur pulchritudini. verum etiam per quid fecerit. quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controversias quaerentium mundi originem terminat. sicut erant quaedam. et facta est lux. id est De principiis. qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium. quamque a contrario etiam haec. sive ab his qui legerant forte cognoverit. sicut cibus et potus et ista lux. credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis adversum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse. sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. sed ab illo conditam longe imparem Conditori christiana sanitate sentirent. sed factas a Deo. ut minor non sit in parvis. quae facta sunt. cui nocere nulla res possit. 1.lucem. quae voluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit atque ita incommutabilis veritatis luce privari. qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio. quam vel in suis locis naturisque vigeant pulchroque ordine disponantur. quod etiam quidam. ad hoc inaequalia. per quid fecerit. quia bonum est 53. sed utilitatem rerum diligenter inquirere. Nec auctor est excellentior Deo. immoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. non ut conderentur bona. cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi privationis boni. commoditatis attribuant. quos appellat . quibus delectantur. Hanc tamen causam. hoc sensit. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit. ut bonus Deus conderet bona. dum ei non conveniunt. sed artificis sapientia metienda sunt. quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio venientem. Errat Origenes putans animas a Deo recessisse. si Dei naturam. tegmen ac vinculum futurum hostis victi et inclusi. sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari. quidam haeretici non viderunt. noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere. inquam. quae parva non sua granditate (nam nulla est). Deus autem ita est artifex magnus in magnis. si per quid fecerit: Dixit: Fiat. convenienter adhibita in salubria medicamenta vertantur. quis eam fecerit. quoniam non mole constat. quae vix potuimus invenire. 22. non Dei partem nec eius naturae. quae non est quod Deus est. incommutabilem atque omnino incorruptibilem crederent. causam tam iustam atque idoneam. nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. Contra quosdam Dei creatio expenditur et Trinitas (22-34) Errant manichaei Deum omnia bona fecisse negantes. si unum radatur supercilium. Unde nos admonet divina providentia non res insipienter vituperare. Sed a terrenis usque ad caelestia et a visibilibus usque ad invisibilia sunt aliis alia bona meliora. Hinc Origenes iure culpatur. quae Dei est. peccasse a Conditore recedendo et diversis progressibus pro diversitate peccatorum a caelis usque ad terras diversa corpora quasi vincula meruisse. nec ars efficacior Dei Verbo. sufficeret dicere. si eis congruenter atque scienter utamur. sicuti est. Si ergo quaerimus. id est ad bona creanda bonitatem Dei. sive ista legerit.. et facta est. fecit Deus lucem. animam vero.. ut a bono Deo bona opera fierent. quod hi. quis fecerit: Deus est. plurima offendunt. si quare fecerit: Quia bona est. quae non faceret nisi bonus Deus. et facta est lux. si autem non solum quis fecerit. quam propemodum nihil corpori. 23. ut essent omnia. sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est. nec attendunt. intellecta conspexerit 52. ut non tantum Deum. Quia vero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari. quantumque universitati rerum pro suis portionibusdecoris tamquam in communem rem publicam conferant vel nobis ipsis. nolunt accipere istam causam creationis rerum. inquit: Fiat lux. quae per omnia opera Dei subiungens: Et vidit Deus. ita ut venena ipsa. quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis attritio. Et vidit Deus lucem quia bona est 51. quam turpissime pollutam et crudelissime captivatam et oppressam labore magno vix mundet ac liberet. quare fecerit: Dixit Deus. sed ut mala cohiberentur. nisi ab illo conditore esse non posse. hanc. sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid huiusmodi. primum quam hoc esset contrarium Scripturae huius tantae auctoritatis intentioni. ullamque naturam. sed animas dicunt. ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus. bona tamen. In libris enim. non quidem partes Dei. Sic autem Manichaei non desiperent vel potius insanirent. non tamen totam. Sed multo est mirandum amplius. quae per inconvenientiam perniciosa sunt. satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux. 181 . Ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse. et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi. ita credere occultam. et ubi nostrum ingenium vel infirmitas deficit. sive ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit. hoc scripsit. sive acerrimo ingenio invisibilia Dei per ea. sicut in specie visibilis hominis.

sed unus Deus omnipotens. subsistens modificatur. ut in uno mundo unus esset. non tres dii vel tres omnipotentes. potius quam homines etiam bonos habere debuisse. multi sermonis est quaestio. Sed si nihil est aliud bonitas divina quam sanctitas. ut tali corpore mereretur includi? Ac per hoc si contigisset. propter quam facta est. amat.. qui talia sapiunt. cum vero de omnibus simul. sed ipsum quoque substantiam et tertiam in Trinitate personam. ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit. non amborum quasi qualitatem. hoc est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. unamquamque creaturam quis fecerit. quae fecit. et quia peccatum est. per Verbum. quibus inferius et gravius nihil est. videt. quia communis ambobus est. quod Pater genuerit Verbum. quo nostra exerceatur intentio. non opificis provisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est. eadem nobis insinuata intellegatur Trinitas. ut non una. ita tamen. nec mala voluntas.. in bonitate Dei gaudet. sed hoc potius evenisse. 2. nec omnia uno volumine ut explicemus urgendum est. 182 . mundum ideo factum. etiam cum peccatoribus pulchra est. ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda. quia una anima sic peccaverat. Non plane animarum. 24. profecto et illa diligentia rationis est. quod. 23. quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo posito. quamvis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. tamen luteum corpus accepit 55. Civitas Dei Trinitati comparatur. summe bonus aequaliter bonum. de quibus nesciunt quid loquantur. non praesumptionis audacia. in veritate Dei lucet. quis eam fecerit. tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas. homo autem. Quae bonitas si Spiritus Sanctus recte intellegitur. sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis. ita universitas rerum. recte bonitas dici possit amborum. quare fecerit. quam istum solem. quibus deterius nihil est. quae sic se voluit praedicari. nullam aliam causam faciendi mundi intellegi voluit. Haec ergo tria. Nunc vero. Credimus et tenemus et fideliter praedicamus. immo non duae. per quid fecerit. si unde sit sapiens: a Deo illuminatur. . aerium pessimus daemon. Inde est civitatis sanctae. quia bona est. Deinde videre debuit Origenes et quicumque ista sapiunt. et quod Spiritus Sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus. in eo vero quod dicitur: Vidit Deus. contemplans illustratur. daemones. ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam ergastula. et certe ante peccatum. si haec opinio vera esset. Ubi si nemo peccasset. satis significatur Deum nulla necessitate. quae superius commendavi. propter quid fecerit. quia bonum est. congruere bonitati. unus unum. per quid fecerit. et Pater sanctus et Filius sanctus. Ad hoc enim me probabilius ducit. quod ideo postea quam factum est dicitur. quod autem illo dicente factum est. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus Sanctus. et nunc licet malus longe minoris mitiorisque malitiae. quia bonum est. quibus poenaliter includerentur. nisi ut bona fierent a bono Deo. quia naturae ordinem servare noluit. quae facta est. tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus. non decori pulchritudinis vel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum. Quid autem stultius dici potest. ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo. si unde sit felix: Deo fruitur. multum longe a veritate et merito est cohercenda progressio. et ecce bona valde 54. corpora acciperent. sicut unus omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam. cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem servet. terrena corpora. si quis possit intueri. per quam facta sunt omnia. cum sit et Pater spiritus et Filius spiritus. non audeo temerariam praecipitare sententiam. quae in sanctis angelis sursum est. ut respondeatur: Deus. in aeternitate Dei viget. et origo et informatio et beatitudo. est. inferiora vero et graviora quae amplius peccaverunt. universa nobis Trinitas in suis operibus intimatur. procul dubio per Verbum factum est. Pater quippe intellegitur Verbi. an aliquid occurrat. nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia. inhaerens iucundatur. proprie tamen ipse vocatur Spiritus Sanctus tamquam sanctitas substantialis et consubstantialis amborum. superiora et leviora quae minus. ut res.completisque omnibus inferens: Et vidit Deus omnia. unigenitum Filium. hoc est Sapientiam. id est. sed eorum ipsorum. sed sola bonitate fecisse quod factum est. cum in unaquaque creatura requirantur. ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeatur. ut sola corpus tale mereretur. indicetur. atque hoc totum et Trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem divinitatem. sed duae. et meruisse corporibus includi. utrum altitudine mystica nobis ipsa Trinitas intimetur. verumtamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit. aeternus coaeternum. quod hoc loco Scripturarum id accipiendum esse prohibeat. centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret. non ideo cuncta sunt impleta peccatis. sed decem vel centum similiter aequaliterque peccassent. qui dixit ut fiat.

non se ipsos de rebus. nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum. quod me novi nosse. Et nos quidem in nobis. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae veritatis et de boni fine. quod me novi esse. et fructibus utimur et usibus fruimur. ullo sensu corporis tangimus. 25. eumdem quoque amorem quiddam tertium nec imparis aestimationis eis quas novi rebus adiungo. non eiusdem substantiae. quae foris sunt. Esse. Tria etiam sunt. neque coaeternam et. sed ita esse potius invenerunt). Consequens est autem. Nam qui non est. nosse me. Ita vero vi quadam naturali ipsum esse iucundum est. si fallor? Quia igitur essem qui fallerer. Neque enim fallor amare me. non sicut perversi. cuius Deus est. doctrina scientia. falsa me amare verum esset. etiamsi fallerer. sed sine ulla phantasiarum vel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. quas etiam in octavo libro breviter strinximus. Hoc itaque moreusum dixerim in his tribus. scientiae formam. memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur. atque hoc interesse videatur. rationalis moralisque vocarentur. sapores gustando. In his autem tribus. procul dubio in eo. non quo sit consequens. ut naturalis. Non enim ea sicut illa. rationalis propter doctrinam. doctrina. immo tripertitam esse animadvertere potuerunt (neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. uti vero ea re. ut sit etiam similitudine proxima. adhuc reformatione perficiendam.Tripertita philosophia Trinitati comparatur. quibus utique omnes temporaliter utimur. Nulla in his veris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor. esse tamen aliquam naturae causam. quamquam etsi illa falsa essent. usus. nunc vero quia natura nostra. dura et mollia contrectando sentimus. quae sunt natura. ipsum etiam ut beati simus suavitatis intimae largitorem. sed Deum propter nummum colunt). sum. agnoscimus. ad quem cuncta quae agimus referre debemus. immo valde longeque distantem. imaginem Dei. tertia ethica (quarum nomina latina iam multorum litteris frequentata sunt. Nam et sumus et nos esse novimus et id esse ac nosse diligimus. inspirator. cum amantur. sonos audiendo. Eaque duo cum amo. quae in unoquoque homine artifice spectantur. cuius una pars appellaretur physica. quam nemo est qui non esse beatus velit. odores olfaciendo. hoc est illius summae Trinitatis. naturalis propter naturam. tametsi non aequalem. 1. quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione versamus. ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de Trinitate cogitaverint. velut colores videndo. profecto et nostram nos genuissemus sapientiam nec eam doctrina. a philosophis inventa est disciplina. nulla nos falsitas veri similis turbat. sed miseriam suam potius auferri velint. non fallar. usus. quomodo esse me fallor. quem plus obtinuit consuetudo. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum. quod ea re frui dicimur. procul dubio ut vera sapiamus ipsum debemus habere doctorem. quo bene beateque vivitur. ac per hoc sum. Illis etiam. Sicut enim novi esse me. non fallor. doctrina. quae dixi. ut etiam in eo. altera logica. si nihil sit? Omnia esse volunt. hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse voluerunt. ut dixi. quis dubitet quod eorum. et ipse amor verus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit. quam fruendum. si fallor. percipere curaremus. diversi diversa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum versatur intentio. nosse et diligere in Deo et in nobis. Si ergo natura nostra esset a nobis. quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat. vitae summam nemo cunctatur. 183 . Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum. utique nec falli potest. Deum habet auctorem. verumtamen eo loquendi modo. si me illa amare falsum esset? Cum vero illa vera atque certa sint. 26. quamvis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur. quam propter aliud quaerimus (unde temporalibus magis utendum est. ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et. quae in homine spectanda commonui. usus fructu diiudicandus est. qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus. cum in his quae amo non fallar. qui frui volunt nummo. ita novi etiam hoc ipsum. Quo modo enim potest beatus esse. Quantum intellegi datur. moralis propter usum. cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus visus est neque intellegentiae dator neque amoris. uti autem Deo. cum se miseros esse sentiant. natura ingenio. ut frui mereamur aeternis. ut esset. Nec ignoro. Quia ergo sum si fallor. quod proprie fructus fruentis. Ex his propter obtinendam beatam vitam tripertita. et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate vivendum sufficeret nec bono alio quo frueremur ullo indigeret. quando certum est me esse. 27. ut aliquid efficiat: natura. id est aliunde discendo. quo brevius totum dicitur. usus utentis sit. quoniam non nummum propter Deum impendunt. tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius.

quibus non solum sensus. ut illo proficiente quo bene vivimus iste deficiat quo male vivimus. Quae vis magna atque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est. et hinc probamus. et haec amo atque amare me similiter certus sum. quo alimentum trahant atque ita suum quodam modo esse conservent? Ipsa postremo corpora. licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum. sensibilia nuncupata sunt. quo iusta et iniusta sentimus. Amatur autem. utrum et ipse amor ametur. quibus mundi huius visibilis structura formosa est. eorum reperiatur. aeterna et vera caritas. Cur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus. sed quia sentiuntur. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. cum esset nobis bene. miseri iudicantur. non dictum est. non ullus corporeus tactus accedit. Item si arbores essemus. cuius est vera aeternitas. sed nec ulla saltem seminalis est vita. non gustus faucium. quantum amentur in nobis. qui rectius amantur. Iam vero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura. qui illum diligit. quanta gratulatione susciperent. qui summe 184 . etsi scientia nullo modo. estque ipse aeterna et vera et cara Trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus. Procul dubio ergo indicant. Ad huius sensus officium non acies pupulae. quo amatur et quod amandum non est. ita tamen vel exiliunt in superna vel in ima descendunt vel librantur in mediis. qui se beatos putant. et istum amorem odit in se. essentia scilicet et notitia. quia pauperes atque mendici sunt. sentiendas sensibus praebent. Verumtamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent. quod aluntur et gignunt. pro magno beneficio sibi hanc impendi misericordiam desiderant. nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Atque ideo cum se noverint esse morituros. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus. satis diximus. et hoc bonum est homini. sicut animus amore fertur. 2. sive deorsum gravitate sive sursum levitate nitantur. Si essemus lapides aut fluctus aut ventus aut flamma vel quid huiusmodi. quocumque fertur. si quis immortalitatem daret. aeterna veritas. quo feracius essemus uberiusque fructuosae. sed omni modo perituri. profecto exsultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem. ut de his omnibus recte iudicare possimus. verumtamen id quasi appetere videremur. cetera autem rerum corporalium. quae infra nos sunt. custodiant. de amore autem.quoniam stulti. non quia sentiunt. sed qui diligit. vel hinc intellegi potest. iusta per intellegibilem speciem. nihil quidem sentiente motu amare possemus. si in eadem miseria semper esse nollent. quaedam tamen similitudo. quae infra sunt. donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod vivimus. proposito sibi quod. carnalem vitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc. non spiramenta narium. sed formas suas. nulli et nusquam essent futuri. Sed de duobus illis. quod in hominibus. at certe quaedam scientiae similitudo. quantum suscepti huius operis ratio visa est postulare. ubi secundum naturam possunt esse. quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem vel appeterent vel tenerent. saltem talem quae non habeat finem mendicitatis. non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. quo amantur. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est. etsi differens. quam eam morte finire. nihil aliud quaereremus. nisi ab illo facta essent. immortalitatem. in tantum id possumus. non foramen auriculae. ut de his non sensu corporis iudicemus. quasi innotescere velle videantur. 27. ut pro eo. Amor qui amat et amatur ad Deum fertur. Quoniam igitur homines sumus ad nostri Creatoris imaginem creati. Si enim pecora essemus. quod nosse non possunt. Ita enim corpus pondere. iniusta per eius privationem. qua nec ipsa miseria moreretur. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem. nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant. 28. quod lamentari quisque sana mente mavult quam laetari in amentia. sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt. Possunt enim ambo esse in uno homine. qua mens nostra quodam modo radiatur. et quem ad modum etiam in ceteris rebus. ipse magis amatur. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna vivere. sine ullo quidem sensu atque vita. ut aliquanto productius in eadem miseria vivant tardiusque moriantur. quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor. Nam velut amores corporum momenta sunt ponderum. Verumtamen inest in sensibus irrationalium animantium. quo id amatur quod amandum est. Omnia esse quodam modo noverunt. verum et ab his. Nam in quantum eam capimus. Quid? animalia omnia etiam irrationalia. Sed nos ea sensu corporis ita capimus. quibus datum non est ista cogitare. aliud terrae radicis affigunt. ab immensis draconibus usque ad exiguos vermiculos nonne se esse velle atque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices. ut essentiam suam.

Numerus quippe senarius primus completur suis partibus. ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis. sed per ipsam praesentiam immutabilis veritatis. quae in summam ducta sex fiunt. alios hinc testes vel quaerimus vel habemus. quae sunt tria. non quia Deo fuerit necessaria mora temporum. quod est novem. Coniunctae vero istae duae partes eius. in quo perfecit Deus opera sua. tamquam in arte. sed nos ipsi praesentia sentiamus atque interiore veracissimo cernamus aspectu. ut eis magis ista. a quo peccando recesseramus. illa clariore. habet quartam. quae sunt unum et duo et tria. id est secundum quas facta sunt. sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio atque lignorum. ibi amare nostrum non habebit offensionem. cum intellecta conspicitur 57. decima et quinta et dimidia. In hoc autem libro de civitate Dei. unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim. quae deinceps congruis motibus peragerent tempora. habet enim duodecimam. quam nos ipsi nobis cogniti simus. habet et dimidiam. quod caelum vocatum est. tamquam per omnia. Hoc breviter commemorandum putavi ad commemorandam senarii numeri perfectionem. Unde ratio numeri contemnenda non est. sunt enim octo. et tria potest. tamen. hoc est Verbum eius unigenitum. Habet et quintam. velut artis atque operum. sicut dimidia. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. sicut iam supra diximus. quod sunt quinque. Perfectus est senarius numerus. qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt. Sic deinde cetera. quae sunt duo. quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque referuntur. Deum primitus divisisse iam diximus. quae non peregrinatur in huius vitae mortalitate. id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus. volucrum scilicet atque piscium beluarumque natantium. ut dixi. id est sedecim. currentes quasi quaedam eius alibi magis. et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum Sanctum. fiunt. sed unum Deum. partibus suis in summam redactis ipse perficitur. nam tertia eius est. qui primus. quo autem si bene agantur perventura sint. in se ipsis autem tamquam in vespertina. quae sunt quattuor. Ibi esse nostrum non habebit mortem. qui summe sapiens est. ideo dici potest quota eius sit. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt. aliter cum in pulvere scribitur. Itemque in denario quaternarius est aliqua pars eius. ita noverunt. sicut quorumque in terra gradientium atque repentium et ipsius hominis. longe sunt a tota summa eius. verumtamen et in se ipsis. et aliter iustitia in veritate incommutabili. alibi minus impressa vestigia colligamus. et tamen omnes non tres deos esse. quod est unum. quamdiu futura vel utrum numquam defutura et quo si male. ubi habent causas rationesque suas. sicut solis ac lunae stellarumque conditio. Multum enim differt. non est iste. Illi quippe angeli sancti non per verba sonantia Deum discunt. hoc est in sapientia Dei. quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. sed immortalis semper in caelis est. id est unum et duo et quinque. quam in ea ipsa sciunt. in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille evangelicus filius 56 ad nosmetipsos reversi surgamus et ad illum redeamus. qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores. quae fecit mirabili stabilitate. qui cunctis in terra rebus excelleret. Neque enim exempli gratia quia in novenario numero quattuor pars aliqua eius est. illo adiuvante quod coepimus ut possumus explicemus. incommutabiliter permanentes. Ipsam quoque creaturam melius ibi. nam decima pars eius est. tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. nona scilicet atque tertia. sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores. sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. nam nona eius est. de quorum fide cur nulla debeat esse dubitatio. sicut aliter scitur rectitudo linearum seu veritas figurarum. id est unum et tria. an in se ipso. Nunc autem tria ista nostra quamvis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus. utrum in ea ratione cognoscatur aliquid.est. Haec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur. inter quos et illos. sed amplius. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis. habet sextam. qui summe bonus est. Duodenarii vero numeri partes in summam ductae transeunt eum. sed posterior erit diligentius disserendi locus. quod sunt duo. Angeli vident in Dei Verbo et in seipsis. habet tertiam. Sed hae tres partes eius. quae quotae sint dici potest. simul ductae non complent decem. eamque esse inseparabilem Trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam. habet et dimidiam. quae in multis sanctarum Scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter 185 . unum autem potest. secundum quam factum est. 30. 29. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione. sicut ex aquis animalium. tertia. qua facta est. unum autem potest. quoniam per nos ipsos nosse non possumus. quasi qui non potuerit creare omnia simul. ibi nosse nostrum non habebit errorem. hac obscuriore cognitione. id est sexta sui parte et tertia et dimidia. aliter in anima iusti. aliter in se ipsis. sed quota sit dici non potest. quae sunt sex.

Cum enim dictum esset. Ideo laboramus. ut etiam ipsa aliter in Dei Verbo. Sine difficultate quippe nos adiuvant. atque illud. Ad quorum societatem pertinere parvulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei 70. ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 58. neque enim ulla creatura est. et multa huiusmodi in divinis auctoritatibus reperiuntur.intuentibus. sed in requie sua. sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi voluit. ex quibus duobus septenarius constat. sicut attestatur Psalmus. Boni et mali angeli luci et tenebris comparantur. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus Sanctus. quae non habet vesperam. Sancti vero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus. Inter hos ergo et illos Deum vel praescientia vel opere divisisse quis 186 . sed quia omnia in sapientia fecit. sed et liber iste iam prolixus est. ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. cum ante fecerit angelos. sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 66. sed tamen de sua sempiterna et vera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Angeli facti sunt ante omnia. quod est Verbum eius et ipsum Scriptura principium nominavit (sicut ipse in evangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium 67 ): non e contrario referam contentionem. verum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit. qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est. cum de numero multum loquimur. Dei requies commendatur 59. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare. In septimo autem die. sicuti est: Septiens cadet iustus. qui eis velut carcer est. aliam velut vespertinam notitiam. non peribit. Habenda est itaque ratio moderationis atque gravitatis. quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum. quod non de iniquitatibus. quia angeli eorum in caelis semper vident faciem Patris mei. usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens. quod ex parte est evacuabitur 64. Ibi requies Dei. et: Septiens in die laudabo te 61. qualem terram Deus primitus fecerit. non ita dictum tamquam primum hoc factum sit. quod dictum est: In principio. id est in plena perfectione. 32. dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos. totus par quaternarius. in parte autem labor. aliter in se cognita faciat aliam velut diurnam. id est eodem die septiens repetito. id est: Quotiescumque ceciderit. vel quam molem materiamve futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupaverit subiciendo et addendo: Terra autem erat invisibilis et incomposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut Trinitatis commemoratio compleretur: Et Spiritus. Ideo pro universo saepe ponitur. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt. qua requiescitur in Deo. qui in caelis est 71. Domine! omnia in sapientia fecisti 68 : convenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus Sanctus. quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. sed cum venerit quod perfectum est. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram. pro cuiusque rei universitate poni solet. In toto quippe. ut dixi. ubi ait: Videte. quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant. Dei superferebatur super aquam 69. et vereor ne occasione comperta scientiolam nostram leviter magis quam utiliter iactare velle videamur. requies. sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur aut doceat. sicut habent permanendi aeternitatem. et resurget 60. in qua primum sanctificatio sonat. in quibus septenarius numerus. quamdiu ex parte scimus. 31. Ne quis autem contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux. Hinc est quod etiam Scripturas istas cum labore rimamur. mensuram et pondus neglegere iudicemur. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reservari 72. inquit. quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo 62. quod totus impar primus numerus ternarius est. Peccasse autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos. ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias. ut Pater fecisse intellegatur in Filio. de quo Dominus ait: Docebit vos omnem veritatem 63. quod ita profundum est. ne contemnatis unum ex pusillis istis. quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. Proinde ut volet quisque accipiat. 33. et facta est lux 65. Hoc itaque satis sit admonere. Deus requievit in perfecto septenario numero. angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum. maxime quia hoc me delectat plurimum. dico enim vobis. ne forte.

Illic ergo et aqua intellegenda est. ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux. istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem. scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram 82. ponderibus elementorum moventur et ideo non putant aquarum fluidam gravemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui. quod convenientius intellegitur.dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide viventes et eorum aequalitatem adhuc sperantes. Dei potestate frenatam. sicut in Psalmo legitur. Quod possunt simili vanitate etiam de terra dicere. inquiunt. Dei bonitati ministram. non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae. secundum quam dicit Apostolus: Omnes enim vos filii lucis estis et filii diei. Sed quoniam. Deus superbis resistit. et facta est lux. nunc autem lux in Domino 73. in capite ponerent. quod graece dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum vicem obtinet. unam fruentem Deo. ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium. illam huic illudentem. quod Deus umorem fluidum et frigidum ac per hoc gravem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit. ne quantum vult noceat. si ipsi hominem facere possent. alteram propriae celsitudinis immundo amore fumantem. quantum satis esse visum est. scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram 80. alteram tumentem typho. 34. utique nondum tenentes iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim. non sumus noctis neque tenebrarum 79. nullo modo angelos praetermisisse credatur. Sed hi qui in nomine aquarum. in principio. infra vero vel aquae istae visibiles vel malorum angelorum multitudo vel omnium hominum gentes. 187 . quod perversissimae atque impiae vanitatis est. hanc illi invidentem. qui peiores esse hominibus infidelibus sive intellegunt sive credunt. quod est credibilius. quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. unam Dei sancto amore flagrantem. quamvis et aquas. quae per alias eiusdem auctoritatis sacras Litteras satis fidelibus nota est. Aberrant quidam angelos aquis comparantes. non illic apparet ubi facti sint angeli. Quod si ita est. aliis manifestioribus divinarum Scripturarum testimoniis declaratas quod etiam in hoc libro. uno enim nomine utrumque comprehensum est. et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Divisit Deus inter lucem et tenebras 74 : nos tamen has duas angelicas societates. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei. Nam ipsius est mare. illam in caelis caelorum habitantem 78. quae super caelos sunt. istam. si prostratus adoraveris me 76. ad perfectiorem disputationis finem nostra pervenit intentio. quibus nominibus universalis est significata creatura. ut supra firmamentum angeli intellegantur. etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est. etsi voluntatem auctoris libri huius indagare nequivimus. Istos vero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto advertunt. aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset. illam Dei nutu clementer subvenientem. quibus omnia quae creata sunt continentur. sive. a regula tamen fidei. non abhorruimus. et ipse fecit illud. de quibus deinceps dicere institui. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit. cui nomen est Genesis. et aridam terram manus eius finxerunt 83. unam et natura bonam et voluntate rectam. ut quantum vult consulat. istam inde deiectam in hoc infimo aerior caelo tumultuantem. unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius 75. et si auctoritati eiusdem Scripturae subditi essent. istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam. quae omnia sexto die dicit esse perfecta. ut nolens prosit persecutionibus suis. sed voluntate perversam. disputavimus: hunc quoque librum aliquando claudamus. Quapropter. angelos intellegi volunt. et quoniam. illam. quia. inquit. aliam vero natura bonam. quia in Verbo unigenito fecit. iuste ulciscentem. vel spiritalis et corporalis. si diligenter singula scrutemur atque tractemus. iamque de duabus istis diversis inter se atque contrariis societatibus angelorum. cum peregrinos colligit suos: nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares atque contrarias. non ei pituitam. aliquando tenebrae. etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit. negent quidam factas a Deo. quia primo fecit. sicut scriptum est. sed ubi discreti. isti trutinatores elementorum nequaquam crederent. aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo. et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est. qui secundum rationes suas. Ibi enim sedes est phlegmatis. immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei. Quamquam nonnulli putaverint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam 81. Sed. illam luminosa pietate tranquillam. vel magnae duae mundi partes. secundum istorum autem coniecturam tam absurde. sive in principio. ut homo Dei tam eximiae divinaeque sapientiae. quae in illo divino libro de constitutione mundi scripta sunt. humilibus autem dat gratiam 77. secundum Dei opus utique aptissime. lucis tenebrarumque vocabulis significatas existimavimus. ut. nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis civitatum.

188 . nec Dei posse scientia comprehendi. credendum sit creaturam quoque numquam defuisse cui dominaretur. De naturis irrationalium aut vita carentium. De amore perverso. Quid respondendum sit his. 12. 8.14 LIBER XII BREVICULUS 1. quam Deus nec novo consilio instituerit nec mutabili voluntate. 18. quae infinita sunt. sed aut innumerabiles aut eumdem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolvi opinantur. sed per contrariam voluntatem. 3. quia vitium. De una bonorum angelorum malorumque natura. qui opera Dei ex aeternitate repetita per eosdem semper volunt saeculorum redire circuitus. Causam efficientem malae voluntatis non esse quaerendam. De revolutione saeculorum. De falsitate eius historiae. quibus certo fine conclusis universa semper in eumdem ordinem eamdemque speciem reditura quidam philosophi crediderunt. 14. De saeculis saeculorum. qui hunc quidem mundum non sempiternum putant. 20. qui dicunt ea. 5. 9. 19. 2. 6. non est. quo voluntas ab incommutabili bono ad mutabile bonum deficit. 21. Quid de incommutabili consilio ac voluntate Dei fides sana defendat contra ratiocinationes eorum. Nullam essentiam Deo esse contrariam. Quae causa sit beatitudinis angelorum bonorum et quae causa sit miseriae angelorum malorum. De his. 15. An sancti angeli. An ut Deus semper etiam Dominus fuisse intellegatur. Contra eos. hoc in totum videtur diversum esse quod non est. quia ab eo. 10. De temporali conditione generis humani. quae multa millia annorum praeteritis temporibus ascribit. quae cum ipsis nocet. De inimicis Dei non per naturam. 13. qui primam conditionem hominis tardam esse causantur. 7. 17. 11. quem habent Creatorem naturae. bonae utique naturae nocet. De impietate eorum. si non nocet. 4. eumdem habeant bonae voluntatis auctorem per Spiritum Sanctum in eis caritate diffusa. qui summe et semper est. quae in suo genere atque ordine ab universitatis decore non discrepant. 16. qui asserunt animas summae veraeque beatitudinis participes iterum atque iterum per circuitus temporum ad easdem miserias laboresque redituras. Quomodo intellegenda sit promissa homini a Deo vita aeterna ante tempora aeterna. qui humanum genus sicut ipsum mundum semper fuisse existimant. et quomodo dicatur semper creatum quod dici non potest coaeternum. De opinione eorum. Quod in omnium naturarum specie ac modo laudabilis sit Creator.

Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo. Hoc enim adepto beata. quae damnanda supplicio. sed se ipso bono beatus est. quantum ad rationalium mortalium genus attinet. merito esse dicantur. 24. quod ab illo. qua putaverunt angelos quidem a Deo conditos. sed ipsos esse humanorum corporum conditores. quae potest. vanitatis astutiam pro certissima veritate. recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis vel intellectualis bonum. cum quaeritur. recte respondetur: Quia Deo adhaerent. De conditione unius primi hominis atque in eo generis humani. peccaturum simulque praeviderit. quantum piorum populum ex eius genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus. studia partium pro individua caritate superbi fallaces invidi effecti sunt. ut beata sint. Naturae rationalis bonum est esse cum Deo. 26. ea vero. non ex se ipsa potest. sed ex illo. sed de nihilo facta sunt. apparebit exortus. In potestate est naturae rationalis Deo adhaerere uno vero bono. hoc est societates. quia ex nihilo creata est. quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona. alii sua potestate potius delectati. In primo homine exortam fuisse omnem plenitudinem generis humani. quae adhaerere possunt. Ille vero qui non alio. immutabili bono. ea tamen. 3. ut sine illo misera esse necesse sit. Ita quamvis non omnis beata possit esse creatura (neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est). quam non inconveniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas. a quo creata est. 1. Nec ideo cetera in hac creaturae universitate 189 . quem primum condidit. Dicimus itaque immutabile bonum non esse nisi unum verum beatum Deum. De Platonicorum opinione. De natura humanae animae creatae ad imaginem Dei. sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse dubitare fas non est. bona quidem esse. altera in malis non solum angelis. ubi duarum civitatum. verum etiam hominibus constitutae. quod ipse illis Deus est. 25. quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda. Quamquam ergo summa non sint. et cum quaeritur. quare illi beati sint. quo beata sit. sicut superiore libro 1 apparuisse in angelis iam videtur: prius mihi quaedam de ipsis angelis video esse dicenda. LIBER DUODECIMUS DEUS BONOS ANGELOS ET SEMEL IN TEMPORE HOMINEM CREAVIT Quae sint bona et mala in angelis et in rebus (1-9) Societas est et civitas angelorum et hominum. dum alii constanter in communi omnibus bono. quod non de illo. quod usque adeo bonum eorum est. ut non quattuor (duae scilicet angelorum totidemque hominum). sed duae potius civitates. cur isti sint miseri. cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit. ideo miser non potest esse. velut bonum suum sibi ipsi essent. 1. atque in eius aeternitate veritate caritate persistunt. quibus demonstretur quantum a nobis potest.22. Omnem naturam et omnem speciem universae creaturae nonnisi opere Dei fieri atque formari. 23. 2. nisi Deus. 27. quod est non adhaerere Deo. Antequam de institutione hominis dicam. quia non se potest amittere. An ullius vel minimae creaturae possint dici angeli creatores. verumtamen mutabilia. quae pars honoranda esset praemio. 1. in qua praeviderit Deus. una in bonis. Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis. 1. Quam ob rem si. quae fecit. Quod praescierit Deus hominem. a superiore communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate. 28. quo amisso misera est.

atque ita naturas essentiarum gradibus ordinavit (sicut enim ab eo. salutem virtutem et quidquid boni naturae per vitium detrahi sive minui consuevit? Quod si omnino desit. quoniam omne vitium naturae nocet. sed ipsis malum. sed de voluntariis poenas luit. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo. quia non inest. quo tamen etiam vitio valde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. etiam hoc ibi bonum est. Hoc etiam isto modo dici potest. Nam esse vitium et non nocere non potest. cum vitium creaturae angelicae dicitur. Cuius enim recte vituperatur vitium. tamquam malum bono. novo quidem nomine. Nam recta vitii vituperatio est. 2. a voluntate sumpsit exordium. Nulla quippe mala Deo noxia. Inimici enim sunt resistendi voluntate. ut ei vivat. aliis minus. Et cum in poenis est natura vitiosa. vocatur sapientia. vitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. cum de angelis apostaticis loquimur. ac per hoc ei naturae. quoniam naturae etiam illae. beatitudinem consequatur nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit eique explendae non sufficiat nisi Deus. sed Deo tantummodo tamquam bono malum. non potestate laedendi. quo non adhaerent Deo. quam illa quae rationis vel sensus est expers. nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. Nam quid eis nocendo faciunt. quod per angelum Deus dixit. sed iam nostris temporibus usitato. in quantum autem naturae sunt. quod natura est. Ei quippe. quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici.meliora sunt. nihil ei valentes nocere. et ideo in eam non cadit miseria. excepto eo. ne quisquam. procul dubio natura laudatur. naturae vero. eis vitia nocere non possent. contrarium est bono. sed non summe esse. vocatur essentia. nec eorum naturae auctorem Deum. huic naturae. sed vitiis adversantur eius imperio. sed mutabilibus corruptibilibusque naturis. id est summo Deo. Quod cum ita sit. ut diceretur essentia). Cum enim Deus summa essentia sit. neque hoc ob aliud. hinc apertissime declaratur. unde et huic bono utique contrarium est. quod ad naturam oculorum pertinet visus. ut. Et propterea Deo. sicut est ipse. qua faciente sunt quaecumque sunt. sola mala nusquam. cum vitium oculorum dicitur caecitas. in quantum vitiosae sunt. quas ex nihilo creavit. quae in tanta excellentia creata est. inde sapiat. cui mens inest capax intellegibilis lucis. Ex principio est quaelibet natura ideoque bona. Omne autem vitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. Porro autem bonum est et natura quam vitiat. 3. id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum. Deus namque immutabilis est et omni modo incorruptibilis. esse dedit. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera. De vitiis quippe nunc loquimur eius naturae. quanto perspicacius intellegere potuerit. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. quae adhaeret Deo. Unde colligitur. bonae sunt. 190 . et cum vitium aurium dicitur surditas. quia caeca esse non possunt. quo usi veteres non sunt latini sermonis auctores. qua discernitur iustum ab iniusto. quam vitiat. Si enim bonae non essent. sed etiam noxium. illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo. quae summe est. nisi adimunt integritatem pulchritudinem. sed vitio. quae ex malae voluntatis initio vitiatae sunt. Natura igitur contraria non est Deo. quod impunita non est. quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam vitio malorum angelorum. sed vitium quia malum est. non est Deo. quod Graeci appellant . quod est sapere. essentia nulla contraria est. et ideo immutabilis sit: rebus. quod illo dehonestatur natura laudabilis. Non enim quisquam de vitiis naturalibus. quod est. qui sum 2. profecto non illi adhaerere vitium est. nisi ubi nocet. et aliis dedit esse amplius. quod est esse. sic ab eo. Haec dicta sint. Cuius erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius. hoc est summe sit. quia misera esse non possunt. non tamen posse nocere nisi bono. Vitium naturae contrarium est Deo. non esse contrarium est. sed sibi. non natura differt ista. ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita. satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam. ne deesset etiam linguae nostrae. nisi quae non est. bonis tamen ipsorum quoque testimonio vitiorum. quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum. licet sit ipsa mutabilis. hoc enim verbum e verbo expressum est. Idcirco vitium. non tantum malum. Nam etiam quod vitium consuetudine nimiove progressu roboratum velut naturaliter inolevit. neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora. qui non natura. quo non adhaeret Deo. malae sunt. cui noxium sit non esse cum Deo. Sola ergo bona alicubi esse possunt. Ab illa igitur. id ostenditur. nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec vitium est. inhaerendo tamen incommutabili bono. Dicuntur autem in Scripturis inimici Dei 3. Sicut ergo. contraria natura non est. existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam. quamvis non possit vitium nocere incommutabili bono. eius naturae ut Deo adhaereat convenire.

qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. qui summe est. frui posset. ut dicat quod bona voluntas faciat voluntatem malam? Erit enim. Miseria naturae rationalis fuit ex aversione a Deo. ardere nolunt. sic faciat non esse quod erat. qui non summe sunt. ardorem autem vituperant. a quo aversa non quidem nulla. sicut illa animalia. qui laudant in igne lucem. quae nos offendunt. ubi esse talia competebat. Huius porro malae voluntatis causa efficiens si quaeratur. Est ratio gubernandae universitatis. suum esse custodiunt. qui summe est. si ita est. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda. quamvis damnatis impiis futura poenalis. qui eis displicet. quem ratio gubernandae universitatis includit. sed utilitatem suam. et tamen ad beatitudinem habendam eo. videlicet non ex vi naturae. nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent. cum eis fiunt noxiae. bona voluntas causa peccati. rectissime credenda praecipitur providentia Conditoris. aut ideo universitati deesse ista debuerunt. Cum vero causa miseriae malorum angelorum quaeritur. in melius deteriusve mutantur. et in illo ardore. quae ita creata est. si bonam. 6. nonnulla animalia per convenientiam salubriter vivere. in quibus eam contemplari minus idonei sumus. Si autem res ista. Unde nobis. Quae cum ita sint. ita ut nec tanta corruptio. eadem ratione commendant. quae de nihilo facta esset. Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam 7. etiam eam quae fecerit res 191 . in eum divina providentia tendentes exitum. ipsa quoque habet voluntatem malam. Quid enim est igne flammante vigente lucente pulchrius? quid calefaciente curante coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. ut cedendo ac succedendo 4 peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. profecto bonae sunt. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis. neque ullo modo esse posset. Nam eius in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt. et cum ibi sunt. 4. Naturae igitur omnes. ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. quorum abundantia Aegyptiorum superbia vapulavit 5. si prudenter attendamus. 5. aut bonam profecto habet aut malam. quod ei adhaerent qui summe est. si habet. quoniam sunt et ideo habent modum suum. si ab illo facta non esset). non eas considerantibus. Videre enim volunt. et hoc vitium quid aliud quam superbia nuncupetur ? Initium quippe omnis peccati superbia 6. quae certe et illis placet. quis ita desipiat. cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala voluntas efficiens est operis mali. cuius non sit auctor et conditor Deus. rerum est ordo transeuntium. et quae semper esse non acceperunt. sed ex suo commodo vel incommodo. quoniam sunt illa meliora. si ei qui summe est adhaererent. speciem suam et quamdam secum pacem suam. Quid est enim quod facit voluntatem malam. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro. satis apte decenterque conveniunt. quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit. sentire non possumus. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat. pro usu motuque rerum. quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti universum. nihil invenitur. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea verissima reperitur. quae non summe est (quia neque illi aequalis esse deberet. Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus. ut nec summe esset. quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur. Ceterum vitia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium atque mortalium vel intellectu vel sensu vel vita omnino carentium. quia et in eis hoc nobis per vitium tolli displicet. sed tamen minus esset atque ob hoc misera fieret. quibus Creatoris lege subduntur. ubi esse per naturae ordinem debent. nec ullorum vitiorum offensione vituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. quarum nulla omnino est. Sed parum attendunt eam ipsam lucem. aversi ad se ipsos conversi sunt. cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint. aut habet aut non habet aliquam voluntatem. quae putatur facere voluntatem malam. Cum ergo in his locis. qui summe est atque ob hoc ab illo facta est omnis essentia.Cuilibet naturae conveniens bonum fuit. quod ab illo. cui particulae. et qui magis essent. quod in natura placet. damnabilia putare ridiculum est. se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus atque in qualitates superantium superata vertuntur. malae autem voluntatis efficiens nihil est. ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. sed per se ipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. Sed isto modo possunt et solem vituperare. Quamquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria neque poenalia naturas ipsas. oculis infirmis per inconvenientiam nocere. quantum acceperunt. quoniam quidam peccantes vel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem. ea merito occurrit. Quoniam si res aliqua est. quo absurdius putari nihil potest. Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium eius naturae. Deus.

Deficere namque ab eo. mutabili tamen. in qua nulla voluntas fuit. fecerit angelicae naturae. et unus ei cedat atque consentiat. et inveniet voluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est. Haec utrum superior sit. antequam habeat voluntatem malam. sed in bona. qui est immutabile bonum? Qui ergo dicit eum. Si enim non nocuit. Quod unde fieri potest. ac si quisquam velit videre tenebras vel audire silentium. quod sciri non posse sciendum est. quae alteram fecit. non quia malum est. habens modum et speciem suam in genere atque ordine suo. nusquam tenebras videt. nisi a bono fieri malum et bonum esse causam mali? si quidem a natura bona fit voluntas mala. An caro intuentis in causa est? cur non et illius? An vero animus? cur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. hanc malam quam male suadenti adhibuit voluntatem quae in eo res fecerit. Ea quippe quae non in specie. Quo modo ergo res bona efficiens est voluntatis malae? Quo modo. inquam. ut sit aliquis inquirendi modus. causam primae malae voluntatis inquiro. Non est enim prima voluntas mala. an quia ex nihilo facta est. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. Si ergo non erat sempiterna. Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales. in illo non fiat voluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis. 7. requiro. Causas porro defectionum istarum. sed quia perversa est ipsa conversio. Porro si nocuit. Si enim in nulla fuit. sed deficiens. quaerimus. si eadem temptatione ambo temptentur. cum efficientes non sint. si bene intueantur. cum ante illam visionem ac temptationem similes ambo animo et corpore fuerint. ambobus pariter institit occulta temptatio. ad illicite utendum pulchro corpore. nisi propria voluntate. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione temptatum. sed in eius privatione sciuntur. hoc est ipsam voluntatem malam? Quaedam non in specie sed in eius privatione sciuntur. procul dubio bona est. Idcirco non res inferior voluntatem malam fecit. quod mala voluntas nocendo posset adimere. in qua bonum naturale praecesserat. alterum voluisse a castitate deficere? Unde. quam nulla fecit. qui consensit temptanti atque suadenti. qua visa unus eorum ad illicite fruendum moveatur. quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria voluntate consenserit? Hanc igitur consensionem. propriam igitur in uno eorum voluntatem malam res quae fecerit scire volentibus. quia nec illa effectio sed defectio. neque hoc nisi per aures. ac per hoc nec mala voluntas fuisse dicenda est. ad id. ac non potius bonae voluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. ipsa quia facta est. quodam modo nesciendo sciuntur. Nemo ergo ex me scire quaerat. quo se convertit. non enim est efficiens. Sed superior utique melior. quae prima peccavit. quoniam natura et essentia est. utrum quia natura est. quod me nescire scio. nisi unum noluisse. quod videndum ambobus pariter adfuit. Ita etiam non ad aliquem alium sensum. nisi forte ut nescire discat. Relinquitur ut inferior res. faciat aliquid mali. qui utique bonus ante voluntatem malam fuerit: quaerat cur eam fecerit. quid putamus esse causae. quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. Duo quippe quamdiu sunt pariter voluntatis bonae. quam fecit voluntas mala. non utique vitium fuit. illa prior est. voluntatem malam. ut natura bona. Nemo igitur quaerat efficientem causam malae voluntatis. quis eam fecerit quaero. nesciendo condiscit. appetivit. alter in voluntate pudica stabilis perseveret. non facit alter in altero voluntatem malam. quod ea res fecerit malam voluntatem. ut sciendo nesciantur. quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. alter idem qui fuerat perseveret: quid aliud apparet. Non igitur esse potuit sempiterna voluntas mala in ea re. quid aliud cogimur dicere. ut in illo fiat. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram. quod minus est. sed illa prima est. cui nulla voluntas est. quamvis mutabilis. Si enim dixerimus quod ipse eam fecerit. sed deficientes. omnino non fuit. an aequalis. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum oculis pariter visa est eadem pulchritudo. ut dixi. Nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur. efficitur mala. quid erat ipse ante voluntatem malam nisi natura bona. Sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit. nam eam non fecit in ambobus. neque illud nisi per oculos. atque ita. cui vitium hoc posset nocere. hoc est incipere habere voluntatem malam. cui non consensit alius. sed ubi deficiunt. ipsum sibi fecisse voluntatem malam. sed ad solas aures pertinet sentire silentium. sed ex eo quod de nihilo facta natura est. Restat ut dicatur. quod summe est.consequenter interrogo. quo modo ergo nullius. vitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono privabat. Delicta enim quis intellegit? 8 192 . Et ideo in mala natura voluntas mala esse non poterat. si autem in aliqua. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem. si dici aut intellegi potest. nisi ubi coeperit non videre. cuius auctor Deus. Nam si praecessit a qua fieret. an inferior. Nam si natura causa est voluntatis malae. bonum est causa mali? Cum enim se voluntas relicto superiore ad inferiora convertit. sed in speciei privatione. velle invenire tale est. quod tamen utrumque nobis notum est. sed rem inferiorem prave atque inordinate. bonum auferendo vel minuendo utique nocuit. non sane in specie. nihil occurrit.

Et cum id egit eorum voluntas bona. sed animae perverse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae. sed primitus praecipueque angelorum bonum esse. Neque enim auri vitium est avaritia. unde se numquam casuros certissimi fierent. tractavimus 9. utrum cum ipsis facta est. nisi ille.. etiamsi adipiscatur. qui minus erant. sed male. nusquam. mala scilicet voluntate hoc ipso quod a bona defecerunt. pervenerunt. ut mali causa non sit bonum. Hoc scio. 9. sed voluntarios defectus iusta poena consequitur. 2. et ideo non necessarios. Cum ergo ipsi facti sint. At si non potuerunt se ipsos facere meliores. an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis. utrum aliqua eam an nulla voluntate fecerunt. nec tantum hominum. Deficitur enim non ad mala. Cum ergo malae voluntatis efficiens naturalis vel. a quo et ipsi. qui datus est eis 10. aut si utrique boni aequaliter creati sunt. nec talem voluntatem facit nisi defectio. id in eo fieri. Quid enim erant sine bona voluntate nisi mali? Aut si propterea non mali. Itemque scio. nisi cum a bono sponte defecit. in quo fit mala voluntas. sed ad illum. quia nec mala voluntas eis inerat (neque enim ab ea. si dici potest. utique nec fecerunt. si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam voluntatem. sed animae perversae amantis corporeas voluptates neglecta temperantia. nec iactantia vitium est laudis humanae. numquam sanctos angelos fuisse credendum est. qui in eadem perstiterunt. sed ideo male. quod illi in eadem bona voluntate manserunt. converterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque viverent: quid aliud ostenditur nisi voluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram. quem sequitur iste. sed animae perverse amantis potestatem suam potentioris iustiore contempta. cavendum est. adhaeserunt. causas habent deficientes. cuius defectionis etiam causa utique deficit): si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam voluntatis bonae. Si nulla. Ac per hoc qui perverse amat cuiuslibet naturae bonum. in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt (quid enim tunc faciunt nisi vana?). utrum mala an bona? Si mala. et ea posse deficere. sed hominis perverse amantis aurum iustitia derelicta. quo illi adhaererent. ei. qua poterant adhaerere vel deficere. cum boni creati essent. Isti autem. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere. sed defectus a bono). a qua non defecissent. quam bona natura non fecit. ne voluntas bona bonorum angelorum non facta. quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. ut non ad se ipsos. iam ergo habebant.. cum quo facti sunt. 9. Et istam quis fecerat nisi ille. non dubium quod ab illo facta sit. ex se ipso faceret implendo meliorem. certe nondum tales. qui eos cum bona voluntate.Malum est a bono defectio. quod si nollet non fieret. istis mala voluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem. causas habent efficientes. verum etiam de sanctis angelis posse dici. tamen mali sunt (mala propria voluntate. quam eos ille fecerat.. eoque sunt isti ab illorum societate discreti. quae incomparabiliter auro debuit anteponi. nondum tam boni quam esse cum bona voluntate coeperunt. nulla ex parte posse deficere. hoc est Dei amore. si utique noluissent. naturam Dei numquam. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 11. Nam et hoc discutiendum est. sed Deo coaeterna esse credatur. creavit. 1. prius faciens excitando avidiorem? . quo nemo melius quicquam facit: profecto et bonam voluntatem. id est cum amore casto. quo minuitur atque depravatur naturae bonum. qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suavioribus coaptamur. Hoc bonum quibus commune est. quam nondum coeperant habere. quo modo illa non esse facta dicetur? Porro quia facta est. nec superbia vitium est dantis potestatem vel ipsius etiam potestatis. qua meliores essent. aut minorem acceperunt divini amoris gratiam quam illi. a quo facti sunt. ipse fit in bono malus et miser meliore privatus. qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat. simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona voluntate. nisi operante adiutorio Creatoris habere non possent. amore. nec luxuria vitium est pulchrorum suaviumque corporum. Si aliqua. quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum Sanctum. qua deseritur Deus. sicut iam etiam in libro. qui. isti ab ea deficiendo mutati sunt.. Quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt). qui summe est. habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una 193 . Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona voluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt: ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt? Absit. quo modo esse potuit mala voluntas bonae voluntatis effectrix? Si bona. 8. Deus in angelis bonam creavit voluntatem. simulque ut facti sunt. id est non ad malas naturas. essentialis nulla sit causa (ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum. quae ex nihilo facta sunt. defecerant).

ut redigantur homines ad exiguam paucitatem. sed innumerabiles opinentur. quae vere sacrae sunt. non quod sciunt. Quot annis humani generis historia computetur. vel a quibus primum illa vel illa regio parsque terrarum. vanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam. sed plurima terrarum ita vastari 14. quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta. humanum genus sumpsit exordium secundum sanctae Scripturae fidem. multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris.civitas Dei eademque vivum sacrificium eius vivumque templum eius. 2. quas sibi esse credituras inter cetera vera. tres eorum annos complectebatur antiquos. Sed ne sic quidem. ita et hi possunt putare. eodem Deo creante quem ad modum exorta sit. sive solum quidem esse. sicut de angelis dictum est. in quibus longe plura annorum milia referuntur. semper fuisse homines opinantur. Ex uno quippe homine. aequarent. Alii vero. donec ipsius Alexandri victoria finiretur. credidit. quae dixit. qui mundum istum non existimant sempiternum. necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus exstitisse. Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia. quae mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarum atque in omnibus gentibus. quia veritatem non excedit annorum. etiamsi ter tantum computarentur. cuncti tamen universo genere perpetui 13. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae. quas illi non putant toto prorsus orbe contingere. 1. si semper fuit humanum genus. ostendit. illa atque illa insula incoli coeperit. Cuius pars. ut dixi. semper remanere contendunt. Persarum vero. sicut de ipso mundo crediderunt. respondent diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia. continentur. quem primum Deus condidit. 10. qui Litteris nostris. 11. sive non eum solum. quae vera se narrasse praeterita ex his. ceterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse. Neque enim ut alluvionibus incendiisque terrarum. Dicunt autem quod putant. quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio 15. qui mortem obierunt. quae coniungenda immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mutabiliter peregrinatur in terris vel in eis. et ideo paucos homines. unde annus plenior et verior. 194 . Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. sicut ab ea praedictum est 16. ducenti et triginta tres computentur. quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit. cum ex Litteris sacris ab institutione hominis nondum completa annorum sex milia computemus. quas plenas fabulosis velut antiquitatibus proferre voluerint contra auctoritatem notissimorum divinorumque Librorum. vera divinitate praedixit 12. quae Graeca quoque novit historia. cum hoc animantium genus describeret: Singillatim mortales. quonam modo verum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inventores. quae maxime innotuit. in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum. ac sic identidem reperiri et institui quasi prima. sed certis saeculorum intervallis innumerabiliter oriri et occidere. quas perhibent in historia temporum multa annorum milia continere. cum restituantur potius. cui loquebatur. ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur. et cui totus orbis. Quid de temporibus in institutione humani generis dicendum (10-14) Quid multi opinentur de institutione humani generis. ut quaternis mensibus finirentur. in Graeca vero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu. Quidam ex elementis putant hominem renasci. qualis nunc et nobis et illis est. Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum. Unde ait et Apuleius. Et cum illis dictum fuerit. Omittamus igitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura vel institutione generis humani. plus quam octo annorum milia ille constituit. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breves annos habuisse. Et ideo Graecae potius fides habenda est. quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans. Alii namque. ex quibus multitudo pristina reparetur. nec eis. quam protulit ex litteris quae sacrae apud illos haberentur. cum tanta veritate implentur. 10. Porro si haec epistula Alexandri. quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo. continet etiam regna. qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit. iam video esse dicendum. quae futura praenuntiavit. cum apud Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadringenti octoginta quinque reperiantur.

cur non ante sit factus. etiam quantum oceanus circumfluit. Nam quidam et illud. Ac per hoc si non quinque vel sex. Ipse denique primus homo vel postridie vel eodem die postea quam factus est potuit inquirere. quae tamen fine conclusa certi spatii terminatur. ita in illo ex elementis eius genus humanum ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium. in quo natus est. ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur: considerent nihil esse diuturnum. ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset. qui similiter moventur. liberare non possunt. nisi ut circuitus temporum inducerent.sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant. propter eos. usque ad illum. quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur. 13. detrahas) quandoque ad initium illa detractio perducetur. sicut etiam Plato apertissime confitetur. aut itidem per totidem totiens multiplicaretur haec summa. sed tam magna spatia. quod finem non habet temporis. in quo est aliquid extremum. A quo ludibrio prorsus immortalem animam. quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. quod a nullo coepit exordio. cur ante non fecerit. quibus eadem semper fuisse renovata atque repetita in rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseverarent volumina venientium et praetereuntium saeculorum. non dico singillatim minuta momenta vel horarum aut dierum aut mensum aut annorum etiam quantitates. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putaverunt posse vel debere dissolvere. qui nolunt credere non eum semper fuisse. 1. retrorsum redeundo (tamquam si hominis dies ab illo. ut. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et imperita perseveraret infirmitas. quando numquam ad initium. sicut aliorum animalium 17. Cur non ergo et mundus? cur non et homo factus in mundo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque comperti in doctrina sana tramite recti itineris evitentur. Quod autem respondimus. alterum incomparabiliter magnum. qui vocatur Ecclesiastes: Quid est quod fuit? Ipsum quod erit. sive certis intervallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi nova. ut vocabulum non inveniat. Quidam circuitus temporum inducunt. cum de mundi origine quaestio verteretur. sed esse coepisse. decrescente numero licet tam ingenti. illud vero temporis spatium. sed utrumque finitum. exhiberet. comparemus. Quo modo enim vera beatitudo est. sed semper: quid fit. si aeternitati interminae comparentur. et quandocumque antea factus esset. 13. Si autem detrahantur retrorsus in spatio. aut sescentiens miliens dicerentur annorum. et detrahantur haec tanta spatia non semel atque iterum saepiusque. magnitudine quantacumque tendatur. cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatus non sit tamque sero sit creatus. pervenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. dum anima venturam miseriam aut imperitissime in veritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid novi in tempore. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. et omnia saeculorum spatia definita. quod omnino nullum est. quid agitur. Hinc enim si a fine vel brevissima singillatim momenta detrahantur. in quo nunc vivit. ex quo esse coepisse in sacris Litteris invenitur. nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. ubi iam nullum numeri nomen haberemus. Non sero homo creatus si aeternitati comparetur. eis. quod tam pauci eis videntur anni. nec saltem tanta videri debeat. 12. non exigua existimanda esse. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est. sed nulla. si ei conferatur quamlibet magna et ineffabilis numerositas temporum. Et quid est quod factum est? Ipsum quod fiet. quanta illa summa comprehendit annorum. et non est omne recens 195 . quae transacta et ventura sunt. euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad veram miseriam sine cessatione redeuntem. sive in mundo permanente isti circuitus fierent. de cuius numquam aeternitate confiditur. ut minus quam sex milia sint annorum. 2. aut sexagiens aut sescentiens. Ecclesiastes non de his circuitibus loquitur. comparatum illi. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam movere quaestionem. quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est. etiam cum sapientiam perceperit. quae iam dici a quibuslibet computatoribus non potest. quanta si umoris brevissimam guttam universo mari. Si enim brevitas eos offendit temporis. quod initium non habet. non vires tunc alias et alias nunc vel etiam postea ista de initio rerum temporalium controversia reperiret. quod legitur in libro Salomonis. verum etiam sexaginta milia sive sescenta. quamvis a nonnullis contra quam loquitur sensisse credatur: hoc etiam de prima hominis conditione responderim.

Qui loquetur et dicet &ba : Ecce hoc novum est: iam fuit saeculis quae fuerunt ante nos 18. fecit in tempore. ne sit absurdum et a luce veritatis alienum mortalem quidem per vices temporum semper fuisse creaturam. ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis intervallis. erunt et post nos. quem numquam antea fecerat. quae inusitata nascuntur. Absit autem a recta fide. intellegis? numquidnam existimandum est subito Deo placuisse hominem facere. Contra circuitus unitas et originaria bonitas hominis proponitur (15. non mutabili voluntate in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicavit? Quando quidem Psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset: Tu. Quis hanc valeat altitudinem investigabilem vestigare et inscrutabilem perscrutari. quia et me ipsum intueor et scriptum esse recolo: Quis hominum potest scire consilium Dei. homines quod putant. quem numquam fecerat. utique et fuerunt et erunt. cui modo dicimus. et idem Plato et eadem civitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint. et mors ei ultra non dominabitur 20. ut his Salomonis verbis illos circuitus significatos esse credamus. de torrentium lapsibus. sed tamen certis. quod fides ratioque sana condemnat: cavendum est. Satis autem istis existimo convenire quod sequitur: In circuitu impii ambulabunt 22. eorum vita est recursura. quos opinantur. quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum volumina repeti. ut nos ista credamus. quae in hac terrena inhabitatione multa cogito (ideo utique multa. quia unum. quod forte non cogito. de solis anfractibus. cum ipse sit aeternus et sine initio. et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem 24. 1. sed quia modo talis est erroris eorum via. de quibus superius loquebatur. immortalem vero non esse 196 . qua. 14. id est falsa doctrina. Fuerunt enim homines ante nos. Domine. multiplicasti filios hominum. ante quem nemo umquam hominum fuit. Semel enim Christus mortuus est pro peccatis nostris 19. et hominem. ita quaeque animantia vel arbusta. et nos post resurrectionem semper cum Domino erimus 21. Corruptibile enim corpus aggravat animam. nec recens et novum est.sub sole. quod ex illis vel praeter illa. si dixero semper fuisse creaturam. in quo mutabile aliquid non est? continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum 23. Valde quippe altum est et semper fuisse. nunc aliam per alia atque alia temporum spatia. Monstra quoque ipsa. Ego quidem sicut Dominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo. inquit. cui nihil novi accidere potest.28) Altitudinem Dei investigare non possumus. propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta revocantes dictum intellegi volunt. sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola. nec consilium voluntatemque mutasse. qui semper est dominus nec dominus umquam non fuit. Quid autem mirum est. ita hominem numquam antea fuisse et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non debeo. tamquam in praedestinatione Dei iam facta fuisse omnia sapiens ille voluisset intellegi. Ex his igitur. sed nunc illam. tamen secundum id. hoc est de generationibus aliis euntibus. ut verbi gratia. ex aliquo tempore primum facere voluisse. aut certe de omnium rerum generibus. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. quam nullus potest nosse hominum. continuo subiciens: In circuitu impii ambulant: tamquam ei diceretur: Quid ergo tu credis. surgens autem a mortuis iam non moritur. affirmare aliquid pertimesco. secundum quam Deus hominem temporalem. sed immutabili aeternoque consilio. sunt et nobiscum. aliam succedentem. 15. Domine. non tamen novo et repentino. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. Sentiant. decedentem aliam. quod sacer admonet Psalmus: Tu. quando quidem altitudinem Dei penetrare non possunt. non quia per circulos. si semper creatura non fuit. quod generaliter miracula et monstra sunt. quod ille aut de his rebus dixit. Quamvis haec verba quidam sic intellexerint. quae oriuntur atque occidunt. Absit. ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem. aliis venientibus. et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam. sentis. discipulos docuit. si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inveniunt? quia genus humanum atque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt. quem numquam antea infinita retro aeternitate fecisset. et ideo nihil recens esse sub sole. Deus semper est Dominus. Sed cum cogito cuius rei dominus semper fuerit. verum est. invenire non possum). ut monstrum sub sole nascatur. quae Academia dicta est. ne aliquam Creatori coaeternam esse dicamus. aut quis poterit cogitare quid velit Dominus? Cogitationes enim mortalium timidae et incertae adinventiones nostrae. inquam. nec quo fine claudatur. quamvis inter se diversa sint et quaedam eorum semel facta narrentur. in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas. ac deinde repercussisset eos. cuius dominus esset.

Ratio nescit tempora aeternitati coaequare. antequam fierent. cuius aliud prius. quando et angeli creati sunt. quod est omni tempore. at vero: Erat tempus. et ideo Creatori. Si enim de alio atque alio intellegatur. sic ergo: Erat aliud tempus. quia omni tempore fuerunt. dicetur mihi: Quomodo ergo non coaeterni Creatori. quorum Deus dominus esset. quando nullum erat tempus. aliud posterius praeterit. semper habuit creaturam suo dominatui servientem. Sed hoc si respondero eis qui requirunt. unde et Deus. si semper fuisse dicuntur. quamvis nullo tempore sine illa. sed manente perpetuitate praecedens. ut propterea semper fuisse dicantur. si semper ille. dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos 26 ). de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 25. aut quomodo creata est et non potius creatori coaeterna est. sed ideo semper fuisse dicuntur. Ac per hoc etiamsi immortalitas angelorum non transit in tempore. ultra vires meas esse confiteor. Redeo igitur ad id. Quis autem dicat: Non semper fuit. quando non erat homo. tam inconvenienter dicimus. vel futurum esse quod nondum sit. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus. erat tempus. ac si quisquam dicat: Erat homo. nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus. sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam. nec si semper fuerunt. ideo Creatori coaeterni sunt. Sed ideo putavi sine affirmatione tractanda. non inconvenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt. si semper fuit: vereor ne facilius iudicer affirmare quod nescio. ac per hoc etsi semper fuerunt. 197 . 2. quod Creator noster scire nos voluit. At si tempus non a caelo. quando non erat Roma.coepisse. nisi cum ad nostrum saeculum ventum est. non eam spatio trascurrente. quando non erat Abraham. non quidem in horis et diebus et mensibus et annis (nam istae dimensiones temporalium spatiorum. quoniam omni tempore fuerunt. Hic respondendum forte videatur: Quo modo non semper. quae vel sapientioribus in hac vita scire permisit vel omnino perfectis in alia vita scienda servavit. quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens. recte possumus dicere. cum haec institueret. si creatura serviens non semper fuit. potest dici aliquo modo. quando non erat hoc tempus. Si autem dixero non in tempore creatos angelos. quomodo semper creator. ubi ait: Dico autem per gratiam Dei quae data est mihi omnibus qui sunt in vobis. creati sunt. ideo non sint creati. aut cum quibus facta sunt tempora. quando non erat iste homo. coaeterni esse non possunt. tempora omnino esse non possunt. quando nullum erat tempus. tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit. sed ante omnia tempora et ipsos fuisse. sed in aliquo mutabili motu. quis vel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tempus. et si quid huiusmodi. erat ergo tempus. Deo coaeterni esse credantur. Sed si hoc respondero. at vero: Erat tempus. nec praeterita est quasi iam non sit. Ille enim semper fuit aeternitate immutabili. cum tamen non fuerint. quando nullus erat homo. quando iste non erat mundus. ex quo facti sunt. 3. si semper fuerunt angeli. cuius mutabilibus motibus tempora peragantur. 15. aut: Erat iste mundus. cum ideo semper fuisse dicatur. temporaliter movebantur: etiam sic omni tempore fuerunt. aeternitati immutabili non potest esse coaeternum. nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit Apostolo obtemperandum praecipienti salubriter. quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. possumus dicere: Erat tempus. qui numquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam. et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus. isti autem facti sunt. ut. si eos recte lux illa primum facta significat aut illud potius caelum. non plus sapere quam oportet sapere. sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt. utrum semper potuerint esse qui facti sunt. 15. quam docere quod scio. quando quidem cum illis facta sunt tempora. et illi iam erant ante caelum. erat tempus. qui cum tempore facti sunt. si tamen a caelo coepta sunt tempora. semper illi fuerunt? Quomodo etiam creati dicendi sunt. quae usitate ac proprie dicuntur tempora. verum et ante caelum fuit. in cuius motu dicendum non est vel fuisse quod iam non sit. ut qui haec legunt videant a quibus quaestionum periculis debeant temperare. si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est et semper eos fuisse. verumtamen non de ipso genitam. erat tempus. hoc est: Erat alius homo. et propterea omni tempore fuerunt. manifestum est quod a motu siderum coeperint. postremo si non cum initio temporis. ex futuro in praeteritum transeunt. illa vero. semper dominus fuit. cum id. si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit atque angeli. quando non erat mundus. quia omni tempore fuerunt. ut etiam ante omnia tempora facti sint. eo quod simul esse non possunt. Ubi enim nulla creatura est. quibus tempora peraguntur. erat quippe ante illam. quamvis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. Nam si non omni tempore fuit tempus. si ante omnia tempora facti sunt. quando non erat Ierusalem. Quapropter si Deus semper dominus fuit. sed post aliquod tempus factus est mundus. quando nullum erat tempus. ne immortales. quod omni tempore fuit? Semper Domino angeli servierunt sed in tempore.

non illum. verum etiam promisit vitam aeternam. sicut nec in eius opere labor conatus industria. 17. novo consilio faciunt (mutabiles quippe mentes gerunt): profecto non Deum. inquiunt. ut cum illis in circuitu ambulemus 29. fiet. Novit quiescens agere et agens quiescere. si ratio refutare non posset. cum hominibus utique promiserit. aliter affici Deum cum vacat. quibus vel manente mundo vel ipso quoque revolubiles ortus suos et occasus eisdem circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna. vel manente mundo mutabiliter. 1. Non itaque in eius vacatione cogitetur ignavia desidia inertia. quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna. quod magis est mirandum. ut in circuitu falso ambulare quam vero et recto itinere malint. nec paenitendo. quam manifestavit temporibus suis. Illud quoque non dubito. deficiet antequam crescat. Potest ad opus novum non novum. quoniam si non eadem repetantur. ac per hoc Deus. ne videlicet. id est congruis. me fateor ignorare. inquiunt. Dicit etiam Apostolus tempora aeterna. quibus impii nostram simplicem pietatem. 17. Sed et si prius cessavit et posterius operatus est (quod nescio quemadmodum ab homine possit intellegi): hoc procul dubio. qui nondum erant ante tempora aeterna. si autem semper quidem temporalia. praesertim tam longae sine initio diuturnitatis. non scientia. Quomodo autem promisit. ne sit temporalis eius operatio. qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est. in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit. sed quasi ad horam. in illo autem non alteram praecedentem 198 . non possunt infinita diversitate variata ulla eius scientia vel praescientia comprehendi. quod dicunt nulla infinita ulla scientia posse comprehendi. Patitur quippe qui afficitur. quasi paenituerit eum prioris sine initio vacationis ac propterea sit operis aggressus initium. Nam quia illis quidquid novi faciendum venit in mentem. 2. ratio manifesta confringit. nec ea futura. unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei 27.. nec illi. sed sempiternum adhibere consilium. pervenisse. quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim vita aeterna. qua putant non posse quaecumque infinita comprehendi. 16. eadem semper repeti eademque semper repetenda transcurrere. ut crescendo plus capiat. Porro si illi circuitus admittantur. vel eius quoque ortu et occasu semper illis circuitibus repetito semperque repetendo. Has argumentationes. quorum acutissimum illud putatur. si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat. refutantur quia immutabilis est mens divina. Nihil creaturae Creatori est coaeternum. de via recta conantur avertere. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent. aliter cum operatur. quod dicitur prius et posterius. fides irridere deberet. priorem suam sine initio vacationem tamquam inertem ac desidiosam et ideo sibi displicentem damnasse quodam modo atque ob hoc mutasse credatur. quos opinio confingit.sed sapere ad temperantiam. quod mentem divinam omnino immutabilem.. nec ignavum otium. nec eumdem ipsum nescio quibus circuitibus nescio quotiens revolutum. Nobis autem fas non est credere. Hinc enim maxime isti errant. manifestavit autem temporibus suis verbum suum 28. cuius retro fuerit aeterna cessatio. et mutabile est omne quod aliquid patitur. antequam homo primus creatus esset. de sua humana mutabili angustaque metiuntur. quia prius cessaverat. nec alium aliquem natura similem.. bonitas autem eius numquam vacua fuisse credenda est. sed. tamquam in eius natura fiat aliquid. coepit facere quod non fecerat. sed sibi comparant. . Si enim pro viribus suis alatur infans. sicut veniebat in mentem. quod ante non fuerit. quem cogitare non possunt. si autem vires suae capacitatis excedat. sed se ipsos. nisi quia in eius aeternitate atque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam praedestinatione fixum erat. si aliquando primum Dei opera coepta dicuntur. quod in adiutorio Domini Dei nostri hos volubiles circulos. fortuita quadam inconstantia videatur fecisse quae fecit. quod suo tempore futurum erat? Circuitus redeuntium temporum. inquiunt. rerum quas facit omnium finitarum omnes finitas apud se rationes habet. et ideo necesse est.. quae tamen non fuerint Deo coaeterna. sed alia atque alia perhibetur operatus ac sic aliquando etiam ad hominem faciendum. Deo tribuitur. quia nec affici dicendus est. praeterita. Quae saecula praeterierint antequam genus institueretur humanum. numquam quemquam fuisse hominem. Sic enim ait: In spem vitae aeternae. nec improvida temeritas operum suorum. quem numquam antea fecerat. sed semetipsos pro illo cogitantes. et fit illis quod ait Apostolus: Comparantes enim semetipsos sibimetipsis non intellegunt 30. Huc accedit. cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem. non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum.

laudent nomen Domini 39. ut nullus eorum par esse cuicumque alteri possit. definire non audeo. nec ea provideret ex proximo tempore. ut dicere audeant atque huic se voragini profundae impietatis immergant. alia tamen atque alia ordinata dissimilitudine procurrentia. Et apud nos Deo dictum legitur: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 32. Fortassis enim possit dici saeculum. Infinitas itaque numeri. non est tamen incomprehensibilis ei. Quid ergo istorum duorum sit. qui eius scientiae limites figere praesumamus. inquit. Ergo et dispares inter se atque diversi sunt. non potest Deus cuncta quae facit vel praescire ut faciat. inquit. vestri omnes numerati sunt 34. an ita dicantur saecula saeculorum. Quare si infinitas numerorum scientiae Dei. ceteros ignorat? Quis hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isti contemnere numeros et eos dicere ad Dei scientiam non pertinere. non dico uno addito augeri. Eos quippe infinitos esse. 199 . idem ipse. inordinata et improvisa habere non posset. quae super caelos sunt. sive nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio. eis dumtaxat. Deus non agit aut scit in circuitibus. quia scientiae ipsius incomprehensibilis non est. et ut prius non essent egit. esse non potest infinita: qui tandem nos sumus homunculi. nisi eisdem circuitibus temporum eadem temporalia repetantur. dicentes quod. in sua beata immortalitate sine fine manentibus. quaelibet autem illarum sententiarum de saeculis saeculorum vera sit. sed una eademque sempiterna et immutabili voluntate res. si indiscussa interim differatur. quod ei notus sit omnis numerus. et singuli quique finiti sunt. qui ex miseria liberantur. quaecumque nova et dissimilia consequentia praecedentibus si semper facere vellet. quidquid scientia comprehenditur. Absit itaque ut dubitemus. quae cum tempore transeunt. quos maxime refellit aeterna vita sanctorum 40. cuius intellegentiae. quamvis infinitorum numerorum nullus sit numerus. scientis comprehensione finitur: profecto et omnis infinitas quodam ineffabili modo Deo finita est. sed eas gratuita bonitate condiderit. ut intellegantur saecula in sapientia Dei inconcussa stabilitate manentia istorum. quod non omnes numeros Deus noverit. cum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit. profundissima quaestio est. sive aliquid in ea definire valeamus. et omnes infiniti sunt. quas condidit. qui talia videre possunt. liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima permanente. ut nihil aliud perhibeatur saeculum saeculi quam saecula saeculorum. vel scire cum fecerit? cuius sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis tam incomprehensibili comprehensione omnia incomprehensibilia comprehendit. verum etiam multiplicari potest. Omnis infinitas Deo finita est. sicut nihil aliud dicitur caelum caeli 37 quam caeli caelorum. quae sunt saecula. Itane numeros propter infinitatem nescit omnes Deus. et usque ad quamdam summam numerorum scientia Dei pervenit. cuius intellegentiae non est numerus. mirabiliter fortassis ostendens. Illud autem aliud quod dicunt. ut. sive saecula saeculorum aeterna sint temporalium tamquam dominantia subditorum. sicut in Psalmo canitur. 18. apud quos Plato Deum magna auctoritate commendat mundum numeris fabricantem 31. ne in tanta obscuritate rerum affirmare temere aliquid audeamus. qua comprehenditur. non est numerus 35. Quod utrum ita faciat. quando esse coeperunt. Nunc enim contra opinionem disputamus. sed aeterna praescientia contineret. an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi. Nam caelum Deus vocavit firmamentum super quod sunt aquae 38. tamquam efficientia saeculorum. Saecula saeculorum non sunt circuitus. et ut posterius essent. quamdiu non fuerunt. 19. certissimum est. quibus semper eadem per intervalla temporum necesse esse repeti existimantur. quam non eis indiguerit. et Salvator in Evangelio: Capilli. Quapropter si. nec Dei scientia quae infinita sunt posse comprehendi: restat eis. quoniam sive saecula saeculorum sint non eadem repetita. de quo et propheta dicit: Qui profert numerose saeculum 33.altera subsequens mutavit aut abstulit voluntatem. et continuata sibi connexione copulentur quae appellantur saecula saeculorum 36. Ita vero suis quisque numerus proprietatibus terminatur. circuitus illi eadem revolventes locum non habent. neque hoc quod nunc agimus impedit. qua illi circuitus asseruntur. sed quamlibet sit magnus et quamlibet ingentem multitudinem continens. sed alterum ex altero connexione ordinatissima procurrentia. hinc eis. in ipsa ratione atque scientia numerorum non solum duplicari. ad hos circuitus nihil pertinet. et tamen Psalmus: Et aquae. quoniam in quocumque numero finem faciendum putaveris.

cuius adipiscendae amore flagramus. quae divina providentia gubernantur. et hoc propterea.20. quae infinita sunt. ubi beatitudo et miseria vicissim alternant. ubi venturam beatitudinem novimus. sed casu potius evenit. quod antea numquam factum est. quoniam ad eam revertitur. Sed quoniam haec falsa sunt clamante pietate. dicere maluit animam propter cognoscenda mala traditam mundo. cum ad Patrem redierit. Haec autem novitas si non in rerum. Quorum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus vitam (si tamen vita ista dicenda est. Sed absit ut vera sint. ut. Nam si haec illic in memoria non habebimus et ideo beati erimus. quia hic mala praesentia patimur. quae ab hac liberat. cum de miseria liberatur in qua numquam fuit. quandoque amittenda cognoscitur. convincente veritate (illa enim nobis veraciter promittitur vera felicitas. quam beata. Si autem dicunt neminem posse ad illam beatitudinem pervenire. 3. quod nobis est Christus 41. quod non et antea certis intervallis temporum fuerit et postea sit futurum. sed repetuntur eadem quae fuerunt? Si autem et haec novitas ab ordinatione providentiae non 200 . verum etiam (ut quomodo valeo dicam quod volo) doctius nescirentur. quae potius mors est. quod in libro decimo commemoravi 42. et hoc quidem valde magnum. Atque ita spes nostrae infelicitatis est felix et felicitatis infelix. 2. mortis huius amore timeatur). ipsa certe liberatio nova fit. sicut numquam antea liberata est: fit in illa aliquid. in huius vitae eruditione cognoverit: quomodo ergo fatentur. 20. quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea. ut hic felicior sit exspectatio quam illic adeptio summi boni. sed non aeterna. 1. qui deserunt. non solum tacerentur prudentius. et ipsa miseriae novitas in ea facta est quae numquam fuit. quia per nescio quos circuitus nihil sit in rebus novi. nullo repetenda circuitu: cur in rebus mortalibus fieri non posse contenditur? Si dicunt non fieri in anima beatitudinis novitatem. ibi metuimus imminentia. qui ea docent. quanto plus quisque amaverit Deum. in qua semper fuit. Si enim liberatur anima non reditura ad miserias. cuius erit semper retinenda et nulla infelicitate rumpenda certa securitas): viam rectam sequentes. ubi Deus amittatur. ita gravis. tanto eum facilius ad beatitudinem perventurum. ubi odio veritas habeatur. ut ab eis liberata atque purgata. nihil ulterius tale patiatur: quanto magis nos istam inimicam Christianae fidei falsitatem detestari ac devitare debemus! His autem circuitibus evacuatis atque frustratis nulla necessitas nos compellit ideo putare non habere initium temporis ex quo esse coeperit genus humanum. quibus transactis ad beatitudinem sublevetur. quem se cogitat necessario deserturum et contra eius veritatem sapientiamque sensurum. eo duce ac salvatore a vano et inepto impiorum circuitu iter fidei mentemque avertamus. nisi hos circuitus. sive ipsius rei vanitate permotus sive iam tempora Christiana reveritus. ubi per immundas nequitias beatitudo quaeratur. quae nobis minantur veram miseriam numquam finiendam. ut mors. si autem nos illic clades imminens non latebit. verius semper miseri quam beati aliquando esse possimus. ut eam quandoque necesse sit deseri et eos. post tam magna mala tamque multa et horrenda tandem aliquando per veram religionem atque sapientiam expiata atque finita ita pervenire ad conspectum Dei atque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem immutabilis immortalitatis eius. beatius tempora transigit anima misera. Unde fit. in quibus nulla nova fiunt. ubi sunt illi determinati dimensique circuitus.. et. indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si vera essent. cur hic per eorum scientiam gravatur amplius nostra miseria? Si autem ibi ea necessario scituri sumus. id est quae numquam desinat aeterna felicitas. Quid enim illa beatitudine falsius atque fallacius. quibus amor ipse torpescat? Nam quis non remissius et tepidius amet eum. quibus transactis in miseriam revolvatur. 20. Si autem in natura immortali fit tanta novitas nullo repetita. miseriis exsecrabilibus implicari. peritior est hic nostra miseria. hic saltem nesciamus. ubi nos futuros miseros aut in tanta veritatis luce nesciamus aut in summa felicitatis arce timeamus? Si enim venturam calamitatem ignoraturi sumus. et hoc itidem atque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis intervallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum. Si enim de istis circuitibus et sine cessatione alternantibus itionibus et reditionibus animarum Porphyrius Platonicus suorum opinionem sequi noluit. ab illa aeternitate veritate felicitate deiectos tartareae mortalitati. cui se futurum novit inimicum. ut possint Deo circuitibus definitis euntibus semper atque redeuntibus per nostras falsas beatitudines et veras miserias alternatim quidem. sed revolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua. turpi stultitiae. ibi autem beata. sed interpositionibus falsae beatitudinis saepe ac sine fine rumpendam. et hoc cum ad eius plenam pro sua capacitate notitiam beatitudinis perfectione pervenerit? quando nec hominem amicum possit quisque amare fideliter. Absurdum est non esse novitatem. quando hic aeterna vita consequenda exspectatur. Homo in circuitibus numquam attingit beatitudinem.. ordinem venit.

nos vero ratiocinationem nostram ex utroque latere terminamus. si autem Dominum Deum suum libera voluntate superbe atque inoboedienter usus offenderet. sive data sit anima sive lapsa sit: possunt fieri nova.excluditur. ut. Nec ullo modo explicabunt. ut Deo notae esse possint. qui de rerum infinitate cohibenda tam subtiliter disputant. ipsi viderint. non sibi. cuius naturam quodammodo mediam inter angelos bestiasque condebat. ut ex uno homine. . quem primum condidit. 4. sine morte media beatam immortalitatem absque ullo termine consecutus. non solum factus est semel. quam si id incohasset a pluribus. unum ac singulum creavit. qualia homines. alias congreges instituerit. bella gesserunt. in consortium transiret angelicum. ita liberentur. si liberatarum animarum numerus.. verum etiam cognationis affectu homines necterentur. creatus est homo. sed plura simul iussit existere. Hoc ergo ut esset. ante utique numquam fuit. neque iste numerus ulterius augeatur: etiam ipse sine dubio. qui numquam antea fuit. sed fieri numquam desinet? Si autem oportet ut certus sit liberatarum aliquis numerus animarum. libidinis servus aeternoque post mortem supplicio destinatus. aut initium et incrementum. ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanum... quorum genus ex uno est ad commendandam concordiam propagatum. sed mundo novas. quarum ex aquis et terris plurium pullulavit exordium.. si non tantum inter se naturae similitudine. quomodo in rebus. multiplicaret genus humanum. 20. 21. consequenter dicturi sunt infinitas. sed ex ipso. quoniam semper aliae atque aliae liberatae sunt et liberantur et liberabuntur: hoc certe concedunt. si Creatori suo tamquam vero domino subditus praeceptum eius pia oboedientia custodiret. numquam ad eam deinceps rediturae. quas. Quantuslibet namque finitus numerus fuisset animarum. nova facere et ineffabili praescientia voluntatem mutabilem non habere? Porro autem utrum animarum liberatarum nec ulterius ad miserias rediturarum numerus possit semper augeri. ex quibus cotidie novi fiant homines. si sapienter vixerint. cui populo esset huius rei consideratio profutura.. sicuti sunt aquilae milvi. Nam si antiquas eas esse dicunt et retrorsum sempiternas. finitas volunt. quae congregatae atque in gregibus malint vivere. Sed praevidebat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem vocandum remissisque peccatis iustificatum Spiritu Sancto sanctis angelis in aeterna pace sociandum. quae neque antea facta sint nec tamen a rerum ordine aliena sint. infinitis retro saeculis sufficere non valeret. novas animas fieri. infinitus sit numerus animarum. leones lupi et quaecumque ita sunt. . quibus ad easdem miserias necessario putabatur anima reditura: quid restat convenientius pietati quam credere non esse impossibile Deo et ea. quantum potuimus. Unus creatur homo ad unitatem societatis. ut hanc quoque in rerum ordine includeret et ab hac eam non improvide liberaret: qua tandem temeritate humanae vanitatis audemus negare divinitatem facere posse res. Et si potuit anima per imprudentiam facere sibi novam miseriam. explicata non est arduum videre multo fuisse melius quod factum est. et ad vinculum concordiae quae naturalis est in bestiis. quas neque antea fecerit nec umquam habuerit improvisas? Si autem dicunt liberatas quidem animas ad miseriam non reversuras. qui profecto crescere et ad suae quantitatis terminum pervenire sine aliquo non posset initio. quam homines. Hominem vero. Si enim potest. Nec ignorabat Deus hominem peccaturum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi immanitate mortales. quod ex uno homine Deus ad 201 . sed ut eo modo vehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas vinculumque concordiae. quae ad miseriam numquam redeant. sed cum hoc fit in rebus nihil novi fieri. de quorum corporibus. quid causae est. ut numquam ad miserias revolvantur.. quibus sit et nova miseria et nova liberatio. si ita est. Nam cum animantes alias solitarias et quodammodo solivagas. ut tutius atque pacatius inter se rationalis voluntatis expertes bestiae sui generis viverent. quae numquam fecerit. quae solitudinem magis appetant. quando ne ipsam quidem feminam copulandam viro sicut ipsum creare illi placuit. id est. 22. ante quem nullus fuit. ut ex illo semper homines fierent. Hac igitur quaestione difficillima propter aeternitatem Dei nova creantis sine novitate aliqua voluntatis. ut negetur creari potuisse quod numquam antea creatum esset. non utique solum sine humana societate deserendum. morti addictus bestialiter viveret. quorum essent animae ab ista semper mortalitate liberandae. quicumque erit. quod initium eo modo antea numquam fuit. Quapropter quoniam circuitus illi iam explosi sunt. quae non esset improvisa divinae providentiae. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones. cervi damulae et cetera huiusmodi: utrumque tamen genus non ex singulis propagavit. novissima inimica morte destructa 43. ut sunt columbi sturni.

quasi non haec ipsa. qua fit ut omnino naturae sint. si superstitione careant. haec autem altera non nisi uni artifici. creatori et conditori Deo. rutunditas caeli et rutunditas solis: eadem vi divina et effectiva. quae attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter 49. tam non eos dicimus creatores animalium. accepit speciem rutunditas oculi et rutunditas pomi et ceterae figurae naturales. Omnia facit Deus in quantum sunt. Angeli autem. etiamsi adhibent vel iussi vel permissi operationem suam rebus quae gignuntur in mundo. Et cum virum terreno formasset ex pulvere eique animam qualem dixi sive quam iam fecerat sufflando indidisset 45 sive potius sufflando fecisset eumque flatum. nec tribuere illis audeo quod forte non possunt. Proinde facti primitus angeli cuiusmodi ministerium praebuerint Creatori cetera facienti nescio. Unus Deus creare potest. Illi autem qui Platoni suo credunt non ab illo summo Deo. novi te 52. ea vero. quae adhibetur extrinsecus cuicumque materiae corporali. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere. quos quidem ipse creaverit. quae gignitur. sicut operantur homines figuli et fabri atque id genus opifices. et antequam possit intellegi. qui etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus animalium. incredibiliora viderentur. quae primitus instituta sunt. et cuius sapientia est. effectiva. Qua enim vi divina et. 25. qua quaerunt unde iuste videantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis. Non solum igitur agricolas non dicimus fructuum quorumque creatores. sed potius illum qui cuidam famulo suo dixit: Priusquam te formarem in utero. etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto fecit 46. qui divinam mentem facere vel curare ista non credunt. cum legamus: Neque qui plantat est aliquid neque qui rigat. sed qui incrementum dat Deus 50. fabricantes. si inexpertis narrarentur. qua novit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina. ut pecora colore varia gignerentur 53 : naturam tamen illam. qui dixit: Caelum et terram ego impleo 48. verum etiam ipsas animantium animas. quas videmus in rebus quibusque nascentibus non extrinsecus adhiberi. quae mentem huiusmodi non haberent. in quibus homo praecipuum diisque ipsis cognatum teneret locum. 23 Fecit ergo Deus hominem ad imaginem suam 44. ex his usitatis et cotidianis metiuntur operibus. eis quoque faventibus illi Deo tribuo. genus instituisset humanum. Talem quippe illi animam creavit. Manus Dei potentia Dei est. sed ne ipsam quidem terram. ut Deus. quoniam non noverunt.commendandum hominibus. Sed haec fabulosa potius quam vera esse arbitrantur. sed facere. quae germinibus erumpentia promovet et fixa radicibus continet. quamvis mater omnium fecunda videatur. 24. ut videre solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. facit: supra dicta illa species artificibus quibusque tribuatur. cum itidem legamus: Deus illi dat corpus quomodo voluerit et unicuique seminum proprium corpus 51. quod artis industria potuerint. facile carebunt etiam huius opinionis errore. sed ab aliis minoribus 47. sicut de virgis variatis fecit Iacob. quam ei grata sit etiam in pluribus unitas. quos illi deos libentius appellant. Sed cum his nullum nobis est in his libris negotium. sed intima Creatoris potentia. quae intrinsecus efficientes causas habet de secreto et occulto naturae viventis atque intellegentis arbitrio. permissu sive iussu eius animalia facta esse cuncta mortalia. nec debeo derogare quod possunt. tam ipsa non 202 . qui fabricatus est mundum. accepit speciem. quae noverunt de humanis conceptibus atque partubus. qui virtutem ac sapientiam Dei. quamvis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis quam operibus divinae mentis assignent. quae fieri nescit. quem sufflando fecit (nam quid est aliud sufflare quam flatum facere?). Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt. Homo creatus est ut Deo serviat. qui mundum ipsum et angelos sine ullo mundo et sine ullis angelis fecit. infideliter cogitant. quae fieri nescit. sed facere. cum mundus fieret. qua per rationem atque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et volatilibus. qui etiam visibilia invisibiliter operatur. animam hominis esse voluisset. ut ita dicam. alia vero. dum non fit. quae non solum naturales corporum species. Et quamvis anima sic vel sic affecta praegnantis valeat aliquibus velut induere qualitatibus fetum. cui se etiam ipsi debere quod sunt cum gratiarum actione noverunt. Cum enim alia sit species. Ita nec feminam sui puerperii creatricem appellare debemus. quam nec agricolas frugum atque arborum. Creationem tamen conditionemque omnium naturarum.

Quod vero femina illi ex eius latere facta est. Plato quidem etiam bestiarum. cuius occulta potentia cuncta penetrans incontaminabili praesentia facit esse quidquid aliquo modo est. quam nec ipsa se fecit. Quapropter si in illa specie. urbem Romam et urbem Alexandriam non fabros et architectos. quia nisi faciente illo non tale vel tale esset. quam ipse non fecerit. cum ad istam vitam denuo revolvuntur. Aut ergo desinant Platonici poenas animarum ex istis corporibus comminari. Quis enim alius creator est temporum. id est et immortalium et mortalium. nisi qui fecit ea. sicut ante quam fierent non fuerunt. Qui autem ista non credunt. Unde quoniam Porphyrius propter animae purgationem dicit corpus omne fugiendum simulque cum suo Platone aliisque Platonicis sentit eos. Nihil enim est quam hoc genus tam discordiosum vitio. qua vel mortales conditi sumus. et si qua forte alia maior latet. remeare? Et si Deus. et hoc primum quodammodo prodigium quid praefiguraverit. ut ita dicam. quorum efficiendorum artem ineffabilis eius et ineffabiliter laudabilis mens haberet 58 ? Unum creavit Deus hominem ut concors esset genus humanum. cum tamen sit utrumque falsissimum. Neque commodius contra vitium discordiae vel cavendum ne existeret. divinum munus est: quomodo poena est ad ista corpora. hortantur. nisi omnium animalium. quantum me Deus adiuverit. quorum motibus currerent tempora? Quid de mundo Platonici sentiant. quam forinsecus corporalibus opifices rebus imponunt. dicetur alio loco. Merito igitur vera religio. nisi quos ipse creaverit. quam recordationem illius parentis. sed non relictus est solus. generibus impleretur 56 ? Si autem nostra institutio. quae posuit prodigia super terram 60. et si potentiam suam. vel sanandum cum exstitisset. sive operationibus angelorum aut hominum aut quorumque animalium sive marium feminarumque mixtionibus. quem propterea Deus creare voluit unum. non tempore. nulla facta prodigia debent credere. quamvis eius causa lateat. nec operarios habet. nisi a quo facta sunt caelum et terra. qui neque ex ea materia facit aliquid. natura loqueretur humana. propter luendas poenas ad corpora redire mortalia. id est ad divina beneficia. frustra gignitur? Ait quidam Psalmus sacer: Venite et videte opera Domini. si usitato naturae curriculo gignerentur. 27. Porphyrius tantummodo ad hominum 55 : sequitur eos. ipsi vero mortalem attexerent.fecit. 203 . Proinde animarum nostrarum eos creatores noluit esse. quaelibet etiam desideria motusve animae matris valeant aliquid liniamentorum aut colorum aspergere teneris mollibusque conceptibus: ipsas omnino naturas. quos a nobis volunt quasi parentes et conditores nostros coli. sed corporum 54. tam sociale natura. nec institutores. 26. factus est unus. ut dicant deos istos. ut immortalem partem ab ipso sumerent. 1. Cur ergo ex latere viri femina facta sit. quorum in nobis operationem. fabricatoriam rebus subtrahat. conditorem agnoscit et praedicat. nihil esse aliud quam fabros compedum carcerumve nostrorum. neque enim et ipsa. Quid autem sub tanta gubernatione divinae providentiae. prodigia dicerentur. quae sic vel sic in suo genere afficiantur. sed inclusores alligatoresque nostros ergastulis aerumnosis et gravissimis vinculis. non facit nisi summus Deus. de quo multitudo propagaretur 59. Ita sane Plato minores et a summo Deo factos deos effectores esse voluit animalium ceterorum. quia prima. ita non erunt. quorum voluntate consilio imperio fabricatae sunt. ut hac admonitione etiam in multis concors unitas servaretur. quem mundi universi. Nam si nulla causa est vivendi in hoc corpore nisi propter pendenda supplicia: quomodo dicit idem Plato aliter mundum fieri non potuisse pulcherrimum atque optimum. sed prorsus esse non posset. etiam hic satis significatum est quam cara mariti et uxoris debeat esse coniunctio. sicut mundi universi. illam Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius non nisi Deum debemus conditorem dicere naturarum. eum animalium quoque universorum. quod assidue Plato commemorat 57. aut eos nobis deos colendos non praedicent. in quantumcumque est. Sed ante dico aeternitate. et omnium viventium sive in caelo sive in terra nullus est conditor. Quaelibet igitur corporales vel seminales causae gignendis rebus adhibeantur. Haec opera Dei propterea sunt utique inusitata. hoc est et animarum et corporum. illam Romulum. qui immoderate atque inhoneste vixerint. ut quantum possumus fugiamus et evadamus. ita omnium animalium species aeterna intellegentia continebat: quomodo non ipse cuncta condebat? An aliquorum esse artifex nollet. Nam neque ita luunt poenas animae. In quibus terrenis praecipuus ab illo ad eius imaginem homo propter eam causam. quam dixi. Ex primo homine duae civitates exortae sunt. sed reges.

13. quamvis occulto Dei iudicio. sed tamen iusto. et primam fuisse animae mortem a Deo recessisse. 17. De terrenis corporibus. aeternitatem animarum volunt carere corporibus. qui per gratiam regenerationis absoluti sunt a peccato. Quod sicut iniqui male utuntur lege. alii bonis in praemio sociandi. et ea cui corpus obnoxium est. Quam mortem primis hominibus Deus. quia. Contra eos. iam tamen secundum Dei praescientiam exortas fuisse existimemus in genere humano societates tamquam civitates duas. qui animae separationem a corpore non putant esse poenalem. Contra eorum dogmata. 2. 12. Cur ab his. Tempus mortis. si non peccassent. fuerit comminatus. Praevaricatio primorum hominum quam primam senserit poenam. 4. nondum quidem secundum evidentiam. 3. Quod in sanctis primae mortis pro veritate susceptio secundae sit mortis abolitio. An quisquam simul et vivens esse possit et mortuus. quo vitae sensus aufertur. 19. De ea morte. qui asserunt corpora terrena incorruptibilia fieri et aeterna non posse. Nunc quoniam liber iste claudendus est. Cum enim scriptum sit: Universae viae Domini misericordia et veritas 61 : nec iniusta eius gratia nec crudelis potest esse iustitia. An vita mortalium mors potius quam vita dicenda sit. etiam in sanctis poena peccati sit. immortales futuros fuisse non credunt. De generali mortis malo. in hoc primo homine. 11. quam quidam non regenerati pro Christi confessione suscipiunt. 10. De philosophis. per quem est contracta mortalitas. Qualis homo sit factus a Deo et in quam sortem deciderit suae voluntatis arbitrio. Ex illo enim futuri erant homines. si mandatum eius transgrederentur. 15 LIBER XIII BREVICULUS 1. 15. quae philosophi affirmant in caelestibus esse non posse. 18. 2. alii malis angelis in supplicio. quo animae et corporis societas separatur. ita iusti bene utuntur morte. De lapsu primorum hominum. Quod Adam peccaturus prius ipse reliquerit Deum. 16. quae animae semper utcumque victurae accidere potest. Utrum mors. in morientibus an in mortuis esse dicendum sit. De morte. naturali pondere revocetur ad terram.27. 6. quam relinqueretur a Deo. quae per peccatum primorum hominum in omnes homines pertransiit. quod terrenum est. 5. quod numquam sint corporibus exuendi. quae bona est. 8. qui primos homines. 14. quae mala est. cum Plato inducat summum Deum diis minoribus promittentem. qui primitus factus est. id est poena peccati. 204 . 7. 9. non auferatur mors.

ex qua et immortales sunt. mors autem corporis quonam modo. Mors corporis et animae est. qua primus homo factus est in animam viventem. conferre. Expeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis. 1. sed dolore poenalis est. Non enim eo modo. ut nulla diremptione separentur: mirum videri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi. quia modo quodam quantulocumque non desinit vivere atque sentire. quae nunc requiescit in spe. cum anima Deo deserta deserit corpus. seu vivat ipsa seu non vivat ex Deo. Hanc Salvator significavit. quia non vivit ex Deo. salva veritate narrationis historicae de corporali loco. Quod cum ante non fiat. non enim potest bene vivere nisi Deo in se operante quod bonum est. qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam 4. Ita enim nec ex Deo vivit ipsa nec corpus ex ipsa. 24. 2. cum vivit bene. ideo nec vivere corpus dicendum est. dolor autem malum. De paradiso. quod etiam in libro superiore iam diximus 2. cum anima vivit in corpore. quam possunt eis animae etiam mortuae. ut non in spiritum caro vertatur. quam fuit primorum hominum ante peccatum. habet tamen quamdam etiam ipsa mortem suam. qua fit cohaerentium diremptio naturarum. Sed de ipso genere mortis video mihi paulo diligentius disserendum. id est totius hominis. De corporibus sanctorum post resurrectionem. quam cum anima corpori sic fuerit copulata. recte mors animae dicitur. vel illa.20. 22. sive Dei et animae sive animae et corporis. et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. quae sic spiritalia erunt. De prima 205 . condiderat Deus homines. in meliorem reparanda sit qualitatem. Ideo autem secunda. non immerito mors est potius appellata quam vita. qua non anima deseritur. Quod caro sanctorum. quam secundam mortem divinorum eloquiorum appellat auctoritas 3. Ergo utriusque rei. quantulacumque propria vita. cum vivat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia. Verum in damnatione novissima quamvis homo sentire non desinat. mors est. An quia vita qualiscumque aliquod bonum est. quo angelos. quod recte per significationem eius spiritale aliquid intellegatur. quam Dominus fecit dicens discipulis suis: Accipite Spiritum Sanctum. qui vero vivificentur in Christo. 21. Quamvis enim anima humana veraciter immortalis perhibeatur. 23. sentire tormenta. hoc est Deo desertae. cum id deserit anima. Huiusmodi autem totius hominis mortem illa sequitur. sed corporum vita est. Qualiter accipienda sit vel illa insufflatio Dei. quia sensus ipse nec voluptate suavis nec quiete salubris. corpus autem ideo mortale. in quo primi homines fuerunt. Mors igitur animae fit. sed dolendi? Vivit itaque anima ex Deo. LIBER DECIMUS TERTIUS REDEMPTUS HOMO IN VITAM AETERNAM RESTITUITUR Qui de morte sit modus (1-11) Ex peccato mors orta est. et qui moriantur in Adam. de qua suo loco diligentius disserendum est 5. quia post illam primam est. vivit autem corpus ex anima. sed animatum sentiensque cruciatur. quoniam deseri omni vita potest nec per se ipsum aliquatenus vivit. inoboedientes autem mors plecteret damnatione iustissima. quae post resurrectionem futura sunt. Quid intellegendum sit de corpore animali et de corpore spiritali. Nam ideo dicitur immortalis. sicut corporis. in quo anima non vivendi causa est. cum eam deserit Deus. ut etiam si peccassent mori omnino non possent 1. immo primorum hominum. ubi ait: Eum timete. sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interventu mortis angelica immortalitas et beata aeternitas sequeretur. non desistente. Nam in illa ultima poena ac sempiterna. tamen. Impiorum namque in corporibus vita non animarum.

si et ipsa peccati poena est. nullum mortis experirentur genus. Cur enim esset ulla poena in quibus non essent ulla punienda? Quapropter fatendum est primos quidem homines ita fuisse institutos. quomodo poterit obtineri. quorum parentes in bestialem vitam mortemque deiecerat. Quae sit mors parvulorum et martyrum. secunda vero sine dubio sicut nullorum bonorum est. 4. id est obnoxios peccato mortique generaret. quod in re nondum videtur 10. ut repugnantem pateretur in membris inoboedientiam concupiscendi et obstringeretur necessitate moriendi. nunc suscipiendum est. Verum hoc in sanctis martyribus. mandatum transgrediemini. malis mala. Fidei autem robore atque certamine. nunc impletur iustitia moriendo. ut veniretur in poenam. Proinde quod est terra. non morerentur. ipsa fides enervaretur. sed eosdem primos peccatores ita fuisse morte multatos. ne pecces. nisi moriantur. Neque enim ita homo ex homine. qua separantur anima et corpus. Tunc enim mors est acquisita peccando. quia peccaverunt. quam quod ipsi fuerant. Non enim ad infantilem hebetudinem et infirmitatem animi et corporis. Mortui sunt ergo illi. bonis sit bona. sed cum peccaret et puniretur. nasceretur. quae animam seiungit a corpore. A quo peccati vinculo si per Mediatoris Christi gratiam solvuntur infantes. ita nulli bona 6. quae accidere non posset nisi malis 7 ? Sed rursus si non nisi malis posset accidere. sicut homo ex pulvere. non deberet bonis bona esse. ne peccetur. ut. non hoc est caro. Sic per ineffabilem Dei misericordiam et ipsa poena vitiorum transit in arma virtutis. non peccant isti. quam sunt aliorum tenerrimi fetus animalium. cur vel ipsam patiantur. quia si ita est. si regenerationis sacramentum continuo sequeretur immortalitas corporis. non cum crearetur. Quod tunc timendum fuerat. Si quem vero movet. in maioribus dumtaxat aetatibus. hoc genuit. morte moriemini. quamvis ex terra facta sit caro. Quo pacto igitur bona esse possit bonis. nulla gloria (quia nec ipsum omnino posset esse certamen). quantum quidem attinet ad peccati et mortis originem. In primo igitur homine per feminam in progeniem transiturum universum genus humanum fuit. quam videmus in parvulis. sicut enim scriptum est: Homo in honore cum esset. et quod homo factus est. etiam naturaliter sequeretur in nascentibus ceteris. quoniam. quod vitio poenaque factus est. quod scripsimus de baptismo parvulorum. quod poenaliter praecessit in peccantibus hominibus primis. peccato vel poena ille redactus est (quae Deus voluit esse tamquam primordia catulorum. sed hactenus in eo natura humana vitiata atque mutata est. et fit iusti meritum etiam supplicium peccatoris. Ex peccato etiam progenies experitur mortem. quia moriuntur. si post lavacrum regenerationis 11 iam sancti non possent mortem perpeti corporalem. in secundam vero illam sine fine poenalem liberati a peccati obligatione non transeunt. atque ita id. ut. Factum est per illorum culpam. Pro magnitudine quippe culpae illius naturam damnatio mutavit in peius. si non peccassent. si peccaveris 12.igitur corporis morte dici potest. comparatus est pecoribus non intellegentibus et similis factus est eis 8. nisi peccavissent. quae tunc est fides. quod etiam ipsa sit poena peccati? Hanc enim primi hominis. hoc est et proles homo. hanc solam mortem perpeti possunt. non ergo ad ista infantilia rudimenta praesumptione illicita et damnatione iusta prolapsus vel impulsus est primus homo 9. ut etiam quidquid de eorum stirpe esset exortum eadem poena teneretur obnoxium. nunc dicitur: Si mortem recusaveritis. 3. velut sagitta cum arcus extenditur. sed iam nec fides esset. Tunc dictum est: Si mandatum transgressi fueritis. ut non peccaretur. nisi quod infantes infirmiores etiam cernimus in usu motuque membrorum et sensu appetendi atque vitandi. quod sunt primi iniqui non credendo perpessi. sed nulla. Non autem dissimulanda nascitur quaestio. quamvis ablato iam criminis nexu. quorum per gratiam reatus aboletur: iam ista quaestio in alio nostro opere. confestim sui operis quaerendo et sumendo mercedem. cuius profecto certaminis esset nulla victoria. ut aut deserant fidem aut sufferant mortem. fit per 206 . quibus alterutrum a persecutore proponitur. non intellexit. peccabunt autem isti. utrum re vera mors. quando illa coniugum copula divinam sententiam suae damnationis excepit. quod in sanctis martyribus maxime eminuit. Tunc enim dictum est homini: Morieris. perpessi utique non fuissent. retrorsum reducta distulerit). nunc dicitur martyri: Morere. quanto magis impetum suum. ne a corpore solveretur? Atque ita non invisibili praemio probaretur fides. Nisi enim peccassent illi. tamquam se tanto attollat excellentius supra cetera animantia vis humana. Non enim aliud ex eis. tractata ac soluta est. homo autem homini gignendo parens. ubi dictum est ad hoc relinqui animae experimentum separationis a corpore. etiam mortis fuerat superandus timor. quod est autem parens homo. Pulvis namque homini faciendo materies fuit. Cum parvulis autem baptizandis quis non ad Christi gratiam propterea potius curreret. quod bonis bona sit. Iusti enim malunt credendo perpeti. quando exspectatur in spe. Nunc vero maiore et mirabiliore gratia Salvatoris in usus iustitiae peccati poena conversa est.

non nisi divina subvenit gratia. ut ad eum acquirendum suam non cunctarentur impendere. Sed quando sine abundantia gratiae Spiritus illius. in eos usus redactum esse monstravit. Hinc est quod scriptum est: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 20. et boni bene moriantur. 7. ut inde iustitiae fructus uberior nasceretur. ut mors. alia sententia istos fecit exceptos. cum mortem differre non possent. quando iustitia non sic diligitur. pie fideliterque tolerando auget meritum patientiae. qui ex ipso inerat animae carnisque complexu. Quod ergo bonum est. quamvis sit lex bonum. quando auget peccantium concupiscentiam. quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. sicut lex non est malum. non aufert vocabulum poenae. tantum Christum amare possent. cum vel illa pro iniquitate deseritur et efficit praevaricatores. quando auget patientium gloriam. Ita cum ex hominis primi perpetuata propagine procul dubio sit mors poena nascentis. qua prohibetur peccatum. per quod transiretur ad vitam. quia maluerunt Christum confitendo finire vitam quam eum negando ad eius baptismum pervenire. 6. qui. ut peccandi cupiditas eius delectatione vincatur. quam vitae constat esse contrariam. quanti sunt hi. Quidquid tamen illud est in morientibus. quamvis sit mors malum. quia in tantam utilitatem non vi sua. confitebor et ego eum coram Patre meo qui in caelis est 18. 207 . inveniet eam 19. qui mortem. ut fiat super modum peccator aut peccatum per mandatum 14. quamdiu moratur. ut eum in tanto vitae discrimine sub tanta spe veniae negare non possent? Mors igitur pretiosa sanctorum. Quam totam molestiam nonnumquam unus ictus corporis vel animae raptus intercipit nec eam sentiri praeveniente celeritate permittit. ne veniatur in culpam. quia stipendium est peccati 15. quantum peccatum gratia non subveniente ad nocendum valeret. Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lavacro pro Christi confessione moriuntur. Cur hoc commemorandum putavimus? Quia scilicet. fit gloria renascentis. et cum sit mors peccati retributio. cum eam patiuntur. sed etiam malis. Quid enim pretiosius quam mors. ita nec mors bonum est. inquit. et alio loco: Qui perdiderit animam suam propter me. sed quemadmodum iniustitia male utitur non tantum malis. in quo lavacro et illis facinus tam immane dimissum est. ideo non distulerunt. Super modum dixit. Sed ne propterea lex putaretur malum. virtus autem peccati lex 13. Quapropter quod attinet ad corporis mortem. per bonum mihi operatum est mortem. quia etiam praevaricatio additur. qui occiderant Christum. Ut autem diligatur et delectet vera iustitia. Mors ergo non ideo bonum videri debet. instrumentum fieret. quibus cum tanta gratia est praemissa et praerogata mors Christi. Aculeus. quae antea malum fuit. non quia mors bonum aliquod facta est. id est separationem animae a corpore. etiam ipsam legem. non intrabit in regnum caelorum 17. Hinc fit. Remittitur peccatum lavacro et martyrio. qui morientes appellantur. Auget enim prohibitio desiderium operis illiciti. tantum eis valet ad dimittenda peccata.istorum poenam. ubi non minus generaliter ait: Qui me confessus fuerit coram hominibus. mors autem mala. Ac per hoc lex quidem bona est. etiam hoc eis in illo lavacro dimitteretur. ut et mali male lege utantur. quod cum gravi sensu adimit sensum. Verissime omnino. Pie potest mors tolerari. quod timore mortis negaverant Christum. sed divina opitulatione conversa est. per quam fit ut et delicta omnia dimittantur et merita cumulatius augeantur? Neque enim tanti sunt meriti. Habet enim asperum sensum et contra naturam vis ipsa. sed tantam Deus fidei praestitit gratiam. verum etiam bonis: ita iustitia bene non tantum bonis. Quod utique si fecissent. ut appareat peccatum. non dubitavit dicere virtutem esse peccati. 5. Sed peccatum. vel ista pro veritate suscipitur et efficit martyres. quae tunc metuenda proposita est. qua utrumque divellitur. cum possent. lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. donec omnis adimatur sensus. mortis est peccatum. qui ubi vult spirat 21. Quae virtus peccati sit lex. quod ad poenam peccati fuerat antea constitutum. tamen si pro pietate iustitiaque pendatur. Apostolus cum vellet ostendere. quia prohibitio est peccati. baptizati sunt deletisque omnibus peccatis ex hac vita emigrarunt. Qui enim dixit: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu. quod fuerat in vivente coniunctum atque consertum. ut. aliquando impetrat. inquit. quoniam virtus est dicta peccati: ideo ipse alio loco versans huiusmodi quaestionem: Itaque. inquit. cum peccandi aucta libidine etiam lex ipsa contemnitur. ut nihil retribuatur peccato. mihi factum est mors? Absit. nulli bona est 16.

ante mortem quam in morte potius esse dicendi sunt. quod. aliud tardius ambulasse. et hodie quam heri. quam ante annum fuit.ne peccatum committeretur. Ideo quippe aliquid eius suscipitur. profecto qui nondum anima caruit adhuc vivit. non in morte): profecto. nemini bona est. sed cum aequaliter et aequalia momenta raperentur ambobus. Quocirca mors quidem. ex quo est in isto corpore moriente potius quam vivente. non absurde dicitur et malis mala et bonis bona. sed urgentur omnes pari motu nec diverso impelluntur accessu. cui longior. in quo nemo vel paululum stare vel aliquanto tardius ire permittitur. cum venerit. 8. adhuc utique vivunt. alter remotius. hoc est esse in morte. cum vita detraheretur. ut peccatum non committatur commissumque deleatur magnaeque victoriae debita iustitiae palma reddatur. quae agebatur. Nemo moriens non vivit. impleatur. celerius diem duxit quam ille. cum morerentur. non possumus negare viventem. Aliud est autem amplius viae peregisse. donec istarum ad aeternam vitam. quo animae a corpore separatae aut in bonis sunt aut in malis. explicare difficile est. cum in tanta est extremitate vitae. adhuc tamen in vita. et paulo post quam nunc. quid est quod detrahitur. quidquid temporis vivitur. post mortem iam erit. ex quo esse incipit in hoc corpore. de spatio vivendi demitur. quia. quae iam non est? Porro si adhuc diligentius attendamus. etiam cum quisque pro veritate fideliter et laudabiliter moritur. erat in morte? Numquam igitur in vita homo est. sed laudabiliter toleratur pro tenendo vel adipiscendo bono. Vita ad mortem agitur. qui iam mortui nuncupantur. Ac per hoc quomodo morientes dicamus eos. nunc suscipienda proponatur. id est vitae detractio (quia. in quanta sunt quos agere animam dicimus. Aut si moriens potius dicendus est. donec ea consumpta mors. cum abscesserit. Quamdiu enim sentiunt. quoniam. hoc est quando eam patiebantur. quia iam moritur. numquam in eo non agitur ut mors veniat. aufert omnem corporis sensum. Bona mors si pie toleratur. ut veniatur in mortem. iam non ipsa mors. non lentius pergit. cum vita detrahitur? Si enim non est in vita. quia inest anima corpori. cum mors quae iam impendet advenerit. et cotidie fit minus minusque quod restat. sed plus itineris conficit. cum eam morientes patiuntur cumque in eis ut moriantur facit. quae secunda dicitur. Mors autem tunc eis mala erat. sed morti accedens. in vita scilicet. Hoc enim agit eius mutabilitas toto tempore vitae huius (si tamen vita dicenda est). sed mortui nuncupantur. quoniam gravis et molestus eius inerat sensus. et nunc quam paulo ante propinquior. illarum vero ad aeternam mortem. corpora revivescant. in cuius iam corpore agitur ut moriatur. ut dixi 22. quia illa. nec simul quisquam potest esse vivens et moriens: nescio quando sit vivens. alter habuit propius. sed imminente morte iam extrema et mortifera afflictione iactantur. Ex quo enim quisque in isto corpore morituro esse coeperit. etiamsi recte isti appellantur morientes. donec eius fiat perfecta consumptio? Si autem non est in morte. sed post mortem potius erit: quando sit in morte quis dixerit? Nam neque ullus moriens erit. quam cursus ad mortem. accedat. Sed id tempus. in morte est 23. quae numquam finiatur. Sed si. quo malo bene utuntur boni. Nemo quippe est. si moriens et vivens simul esse nullus potest. et incipiat iam tempus esse post mortem. An potius et in vita et in morte simul est. Quamdiu quippe anima in corpore est. in qua vivit. vita cedens. utrum post mortem potius an in morte dicendum est? Si enim post mortem est. cum vero in ea sunt. cuius gravem ac molestum in morientibus diximus sensum. et cras quam hodie. ex quo in illo agi coeperit ipsa mors. quae transacta atque praeterita est. in morte autem. Suscipitur enim animae a corpore separatio. nec tunc in morte. Porro si ex illo quisque incipit mori. impiorum autem poenas luunt. sed post eam vita praesens animae bona seu mala est. quia nondum abscessit a corpore. nec illa mors esse apparebit. ne Deo ab anima separato etiam ipsa separetur a corpore. quid est vitae 208 . 9. qui non ei post annum sit. non morientes. mors cavetur. Neque enim. si et in vita et in morte simul non potest esse. Quid enim aliud diebus horis momentisque singulis agitur. Si enim diligentius consideremus. ut omnino nihil sit aliud tempus vitae huius. qui nondum mortui sunt. Qui ergo usque ad mortem productiora spatia temporis agit. nondum autem in morte. qui ea propinquante molestus est. In requie sunt enim animae piorum a corpore separatae. quando erat. cui vita brevior fuit. Nullus est ergo moriens nisi vivens. et si adhuc vivunt. donec tota detrahatur. Peracta autem mors quonam modo vel bona vel mala est. Idem ipse igitur simul et moriens est et vivens. ne tota contingat et secunda insuper. 10. quoniam. cum detrahendo finita fuerit. ac sic totius hominis prima morte completa secunda excipiat sempiterna. quo non impari velocitate ambo currebant.

sed quoniam nomina sunt. quantum attinet ad corporis mortem. nec tamen possunt appellari morientes. cum vero anima abscesserit omnemque abstulerit corporis sensum. Illa est enim gravior et omnium malorum pessima. ante mortem est. maxime si etiam sensus adsit. ea regula qua cetera talia declinantur. arduus. quod est moritur. si mors nulla est. non in morte. non in morte. Sic enim dicitur mortuus. sed in morte esse non dubitat dicere. esse comprehenditur. ut nec ulla explicari locutione possit nec ulla ratione vitari. esse dicuntur in morte. ut. sed semper in morte. ut. iudicio fortasse divino. Ibi e contrario non erunt homines ante mortem atque post mortem. ut hoc verbum. Dicamus etiam cum acciderit: Post mortem illius vel illius factum est illud aut illud. quae non sunt praeteriti temporis. si adhuc in morte? praesertim cum eos nec morientes dicamus. Ab eo vero. Illud ergo est adhuc ante mortem. ortus est. ita tria singulis singula. Donec enim revivescant. conspicuus et si qua similia. Unde non importune neque incongrue arbitror accidisse. iam non est. Numquam ergo moriens. Quando ergo in morte? Tunc enim est moriens. in latina lingua nec grammatici declinare potuerint. per quod transitur ex futuro in praeteritum 24. de qua nunc disserimus. utique dolentes. mortuus est. moriens mortuusque. quamvis in somno positos dicamus dormientes. Dicamus et de praesenti tempore ut possumus..ipsa detractio? Non enim frustra. id est in morte. quid est quod dicitur ante mortem sive post mortem? Nam et hoc inaniter dicitur. et: Illis atque illis illud atque illud moriens dereliquit. reddantur. Atque utinam in paradiso bene vivendo egissemus. donec evigilet. mortuus erit. sine tempore declinantur. languentes. Illud autem. quia sine ullo spatio est. et qui in vita. quod declinari non potest. nisi quia mors erat. Perit igitur inter utrumque. difficillime definitur. quasi ut declinetur. neque mortuus. Etenim antequam mors veniat. Quamdiu quippe est anima in corpore. at vero mortui. dicitur. sicut in somno esse quisque. iam sunt a corporibus separati. quemadmodum tria sunt cum dicimus: Ante mortem. viventes. sed moriens. Quando itaque sit moriens. priusquam resurgant. et si qua similia sunt. adhuc non est. quod est moritur. Nunc autem non solum est. si quaeramus praeteriti temporis verbum. qui iam sunt mortui. iam post mortem est.. Convenienter itaque factum est. qui. qui in somno sunt. quod est post mortem. maxime quia nimis est insolens. nec tamen eo modo possumus dicere eos. non in morte esse dicendus est. quod est ante mortem.. Sed hoc est. Loquamur ergo secundum consuetudinem (non enim aliter debemus) et dicamus: Ante mortem. responderi assolet. sicut scriptum est: Ante mortem ne laudes hominem quemquam 25. Hinc enim est illud: Quoniam non est in morte. quae in ullo et in qua ullus esse non potest? Quando quidem si vivitur. non est moriens. quia hoc ante mortem. qui memor sit tui 26. verum etiam tam molesta est. quae mortuos quoque non post mortem. qui constat ex anima et corpore. nisi cum detrahitur. cum vero mors venerit. Non enim adhuc moriuntur. recte esse dicuntur in morte. 11. fit verbum praeteriti temporis. hoc iam post mortem. Nonne ergo videndum est. sed vivens. antequam ad mortem perveniat. si vivere destitit. cum vita fuerit corpori tota detracta. quamvis hoc nisi vivens omnino facere non posset et potius hoc ante mortem fecerit. sicuti eos. erit in morte? Mortuus in morte est. post mortem iam dicitur. id est in morte. Quomodo enim post mortem. Ita etiam in transcursu temporum quaeritur praesens. morientes. u littera geminata. iam post mortem mortuusque perhibetur. quo moriens vel in morte sit. 209 . Agi tamen potest in adiutorio gratiae Redemptoris nostri. quoniam si adhuc vivit. iam esse dicamus in morte (cui enim propinquat peragendo vitae suae tempora. sed moriens in vita. ut simul et vivens esse dicatur et moriens. non moriens. Si autem absurdum est. ut saltem secundam mortem declinare possimus. 1. ut re vera nulla mors esset. Loquamur etiam sicut loquitur Scriptura divina. quae non fit separatione animae et corporis. cum vigilans et dormiens simul esse non possit: quaerendum est quando erit moriens. quemadmodum id quod significat non potest agendo. ac per hoc adhuc ante mortem. quonam modo vel morientes dicantur vivere vel iam mortui etiam post mortem adhuc esse dicantur in morte. ac per hoc numquam viventes. . 11. Sed rursus si nulla mors est ante quid vel post. et qui in dolore. si iam in illa est?). per temporis praeteriti participia declinantur. sed in aeternam poenam potius utriusque complexu. etsi non humana industria. nec invenitur. ut hominem. Vivens. Namque ab eo quod est oritur. quomodo fatuus. post mortem.. dicimus dormientes. quia et hoc post mortem est. Nam si ea detracta non est homo in morte. quod dixi explicari aliqua locutione non posse. ubi neque sit vivens. 2. non in morte. procul dubio vivit homo. et qui in languore. ne ista ratione mors corporis nulla esse dicatur? Si enim est. sed post mortem: quando. si autem vivere iam cessatum est. pro participio praeteriti temporis ponitur nomen. velut cum ita loquimur: Moriens ille testatus est. in morte. ita ipsum verbum non posset loquendo declinari. quando est. id est in morte. priusquam mors accidat. cum detraheretur.

secunda vero. quae humanum genus origine depravata. Ea significata est verbis eius. Hominis ex primo homine vitiata natura est. solis eis exceptis qui per Dei gratiam liberantur. quod inoboediens motus in carne animae inoboedientis exortus est. secunda ex omnibus tota. sed sine fine morientes. quia lapsa perierat). altera corporis. sicut semper habere potuisset. Nam postea quam praecepti facta trasgressio est. in qua deseruit animam Deus. qui per feminam lapsus est in peccatum. quando timore dementi sese abscondenti homini dixit: Adam. Omnes enim fuimus in illo uno. cum anima sine Deo et sine corpore ad tempus poenas luit. confestim gratia deserente divina de corporum suorum nuditate confusi sunt 28. nec tantum posteriorem. ubi anima privatur Deo. de cibo vetito: Quacumque die ederitis ex illo. Nam in eo. quam mortem Deus primis hominibus fuerit comminatus. Mors ex peccato est (12-18) Prima mors corporis. etiamsi ergo hanc intellegamus Deum denuntiasse mortem in eo quod ait: Qua die ederitis ex illo. comminatio illa complexa est. Cum ergo requiritur. Deus enim creavit hominem rectum. ad bonum vero eius prior est voluntas Creatoris eius. deseram vos per iustitiam: profecto in ea morte etiam ceterae denuntiatae sunt. Sicut enim universa terra ex multis terris et universa ecclesia ex multis constat ecclesiis: sic universa mors ex omnibus. Ex peccato praevaricatio fuit. velut radice corrupta. Tunc ergo coepit caro concupiscere adversus spiritum 29. sive ut reficiat. qua scilicet propter peccatum vitiata et vinculo mortis obstricta iusteque damnata non alterius condicionis homo ex homine nasceretur. Cum vero corpus anima ipsa deseruit aetate 210 . Numquam enim erit homini peius in morte. Deo deserente secunda facta est mors. nec solam ipsam totam primam. quae forte a perturbatis prima comperta sunt. ubi anima sine Deo cum corpore poenas aeternas luit. non utique vitiorum. una animae. quae fit cum anima deseritur sua vita. si Deo subdita ipsa mansisset. trahentes originem mortis et in membris nostris vitiataque natura contentionem eius sive victoriam de prima praevaricatione gestantes. sed iam erat natura seminalis. inferiorem famulum ad suum arbitrium non tenebat. sive ut eam faceret. quae prius eadem membra erant. quando omnes fuimus ille unus. Prima enim constat ex duabus. sed sponte depravatus iusteque damnatus depravatos damnatosque generavit. eam solam intellegamus. ad malum quippe eius prior est voluntas eius. ut attenderet ubi esset. Iam quippe anima libertate in perversum propria delectata et Deo dedignata servire pristino corporis servitio destituebatur. sed ut desereretur deseruit. Ac per hoc a liberi arbitrii malo usu series calamitatis huius exorta est. quam ubi erit mors ipsa sine morte. tamquam reciprocam poenam inoboedientiae suae. ut sit prima totius hominis mors. si ab eo mandatum transgrederentur acceptum nec oboedientiam custodirent. Quamobrem etiamsi in eo quod dictum est: Morte moriemini. Quando ergo dixit Deus primo illi homini. usque ad secundae mortis exitium. quae de illo facta est ante peccatum. quoniam non est dictum: Mortibus. Senserunt ergo novum motum inoboedientis carnis suae. naturarum auctor. Nondum erat nobis singillatim creata et distributa forma. propter quem pudenda texerunt.numquam mortui. secunda animae. Quoniam prima constat ex duabus. quae nulla erat. in quo Deus non esset. Unde etiam foliis ficulneis. utrum animae an corporis an totius hominis an illam quae appellatur secunda: respondendum est: Omnes. 14. ubi corpus privatur anima. ubi anima et a Deo et a corpore separata punitur. 13. morte moriemini 27 : non tantum primae mortis partem priorem. sed increpando admonens. morte moriemini 30. in qua singuli viveremus. sed pudenda non erant. quae non habet finem. cum qua controversia nati sumus. 12. ubi es? 31 non utique ignorando quaerens. sensa est mors una. sed quidquid mortis est usque ad novissimam. miseriarum connexione perducit. quem in paradiso constituerat. quod illi Deus est (non enim deserta est ut desereret. et quia superiorem dominum suo arbitrio deseruerat. 15. qua est nulla posterior. pudenda texerunt. quae secunda dicitur. nec omni modo habebat subditam carnem. tamquam diceret: Qua die me deserueritis per inoboedientiam. ex qua propagaremur. quae procul dubio fuerant secuturae.

sicut ea Cicero in Latinum vertit. animam perhibuit aggravari. dum nobis non desinant contradicere? Nempe Platonis haec verba sunt. quam nunc discutiendam non suscepimus. ut nec orta occidant nec connexa solvantur. quibus inducit summum Deum deos quos fecit alloquentem ac dicentem: Vos. Si ergo animae poena est in qualicumque corpore colligari. cum gignebamini. quod dicimus animae a corpore separationem inter poenas eius esse deputandam. 16. Et hoc quidem utrum Plato verum de sideribus dicat. Sed philosophi. sed incorruptibiliter perseverent? . colligati 35. Addendo utique corruptibile non qualicumque corpore. 1. cum eorum auctor et magister Plato donum a Deo summo diis ab illo factis dicat esse concessum. de sua facit immortalitate securos. non quidem summi. id est anima. quae totius est hominis. alia quaestio est. nec erunt valentiora quam consilium meum.. et de non terrestri corpore. sed haudquaquam bonum est ratione vinctum velle dissolvere. sed propter suam invictissimam voluntatem. quid est quod eos alloquens Deus tamquam sollicitos. Unde illud est quod de Scripturis nostris in superiore libro commemoravimus 33 : Corpus enim corruptibile aggravat animam 34. quanto magis exiguam paucitatem. Quod etiamsi non addidisset. velut aerumnoso vinculo colligatam. quod etiam de ipso universo mundo. Sed quoniam estis orti. 211 . Contendunt etiam isti terrestria corpora sempiterna esse non posse. quod in aeternum cum suis corporibus permanebunt nec ab eis ulla morte solventur: quid est quod isti ad exagitandam Christianam fidem fingunt se nescire quod sciunt. Neque enim corpus. quibus eos connexuit. separentur. haec sunt indissolubilia me invito. quod maius est vinculum ad perpetuitatem vestram. quoniam peccatum vindicans Deus dixit homini. cum ipsam universam terram dei sui. quae sit compacta. rediret in terram nisi sua morte. id est totius huius mundi. membrum in medio positum et sempiternum esse non dubitent. compleretur. Quid de anima senserit Plato. qua nullam mortem homini Deus fecit. sapienter sibi videntur irridere. quae illi accidit. ne commune illis cum vulgo vocabulum vilem faciat palliatorum tanto magis inflatam. ut ex his duabus mors illa prima. qui deorum satu orti estis. tamquam haec sint inter se contraria.. id est dissolvantur a corpore. Cum ergo Deus ille summus fecerit eis alterum quem putant deum. Decipiuntur philosophi de anima. ut et beatitudinem quaeramus animae et eam semper esse velimus in corpore. qua potens est facere. sed corruptibile corpus onerosum. cuius superbia nominis erubescunt esse Christiani.. alia quaestio est. 1. quid in doctrina Christiana reprehendant. inducat pro magno beneficio pollicentem. venit in experimentum mors altera. praeferendum. id est istum mundum. Ecce deos Plato dicit et corporis animaeque colligatione mortales. operosius mihi disputandum esset. cum omni prorsus corpore exuta ad Deum simplex et sola et quodammodo nuda redierit.. qui se Platonicos vocari vel esse gloriantur. ceteris diis. ne forte moriantur. in quo tunc omnes eramus: Terra es et in terram ibis. aut etiam sibi repugnantes adversum se ipsos malunt dicere. sed merito inflictam esse peccati. cum deseritur sua vita. immortales vos quidem esse et indissolubiles non potestis. hoc est eius ecclesiam.corruptum et senectute confectum. exagitant aeternitatem corporum.. id est a corporibus. a quo facti sunt. quo demonstrarem non corpus esse animae. neque vos ulla mortis fata periment. quo cuncta cetera continerentur animalia. Sed haec. contra quorum calumnias defendimus civitatem Dei. quam illa quibus estis tum. ne utiquam tamen dissolvemini. quod de terra est. nisi homo per gratiam liberetur. de qua Deus peccatum adhuc puniens homini dixerat: Terra es et in terram ibis 32. Unde constat inter Christianos veraciter catholicam tenentes fidem etiam ipsam nobis corporis mortem non lege naturae. Sed cum apertissime Plato deos a summo Deo factos habere immortalia corpora praedicet eisque ipsum Deum. Ubi si nihil. Hoc tantum contra istos commemorandum putavi. 17. tamquam uno animali maximo.. sed quale factum est ex peccato consequente vindicta. nihil aliud intellegere deberemus. qui infra eum sunt. ne aliquando moriantur. 16. Neque enim ei continuo concedendum est globos istos luminum sive orbiculos luce corporea super terras seu die seu nocte fulgentes suis quibusdam propriis animis vivere eisque intellectualibus et beatis. quia videlicet eius perfectam beatitudinem tunc illi fieri existimant. in eorum litteris invenirem. quo ista refelleretur opinio. sed tamen magni. attendite: quorum operum ego parens effectorque sum. quam secunda in ultimo sequitur. et quaerentes. instanter affirmat. et tamen immortales Dei a quo facti sunt voluntate atque consilio. non propter eorum naturam. non simplex. 2. quamquam omne colligatum solvi potest. ut dixi.

terra reddenda est. 18. 17. promisit Plato. ut sit iste mundus animal maximum beatissimum sempiternum. Corpus divino munere immortale. et deos rursus dicentes habere beatissimas animas et tamen aeternis corporibus illigatas. restitui. 2. quia Deus non vult. sed tot corporibus tantisque compactum hebetare atque tardare non posset. Verum non usque adeo decipi debuerunt. ut nullo in ima pondere deprimantur. aut si non possunt. ut nec terrestria moriantur? An Deus non est potens quousque Christiani credunt. sicut onera in gestando 212 . philosophos autem in ea cognoscenda coniectura humana deceperit. Cum igitur suspicionibus suis ista permittant. intueantur paulo attentius pondera ipsa terrena.eumdemque esse existiment animantem. Si quis hoc etiam de igne similiter affirmet et dicat reddenda esse universo igni corpora. nec beatitudinis privationem. inquiunt. inquiunt. ut caelestia fierent animalia: nonne immortalitas. non terrenum tantum. velut Deo summo loquente. et aliorum animantium terrestrium corpora. ne umquam deus eorum tam magnus moriatur. Sed neutrum isti volunt. cuius anima et perfectam sapientiae felicitatem teneret et corpus proprium non relinqueret. Si enim ars humana efficit. potest molibus praestare terrenis. caelestes quidem igneis. ne illos mortales colere videantur. voluntatem Spiritus eius docuerit. quod deos suos posse asserunt in corporibus igneis Iovemque ipsum eorum regem in omnibus corporeis elementis? Nam si animae. verum etiam pervicacia. sed quia et ad hoc respondendum est vel propter Christi corpus cum quo ascendit in caelum vel propter sanctorum qualia in resurrectione futura sunt. quibus haec tota moles a terra in caelum surgit. nulla vis vincit? Quid ergo prohibet. sed quousque Platonici volunt? Nimirum quippe consilium Dei et potestatem potuerunt philosophi. inclusam. insolubilem ac sempiternam velint: quid causae est. per omnes partes eius usque ad caeli summa et extrema diffundi et extendi per numeros musicos opinatur. ut hoc etiam de terrestribus corporibus Deus possit efficere. quam talibus diis. et de corpore immortali loquentes. ut beata sit.. in quibus animae nulla ab eis morte separatae. cuius omnipotentissima voluntate Plato dicit nec orta interire nec colligata posse dissolvi. aeterna esse non possint? Sed terrae. ut quamvis terrena. ipsiusque corporis tamquam membra locis suis posita atque digesta quattuor constituerit elementa. cuius voluntatem. omnibus omnino corporeis elementis. tamen incorruptibilia iam corpora ubi volunt ponant et quo volunt agant. sed qualia esse compulit poena peccati. inquiunt. corpus est omne fugiendum. situ motuque facillimo! An vero si hoc angeli faciant et quaelibet animalia terrestria rapiant unde libet constituantque ubi libet. non qualia fecit primis hominibus bonitas Dei. unde fuerant sumpta. quae in aquis posita continuo submerguntur. non solum ignorantia. quem mundum istum volunt. . ex quo fit. nec potuerunt nosse prophetae. nullis eorum oneribus aggravatae sempiterne ac feliciter vivant. Iovis autem ipsius animam. quae paradisi nomen obtinuit. ut et sibi apertissime refragentur magnis disputationum viribus asserentes animae. gravia moribunda. aut eos non posse aut onera sentire credendum est? Cur ergo sanctorum perfectos et beatos divino munere spiritus sine ulla difficultate posse ferre quo voluerint et sistere ubi voluerint sua corpora non credamus? Nam cum terrenorum corporum. sicut asserunt. unde animalium terrestria sumpta sunt corpora. tamquam violentia disputationis huius intercidet? An ibi propterea non fit. quandoquidem. ut ait Plato. ipsisque animis perfectissime beatis. cum potius e contrario Dei prophetas ad enuntiandam eius. quibusdam modis vasa fabricata etiam natare possint: quanto credibilius et efficacius occultus aliquis modus operationis Dei. sed corruptibilia molesta. miseri iudicentur. quantum dignatus est. quod geometrae centrum vocant. quae inde sumpta sunt. ut ea sit necesse dissolvi et emori et eo modo terrae stabili ac sempiternae. cum multo mirabilius incorporea corporeis quam quaecumque corpora quibuscumque corporibus copulentur. Hanc enim animam Plato ab intimo terrae medio. qui neque a corporibus separationem audent dare diis suis. ut ex metallis. ut beata esse possit. ut nec ea quae orta sunt occidant nec ea quae sunt vincta solvantur nec ea quae sunt ex elementis sumpta reddantur atque ut animae in corporibus constitutae nec umquam ea deserant et cum eis immortalitate ac sempiterna beatitudine perfruantur. anima scilicet. ne infelices eos esse fateantur. posse Deum facere confitetur Plato? Cur ergo non possit. divina voluntate atque potentia immortalia corpora fieri posse terrena. Primi quidem illi homines in terra erant nemorosa atque fructuosa. si Deus sicut illud velit. quorum iuncturam. fugiat Iuppiter de caelo et terra. ut terrena corpora naturale pondus vel in terra teneat vel cogat ad terram et ideo in caelo esse non possint. Non ergo ad beatitudinem consequendam omnia fugienda sunt corpora.. cuiusque corpus et in aeternum ex illa viveret et eam quamvis non simplex. ut in corpore maioris animantis tamquam medium membrum aeterna sit terra. rationali vel intellectuali in tam magna mole corporis eius inclusa. sed omne corpus esse fugiendum 36. cur nolunt credere. Sed necesse est. fugiant dii eorum de globis siderum.

quibus inter animalia terrestria cetera etiam hominem faciendum commisit Plato. etiam ipse purgatas animas sine ullo ad miserias pristinas reditu in aeterna felicitate constituit. si non audebunt isti. quanto maior est quantitas. lucendi relinquere quae per oculos emicaret: itane Deo summo concedere dubitabimus. usque adeo tamen eis melius esset cum suis corporibus bene valentibus vivere 38. nec sine corporibus durare perpetuo. Licet enim iustorum ac piorum animae defunctorum quod in requie vivant dubitare fas non sit. ut corpus omne fugientes beatae apud Patrem sine fine teneantur. ut. ut a suis corporibus separati in ipsorum deorum. si tamen hanc vitam pie iusteque peregerint. 19. Quid ita. Illud dico: Si dii minores. ut etiam illi. id est aeternum cum suis corporibus consortium. detrahat ponderis tarditatem? Sed de fide resurrectionis mortuorum et de corporibus eorum immortalibus diligentius. Et cum aliis gestantibus onerosior sit salvus et validus quam exilis et morbidus. naturam relinquat.sentire consuevimus. Nunc de corporibus primorum hominum quod instituimus explicemus. quod fides Christiana praedicat. et primos homines ita fuisse conditos. sicut dicit. si non peccassent. sed mortis necessitate dissolvi. quoniam nec mors ista. tam dissimilia. quamvis nulli corpori sociatas. resurrectionem incorruptibilium corporum negans non solum sine terrenis. quod post mortem feruntur ad sidera. sibimet connexa nulla possint dissolutione seiungi. sive morituros sive iam mortuos. eis potuisset accidere. non credidit illis esse meliores? Quapropter. si Deus voluerit. diis immortalibus anteponere. non quantitatis pondus. quae bona perhibetur bonis nec tantum paucis intellegentibus sive credentibus. quantum distet inter praesentem quam dicimus sanitatem et immortalitatem futuram? Non itaque nostram fidem redarguunt philosophi de ponderibus corporum. Scilicet immemores supera ut convexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 39. Gratia homo a peccato et morte redimitur (19-24) Errat Plato animas transmigrare affirmans. et ut Christo adversaretur. congruentiam figurae membrorumque detineat. ne moriantur quae orta sint. illi vero. quamvis adhuc corruptibilibus atque mortalibus. nisi quia eas. qua fit animae a corpore separatio. ut aliquanto diutius in astro sibi congruo quisque requiescat atque inde rursus miseriae pristinae oblitus et cupiditate habendi corporis victus redeat ad labores aerumnasque mortalium. ut a ceteris hominibus hoc videantur differre sapientes. Fortassis enim de ipso medio mundi loco. evidenter emoritur. id est aut carentes corporibus aut corpora relicturos. potuerunt. ipse tamen ad suum corpus movendum atque portandum agilior est. sed sine ullis omnino corporibus eas adseruit in sempiternum esse victuras 42. verum etiam sapientium animas ita voluisse de corporeis nexibus liberari. et talia 213 . qui omni modo esse sine corpore beatissimum existimant. Optime autem cum hominibus agi arbitratur idem Plato. qui stultam duxerint vitam. tanto sit maior et gravitas. cui donat immortalitatem. nisi peccati meritum sequeretur. sicut eos ausuros esse non arbitror. pollicetur. qui sua corpora numquam deserunt. corruptionem auferat. quod Virgilius ex Platonico dogmate dixisse laudatur (ita quippe animas mortalium nec in suis corporibus semper esse posse existimat. ab igne removere urendi qualitatem. Tantum valet in habendis etiam terrenis corporibus. ita ut plura pondo quam pauciora plus premant: membra tamen suae carnis leviora portat anima cum in sanitate robusta sunt quam in languore cum macra sunt. in fine huius operis disserendum est 37. quibus Deus summus apud Platonem munus ingens. ut neque in corporibus permanere neque sine his possint in aeterna puritate durare. indissolubilem scilicet vitam. ad corpora suis meritis debita sive hominum sive bestiarum de proximo revolvantur 40. In hac itaque durissima condicione constituit etiam bonas atque sapientes animas. quam cum in peste vel fame minimum roboris. et tam diversa. eo quod in eum coeant quaeque graviora. sed alternantibus vicibus indesinenter vivos ex mortuis et ex vivis mortuos fieri putat). cuius ille voluntati potestatique concessit. qua certe corpus animantis. diis beatissimis et tamen in aeternis corporibus constitutis humanas animas anteponere: cur eis videtur absurdum. cum quibus semper atque immortaliter viverent. quibus non talia corpora distributa sunt. sed temperationis modus. sed omnibus nota est. etiam argumentatio veri similior habeatur. Nec tamen ista qualicumque opinione praecepit saltem ne diis corporatis religionis obsequio subderentur. sed pro meritis oboedientiae custoditae immortalitate donati cum eis viverent in aeternum. Itaque ne a Christo vinci videretur vitam sanctis pollicente perpetuam. cum terra universa libretur in nihilo. hanc opinionem suam sententia repugnante convincant. id est corporea et incorporea. Nolo enim quaerere. recipiantur sinum. cur non credant terrenum esse posse corpus in caelo. Neque enim quisquam audebit illorum sapientes homines. De quo Platonico dogmate iam in libris superioribus diximus 41 Christiano tempori erubuisse Porphyrium et non solum ab animis humanis removisse corpora bestiarum. Et quis verbis explicat. cum in bona valetudine plus habet molis. nulla morte a suis corporibus solverentur. quod evidenter vivebat. ut de carne hominis.

quaslibet sine ullo iam sensu contumelias accepisse videatur. Agebatur ergo aliis quae sumebant. 21. nondum spiritalia.sanctos in resurrectione habituros ea ipsa. quando eam suae menti infirmitate resistentem spiritali iure cohercebant. Proinde nunc sanctorum animae defunctorum ideo non habent gravem mortem. qui licet morituri non essent. tamquam visibilia et corporalia illa non fuerint. constituit Deus. profecto. dum tamen et illius historiae veritas fidelissima rerum gestarum narratione commendata credatur. unus de ancilla. fortitudinem. ne animalia corpora molestiae aliquid esuriendo ac sitiendo sentirent. paradiso sapientia Dei. corpora. paradisum scilicet ipsam ecclesiam. alimentis tamen ut homines utebantur. si tamen mala sua sentit: Ad me ipsum turbata est anima mea 52. tamen et alios sumebant cibos praeter unam arborem. ad intellegibilia referunt arboresque illas et ligna fructifera in virtutes vitae moresque convertunt. quia potest etiam spiritalis intellegi. quanto magis eam diligunt etiam ipsam spiritalem futuram! Sicut enim spiritus carni serviens non incongrue carnalis. Nemo itaque prohibet intellegere paradisum vitam beatorum. 214 . quia caro eorum requiescit in spe 43. ubi primi homines parentes generis umani sanctae Scripturae veritate fuisse narrantur. quale nunc est in quavis optima valetudine. resurrectionem corporum. quia duo Testamenta in eis figurata dicit Apostolus 48. qui neminem fallit. quae magna virtus est rationalis creaturae sub Creatore Domino constitutae. Quasi propterea non potuerit esse paradisus corporalis. tamquam cetera essent alimento. Nam ubi nullum malum tangebatur. aut ideo de nulla petra Moyse percutiente aqua defluxerit 49. surget corpus spiritale 46. Non solum enim non erit tale. Se quippe amans donatur sibi. sola inoboedientia peccabatur. ut necessitate perducerentur ad mortem (qui status eis de ligno vitae. et ligna eius omnes utiles disciplinas et lignorum fructus mores piorum et lignum vitae ipsam bonorum omnium matrem sapientiam et lignum scientiae boni et mali transgressi mandati experimentum. nihil in eis ulterius tale sensuri desiderabiliter et patienter exspectant. fructus autem eorum opera eorum. quattuor eis flumina quattuor virtutes. mirabili Dei gratia praestabatur). qua separatae sunt a corporibus suis. ut sic fuisse accipiatur lignum vitae in paradiso corporali. non quia in spiritum convertetur. et ex eis duo filii Abrahae. quoniam iuste. eodem Apostolo dicente: Petra autem erat Christus 50. lignum vitae Sanctum sanctorum utique Christum. 20. quia potest illic figurata significatione etiam Christus intellegi. sed potius. nisi peccassent. ne mors eis undecumque subreperet vel senectute confecta decursis temporum spatiis interirent. corpora oblivione desiderant. alius de libera. sed intellegibilium significandorum causa eo modo dicta vel scripta sint. tamquam ideo non fuerint duae mulieres. sicut de illa legitur in Cantico canticorum 51. qui eis etiam de capillorum suorum integritate securitatem dedit 44. sed non suo bono experitur homo. Quidam ad intellegibilia paradisum referunt. Haec et si qua alia commodius dici possunt de intellegendo spiritaliter paradiso nemine prohibente dicantur. ligna fructifera sanctos. quia meminerunt quid sibi ab eo sit promissum. ut ea melius accipiamus tamquam prophetica indicia praecedentia futurorum. Agar et Sarra. sicut nonnulli putant ex eo quod scriptum est: Seminatur corpus animale. hoc est intellegibili. ita caro spiritui serviens recte appellabitur spiritalis. illud sacramento. Possunt haec etiam in ecclesia intellegi. si prohibitum tangeretur. quid intersit. Poenam enim peccatoribus bene utique. Unde nonnulli totum ipsum paradisum. Non enim. omni molestiae sensu. de ligno autem vitae propterea gustabatur. sicut Platoni visum est. quale fuit in primis hominibus ante peccatum. lignum scientiae boni et mali proprium voluntatis arbitrium. quod in medio paradiso cum arbore vetita s