DE CIVITATE DEI CONTRA PAGANOS LIBRI XXII

S. Aurelii Augustini OPERA OMNIA - editio latina > PL 41 > De Civitate Dei contra Paganos libri XXII

1 INDEX
Praefatio - [Libri II Retractationum cap. 43] Epistula 212/A Liber primus
An temporum calamitates Dei providentia regantur

Liber secundus
Plurimum deorum cultus mores pravos efficit

Liber tertius
Romanorum res gestae iudicio percurruntur

Liber quartus
Nihil multi dii potuerunt ad augendum imperium

Liber quintus
Utrum rerum gestarum ratio sit an non

Liber sextus
Nihil dii possunt ad veram felicitatem

Liber septimus
Physicorum ratione de diis selectis nihil quod ad veram felicitatem pertineat continetur

Liber octavus
Christi et romanorum religio ad philosophorum sapientia conferuntur

Liber nonus
In Christi et philosophorum doctrina opus mediatoris disseritur

Liber decimus
Quae aeternae vitae sit religio

Liber undecimus
Mundum et angelos Deus in tempore creavit

Liber duodecimus
Deus bonos angelos et semel in tempore hominem creavit

Liber decimus tertius
Redemptus homo in vitam aeternam restituitur

Liber decimus quartus
Ex moribus hominis post peccatum duae civitates

1

Liber decimus quintus
Duarum civitatum a Cain et Abel ad diluvium qui fuerit excursus

Liber decimus sextus
Civitatis Dei quae fuerint primordia historica a Noe ad David

Liber decimus septimus
Quae fuerit civitas Dei tempore Prophetaru

Liber decimus octavus
Duae civitates comparantur in procursu rerum gestarum

Liber decimus nonus
Bonorum finis est pax in Deo

Liber vigesimus
Quae ventura sint in iudicio novissimo

Liber vigesimus primus
Quod erit novissimum supplicium

Liber vigesimus secundus
Quae sit carnis resurrectio et vita aeterna

2 PRAEFATIO
[LIBRI II. RETRACTATIONVM CAP. 43, 1-2] Interea Roma Gothorum irruptione agentium sub rege Alarico atque impetu magnae cladis eversa est, cuius eversionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos vocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius Deum verum blasphemare coeperunt. Unde ego exardescens zelo domus Dei 1 adversus eorum blasphemias vel errores libros De civitate Dei scribere institui. Quod opus per aliquot annos me tenuit, eo quod alia multa intercurrebant, quae differre non oporteret et me prius ad solvendum occupabant. Hoc autem De civitate Dei grande opus tandem viginti duobus libris est terminatum. Quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur, et quia prohibetur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. Sequentes autem quinque adversus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus, et ea nunc magna, nunc parva locis temporibus personisque variari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter vitam post mortem futuram esse utilem disputant. His ergo decem libris duae istae vanae opiniones Christianae religioni adversariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus est, et in prioribus decem quae nostra sunt asseramus, et in duodecim posterioribus redarguamus adversa. Duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum civitatum, quarum est una Dei, altera huius mundi; secundi quattuor excursum earum sive procursum; tertii vero, qui et postremi, debitos fines. Ita omnes viginti et duo libri, cum sint de utraque civitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut De civitate Dei potius vocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 2, quoniam hoc illi in visione monstratum est. In septimo decimo <libro> quod dictum est de Samuele: Non erat de filiis Aaron 3, dicendum potius fuit: Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit. Nam in filiis Aaron reperitur pater Samuelis, sed sacerdos non fuit, nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israel. Hoc opus sic incipit: Gloriosissimam civitatem Dei etc. [EPISTOLA 212/A]

2

Aug. Firmo ei transmittens libros De Civitate Dei cum breviculo totius operis simul docens quomodo dividendi sint quibusque ad describendos dari oporteat. DOMINO EXIMIO MERITOQUE HONORABILI AC SUSCIPIENDO FILIO FIRMO, AUGVSTINUS IN DOMINO SALUTEM Libros De civitate Dei quos a me studiosissime flagitasti etiam mihi relectos sicut promiseram misi, quod ut fieret, adiuvante quidem Deo, filius meus germanus tuus Cyprianus vere sic institit quemadmodum mihi ut instaretur volebam. Quaterniones sunt XXII quos in unum corpus redigere multum est. Et si duos vis codices fieri, ita dividendi sunt ut decem libros habeat unus, alius duodecim. Decem quippe illis vanitates refutatae sunt impiorum, reliquis autem demonstrata atque defensa est nostra religio, quamvis et in illis hoc factum sit ubi opportunius fuit, et in istis illud. Si autem corpora malueris esse plura quam duo, iam quinque oportet codices facias, quorum primus contineat quinque libros priores quibus adversus eos est disputatum qui felicitati vitae huius non plane deorum sed daemoniorum cultum prodesse contendunt, secundus sequentes alios quinque qui vel tales vel qualescumque plurimos deos propter vitam quae post mortem futura est per sacra et sacrificia colendos putant. Iam tres alii codices qui sequuntur quaternos libros habere debebunt. Sic enim a nobis pars eadem distributa est ut quattuor ostenderent exortum illius civitatis totidemque procursum sive dicere maluimus excursum, quattuor vero ultimi debitos fines. Si ut fuisti diligens ad habendos hos libros ita fueris ad legendos, quantum adiuvent experimento potius tuo quam mea promissione cognosces. Quos tamen nostri fratres ibi apud Carthaginem ad hoc opus pertinentes quod est De civitate Dei nondum habent, rogo ut petentibus ad describendum dignanter libenterque concedas. Non enim multis dabis sed vix uni vel duobus et ipsi iam ceteris dabunt. Amicis vero tuis sive in populo Christiano se desiderent instrui, sive qualibet superstitione teneantur unde videbuntur posse per hunc nostrum laborem Dei gratia liberari, quomodo impertias ipse videris. Ego scriptis meis, si Dominus voluerit, crebro curabo requirere quantum accesseris in legendo. Non te autem latet ut eruditum virum quantum adiuvet ad cognoscendum quod legitur repetitio lectionis. Aut enim nulla aut certe minima est intellegendi difficultas ubi est legendi facilitas, quae tanto maior fit quanto magis iteratur, ut assiduitate [maturescat quod indiligentia] fuerat immaturum. Domine eximie meritoque honorabilis ac suscipiende fili Firme, ad eos sane libros quos De Academicis recenti nostra conversione conscripsi, quoniam eximietati tuae prioribus ad me litteris innotuisse monstrasti, quomodo perveneris quaeso rescribas. Quantum autem collegerit viginti duorum librorum conscriptio missus breviculus indicabit.

3 LIBER I
BREVICULUS Praefatio. De suscepti operis consilio et argumento. 1. De adversariis nominis Christi, quibus in vastatione Urbis propter Christum barbari pepercerunt. 2. Quod nulla umquam bella ita gesta sint, ut victores propter deos eorum, quos vicerunt, parcerent victis. 3. Quam imprudenter Romani deos penates, qui Troiam custodire non potuerant, sibi crediderint profuturos. 4. De asylo Iunonis in Troia, quod neminem liberavit a Graecis, et basilicis Apostolorum, quae omnes ad se confugientes a barbaris defenderunt. 5. De generali consuetudine hostium victas civitates evertentium quid Cato senserit. 6. Quod ne Romani quidem ita ullas ceperint civitates, ut in templis earum parcerent victis. 7. Quod in eversione Urbis, quae aspere gesta sunt, de consuetudine acciderint belli; quae vero clementer, de potentia provenerint nominis Christi. 8. De commodis atque incommodis, quae bonis ac malis plerumque communia sunt.

3

9. De causis correptionum, propter quas et boni et mali pariter flagellantur. 10. Quod sanctis in amissione rerum temporalium nihil pereat. 11. De fine temporalis vitae sive longioris sive brevioris. 12. De sepultura humanorum corporum, quae Christianis etiamsi fuerit negata nil adimit. 13. Quae sit ratio sanctorum corpora sepeliendi. 14. De captivitate sanctorum, quibus numquam divina solacia defuerunt. 15. De Regulo, in quo captivitatis ob religionem etiam sponte tolerandae exstat exemplum, quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit. 16. An stupris, quae etiam sacrarum forte virginum est passa captivitatis, contaminari potuerit virtus animi sine voluntatis assensu. 17. De morte voluntaria ob metum poenae sive dedecoris. 18. De aliena violentia et libidine, quam in oppresso corpore mens invita perpetitur. 19. De Lucretia, quae se ob illatum sibi stuprum peremit. 20. Nullam esse auctoritatem, quae Christianis in qualibet causa ius voluntariae necis tribuat. 21. De interfectionibus hominum, quae ab homicidii crimine excipiuntur. 22. An umquam possit mors voluntaria ad magnitudinem animi pertinere. 23. Quale exemplum sit Catonis, qui se victoriam Caesaris non ferens interemit. 24. Quod in ea virtute, qua Regulus Catone praestantior fuit, multo magis emineant Christiani. 25. Quod peccatum non per peccatum debeat declinari. 26. De his, quae fieri non licent, cum a sanctis facta noscuntur, qua ratione facta credenda sint. 27. An propter declinationem peccati mors spontanea appetenda sit. 28. Quo iudicio Dei in corpora continentium libido hostilis permissa sit. 29. Quid familia Christi respondere debeat infidelibus, cum exprobrant, quod eam, a furore hostium non liberavit Christus. 30. Quam pudendis prosperitatibus affluere velint, qui de Christianis temporibus conqueruntur. 31. Quibus vitiorum gradibus aucta sit in Romanis cupido regnandi. 32. De scaenicorum institutione ludorum. 33. De vitiis Romanorum, quos patriae non correxit eversio. 34. De clementia Dei, quae Urbis excidium temperavit. 35. De latentibus inter impios Ecclesiae filiis et de falsis intra Ecclesiam Christianis.

4

36. De quibus causis sequenti disputatione sit disserendum. LIBER PRIMUS AN TEMPORUM CALAMITATES DEI PROVIDENTIA REGANTUR

PRAEFATIO.
Gloriosissimam civitatem Dei sive in hoc temporum cursu, cum inter impios peregrinatur ex fide vivens 1, sive in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc exspectat per patientiam 2, quoadusque iustitia convertatur in iudicium 3, deinceps adeptura per excellentiam victoria ultima et pace perfecta, hoc opere instituto 4 et mea ad te promissione debito defendere adversus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est 5. Nam scio quibus viribus opus sit, ut persuadeatur superbis quanta sit virtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia, non humano usurpata fastu, sed divina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor civitatis huius, de qua loqui instituimus, in Scriptura populi sui sententiam divinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam 6. Hoc vero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus affectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos 7. Unde etiam de terrena civitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi serviant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat si facultas datur. Quoddam ius belli in honore Christi intermittitur (1-7)

Victi in loca Christianorum confugiunt.
1. Ex hac namque exsistunt inimici, adversus quos defendenda est Dei civitas, quorum tamen multi, correcto impietatis errore, cives in ea fiunt satis idonei; multi vero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis Redemptoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non moverent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis vitam, de qua superbiunt, invenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae Apostolorum, quae in illa vastatione Urbis ad se confugientes suos alienosque receperunt 8. Huc usque cruentus saeviebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces atque hostili more saevientes posteaquam ad loca illa veniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, et tota feriendi refrenabatur immanitas et captivandi cupiditas frangebatur. Sic evaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa civitas pertulit, Christo imputant; bona vero, quae in eos ut viverent propter Christi honorem facta sunt, non imputant Christo nostro, sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi providentiae divinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare atque conterere itemque vitam mortalium iustam atque laudabilem talibus afflictionibus exercere probatamque vel in meliora transferre vel in his adhuc terris propter usus alios detinere; illud vero, quod eis vel ubicumque propter Christi nomen vel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen veraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos vides petulanter et procaciter insultare servis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non evasissent, nisi servos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia atque impiissima insania eius nomini resistunt corde perverso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore vel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur.

Victis in templa deorum confugientibus numquam victores pepercerunt.
2. Tot bella gesta conscripta sunt vel ante conditam Romam vel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic aut ab alienigenis aliquam captam esse civitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem

5

barbarorum praecepisse, ut irrupto oppido nullus feriretur, qui in illo vel illo templo fuisset inventus. Nonne vidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes 9? nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi divae contingere vittas? Nec tamen quod sequitur verum est: Ex illo fluere ac retro sublapsa referri Spes Danaum 10. Postea quippe vicerunt, postea Troiam ferro ignibusque delerunt, postea confugientem ad aras Priamum obtruncaverunt 11. Nec ideo Troia periit, quia Minervam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerva perdiderat, ut periret? An forte custodes suos? Hoc sane verum est; illis quippe interemptis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus servabatur. Quo modo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire custodes?

Nec dii iram victoris effugiunt.
3. Ecce qualibus diis Urbem Romani servandam se commisisse gaudebant! O nimium miserabilem errorem! Et nobis suscensent, cum de diis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent, mercedem dederunt; doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe apud Vergilium, quem propterea parvuli legunt, ut videlicet poeta magnus omniumque praeclarissimus atque optimus teneris ebibitus animis non facile oblivione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens servabit odorem Testa diu 12; apud hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo ventorum regi adversus eos irritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor Ilium in Italiam portans victosque penates 13. Itane istis penatibus victis Romam, ne vinceretur, prudenter commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat velut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu victosque deos parvumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit 14? Nonne deos ipsos, quos victos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosque tibi commendat Troia penates 15? si igitur Vergilius tales deos et victos dicit et, ut vel victi quoquo modo evaderent, homini commendatos; quae dementia est existimare his tutoribus Romam sapienter fuisse commissam et nisi eos amisisset non potuisse vastari? Immo vero victos deos tamquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed nomina mala? Quanto enim sapientius creditur, non Romam ad istam cladem non fuisse venturam, nisi prius illi perissent, sed illos potius olim fuisse perituros, nisi eos quantum potuisset Roma servasset! Nam quis non, cum adverterit, videat quanta sit vanitate praesumptum non posse vinci sub defensoribus victis et ideo perisse, quia custodes perdidit deos, cum vel sola esse potuerit causa pereundi custodes habere voluisse perituros? Non itaque, cum de diis victis illa conscriberentur atque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat veritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc, quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper expediam ut possum, qui ea mala, quae pro suorum morum perversitate merito patiuntur, blasphemantes Christo imputant; quod autem illis etiam talibus propter Christum parcitur, nec dignantur attendere et eas linguas adversus eius nomen dementia sacrilegae perversitatis exercent, quibus linguis usurpaverunt mendaciter ipsum nomen, ut viverent, vel quas linguas in locis ei sacratis metuendo presserunt, ut illic tuti atque muniti, ubi propter eum illaesi ab hostibus fuerant, inde in eum maledictis hostilibus prosilirent.

Quid victis parcendis Christus tribuat atque Iuno.

6

4. Ipsa, ut dixi, Troia, mater populi Romani, sacratis in locis deorum suorum munire non potuit cives suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam, Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam asservabant; huc undique Troia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum, Crateresque auro solidi captivaque vestis Congeritur. Pueri et pavidae longo ordine matres Stant circum 16. Electus est videlicet locus tantae deae sacratus, non unde captivos non liceret educere, sed ubi captivos liberet includere. Compara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis vel de turba plebis, sed Iovis ipsius sororis et coniugis et reginae omnium deorum cum memoriis nostrorum Apostolorum. Illuc incensis templis et diis erepta spolia portabantur, non donanda victis, sed dividenda victoribus; huc autem et quod alibi ad ea loca pertinere compertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic servata libertas; ibi clausa, hic interdicta captivitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a miserantibus ducebantur: postremo illud Iunonis templum sibi elegerat avaritia et superbia levium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam immanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua victoria templis deorum communium pepercerunt atque illo confugientes miseros victosque Troianos ferire vel captivare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo vero morem hostium civitates evertentium ille descripsit.

Quae sit immanitas bellorum civilium.
5. Quem morem etiam Cato, sicut scribit Sallustius, nobilitatae veritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, commemorare non praetermittit: Rapi virgines pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati quae victoribus collibuisset, fana atque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaveribus cruore atque luctu omnia compleri 17. Hic si fana tacuisset, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis civibus, Romana templa metuebant. Sed hi videlicet perditi et patriae parricidae.

Nec Romanorum pietas templis hostium pepercit.
6. Quid ergo per multas gentes, quae inter se bella gesserunt et nusquam victis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos videamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: Parcere subiectis et debellare superbos 18, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant 19: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque everterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earundem rerum gestarum ista reticebant? Ita vero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani nominis Marcus Marcellus, qui Syracusas urbem ornatissimam cepit, refertur eam prius flevisse ruituram et ante eius sanguinem suas illi lacrimas effudisse. Gessit et curam pudicitiae etiam in hoste servandae. Nam priusquam oppidum victor iussisset invadi, constituit edicto, ne quis corpus liberum violaret 20. Eversa est tamen civitas more bellorum, nec uspiam legitur ab imperatore tam casto atque clementi fuisse praeceptum, ut quisquis ad illud vel illud templum fugisset haberetur illaesus 21. Quod utique nullo modo praeteriretur, quando nec eius fletus nec quod edixerat pro pudicitia minime violanda potuit taceri. Fabius, Tarentinae urbis eversor, a simulacrorum depraedatione se abstinuisse laudatur. Nam cum ei scriba suggessisset quid de signis deorum, quae multa capta fuerant, fieri iuberet, continentiam suam etiam iocando condivit. Quaesivit enim cuius modi essent, et cum ei non solum multa grandia, verum etiam renuntiarentur armata: Relinquamus, inquit, Tarentinis deos iratos 22. Cum igitur nec illius fletum nec huius risum, nec illius castam misericordiam nec huius facetam continentiam Romanarum rerum gestarum scriptores tacere potuerint: quando praetermitteretur, si aliquibus hominibus in honorem cuiuspiam deorum suorum sic pepercissent, ut in quoquam templo caedem vel captivitatem fieri prohiberent?

In templis christianorum iure belli barbari non sunt usi.

7

7. Quidquid ergo vastationis, trucidationis, depraedationis, concremationis, afflictionis in ista recentissima Romana clade commissum est, fecit hoc consuetudo bellorum; quod autem novo more factum est, quod inusitata rerum facie immanitas barbara tam mitis apparuit, ut amplissimae basilicae implendae populo cui parceretur eligerentur et decernerentur, ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, quo liberandi multi a miserantibus hostibus ducerentur, unde captivandi ulli nec a crudelibus hostibus abducerentur; hoc Christi nomini, hoc Christiano tempori tribuendum quisquis non videt, caecus; quisquis videt nec laudat, ingratus; quisquis laudanti reluctatur, insanus est. Absit, ut prudens quisquam hoc feritati imputet barbarorum. Truculentissimas et saevissimas mentes ille terruit, ille frenavit, ille mirabiliter temperavit, qui per Prophetam tanto ante dixit: visitabo in virga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eis 23. Quae aestimatio habenda sit de vitae atque temporum malis (8-28)

Calamitatibus mali corripiuntur boni erudiuntur...
8. 1. Dicet aliquis: "Cur ergo ista divina misericordia etiam ad impios ingratosque pervenit?". Cur putamus, nisi quia eam ille praebuit, qui cotidie facit oriri solem suum super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 24? Quamvis enim quidam eorum ista cogitantes paenitendo ab impietate se corrigant, quidam vero, sicut Apostolus dicit: divitias bonitatis et longanimitatis Dei contemnentes, secundum duritiam cordis sui et cor impaenitens thesaurizent sibi iram in die irae et revelationis iusti iudicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera eius 25: tamen patientia Dei ad paenitentiam invitat malos, sicut flagellum Dei ad patientiam erudit bonos; itemque misericordia Dei fovendos amplectitur bonos, sicut severitas Dei puniendos corripit malos. Placuit quippe divinae providentiae praeparare in posterum bona iustis, quibus non fruentur iniusti, et mala impiis, quibus non excruciabuntur boni. Ista vero temporalia bona et mala utrisque voluit esse communia, ut nec bona cupidius appetantur, quae mali quoque habere cernuntur; nec mala turpiter evitentur, quibus et boni plerumque afficiuntur.

... iustissima Dei ordinatione.
8. 2. Interest autem plurimum, qualis sit usus vel earum rerum, quae prosperae, vel earum, quae dicuntur adversae. Nam bonus temporalibus nec bonis extollitur nec malis frangitur; malus autem ideo huiusce modi infelicitate punitur, quia felicitate corrumpitur. Ostendit tamen Deus saepe etiam in his distribuendis evidentius operationem suam. Nam si nunc omne peccatum manifesta plecteret poena, nihil ultimo iudicio servari putaretur; rursus si nullum nunc peccatum puniret aperta divinitas, nulla esse divina providentia crederetur. Similiter in rebus secundis, si non eas Deus quibusdam petentibus evidentissima largitate concederet, non ad eum ista pertinere diceremus; itemque si omnibus eas petentibus daret, non nisi propter talia praemia serviendum illi esse arbitraremur, nec pios nos faceret talis servitus, sed potius cupidos et avaros. Haec cum ita sint, quicumque boni et mali pariter afflicti sunt, non ideo ipsi distincti non sunt, quia distinctum non est quod utrique perpessi sunt. Manet enim dissimilitudo passorum etiam in similitudine passionum, et licet sub eodem tormento non est idem virtus et vitium. Nam sicut sub uno igne aurum rutilat, palea fumat, et sub eadem tribula stipulae comminuuntur, frumenta purgantur; nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia eodem praeli pondere exprimitur: ita una eademque vis irruens bonos probat, purificat, eliquat; malos damnat, vastat, exterminat. Unde in eadem afflictione mali Deum detestantur atque blasphemant, boni autem precantur et laudant. Tantum interest, non qualia, sed qualis quisque patiatur. Nam pari motu exagitatum et exhalat horribiliter caenum et suaviter fragrat unguentum.

Etiam quod christiani passi sint in vastitate hostili...
9. 1. Quid igitur in illa rerum vastitate Christiani passi sunt, quod non eis magis fideliter ista considerantibus ad provectum valeret? Primum quod ipsa peccata, quibus Deus indignatus implevit tantis calamitatibus mundum, humiliter cogitantes, quamvis longe absint a facinorosis, flagitiosis atque impiis, tamen non usque adeo se a delictis deputant alienos, ut nec temporalia pro eis mala perpeti se iudicent dignos. Excepto enim quod unusquisque, quamlibet laudabiliter vivens, cedit in quibusdam carnali concupiscentiae, etsi non ad facinorum immanitatem et gurgitem flagitiorum atque impietatis abominationem, ad aliqua tamen peccata vel rara vel tanto crebriora, quanto minora; hoc ergo excepto quis tandem facile reperitur, qui eosdem ipsos, propter quorum horrendam superbiam, luxuriamque et avaritiam atque execrabiles iniquitates et impietates, Deus,

8

. plerumque. qua suam famam ac salutem vident esse necessariam utilitati erudiendorum hominum. multa terrena libenter adipiscuntur et moleste amittunt. 1. ut non parcant obiurgando peccata. Non solum quippe infirmiores.. Qua in re non utique parem. quanta virtute pietatis gratis Deum diligat. quamvis bonis malorum vita displiceat et ideo cum eis non incidant in illam damnationem. constituti sunt in Ecclesiis. Quibus recte consideratis atque perspectis attende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis. cum fortasse possint aliquos corripiendo corrigere. aliquando etiam obiurgandis et corripiendis male dissimulatur. hoc est populorum praepositi. . qui superiorem vitae gradum tenent nec coniugalibus vinculis irretiti sunt et victu parvo ac tegimento utuntur. vel cum laboris piget. Nam si propterea quisque obiurgandis et corripiendis male agentibus parcit.. in eis tamen. devitans eorum offensiones propter illa quibus in hac vita non indebitis utitur. Non mihi itaque videtur haec parva esse causa. verum etiam hi. et servi cum dominis et domini cum servis 27) multa temporalia. quando divinitus affliguntur cum eis. ut illi correpti atque correcti consequerentur aeternam. hoc est. vel ad bonam vitam et piam erudiendos impediant alios infirmos et premant atque avertant a fide: non videtur esse cupiditatis occasio. sed cupidius. quam oportebat eos. quae post hanc vitam talibus praeparatur. 2. nec ea consideratione. non quidem aequaliter. Nec ideo tamen ab huius modi culpa penitus alienus est. sive quas amittere formidat infirmitas. suae famae ac saluti dum insidias atque impetus malorum timent. Flagellantur enim simul. Amiserunt omnia quae habebant. et filii cum parentibus et parentes cum filiis. quibus vitae huius necessitate coniungitur. ne impediant et noceant in istis temporalibus rebus. sed tamen simul. 3. quibus licite boni atque innocenter utuntur. ut habendi sunt? sic cum eis vivat. propter quae non audent offendere homines. cuius amando dulcedinem peccantibus eis amari esse noluerunt. Illud est culpabile. qua delectat lingua blandiens et humanus dies 28 et reformidatur vulgi iudicium et carnis excruciatio vel peremptio. qui. sed quia simul amant temporalem vitam. qui in hoc mundo peregrinantur et spem supernae patriae prae se gerunt. sive quas adipisci adhuc adpetit nostra cupiditas. vitam ducentes coniugalem. ita ut. propter quaedam cupiditatis vincula. tamen. licet praepositus non sit. quando Deo placet perditos mores etiam temporalium poenarum afflictione punire.. non quia simul agunt malam vitam. ea ipsa tamen. ferrentur et diligerentur inimici. 9. parcunt tamen peccatis alienis. si non potuerint. filios habentes vel habere quaerentes. ne. sed longe graviorem habent causam. ubi ait: Scimus quia diligentibus Deum omnia cooperatur in bonum 30. sed consilium caritatis. quare cum malis flagellentur et boni. qui dissimiliter vivunt et a malorum factis abhorrent. quamvis in aeternum minime puniantur. quare temporalibus affligantur malis. qualem habuit Iob: ut sibi ipse humanus animus sit probatus et cognitus. non propter officia caritatis. vel cum os eorum verecundamur offendere.. qui 9 . et quamvis non in tantum eos metuant. quia donec vivunt semper incertum est utrum voluntatem sint in melius mutaturi. nisi forte putandum est apostolicam illam vacare sententiam. 9. sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram 29. amaram sentiunt. quod eis non in bonum verteretur. Ad hoc enim speculatores. dum eorum offensiones cavent. sic habeat. domos ac familias possidentes. iure istam vitam. 10. quam boni contemnere deberent. quibus per Prophetam dicitur: Ille quidem in suo peccato morietur. ab eorum reprehensione sese abstinent. sed ea potius infirmitate..quia etiam boni correctione indigent. quia propterea peccatis eorum damnabilibus parcunt. quorum sibi vita contaminatissima et consceleratissima displicet.sicut minando praedixit. Deinde habent aliam causam boni. ad quam consequendam si nollent esse socii.. iure cum eis temporaliter flagellantur. ut cum talibus est vivendum? Plerumque enim ab eis docendis ac monendis. quia opportunius tempus inquirit vel eisdem ipsis metuit. .. Numquid fidem? Numquid pietatem? Numquid interioris hominis bona. Fidelibus atque piis quaeque calamitas in bonum vertitur. quae cum eis non perpetrant. ne deteriores ex hoc efficiantur. conterit terras 26. quae dedocere aut obiurgare deberent. quod hi. sed plus quam debuit delectatur. sua salus ac fama in periculum exitiumque perveniat. vel cum inimicitias devitamus. ut ad similia perpetranda quibuslibet eorum terroribus atque improbitatibus cedant.Dei providentiam non effugit. multa monenda vel arguenda novit et neglegit. nolunt plerumque corripere. ne sibi noceant in his rebus. (quos Apostolus in Ecclesiis alloquitur. dum eos in suis licet levibus et venialibus metuunt. docens et monens quem ad modum vivere debeant et uxores cum maritis et mariti cum uxoribus.

perdendo senserunt. ubi enim est thesaurus tuus... sit nomen Domini benedictum 34. profecto in divitiis cupiditatem reprehendit.est ante Deum dives 31? Hae sunt opes Christianorum. quemadmodum ab isto foris paupere. quo fur non accedit neque tinea corrumpit. sicut Apostolum dixisse supra commemoravi. ex opulentissimo divite voluntate pauperrimus et copiosissime sanctus. sed nec auferre aliquid possumus. nec contristaretur eis rebus vivens relictus. cruciatus et. ut ab eo postea cognovimus. quid de talibus rebus faciendum esset. 2. Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite vobis condere thesauros in terra. torti sunt. magnis sunt lucris levia damna solati plusque laetati ex his. quae timide retinendo facilius amiserunt. quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster. qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum: bene faciant.. sed in Deo vivo... Dominus abstulit. quod ille graviter temptatus et minime superatus: Nudus exivi de utero matris meae. quantum haec amando peccaverint. quae mergunt homines in interitum et perditionem. qui pro se passos aeterna felicitate ditaret. incidunt in temptationem et cetera. At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt. potuerunt dicere. . ut apprehendant veram vitam 35. seu mentiendo occultaretur. sed thesaurizate vobis thesaurum in caelo. Nam qui volunt divites fieri.. communicent.. quod piguit inde transferre. ut eum potius diligere discerent. tu scis. Quos autem non oboedisse paenituit.. certe consequente experientia didicerunt. quam illa bona. ut bonus servus magnas facultates haberet ipsam sui Domini voluntatem.sive tormenta atque. Nam cum dixit Apostolus: Qui volunt divites fieri. seu verum dicendo proderetur.. quas cito fuerat moriens relicturus. Et hi forte habere cupiebant nec sancta voluntate pauperes erant. 10. sive amissio divitiarum.. . boni non erant. quando et ipsam Nolam barbari vastaverunt. non aurum et argentum. si mundo utebantur tamquam non utentes 33. si eas sic habebant. nec ipsas terrenas divitias barbaris incursantibus amiserunt. divites sint in operibus bonis. pro quo pati miserrimum fuit. quibus demonstrandum fuit non facultates. nudus revertar in terram. sic in corde suo. quam contristati ex his. id est. illic erit et cor tuum 36. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentorum disciplina. ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur. aliquantula tamen cupiditate cohaerebant. . dum non creduntur. Dominus dedit. Nihil enim intulimus in hunc mundum. ubi enim sint omnia mea. cum ab eis teneretur. quantum se doloribus inseruerant. quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe divitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto divitiarum. non facultatem. sicut Domino placuit. quae bonum incorruptibile amandum docebant. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant. intus divite audierant. quo ipsi boni erant. Nolensis episcopus. qui haec mala mundo ventura praedixerat. facile tribuant. incidunt in temptationem et laqueum et desideria multa [stulta] et noxia. Admonendi autem fuerant. ubi eum condere et thesaurizare ille monstraverat. cui pedisequus mente ditesceret. Sed quidam etiam non habentes quod proderent. Radix enim est omnium malorum avaritia. Illi vero nec prodere nec perdere potuerunt bonum. ita factum est. quamvis ea non praeponerent Christo. quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. precabatur: Domine. thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum. quibus opulentus dicebat Apostolus: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. qui terrenis his bonis. Ibi enim habebat omnia sua.. quanta essent sustinenda pro Christo. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta. tribulationis tempore probaverunt quam recte sapuerint non contemnendo veracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum invictissimumque custodem. quam quidam appetentes a fide pererraverunt et inseruerunt se doloribus multis 32. non excrucier propter aurum et argentum. Hoc enim potuit in terra perire. qui monitu Dei sui illuc migraverunt. Illi autem infirmiores. 3. si non praecedente sapientia. qui tanta patiebantur pro auro. 10. 4. ubi et quo modo thesaurizare deberent. ut bona sua hostibus proderent. Nam si multi gavisi sunt ibi se habuisse divitias suas. sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. Quibus ergo terrenae divitiae in illa vastatione perierunt. Si vero vitae melioris proposito reconditum 10 . Habentes autem victum et tegumentum his contenti simus. Haec qui de suis divitiis faciebant. nemo aurum nisi negando servavit. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt. quae facile tribuendo tutius servaverunt. 10. Tantum quippe doluerunt. Namque inter tormenta nemo Christum confitendo amisit. quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt. a quibus tam diu fuerat neglecta verborum..

qui bene vixerunt? . docuit productius ieiunare. At enim in tanta strage cadaverum nec sepeliri potuerunt 38. Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pavidus refugit. etiam Christianos fames diuturna vastavit. 11. sicut corporis morbus. qui novit unde resuscitet quod creavit.. 1. quo mortis genere vita ista finiatur. Finis autem vitae tam longam quam brevem vitam hoc idem facit.. sed in Abrahae gremium sustulerunt 45 . quam etiam philosophi spreverunt. contra quos defendendam suscepimus civitatem Dei. Dicitur quidem in psalmo: Posuerunt mortalia servorum tuorum escam volatilibus caeli. effuderunt sanguinem eorum sicut aquam in circuitu Hierusalem. quidquid inimici de corporibus occisorum facere voluissent.. qui eum non extulerunt in marmoreum tumulum. non curarunt. Quid autem interest. 12. Rident haec illi. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando verterunt. quae de cadaveribus faciant. Cum igitur Christiani noverint longe meliorem fuisse religiosi pauperis mortem inter lingentium canum linguas quam impii divitis in purpura et bysso 37. quamdiu incertum est quaenam earum ventura sit: quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere vivendo. qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confitebatur. qui corpus occidunt. Quos enim fames necavit. utique commune est.. ne corpus occidant. Nisi forte quispiam sic absurdus est. nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit. Si aliquid prodest impio sepultura pretiosa. verumtamen etiamsi accidit. profecto. aut aliud maius et aliud brevius est. docuit parcius vivere. quam bona vita praecesserit. nisi quod sequitur mortem. non ad eorum infelicitatem. omnibus.aurum argentumque non habebant. sed pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 43. si habent tanta.. quod iam pariter non est. <id est> curatio funeris. quia nullus sensus est in corpore occiso. Praeclaras exsequias in conspectu hominum exhibuit purpurato illi diviti turba famulorum. et postea non habent quid faciant 41. si quicquam obesset futurae vitae. sed multo clariores in conspectu Domini ulceroso illi pauperi ministerium praebuit angelorum. et timeri debere post mortem. Mala mors putanda non est. aliud quod mentis ratio diligenter enucleata convincit. ut contendat eos.. Verum tamen sepulturae curam etiam eorum philosophi contempserunt 46. neminem fuisse mortuum. qui corpus occidunt. . inquiunt. quando ille. Christum confitebatur. tenens praedictum nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas. Non itaque multum curandum est eis. ne corpus occisum sepeliri non sinant. eripuit: quos autem non necavit. 10.. multi multarum mortium foeda varietate consumpti. qui in hanc vitam procreati sunt. qui ista fecerunt.. Quapropter etsi non meruit ab hostibus credi. 11 . Absit. qui ista perpessi sunt.. dum pro terrena patria morerentur. quid accidat ut moriantur. Neque istuc pia fides nimium reformidat. Falsum est ergo quod ait <Christus>: Qui corpus occidunt. malis vitae huius. horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt. 2. Quamvis enim haec in conspectu hominum dura et dira videantur. fames. et non erat qui sepeliret 42. Dictum est enim aliquid eos facere cum occidunt. Multos. sed nullum eorum quisquam a caelo et terra separavit. pompa exsequiarum. magis sunt vivorum solacia. non debere timeri ante mortem. 12. 5. postea vero nihil habere quod faciant. Neque enim aliud melius et aliud deterius. Neque enim facit malam mortem. Nullo modo diceret Veritas: Nolite timere eos. Nec ignoro quam citius eligatur diu vivere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. sed magis ad exaggerandam crudelitatem eorum. Et saepe universi exercitus. qui non fuerat aliquando moriturus. quam subsidia mortuorum 44. qui necessario morituri sunt. ubi postea iacerent vel quibus bestiis esca fierent. Sed enim multi etiam Christiani interfecti sunt. ut falsum sit quod Veritas dixit. Hoc scio. animam autem non possunt occidere 40. conditio sepulturae. cui finitur. quam totam implet praesentia sui. non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cotidianis vitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur. oberit pio vilis aut nulla.. sed moriendo quo ire cogantur. Proinde ista omnia. aut caruerunt sepultura. Hoc si aegre ferendum est. carnes sanctorum tuorum bestiis terrae. Non formidandum quod pii necati sunt. Multa itaque corpora Christianorum terra non texit. ut dum habere creditur torqueretur. quia in corpore sensus est occidendo. quorum capillus capitis non peribit 39.

cum esset deiectus e navi. ubi stare cogeretur. Si enim paterna vestis et anulus. quod insit ullus cadaveribus sensus. quanto erga parentes maior affectus: nullo modo ipsa spernenda sunt corpora. exceptum delphini dorso et ad terras esse pervectum 56.licuitque de hac re poetis plausibiliter dicere: Caelo tegitur. commendatur 50. quod exanimis hominum membris officii diligentiaeque persolvitur. nec Deus defuit consolator. tanto carius est posteris. verum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu. quo dilapsa cadavera recesserunt. quamvis cum gravi afflictione desint. 15. ipsique cum viverent de sepeliendis vel etiam transferendis suis corporibus filiis mandaverunt 49. Sed multi. qui tamen suis litteris credunt Arionem Methymnaeum. 13. qui prophetam non deseruit nec in visceribus beluae 55. rediturum esse Carthaginem. Nec post hanc persuasionem a suis ad hostes redire compulsus est. et Tobias sepeliendo mortuos Deum promeruisse. si quod volebant minime peregisset. Sed si ea. cui placent etiam talia pietatis officia. quae sancti Patriarchae de corporibus suis vel condendis vel transferendis prophetico spiritu dicta intellegi voluerunt 53. licet barbarae. Nec ideo tamen contemnenda et abicienda sunt corpora defunctorum maximeque iustorum atque fidelium. nec vivorum culpa est. ut se in 12 . Unde et antiquorum iustorum funera officiosa pietate curata sunt et exsequiae celebratae et sepultura provisa. Ipse quoque Dominus die tertio resurrecturus religiosae mulieris bonum opus praedicat praedicandumque commendat. qui non habet urnam 47. nobilissimum citharistam. quae curandis funeribus condendisque corporibus defunctorum adhiberi solent. sed ad Dei providentiam. malunt irridere quam credere. nec poena mortuorum. 1. quod unguentum pretiosum super membra eius effuderit atque hoc ad eum sepeliendum fecerit 51. Quanto minus debent de corporibus insepultis insultare Christianis. et mirabilius quia potentius. si neque hoc apud Deum perit. ad hoc impetrandum etiam istum praecipue Regulum cum legatis suis Romam miserunt. non efficiunt miseros in occultis piorum sedibus iam quietos! Ac per hoc quanto ista cadaveribus Christianorum in illa magnae urbis vel etiam aliorum oppidorum vastatione defuerunt. captivus apud Carthaginienses fuit 57. cum sufficiant ista. id sponte complevit. quae utique multo familiarius atque coniunctius quam quaelibet indumenta gestamus. Officium pietatis est non abicere corpora. Verum illud nostrum de Iona propheta incredibilius est. Inclusum quippe angusto ligno.. clavisque acutissimis undique confixo. fuit Daniel. At illi eum excogitatis atque horrendis cruciatibus necaverunt. Sunt quidem et alia. Marcus Regulus. tamen humanae. quibus tamquam organis et vasis ad omnia bona opera sancte usus est Spiritus. qui non potuerunt ista praebere. ac si quid huiusmodi. Etiam captivitas non caret bono. quae diximus. in temporis puncto 48 reddenda et redintegranda promittitur. Sic ergo non deseruit fideles suos sub dominatione gentis. ubi Deum suum non invenerunt. quae sustentandis viventibus sunt necessaria. non autem hic locus est. Sunt in Scripturis sanctis huius etiam cladis magna solacia. nec eradicant ex animo pietatem. Christiani etiam captivi ducti sunt. quibus et ipsius carnis membrorumque omnium reformatio non solum ex terra. Perrexit ille atque in senatu contraria persuasit. si aliquo duci potuerunt. quanta possit esse remuneratio pro eleemosynis. sed quia iuraverat. Fuerunt in captivitate tres pueri. ut ea pertractemus. Ubi et illud salubriter discitur. Reguli invicta fortitudo. quas viventibus et sentientibus exhibemus. Haec quoque illi. 14. Et laudabiliter commemorantur in Evangelio qui corpus eius de cruce acceptum diligenter atque honorifice tegendum sepeliendumque curarunt 52. sed exercitatam faciunt fecundiorem: quanto magis. imperator populi Romani. prius iuratione constrictum. teste angelo. quod adhibetur extrinsecus. corpora quoque mortuorum pertinere significant propter fidem resurrectionis astruendam. quoniam non arbitrabatur utile esse Romanae rei publicae mutare captivos. Verum istae auctoritates non hoc admonent. fuerunt alii prophetae 54. non frangunt in bonis perferendi tolerandique virtutem. Qui cum sibi mallent a Romanis suos reddi quam eorum tenere captivos. qui non possunt ista sentire. Habent tamen isti de captivitate religionis causa etiam sponte toleranda et in suis praeclaris viris nobilissimum exemplum. Hoc sane miserrimum est. sicut victus et amictus. inquiunt. Haec enim non ad ornamentum vel adiutorium. Plane incredibilius quia mirabilius. cum desunt ea. sed ad ipsam naturam hominis pertinent. cum quibus agimus..

cuius tam horrendum exitum meruit. 16. quae extrinsecus homini accidunt. si verum iuranti has irrogari poenas seu voluerunt seu permiserunt. quia. qui saluberrimae religioni hinc impudenter atque imprudenter illudunt. Neque enim aliunde beata civitas. . Verum quia de illis Christianis orta quaestio est. quantum ipsis nostris consolationem. Ac per hoc et quae se occiderunt. patria caruit. si diis eorum probro non fuit. Sed quid faciamus hominibus. Et per deos ille iuraverat. Nulla re excusandi qui se occiderunt. Sed quia non solum quod ad dolorem. non ipsa virtus. qui etiam captivati sunt. cum multitudo constet ex singulis. quia noluit aliter quam per eos iuraverat facere. nec inde quolibet ire. 17. tale ergo aliquid. cum eorum exaggerantes captivitatem addunt etiam stupra commissa... Quam ob rem nondum interim disputo. sed ad suos acerrimos inimicos redire minime dubitaret. quod videlicet potentia deorum suorum multos potius sit idonea conservare quam singulos. Sit igitur in primis positum atque firmatum virtutem. non solum in aliena matrimonia virginesque nupturas. quam ille Regulus fuit? Nisi forte contra clarissimam veritatem tanta quisquam dementia mirae caecitatis obnititur. quod attentissimus cultor illorum. virtus potius vera quaeratur. Magnum sane crimen se putant obicere Christianis. quando quidem ille carere his omnibus maluit quam deos per quos iuravit offendere. Si autem dicunt M. Nam si Iudae factum merito detestamur 13 . quale accidit Regulo. aliunde homo. tamen pudorem incutit. monet ad veram libertatem 15. qualis in Regulo virtus fuerit. Nam utique si non licet privata potestate hominem occidere vel nocentem. quia deos suos colere destitit. captivusque apud hostes per longam mortem supplicio novae crudelitatis occisus est. Qui ergo propterea colebantur. quando quidem ille eorum deditus cultui et victus et captivus abductus et. cum aliam non haberet. cur calumniantur temporibus Christianis. ut contendere audeat universam civitatem deos colentem infelicem esse non posse. qua inconcussa ac stabili permanente. etiam vigilando peremerunt. etiam civitati tam diligenter quam ille deos colenti accidere potuisse fateantur et Christianis temporibus non calumnientur. novo ac prius inaudito nimiumque horribili supplicii genere cruciatus exstinctus est. ne credatur factum cum mentis etiam voluntate. qua se occidendum putavit. quod isto nobilissimo exemplo coguntur fateri non propter corporis bona vel earum rerum. Regulum etiam in illa captivitate illisque cruciatibus corporis animi virtute beatum esse potuisse. cum se occiderit. quanto innocentior in ea causa fuit. qua beata esse possit et civitas. ut propter iuris iurandi fidem nec maneret in patria. quod fieri fortasse sine carnis aliqua voluptate non potuit. quidquid alius de corpore vel in corpore fecerit. quid periuro gravius irati facere potuerunt? Sed cur non ratiocinationem meam potius ad utrumque concludam? Deos certe ille sic coluit. ne suo facinore alienum flagitium devitarent. hoc intueantur et taceant. Hic vero non fides. etsi retentam constantissimo animo pudicitiam non excutit. quisquis <eis> hoc crimini dederit. sufficit nunc. cuius occidendi licentiam lex nulla concedit. cum aliud civitas non sit quam concors hominum multitudo. ipse crimen insipientiae non cavebit. cum potuerit etiam illos diligentissime colens tam infelix fieri. 2. Merito certe laudant virtutem tam magna infelicitate maiorem 58. et tanto fit nocentior. Nec tantum hic curamus alienis responsionem reddere. colendos deos. verum etiam quod ad libidinem pertinet. qualem timent habere civitatem? Quod si non timent. qua recte vivitur. in corpore alieno perpetrari potest: quidquid tale factum fuerit. quae castitas dicitur. ut istam vitam prosperam redderent. non pietas. Si autem deorum cultus post hanc vitam velut mercedem reddit felicitatem. sed nostra potius disputatio inter pudorem atque rationem quibusdam coartatur angustiis. dum eis iuris iurandi fidem servaret. qui supernam patriam veraci fide exspectantes. qui gloriantur se talem habuisse civem. profecto etiam qui se ipsum occidit homicida est. Vera pudicitia non patitur stuprum. procul dubio fallebatur. Suo quippe docuit exemplo nihil deos ad istam temporalem felicitatem suis prodesse cultoribus. Hoc si huic vitae utile existimabat. unum vero hominem posse. ab animi sede membris corporis imperare sanctumque corpus usu fieri sanctae voluntatis. sed etiam in quasdam sanctimoniales. praeter culpam esse patientis.nullam eius partem sine poenis atrocissimis inclinaret. ideo dicentes Urbi accidisse illam calamitatem. quod sine peccato proprio non valeat evitari. multo minus nomen criminandum est Christianum in captivitate sacratorum suorum. ne quicquam huius modi paterentur. etiam in suis sedibus peregrinos se esse noverunt 59. quis humanus affectus eis nolit ignosci? Et quae se occidere noluerunt. quorum cultu prohibito has generi humano clades isti opinantur infligi.

quam servat perseverantia continentiae suae. per quam corpus sanctificabatur. profecto pudicitia virtus animi non erit. ne alium patiatur nocentem. illa scelus improbissimi iuvenis marito Collatino et propinquo Bruto. amissa atque destructa? Absit hic error et hinc potius admoneamur ita non amitti corporis sanctitatem manente animi sanctitate etiam corpore oppresso. sicut amittitur et corporis sanctitas violata animi sanctitate etiam corpore intacto. fuerunt. si autem polluet. sed quid animorum diversitate ageretur attendens: Duo. ea sanctitate animi. sana valetudo. quamvis membri illius integritate iam perdita.. qui mali nihil fecit. cum ipsum flagitium. qua potius quaelibet mala tolerare quam malo consentire decernit. si forte in adprehensa et oppressa carne sua exerceatur et expleatur libido non sua? Si enim hoc modo pudicitia perit.. nullus autem magnanimus et pudicus in potestate habeat. atque in se perpetret peccatum proprium. 1. quantum est in ipso. inquit. nec ipsi corpori aufert sanctitatem violentia libidinis alienae. quae oppressa concumbenti nulla voluntate consenserit. sed in bonis corporis numerabitur. ut quid pro illa. si aliena erit. Intuens enim in duorum corporum commixtione unius inquinatissimam cupiditatem. nec pertinebit ad ea bona. etiam <cum> periculo corporis laboratur? Si autem animi bonum est. quod nullo contrectantur attactu. et adulterium unus admisit. Quocirca proposito animi permanente. contradicere audebunt hi. quae bona. Neque enim eo corpus sanctum est. cum se laqueo suspendit. bonam iustamque vitam omnino non minuunt. Deinde foedi in se commissi aegra atque impatiens se peremit 61. . quanto minus antequam hoc fiat! ne admittatur homicidium certum. etiam oppresso corpore non amittitur. quoniam Dei misericordiam desperando exitiabiliter paenitens nullum sibi salubris paenitentiae locum reliquit: quanto magis a sua nece se abstinere debet. quod Deo voverat. etiamsi minuantur. qua dicimus corpore oppresso nequaquam proposito castitatis ulla in malum consensione mutato illius tantum esse flagitium. matronam nobilem veteremque Romanam. pulchritudo.. Non polluet. sceleratae illius traditionis 60 auxisse potius quam expiasse commissum. non illius.. sceleratum hominem occidit. Sed cum pudicitia virtus sit animi comitemque habeat fortitudinem. quibus bene vivitur. dum inspicit. perdidit. Splendide atque verissime. et ipsum corpus sanctificatur. Huius corpore cum violenter oppresso Tarquinii regis filius libidinose potitus esset. 18. ad hoc eam pergentem sanctam vel corpore dicimus. Non opinor quemquam tam stulte sapere. qui opprimens concubuerit. pudicitiae magnis efferunt laudibus. ne in eo perpetretur alienum? Pollutio in oppressa carne. quia eo sancte utendi perseverat voluntas et. et medici aliquando saluti opitulantes haec ibi faciant. Quod si tale aliquid est pudicitia. ut huic perisse aliquid existimet etiam de ipsius corporis sanctitate. sed tantum quid adnuat mente vel renuat: quis eadem sana mente putaverit perdere se pudicitiam. An vero si aliqua femina mente corrupta violatoque proposito. aliena non erit. aut eo. 14 . pergat vitianda ad deceptorem suum. At enim. 2. et ideo. adhuc pendet incertum. Quam ob rem non habet quod in se morte spontanea puniat femina sine ulla sua consensione violenter oppressa et alieno compressa peccato. etiam facultas. et non quid coniunctione membrorum.eumque veritas iudicat. ne amittatur. nec de ipso corpore perit sanctitas. qualia sunt vires. alterius castissimam voluntatem. 19. verum etiam corpora sancta defendimus? Lucretiam certe. et tamen non solum Christi. Quid dicemus? Adultera haec an casta iudicanda est? Quis in hac controversia laborandum putaverit? Egregie quidam ex hoc veraciterque declamans ait: Mirabile dictu. quod eius membra sunt integra. contra quos feminarum Christianarum in captivitate oppressarum non tantum mentes. Cur autem homo. An forte huic perspicuae rationi. sibi male faciat et se ipsum interficiendo hominem interficiat innocentem. qui tali supplicio quod in se puniat non habet! Iudas enim cum se occidit. indicavit eosque ad vindictam constrinxit. 18.. ne vel aliena polluat libido. ac si quid huius modi est. quae horret aspectus. cum eis non cedere inconcussa intentione persistit. Lucretia quae invita oppressa fuit.. quamvis alienum. Quin etiam sanctae continentiae bonum cum immunditiae carnalium concupiscentiarum non cedit. duo fuerunt et adulterium unus admisit 62. per quod etiam corpus sanctificari meruit. 1. non minuit animi sanctitatem. qua licet propter suum scelus alio suo scelere occisus est. viris clarissimis et fortissimis. verum etiam suae mortis reus finivit hanc vitam. Obstetrix virginis cuiusdam integritatem manu velut explorans sive malevolentia sive inscitia sive casu. metuitur. quid de sua carne fiat. cum possint diversis casibus etiam vulnerata vim perpeti.

Sed quid est hoc. si. quod alius in ea fecerat turpiter. Quod si propterea non potestis. ferret ipsa patienter. Vos appello. Puduit enim eam turpitudinis alienae in se commissae. ut morte putaret expiandum? Quamquam ne sic quidem se occidere debuit. quales poetarum vestrorum carminibus cantitantur. ne aliorum sceleribus adderent sua.. Habent quippe intus gloriam castitatis. etiamsi non secum. qui Christianis feminis in captivitate compressis alieni ab omni cogitatione sanctitatis insultant. Unde ad oculos hominum testem mentis suae illam poenam adhibendam putavit. testimonium conscientiae. illa. qui sibi letum Insontes peperere manu lucemque perosi Proiecere animas. etiam non adultera occidit. quod duo fuerunt et adulterium unus admisit. Talis enim ab eis Lucretia magis credita est. sicut falsum testimonium cum vetaret: Falsum. inquit.. cur interfectricem innocentis et castae tanta praedicatione laudatis? Quam certe apud infernos iudices etiam tales. 19. quia non insontem. qui id fecisset. quod in eam gravius vindicatur. testimonium non dices adversus proximum tuum 64. adulterium confirmetur. altera latente consensione: non se occidit insontem. ubi quid recte faciant non habent amplius. sufficit quod in praeclaris eius laudibus dictum est: Duo fuerunt et adulterium unus admisit. si purgatur adulterium. illa sic praedicata Lucretia innocentem. verita est ne putaretur. . tristisque palus inamabilis undae Alligat 63. Neque enim frustra in sanctis canonicis Libris nusquam nobis divinitus praeceptum permissumve reperiri potest. ne devient ab auctoritate legis divinae. 20. adversus proximum prohibeatur possitque non recte intellegentibus videri 15 . cum male devitant offensionem suspicionis humanae. qui sibi letum insontes peperere manu. Non hoc fecerunt feminae Christianae. quam si adversus proximum hoc faceret. cui ad superna redire cupienti Fas obstat. quoniam regulam diligendi proximum a semetipso dilector accepit. Sed ita haec causa ex utroque latere coartatur. si extenuatur homicidium. Si non est illa impudicitia qua invita opprimitur. ubi Lex ait: Non occides.. castam. Sociam quippe facti se credi erubuit. leges iudicesque Romani. Si ergo ad vestrum iudicium quisquam deferret hoc crimen vobisque probaretur non solum indemnatam. laudis avida nimium. ut vel ipsius adipiscendae immortalitatis vel ullius cavendi carendive mali causa nobismet ipsis necem inferamus. non est haec iustitia qua casta punitur. ut. 19. constitutam scilicet inter illos. libenter passa si viveret.. non est pudicitiae caritas. Quod ergo se ipsam.. si tamen casta fuit. et ideo potest a litteratis eius defensoribus dici non esse apud inferos inter illos. inique se interemit. Qui se occidit reus est homicidii lege divina. cum in eo praecepto. ubi dicitur: "si adulterata. Nam et prohibitos nos esse intellegendum est. severitate congrua plecteretis? Hoc fecit illa Lucretia. praesertim quia non addidit: "proximum tuum". Nec ideo tamen si adversus se ipsum quisquam falsum testimonium dixerit. sed potius ambo adulterium commiserunt. quoniam adulterum pertulit. nulla ratione defenditis. quo falsum testimonium prohibetur. nec omnino invenitur exitus. sed pudoris infirmitas. 2. Proferte sententiam. Nobis tamen in hoc tam nobili feminae huius exemplo ad istos refutandos. cur occisa?". si. Nempe post perpetrata facinora nec quemquam scelestum indemnatum impune voluistis occidi. quod violenter est passa cum viveret. quae adulterium non admisit? Nam ille patria cum patre pulsus est. nonne eum. ab hoc crimine se putaverit alienum. quando quidem scriptum est: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 65... habent autem coram oculis Dei sui nec requirunt amplius. illae in se ipsis homicidia erubescendo committerent. si pudica. homicidium cumuletur. An forte ideo ibi non est. sed male sibi consciam se peremit? Quid si enim (quod ipsa tantummodo nosse poterat) quamvis iuveni violenter irruenti etiam sua libidine illecta consensit idque in se puniens ita doluit. quibus conscientiam demonstrare non potuit. et Romana mulier. verum etiam castam et innocentem interfectam esse mulierem. quae se nullo adulterino potuerit maculare consensu. quae passae similia vivunt tamen nec in se ultae sunt crimen alienum.. Porro si falsi testimonii non minus reus est qui de se ipso falsum fatetur.. unus manifesta invasione. haec summo est mactata supplicio. quia non adstat quam punire possitis. 3. Verum tamen si forte ita est falsumque est illud. si fructuosam posset apud deos falsos agere paenitentiam. cur laudata. vim perpessam Lucretiam insuper interemit. quoniam hostes in eis concupiscendo stupra commiserant.

non esse prohibitum, ut adversus se ipsum quisque falsus testis adsistat: quanto magis intellegendum est non licere homini se ipsum occidere, cum in eo, quod scriptum est: Non occides, nihilo deinde addito, nullus, nec ipse utique, cui praecipitur, intellegatur exceptus! Unde quidam hoc praeceptum etiam in bestias ac pecora conantur extendere, ut ex hoc nullum etiam illorum liceat occidere 66. Cur non ergo et herbas et quidquid humo radicitus alitur ac figitur? Nam et hoc genus rerum, quamvis non sentiat, dicitur vivere ac per hoc potest et mori, proinde etiam, cum vis adhibetur, occidi. Unde et Apostolus, cum de huius modi seminibus loqueretur: Tu, inquit, quod seminas non vivificatur, nisi moriatur 67; et in psalmo scriptum est: Occidit vites eorum in grandine 68. Num igitur ob hoc, cum audimus: Non occides, virgultum vellere nefas ducimus et Manichaeorum errori insanissime acquiescimus? His igitur deliramentis remotis cum legimus: Non occides, si propterea non accipimus hoc dictum de frutectis esse, quia nullus eis sensus est, nec de irrationalibus animantibus, volatilibus, natatilibus, ambulatilibus, reptilibus, quia nulla nobis ratione sociantur, quam non eis datum est nobiscum habere communem (unde iustissima ordinatione Creatoris et vita et mors eorum nostris usibus subditur): restat ut de homine intellegamus, quod dictum est: Non occides, nec alterum ergo nec te. Neque enim qui se occidit aliud quam hominem occidit.

... quae tamen quasdam facit exceptiones.
21. Quasdam vero exceptiones eadem ipsa divina fecit auctoritas, ut non liceat hominem occidi. Sed his exceptis, quos Deus occidi iubet sive data lege sive ad personam pro tempore expressa iussione, (non autem ipse occidit, qui ministerium debet iubenti, sicut adminiculum gladius utenti; et ideo nequaquam contra hoc praeceptum fecerunt, quo dictum est: Non occides, qui Deo auctore bella gesserunt aut personam gerentes publicae potestatis secundum eius leges, hoc est iustissimae rationis imperium, sceleratos morte punierunt; et Abraham non solum non est culpatus crudelitatis crimine, verum etiam laudatus est nomine pietatis, quod voluit filium nequaquam scelerate, sed oboedienter occidere 69; et merito quaeritur utrum pro iussu Dei sit habendum, quod Iephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum id se vovisset immolaturum Deo, quod ei redeunti de proelio victori primitus occurrisset 70; nec Samson aliter excusatur, quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit 71, nisi quia Spiritus latenter hoc iusserat, qui per illum miracula faciebat. His igitur exceptis, quos vel lex iusta generaliter vel ipse fons iustitiae Deus specialiter occidi iubet, quisquis hominem vel se ipsum vel quemlibet occiderit, homicidii crimine innectitur.

Animi magnitudo non excusat qui se occiderit...
22. 1. Et quicumque hoc in se ipsis perpetraverunt, animi magnitudine fortasse mirandi, non sapientiae sanitate laudandi sunt. Quamquam si rationem diligentius consulas, ne ipsa quidem animi magnitudo recte nominabitur, ubi quisque non valendo tolerare vel quaeque aspera vel aliena peccata se ipse interemerit. Magis enim mens infirma deprehenditur, quae ferre non potest vel duram sui corporis servitutem vel stultam vulgi opinionem, maiorque animus merito dicendus est, qui vitam aerumnosam magis potest ferre quam fugere et humanum iudicium maximeque vulgare, quod plerumque caligine erroris involvitur, prae conscientiae luce ac puritate contemnere. Quam ob rem si magno animo fieri putandum est, cum sibi homo ingerit mortem, ille potius Theombrotus 72 in hac animi magnitudine reperitur, quem ferunt lecto Platonis libro, ubi de immortalitate animae disputavit, se praecipitem dedisse de muro atque ita ex hac vita emigrasse ad eam, quam credidit esse meliorem. Nihil enim urguebat aut calamitatis aut criminis seu verum seu falsum, quod non valendo ferre se auferret; sed ad capessendam mortem atque <ad> huius vitae suavia vincula rumpenda sola adfuit animi magnitudo. Quod tamen magne potius factum esse quam bene testis ei esse potuit Plato ipse 73, quem legerat, qui profecto id praecipue potissimumque fecisset vel etiam praecepisset, nisi ea mente, qua immortalitatem animae vidit, nequaquam faciendum, quin etiam prohibendum esse iudicasset.

... maxime si christianus.
22. 2. At enim multi se interemerunt, ne in manus hostium pervenirent. Non modo quaerimus utrum sit factum, sed utrum fuerit faciendum. Sana quippe ratio etiam exemplis anteponenda est, cui quidem et exempla concordant, sed illa, quae tanto digniora sunt imitatione, quanto excellentiora pietate. Non fecerunt Patriarchae, non prophetae, non Apostoli, quia et ipse Dominus Christus, quando eos, si persecutionem paterentur, fugere admonuit de civitate in civitatem 74, potuit admonere ut sibi manus inferrent, ne in manus persequentium pervenirent. Porro si hoc ille

16

non iussit aut monuit, ut eo modo sui ex hac vita emigrarent, quibus migrantibus mansiones aeternas praeparaturum esse se promisit 75, quaelibet exempla proponant gentes, quae ignorant Deum, manifestum est hoc non licere colentibus unum verum Deum.

Cato minor insipienter se occidit.
23. Sed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua supra satis quod videbatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit 76; non quia solus id fecit, sed quia vir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse vel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam viri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, imbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecavens, sed infirmitas adversa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicavit. Nam si turpe erat sub victoria Caesaris vivere, cur auctor huius turpitudinis filio fuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit 77? Cur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnaverat, etiam victorem laudabiliter Torquatus occidit 78, cur victus victo filio pepercit Cato, qui non pepercit sibi? An turpius erat contra imperium esse victorem, quam contra decus ferre victorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudicavit sub victore Caesare vivere; alioquin ab hac turpitudine paterno ferro filium liberaret. Quid ergo, nisi quod filium quantum amavit, cui parci a Caesare et speravit et voluit, tantum gloriae ipsius Caesaris, ne ab illo etiam sibi parceretur, ut ipse Caesar dixisse fertur 79, invidit, aut ut aliquid nos mitius dicamus, erubuit?

Regulum Catoni praeferimus.
24. Nolunt autem isti, contra quos agimus, ut sanctum virum Iob, qui tam horrenda mala in sua carne perpeti maluit quam illata sibi morte omnibus carere cruciatibus, vel alios sanctos ex Litteris nostris summa auctoritate celsissimis fideque dignissimis, qui captivitatem dominationemque hostium ferre quam sibi necem inferre maluerunt, Catoni praeferamus; sed ex litteris eorum eundem illum Marco Catoni Marcum Regulum praeferam. Cato enim numquam Caesarem vicerat, cui victus dedignatus est subici et, ne subiceretur, a se ipso elegit occidi: Regulus autem Poenos iam vicerat imperioque Romano Romanus imperator non ex civibus dolendam, sed ex hostibus laudandam victoriam reportaverat; ab eis tamen postea victus maluit eos ferre serviendo quam eis se auferre moriendo. Proinde servavit et sub Carthaginiensium dominatione patientiam et in Romanorum dilectione constantiam, nec victum auferens corpus ab hostibus nec invictum animum a civibus. Nec quod se occidere noluit, vitae huius amore fecit. Hoc probavit, cum causa promissi iurisque iurandi ad eosdem hostes, quos gravius in senatu verbis quam <in> bello armis offenderat, sine ulla dubitatione remeavit. Tantus itaque vitae huius contemptor, cum saevientibus hostibus per quaslibet poenas eam finire quam se ipse perimere maluit, magnum scelus esse, si se homo interimat, procul dubio iudicavit. Inter omnes suos laudabiles et virtutis insignibus illustres viros non proferunt Romani meliorem, quem neque felicitas corruperit, nam in tanta victoria mansit pauperrimus 80; nec infelicitas fregerit, nam ad tanta exitia revertit intrepidus. Porro si fortissimi et praeclarissimi viri terrenae patriae defensores deorumque licet falsorum, non tamen fallaces cultores, sed veracissimi etiam iuratores, qui hostes victos more ac iure belli ferire potuerunt, hi ab hostibus victi se ipsos ferire noluerunt et, cum mortem minime formidarent, victores tamen dominos ferre quam eam sibi inferre maluerunt: quanto magis Christiani, verum Deum colentes et supernae patriae suspirantes, ab hoc facinore temperabunt, si eos divina dispositio vel probandos vel emendandos ad tempus hostibus subiugaverit, quos in illa humilitate non deserit, qui propter eos tam humiliter Altissimus venit, praesertim quos nullius militaris potestatis vel talis militiae iura constringunt ipsum hostem ferire superatum. Quis ergo tam malus error obrepit, ut homo se occidat, vel quia in eum peccavit, vel ne in eum peccet inimicus, cum vel peccatorem vel peccaturum ipsum occidere non audeat inimicum?

Timor peccandi non excusat qui se occiderit...
25. At enim timendum est et cavendum, ne libidini hostili subditum corpus illecebrosissima voluptate animum alliciat consentire peccato. Proinde, inquiunt, non iam propter alienum, sed propter suum peccatum, antequam hoc quisque committat, se debet occidere. Nullo modo quidem hoc faciet animus, ut consentiat libidini carnis suae aliena libidine concitatae, qui Deo potius eiusque sapientiae quam corpori eiusque concupiscentiae subiectus est. Verum tamen si detestabile facinus et damnabile scelus est etiam se ipsum hominem occidere, sicut veritas manifesta proclamat, quis ita desipiat, ut dicat: "iam nunc peccemus, ne postea forte peccemus; iam nunc

17

perpetremus homicidium, ne postea forte incidamus in adulterium"? Nonne si tantum dominatur iniquitas, ut non innocentia, sed peccata potius eligantur, satius est incertum de futuro adulterium quam certum de praesenti homicidium? Nonne satius est flagitium committere, quod paenitendo sanetur, quam tale facinus, ubi locus salubris paenitentiae non relinquitur? Haec dixi propter eos vel eas, quae non alieni, sed proprii peccati devitandi causa, ne sub alterius libidine etiam excitatae suae forte consentiant, vim sibi, qua moriantur, inferendam putant. Ceterum absit a mente Christiana, quae Deo suo fidit in eoque spe posita eius adiutorio nititur, absit, inquam, ut mens talis quibuslibet carnis voluptatibus ad consensum turpitudinis cedat. Quod si illa concupiscentialis inoboedientia, quae adhuc in membris moribundis habitat, praeter nostrae voluntatis legem quasi lege sua movetur, quanto magis absque culpa est in corpore non consentientis, si absque culpa est in corpore dormientis!

... si excipiuntur quae Deus vel lex iussissent.
26. Sed quaedam, inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae devitarent, in rapturum atque necaturum se fluvium proiecerunt eoque modo defunctae sunt earumque martyria in catholica Ecclesia veneratione celeberrima frequentantur. De his nihil temere audeo iudicare. Utrum enim Ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus 81, ut earum memoriam sic honoret, divina persuaserit auctoritas, nescio; et fieri potest ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae, sed divinitus iussae, nec errantes, sed oboedientes? Sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis ambagibus intimat, quis oboedientiam in crimen vocet? Quis obsequium pietatis accuset? Sed non ideo sine scelere facit, quisquis Deo filium immolare decreverit, quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. Nam et miles cum oboediens potestati, sub qualibet legitime constitutus est, hominem occidit, nulla civitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti atque contempti; quod si sua sponte atque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus, inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente Creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo videat utrum divina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam convenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid agatur in homine nisi spiritus hominis, qui in ipso est 82. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus approbamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere velut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipso incipiat habere gravissimum proprium, quem non polluebat alienum; neminem propter sua peccata praeterita, propter quae magis hac vita opus est, ut possint paenitendo sanari; neminem velut desiderio vitae melioris, quae post mortem speratur, quia reos suae mortis melior post mortem vita non suscipit.

Bonum vitae semper anteponendum.
27. Restat una causa, de qua dicere coeperam, qua utile putatur, ut se quisque interficiat, scilicet ne in peccatum irruat vel blandiente voluptate vel dolore saeviente. Quam causam si voluerimus admittere, eo usque progressa perveniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lavacro sanctae regenerationis abluti universorum remissionem acceperint peccatorum. Tunc enim tempus est cavendi omnia futura peccata, cum sunt omnia deleta praeterita. Quod si morte spontanea recte fit, cur non tunc potissimum fit? Cur baptizatus sibi quisque parcit? Cur liberatum caput tot rursus vitae huius periculis inserit, cum sit facillimae potestatis illata sibi nece omnia devitare scriptumque sit: Qui amat periculum, incidet in illud 83? Cur ergo amantur tot et tanta pericula vel certe, etiamsi non amantur, suscipiuntur, cum manet in hac vita, cui abscedere licitum est? An vero tam insulsa perversitas cor evertit et a consideratione veritatis avertit, ut, si se quisque interimere debet, ne unius captivantis dominatu corruat in peccatum, vivendum sibi existimet, ut ipsum perferat mundum per omnes horas temptationibus plenum, et talibus, qualis sub uno domino formidatur, et innumerabilibus ceteris, sine quibus haec vita non ducitur? Quid igitur causae est, cur in eis exhortationibus tempora consumamus, quibus baptizatos alloquendo studemus accendere sive ad virginalem integritatem sive ad continentiam vidualem sive ad ipsam tori coniugalis fidem 84, cum habeamus meliora et ab omnibus peccandi periculis remota compendia ut, quibuscumque post remissionem recentissimam peccatorum arripiendam mortem sibique ingerendam persuadere potuerimus, eos ad Dominum saniores purioresque mittamus? Porro si, quisquis hoc aggrediendum et suadendum putat, non dico desipit, sed insanit: qua tandem fronte homini dicit: "interfice te, ne parvis tuis peccatis adicias gravius, dum vivis sub domino barbaris moribus impudico," qui non potest nisi sceleratissime dicere: "interfice te peccatis tuis omnibus absolutis, ne rursus talia vel etiam peiora committas, dum vivis in mundo tot impuris voluptatibus

18

illecebroso, tot nefandis crudelitatibus furioso, tot erroribus et terroribus inimico"? Hoc quia nefas est dicere, nefas est profecto se occidere. Nam si hoc sponte faciendi ulla causa iusta esse posset, procul dubio iustior quam ista non esset. Quia vero nec ista est, ergo nulla est.

Quod invitus quis passus sit humilem monet esse...
28. 1. Non itaque vobis, o fideles Christi, sit taedio vita vestra, si ludibrio fuit hostibus castitas vestra. Habetis magnam veramque consolationem, si fidam conscientiam retinetis non vos consensisse peccatis eorum, qui in vos peccare permissi sunt. Quod si forte, cur permissi sint, quaeritis, alta quidem est providentia Creatoris mundi atque Rectoris, et inscrutabilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius 85; verum tamen interrogate fideliter animas vestras, ne forte de isto integritatis et continentiae vel pudicitiae bono vos inflatius extulistis et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus invidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod vobis interrogata vestra corda respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite admirari hoc vos amisisse, unde hominibus placere gestistis, illud vobis remansisse, quod ostendi hominibus non potest. Si peccantibus non consensistis, divinae gratiae, ne amitteretur, divinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit opprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum vero corda interrogata respondent numquam se de bono virginitatis vel viduitatis vel coniugalis pudicitiae superbisse, sed humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse 86, nec invidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius, quod exigit laudem, optasse potius ut amplior earum numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido compressit, permissum hoc esse causentur, nec ideo Deum credant ista neglegere, quia permittit quod nemo impune committit. Quaedam enim veluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens divinum iudicium relaxantur et manifesto ultimo reservantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen vim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset in superbiae fastum, si hanc humilitatem in vastatione illa evasissent, extolli. Sicut ergo quidam morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum 87, ita quiddam ab istis vi raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, vel iam superbiebant vel superbire, si nec hostium violentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est immanenti, istarum occursum est imminenti.

... atque intentum qua conscientia Deo servierit.
28. 2. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit videri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus attrectaretur; non autem esse positum in solo adiuto divinitus robore voluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod invito animo non possit auferri; qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant, qua conscientia Deo servierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt, quod ita sibi servientes eumque invocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, vident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et diligit in eis.

Deus suam civitatem non deserit.
29. Habet itaque omnis familia summi et veri Dei consolationem suam, non fallacem nec in spe rerum nutantium vel labentium constitutam, vitamque etiam ipsam temporalem minime paenitendam, in qua eruditur ad aeternam, bonisque terrenis tamquam peregrina utitur nec capitur, malis autem aut probatur aut emendatur. Illi vero, qui probitati eius insultant eique dicunt, cum forte in aliqua temporalia mala devenerit: Ubi est Deus tuus? 88 ipsi dicant, ubi sint dii eorum, cum talia patiuntur, pro quibus evitandis eos vel colunt vel colendos esse contendunt. Nam ista respondet: Deus meus ubique praesens est, ubique totus, nusquam inclusus, qui possit adesse secretus, abesse non motus; ille cum me adversis rebus exagitat, aut merita examinat aut peccata castigat mercedemque mihi aeternam pro toleratis pie malis temporalibus servat; vos autem qui estis, cum quibus loqui dignum sit saltem de diis vestris, quanto minus de Deo meo, qui terribilis est super omnes deos, quoniam <omnes> dii gentium daemonia, Dominus autem caelos fecit 89.

19

Quae mala sequantur copiarum abundantiam.
30. Si Nasica ille Scipio vester quondam pontifex viveret, quem sub terrore belli Punici in suscipiendis Phrygiis sacris, cum vir optimus quaereretur, universus senatus elegit 90, cuius os fortasse non auderetis aspicere, ipse vos ab hac impudentia cohiberet. Cur enim afflicti rebus adversis de temporibus querimini Christianis, nisi quia vestram luxuriam cupitis habere securam et perditissimis moribus remota omni molestiarum asperitate diffluere? Neque enim propterea cupitis habere pacem et omni genere copiarum abundare, ut his bonis honeste utamini, hoc est modeste, sobrie, temperanter, pie, sed ut infinita varietas voluptatum insanis effusionibus exquiratur, secundisque rebus ea mala oriantur in moribus, quae saevientibus peiora sunt hostibus. At ille Scipio pontifex maximus vester, ille iudicio totius senatus vir optimus, istam vobis metuens calamitatem nolebat aemulam tunc imperii Romani Carthaginem dirui et decernenti ut dirueretur contradicebat Catoni 91, timens infirmis animis hostem securitatem et tamquam pupillis civibus idoneum tutorem necessarium videns esse terrorem. Nec eum sententia fefellit: re ipsa probatum est quam verum diceret. Deleta quippe Carthagine magno scilicet terrore Romanae rei publicae depulso et exstincto tanta de rebus prosperis orta mala continuo subsecuta sunt, ut corrupta diruptaque concordia prius saevis cruentisque seditionibus, deinde mox malarum conexione causarum bellis etiam civilibus tantae strages ederentur, tantus sanguis effunderetur, tanta cupiditate proscriptionum ac rapinarum ferveret immanitas, ut Romani illi, qui vita integriore mala metuebant ab hostibus, perdita integritate vitae crudeliora paterentur a civibus; eaque ipsa libido dominandi, quae inter alia vitia generis humani meracior inerat universo populo Romano, postea quam in paucis potentioribus vicit, obtritos fatigatosque ceteros etiam iugo servitutis oppressit.

Dominandi voluptas corrumpit mores.
31. Nam quando illa quiesceret in superbissimis mentibus, donec continuatis honoribus ad potestatem regiam perveniret? Honorum porro continuandorum facultas non esset, nisi ambitio praevaleret. Minime autem praevaleret ambitio, nisi in populo avaritia luxuriaque corrupto. Avarus vero luxuriosusque populus secundis rebus effectus est, quas Nasica ille providentissime cavendas esse censebat, quando civitatem hostium maximam, fortissimam opulentissimam nolebat auferri, ut timore libido premeretur, libido pressa non luxuriaretur luxuriaque cohibita nec avaritia grassaretur; quibus vitiis obseratis civitati utilis virtus floreret et cresceret eique virtuti libertas congrua permaneret. Hinc etiam erat et ex hac providentissima patriae caritate veniebat, quod idem ipse vester pontifex maximus, a senatu illius temporis (quod saepe dicendum est) electus sine ulla sententiarum discrepantia vir optimus, caveam theatri senatum construere molientem ab hac dispositione et cupiditate compescuit persuasitque oratione gravissima, ne Graecam luxuriam virilibus patriae moribus paterentur obrepere et ad virtutem labefactandam enervandamque Romanam peregrinae consentire nequitiae, tantumque auctoritate valuit, ut verbis eius commota senatoria providentia etiam subsellia, quibus ad horam congestis in ludorum spectaculo iam uti civitas coeperat, deinceps prohiberet adponi 92. Quanto studio iste ab urbe Roma ludos ipsos scaenicos abstulisset, si auctoritati eorum, quos deos putabat, resistere auderet, quos esse noxios daemones non intellegebat aut, si intellegebat, placandos etiam ipse potius quam contemnendos existimabat! Nondum enim fuerat declarata gentibus superna doctrina, quae fide cor mundans ad caelestia vel supercaelestia capessenda humili pietate humanum mutaret affectum et a dominatu superborum daemonum liberaret.

Dii ludos scaenicos sibi exhiberi iusserunt.
32. Verum tamen scitote, qui ista nescitis et qui vos scire dissimulatis, advertite, qui adversus liberatorem a talibus dominis murmuratis: ludi scaenici, spectacula turpitudinum et licentia vanitatum, non hominum vitiis, sed deorum vestrorum iussis Romae instituti sunt. Tolerabilius divinos honores deferretis illi Scipioni quam deos huius modi coleretis. Neque enim erant illi dii suo pontifice meliores. Ecce attendite, si mens tam diu potatis erroribus ebria vos aliquid sanum cogitare permittit! Dii propter sedandam corporum pestilentiam ludos sibi scaenicos exhiberi iubebant 93; pontifex autem propter animorum cavendam pestilentiam ipsam scaenam constitui prohibebat. Si aliqua luce mentis animum corpori praeponitis, eligite quem colatis! Neque enim et illa corporum pestilentia ideo comquievit, quia populo bellicoso et solis antea ludis circensibus adsueto ludorum scaenicorum delicata subintravit insania; sed astutia spirituum nefandorum praevidens illam pestilentiam iam fine debito cessaturam aliam longe graviorem, qua plurimum gaudet, ex <hac> occasione non corporibus, sed moribus curavit immittere, quae animos miserorum tantis obcaecavit tenebris, tanta deformitate foedavit, ut etiam modo (quod incredibile

20

forsitan erit, si a nostris posteris audietur) Romana Urbe vastata, quos pestilentia ista possedit atque inde fugientes Carthaginem pervenire potuerunt, in theatris cotidie certatim pro histrionibus insanirent.

Calamitates Romanorum mores non emendant.
33. O mentes amentes! quis est hic tantus non error, sed furor, ut exitium vestrum, sicut audivimus, plangentibus orientalibus populis et maximis civitatibus in remotissimis terris publicum luctum maeroremque ducentibus vos theatra quaereretis intraretis impleretis et multo insaniora quam fuerant antea faceretis? Hanc animorum labem ac pestem, hanc probitatis et honestatis eversionem vobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis vos facile corrumpi atque everti posse cernebat, quando vos securos esse ab hostili terrore nolebat. Neque enim censebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in vobis plus valuit quod daemones impii seduxerunt, quam quod homines providi praecaverunt. Hinc est quod mala, quae facitis, vobis imputari non vultis, mala vero, quae patimini, Christianis temporibus imputatis. Neque enim in vestra securitate pacatam rem publicam, sed luxuriam quaeritis impunitam, qui depravati rebus prosperis nec corrigi potuistis adversis. Volebat vos ille Scipio terreri ab hoste, ne in luxuriam flueretis: nec contriti ab hoste luxuriam repressistis, perdidistis utilitatem calamitatis, et miserrimi facti estis et pessimi permansistis.

Loca sanctorum inusitatum effugium fuerunt.
34. Et tamen quod vivitis Dei est, qui vobis parcendo admonet, ut corrigamini paenitendo; qui vobis etiam ingratis praestitit, ut vel sub nomine servorum eius vel in locis martyrum eius hostiles manus evaderetis. Romulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem civitatis. Mirandum in honorem Christi praecessit exemplum. Hoc constituerunt eversores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut civium suorum numerus suppleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas servaretur?

In utraque civitate electi reprobis commiscentur.
35. Haec et alia, si qua uberius et commodius potuerit, respondeat inimicis suis redempta familia Domini Christi et peregrina civitas regis Christi. Meminerit sane in ipsis inimicis latere cives futuros, ne infructuosum vel apud ipsos putet, quod, donec perveniat ad confessos, portat infensos; sicut ex illorum numero etiam Dei civitas habet secum, quamdiu peregrinatur in mundo, conexos communione sacramentorum, nec secum futuros in aeterna sorte sanctorum, qui partim in occulto, partim in aperto sunt, qui etiam cum ipsis inimicis adversus Deum, cuius sacramentum gerunt, murmurare non dubitant, modo cum illis theatra, modo Ecclesias nobiscum replentes. De correctione autem quorundam etiam talium multo minus est desperandum, si apud apertissimos adversarios praedestinati amici latitant, adhuc ignoti etiam sibi. Perplexae quippe sunt istae duae civitates in hoc saeculo invicemque permixtae, donec ultimo iudicio dirimantur; de quarum exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum divinitus adiuvabor, expediam propter gloriam civitatis Dei, quae alienis a contrario comparatis clarius eminebit.

Quae ultro dicenda sint.
36. Sed adhuc mihi quaedam dicenda sunt adversus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua diis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerunt vel satis esse videbuntur mala, quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes, antequam eorum sacrificia prohibita fuissent; quae omnia procul dubio nobis tribuerent, si iam vel illis clareret nostra religio, vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Deinde monstrandum est, quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est, in cuius potestate sunt regna omnia, quamque nihil eos adiuverint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint. Postremo adversus eos dicetur, qui manifestissimis documentis confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Quae, nisi fallor, quaestio multo erit operosior et subtiliore disputatione dignior, ut et contra philosophos in ea disseratur, non quoslibet, sed qui apud illos excellentissima gloria clari sunt et nobiscum multa sentiunt, et de animae immortalitate et quod Deus verus mundum condiderit et de providentia eius, qua universum quod condidit regit. Sed quoniam et ipsi in illis, quae contra nos

21

sentiunt, refellendi sunt, deesse huic officio non debemus, ut refutatis impiis contradictionibus pro viribus, quas Deus impertiet, asseramus civitatem Dei veramque pietatem et Dei cultum, in quo uno veraciter sempiterna beatitudo promittitur. Hic itaque modus sit huius voluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio.

4 LIBER II
BREVICULUS 1. De modo, qui necessitati disputationis adhibendus est. 2. De his, quae primo volumine expedita sunt. 3. De assumenda historia, qua ostendatur, quae mala acciderint Romanis, cum deos colerent, antequam religio Christiana obcresceret. 4. Quod cultores deorum nulla umquam a diis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque celebraverint. 5. De obscenitatibus, quibus mater Deum a cultoribus suis honorabatur. 6. Deos paganorum numquam bene vivendi sanxisse doctrinam. 7. Inutilia esse inventa philosophica sine auctoritate divina, ubi quemque ad vitia pronum magis movet quid dii fecerint, quam quid homines disputarint. 8. De ludis scaenicis, in quibus dii non offenduntur editione suarum turpitudinum, sed placantur. 9. Quid Romani veteres de cohibenda poetica licentia senserint, quam Graeci deorum secuti iudicium liberam esse voluerunt. 10. Qua nocendi arte daemones velint vel falsa de se crimina vel vera narrari. 11. De scaenicis apud Graecos in rei publicae administrationem receptis, eo quod placatores deorum, iniuste ab hominibus spernerentur. 12. Quod Romani auferendo libertatem poetis in homines, quam dederunt in deos, melius de se quam de diis suis senserint. 13. Debuisse intellegere Romanos, quod dii eorum, qui se turpibus ludis coli expetebant, indigni essent honore divino. 14. Meliorem fuisse Platonem, qui poetis locum in bene morata urbe non dederit, quam hos deos, qui se ludis scaenicis voluerint honorari. 15. Quod Romani quosdam sibi deos non ratione, sed adulatione instituerint. 16. Quod, si diis ulla esset cura iustitiae, ab eis Romani accipere debuerint praecepta vivendi potius quam leges ab aliis hominibus mutuari. 17. De raptu Sabinarum aliisque iniquitatibus, quae in civitate Romana etiam laudatis viguere temporibus. 18. Quae de moribus Romanorum aut metu compressis aut securitate resolutis Sallustii prodat historia. 19. De corruptione Romanae rei publicae, priusquam cultum deorum Christus auferret.

22

20. Quali velint felicitate gaudere et quibus moribus vivere, qui tempora Christianae religionis incusant. 21. Quae sententia fuerit Ciceronis de Romana re publica. 22. Quod diis Romanorum nulla umquam cura fuerit, ne malis moribus res publica deperiret. 23. Varietates rerum temporalium non ex favore aut impugnatione daemonum, sed ex veri Dei pendere iudicio. 24. De Sullanis actibus, quorum se daemones ostentaverint adiutores. 25. Quantum maligni spiritus ad flagitia incitent homines, cum in committendis sceleribus quasi divinam exempli sui interponunt auctoritatem. 26. De secretis daemonum monitis, quae pertinebant ad bonos mores, cum palam in sacris eorum omnis nequitia disceretur. 27. Quanta eversione publicae disciplinae Romani diis suis placandis sacraverint obscena ludorum. 28. De Christianae religionis salubritate. 29. De abiciendo cultu deorum cohortatio ad Romanos. LIBER SECUNDUS PLURIMUM DEORUM CULTUS MORES PRAVOS EFFICIT

Quae sit pervicacia adversariorum.
1. Si rationi perspicuae veritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec divino adiutorio fide pietatis impetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad convincendum quemlibet vanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa verbis sufficientibus explicant. Nunc vero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo irrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, sive nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, sive obstinatissima pervicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem veritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, velut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniventibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper existimemus? Nam qui vel non possunt intellegere quod dicitur, vel tam duri sunt adversitate mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem 1 atque infatigabiliter vani sunt. Quorum dicta contraria si totiens velimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum vides. Quam ob rem nec te ipsum, <mi> fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter servit, tales meorum scriptorum velim iudices, qui responsionem semper desiderent, cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat Apostolus semper discentes et numquam ad veritatis scientiam pervenientes 2.

Quae in primo libro sint dicta.
2. Superiore itaque libro, cum de civitate Dei dicere instituissem, unde hoc universum opus illo adiuvante in manus sumptum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae Urbis recentem a barbaris vastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis servire daemonibus, cum potius hoc deberent tribuere Christo, quod propter eius nomen contra institutum moremque bellorum eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca barbari libera praebuerunt, atque in multis

23

quo modo isti illorum sacra. sed etiam timore confictum sic honoraverunt. cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent. longe ab eis ipsis Romanis degeneres. ut. antequam eius nomen ea. quae omnia Christianae religioni tribuerent. quorum utraque bene ac male viventibus permixte atque indiscrete saepe accidunt. si illa lavatio? Et haec fercula appellabantur. Inde incidit quaestio. quasi celebraretur convivium. oblectabamur. non dico matrem deorum. Quibus dictis primum terminavi librum. sed matrem qualiumcumque senatorum vel quorumlibet honestorum virorum. cur haec divina beneficia et ad impios ingratosque pervenerint. ne paeniteat eas vitae. 4. spectabamus arrepticios. quorum si quid nunc passi fuerint. Habet enim quiddam erga parentes humana verecundia. si possunt. et cur illa itidem dura. Quae si illecta curiositate adesse potuit circumfusa. ut. Docti et indocti simul nobis obsistunt. si illa sunt sacra? Aut quae inquinatio. merito neglexit. immo vero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. qualia. quod in eos belli iure fieri licuisset. quo velut suis epulis immunda daemonia pascerentur. quod voluntate propria quisque malus est. in qua istos potius quam Deum verum et optet propitios et formidet iratos? 24 . saltem offensa castitate debuit abire confusa. quae dicturus sum. gloria populis innotesceret. utrum omnino sint ulli immundi spiritus deorum nomine decipientes. quare dii eorum curare noluerunt? Deus enim verus eos. quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur. quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. illicitum sibi esse iudicarent. etsi non abstulit pudicitiae firmitatem. cum sint nequissimi et irreverentissimi. causa Christiani sunt 3. ita illi istorum facta curarent. ex quorum imperitia illud quoque ortum est vulgare proverbium: pluvia defit. sed clara praedicatione praebere. nisi vel nesciens. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur. ante cuius lecticam die sollemni lavationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis. a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur. per vates etiam convenire atque arguere peccantes. facillime ista noverunt. quibus per certa intervalla locorum et temporum genus humanum oportet affligi. quae hostiliter facta sunt. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti voce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum. quod nec ipsa nequitia possit auferre. quam per publicum agebant coram deum matre spectante atque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. Cur enim ea. aliquantum immoratus sum: maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas. Romam quippe partam veterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem. a quibus non colebatur. Illam proinde turpitudinem obscenorum dictorum atque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet. quod intulit verecundiae dolorem. ludis turpissimis. se nosse dissimulant atque hoc apud vulgus confirmare nituntur. Recolant ergo nobis/cum antequam Christus venisset in carne. qui Christianos adversis illis rebus affectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamvis castarum atque sanctarum protervitate impudentissima exagitant. si propterea coluntur. palam minari poenas male agentibus. in istorum autem vita omnia non murorum. dii autem illi. cui frustra invident. Primo ipsos mores ne pessimos haberent. antequam eos declaratum Christi nomen offenderet eorumque sacrificia prohiberet? Inhonesta deae Caelesti mysteria Carthagine celebrantur. quibus calamitatibus res Romanae multipliciter varieque contritae sint. Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam. sed morum munimenta atque ornamenta ceciderunt. Sed respondetur. permiserunt accidere cultoribus suis. nobis imputanda esse contendunt. Quae sunt sacrilegia. causa accidere nominis Christiani. vel talem agens vitam. ne ista mala patiantur cultores eorum. Deinceps itaque dicere institui. cultores suos ad bene vivendum quare nullis legibus adiuverunt? Utique dignum erat. deos suos. solet multos movere) ut pro suscepti operis necessitate dissolverem. in quibus ab hoste aliquid perpetratum est. pios cum impiis pariter afflixerint? Quam quaestionem per multa diffusam (in omnibus enim cotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibus. 3. quae mala civitas illa perpessa sit ab origine sua sive apud se ipsam sive in provinciis sibi iam subditis. audiebamus symphoniacos. Caelesti virgini et Berecynthiae matri omnium 4. Memento autem me ista commemorantem adhuc contra imperitos agere.famulatum deditum Christo non solum verum. immo illorum gloriae vehementer adversi. qui diis deabusque exhibebantur. Deinde pauca dixi in eos. sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant. clades. et in his defendant. Quis hoc negaverit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos vitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis. quando quidem in ruina eius lapides et ligna. si iam tunc evangelica doctrina adversus falsos et fallaces deos eorum testificatione liberrima personaret. praemia recte viventibus polliceri. quas non est unde possit paenitere nequitiae.

et causas cognoscite rerum. patriae carisque propinquis quantum largiri deceat. quorum erga se beneficia magnipenderant. unde postea nobis erit in Dei veri Domini voluntate disquirendi ac disserendi locus. nisi aures clauderet seseque subtraheret. ut ille magnae indolis animus hoc velut divino testimonio sublimatus et vere se optimum existimans veram pietatem religionemque non quaereret. sed hominum inventa. non in domo atque pecunia. o miseri. Quo modo igitur nisi insidiose quaereret dea illa optimum virum. Verum tamen si philosophi aliquid invenerunt. qui flagitiosissimae consuetudinis vitiis oblectari magis quam obluctari student. ordo quis datus aut metae qua mollis flexus et unde. ut viam pietatis ab humilitate in superna surgentem etiam istorum comparatione monstraret. ut senator populi Romani ea mente praeditus. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana velut religione traditos iactent. Et quidam eorum quaedam magna. quem te Deus esse iussit et humana qua parte locatus es in re 9. sed Graeca sunt. Aut si prohibebant. eos impleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. aut quid non esset consequens vel etiam repugnaret. Nequaquam istos. ut honoribus eam talibus advocarent cultores sui. non deorum praecepta sunt. Dicatur in quibus locis haec docentium deorum solebant praecepta recitari et a cultoribus eorum populis frequenter audiri. optaret. cum talia quaerat in suis sacris. Nec ullo modo crederet verecundiam laudabilis feminae ita in contrarium divinitate mutari. 7. ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret. quis modus argenti. Porro si ab illo deinde quaereremus. utrum matrem suam tam optime de re publica vellet mereri. qui utcumque conati sunt ingeniis acutissimis praediti ratiocinando vestigare. non denique in ipso corpore. quod agendae bonae 25 . quantum autem humanitus impediti sunt. quibus vitae probitas castitasque discatur 8. sed ubi populi audirent quid dii praeciperent de cohibenda avaritia. sed demonstrentur vel commemorentur loca talibus aliquando conventiculis consecrata. sicut nos ostendimus ad hoc ecclesias institutas. nec ubi Fugalia celebrarentur effusa omni licentia turpitudinum (et vere Fugalia. sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decrevisse mortalibus. quam ad hoc dea viveret. quod discendum Persius increpat dicens: Discite. quid asper utile nummus habet. quaqua versum religio Christiana diffunditur. qualibus matrona verbis offenderetur. cum inter homines viveret. sic vellet coli matrem suam. ei similis de qua scriptum est: Mulier autem virorum pretiosas animas captat 7. eosque immortales factos atque in deorum numerum receptos esse crediderant 6. Profecto ille tantam felicitatem suae matri. sed illum ipsum Nasicam Scipionem. erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. cuius manibus eiusdem daemonis simulacrum susceptum est in Urbemque pervectum. sed quem fallendo deciperet. ubi discerent miseri. ut talibus dea sacris propitiaretur. non ubi ludi agerentur obscenis vocibus et motibus histrionum. quid in moribus appetendum esset atque fugiendum. quid fas optare. quid in ipsis ratiocinandi regulis certa connexione traheretur. qualibus conviciis in quempiam iaculatis. erraverunt. si fieri posset. Philosophi non dii invenerunt praecepta bonae vitae agendae. luxuria refrenanda. ut ei divini honores decernerentur. qualia viri optimi abhorrent suis adhibere conviviis? Dii nihil honestum hominibus praeceperunt. Proinde talis mater deum. sed pudoris et honestatis). aut si propterea iam Romana. maxime cum eorum superbiae iuste providentia divina resisteret. invenerunt. non quem monendo et adiuvando faceret. ut illa libenter audiret? Absit. hoc ostendatur potius. qua theatrum aedificari in urbe fortium virorum prohibuit.Simulacrum Cybeles a Nasica Romam illatum. 5. 6. Romanas occupatura mentes quaesivit optimum virum. quid in rerum natura latitaret. in ipso rectore carnis animo. quid sumus et quidnam victuri gignimur. quantum divinitus adiuti sunt. sed in ipsa mente. quod menti subditur. Hinc est quod de vita et moribus civitatum atque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt. sine qua omne quamvis laudabile ingenium superbia vanescit et decidit. An forte nobis philosophorum scholas disputationesque memorabunt? Primo haec non Romana. ambitione frangenda. habere de hac re iudicem vellem 5. Diceret nobis. qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum virum. ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et vitibus. qui vir optimus a senatu electus est. quia et Graecia facta est Romana provincia. utrum inter eius divinos honores vellet illa turpia celebrari: nonne se malle clamaret. hoc probetur.

Ubi inerat pictura haec. cum viderent diis suis accepta et grata esse opprobria non tantum hominum. hoc dico. Ego homuncio id non facerem? Ego vero illud feci ac libens 12. inquit. irasci ac vindicare debuerunt. Nimis enim superbum fuit famae parcere principum civitatis et civium. ubi suae famae parci numina noluerunt. violari versibus et eos agi in scaena non plus decuit. nisi consuetudo vitae pateretur. Et haec sunt scaenicorum tolerabiliora ludorum. atque ab hac tanta auctoritate adhibet patrocinium turpitudini suae. disceptationibus legitimis propositam vitam. ut ostendat veteribus displicuisse Romanis vel laudari quemquam in scaena vivum hominem vel vituperari. Dein paulo post: "nostrae. nominatim diceret. apud quos fuit etiam lege concessum. vel potius quem non vexavit. hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine. Hyperbolum laesit. verum et ipsorum deorum in scaenicis fabulis. Itaque. nonnullis propter faciliorem intellectum vel praetermissis vel paululum commutatis. inquit. ut respondere liceat et iudicio defendere 16. sed ipsos deos. quam si Plautus. sive a poetis essent illa conficta. Multum enim ad rem pertinet.vitae beataeque adipiscendae satis esse possit: quanto iustius talibus divini honores decernerentur! quanto melius et honestius in Platonis templo libri eius legerentur. si potero. quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iovem si poetae fallaciter prodiderunt. probare sua theatris flagitia potuissent 15. verborum obscenitate compositae. Sed. Praeclare. contra duodecim tabulae cum perpaucas res capite sanxissent. Cleonem. pueri legere et discere coguntur a senibus. Quid autem hinc senserint Romani veteres. hoc Graeci quamquam inverecundius. in quibus regnant figmenta poetarum. dii utique casti. sicut alia multa. magis intuentur quid Iuppiter fecerit. 26 . Scipioni aut Caecilius Marco Catoni maledicere". sed fabulis poetarum. cum iam suae civitati maxima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset. Dicit deinde alia et sic concludit hunc locum. ut ait Persius. quia tantum nefas per humanos ludos confictum est. sicut in eisdem libris loquitur Africanus. vel turpiter crudele vel crudeliter turpe in sacris talium deorum celebrari solet! quanto satius erat ad erudiendum iustitiam iuventutem publice recitari leges deorum quam laudari inaniter leges atque instituta maiorum! omnes enim cultores talium deorum. si quis occentavisset sive carnem condidisset. ut dixi. quod negantes convincit historia. non per imperitum obsequium sacris deorum suorum intulisse Romanos. quae honesta ac liberalia vocantur. quos De re publica scripsit. insani secarentur. quae actitantur ludis auctoritate divina institutis. Quem illa non attigit. Iovem quo pacto Danaae misisse aiunt quondam in gremium imbrem aureum 11. comoediae scilicet et tragoediae. Nolo dicere illa mystica quam ista theatrica esse turpiora. Sed Periclen. quod in primo libro brevi commemoratione perstrinxi 13. Hinc apud Terentium flagitiosus adulescens spectat tabulam quandam pictam in pariete. ubi Scipio disputans ait: Numquam comoediae. sive flagitia eorum vera commemorarentur et agerentur in theatris atque ab eorum cultoribus utinam solo risu. etsi eius modi cives a censore melius est quam a poeta notari. quam ea. Patiamur. quas etiam inter studia. eosdem illos ludos. inquit. At quem deum! inquit. 9. quam molior explicare. 8. non quia neglectum. in his hanc quoque sanciendam putaverunt. Haec ex Ciceronis quarto De re publica libro ad verbum excerpenda arbitratus sum. Nam ingravescente pestilentia ludi scaenici auctoritate pontificum Romae primitus instituti sunt 14. in re publica seditiosos. Qui templa caeli summo sonitu concutit. noster voluisset aut Naevius Publio et Gn. Iudiciis enim magistratuum. cum in ea se iactat imitari deum. Et Graeci quidem antiquiores vitiosae suae opinionis quamdam convenientiam servarunt. populares homines improbos. mox ut eos libido perpulerit ferventi. ac non etiam imitatione digna viderentur. Cleophontem. ut quod vellet comoedia. quod infamiam faceret flagitiumve alteri. Quis igitur in agenda vita non ea sibi potius sectanda arbitretur. quam quid docuerit Plato vel censuerit Cato. non poetarum ingeniis habere debemus. At enim non traduntur ista sacris deorum. quam in templis daemonum Galli absciderentur. nec probrum audire nisi ea lege. Cicero testatur in Libris. de quo vellet. molles consecrarentur. tamen convenientius licere voluerunt. sed nulla saltem. Turpia sunt mystica deorum atque theatrica. acerbe imperando et quodam modo extorquendo fecisse. tincta veneno 10. cui pepercit? Esto. Graecis licuit infamiam facere alteri in theatro. et quidquid aliud vel crudele vel turpe. ut sibi sollemniter ederentur et honori suo consecrarentur.

quos bonos putant. quia per eos victimas diis acceptabiles offerebant. dum tamen humanas mentes his opinionibus velut retibus induant et ad praedestinatum supplicium secum trahant. sicut Labeoni visum est. quae tamen de numinibus fingi libenter accipiunt fallacissimi spiritus. ne honestiorem famam ipsi requirendo et eis se hoc modo praeferendo illos ad iracundiam provocarent. qui nec vitam civium lacerandam linguis poetarum et histrionum subtrahere ausi sunt. vel. vir eloquentissimus. laudas hanc poetis Romanis negatam esse licentiam. Indigne Romani theatricam infamiam proscripserunt. per quos agerentur. quos deos haberi gaudent. maximus de rebus pacis ac belli legatum ad Philippum Athenienses saepe miserunt 18. cum videas eos nulli deorum pepercisse vestrorum? Itane pluris tibi habenda visa est existimatio curiae vestrae quam Capitolii. 12. postea. Quod erga se quidem satis honeste constituerunt. . Nunc ad rem praesentem quod attinet. Scipioni aut Caecilius M. cum potius isti. rem publicam capessivit et Aristodemum. ut linguam maledicam in cives tuos exercere poetae etiam lege prohiberentur. Nam quod affertur pro defensione. inter tot et tanta eorum theatrica opprobria parcendum sibi a poetis nullo modo putaverunt. quod etiam scaenicos actores earundem fabularum non parvo civitatis honore dignos existimarunt. sive homines ista commiserint. sive omnibus omnia tamquam bonis permixte tribuantur (neque enim esse decet deos malos. de se dici volunt. id ipsum est scelestius. quid astutius ad decipiendum atque callidius? Cum enim probrum iacitur in principem patriae bonum atque utilem. et scaenicos. sed erga deos suos superbe et irreligiose. illorum autem ista etiam sacris sollemnitatibus miscuerunt. omnes sint mali). et Aeschines Atheniensis. sicut in illa De re publica disputatione Scipio gloriatur. numina bona a numinibus malis ista etiam cultus diversitate distinguat. probris et iniuriis poetarum subiectam vitam famamque habere noluerunt. si et ludi omnibus grati sunt. per quos illam voluptatem sive honorem diis exhiberi petentibus et. Itane tandem. tam insignis iniuria? Sed maligni spiritus. nonne tanto est indignius. quod in eo quoque De re publica libro commemoratur. etiam flagitia. per quos victimae ministrantur. si pietatem consulas religionis. Ad hanc convenientiam pertinet. non solum minime spernendos in civitate. et sacerdotes. cum adulescens tragoedias actitavisset. 27 .. quos isti deos putant. se potius quam illos huiuscemodi iniuriis indignos esse duxerunt seque ab eis etiam lege munierunt. sed falsa atque conficta. per quos ista in theatris agebantur. istis ista distribuantur obsequia.quia lex iusta fuit sed impia. ut cuiquam opprobrium infligerent Romanorum. his. Scipio. Cum igitur Graeci talium numinum servos se esse sentirent. a quibus cernebant deorum vitam eisdem ipsis diis volentibus et libentibus carpi. illis illa. Non enim consentaneum putabatur. sed sane diis suis omnino congruenter. ne vel omnibus diis suis. infamium loco ac numero deputare. si autem malitiam daemonum cogites. si Deus iuverit. et ipsos homines. vel metuentes. ludi convivia lectisternia. verum etiam maxime honorandos putarunt. irascentibus eorum admonitione didicerant? Cum praesertim Labeo.. quod est indignius. 11. cum easdem artes eosdemque scaenicos ludos etiam diis suis acceptos viderent. facere convincantur iniuriam. quia immundi sunt spiritus.. sive certa discretione. verum etiam libenter poetarum probris maledictisque lacerari. illos.. pro quibus se etiam colendos mille nocendi fallendique artibus interponunt 17.Flagitia de se dici dii voluerunt.. quae non admiserunt. quae numinibus quibus subditi erant grata esse cognoverant. quem huiuscemodi rerum peritissimum praedicant 19. nisi fieret. si ludi ab eis solis amantur. bonos autem obsequiis laetis atque iucundis. tragicum item actorem. non illa vera in deos dici. sive etiam non ullorum hominum illa crimina vera sint. At Romani. Quod totum quale sit. quos cum scirent non solum patienter. capite etiam sancientes. cum Deo fit ista tam nefaria. competentissime Graeci utrosque honori ducunt. immo Romae unius quam caeli totius. qui humanis erroribus gaudent. cur sacerdotes honorarent. vel diis suis etiam sic consimilari appetentes. tale carmen condere si quis auderet. nullo principe nullo pontifice prohibente iacularentur? Indignum videlicet fuit. ut ipse ait. Quid enim causae reperire possent. Haec Graeci turpiter quidem. per quos ludi exhibentur. et in deos tuos securi tanta convicia nullo senatore nullo censore. diligentius disseremus 20. si quidem. ut malos deos propitiari caedibus et tristibus supplicationibus asserat. qualia sunt. ut ad scelesta ac turpia perpetranda velut ab ipso caelo traduci in terras satis idonea videatur auctoritas.. 10. et scaenicos probrosos haberent. quanto a veritate remotius et a vita illius alienius? Quae igitur supplicia sufficiunt. ut Plautus aut Naevius Publio et Gn.

an daemonibus hac hominum deceptione gaudentibus. genus id hominum non modo honore civium reliquorum carere. Plato theatrica poetarum reicit. ipsi poetae talium fabularum compositores. Illi enim honori suo deposcunt ludos scaenicos.deos honorans cum dedecore hominis scaenici. Praeclara sane et Romanis laudibus annumeranda prudentia. Ecce enim recte. isti saltem actores poeticarum fabularum removent a societate civitatis. et ludi scaenici deorum honoribus admiscentur? Illas theatricas artes diu virtus Romana non noverat. Cui tandem honestius divinos honores decerneret civitas? Utrum Platoni haec turpia et nefanda prohibenti. isti autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi licentiam. 13. Deinde quaerimus.. 2. sicut apud Ciceronem idem Scipio loquitur: Cum artem ludicram scaenamque totam in probro ducerent. sicut Herculem. quae ipsi dii sacra esse voluerunt. quem appellat semideum. suae tamen dignitatis memores ac pudoris actores talium fabularum nequaquam honoraverunt more Graecorum. Verum tamen istum. 1. qui cupiditate fallendi inter suos honores sua celebrari crimina poposcerunt? Itemque Romani. iubendo extorserunt gravitati et modestiae Romanorum. In hac disceptatione huiuscemodi ratiocinatio summam quaestionis absolvit. sed sibi dicari. profecto etiam tales homines honorandi. Concludunt Christiani: nullo modo igitur dii tales colendi sunt. si adoratur exactor? In hac controversia Graeci Romanique concertent. si ludos expeterent agendos conviciis Romanorum. sed vellem se ipsa sequeretur. et Romanis moribus invexerunt et suis honoribus dicari exhiberique iusserunt? Cur non ergo hinc magis ipsi intellecti sunt non esse dii veri nec omnino digni. verum etiam censoris nota tribum tenere propriam minime sinebatur. sed. Proponunt Graeci: si dii tales colendi sunt. Dii eas sibi exhiberi petierunt: quo modo ergo abicitur scaenicus. forte undique removerent.eius praecepta Romanorum legi propinquant. quos legibus suis vincunt atque convincunt. quo modo quaeso colendi putati sunt.. quo modo non detestandi spiritus intellecti. quamvis iam superstitione noxia premerentur. illi celebrari 28 .. quae si ad oblectamentum voluptatis humanae quaererentur. Semideos autem heroibus anteponit. se imitaretur. ut Terentius vester flagitio Iovis optimi maximi adulescentium nequitiam concitaret? . et si contra deos ludorum scaenicorum expetitores aliquid auderent. per quem colitur Deus? Et theatricae illius turpitudinis qua fronte notatur actor. sed etiam diis ipsis praeferendum esse non dubito. ubi talia celebrantur dictitantur actitantur. ut poeticorum figmentorum et ignominiosorum deorum infamentur actores. Hunc Platonem Labeo inter semideos commemorandum putavit. quibus ille vera persuadere non potuit? . Romani vero hominibus scaenicis nec plebeiam tribum. quia colunt ludorum scaenicorum flagitatores deos. quibus divinos honores deferret illa res publica? Quos enim coli minime deceret minimeque oporteret. 14. etsi non persuasit disputando.. sicut Romulum. tamen suasit levitati lasciviaeque Graecorum. ut illos deos colerent. isti. vitio morum irreperent humanorum. qualis esse civitas debeat. quanto minus senatoriam curiam dehonestari sinunt. Propinquant autem Romanorum leges disputationibus Platonis. Sed responderet mihi fortasse. ne talia vel scriberentur. qui cum ratione formaret.Catoni malediceret. qui duodecim tabularum lege prohibentur famam laedere civium. cum ludos scaenicos. non heroibus tantum. Graeci putant recte se honorare homines scaenicos. ut talia etiam agerentur. Ille. quisquis civium Romanorum esse scaenicus elegisset. tam probrosa in deos convicia iaculantes cur non ut scaenici habeantur inhonesti. tamquam adversarios veritatis poetas censuit urbe pellendos? Iste vero et deorum iniurias indigne tulit et fucari corrumpique figmentis animos civium noluit 22. si viveret: quo modo nos ista impunita esse nollemus. ille poetas ab urbis ipsius habitatione. sed etiam tribu moveri notatione censoria voluerunt 21. quando ille cuncta poetica figmenta condemnat. sed utrosque inter numina collocat. quos videbant sibi voluisse scaenicas turpitudines consecrari. Confer nunc Platonis humanitatem a civibus decipiendis poetas urbe pellentem cum deorum divinitate honori suo ludos scaenicos expetente. honorentur auctores? An forte Graeco Platoni potius palma danda est.. Adsumunt Romani: sed nullo modo tales homines honorandi sunt. non solum ei nullus ad honorem dabatur locus. Nec tantum haec agi voluerunt. Qua ratione rectum est. Nequaquam igitur leges ad instituendos bonos aut corrigendos malos mores a diis suis possent accipere seu sperare Romani. 14. sibi sollemniter exhiberi. O animum civitatis laudis avidum germaneque Romanum! sed respondeatur mihi: qua consentanea ratione homines scaenici ab omni honore repelluntur. sibi sacrari. isti ab honoribus omnibus repellunt homines scaenicos.. et dignum fuit.

quae praecipue cavenda sunt. nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum vel poetarum dixit aut finxit). quem semideum volunt. ne animi malis. postremo vel Febri. Aliquo enim fortasse iure belli iniuste negatas iuste victor auferret. hoc etiam huic tribuerent. non aliquot annos post Romam conditam ab Atheniensibus mutuarentur leges Solonis 27. quod sacerdotii genus adeo in Romanis sacris testante apice excelluit. ibi Mars filium suum pugnantem iuvaret. certe vel Priapo vel alicui Cynocephalo. etsi ad memoriam fraudis illius circensium spectaculum mansit. quod. minime curaverunt. perveniret. Semideus autem ille Plato et talium deorum libidini restitit. patri eorum. vel insita exstirpanda curarent dii tales. sicut supra disputatum est.sibi iubent figmentis poeticis opprobria deorum. Dialem Iovi. isti ab opprobriis hominum deterrent impudentiam poetarum. nec ulli sancto angelo summi Dei nec veridico prophetae nec Apostolo alicui nec cuilibet Christi martyri nec cuiquam Christiano homini comparamus. facinoris tamen in illa civitate et imperio non placuit exemplum. quae Romani numina partim peregrina receperunt. Si autem a diis suis Romani vivendi leges accipere potuissent. 17. immo vero ut augerentur. quam ut in feminis 29 . quod prudenter Romani credere noluerunt. Hoc sane utilius feliciusque successit. Non a suis diis Romani leges acceperunt. omni modo curaverunt. frustra hoc exclamante Cicerone. Nam etiam flaminem illi instituerunt. et eo modo ad feminas. Martialem Marti. quam cum ea. talia vel sua vel quasi sua facta per theatricas celebritates populis innotescere cupientes. faciliusque Romani in hoc erraverunt. tantis disputationibus laborantem. condidisse fertur. mores corrumperentur humani. ut quisque poterat. ne suis cultoribus acciderent. qui etiam seminanda et augenda flagitia curaverunt. quae repetebat ablatas. sicut Sallustius ait: ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 30? Ex hoc iure ac bono credo raptas Sabinas. Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus vel imminentia prohiberent. qui cum de poetis ageret: Ad quos cum accessit. ut tamquam auctoritate divina sua sponte nequissima libido accenderetur humana. Ac per hoc et Neptuno et Plutoni. quae filias suas ad matrimonium conregionalibus et confinalibus suis negasset petitas. quas voluerat. sed vi. quia. Sed eum tamen. ut his doctissimi eorum viri etiam stantibus urbibus res publicas perire confirment. fratribus Iovis. sed meliores et emendatiores facere conati sunt. et Marti tamquam patri eius forsitan propter ipsum. quas tamen non ut acceperunt <tenuerunt>. Quirinalem Romulo. ut pro magno sacerdotium. ut post illam iniquitatem deum sibi Romulum consecrarent. auferri? Nam si inique facerent Sabini negare postulatas. partim sua propria sacraverunt. qui Romulo successit in regnum. Nam benevolentia civium velut receptus in caelum Quirinus est postea nominatus. 15. Iniusti Romani fuerunt Sabinis Collatino Camillo. quanto fuit iniquius rapere non datas! iustius autem bellum cum ea gente geri potuit. qui poetas ipsos vel pro arbitrio mentientes vel hominibus miseris quasi deorum facta pessima imitanda proponentes omnino in civitate bene instituta vivere noluit. mala vitae. Quid enim iustius et melius quam filias alienas fraude spectaculi inductas non a parentibus accipi. Mala igitur animi. et Romulum suum diis multis praetulerunt. et ab indole Romanorum quid perficiendum esset ostendit. cuius nostrae sententiae ratio Deo prosperante suo loco explicabitur 23. ut coniugiorum negatorum armis ulcisceretur iniuriam. clamor et approbatio populi quasi cuiusdam magni et sapientis magistri. Illud ergo potius fieret. isto Romulus honore praelatus est. quasdam leges. Quae autem illic eligendorum deorum etiam ipsorum falsorum ratio ac non potius adulatio est? Quando istum Platonem. quando quidem ipsi volunt fuisse semideum. An forte populo Romano propterea leges non sunt a numinibus constitutae. 16. ut tres solos flamines haberent tribus numinibus institutos 26. nullo autem iure pacis non datas rapuit et iniustum bellum cum earum parentibus iuste suscensentibus gessit. quas inflammant cupiditates! 24 Romolo deo Quirino sacra instituta. non tamen perhibetur easdem leges a numinibus accepisse. quos invehunt metus. si non Romulo et Herculi (quamvis istum nec fratrem occidisse. mala morum. Nos quidem Platonem nec deum nec semideum perhibemus. et ipsi Saturno. nulla sacra aedicula dignum putarunt. dii eorum. qui eis multa etiam sacra constituit. quamvis Lycurgus Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritate 28 se instituisse confinxerit. propterea non inde acceperunt. praeferendum esse censemus. quas illi obducunt tenebras. quae quidem regendae civitati nequaquam sufficerent 29. inquit. quamvis et ipsum semideum potius quam deum velut secretior eorum doctrina commendet 25. quod Iovi tribuerant. Numa Pompilius. quae ita magna sunt.

Porro si illa tempora talia reperiuntur. quantis malis morum. ut merito dicatur genitos esse. ut metu vitia cohiberentur. ut de sua damnatione certissimus in exilium sponte discederet et decem milia aeris absens etiam damnaretur. invidia obtrectatorum virtutis suae et insolentia tribunorum plebis reus factus est tamque ingratam sensit quam liberaverat civitatem. cum paulatim mutata.. post Carthaginis videlicet. excidium? Quae tempora ipse Sallustius quem ad modum breviter recolat et describat. Ex hoc iure ac bono Marcus Camillus. quales Romani fuerint. quo Romanus exercitus totiens male pugnando graviter afflictus est. metum dixit fuisse causam. quae secundis rebus exorta sunt. 1. cum ad consules a regibus esset translata res publica. a quo populo consulatum idem Collatinus sicut etiam ipse Brutus acceperat. Ex quo tempore. 18. colluvie morum pessimorum quo illa civitas prolapsa fuerit ante nostri superni Regis adventum.. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. bonum atque innocentem virum.. quid iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur. Cernis ex quo tempore. neque amplius quam regibus exactis. 18. et utriusque partis defensores magis studiis agerent amore vincendi. illius temporis vir egregius. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum. usque ad bella civilia demonstret esse perventum.. idem tamen in primo historiae suae libro atque ipso eius exordio fatetur etiam tunc. cum potentes plebem sibi subdere conarentur plebsque illis subdi recusaret. et alii scriptores in haec consentiunt. de vita atque tergo regio more consulere. collegam suum.. Multa commemorare iam piget foeda et iniusta. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. post parvum intervallum iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque in Urbe dissensiones fuisse. sed stante Carthagine metum pacis infidae fuisse dixisset (unde et Nasica ille ad reprimendam nequitiam servandosque istos mores optimos. qui cum in laude Romanorum dixisset.. Cernis tamen. ut commemoravit. quamvis eloquio multum impari. Vides quem ad modum etiam illo tempore brevi. inquit.. Carthaginem nolebat everti): continuo subiecit idem Sallustius et ait: At Discordia et avaritia atque ambitio et cetera secundis rebus oriri sueta mala post Carthaginis excidium maxime aucta sunt 32. ut opinor. aliquantum aequo et modesto iure ageretur. ut intellegeremus etiam ante oriri solere et augeri. 18. quod expulsis regibus incredibiliter civitas brevi aetatis spatio plurimum crevit. iam ipsa Roma de salute dubitante atque trepidante facillime superavit eorumque urbem opulentissimam cepit. id est parvo intervallo post reges exactos. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. Iunius Brutus consul Lucium Tarquinium Collatinum. quam aequum et bonum quidquam cogitarent. ut regibus exactis.pravos fuisse mores. servili imperio patres plebem exercere.. 2. propter nomen et propinquitatem Tarquiniorum coegit magistratu se abdicare nec vivere in civitate permisit. ut eiusdem historici verbis utar. Itaque habebo modum et ipsum Sallustium testem potius adhibebo. praedicans illud tempus. Quod scelus favente vel patiente populo fecit. .rapiendis factum eius imitandum lege ulla vel more permitterent. quod rex Tarquinius regno atque Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat. Maiorum mores non paulatim ut antea. id est eiectis. Sallustius testis est post deletam Carthaginem. Dicit deinde plura Sallustius de Sullae vitiis ceteraque foeditate rei publicae. Attende itaque quid deinde contexat: Dein. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. gravissimos hostes populi Romani. aequo et modesto iure agitatum 33. unde nobis iste sermo ortus est: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 31. cuius filius Lucretiam stupro violenter oppresserat. quibus agitabatur illa civitas. qui Veientes. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est. et quisquis adverterit. Unde subnectens cur hoc dixerit: Nam iniuriae. mox iterum a Gallis vindex patriae futurus ingratae. maritum eiusdem Lucretiae. in eius Historia legi potest. sed torrentis modo praecipitati. inquit. post decennale bellum. Validiorum et ob eas discessio plebis a patribus aliaeque dissensiones domi fuere iam inde a principio. quoniam metuebatur bellum.quia defuit agendae vitae ratio. qui neque ipsi habere possent res familiares neque alios pati 36. de quibus ait: Ius bonumque apud eos non legibus magis quam natura valebat 34. . 3. facillime perspicit. Haec enim gesta 30 . ut ait. Nam cum optimis moribus et maxima concordia populum Romanum inter secundum et postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque huius boni non amorem iustitiae. Ex hoc iure ac bono post expulsum cum liberis suis regem Tarquinium. quibus pulcherrima atque optima fuisse praedicatur Romana res publica. ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est 35.

divites pauperibus ad clientelas et ad ministerium sui fastus abutantur. non prohibeantur impura. sed quam subditis regnent. Illi habeantur dii veri. quisquis eam mutare vel auferre temptaverit. quos cum suis vel de suis possint habere cultoribus: tantum efficiant. sive milites sive provinciales. cui utinam tantum casta et modesta reticerent. ac non etiam ab illo probrosa et ignominiosa deposcerent. Ecce Romana res publica (quod non ego primus dico. aetas omnis capax et uterque sexus. "tantum floreat copiis referta. sed iudicio veritatis gloriosissimam civitatem? Christus vera dedit agendae vitae praecepta. clarissimum sibi locum etiam ista tolerantia comparare. Et tamen luxu atque avaritia saevisque ac turpibus moribus ante adventum Christi rem publicam pessimam ac flagitiosissimam factam non imputant diis suis. die noctuque ludatur bibatur. ceterum de suis vel cum suis vel cum quibusque volentibus faciat quisque quod libet. eosque non sinceriter honorent. adflictionem vero eius. 19. exactores ipsi atque milites 39: et terras vitae praesentis ornaret sua felicitate res publica. Exstruantur amplissimae atque ornatissimae domus. nihil a peste. et vitae aeternae culmen beatissime regnatura conscenderet. Abundent publica scorta vel propter omnes. sed largitoribus voluptatum. Quandoque turpissima est vitae agendae ratio. auferat a viventibus. vomatur diffluatur. Colantur ut voluerint. sed <nequiter ac> serviliter timeant. Legant nostra et per Prophetas et per sanctum Evangelium. theatra inhonestae laetitiae vocibus atque omni genere sive crudelissimae sive turpissimae voluptatis exaestuent. nullo modo curant pessimam ac flagitiosissimam esse rem publicam. quorum etiam imitatores in sceleribus et flagitiis se esse laetantur. cui haec felicitas displicet. vel post eversam Carthaginem intoleranda et horrenda diis suis imputare non audeant. ille contemnit. Quis hanc rem publicam sanus. qui habere privata non possunt. Cum igitur tot et tanta mala temporum illorum vel tolerabiliora superius. opipara convivia frequententur. Verum tales cultores et dilectores deorum istorum. post deletam Carthaginem Maiorum mores non paulatim. vel propter eos maxime. verum etiam antequam de Virgine natus esset. tanto ante dixerunt ante Christi adventum) paulatim mutata ex pulcherrima atque optima pessima ac flagitiosissima facta est. nisi qui alienae rei domui saluti vel cuiquam invito fuerit importunus aut noxius. si ita necesse est. Quid alienae vineae potius quam quid suae vitae quisque noceat. "Tantum stet". inquiunt. qua condat aeternam et non plausu vanitatis. religioni increpitant Christianae. pace secura sit. ut antea. ubi cuique libuerit et potuerit. sed tamquam ex oraculis et Dei nubibus intonare. Nullus ducatur ad iudices. iuvenes et virgines. adeo iuventus luxu atque avaritia corrupta est 37. 20. sive sint reges sive principes sive iudices. qui doctrina saluberrima et falsos ac fallaces deos coli vetat et istas hominum noxias flagitiosasque cupiditates divina auctoritate detestans atque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo ubique familiam suam sensim subtrahit. et per apostolicos Actus et per Epistulas tam multa contra avaritiam atque luxuriam ubique populis ad hoc congregatis quam excellenter. Et quid ad nos? Immo id ad nos magis pertinet. Populi plaudant non consultoribus utilitatum suarum. Non dura iubeantur. quod est felicius. sed domui 31 . nihil ab ulla clade timeatur". flagitiosissimamque rem publicam et in illa Angelorum quadam sanctissima atque augustissima curia caelestique re publica. Legant nobis contra luxum et avaritiam praecepta deorum suorum populo Romano data. per quas sibi etiam infirmiores subdat quisque potentior. unde haec mercede didicimus. non dicam Romano imperio. victoriis gloriosa. sed torrentis modo praecipitati. pluresque vitiis male blandientibus quam utili virtutum asperitati sunt amiciores: tolerare Christi famuli iubentur. seniores cum iunioribus 38. quae cotidianis effusionibus suppetant. astutia maligna inserentibus: cur mala praesentia Christo imputant. ludos exposcant quales voluerint. Cuius praecepta de iustis probisque moribus si simul audirent atque curarent reges terrae et omnes populi. eum libera multitudo avertat ab auribus. unde talia vitia silvescerent. sive divites sive pauperes. ubi Dei voluntas lex est. Sed quia iste audit. et quos baptista Iohannes alloquitur. ut tali felicitati nihil ab hoste. sed auctores eorum. etiam pessimam. quam divine non tamquam ex philosophorum concertationibus strepere. legibus advertatur. Reges non curent quam bonis. quamcumque isto tempore superbia deliciaeque eorum perpessae fuerint.sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere coepisset. principes et omnes iudices terrae. qui hanc adipiscendam populis procuraverint adeptamque servaverint. Provinciae regibus non tamquam rectoribus morum. Saltationes undique concrepent. evertat a sedibus. quibus frui placuerit. Obsequantur divitibus pauperes causa saturitatis atque ut eorum patrociniis quieta inertia perfruantur. vel. si divitias quisque augeat semper. Ille sit publicus inimicus. opiniones humanis mentibus. sed tamquam rerum dominatoribus et deliciarum suarum provisoribus serviant. quibus per falsam divinitatem perniciosam conciliarent auctoritatem. sive liberi sive servi. utriuslibet sexus. Ecce ante Christi adventum.

ut hanc esse utilem rei publicae. cum tyrannus eam factione capesseret. non iam pessima ac flagitiosissima. . .. isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens: sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus. Cum vero iniustus est rex. a quo scribit seditiones graves coepisse Sallustius 41. Qua quaestione. quem tyrannum more Graeco appellavit. Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum. aut iniusti optimates. quae libido eius. unus eorum qui disputationi aderant. huic libentius quam Romani veteres Romulo templum et flaminem consecrarent. 1. sed omnino nulla erat secundum istam rationem. eamque sine iustitia nullo pacto esse posse 42. illam vero inutilem. cum bene ac iuste geritur sive ab uno rege sive a paucis optimatibus sive ab universo populo. eum ipsum qui Carthaginem exstinxerat.nec iure sociata aut res populi. sine summa iustitia rem publicam regi non posse 43.a maiorum moribus recessit. ut Sallustius narrat. Tum Laelius rogantibus omnibus iustitiam defendere aggressus est asseruitque quantum potuit. nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosorum labe ac dedecore impleatur. quoniam non esset res populi.. Nam mortis eius fit in eisdem libris commemoratio. sicut Cicero disputat. Inducit enim Scipionem. Quem regem si isti haberent sibi in talibus indulgentem nec in eis cuiquam ulla severitate adversantem. in tertio libro magna conflictione res acta est. 21. de re publica disputantem. verisimilibus rationibus et exemplis velut conaretur ostendere. iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. quod adhuc de re publica dictum putaret. sed. quem immutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt... ut in sepulcro suo scribi fecerit ea sola se habere mortuum. nec ipse populus iam populus esset. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset: Ut in fidibus aut tibiis atque cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis. Eo quippe tempore disputatur. quam 32 . quam describit Sallustius.. aut iniustus ipse populus. sed tantummodo ut consistat et maneat: audiant eam non. omnino nullam esse rem publicam. moderata ratione civitatem consensu dissimillimorum concinere. pertractata Scipio ad intermissa revertitur recolitque suam atque commendat brevem rei publicae definitionem. ne hoc ipse sentire crederetur. suscepit deinde Philus. 21. ut sonis. pessimam ac flagitiosissimam factam. quod iam vulgo ferebatur rem publicam regi sine iniuria non posse. quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata. quando praesentiebatur ea corruptione. hauriendo consumpserat 40.. si afuisset. eam esse in civitate concordiam. 3. qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam. sed hoc verissimum esse. iam iamque peritura. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse assensus est Scipio responditque Nihil esse. Cultus deorum non profuit reipublicae iustitiae (21-29) Tullio teste Romanorum res publica non fuit iusta. Populum autem non omnem coetum multitudinis.Sardanapali comparaverit? Qui quondam rex ita fuit voluptatibus deditus. quorum consensum dixit esse factionem. etiam cum viveret. Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset. qua dixerat eam esse rem populi 45. quantum satis visum est. et quae harmonia a musicis dicitur in cantu. nisi ut etiam ipsum tyrannum vocaret: non iam vitiosam. 21. arctissimum atque optimum omni in re publica vinculum incolumitatis.. ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur. egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam. nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud. si esset iniustus. sicut ipse ait. propter illud. quo possent longius progredi. sicut ratio ex illis definitionibus conexa docuisset. cui nomen usitatum non repperit. et poposcit. sine iniuria non posse. ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset. sicut pridie fuerat disputatum.. nihil tam inimicum quam iniustitiam civitati nec omnino nisi magna iustitia geri aut stare posse rem publicam 44. sed coetum iuris consensu et utilitatis communione sociatum esse determinat. quantum prodesset iustitia civitati quantumque obesset. Sed si contemnitur qui Romanam rem publicam pessimam ac flagitiosissimam dixit. quo iam unus Gracchorum occisus fuit. sed. 2. qualem illam describit Sallustius. atque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam. id est rem populi. Docet deinde quanta sit in disputando definitionis utilitas.. purgans praecipue.. sicut populus fuerat definitus 46. Quando ergo res publica Romana talis erat.

Haec Cicero fatebatur. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes viros adhibebat. quibus imperium hoc steterat 53? Primum si ita est. An forte propter huiuscemodi civium mores Vergilianam illam sententiam. Nam neque viri. quo dixerat: Moribus antiquis res stat Romana virisque 47..disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit. quas Marius et Cinna et Carbo. longe quidem post mortem Africani. tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis viris et moribus qualis fuerit. nisi ita morata civitas fuisset. dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. ut seditionibus cuncta turbarent. non curantes quem ad modum illi viverent. cuius vitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? Quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? . re ipsa vero iam pridem amisimus 48. cuius conditor rectorque Christus est. rem publicam verbo retinemus. si Deus voluerit.deos minime Romae subvenisse. 22. ab usu nostrae locutionis est forte remotius. secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi adventum pessima ac flagitiosissima facta erat. neque mores. a quo tot templis. non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renovare neglexit. vera autem iustitia non est nisi in ea re publica. Si autem hoc nomen.. 4. cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis. quoniam eam rem populi esse negare non possumus. . et veterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes viri. ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt. 22. quas deorum leges illi civitati datas contempserint Gracchi. sed evanescentem vetustate. sed iam ignorentur? Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria. numquam illam fuisse rem publicam. tam multiplicibus variisque sacris. 1. quem in suis libris fecit de re publica disputare... quod hac offensi eos dii sui 33 . nisi hi viri praefuissent. non habent cur querantur de religione Christiana.. non casu aliquo. Nostra vero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam. Vel brevitate vel veritate tamquam ex oraculo quodam mihi esse effatus videtur.. Quid enim manet ex antiquis moribus. adhuc tamen ante adventum Christi. quae si diffamata et praevalescente religione Christiana sentirentur atque dicerentur. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius. quos ita oblivione obsoletos videmus. civitas Dei 50. quia numquam in ea fuerit vera iustitia. sed picta coloribus. tot sacerdotibus et sacrificiorum generibus. expressit. quas denique Sulla ipse 52. immo vero nulla erat atque omnino perierat perditissimis moribus. Nostris enim vitiis. dii custodes eius populo cultori suo dare praecipue vitae ac morum praecepta debuerunt. antequam Christus in carne venisset. Aut si dederunt. Sed alias. cum eam praeferret. ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis. Reipublicae flagitia monent. sicut solent. Secundum probabiliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit. quod et ipse Cicero nesciens.igitur mala non imputanda nomini Christi. Enitar enim suo loco. quamlibet laudabilem dicant istam fuisse vel esse rem publicam. Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem. et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est. ut non modo non colantur. ut formam saltem eius et extrema tamquam lineamenta servaret. ne tunc periret atque amitteretur illa res publica. Ut ergo non periret. aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam vaste lateque imperantem rem publicam. quod alibi aliterque vulgatum est. tot festis sollemnitatibus. 2. tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur. sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est. Quem quidem ille versum. quibus ille dixit rem stare Romanam. utrum in ea viguerit vera iustitia an forte nec tunc fuerit viva moribus. quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breviter posuit (attestantibus etiam multis sive ipsius sive eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis). pro defensione deorum suorum opponere audebunt: Discessere omnes adytis arisque relictis dii. hoc videbimus 49. quam Cicero longe. ut in bella etiam progrederentur civilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita 51. si et ipsam rem publicam placet dicere. proferatur ostendatur legatur. immo curantes ut etiam perdite viverent. in ea certe civitate est vera iustitia de qua Scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de te. inquit. 21. quis non istorum ea Christianis imputanda esse censeret? Quam ob rem cur non curarunt dii eorum. sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Enni poetae versu. sed ne id quidem curavit.

nec eam rursus quasi malam arbitremur. vigiliis doloribus excruciari et emori diis amicis. etsi aliquid in his rebus daemones possunt. quia. 23. Nec ideo vita pessima eligenda videatur. omnes adytis arisque relictis di. tamquam offensi abscesserint. 34 .. quae vel ab hostibus vel alia clade accidunt. qui non studiis agunt. qui enim Marium novum hominem et ignobilem. quam incivilis hostilique immanior eius victoria fuerit. salute viribus. .. eos qui scripserunt legant qui volunt. sicut fuit Regulus. murmuratur et propter eos Christiana religio conviciis indignissimis laeditur? Si autem habent in his rebus vel beneficii vel maleficii potestatem. iuste nemo reprehendit. 2. quantum secreto Omnipotentis arbitrio permittuntur. ut septiens consul fieret adiuverunt atque ut in septimo suo consulatu moreretur. nec eosdem immundissimos spiritus vel propter haec ipsa bona malave terrena propitiandos aut timendos existimemus. et verissima atque certissima felicitate praepollent boni Deum colentes. dii fuerunt.deseruerint. nondum interim disputo: nunc ago de labe morum. et ostenduntur non praefuisse <re>frenandis. Verum de his adventiciis et corporis potius quam animi malis. et Catilina pessimus oppressus inopia et in bello sui sceleris prostratus infelix. opibus honoribus. Recte autem abscesserant.. quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas abegerunt. ut ei omnia prosperaret 56. cuius praemia post mortem speranda sunt. cruentissimum auctorem bellorum civilium atque gestorem. captivitate servitute inopia. Omitto quod Marius a miserantibus Minturnensibus Maricae deae in luco eius commendatus est. Nunc vero quales. cum anseri sollemnia celebrabant. quam nimis diligunt. ubi quam cruenta. sed haec prudenter advertunt. omitto.non a daemonibus sed a Deo sunt.. nisi saltem anseres diis dormientibus vigilarent 54. sicut fuit Marius. produntur.. Nec se bonos fingant. cur in eis adfuerunt pessimo viro Mario. Sed tamen haec numinum turba ubi erat. si nihil etiam in his transeuntibus et temporalibus bonis vel eis quos oderunt nocent. 23. cuius plene iudicia nemo comprehendit. immo depravandis et corrumpendis addiderunt moribus. ne periret. si noluerunt cum populo cultore suo vivere. a quo solo conferri potest. nihil dii eorum pro dirigendis vel pro corrigendis egerunt moribus. nec subvenire praecipiendo nec latere tacendo potuerunt. quia. ut quid tanto studio colendi requiruntur? Cur laboriosis tristibusque temporibus. quia magis Mario quam Regulo dii favisse existimantur. ut periret. quaeso. Nam si virtutibus animi et probitati vitae. si eorum de bona vita atque iustitia civitas praecepta contempserat. quibus primum paulatim decoloratis. Illa igitur res publica malis moribus cum periret. Metellus enim Romanorum laudatissimus. ut quid coluntur.. qui habuit quinque filios consulares. sic etiam illi non omnia quae volunt facere possunt. cum ea multos etiam pios ac bonos unius veri Dei cultores invitis daemonibus praepolluisse videamus. Sed hoc. Prorsus ibi erant. et ex summa desperatione reversus incolumis in Urbem duxit crudelem crudelis exercitum. ut amitteretur. non parum est quod fatentur etiam non propitiis diis suis posse accidere homini istam temporalem. cum longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc enim tota Urbe in hostium potestatem redacta solus collis Capitolinus remanserat. tantum possunt. compendio nihil eos prodesse et coli superfluo confitentur. Quid quod etiam videntur eorum affuisse cupiditatibus implendis. neque enim minus eos invenitur Regulus coluisse quam Marius. quae sicut Mario malis etiam plerumque conceditur. et optimo Regulo defuerunt? An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod si propterea magis timendi et colendi putantur: neque hoc putentur. tantam felicitatem et posse homines. etiam rerum temporalium felix fuit. Si enim ad haec eum dii eorum non iuverunt. Sullae secundae res admonent. nisi quantum illius ordinatione sinitur. quod velut offensi civium iniquitate discesserint. deinde torrentis modo praecipitatis tanta. 1. qui etiam ipse caperetur. vel eis quos diligunt prosunt. sed occultae potius providentiae Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore liberandos. senex ne in manus Sullae futuri mox victoris irrueret 55. Quod si ita esse concedunt. ut dixi. sicut ipsi mali homines in terra. quamvis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae. dignitate longaevitate cumulari et perfrui diis iratis. magis contraria ut populus disceret institerunt. convincuntur. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias avesque colentium Roma deciderat. ne magnipendamus terrenam felicitatem. quem male viventem non docuerant bene vivere? Res temporum prosperae aut adversae. nec Maricae nescio cui tribuo Marii sanguineam felicitatem. ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. posse etiam homines.

sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret. Iam multos moverat. diis iuvantibus implevisset. quam inimicos in corporibus perderet. unde longe aberat per quem ille spiritus loquebatur. moxque multi se vidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. et nullus eorum curaverit Sullam monendo corrigere mala tanta facturum scelestis armis civilibus. Clamavit homo vaticinando: "victoria tua est. Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores. Sulla". quod esset Mithridatem superaturus. et tunc promittere daturum se potestatem. qua factum est. consideretur tamen quae sit talium deorum vel malitia vel miseria: si autem se pugnasse finxerunt. quis non videat." atque ut id divino spiritu clamare crederetur. ubi non multo post civiles acies nefario proelio conflixerunt. Ecce non discesserant adytis atque aris relictis di. quae in animo Sulla haberet. qui blasphemant Salvatorem voluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. dum occiso spolia detraheret. ipsi inter se prius pugnare visi sunt. sed potius humanum scelus divino excusaretur exemplo. Tunc postumius haruspex ille respondit praeclaram ei significare victoriam iussitque ut extis illis solus vesceretur. adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Livius 57. quam prius ab illo audierat. Si ergo veraciter inter se numina pugnaverunt. ne imitari tales pugnas civica trepidaret affectio. 25. nisi ut sibi Romani bellando civiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere viderentur? Iam enim coeperant bella civilia. quod miles quidam. Hac astutia maligni spiritus etiam ludos. nuntiavit etiam aliquid et prope futurum et mox factum. ut ea illis exhibeantur. victoria tua est. iterum mandatum est ab eodem Iove per militem quendam legionis sextae. et factum est. Deinde cum venisset Tarentum Sulla atque ibi sacrificasset. noxii daemones. sed auferrent omnino rem publicam? Nempe intelleguntur daemones. quos illi deos putantes colendos et venerandos arbitrabantur. Dii ad crudelitatem atque scelus propellunt.. Arserat autem re vera Capitolium. eam recordatus est. quae forma militi visa fuerit. quantum nocuit cupiditati. Quid hic responderi potest.24. Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens. .. Sulla certe ipse. non cuiusquam somnio vel vaticinio praenuntiabant. inter se pugnantes hominibus apparere voluerunt. iam bella civilia excusantur humana. Illinc vero quis non intellegat. nisi qui tales deos imitari magis elegit quam divina gratia ab eorum societate separari. cum primum ad Urbem contra Marium castra movisset. cui corona aurea ipsius victoriae illustrissimum signum in vitulino iecore apparuit.. Neque enim eius dignitati tantum profuit illa victoria. scaenicos sibi 35 . sub qualibus diis esse cupiant. quid aliud egerunt. quanta de illa conflictatione exprimi poterant. ut custodiri se postumius haruspex voluerit capitis supplicium subiturus. qua recuperaret ab inimicis rem publicam non sine multo sanguine. cuius tempora talia fuerunt. Quae pugna ubi destitit. quare dii curaverint velut felicia ista nuntiare. quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo velut divinam auctoritatem praebere sceleribus? Quod etiam in quadam Campaniae lata planitie. Quod quidem daemoni et praevidere facile fuit et celerrime nuntiare. qualia non foedarent. ut immoderatis inhians et secundis rebus elatus ac praecipitatus magis ipse periret in moribus. Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. qui de Mithridatica victoria ab eodem mandata pertulerat. non auguriis. Sulla". 2. Postea parvo intervallo servus cuiusdam Lucii Pontii vaticinando clamavit: "a Bellona nuntius venio. Tum percontatus Sulla. et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. quae illic victor tam horrenda commisit. qualia signa si dii iusti dare solerent ac non daemones impii. 1. prius se de Mithridate praenuntiasse victoriam. quibus hi qui exhibent sociati unam pessimam causam cum eis habeant in iudicio Dei. 1. continuo egressus e castris postero die concitatior reversus est et Capitolium arsisse clamavit. profecto illis extis nefaria potius atque ipsi Sullae graviter noxia mala futura monstrarent. illorum comparatione quaererentur. per Lucium Titium ei mandatum est a Iove. Hoc cum dixisset. ut superiora. Ut ergo huius tanti mali minime taederet. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupiditatem minando frangebant. ut pro diis habeantur et colantur. fratrem nudato cadavere agnovit ac detestatus bella civilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit 59. quando de rerum eventu praedicebant nihilque de ipsius Sullae correctione curabant.. unde multa iam dixi. quorum vindex esse videbatur. sicut saepe dixi notumque nobis est in Litteris sacris resque ipsae satis indicant. cum ille indicasset. Immo satis agebant. invenerunt 58. Illud sane intende. non tamen clamavit: "ab sceleribus parce. vestigia quoque velut hominum et equorum. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne vinceretur. 24. Sulla. ut victor civium gloriosus victus atque captivus nefandis vitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subderetur. Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias civili sanguine ulcisci.daemones ad flagitia excitare. quod ad causam maxime pertinet. vidit in capite vitulini iecoris similitudinem coronae aureae. negotium suum agere. nisi ea. Haec illi dii vere tristia vereque lugenda non exstis.

Nonnullae pudentiores avertebant faciem ab impuris motibus scaenicorum et artem flagitii furtiva intentione discebant.. nisi in daemonum templis? Ubi. Sed ubi hoc. cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae. mitius Romani in bella civilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent.. ipsi ad decipiendos homines poetarum carmina firmaverunt. 2. quod bonum dicitur vix aliquos invenit auditores.. et intus paucis castitas simulata vix sonat. quia tot signis extorum auguriorum vaticiniorum. praebentur propatula pudendis et secreta laudandis. hoc ipso callidior advertenda est et convincenda malitia spirituum noxiorum. ut arbitror. Tanta enim vis est probitatis et castitatis. mirante nimium. non ibi pudibundos mimos. tamquam honesta erubescenda sint et inhonesta glorianda. nec usque adeo sit turpitudine vitiosa. decus latet et dedecus patet. securus imitaretur. casto corde damnare. Proinde malignitas daemonum.. transfiguret in angelos lucis 62. pudore mortalium. nullam verecundiorem scaenicam vidimus. et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. intuentes alternante conspectu hinc meretriciam pompam. spectanda processerint: quid est. quod malum geritur omnes convocat spectatores. nisi alicubi se. Hoc tamen palam discendum praebebatur in templo. Hominibus namque verecundabantur.. 26. qui se huiuscemodi voluptatibus immundos esse spiritus confitentur. 1. qui sunt turpissimi. perhibentur tamen in adytis suis secretisque penetralibus dare quaedam bona praecepta de moribus quibusdam velut electis sacratis suis 61? Quod si ita est. quam venerabantur. quod humana flagitia non libere homines committerent. . . quibus boni.. Ubi et quando sacrati Caelestis 63 audiebant castitatis praecepta. ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt. ad quod perpetrandum saltem secretum quaerebatur in domo. Ne quis itaque existimaret in deos convicia potius quam eis dignum aliquid scriptitasse. qui pauci sunt.Christus ad optimos mores. non implet negotium deceptionis. nisi etiam exhibere curarent. qui si vere abscessissent. capiantur. Quam non ideo tunc perisse quisquam. dii vero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica. cum vitiis hominum offenderentur. quia Discessere omnes adytis arisque relictis Dii 60 velut amici virtutibus. ne periret. Quis enim alius spiritus occulto instinctu nequissimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis. qui suis flagitiis et facinoribus. eorumque sibi celebratione petita ab impudentibus. perire non possunt. qui mala transitoria. illinc virginem deam.dicari sacrarique iusserunt. Christo nostro imputant: cum Christus noster tanta frequentet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores. quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum iactare et commendare gestiebant. ante ipsum tamen delubrum. ante illam turpia celebrari. quoniam pessimis moribus civium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse nullamque remansisse ante adventum Christi Iesu Domini nostri auctores eorum dicere et scribere minime dubitarunt. ut honestiores. sive prodita sive conficta.sicut in sacris deae Caelestis. quem ad modum scriptum in nostris Litteris novimus. ubi simulacrum illud locatum conspiciebamus. ut omnis vel paene omnis eius laude moveatur humana natura. Quae cum ita sint. extorta a pudentibus auctores se vitae scelestae immundaeque testantur. 25. sed tamen illos libentissime sibi talia exhiberi cerneret. ut periret. corrigantur. nisi in fallaciae diversoriis? Illud enim fit. hoc autem. Dii ad turpia incitant. Haec dicere compulsi sumus. quod idem ipsi daemones. seu vivant seu moriantur. ut totum sensum honestatis amiserit. quae apud deos etiam religiose discerent iratos habituri. nescimus. immo eosdem mores velut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius. opprobria numinum et crimina. sive indicatis sive simulatis. si ullus ibi erat. ut imitanda proponerentur. sed multo minus audebant sacra eius. convincuntur fuisse praesentes. verum etiam per se ipsos in campo humanis oculis exhibentes. ubi tanta deorum flagitia theatricis canticis atque fabularum actionibus celebrata et quisquis eos fecisse crederet et quisquis non crederet. 26. ne plures. cuncta obscenitatis implebantur officia. pugnas videlicet suas non solum per scaenicos in theatro. Quam perditionem diis suis non imputant. iam dicere audebit. universi undique confluentes et ubi quisque poterat stantes ludos qui agebantur intentissime spectabamus. ne auderent impudicos gestus ore libero cernere. nisi qui 36 . Foris itaque populis celeberrimo strepitu impietas impura circumsonat. illam suppliciter adorari. 2. Sciebatur virginali numini quid placeret. ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statutis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint atque ad omnium oculos.

cum quaerant tempora. hanc. ubi audiant quam bene hic ad tempus vivere debeant. o indoles Romana laudabilis. aut dona laudantur aut beneficia postulantur. Non audias degeneres tuos Christo Christianisve detrahentes et accusantes velut tempora mala. qui usquequaque adversus potestates inimicissimas confligentes easque fortiter moriendo vincentes "sanguine nobis hanc patriam peperere suo 67". propter quos placabantur. Mysteria cristiana sunt saluberrimae pietatis. pro qua minimum laborabis. nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. quia populi confluunt ad ecclesiam casta celebritate. haec ab illa turpissima vanitate et fallacissima daemonum malignitate discerne. amans in ludis simulacra vitiorum.. quibus non sit quieta vita. Haec potius concupisce.. Si quid in te laudabile naturaliter eminet. Expergiscere. cuius quodam modo asylum est vera remissio peccatorum. quo virtus debellaretur in mentibus. 37 . quam nocebant ipsi. o progenies Regulorum Scaevolarum. Tunc enim tibi gloria popularis adfuit. quam ne non fieret. quasi non satius erat tales deos irritare temperantia quam placare luxuria. pudendam veraeque religioni aversandam et detestandam talium numinum placationem. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur. quod tam paucis et tam occulte dicebatur (si tamen dicebatur). timeretur 66. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur. de quorum virtute perfecta et pro fide vera etiam passionibus gloriamur. honesta utriusque sexus discretione. ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium. sicut experrecta es in quibusdam. quanto turpius celebrari solent. Scipionum Fabriciorum. sed in Deo vero sine ullo errore lauderis. Neque enim gravius fuerant quamlibet crudelissima immanitate nocituri homines. cuius actores laudanda Romanae virtutis indoles honore privavit. haec ignominiosa deorum vel scelerate turpiterque facta vel sceleratius turpiusque conficta oculis et auribus publicis civitas tota discebat. eo modo dii conciliabantur. frequentans in aperto invitamenta nequitiae ad possidendos innumerabiles malos? Dii turpibus sacris et ludis placantur. constituens in templis simulacra daemonum. sed sibi quoque imitanda credebat. et ideo non solum illis exhibenda. dies est. Ad Christum Romani invitantur. 1. neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret praetermissam 65. 29. ubi veri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur. tribu movit. ut eius adiciaris numero civium. impietate autem disperditur et punitur. inter cetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam 64. 28. sed occulto iudicio divinae providentiae vera religio quam eligeres defuit. ut non in te. non illud nescio quid velut bonum et honestum. non nisi vera pietate purgatur atque perficitur. non lapis Capitolinus 68. Quando quidem ut averteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus. Dicit alio loco iam consul in extremis periculis civitatis.etiam sacris talibus oblectatur. haec commissa numinibus placere cernebat. et eos honestate etiam ad inimicitias provocare quam tanta deformitate lenire. Ab istarum immundissimarum potestatum tartareo iugo et societate poenali erui per Christi nomen homines et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae impietatis nocte transferri queruntur et murmurant iniqui et ingrati et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi. et qui non faciunt audiant ad iudicium. cum vitiositate foedissima placarentur. agnovit turpes fecit infames. Ad quam patriam te invitamus et exhortamur. Quo etsi veniunt quidam talium praeceptorum irrisores. fabulas in deos illecebrosas atque criminosas. Nunc iam elige quid sequaris. qui non opponerentur defensores oppugnatoribus moenium. et in ea veraciter semperque regnabis. Nunc iam caelestem arripe. Imperium sine fine dabit 69. inquam. Vir gravis et philosophaster Tullius aedilis futurus clamat in auribus civitatis. sed Deus unus et verus Nec metas rerum nec tempora ponit. aut timore vel pudore comprimitur. susurrans in occulto verba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos. sed potius secura nequitia. ut post hanc vitam beate semperque vivere mereantur. 27. haec potius concupisce. qui ludi tanto devotius. Hanc talium numinum placationem petulantissimam impurissimam impudentissimam nequissimam immundissimam. et ludos per decem dies factos. ut magis ne innotesceret. Illic enim tibi non Vestalis focus.

Bene. Quo igitur pacto deos. quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa. per quos eadem aguntur obsequia. qui propter haec eos coli oportere contendunt. ut se homines diis genitos mentiantur. De simulacro Cumani Apollinis. quod ignominiosissimum est. omni generi hominum sedes invident sempiternas 70. et de malis carnalibus. quo sub Numa actum est. De bonis autem carnalibus. a quibus carnalem originem ducis. ut hic sit huius voluminis modus. quod hi putant. 29. 12. cuius fletus creditus est cladem Graecorum. quibus solis mali perfrui volunt.ut respuant falsos deos. et per quos homines eosdem ludos fecisti. Indigne ab honestis coluntur. cum deos coleret. 8. Multo minus habet in sua societate tales deos. ubi vita aeternitas. 3. De eversione Ilii. maligni sunt spiritus. Non tam Iuno Troianis.. Patere asseri libertatem tuam adversus immundos spiritus. quod inter ipsos traditur frequentatum. seu falsis. Noli deos falsos fallacesque requirere. qui per turpes placantur. quod malitiosissimum <est>. quod tua sponte histrionibus et scaenicis societatem civitatis patere noluisti. Non probari quod dii adulterium Paridis punierint. De parricidio Romuli. ut a te removeat illos deos. qui delectantur criminibus suis. deinceps videbimus. quas solas mali metuunt et quas semper passus est mundus. non putasti habendos in numero qualiumcumque civium Romanorum? Incomparabiliter superna est civitas clarior. quos adhuc deos putas. quae sub Numae regno fuit. quibus humana dignitas inquinatur. quando ludis eos placasti.. cum eo studio. et quietum esse potuisset et tutum. 9. 7. deos praestitisse credendum sit. quibus aeterna tua felicitas poena est. quo modo illi a tua dignitate remoti sunt notatione censoria. haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum. De adversitatibus. quorum eos numerositas nihil iuverit.. 2. quod neque in his habeant quam putantur habere isti daemones potestatem (quamquam si haberent. 11. infames esse voluisti. Sic isti a tua pietate removeantur purgatione Christiana. qui tuis cervicibus imposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam. evigila plenius! nullo modo his artibus placatur divina maiestas. tamen nec in istis eos hoc valere. quod dux Marii Fimbria excidit. qui et a Romanis et a Graecis similiter colebantur. causas habuerint. Non potuisse offendi deos Paridis adulterio. 4. 6. devita daemonum societatem. Et tu ipsa non parva ex parte de talibus spiritibus iudicasti. cum homines. An debuerit diis Iliacis Roma committi. ubi victoria veritas. ubi pax felicitas. 10. 5. qui talibus delectantur obsequiis. 38 . 2. quibus Ilium paterentur exscindi. Quantos sibi deos Romani praeter constitutionem Numae adiecerint. qua utile esse dixit. quod in Romuli matre non ulti sunt. An dii. quam isti daemones. quod dii non vindicarunt. quibus opitulari non poterat. quae sola perpeti nolunt. De sententia Varronis. Proinde si ad beatam pervenire desideras civitatem. si tu in tua tales homines habere erubuisti. An illam pacem. quae nobis invident. Actores criminum divinorum removisti ab honoribus tuis: supplica Deo vero. seu veris. arces videtur invidisse Romanas. ut tanta bellorum rabie Romanum augeretur imperium. abice potius atque contemne in veram emicans libertatem. deberemus potius etiam ista contemnere. pervenire non posse). ubi dignitas sanctitas. 5 LIBER III BREVICULUS 1. An optandum fuerit. indicasse. Non sunt dii.

qui intra Asiam invenirentur. quas Romani vel a Gallis vel a bellorum civilium auctoribus acceperunt. 22. 26. De discordia civili. Iam satis dictum arbitror de morum malis et animorum. 17. De exitu Saguntinorum. De afflictione belli Punici secundi. Quam ingrata fuerit Romana civitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit. 29. De interioribus malis. quorum alter alterum patria pepulit moxque ipse post atrocissima parricidia a vulnerato hoste vulneratus interiit. subvenire curasse. quae sola isti perpeti nolunt. iussit occidi. De aede Concordiae ex senatus consulto in loco seditionum et caedium condita. Qualis Romanorum regum vita atque exitus fuerit. 16. 14. De connexione bellorum. quod in rabie omnium animalium. De diversis generibus belli. et de victoria dominandi libidine adepta. 19. 21. De Mithridatis edicto. egisse. quibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus dii Romani auxilium non tulerunt. quo omnes cives Romanos. 27. qua vires utriusque partis consumptae sunt. Post initia consularis imperii quibus malis vexata fuerit Romana res publica. Quam impudenter praesentia incommoda Christo imputent. quo foedere Romani obtinuerint prima coniugia. De primis apud Romanos consulibus. 30. qui deos colere non sinuntur. ut maxime premeretur. sed potius. quando eam Sallustius optimam fuisse describit. Nunc de illis malis video dicendum. De bello civili Mariano atque Sullano. 18. et si qua similia iam in 39 . vindex Marianae crudelitatis. 1.13. cum tantae clades eo tempore quo colebantur exstiterint. quae praecipue cavenda sunt. praecedente prodigio. De impietate belli. captivitas trucidatio. 31. quos colebat. diis non opitulantibus. 20. 25. quae hominibus serviunt. 23. Quantae clades Romanos sub bellis Punicis triverint frustra deorum praesidiis expetitis. 15. 24. quo minus eorum malorum aggere premeretur. 28. bellum exspoliatio. quae adventum Christi plurima et gravissima praecesserunt. quae post conditam aedem Concordiae sunt secuta. quibus Romana res publica exagitata est. qualia sunt fames morbus. LIBER TERTIUS ROMANORUM RES GESTAE IUDICIO PERCURRUNTUR Quae rationes sint res gestas iudicandi (1-12) Quae sit vera rerum gestarum descriptio. fuit. nihil deos falsos populo cultori suo. De comparatione Gothicae irruptionis cum eis cladibus. quam Gracchiae seditiones excitaverunt. Quo iure. Qualis fuerit Sullana victoria. quod Albanis Romani intulerunt.

Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta civitate habuit etiam eorum grandem copiam. inquiunt. non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur. steterat illud imperium 7. suscensuerunt. quem etiam nube rapuit. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit. tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar. Nulla itaque causa est. usque adeo ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. patruum eius. quae sint perpessae ante adventum Christi. condidere atque habuere initio Troiani. cum a Graecis praevalentibus probentur victi. Si igitur fabulis credunt. ne ab Achille occideretur. Si autem illud. Varro fabulas utiles dicit esse civitatibus. si nec Romulum Martis. habere bona omnia praeter se ipsum. quae non faciunt malos. Cuperet cum vertere ab imo. Urbem Romam. ut rursus a quibusdam defenduntur. credo. Nescientes igitur tanti dii. quos manus atque lingua periurio aut sanguine civili alebat 6? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis. a cuius posteris Roma est. sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentur. quasi hoc sit hominis maximum bonum. Multi dii Troiae non profuerunt. cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur. Sed neque talia mala. non obtendant Troiana periuria. si fabulis non credunt. quando ab eis libere colebantur. ut dicunt. ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao. dii eorum. inducit magnum aliquid divinantem 4. 3. Miror Apollinem nominatum divinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit. decuit ignarum esse futurorum. inquit Sallustius. Non ergo credamus. quos alios quam istos deos mundus colebat. Primum ipsa Troia vel Ilium. Deorum fabulae agendae vitae rationi repugnant. Irridere fabulas fortassis existimor nec graviter agere tanti ponderis causam. Auctores enim doctoresque peccatorum esse assolent. (neque enim praetereundum aut dissimulandum est. Ergo verum est. Laomedontem sibi negaturum esse mercedem structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum. quae apud eum contionibus agebantur.primo libro commemoravimus. fratrem Iovis. totiens populus in suffragiis vel in quibusque causis. quibus. qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur 8. mares autem homines deabus misceri nefas? Dura vel potius non credenda condicio. illud autem concedente Vulcano? Dii enim. amasse Romana. quia Aeneae mater hoc fecit. Videant ne gravius si tales deos credere quam diis talibus peierare. unde origo est populi Romani. non zelant coniuges suas. hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. sunt reddita Laomedontea paterna periuria 2". Quamquam nec ipsum Neptunum. quae isti sola formidant. non ultores. id est ad ipsam proprie civitatem et quaecumque illi terrarum vel societate coniunctae vel condicione subiectae sunt. aut mirentur deos periuria punisse Troiana. Cum enim variis per diversa temporibus ante adventum Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum. cum iam ad eius quasi corpus rei publicae pertinerent. cur non et illud? An deos <fas est> hominibus feminis. Haec enim sola mali deputant mala. (quod apud Vergilium confitetur). cum illo periurio ambos fabula narret offensos. Si ergo adulterium Paridis vindicandum numina censuerunt. captum atque deletum est? "Priamo. magisque stomachantur. 40 . quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit. quam si vitam. ut dicit. quod et in primo libro attigi 1) eosdem habens deos et colens cur a Graecis victum. erubescant talia colere numina. Neque enim minus credidit recentior Caesar aviam Venerem 9 quam patrem antiquior Romulus Martem. ne illis acciderent obstiterunt. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant qui in sua socia Venere non oderant (ut alia omittam) quod cum Anchise commiserat. 2. ipsi mali esse qui laudant. nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi servabatur antiquus. Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit. quod Apollo atque Neptunus eidem Laomedonti mercenariis operibus servierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur 3. quare dii. Troianis peierantibus fingantur irati. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae. Nec adulterio Paridis. Aenean esse Veneris filium: ecce concedo. si placet. Neptunus et Apollo. Sicuti ego accepi. si villam malam habeant. ubicumque gratia divina digni occultissimo atque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam. nec erubescunt inter bona. qui Neptunum quidem contra Troianos. quae laudant. regem maris. ut Troiam desererent. Structa suis manibus periurae moenia Troiae 5.

Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua irritaverat iniquitate. sed patrem. multi dolore dissimulant. ut a Fimbria. 7. etiamsi falsum sit. tanto deteriorem deorum. contulerunt. et oppidanorum quidem quanto invenio meliorem. nisi quod victi inde fugerunt et se ad istos. quamvis non audacter neque fidenter. quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt. multo ferocius atque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captivati saltem in servitute vixerunt. utrum hoc fieri Romulus iusserit aut Romulus fecerit. Quae Varronis sententia expressa. quia. Adhuc autem meliorum partium civilium Sulla dux 41 . ut potui. quod verum est. ut eam dii desererent.4. Sed utile esse civitatibus dicit. Proinde ad utrumque interim <modo> nostra disputatio referatur. non ab alienis. si peccata hominum illis numinibus displicerent. ne cui parceretur. magis eos contra Romanos moveret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus illusus. et eorundem deorum tutelam Romanis invitavit iste sui fratris exstinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit utique vindicari. multi pudore dubitant. causam requiro. ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent. unde natis gigantibus. quos pariter deciperent. in medio relinquamus. quod dicatur quid mali Troia meruerit. paene tamen fatetur. Fuit autem sacerdos illa Vestalis. porro autem Fimbria prius edictum proposuit. meis verbis cernis quam latum locum aperiat falsitati. quae apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur. Sed utrum potuerit Venus ex concubitu anchisae Aenean parere vel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere. ut arbitror. Si aut perpetravit aut imperavit hoc Romulus. quod est peius. ut eo modo animus humanus velut divinae stirpis fiduciam gerens res magnas aggrediendas praesumat audacius. et quid boni Roma. quo posset exstingui. quam nunc agimus. diis illis communibus ad haec repellenda nihil iuvantibus seu. si illud de Marte non creditur. tunc terra completa est 11. Certe enim civilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium. ut se viri fortes. 6. quo posset augeri. et non iam fratrem. quamvis aliqua damnatione. nihil valentibus. ut hoc quoque de Venere non credatur. ut ibi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi. interest. Par meritum impar sors Romae et Troiae. Marianarum partium homine pessimo. Dii inepti sunt humanis rebus iudicandis. ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. sed a Romanis quos sua calamitate propagaverat. non ab hostibus. et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati sunt. quoniam. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur. Si enim vera sunt. Huc accedit. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum. cur igitur Troianis iram deorum provocavit ille alienae coniugis raptor. quod tota contempsit. diis genitos esse credant. agat vehementius et ob hoc impleat ipsa securitate felicius 10. magis irritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium civitatis. hinc eos iratus incendit vel potius penitus exstinxit. everteretur. hoc est nimium grandibus ac fortibus viris. utrum praevaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint. Dixerit aliquis: Itane tu ista credis? Ego vero ista non credo. atque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremavit. nec sic quidem possunt irasci veris adulteriis humanis. qui etiam falsis delectantur suis. occidit. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Dî 12. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro detectas Vestae sacerdotes vivas etiam defodiebant. 5. ut eam dii inhabitarent. adulteras autem feminas. Aliud adicio. quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant. nullo divini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur. Nec ad causam. tota hoc illa civitas fecit. nulla tamen morte plectebant: usque adeo gravius quae putabant adyta divina quam humana cubilia vindicabant. ubi putata sunt civibus etiam de ipsis diis prodesse mendacia. quo modo possunt diis adulteria displicere hominum. qua quaeritur. qui rursus easdem terras habitarent. magis ipse fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput. Non est. ut Sullae servarent integram civitatem. Nam et vir doctissimus eorum Varro falsa haec esse. immo vero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos. Indigne Troia deleta est. Uterque enim fuit conditor. et ideo dii magis in Romanos sacrilegum illud flagitium quam in Troianos Paridis adulterium vindicare debuerunt. quod multi impudentia negant.

et postea sacris institutis diisque ipsis. triginta et novem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa 18. adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur: horum bonorum initiorum nondum malos eventus habuit. quid honestius. si modo id rebus salubribus scisset impendere et perniciosissima curiositate neglecta. quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit. ab eis cum desereretur. qui remanserat. 10. Dii nihil agendis rebus valent. tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset. qui eisdem sacris fuerant invitati. Hi etiam Numam Pompilium successorem Romuli adiuvisse creduntur. si otiosum minime repperissent. quid fidelius. eversum est. attendant defensores deorum. cum instituerentur. quae ut prodessent custodiebantur. quo belli portas Romani claudere potuerunt? Romani bellis usi sunt imperio augendo. quando Fimbria delevit Ilium. Illud enim posse permissi sunt. quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum civitatem servare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium verterit. An respondent. ad eorum laudem. sed ut essent addebantur. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax. 8. sed viro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium Sullanarum. non rebellantem adversus Romam nobilem filiam. tuerentur. Varro prodit 16. ad vocem anseris cito redierunt. eo merito scilicet. sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi. postea vero iam erant. ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commoniti. integrum stetisse perhibetur. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est. si apud Romam erant. quorum semper sub numine Troia est 14. cur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra. Nam daemones ad decipiendum semper vigilantissimi. cui servantes urbem miseri portas clauserant: cur eidem Sullae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc. quia Romanis multa sacra constituit 15. sed unde praesentes convincerentur. si Domino placuerit. clauderet. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi vel illi civitati consociare potuerit. ad eorum defensionem.fuit. quae bellis patere assolent. Deseruerint dii adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint. ut scribit Livius 13. Deum verum vera pietate perquirere. tanto magis ipsi occupaverunt. fecerunt. sed ne diceretur: Excessere omnes adytis arisque relictis Dî. 9. Unde ergo stetit Minervae simulacrum? Deinde. Diis itaque Iliacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos. fortasse apud Ilium erant. quod illi quadraginta tres vel. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium. Quid ergo melius cives urbis illius facere potuerunt. Quid ergo est. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt. sed eum minus fortasse decepissent. sed Dei veri beneficium est. non ut <diceretur>: Dî patrii. quod potuerunt. quod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea vero causa! ut magnum esset imperium. Sed si hoc tam magnum bonum dii illi Romae vel Pompilio contulerunt. Eversis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Minervae sub tanta ruina templi illius. suo diligentius disseretur loco 17. ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas. iam praesidibus atque tutoribus vix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum. si ea tempora perdurarent. ut saltem Capitolinum collem. sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque servantem. 42 . sed quanto grandioribus membris. plerumque etiam sicut sol. ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: cur et postea deseruerunt eamdem civitatem Romanis cognatam. cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire. quod. eamque delendam reliquerunt non Graecorum viris fortibus. quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. Quae sacra et pax Numa rege fuerint. non unde probarentur potentes. nec cum perveneris requiescere. sicut pluvia vitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. ut alii volunt. ac non potius plurimum boni.

ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret. alius alium hortari. nullo Martio impetu territi sedarentur inimici. quibusnam diis tuendam Romanam salutem regnumque committeret. verum et alios praecessit etiam secuturos. libertatem patriam parentesque armis tegere. non ergo Roma pacem habuit. iam vitio proprio. ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. cum cogitaret otiosus. debuit fieri quod Vergilius detestatur. Nam postquam res eorum. sive quandoque Alba eversa fuerant transituri. quos illis prioribus. vel tamquam fugitivis custodes adhiberet vel tamquam invalidis adiutores. an nihil eorum fiebat. semper in potestate haberent paces bellicasque victorias. cum adversus Achivos regemque Aristonicum bellaretur. Decenter his artibus Roma crevit. adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. ut nulla pugna superati. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iovis. audebunt eam dicere ignobilem 43 . legibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens videbatur. quod irruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat non aviditas adipiscendae laudis humanae. Interest quidem. cum eius filius iam colli Capitolino praesideret. Tunc velut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis. opinor. non solum secuta est Romam quosdam filios suos. ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obvia ferebantur: quibus modis agebatur. quos Aeneas advexerat. hostibus obviam ire. quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putavissent esse proiciendum. nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. unde accitus esset. id est ipsi Graeciae. Nam Camillam Diana doluit apud Vergilium et Pallantem moriturum Hercules flevit 23. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans. Aesculapius autem ab Epidauro ambivit ad Romam 25. An ut tam multum augeretur imperium. Ita sit plane. rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricavit 24. Quod si in potestate non fuit. sed undecumque nata sit. sicut scribit ipse Sallustius. tamen veritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. Unde non usquequaque incongrue quamvis fabulosis. 11. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare. sed si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur. mater etiam deum nescio unde a Pessinunte 26. neque Troianum neque Laviniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conservare potuisse: alios providendos existimavit. viderit Aesculapius pronepos eius. si ipsa peperit Cynocephalum. ut. qui eam nullo bello provocaverunt. quod alius homo voluit sive noluit. malas mentes quatenus sinantur isti daemones vel terrere vel excitare. Miror sane. qui sive cum Romulo iam Romam transierant. quamdiu dii eorum. Deinde mox regem Aristonicum victum et captum esse nuntiatum est. ut tam longa pax esset. Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus. atque recoleret Troianos deos. pauci ex amicis auxilio esse. his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. sicut pleraque mortalium habentur. sed etiam ipsa Romana confitetur historia. Post ubi pericula virtute propulerant. invidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique finitimi bello temptare. dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi 20? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est. Dii passionibus subsunt. sociis atque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant 21. sua cuique satis placebant 19. quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt. Cumani senes intercesserunt atque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento. alii corpus exercebant. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit. et quia Romanis feliciter provenisset. qui longe postea venit ex Aegypto. non. nec verum illum atque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena. sed necessitas tuendae salutis et libertatis. sed quamdiu homines finitimi circumquaque voluerunt. luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. Sed regnante Numa. sed quo donante nesciens nec requirens. quae tam multa illic Pompilius constituerat. quoniam Cumana colonia Graeca esset.quae perstrinxit Sallustius. utrum irruebant improbi belloque temptabant. quatriduo flevisse nuntiatus est 22. nisi forte dii tales etiam id homini vendere audebunt. quem vinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur. Quae tamen si omnium deorum mater est. quas tamen plerumque contra eorum fieri voluntatem non solae fabulae multa mentientes et vix veri aliquid vel indicantes vel significantes. 12. ubi ait: Igitur initio reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit) diversi pars ingenium. suisque terris. Peregrini dii mala non leniunt. Nec his sacris tamen Roma dignata est esse contenta. indignum enim erat.

Neque enim et apud Romanos parva fuerunt illa discrimina. Huc accedebat. sicut in animalibus. nisi raptae illae laceratis crinibus emicarent et provolutae parentibus iram eorum iustissimam non armis victricibus. quae cum Iove suo iam fovebat Romanos rerum dominos gentemque togatam 28. quia videlicet pax Numae tam longa viluerat! quam 44 . quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam civilia campos Iusque datum sceleri canimus 30. fontanos fluviales. Deinde Titum Tatium regem Sabinorum socium regni Romulus ferre compulsus est. sicut navis nautas. quamvis et ipsas pudendas lugendasque victorias. ut ea dolo raperent moxque compellerentur pugnare cum soceris. quae irritamenta bellorum. ut maior deus esset. Romani autem soceros interficiebant in praeliis. sacrificia sacerdotes instituendo atque praebendo summum verum deum. redeuntibus dolebant. Flagitia albani belli percurruntur. sed quanto maior facta est. quod fratrem Romuli coegit occidi! A Sabinis mulieribus raptis ad bella punica res pensantur (13-20) Immane facinus fuit raptus virginum Sabinarum. quam illa coniugia Romana nupserunt. Hic tamen Romulus de suorum iam virtute desperans Iovem oravit ut starent. in omnibusque generibus deorum. indigenas et alienigenas. offenderet. Illa victori subdita dolere tantum suorum mortem potuit. aut crudeliter laetabantur victoriis maritorum. desperans pauciores illos. mares et feminas 27? ) Sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma non tam magnis et horrendis cladibus. Et felicior quidem cum paucioribus vixit. credo. 1. ut sunt alterna bellorum. nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuvare. quorum iam filias amplexabantur in thalamis. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus. non timere 32. et. sed supplici pietate sedarent 34. regnum solus obtinuit. Nam propter interitum civium propinquorum. Quantis et quam multis utrimque vulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae victoriae constiterunt! propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia. tamen post eius amplexus nullum Troianorum Pyrrhus occidit. quantum malum discordiosi certaminis fuit. sed etiam Romanorum in bellum Albani provocati sunt. ut Varro dicit. quibus templa altaria. quibus dolo apertis admissisque hostibus intra moenia in ipso foro scelerata et nimis atrox inter generos socerosque pugna commissa est. societatis divinitatis? Quae postremo sub tot diis tutoribus vita civitatis? Vides quanta hinc dici et quam multa possent. aliquae utrorumque ferro et parentes et viros. sed Bellona donavit. Sub hoc tot deorum praesidio (quos numerare quis potest. germani consortis impatiens: sed quando et istum diu toleraret. quae adhuc illis pugnantibus pro quibus facerent vota nesciebant. aut fortassis Alecto illa inferna furia iam eis favente Iunone plus in illos habuit licentiae. Quid deinde post Numam sub aliis regibus? Quanto malo non solum suo. Primo enim sub ipsis regibus. Andromacha felicius captivata est. quod. 13. excepto Numa Pompilio. cui uni haec rite gesta debentur. tanto plures adhibendos putavit. non sufficere ad opitulandum granditati suae. infernos marinos. agitari affligique debuit. caelites terrestres. quae foedera germanitatis affinitatis. quam cum eius precibus contra Aeneam fuerat excitata 31. nec timorem habentes liberum nec dolorem. Nimis enim multos deos grandi fumo suo tamquam signo dato ad tuitionem congregaverat. ut strage socerorum manibus cruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent. sub quibus in comparatione peioris vitae melius vixerat. et raptores illi etiam superabantur et crebro fugientes inter domos suas gravius foedabant pristinas. uxore Pompei. Vicerunt ergo Romani. aliquae parentum ferro amiserunt viros. Quae sunt ista iura nuptiarum. Licet serviles. fratrum parentum aut pie cruciabantur. quales ex multis paucas commemorabo. illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus viris timebant. atque ille hac occasione nomen Statoris invenit 33. qui fratrem geminumque non pertulit? Unde et ipso interfecto. Quo modo nec Iuno. nisi quae supersunt nostra curaret intentio et sermo in alia festinaret. certos atque incertos. 14. ne offenderent victores maritos.dii peregrini deam civem Romanam. ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur 29? At enim vicerunt in hac conflictione Romani vicinos suos. cladesque tanta irruit huius inopiae. nec illae auderent flere patres occisos. si quidem ad obsidionem quoque perventum est civitatis clausisque portis se tuebantur. nec finis esset tanti mali. de quo iam supra locutus sum. ut bono et aequo more coniugia mererentur.

sed puto esse satius cuiuslibet inertiae poenas luere quam illorum armorum quaerere gloriam. tantum ut resides moveret Tullus in arma viros et iam desueta triumphis Agmina 38. occisa est. Mihi huc usque satis sit eius verba posuisse. 14. et latiores campi non duorum gladiatorum. uni Curiatiorum desponsata fuerat Horatiorum soror. ab eodem fratre. Cui damnum in utrisque. 2. Illo itaque vitio tantum scelus perpetratum est socialis belli atque cognati. sicut Troiae adulterium dicebatur.crebrae strages Romani Albanique exercitus fuerunt et utriusque comminutio civitatis! Alba namque illa. Causa dicatur Albae. quibus imperium illud steterat 41. ubi post Ilium. nuda iudicentur. confligens autem et afflicta est et afflixit. Bellum ex libidine dominandi oritur. et Roma placuerat. ab Albanis autem tres Curiatii processerunt. nisi proli Veneris nisi nepotibus Iovis? Nam et hoc plus quam civile bellum fuit. sed universo orbi. donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fratribus adderetur. quod vitium Sallustius magnum transeunter attingit. Deinde ad fructum victoriae Alba subversa est. Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani et talium certaminum tamquam theatrici spectatores. nuda pensentur. Fallacia igitur tegmina et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus. Tunc eventum belli de tergeminis hinc atque inde fratribus placuit experiri: a Romanis tres Horatii. Cum enim laudans breviter antiquiora commemorasset tempora. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. cui luctus. a Curiatiis tribus Horatii duo. Ita Roma exstitit victrix ea clade etiam in certamine extremo. quoniam flevit. quando vita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: Postea vero. Accessit aliud huic tergeminorum pugnae ultimae atrox atque horrendum malum. nisi Aeneae stirpi nisi Ascanii posteris. Pugnant etiam gladiatores. ut de sex unus rediret domum. Quam in Asia Cyrus. donec multorum taederet pari defectione certaminum. vincunt et ipsi. ubi Aeneas regnum peregrinum atque fugitivum constituerat. ubi Amulius expulso fratre. nec amphitheatro cingebantur illa certamina. ideo deleta est. quo usque ista fama porrigitur. 3. et cetera quae ipse instituerat dicere. quando filia civitas cum civitate matre pugnavit. a Tullo Hostilio rege provocata conflixit. qui eum occiderat cui sororem promiserat 35. et tunc vivis et posteris. tunc se contra matrem civitatem tanta strage bellasse et tanta hinc et inde cognati cruoris effusione vicisse Roma gaudebat. Humanior huius unius feminae quam universi populi Romani mihi fuisse videtur affectus. quorum alter filius. nulla similis invenitur. 14. peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit benedicitur 40. ut femina sponsum suum a fratre suo peremptum sine crimine fleverit. Quid mihi obtenditur nomen laudis nomemque victoriae? Remotis obstaculis insanae opinionis facinora nuda cernantur. alterius filiae civitatis inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diversum fuit. quam filius Aeneae creavit Ascanius. ubi Romulus occiso fratre 45 . ut eis quarta Roma providentissime crederetur. Discesserant videlicet omnes adytis arisque relictis di. Et tamen si in harenam procederent pugnaturi inter se gladiatores. habet praemia laudis et illa crudelitas. Unde enim apud Vergilium pius Aeneas laudabiliter dolet hostem etiam sua peremptum manu 36? Unde Marcellus Syracusanam civitatem recolens eius paulo ante culmen et gloriam sub manus suas subito concidisse communem cogitans condicionem flendo miseratus est 37? Quaeso ab humano impetremus affectu. Ergo sponso a fratre illatam mortem quando femina illa flebat. Displicuerat enim et Alba. quia cum illo et illo pugnavit et vicit. inquit. Hac libidine Roma tunc victa Albam se vicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat: Quoniam laudatur. tertio loco habitaverant numina illa Troiana. tale spectaculum quis ferret? Quis non auferret? Quo modo ergo gloriosum alterius matris. si viri hostes a se victos etiam cum laude fleverunt. ne minus haberet mortium etiam Roma quae vicerat. puto quod non culpabiliter fleverit. alter esset pater. in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes atque nationes subigere. Romae mater propior ipsa quam Troia. quod harena illa non fuit. Sed more suo etiam inde iam fortasse migraverant. sed in duobus populis multorum funeribus implebantur. aut forte etiam ipsum fratrem dolens. ab uno autem Horatio tres Curiatii superati et exstincti sunt. libidinem dominandi causam belli habere. Nemo mihi dicat: magnus ille atque ille. Illa quem virum iam fide media retinebat. haec postea quam sponsi spolia in victore fratre conspexit. Nulla talis. inquit scriptura nostra. quod Graeci everterunt. Nam ut erant ambo populi prius amici (vicini quippe atque cognati). maximam gloriam in maximo imperio putare 39. impium spectaculum praebebatur? Bellum semper in fratres geritur. ut sincero inspiciantur examine. et post Lavinium. Discesserant sane ecce iam tertio.

adulterio Paridis fuisse commotos. qui ei successit in regnum. qui obscuratione solis est factus 49. Neque enim adhuc innocens Capitolium struxit et postea malis meritis urbe pulsus est. Ipsorum autem regum qui exitus fuerunt? De Romulo viderit adulatio fabulosa. id est vile facere. Quid iam singillatim dicam sub ceteris regibus totiens eadem bella renovata. insuper multis bellis victoriisque gloriantem et de manubiis Capitolium fabricantem 54 non abscedentes. in oppido Tuscolo Romae vicino quattuordecim. Flagitia et calamitates ceterorum regum pensantur. Esto. Hunc illi dii nefarium parricidam soceri interfectione regnantem. sed ad ipsum regnum. iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non parvum indicium calamitatis huius fuit. quod portas belli nullus clausit illorum. in quo Capitolium fabricaret. hoc est in opere parricidae. repressum atque sedatum. transfusus est. quia fortasse quod erat in Romulo probatum. Nec Discessere adytis arisque relictis di tanto in optimum illius populi regem parricidio perpetrato. viderint quidam scriptores eorum. et tamen inexplorato iudicio eius et inexperto ei populus ademit imperium et recepto exercitu. nam et alii scriptores eorum defectioni solis addunt etiam subitam tempestatem. postea quam desertus ab eis quorum fidebat auxilio regnum recipere non evaluit. cum Dominus crucifixus est crudelitate atque impietate Iudaeorum 44. miserabile coagulum multus ante fusus utriusque sanguis fuit. De Tullo quippe etiam Hostilio. qui morbo interierunt 50. Hostilius. Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum deorum. inquiunt 42. concrematus est 51. dicit in eisdem libris idem Cicero 47. In Hortensio vero dialogo cum de solis canonicis defectionibus loqueretur: Ut easdem. sed insuper interfecto a se socero Tarquinius ipse successit. quibus eosdem Romanos concitatis finitimis attrivit. qui eum propter ferocitatem a senatu discerptum esse dixerunt subornatumque nescio quem Iulium Proculum. 15. profecto ibi intellegitur aut violentia tempestatis aut caedis facinorisque secretum. ut autem belli reliquiae ex duobus populis unum facerent. qui hanc urbem condidit. 1. Certe hic minime timuit hominis interitum dicere. quam certa ratione sui cursus effectam imperita nesciens multitudo meritis Romuli tribuebat. non magis ideo credi deberet occisus ipsumque scelus aversione etiam diurni luminis indicatum. ut hoc miserae Troiae facerent eamque Graecis diruendam exurendamque relimquerent. Quam solis obscurationem non ex canonico siderum cursu accidisse satis ostendit. tenebras efficiat. pro populo Romano bellum gerebat. eoque modo populum. id est persuasum. quae victoriis finita videbantur. sibi praesidere atque regnare perpessi sunt. immanissimi sceleris perpetratione pervenit. consecutus. sed propter merita virtutis eius benivole iactatum diffamatumque monstraret. quos dicunt. non ipsius de Lucretiae stupro. victor et eversor Albae. Dicit etiam aperte in invectivis: Illum. sed etiam absente commissum 55. quia disputator magis quam laudator fuit. ut dixi. ut ex utraque una civitas fieret. ab urbe filia mater eversa est. qua perhibetur receptus in caelum. Nullus ergo illorum sub tot diis praesidibus in pace regnavit. urbs tamen illa. sed filii peccatum fuit illo non solum nesciente. Servius Tullius generi sui Tarquinii Superbi. inquit. ut inter numina coleretur 43. Ardeam civitatem tunc oppugnabat. quod tunc erat pascha Iudaeorum. si hoc et alteri facile tribueretur. Acciderat enim et solis defectio. propterea et istum non creditum in deos receptum tali morte. ut non vere factum. quae profecto aut occasionem sceleri praebuit aut Romulum ipsa consumpsit 46). ut. Sed antequam Alba dirueretur. deorum in numero collocatus putaretur. populus eius in Romam. nefario scelere occisus est 53.regnaverat. Quasi vero si luctus ille solis fuisset. quando et laudans eum in libris De re publica Scipionisque sermone: Tantum est. Indigne historia et fabula Romulum extollunt. et tantis stragibus iterum iterumque confecta. quam horrendos exitus habuerunt! tullus. qui et ipse fulmine absumptus est. ita factum sit. qui contra senatum intumescere coeperat. Priscus Tarquinius per sui decessoris filios interemptus est 52. 15. clausis deinde portis non sivit intrare redeuntem. quas efficit <in> interitu Romuli. inquit. Romulum ad deos immortales benivolentia famaque sustulimus 48. 2. Quod vero eum Romani regno postea depulerunt ac secluserunt moenibus civitatis. ut fertur. quam opinionem nemo umquam mortalis assequi potuit sine eximia virtutis gloria 45. sed praesentes manentesque viderunt et regem suum Iovem in illo altissimo templo. excepto Numa Pompilio et Anco Marcio. regularis autem solis defectio non nisi lunae fine contingit. cum subito sole obscurato non comparuisset. si ad eius notitiam flagitium filii deferretur. cum tota domo sua fulmine. Ceteri autem reges populi Romani. nam plena luna sollemniter agitur. Satis et Cicero illam inter deos Romuli receptionem putatam magis significat esse quam factam. qui tertius a Romulo rex fuit. sicut re vera factum est. Romani vulgare noluerunt. nescimus quid faceret. 46 . At ille post bella gravissima. qui eum sibi apparuisse diceret eumque per se populo mandasse Romano. a quo deseri iussus est. (Quod autem dicit eum subito non comparuisse.

morbo. Collatinus tantummodo vocaretur. ut eum regem suum facerent. Quid itaque ego tantas 47 . non quia bella comquieverant. Quibus saevitiis et maxime faenore oppressa plebes. quem posset. mox deinde exclamavit et ait: Infelix. 17. et M. Quam iuste populus mores in cive. quo anno consulatus ipsius novum honorem ac potestatem auspicata est Romana res publica. quo usque dicit Sallustius aequo et modesto iure agitatum. Nonne in hoc Bruto. quo primi consules creati sunt expulsa regia potestate! Annum quippe suum non compleverunt. infelix est. de vita atque tergo regio more consulere. cum illae omnes victoriae tam multo sanguine et tantis emptae calamitatibus vix illud imperium intra viginti ab Urbe milia dilataverint 58. deinde mox ipse in bello cecidit mutuis cum hoste vulneribus. tumque tribunos plebis et alia iura sibi paravit. Mutare ergo nomen. Valerius. qui consules quinque habuit 64. agro pellere et ceteris expertibus soli in imperio agere. inquit. Ideo dicit aequo et modesto iure gestam rem publicam metu premente. 16. antequam idem annus terminaretur. In quo brevissimo tempore quam funestus ille annus fuit.. annum illum funereum atque tartareum. Cum enim dixisset: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit. si non scelere graviore mercedem tantam tanto sceleri reddiderunt. Quomodolibet. id est praeferant et extollant. Tarquinius Collatinus. Nisi forte quispiam sic defendat istos deos. Huic tempori adiciamus etiam tempus illud. non patriam cogeretur. haec adversa acciderunt. continuo clementer exhorruit. Nec Discessere adytis arisque relictis dî. sicut perhibetur. qui successerat Collatino. seducentes eos vanis victoriis et bellis gravissimis conterentes. et patria privavit et honore! haec mala facta sunt. quod eos pro restituendo Tarquinio coniurasse cognoverat 61.. non persuadente iustitia. Horatius. finito scilicet tempore. quo possent magis Romanos punire suppliciis quam beneficiis adiuvare. secuta sunt quae idem Sallustius breviter explicat: Dein servili imperio patres plebem exercere. Nam scelus occisi ab eo soceri optimi regis sui usque adeo contempserunt. armata montem Sacrum atque Aventinum insedit. 1. Tunc iam deminuto paululum metu. absumptus est.annos privatam vitam quietus habuit et cum uxore consenuit 56. dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est 59. Lucretius quoque. sed quia non tam gravi pondere urgebant. qui filios occidit. Haec fuit Romanorum vita sub regibus laudabili tempore illius rei publicae usque ad expulsionem Tarquinii Superbi per ducentos ferme et quadraginta et tres annos. qui bonus civis hoc Tarquinio pulso passus est. Discordiarum et certaminis utrimque finis fuit secundum bellum Punicum 65. quo aequo iure ac modesto agitatum est. Nam Iunius Brutus exhonoratum eiecit Urbe collegam Lucium Tarquinium Collatinum 60. sed superbum appellaverunt. Nec tamen istum Tarquinium Romani crudelem aut sceleratum. Iunii Bruti detestanda iniquitas et nihilo utilis rei publicae? Etiamne ad hanc perpetrandam Vincit amor patriae laudumque immensa cupido? Iam expulso utique Tarquinio tyranno consul cum Bruto creatus est maritus Lucretiae L. Quamdiu enim Etrusci Tarquinio in regnum redire conanti opitulati sunt. Quod factum Vergilius postea quam laudabiliter commemoravit. si hoc offendebatur. Collatini collegae videtur innocentia vindicata. qui pro defuncto Lucretio suffectus fuerat. ea facta posteri ferant. Sed ideo non amisit quod sine ullo detrimento posset amittere. qui et filios occidit et a se percusso hosti filio Tarquini mutuo percussus supervivere non potuit eique potius ipse Tarquinius supervixit. quod tyrannus ipse Tarquinius? Nam et idem Brutus consanguineus Tarquinii fuisse perhibetur 63. occisis a se <ipso> primitus filiis suis et uxoris suae fratribus. sed Collatinum videlicet similitudo nominis pressit. generi sui facinore nec ignorante filia. optabiliore fortassis exitu quam socer eius. nomine tantum privare. fortasse regios eius fastus alia superbia non ferentes. cum assiduis bellis tributum et militiam simul toleraret. Et tamquam ad consolandum infelicem subiunxit: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 62. quando in illa re publica aequo et modesto iure agitatum est. exstinctus 57. ubi miror. Multa fuerunt mala reipublicae ante bella punica. qui in locum Bruti fuerat subrogatus. quia etiam Tarquinius vocabatur. L. ut dicat eos ideo mansisse Romae. Non fuit gloria Bruti iniquitas. Ita P. non nomen attendit! Quam impie Brutus collegam primae ac novae illius potestatis. compleverunt. Etiamne ista est gloria. gravi bello Roma concussa est. ut et honore primus consul et civitate bonus civis carere iuberetur. quantum spatium absit ut saltem alicuius Getulae civitatis nunc territorio comparetur. postremo in eius nomine hoc vocabulum minus esset. utcumque ferent ea facta minores.

quod in extremis periculis fieri solebat. quod numquam antea fecerat. dum pauci potentes. si ego dicerem. quibus se colendos mendacissima astutia venditabant. quoniam regem omnium Iovem. quam illi turba tot numinum cum suo maximo atque optimo rege. Nec nobis. qui plebe revocata in eodem magistratu exspiravit 79. quia esurienti multitudini frumenta largitus est. subvenire? Ubi erant. quam eorum identidem auctores. Bruttiis. 17. multa stupra. quando Valerius consul ab exulibus et servis incensum Capitolium cum defensaret occisus est 67 faciliusque ipse prodesse potuit aedi Iovis. deinde cum praetore oppressus exercitus septem tribunis cum illo pereuntibus et militum tredecim milibus 78? Vel quando post longas et graves Romae seditiones. quando quidem et ex ipsis quae diceremus accepimus. sed. et nullo modo dicere vel talia vel cuncta sufficimus. quibus adulescens vacaverat. qua et ille Furius Camillus exstinctus est. quorum spes quanto in Deo melior et certior.moras vel scribens patiar. omnibus pariter corruptis. sub honesto patrum aut plebis nomine dominationes affectabant.domi militiaeque. nisi per Furium Camillum tandem subveniretur. in qua sola iugiter feliciterque vivendum est? Nec in deos eorum horribiliora nos dicimus. non permiserant fortasse discere medicinam? Vel cum conspirantibus uno tempore hostibus Lucanis. quos legunt et praedicant. cum legatos Athenas missos ad leges mutuandas paululum quieta opperiretur. Ubi ergo erant illi dii. quando alia pestilentia gravis de venenis matronarum exorta credita est. . quam multis locis magno praeconio laudare compulsi sunt. cum Romani. Neque enim gravius vel graviora dicimus auctoribus eorum et stilo et otio multum impares. quibus ad ultimum plebs in Ianiculum hostili diremptione secesserat. qui iam diu in Capitolio sedebat. atque illa fame invalescente Spurius Maelius. incenderunt caedibus impleverunt 72? Ubi erant. dictator crearetur Hortensius. cum illa insignis pestilentia tam ingentem stragem dedit. quando eos minime suscensuros esse certissimum est. non haberent: quid nos facere convenit. tam longa aetate per tot annos usque ad secundum bellum Punicum bellis forinsecus inquietare non desistentibus et intus discordiis seditionibusque civilibus. ut eius rei causa. pro bono ducebatur 66. exhibenda arbitratus est 70? Lecti autem sternebantur in honorem deorum. quando pestilentia maxima exorta diis inutilibus populus diu multumque fatigatus nova lectisternia. ut infirmiores imperitioresque mentes alienentur ab ea civitate. boni Romani prudentesque suscenseant: quamquam de hac re nec petendi sint nec monendi. quando me ferrent. bonique et mali cives appellati. Quintium aetate decrepitum a Quinto Servilio magistro equitum cum maximo et periculosissimo tumultu civitatis occisus est 69? Ubi erant. cum aliam veriorem. Samnitibus. quia hoc dicimus. tantis calamitatibus vexarentur? Ubi erant. cum mala praesentia Christo nostro imputant. quando rursus populus. seditiones et ad postremum bella civilia orta sunt. qui rem publicam ingratam et a Veientibus ante defendit et de Gallis postea vindicavit? In hac pestilentia scaenicos ludos aliam novam pestem non corporibus Romanorum. non ob merita in rem publicam. 2. qui propter exiguam fallacemque mundi huius felicitatem colendi existimantur. sed uti quisque locupletissimus et iniuria validior. quia praesentia defendebat. quarum supra fidem multarum atque nobilium mores deprehensi sunt omni pestilentia graviores 74? Vel quando in Caudinas furculas a Samnitibus obsessi ambo cum exercitu consules foedus cum eis foedum facere coacti sunt. quando Galli Romam ceperunt spoliaverunt. moribus intulerunt 73. tanto maior debet esse libertas. unde hoc sacrum vel potius sacrilegium nomen accepit. Porro si illi scriptores historiae ad honestam libertatem pertinere arbitrati sunt mala civitatis propriae non tacere. quando densissimis fatigata civitas seditionum malis. huius mali tam dira calamitas erat. Proinde victoriae illae non solida beatorum gaudia fuerunt. sed inania solacia miserorum et ad alia atque alia sterilia mala subeunda illecebrosa incitamenta minime quietorum.. ita ut equitibus Romanis sescentis obsidibus datis ceteri amissis armis aliisque spoliati privatique tegminibus sub iugum hostium in vestimentis singulis mitterentur 75? Vel quando gravi pestilentia ceteris laborantibus multi etiam in exercitu icti fulmine perierunt 76? Vel quando item alia intolerabili pestilentia Aesculapium ab Epidauro quasi medicum deum Roma advocare atque adhibere compulsa est 77.. gravi fame pestilentiaque vastata est 68? Ubi erant. quorum in gratiam plerique concesserant. Ubi erant. quando per decem continuos annos male pugnando crebras et magnas clades apud Veios exercitus Romanus acceperat. quo cives aeterni legendi sunt. Qui autem suscensent. cum fame laboraret. Etruscis et Senonibus Gallis primo ab eis legati perempti sunt. quod est multo perniciosius. quod Sallustius ait? Plurimae turbae. quem postea civitas ingrata damnavit 71? Ubi erant. regni affectati crimen incurrit et eiusdem praefecti instantia per dictatorem L. a Sallustio breviter intimatum est. cuius templum liberaverat. vel lecturis afferam? Quam misera fuerit illa res publica. praefectum annonae primum creavit. Ubi erant. quibus tamen ediscendis et ipsi elaboraverunt et filios suos elaborare compellunt. quod nulli dictatori ante contigerat et quod illis diis iam praesente Aesculapio gravius crimen fuit? 48 .

3. non utique magnae peritiae Varronis tribueretur. magis interpretibus ut possunt seu volunt dubia coniectantibus credi solet 83. aditum est ad libros Sibyllinos 82. non obstetricem profitebatur.. rex Graeciae. 2. quae isti et quanta dixissent! quid? Illa itidem ingens pestilentia. ut tamquam vacua sine ullius offensione possent humanis saltem usibus vindicari? Namque tunc velut ad sedandam pestilentiam diligenter repetita atque reparata nisi postea eodem modo neglecta atque usurpata latitarent.. Pyrrhe. 18. quod plurimas aedes sacras multi occupatas privatim tenerent: sic interim a magno imperitiae vel desidiae crimine Aesculapius liberatus est. cuius in primo et in altero libro mentionem fecimus. ubi ei veluti vitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non 49 . ita ut etiam defecturum genus animalium crederetur 81. Quae tunc et quam horrenda utriusque exercitus clades 80! In qua tamen superior Pyrrhus exstitit. quot afflictae. quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae. Atque in tanta strage bellorum etiam pestilentia gravis exorta est mulierum. securus fatidicus utrumlibet exspectaret eventum. sive Pyrrhus a Romanis sive Romani a Pyrrho vincerentur. Quid? Hiems illa memorabilis tam incredibili immanitate saeviens. Romanorum hostis effectus est. sed deorum excusatio procurata est. cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc atque inde victorias magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum. Accitus etiam a Tarentinis Pyrrhus. nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae 85. aliis impetu quasi torrentis impulsis. nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat supplicatum.Graves post Pyrrhum pestilentiae fuerunt. Nec mala illo tempore gravissima intra moenia defuerunt. Tunc ergo dictum est eam esse causam pestilentiae. ob egestatem militare non valentes hoc nomen acceperant.multaeque extiterunt calamitates. militiae conscriberentur. qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset. ipse divinus haberetur (ait enim: Dico te. Nam priusquam maturos partus ederent. Cui sane de rerum futuro eventu consulenti satis urbane Apollo sic ambiguum oraculum edidit. Nam exundante nimis ultra morem fluvio Tiberino paene omnia urbis plana subversa sunt. gravidae moriebantur. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit. Pecudes quoque similiter interibant. ut etiam Regulus ille caperetur. Nihil sane miserabilius primo Punico bello accidit. Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. quod proli gignendae vacabant. nisi proxime alio proelio Romani abscederent superiores. vir plane magnus et victor antea domitorque Poenorum. quam quod ita Romani victi sunt. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio. quando renovati sunt. et iuratio fidelissima et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere. ut. quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. .. In quo genere oraculorum. quod archiatrum. Tunc magno metu perturbata Romana civitas ad remedia vana et ridenda currebat. Aesculapius excusabat. quamdiu saeviit. ut iam posset Apollinem pro suo intellectu praedicare divinum. 1. si nostris temporibus accidisset. Nimirum enim. Tum vero tam multa bella ubique crebruerunt. quam ferre possent. Renovarunt etiam pontifices ludos sacros inferis et ipsos abolitos annis retrorsum melioribus. Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine prohibente. 18. fessis Carthaginiensibus imperasset. e duobus quidquid accidisset. quot perditae civitates! quam longe lateque tot regiones terraeque vastatae sunt! Quotiens victi hinc atque inde victores! quid hominum consumptum est vel pugnantium militum vel ab armis vacantium populorum! quanta vis navium marinis etiam proeliis oppressa et diversarum tempestatum varietate submersa est! si enarrare vel commemorare conemur. sicut Cicero in libris De divinatione commemorat. 17. qui eo. aliis velut stagno diuturno madefactis atque sublapsis. credo. Illius viri et captivitas inopinatissima et servitus indignissima. ut nivibus horrenda altitudine etiam in foro per dies quadraginta manentibus Tiberis quoque glacie duraretur. quam multos peremit! quae cum in annum alium multo gravius tenderetur frustra praesente Aesculapio. quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat 84. tunc ingenti gloria celebratus. verum est quod aerii sunt et non habent sanguinem. Ubi se.. tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares. atque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus. vincere posse Romanos) atque ita. Iam vero Punicis bellis. Incertae res primi belli punici fuerunt. ut inopia militum proletarii illi. nisi aviditate nimia laudis et gloriae duriores condiciones. cum inter utrumque imperium victoria diu anceps atque incerta penderet populique duo praevalidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent.

tam honoratae quam damnatae virgines donare consuerant. Detracta sunt templis.. a perfido obsessa oppressa consumpta est. quando pro superflua voluptate plura donantur histrionibus. in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. fidei conservatione pereuntem perire non sinerent. tamquam Romani diis suis dicerent: ponite quae tam diu inaniter habuistis. cum ab illo incendio liberare non possent. cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. Custodiens itaque fideliter. quanto magis scribere. si illa sacra dicerent non tuendis his bonis temporalibus instituta. Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis. Denique tanta militum inopia secuta est. horroris est. 19. ita ut his quoque fatentibus. cuius salutem tueri putabantur. ubi Hannibal. iuratione constrinxerat.. Cuius interitum legere. Dum hae morae aguntur. Sed in his omnibus belli Punici secundi malis nihil miserabilius ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesivit. Neque enim vel ipsum ignis agnovit. quibus eos irritaret ad bellum. quam multa capta et oppressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! de Cannensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam. cum eos modo vix feramus. quod ubi Romae auditum est. et ideo. quam tunc legionibus pro extrema salute collata sunt? . Saguntum ergo ferociter obsidebat. quo intellegerent tantam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam. Hic aliquid agerent dii helluones atque nebulones. Breviter tamen eum commemorabo. nam etiam suorum cadaveribus a nonnullis pasta perhibetur. conicienda potius quam nuntianda putaretur. mutare sententiam. Primo fame contabuit. ut salus terrena et temporalis felicitas civitatis perire non posset. Cuius impetu exterritae virgines sacra illa fatalia. quid contra illas aquas flammasque poterant adiuvare? Sicut etiam res ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. Proinde cum illis etiam manentibus sacris vel salutis contritio vel infelicitas irruisse monstratur. Si ipsi dii tempestate atque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc 50 . tamen tanta inimicorum atrocissimorum caede satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit. cum ea. si fuisset. quae iam tres. quae perire possent. ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia. fieri potuisse existimant. aut vero erat ibi numen. Gravissimae factae sunt clades secundi belli punici. 20. perire contingeret. adeo unoquoque id quod habuit conferente. nihil sibi auri senatus ipse... Quis ferret istos. sed etiam saeviebat. Secundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. cum esset crudelissimus. misera illa civitas opulentissima. Contempti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. Si autem a se ipsis ignem non repellebant. Nunc vero caecitate mirabili eis sacris. Tunc vero illic ignis non tantum vivebat. propter quas fuerant instituta. ne faciamus iniuriam. ne saltem captiva in manus Hannibalis perveniret. missi legati ad Hannibalem. Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus irruens ea semiustus abripuit 86. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse potuerunt. pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. ut facilius eam caperet mensura quam numerus 88. qui non tam narrare bella Romana quam Romanum imperium laudare instituerunt. quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt. unde nostra numina facere non potuistis. hic aliquid agerent. suae rei publicae Romanaeque carissima. quam cruenta proelia gesta sunt. immo. quam defendere nequeunt. tam longo circuitu auctis viribus cuncta vastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus irruente. eversa est. ut Romani reos facinorum proposita impunitate colligerent. similior victo fuerit ille qui vicit 87. Haec istis nequaquam obicerentur a nobis. erubescunt. Servis itaque. quanto infimioris. ad rem quippe quae agitur multum pertinet. ut praeter singulos anulos singulasque bullas. si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium. in quibus fuerant. presserant civitates. sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium divinationum caligine decipientes. nihil his rebus minui. quae sine anulis iacebat. et posse ad eosdem usus denuo reparari. in usus publicos opes venere privatae. miserabilia dignitatis insignia. Gallia transcursa Alpibusque disruptis. quod ipsis praesidibus placito iunxerat. quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent 89. quod non etiam. fide vinxerat. Ipsi utique medii praefuerunt. servitia libertate donarent atque illis pudendus non tam suppleretur quam institueretur exercitus. ut ab eius obsidione discederet. atque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris. dum eidem populo fidem servat. fugisset. Haec quippe Hispaniae civitas amicissima populi Romani. civitati populi Romani amicissimae subvenirent. sed significandis aeternis. Deinde omnium fessa rerum. iam libertis.inter quae excidium Saguntinorum. quod corporalia visibiliaque essent. civitatem. octavo vel nono a Poenis mense deleta est. ingentem rogum publice struxit.

quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos 90 (multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans). ne pro eius periret amicitia. unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt. Unde illud magis. nunc vero quam stulte creditur. ut prosperitate ac securitate rerum. propterea colendi requiruntur. domi autem nullae. nullo fructu felicitatis huius coluntur. mortuus est. quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt. Conservata ergo provocat deorum iram fides? An possunt et diis propitiis perire non solum quique homines. Nam tunc. augurium malum fecerant 95. quae libenter faciunt. Pro istis autem diis. quasi per tot annos. post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio. quam prius nocuerat tam diu adversa Carthago. Propter hanc enim ad hostes et redire ille voluit. et noluit ista transire. sed victoriis consolabatur. a quibus colantur. Si enim fidei servatae irascuntur illi dii. et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis. ut intellegatur etiam illud a Sallustio in comparationem aliorum temporum dictum. sed contentiosam et exitiosam et plane iam enervem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta revocasse et quasi morbida vetustate collapsam veluti instaurasse ac renovasse rem publicam. quod ei Romana numina. sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interire. sicut alias. plus nocuisse monstretur tam cito eversa. propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putavi. nisi quod de illo Regulo exstincto? Hoc quippe interest. ad praesentem pertinet disputationem. discordiae saeviebant.primum tale aliquid facerent. qui videtur non adhuc vel ipsorum opinione gloriosam. sed tamen si pro fide evangelica excidium pateretur: ea spe pateretur. non mercede brevissimi temporis. a quorum templis avertit Hannibalem. quam sua virtute salvam et liberam reddidit. quod de Scipione commemoravi. Sed nunc de his malis. utriusque tamen interitus causa conservatio fidei fuit. haec tota civitas. ignoro. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum. tam grave ab ea crimen Saguntinae calamitatis averterent. 21. tam exitiosi. tam periculosi praeclarus mirabilisque confector. diis illis defensoribus Romam victore Hannibale non perisse. Possent enim illis non solum manentibus. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit. verum etiam integrae civitates? Utrum volunt. qua in Christum crediderat. si autem etiam illis propitiis multis gravibusque cruciatibus afflicti interire homines civitatesque possunt. quam liberavit. victor Hannibalis domitorque Carthaginis. quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. in oppido Linternensi egit reliquam complevitque vitam. ita ut iussisse perhibeatur. eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi. qui pro se pugnabant atque adversus Hannibalem opulenti erant. non de his. ne quis heredem feminam faceret. quod ille unus homo. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula visa perhibentur 93. qui propterea coli perhibentur. cuius ab adulescentia vita describitur 91 diis dedita templisque nutrita. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus. dicere institui. qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen invenit. potuisse tempestate saevire. Deinde tunc primum per Gneum Mallium proconsulem de Gallo graecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior irrepsit. Porro inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. 51 . id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense. nec unicam filiam 94. ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret 92. Verum tamen toto illo intervallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. toto ergo isto tempore omitto ex aliis atque aliis causis etiam atque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum. quibus illa exigua civitas Romanum circumsessa exercitum afflixerat ipsique Romanae rei publicae terrori esse iam coeperat. sed aeternitatis interminae. quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset. Desinant igitur suscensere. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae. tunc inductae in convivia psaltriae et alia licentiosa nequitia. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus. qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. volaverant enim pulli de cavea et mancino consuli. quod cedens inimicis extra patriam. eligant. ut aiunt. ut harum labentium atque transeuntium rerum felicitas tuta sit. ac deinde tantis malorum aggeribus oppressa Romana res publica. ne Romanis frangerent fidem. inimicorum accusationibus cessit carensque patria. subvenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide evangelica pateretur. A bellis civilibus ad Augustum res describuntur (21-31) Ingrati animi et lascivi crimina enumerantur. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse. quae intolerabiliter homines patiuntur. verum etiam faventibus non sicut modo de miseria murmurare. lata est etiam lex illa Voconia. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis. qui Saguntinae urbi non potuerunt. quaerant perfidos. quibus temporibus peiores utique in gravissimis discordiis mores fuerunt. non reddiderunt vicem. alii contra eam alio augurio processerunt. aemula imperii Romani ab stirpe deleta est.

cum quaestionem haberet iam iudiciaria inquisitione ceteros persequens. meruit in illa aede tamquam in carcere includi. quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibente licuerunt. bella socialia. mutuis dicam omnino vulneribus. non sine exitio vel periculo audentis. in foro. tanto miseriora exstiterunt: discordiae civiles vel potius inciviles. 24. sed etiam ipsa bella urbana. non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur. si rebus gestis congruere voluerunt. quos nobilitas perperam possidebat. Eo modo igitur non solum Concordiae. Eleganti sane senatus consulto eo ipso loco. illi deae templum construere. quando tantam habuit iudiciorum velut examinata cognitio. non tantis dissensionibus dilacerata corrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia. Quanti mali signum fuit. ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis vultibus ad hostile negotium in pace peragendum. Quid utilitati fuerit dea Concordia. ut Gracchorum poenae testis contionantum oculos feriret memoriamque compungeret. sed turbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. nec iam seditiones. cuncta animalia humanis usibus subdita. inquam. quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes cives Romanos atque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi iussit. Volebant enim agros populo dividere. templum constitutum. si hoc signum fuit. cur Concordia dea sit. Sed iam vetustam iniquitatem audere convellere periculosissimum. aedes Concordiae facta est. non habebant? Hoc si ita est. Percussor Gracchi ipsius caput. Quam illa miserabilis rerum facies erat. 23. quid ista profuerunt. Cur enim.Mithridate imperante Romani necantur. non habent cur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur. fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum videndi nefarias illas caedes domi suae. commemoremus. et factum est 96. in templo in lecto. et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt. subito quemque. Sed haec. haec enim pactio caedem praecesserat. si etiam signum non fuit! hoc si nostris temporibus accidisset. tanto auri pondere consuli vendidit. cum prior Gracchus occisus est! quae etiam. asini boves. cum de sedibus suis ad illam irremeabilem peregrinationem profecti sunt. ubicumque fuisset inventus. ubi tot cives ordinis cuiusque ceciderunt. quantam Italiae vastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se adversus Romam sociale Latium commoveret. quae quanto interiora. respondeatur. Post Gracchi alterius interfectionem Lucius Opimius consul. Sed iam illa mala breviter. quia deseruerat animos civium. cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et ordine potestatum. in agro in via in oppido. in domo in vico. quae lacrimae spectantium. ubi partium studia non contionum dissensionibus variisque vocibus in alterutrum. qui adversus eum intra Urbem arma commoverat eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat. quod tantum malum fuit. sed plane iam ferro armisque saeviebant. si quis de proximo urgeret 97. rabidiores istos quam sua illi animalia pateremur. Quae funera facta sunt. et Discordia dea non sit. quantum grave erat. quamvis illud nequaquam tacuerim. in convivio inopinate atque impie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium. ut res ipsa docuit. Ex quo intellegi potest. quantum possumus. ubi tantus sanguis effusus est. In qua etiam occisus est cum liberis Marcus Fulvius consularis. illa vero mala? Nec ipse aliud secutus videtur quam quod advertit Romae etiam Febri. olim Romani haec vana contemnunt. Quae mala fuerint bellorum civilium. Periculose itaque Romani tam mala dea irata vivere voluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione 52 . Sed hoc quid aliud fuit quam irrisio deorum. subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera vagabantur et omnem non solum aliorum. quos consulerent. immo vero. 22. Initium autem civilium malorum fuit seditiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum. verum etiam dominorum aversabantur accessum. canes equi. ubi funereus tumultus ille commissus est. verum etiam Discordiae constitui debuit. cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contempserant? Num deos et domesticos et publicos. 25. tria milia hominum occidisse perhibetur 98. Gracchorum seditio initium fuit bellorum civilium. bella civilia quantum Romanum cruorem fuderunt. quae si esset in civitate. verum etiam perpetrandi. bella servilia. perniciosissimum fuit. sicut Saluti. omitto. Si autem consuluerunt. ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista.

in ipsa quoque Urbe cadaveribus vici plateae fora theatra. quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc gravissimae. Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis. ad quantum numerum et quam acrem ferocemque pervenerit. ideo iam turbabat tantis tumultibus civitatem. qui perpetua virginum cura 53 . quid sanguinis fusum. Bellum deinde servile successit et bella civilia. In ipsius autem Marii oculis continuo feriebantur. Tunc data libertas odiis. an postea quia vicissent. quibus Italia vehementer afflicta et ad vastitatem mirabilem desertionemque perducta est. et rapta Helena et Troia deleta. quibus Romanum maxime praepollebat imperium. templa completa sunt. 28. deinde socialia bella exarserunt. finito iam bello inimicitiis viventibus crudelius in pace grassata est. Tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. aram ipsam amplexus occisus est. utrum prius ut vincerent.. verum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus impleverunt. tamquam saeva barbaries domarentur! Iam ex paucissimis. Periere nocentes. resolutaque legum Frenis ira ruit 101. deinde valida bella piratarum. Ultus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla. testem caedis suppliciique Gracchorum. 27. praecisis venis Iovi etiam suo sanguine litaret. ignemque illum. Fera fuerunt bella civilia socialia et servilia. Quapropter. Quantum ex hoc profecerint. contionantibus opponendam putarunt. sed cum iam soli possent superesse nocentes. si forte indignata. quod inter deos in Urbe nullum templum habere meruit. duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur. quo fuso fuerat comparata.. indicant secuta peiora.et sullanum. tamquam de carcere.. ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est. Mucius Scaevola pontifex. ut omnes fere Italae gentes.. cum sic eos discedente Concordia Discordia saeviens usque ad civilia bella perduxerit.sumpsisse. quam si scelera quae puniebantur impunita relinquerentur. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia. . Catulus hausto veneno se manibus inimicorum subtraheret.. quis pro magnitudine rerum valeat eloqui? . cum primum victoria Mariana. producebantur ad gladium. ut verbis Tullianis utar: Superavit postea Cinna cum Mario. huius videlicet vindex crudelitatis. quando victores plus funerum ediderint. Sullana vero victoria secuta. De hac enim vindicta. quos ille numerus imperatores populi Romani superaverit. unde rixa numinum et Venus victrix. ut difficile iudicaretur. Baebius et Numitorius unco tracti sparsis visceribus interirent. cum in loco illius caedis.. Lucius Saturninus tribunus plebis et Gaius Servilius praetor et multo post Marcus Drusus..in primis civile marianum. vix qui historiam conscripserunt satis explicare potuerunt 99. qui foris in acie ceciderunt. quae perniciosior fuit. trium dearum litem aurei mali suppositione commenta est. hoc est minus quam septuaginta. sive praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint. et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque non exeunt. gladiatoribus quem ad modum bellum servile contractum sit. Merula flamen Dialis. Cum vero Marius civili sanguine iam cruentus multis adversarum sibi partium peremptis victus Urbe profugisset. qui Sulla imminente non solum victoriam. Quae proelia commissa sunt. exceptis passim quaqua versum caedibus factis caput Octavii consulis poneretur in rostris. Nam praeter stragem late per diversa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia. sed et Macedoniam provinciam prius servitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam. hoc est in loco sui operis.. post tantum sanguinem civium. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat invitata. quando de exsilio se ipse restituit. quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset. Iam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae graviores a Mario iuvene atque Carbone earundem partium Marianarum. adversariae suae constitutam aedem videret! Haec vana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur. quoniam nihil apud Romanos templo Vestae sanctius habebatur. Illo bello Mariano atque Sullano exceptis his. Neque id solum fuit servile bellum. sed superare propositum. vix paululum respirante civitate. Praeclarum vero seditionis obstaculum aedem Concordiae. Qua morbi duxere manum. quibus antiqua fana fecerunt. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum devitare Gracchorum. sive et istas coluerint. quanto atrocius potuit irritari. quas et quo modo civitates regionesque vastaverit. 26. ne dici quidem opus est quanta deminutione civium et quanta calamitate rei publicae 100.

iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos vita rebusque privavit: Marianis autem partibus Sulla absente quid sanctum cui parcerent fuit. suo paene sanguine exstinxit. Tunc iam cohibita quae hac atque illac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi. immanius homines hominem vivum. sed quia non habebat. ubi erant ut aiunt fata Romana. feriret. tamquam villae. sed consolabatur modus. 29. illius Gai Caesaris filius adoptivus. quod a Gallis tutum fuit. ut ille ipse iuvenis. quam etsi ferro rapere non possent. amariora. Quendam enim sine ferro laniantium manus diripuerunt. quando Mucio civi. quaedam nobiles civitates. omnibus bellis hostilibus. ut omittamus alias innumerabiles mortes. Pax cum bello de crudelitate certavit et vicit. quam Gothi vel spoliare potuerunt. reperire potuerunt. cui vehementer pro eadem illa velut patriae libertate Cicero resistebat. inter quos et Cicero. non ut qui evaserat viveret. sperans eum depulsa et oppressa Antonii dominatione instauraturum rei publicae libertatem. qua impudentia qua insipientia vel potius amentia illa diis suis non imputant. et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae. una vero. inde ad Pompeii et Caesaris (quorum Pompeius sectator Sullae fuerat eiusque potentiam vel aequaverat vel iam etiam superaverat. ad decernendas caedes victor insedit. unde tot funera numerari omnino non poterant. sed ut moriens non repugnaret. tamquam regni appetitorem quorundam nobilium coniuratio senatorum velut pro rei publicae libertate in ipsa curia trucidavit. etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. sed ne contemneretur obtenta. ista nudatos. pervenerunt. Huic adulescenti Caesari. Caesar autem Pompeii potentiam non ferebat. usque adeo caecus atque improvidus futurorum. quae hominum ex utroque ordine splendido. sed ipsa pace saeviente septem milia deditorum (unde utique inermia) non pugnando. Extremorum bellorum civilium etiam Tullius victima fuit. non ut acceleraretur obtinenda victoria. quae saevitia barbarorum huic de civibus victoriae civium comparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque vidit. sed iubendo prostraverat. qui. dicioni propriae subiugaret. pontifici aram ipsam. quae sola utcumque defensa est. ut essent quibus possent imperare qui vicerant. Bellum erat. miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Sullana porro tabula illa postrema. senatori. Civilia cum externis bellis conferuntur. quo imperante natus est Christus. 54 . quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam. 30. possent tamen obsidione consumere: Gothi vero tam multis senatoribus pepercerunt. Tunc emerserat mirabilis indolis adulescens ille alius Caesar. At vero Sulla vivo adhuc Mario ipsum Capitolium. auctoribus etiam eorum fatentibus. velut unus reus duci iuberetur. sed in illo colle constitutis auro vitam saltem vendiderunt.semper ardebat. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. quibus illa res publica nec afflicta. ut dixi. pro qua multum ille clamaverat. ut eius potentia contra Antonium nutriretur. Urbem deinde Sulla victor intravit. ut qui feriebatur. sed omnino perdita iudicata est. cuius dignitatem ac potestatem fovebat. longe ante adventum Christi exorta sunt. Huius deinde potentiam multum moribus dispar vitiisque omnibus inquinatus atque corruptus affectare videbatur Antonius. tabula illa cum magna gratulatione proposita est. qui in villa publica non iam bello. Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella civilia. Illud enim prostravit armatos. Subhastatae sunt etiam. disertus ille artifex regendae rei publicae. ille nutritus). pax autem. et in eis etiam multi clarissimi viri perierunt. quantum laetitiae quia ceteri non timebant. In Urbe autem tota quem vellet Sullanus quisque feriebat. donec Sullae suggereretur sinendos esse aliquos vivere. quam bestiae solent discerpere cadaver abiectum. et haec nostro imputant Christo? Crudelia bella civilia. alter defendere cupiebat). Cicero favebat. Sed in quibusdam eorum. et sceleratarum concatenatione causarum a bello Mariano atque Sullano ad bella Sertorii et Catilinae (quorum a Sulla fuerat ille proscriptus. Haec facta sunt in pace post bellum. nec quia tot cadebant tantum erat maeroris. Contristabat numerus. Qua igitur fronte quo corde. Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu vivere vel potius diu mori coactus est. inde ad Lepidi et Catuli bellum (quorum alter gesta Sullana rescindere. equestri scilicet atque senatorio. qui post Augustus appellatus est. Quae rabies exterarum gentium. si posset. utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum irruptionem an Marii et Sullae aliorumque in eorum partibus virorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidaverunt senatum. qui victoriam civilem clementer exercuit suisque adversariis vitam dignitatemque donavit. et cum fuga Marius lapsus esset ferocior cruentiorque rediturus. plures iugulavit senatores. Pompei quippe victorem Gaium Caesarem. postea est appellatus Augustus. qui mori iussi erant. quam tamen illo victo interfectoque transcendit). sic tota iussa est trucidari. hinc ad alium Caesarem.

qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxavere Romani 106. qualem ferimus eique respondere compellimur. nullus talium. Legimus apud eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis vertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse. quae in eorum libris non fabulosis. ut inter prodigia numerarentur. quando passim tantus civium sanguis a civibus non modo in ceteris locis. Locustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse. nisi Christianae religioni mala illa tribuisset. Deos suos accusent de tantis malis. in bonis sive sapientium habenda sit sive felicium. 6 LIBER IV BREVICULUS 1. aut ad loca Christo dicatissima confugerunt. Sed cum pluit terra. ut rupes urerentur. seu vera seu falsa sint. 4. bella illa civilia sequerentur. Mala etiam alia. An regna terrena inter profectus suos atque defectus deorum iuventur vel deserantur auxilio. boves locutos. quantum attinet ad Romanos. De fugitivis gladiatoribus. calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant 102. consumptis enim fructibus foliisque lignorum ingenti atque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam. quae libro secundo et tertio continentur. si Christianae religionis receptionem et diffamationem vel irruptio <illa> Gallorum vel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio vel. fana renidebant. decem milia remansisse confirmant. haec profecto etiam graviter laedere potuerunt. ne ista vel minora patiantur. qui ut latius dominaretur primus intulit bella finitimis. quo confugeret Tullius. Hi vero qui multo indignius insultant temporibus Christianis. quid horum non Christianae religioni tribueret. quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa. sacrificabatur ludebatur furebatur in templis. litteris mandaverunt. verum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. infantes nondum natos de uteris matrum quaedam verba clamasse. quae ibi erant. Hoc utique non leviter noxium fuit. De his. 7. 31. clarebant sacerdotia. 8. Illud scio et hoc me cum quisquis sine studio partium iudicat. Tunc Uticae ex triginta milibus iuniorum. 5. quae usque adeo incredibiliter acciderunt. Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum atque servatum. quanta illis bellis Europam Africamque contrivit. De cupiditate Nini regis. cum iam esset populi Romani provincia. 2. sed historicis 103. sed stuporem. feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conversas et cetera huius modi. volasse serpentes. ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret. quamvis incredibiliter mirum. quales nunc patimur. Talis itaque vanitas. Certe quando illa mala fiebant. quae non nisi bellis adquiritur. qui Christo nostro ingrati sunt de tantis bonis. sed omnino lapidibus) 104. cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur. 3. quae primo volumine disputata sunt. quorum potentia similis fuerit regiae dignitati. quia frustra elegerat Mucius. 6. ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis 107.Ante Christum etiam ex elementis mala fuerunt. Multo autem minus eorum voces tolerarentur. aut illuc eos ut viverent etiam ipsi barbari deduxerunt. si temporibus Christianis videret? Et tamen diis suis ista non tribuunt. cum pluit lapidibus (non ut grando appellari solet hoc nomine. qua mortua redditaque litoribus atque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam. non inferunt hominibus perniciem. quorum cultum ideo requirunt. Non elegit templum. De his. cum singulis vix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderint. cum pluit creta. Eodem rursus aestu ignium tanta vi favillae scripserunt oppletam esse Siciliam. ut pices navium solverentur 105. quae magis fuerunt mira quam noxia. quod cuncta mala praecedit. si Christianis temporibus accidissent. Quam similia sint latrociniis regna absque iustitia. facillime agnoscit (ut omittam cetera quae multa commemoravi et alia multo plura quae commemorare longum putavi): si humanum genus ante bella Punica Christianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta vastatio. 55 . An latitudo imperii.

An ad obtinendum dilatandumque regnum profuerit Romanis cultus deorum. si Iovis summa potestas est. qua ratione secernunt. Quod unum non intellegentes Deum Virtute saltem et Felicitate debuerint esse contenti. De multis diis. multorum veneratores deorum. 23. An imperii Romani amplitudo et diuturnitas Iovi fuerit adscribenda. qui Deum animam mundi et mundum corpus Dei esse putaverunt. Qua ratione defendant pagani. 17. De opinionibus Varronis. 29. 11. De uno tantum colendo Deo. unum tamen Deum colendum esse censuerit. 25. De Felicitate. quod inter deos colant ipsa dona divina. cum. 33.9. si recte illis divinitas tribuebatur. 19. Quid fuerit quod Romani omnibus rebus et omnibus motibus deos singulos deputantes aedem Quietis extra portas esse voluerunt. Felicitatem et Fortunam qui deas putant. De opinione eorum. 20. Ob quam speciem utilitatis principes gentium apud subiectos sibi populos falsas religiones voluerunt permanere. 56 . Qualia de diis gentium etiam cultores se sentire fateantur. 16. licet ad notitiam veri Dei non pervenerit. quam Romani. De Virtute et Fide. 14. qui licet nomine ignoretur. 15. An congruat bonis latius velle regnare. De his. etiam Victoria dea debuerit aestimari. Quod iudicio et potestate Dei veri omnium regum atque regnorum ordinata sint tempora. quos doctiores paganorum unum eumdemque Iovem esse defendunt. De tribus generibus deorum. cum pro omnibus sola sufficeret. quos sibi dii celebrari a suis cultoribus exegerunt. de quibus Scaevola pontifex disputavit. 12. tamen felicitatis dator esse sentitur. 18. 21. De falsitate auspicii. quas pagani templis et sacris honoraverunt praetermittentes alia bona. quem summum deum cultores ipsius opinantur. si Victoria ut volunt dea est. quo Romani regni fortitudo et stabilitas visa est indicari. 28. 27. quam a se Varro gloriatur collatam esse Romanis. 13. 24. qui reprobata persuasione populari. Quas opiniones secuti sint. qui diversos deos diversis mundi partibus praefecerunt. 31. De ludis scaenicis. quae similiter colenda fuerunt. De scientia colendorum deorum. 32. 30. 26. Augmenta regnorum Iovi incongruenter adscribi. diu non coluerunt honore divino. De Fortuna muliebri. 22. qui sola rationalia animantia partes esse unius Dei asserunt. 10. An. ipsa huic negotio sola sufficeret.

quae deinceps dicenda essent. abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones. in secundo agentes de malis morum. qui non tamquam in contumeliam. ut verbis eius utar.34. sicut sunt vastationes eversionesque bellantium. existimantibus imperitis ea. 1. quando finissem? Quae illis temporibus evenerunt. velut doctorum auctoritate in odium nostrum gravius irritantur. sed quoniam eos Romae natus et educatus in divinis rebus invenit. ut a perpetrandis damnabilibus factis humana revocari non possit infirmitas. quae mala vel sola vel maxima deputanda sunt. quod uno et vero Deo institutum atque servatum est. sic ex Aetnae verticibus quondam effusis crateribus divino incendio per declivia. cum utique.. Et quoniam.et de temporum atque naturae calamitatibus. incendia de nubibus emicasse. si commemorare voluissem et exaggerare illa mala. si tantummodo boni et honesti homines in civitate essent. exspectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus. quia et ipsi vidimus talia ac talibus numinibus exhiberi. colligere voluissem. LIBER QUARTUS NIHIL MULTI DII POTUERUNT AD AUGENDUM IMPERIUM Dominandi libido historice disseritur (1-7) Quid de diis et moribus dixerimus. alios humanis. Et quoniam in fine primi libri. antequam eorum sacrificia prohibita fuissent. De regno Iudaeorum. illa vero mala non dico patienter. sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt. eorumque opinionem etiam his. quae sibi celebrari per sua festa voluerunt. illas etiam. quae prius fuerant continentes. qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt. quae illa civitas pertulit vel ad eius imperium provinciae pertinentes. Si haec atque huius modi. Promiseram etiam me demonstraturum. corporis videlicet externarumque rerum. quibus ipsi fiunt mali. quae omnia procul dubio nobis tribuerent. sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus (quae uno loco Apuleius breviter stringit in eo libello quem De mundo scripsit. quae non sibi invicem homines faciunt. suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris. quantum existimo. De civitate Dei dicere exorsus prius respondendum putavi eius inimicis. quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis severitate patiuntur. usque adeo. quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandaverunt. Haec non ex nostra coniectura probavimus. cum rerum humanarum atque divinarum dispertitos faceret libros. per alia retro tempora accidere non solere. quae una est salubris et vera religio.. in tertio autem de his malis. breviter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus. longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos. qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes. ventis ac procellis eversas esse civitates. unde possem. Quod profecto non auctoritate sua fecit. quibus Orientis regiones conflagratae perierunt. nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent. quae suis temporibus insolite acciderint. dum ad haec imitanda velut divina praebetur auctoritas. ut aut veris aut fictis etiam. quae plerumque patiuntur et boni. terrena omnia dicens mutationes. absolvimus. sed in rebus divinis ludos scaenicos poneret 1. et in Occidentis plagis scaturigines quasdam ac proluviones easdem strages dedisse. qui eam falsam esse noverunt. 2. torrentis vice flammarum flumina cucurrisse) 2. alios divinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis. namque immodicis tremoribus terrarum.. sed libenter habent.. suis tamen criminibus delectentur. Et quam pauca dixi de sola ipsa civitate atque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. ut adversus nos iusta murmura habere videantur. quae habet historia. 57 . Quid. donec in vera religione manserunt. conversiones et interitus habere. et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent vel satis esse viderentur mala. si iam vel illis clareret nostra religio vel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. quos vel palam colebant vel occulte adhuc colunt. cum sit in eis etiam vulgus indoctum. ita ut vir doctissimus apud eos Varro et gravissimae auctoritatis. quae stulti sola perpeti exhorrent. Haec in secundo et tertio libro satis. eos esse immundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones. dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit. antequam Christi nomen ulla istorum vana et verae saluti perniciosa comprimeret. hospitibus atque advenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu pervias factas. sed partim ex recenti memoria. Promiseramus ergo quaedam nos esse dicturos adversus eos. religioni increpitant Christianae. partim ex litteris eorum. .

et magis de incrementis imperii Romani. 3. ut in sermone una littera. sanum corpore. quia tu magna classe. 4. ut mare haberet infestum. servus est. imperator 5.quos eorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. ille libera contumacia: Quod tibi. ut ex illa vita dato sibi consortio civitatis poenas debitas cogitare desisterent. quos velut deos colebant. quos deos putant. ut et loca teneat sedes constituat. vita parcum. nec unius hominis. Proinde omitto quaerere quales Romulus congregaverit. qua vigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur. mediocrem vero illum re familiari parva atque succincta sibi sufficientem. quod ipsum 58 . etiam in ipsis bellicis malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen. Proinde bonus etiamsi serviat. et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum. pacto societatis astringitur. Modus sit vitae agendae et reipublicae regendae. maeroribus tabescentem. civitates occupet populos subiuget. sed virtutis examen. de imperii latitudine ac magnitudine velle gloriari. Iam itaque videamus. cupiditate flagrantem. non nocet nisi propria iniquitas. ubi opportunum visum est. semper in bellicis cladibus et in sanguine civili vel hostili. evidentius regni nomen assumit. sed. numquam securum. conscientia securum. quoniam multum eis consultum est. quot vitiorum. tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate versantium. Nam de noxia fallacia daemonum. quid ei videretur. Nescio utrum quisquam ita desipiat. quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. Nam cum idem rex hominem interrogaret. pietate religiosum. cum cognatis vicinis amicis dulcissima pace gaudentem. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit. Hoc dico. Remota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parva regna? Manus et ipsa hominum est. latro vocor. ita in duobus populis. quae magna Dei dona sunt. Hoc ut facilius diiudicetur. Nam quantum ad ipsos pertinet. quarum metus eos in maiora facinora propellebat. Quapropter si verus Deus colatur eique sacris veracibus et bonis moribus serviatur. quibus regnant. carissimum suis. perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem. utile est ut boni longe lateque diu regnent. Latrocinia sunt regna et piratarum infestatio. quae sit ratio. quod ei iam in manifesto confert non adempta cupiditas. cui timeatur horribilius ne repente frangatur. quantum malorum invexerit moribus eorum. huic et servus addictus est 4. sufficit eis ad veram felicitatem. Devictus est. imperio principis regitur. sed duos constituamus homines (nam singulus quisque homo. in secundo maxime libro non pauca iam dicta sunt. Eleganter enim et veraciter Alexandro illi Magno quidam comprehensus pirata respondit. Ut ergo in his duobus hominibus. Per omnes autem absolutos tres libros. cum audimus populos regna provincias. Nam iustis quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur. his autem. ita in duabus familiis. non est poena criminis. inquit. qui suos animos vastant scelerum maiore licentia. quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos 3. qui eis serviendo subduntur. quod est gravius. pietas et probitas eorum. sed addita impunitas. quamque nihil eos adiuverint hi. Quamquam vellem prius paululum inquirere. in cuius potestate sunt regna omnia. ut vitrea laetitia comparetur fragiliter splendida. ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis. 5. quae prudentia. cui tantum honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem. non vanescamus inani ventositate iactati atque obtundamus intentionis aciem altisonis vocabulis rerum. bonis malisque contulerit. semper inquietum. tot dominorum. malus autem etiamsi regnet. ut orbem terrarum. cum hominum felicitatem non possis ostendere. augentem sane his miseriis patrimonium suum in immensum modum atque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem. quale sit quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis diis audent tribuere. Gladiatores Italiam vastaverunt. facillime videbimus ubi habitet vanitas et ubi felicitas. qua et ista vita bene agatur et postea percipiatur aeterna. De quibus vitiis cum ageret scriptura divina: A quo enim quis. ita quasi elementum est civitatis et regni. malorum vero regnum magis regnantibus nocet. moribus castum. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis. inquit. sed quia <id> ego exiguo navigio facio. sed divitem timoribus anxium. alium praedivitem cogitemus. benignum mente. neque hoc tam ipsis quam illis utile est. quorum duorum hominum unum pauperem vel potius mediocrem. commendavimus. liber est. ut audeat dubitare quem praeferat. quantalibet terrarum occupatione latissimi). placiti lege praeda dividitur. ut deinceps pacatiores essent rebus humanis.

aut si. opus librorum suorum sic incipit: Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat. oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt. An quia non diu fuerunt. quando victor et expugnator adversissimae civitatis Romam. quam tamen postea oblitus iniuriae. sensit ingratam. Domitis igitur proximis cum accessione virium fortior ad alios transiret et proxima quaeque victoria instrumentum sequentis esset. nondum illis temporibus atque in illis terrarum partibus Christi nomen fuerat praedicatum. non dii ab hominibus. quasi peritiores fabros imperii construendi atque servandi. Cyro invitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis. Dicant. sed brevissimum tempore in suo regno adhuc usque perdurat. eadem est etiam ista. Quid enim interest eorum. fugerunt. intra suam cuique patriam regna finiebantur. Hoc autem de omnibus intellegendum est. quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus vice vaporis evanescit. Hoc si ita est. aut mercede non sibi reddita vel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt. Populi nullis legibus tenebantur. ideo divinitus negabuntur adiuti? Quasi vero ipsa cuiuslibet hominis vita diuturna est. usi voluptatibus quibus voluerunt. non parum adiuti sunt illi gladiatores: servilis condicionis vincula ruperunt. Et paulo post: Ninus. Si nullo deorum adiutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit. quoniam singuli quique cito moriuntur. aut non ita fortes sunt. 6. magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmavit. totius Orientis populos subegit 7. Sin vero etiam ipsa brevissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt. Non itaque deos suos debuit colere civitas magis quam alios. sed dii ab aliis diis forte vincuntur. numquidnam mortui sunt. qui suos deserunt et ad hostes transeunt (quod nec homo fecit Camillus. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste vel transitus vel fuga. qui sunt quarumque proprii civitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias. sublimes regnantesque vixerunt. 7. Iustinus. Italiam latissime et crudelissime vastaverunt 6. quas pro sua quisque parte suscipiunt. qui chronicam historiam persecuti sunt. cum illi apud inferos causas suas agant? Utrum bonas an malas. nec beneficium deputandum est. Primus omnium Ninus rex Assyriorum veterem et quasi avitum gentibus morem nova imperii cupiditate mutavit. tres duces habuerunt. ad rem praesentem non pertinet. quando et ipsi imperium perdiderunt. sed spectata inter bonos moderatio provehebat. quas Ninus domuit et subegit. aut infideles dii sunt. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere. mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo. graviter timuit. Non enim aliae gentes. inquit. Nam sicut scribunt. ut ex parvo et contemptibili latrocinio pervenirent ad regnum tantis iam Romanis viribus arcibusque metuendum. actuum suorum sarcinas baiulantes. Tam diu autem perseveravit. quando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque translata sunt. quod post eorum mortem Romanum tantum crevit imperium. quis istos Deus adiuverit. quod suggessit libido fecerunt. permansit hoc regnum. qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui. potiti sunt victoriis plurimis. quod difficillime factum est. ut deos esse fortes decet. quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? Dii nihil potuerunt ad imperia augenda. Qualibet autem fide rerum vel iste vel Trogus scripserit (nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt). non parvo negotio devitandae ingentis cladis oppressit. quaero quorum. qui Graecam vel potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum. cui vicerat. postremo donec vincerentur. donec transferretur ad Medos 9. cum inter se belligerant. Isto ergo pacto neminem dii adiuvant ad regnandum. qui per ipsum imperium (quamvis decedentibus succedentibusque mortalibus in longa spatia protendatur) paucis diebus vitae suae cursim raptimque transierunt.Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit. a quibus adiuvarentur sui. Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt. Aut si proprios habuerunt Assyrii. Sed ad maiora veniamus. quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis. sicut ille. Trogus et Iustinus testes sunt Ninum finitimos primum subdidisse. ut Romanum nondum sit eius aetatis. constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum 8. verum etiam breviter scripsit historiam. atque inde rursus ad Persas. quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa. vel migratio vel in pugna defectio. alios tunc colebant deos. qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci. evaserunt. Nam si post mille ducentos et 59 . fines imperii tueri magis quam proferre mos erat. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit. quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum compararunt. quo Ninus regnare coepit. memor patriae a Gallis iterum liberavit). exercitum magnum et fortissimum collegerunt.

geniculis nodisque culmorum deum Nodutum.quod excurrit annos. deam Hostilinam. cum vero iam essent super terram et segetem facerent. 8. quae cunas eorum administrat. deam Patelanam. sicut quidem et in ceteris gentibus. ut intellegeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse auxisse conservasse Romanum. Quando ergo Segetia curaret imperium. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cloacinae tribuere aut Volupiae. si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis vani homines dicerent. ut nihil universum uni alicui crederetur. quia me piget quod illos non pudet. cum runcantur. omnino sufficit: tres deos isti posuerunt. cui nomen est a libidine. collibus deam Collatinam. ex tanta deorum turba.. aut Lubentinae. nisi regnum. quia veteres aequare hostire dixerunt. Cardeam cardini. deam Tutilinam praeposuerunt. quamdiu sub terra essent. Quamquam Romanum imperium afflictum est potius quam mutatum. ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet. quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perveniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus. quae poterat esse. quae ita suis quaeque adhibebantur officiis. Ita non poterat Forculus simul et cardinem limemque servare. qui nec ad folliculum spicae. maturescentibus deam Matutam. Nimirum ergo Iovis hoc opus est. et metum dempserunt et errorem addiderunt 14. Nec omnia commemoro.. deam Segetiam. ut. ut tam diu tot gentibus imperaret. si placet. Deinde quaeramus. 60 . qui populis instituerunt simulacra. Quis enim de hac re novit voluntatem Dei? An plures dii an unus qui et mundus sit (8-13) Quot sint dii rerum naturae servandarum. Cui non sufficere videretur illa Segetia. Quod si ita est. hunc Varro credit etiam ab his coli. quod nec istis temporibus desperandum est. sed rura deae Rusinae. sed alio nomine nuncupari 13. et quia homo est. Physica ratio pensatur de Iove et diis locorum. cui semel segetes commendarent. lactescentibus deum Lacturnum. Forculum foribus. cum tantae civitatis perversa consuetudine premeretur. cuius praepositura parvulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuvaret in bello. Haec autem paucissima ideo dixi. ut spica exeat. quam Romani colebant. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus. si ullus in eis pudor est. cum folliculi patescunt. quod tam diu conservatum est. hoc in alto colle Capitolium. quem potissimum vel quos deos credant illud imperium dilatasse atque servasse. nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua voce vanitatis. Omissa igitur ista turba minutorum deorum vel aliquantum intermissa officium maiorum deorum debemus inquirere. cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret. quod hi. nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret. cum segetes novis aristis aequantur. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum. frumentis vero collectis atque reconditis. iuga montium deo Iugatino. 9. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem volunt: hoc eius indicat sceptrum. quae a voluptate appellata est. aut Cuninae. quo Roma tam magna facta est. Quid de Iove dicendum. De isto deo quamvis a poeta dictum convenientissime praedicant: Iovis omnia plena 12. isti attendant speculum suum. sed tantum ad nodum geniculi pertinebat? Unum quisque domui suae ponit ostiarium. florentibus frumentis deam Floram. sed sata frumenta. et similia conqueri. quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est afflictione recreatum. ut tuto servarentur. ut anima misera daemoniorum turbae prostitueretur. vallibus Valloniam praefecerunt. involumentis folliculorum deam Volutinam. unius Dei veri castum dedignata complexum. quando regnum Assyriis ablatum est. praepositam voluerunt habere deam Seiam. id est a terra auferuntur. Limentinum limini 11. aut Vaticano. deam Runcinam 10. qui infantum vagitibus praesidet. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem invenire. qui unum Deum solum sine simulacro colunt. quae illi grandibus voluminibus vix comprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt. erubescant. cur tam male tractatus est Romae.

11. ut iam poetae tolerabiliora confingant. sine quibus civitas esse non potest. et ideo illi virgines solere servire. nobis suscensere. ne filio Iunonis et cooperario Minervae facere videamur iniuriam. inquiunt 19. eamdem etiam Vestam volunt 25. Quid enim indignum dicitur. aliud Tellurem. fabularum est ista garrulitas. quae etiam Vesta est. Neque de figmentis poeticis. ita nihil ex igne nascatur. et sibi non suscensere. aliud Tellumonem putant. aliud aerem. terram vero tamquam coniugem eamdemque matrem (quia hoc in divinis turpe non est) fecundis imbribus et seminibus fetet. quod talia dicimus de diis eorum. qui universam istam molem ex quattuor vel quot eis placet elementis constructam atque compactam implet et movet. qui haec in theatris libentissime spectant crimina deorum suorum? Et (quod esset incredibile. terra Plutoni? Et ne ipsi quoque sine coniugibus remanerent.. quod. ut vanescat in ancillis eius honorata virginitas? Si enim Vesta Venus est. et haec duo elementa coniuncta sunt. in aere Iunonem. ut aerem Iunonem subterfusam desuper amplectatur. Plutoni Proserpina. Quis enim ferat. puta quia dissimilis: numquid in tantum ut aqua non sit? Et inferior terra quid aliud potest esse quam terra quantalibet diversitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor vel tribus elementis corporeus completus est mundus: Minerva ubi erit? Quid tenebit? Quid implebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est. ut singula deorum coniugia dividerentur singulis elementis. Quaerunt quem ad modum sarciant fabulas. id est aerem. modo inde suas partes sorori et fratribus cedat. . Nunc vero omni modo affirmaverunt aliud esse aetherem.10. suis officiis distinctos. cum ista filia non sit amborum. cum tamen saepius Vestam non nisi ignem esse perhibeant pertinentem ad focos. una virgo. et rex deorum Iuppiter insinuatur natus ex tempore. Iuno tenet. Quae ista iustitia est. si caelum est ille et illa terra. eorum veteres proderent. Non est ergo ille. alia coniugatarum. id est in gremium telluris aut terrae. inquiunt.de Iove et diis addictis colendis moribus atque pueris. quae dicatur Soror et coniux 15? Quia Iovem. temporis longitudo est. nec inveniunt. suis aris sacrisque veneratos 23. soror et coniux. Aqua vero sive superior sive inferior utique aqua est. aer Iunoni? Postremo ipsi duo satis essent: quid est quod mare Neptuno tribuitur. et hos omnes deos habent suis nominibus appellatos. Eamdem Terram etiam matrem deum vocant 24. Quam totam vanitatem aboleri et exstingui utique ab illo oportuit. una virginum. cum tantum honoris et quasi castitatis igni tribuerint. ita inferiorem maris Salacia et terrae inferiorem Proserpina. inquiunt 16. Tempus ergo colunt. Si enim haec ita essent. altera mulier? An potius tres. quia et hic aliquas differentias volunt esse atque in ipsa terra aliud Terram. sed sacrorum libros non solum Iuno. in aethere accipimus. alia meretricum? Cui etiam Phoenices donum dabant de prostitutione filiarum. tria potius elementa mundi esse. An uterque utrumque implet. Quodlibet igitur physicis rationibus et disputationibus asserant 26: modo sit Iuppiter corporei huius mundi animus. Rursus. modo totum simul cum aere sit ipse caelum. qui est natus ex virgine. etsi non sublimior. modo sit aether. cum Iuppiter et Iuno nati dicuntur ex tempore. quoniam habet maritum. Cur illi etiam Iuno uxor adiungitur. ad fabulas redis. qui Saturnum colunt. nisi contestatissime probaretur) haec ipsa theatrica crimina deorum in honorem instituta sunt eorundem deorum. Quae illarum est matrona Vulcani? Non utique virgo. Ecce fabulis non credatur et de diis meliora sentiantur: cur ergo non data est patri Iovis. Ergo haec ad coniugatas intellegitur pertinere: sed eam nolumus imitentur in eo quod fecit illa cum Marte. de quo multi a poeta nobilissimo dictum putant: Deum namque ire per omnes 61 . inquiunt. inquiunt 20. si aliquam partem implet et Iuno. quod sit Iove superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Cur non de Iove ipso erga Saturnum iustitia ista servata est? An quia victus est? Ergo pugnarunt? Absit. quod sicut ex virgine. de quo dictum est Iovis omnia plena. Aut si aetheris partem superiorem Minervam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iovis capite nata sit 18: cur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur. sed de philosophorum libris a Vergilio dictum est: Tum pater omnipotens fecundis imbribus aether Coniugis in gremium laetae descendit 22. si secundum istorum non poeticos. cum facta sint utique caelum et terra? Nam hoc quoque in libris suis habent eorum docti atque sapientes 21. aequalis certe sedes honoris? Quia Saturnus. additur Neptuno Salacia. non quattuor 17. Absit autem ut meretrix. sed etiam mater est Iovis. antequam eas iungerent viris. alterum superius. Eamdem Terram Cererem. alterum inferius. aliquando Vestam non erubescunt etiam Venerem dicere. Nam sicut inferiorem caeli partem.. modo autem (ne sit necesse per cuncta discurrere) deus unus. quo modo ei rite virgines a Veneris operibus abstinendo servierunt? An Veneres duae sunt. et ambo isti coniuges et in duobus istis elementis et in singulis simul sunt? Cur ergo aether datur Iovi.

in diva Rumina mammam parvulo immulgeat. quibus ad nimium actum homo impellitur. cum in illo uno nemo contemneretur) potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis. stulte dicitur. ipse levet de terra et vocetur dea Levana. sed suam quaeque pars habet vitam a ceteris separatam. Nulla quippe illarum praetermitteretur. de spe. qua vivificatur tota ista moles. quae a parturientibus invocetur. in Termino terminator. de stimulis. nihil omnino remanere. . quia rumam dixerunt veteres mammam. ipse in vagitu os aperiat et vocetur deus Vaticanus. Strenia dea sit strenuum faciendo. quid infelicius credi potest. Diana in silvis. sicut a nodis Nodutum.Terrasque tractusque maris caelumque profundum 27. quae venit. non sit alius. ipse in aethere sit Iuppiter. qui haberet omnia. Nam ut alia omittam. et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere. 12. non metuunt paucis placatis toto caelo irato vivere? Si autem stellas omnes ideo colunt. potuisse offendi. in merce Mercurius. ipse in aere Iuno. qui praetermissi essent. in fabrorum fornace Vulcanus. quae sunt innumerabilia. sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante. id est totum ipsum Iovem. si unum Deum colerent prudentiore compendio? Quid enim eius contemneretur. in focis domesticis Vesta. quas tamen paucissimis siderum statuendas esse putaverunt et singillatim sacrificandum. quibus eum placet esse mundi animum 31. in divinantibus Apollo. omnia ista partes eius sive virtutes eius. qui non singillatim coluntur.. de voluptate Volupia. Ceres in frumentis. quam multis aedes non construant. cum ipse unus. Camena. nondum interim quaero). et cum virgini uxori zona solvitur. in inferioribus etiam maris ipse Salacia. quae canere. in sideribus sol et luna et stellae. ipse cunas tueatur et vocetur <dea> Cunina. vitae atque animae cunctorum viventium pro cuiusque nascendi sorte sumantur. quod calcaverit quisque. ipse opem ferat nascentibus excipiendo eos sinu terrae et vocetur Opis. ut quidam volunt 30. quia in Iove sunt quem colunt. dici autem sine verecundia non possunt. ut. qui partum perducat ad diem. ipse sit Diespater. ut hoc qualecumque numen saltem masculum deum vel a barba Barbatum. Haec si ita sunt (quod quale sit. alia concitari. atque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia. velut unius animantis haec tota vita est. quae adultos barba induat (quos honorare noluerunt. ne praetermissae sive neglectae partes eius irascerentur: non ergo. Si igitur irascuntur. haec omnia quae dixi et quaecumque non dixi (non enim omnia dicenda arbitratus sum). sed quia barbas habet Fortunium nominarent). quo modo bestias ab eius partibus separent. cum ipse coleretur? Si autem metuendum fuit. Si autem dicitur omnes simul. quam praefecerunt menstruis feminarum. si praeter alteram irasci altera potest.. praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur Priapus. Quid? Illud nonne debet movere acutos homines vel qualescumque homines (non enim ad hoc ingenii opus est excellentia). quis non videat quanta impietas et irreligiositas consequatur. ipse sit et Fortuna barbata. ut sit unum animal constans ex animo et corpore. ut volunt. quid perderent. et alia placari. in diva Educa escam praebeat. si totus mundus est Deus. sicut eis videtur. dea Stimula nominetur. ipse sit dea Mena. in terra inferiore Proserpina. in terra Pluto. qui est apud Graecos Priapus 29: si non pudet. quae omnes continet deos. isto compendio possent in illo uno omnibus supplicare (sic enim nemo irasceretur. de pavore infantum Paventia nuncupetur. Minerva in ingeniis 28.vel ipsa ratio rerum humanarum sit. praesit fortuitis voceturque Fortuna. vel certe non Fortunam. Si autem sola animalia rationalia. ipse sit Mutunus vel Tutunus. quae fata nascentibus canunt et vocantur Carmentes. ut ex ipsius anima. cum dicunt omnia sidera partes Iovis esse et omnia vivere atque rationales animas habere. 13. sive sint. quae sententia velut magnorum multumque doctorum est. partem Dei calcet. de actu Agenoria. An Iuppiter ipse mundus vel eius animus. Venilia. ipse sit et deus Consus praebendo consilia et dea Sentia sententias inspirando. et ideo sine controversia deos esse 32. multo numerosioribus praeberetur. ipse in Iugatino deo coniuges iungat. sicut sunt homines. ut deposito studio contentionis attendant. coleretur. partes Dei esse contendunt: non video quidem. quod non sit pars Dei. quasi suas virtutes vel membra vel partes. in Iano initiator. sed ipse in illis deabus. quae post praetextam excipiat iuvenalis aetatis exordia. Saturnus in tempore.. quae numerare doceat. Mars et Bellona in bellis. non vident quam multos non colant. Liber in vineis. Quod si ita est.. ipse Lucina. ipse invocetur et dea Virginensis vocetur. quam Dei partem 62 . ipse in mari Neptunus. quae possunt occurrere cogitantibus. ipse praesit nomine Liberi virorum seminibus et nomine Liberae feminarum. si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est. id est homine. in diva Potina potionem ministret. ipse sit postremo etiam in illa turba quasi plebeiorum deorum. si partes eius non etiam singillatim minutatimque colerentur. aras non statuant. Numeria. ipse dea Iuventas. hi omnes dii deaeque sit unus Iuppiter.

Utrum indicium fuit animi inquieti. deam Stimulam. Hic primum quaero. Iniquitas enim eorum. numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii eam cooperatam videmus. regnum adiuvit ut cresceret. An dii Romanorum imperio augendo faverint (14-34) Cur augendo imperio plures dii si Victoria faverit. et invenietis requiem animabus vestris 36. Videant ergo ne forte non pertineat ad viros bonos gaudere de regni latitudine. quae gentes non subditae remanerent? Quae regna non cederent? An forte displicet bonis iniquissima improbitate pugnare et finitimos quietos nullamque iniuriam facientes ad dilatandum regnum bello spontaneo provocare? Plane si ita sentiunt approbo et laudo. si Regnum etiam ipse appellaretur. dii habentur. cum aedem haberet extra portam Collinam 35. iniquas. qui illam turbam colere perseveraret non plane deorum. Miror autem plurimum. quod. his omnibus diis et deabus publica sacra facere susceperunt. cur non etiam ipsum regnum aliquis deus est? Cur enim non ita sit. quae praeter modum non moveret ac faceret hominem. cur non et victoria munus eius habeatur? Quod profecto haberetur. ut essent cum quibus iusta bella gererentur et augeretur imperium. ut iniuriosi iustioribus dominarentur. bonis necessitas. an potius ita significatum est. impias atque omnino damnabiles quis ferre possit. si Victoria faveat sitque propitia et semper eat ad illos. Quorum Iuppiter quia rex praesidet. dii vocantur. quem alium deum opus tam magnum potuisse aggredi credant. si non lapis in Capitolio. Quas enim hic partes Iuppiter haberet. quos vult esse victores? Hac dea favente et propitia. Augendo imperio bellum est iniustum et si Victoria terminetur. non iniqua. a quibus non colitur. quae ad agendum ultra modum stimularet. sicut appellatur illa Victoria. murcidum. ut sunt in urbe domus plurimae civium. si quies et iustitia finitimorum contra se bellum geri nulla provocaret iniuria ac sic felicioribus rebus humanis omnia regna parva essent concordi vicinitate laetantia et ita essent in mundo regna plurima gentium. Cur autem et iniquitas dea non sit vel externarum gentium. quae faciebat iniuriosos. Si ergo iusta gerendo bella. quae ad agendum excitaret. etiam feriato Iove crevit imperium. cum puer vapulat? Iam vero partes Dei fieri lascivas. ut possit esse quem vincas. Aut si regnum munus est Iovis. quod utique parvum esset. quae possent beneficia eius putari. eum quietem habere non posse? Ad quam vocat verus Medicus dicens: Discite a me. id est nimis desidiosum et inactuosum. 14. non impia. ipsi pro suis partibus invocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem. "Quietem" vero appellantes. Sed procul dubio felicitas maior est vicinum bonum habere concordem quam vicinum malum subiugare bellantem. vocaverunt deam Agenoriam. Mala vota sunt optare habere quem oderis vel quem timeas. 63 . nec alter irruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augeri. cum ea. Victoria eadem bella feliciter terminat. id est aliena iniquitate et dea Victoria. 16. Sed quia peius esset. dum bellorum causas iniquitas excitat. cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant omnes deos suas habere vitas. sed verus Rex regum et Dominus dominantium 33 cognosceretur atque coleretur. cum omnes occupati sint officiis et operibus propriis. deam Streniam. etiam Iove vacante vel aliud agente. Proinde belligerare et perdomitis gentibus dilatare regnum malis videtur felicitas. quia tam multi sunt. ut omnes non possint. cum quibus iusta bella gesta sunt. qui cognosci et coli possunt. nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis. quae faceret quietum. si Victoria dea est? Aut quid ipso Iove in hac causa opus est. sibi quemque vivere. ideo non incongrue dicitur etiam ista felicitas. quoniam mitis sum et humilis corde. ipsum credo ab eis putari regnum constituisse vel auxisse Romanum. si Pavor et Pallor et Febris dii Romani esse meruerunt? His igitur duabus. Romani imperium tam magnum adquirere potuerunt. deam Murciam. nullum eorum esse partem cuiusquam. sed daemoniorum. An Victoria ipse sit Iuppiter. quae faceret strenuum. publice illam suscipere noluerunt. cum deos singulos singulis rebus et paene singulis motibus attribuerent. Nam si hoc ipse non fecit. dii coluntur. 15.vapulare. sed omnes colendos. Quid de dea Quiete sit dicendum. ut ait Pomponius 34.

illis aliud? An illa. quia felicitas illa est. solet enim et una res duobus nominibus appellari. temperantiam 40. Hoc Plato dicit 37. responderent isti ridenda esse figmenta poetarum. Ubi est definitio illa Fortunae? Ubi est quod a fortuitis etiam nomen accepit? Nihil enim prodest eam colere. quod deam victoriam Iuppiter mittat atque illa tamquam regi deorum obtemperans ad quos iusserit veniat et in eorum parte considat? Hoc vere dicitur non de illo Iove. non saltem muliebris. ut prosit. non fortuito venit. quae simulacrum dedicaverunt. qui nolunt habere merita. Nam cum sint et alii plurimi simul. Tantum sane huic velut numini tribuunt. aram meruit. iam merita sequitur. sacra congrua persoluta sunt. hoc est uno tempore. semper est bona? Ipsa est ergo Felicitas: cur adhibentur diversa nomina? Sed hoc ferendum est. quibus dea possit Felicitas invitari. sine ullo examine meritorum fortuito accidit hominibus et bonis et malis. non enim potest ei iubenti et eam quo voluerit mittenti Fortuna resistere. Nam si victoria dea est. sed in malignum daemonem repente convertitur? Quot sunt ergo deae istae? Profecto quotquot homines fortunati. quem deorum regem pro sua opinione confingunt. quicumque scimus quid sit. quae dea est. felicitas non erit. et victoriae iungitur vel maritus vel frater vel filius? Talia quippe isti de diis opinati sunt. cuius primum et maximum officium est. Fuit enim Fortuna loquax et muta Felicitas. malae fortunae. Quod quidem si verum sit. quorum artes atque versutias hinc potius isti advertere debuerunt. quod eam rite matronae dedicaverint 39. dea non est. Unde autem sciunt illi quid sit fides. numquid. ut ab illa videantur et amentur. si ipsa esset. Et nunc quia dea non est. 18. Iuppiter mittit? Colatur ergo ipse solus. Quae deae sint Virtus et Fides. Sed illos miror appetitores 64 . 19. An Felicitas et Fortuna deae sint. si fortuna est. quae ita caeca est passim in quoslibet incurrens. Si autem suos cultores discernit. An forte dicunt. Quo modo ergo bona est. quod a matronis dedicatum est et appellata est Fortuna muliebris. nisi ut homines recte vivere non curarent conciliata sibi Fortuna. Sed cur et Fides dea credita est et accepit etiam ipsa templum et altare? Quam quisquis prudenter agnoscit. Quo modo ergo dea Fortuna aliquando bona est. sed donum Dei est. mirari nos non oportet. et omnis falsorum deorum turba vanescet. diversae arae. iniquum non potest. Quid. aliquando mala? An forte quando mala est. putarentur tantum miraculum muliebri loquacitate finxisse. inquiunt 38. Iovem igitur de omnibus rogarent. Ubi enim ipsa esset. quo misisset Victoriam. quod et Felicitas dea est? Aedem accepit. aliud fortuna? Quia fortuna potest esse et mala. ipsa ab illo impetretur. quae illos sine ullis bonis meritis faceret fortunatos? Et certe si Fortuna loquitur. An et ipsam. a quo solo dari potest. sed virilis potius loqueretur. non quae meritis venit. cuius consilium occultum esse potest. quae dicitur bona. Certe omnes deos utriusque sexus (si et sexum habent) non nisi bonos existimare debemus. Quid diversae aedes. Ipsa ergo sola coleretur. quod illa dea locuta est. ei uni tantummodo supplicarent. diversa sacra? Est causa. ut simulacrum eius. non veris attribuenda numinibus. felicitas autem si mala fuerit. sed in templis colebant. unde etiam Fortuna nominatur. ut non ipsae. prudentiam. fortuna non est. habitaculum illi se ipsum facit. hoc est bonae fortunae. cur non deus est et triumphus. quae nulla substantia est. sed Angelum suum et faciat vincere quem voluerit. quae sine ullo iudicio venit et ad bonos et ad malos? Ut quid autem colitur. ut quid aliud. quod et Fortuna dea putatur et colitur? An aliud est felicitas. Non enim malignis daemonibus etiam sic difficile est fallere.17. sed de illo vero Rege saeculorum. iustitiam. Non enim. fortitudinem. quae quidem si dea esset. multis fuerat praeferenda. quod iustus ex fide vivit 41. his aliud. cum talia deliramenta non apud poetas legebant. quae fortuito accidit. hoc excellentes rei publicae populorumque rectores. qualia si poetae fingerent atque a nobis exagitarentur. etiam locutum esse memoriae commendaverint atque dixisse non semel. ut in verum credatur Deum? Sed cur non sufficerat Virtus? Nonne ibi est et Fides? Quando quidem virtutem in quattuor species distribuendam esse viderunt. hoc alii philosophi. Virtutem quoque deam fecerunt. quam Fortunam vocant. simul et bona esset et mala. sed iterum. si dea est et sub illo rege est. Insaniunt mulieres Fortunae muliebris. in partibus iustitiae fides est maximumque locum apud nos habet. et quoniam et istae singulae species suas habent. fortuna vero. ut suos cultores plerumque praetereat et suis contemptoribus haereat? Aut si aliquid proficiunt cultores eius. quid boni non esset? Sed quid sibi vult. posset ei audere resistere et suam potius facere voluntatem. et tamen se ipsi non ridebant. 20. quo voluerit. Aut certe istam mali colant. quod mittat non Victoriam. quam boni habent praecedentibus meritis.

quod pro ingenti beneficio Varro iactat praestare se civibus suis. deae Pecuniae. sed vivere omnino neminem posse. Si Iuppiter. nomen artis Latinos traduxisse putaverunt 44. habenti felicitatem. unde. scire quem cuiusque causa deum advocare atque invocare debeamus. Has deas non veritas. inveniant si possunt aliquid. nec dea Robigo. si nescias eum valetudini opitulari atque ita ignores cur ei debeas supplicare. deae Adeonae adeuntes. a quo quid utensile petere possit. quando esset grande periculum? Nec deus Spiniensis. quia. omnia optanda felicitas. quae adfuit Curtio. vel facillime pellerentur. Abeonae abeuntes. cum hoc posset conferre felicitas? Ingeniosum quippe nasci felicitatis est. si bonum aliquid est latitudo regni atque diuturnitas. id est acutos faceret. deae Victoriae. ad eamdem pertinet felicitatem: cur non intellectum est dona Dei esse. non deas? Si autem putatae sunt deae. si sciatur quam quisque Deus vim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. Quem deum isti si haberent. quare sapientia nulla numinum loca meruerunt? An quia in nomine generali ipsius virtutis omnes coluntur? Sic ergo posset et unus Deus coli. ut haberent aeream argenteamque pecuniam? Nam ideo patrem Argentini Aesculanum posuerunt. quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit. sicut Saturno Iovem. ut bonam haberent mentem. diis agrestibus. ut pecuniosi essent. ideo colebatur. ut spinas ex agris eradicaret. rogaretur: una Felicitate praesente et tuente vel nulla mala exorirentur. saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. quibus similiter aedes et aras dedicare potuerunt? Cur temperantia dea esse non meruit. si ignoret quisnam sit faber. quia prius aerea pecunia in usu coepit esse. inquit. ut eis ingeniosi filii nascerentur. quia non solum commemorat deos. ut non accederet. nec ipsi potuerunt omnibus bonis humanis minutatim singillatimque digestis deos minutos et singulos providere). cum eius nomine nonnulli Romani principes non parvam gloriam compararint? Cur denique fortitudo dea non est. deae Menti. quod Argentinus non genuit Aurinum. cuius partes ceteri dii putantur. quem doctorem.multitudinis deorum. quis pistor. diis nuptialibus. 22. Postremo quoniam de duabus istis deabus Virtute et Felicitate tractamus: si felicitas virtutis est praemium. Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium. verum etiam dicit quid ad quemque pertineat? Quoniam nihil prodest. cui virtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda complectitur virtus. non ipsae sunt deae. deo Honori. 21. vel a Minerva petendum esset. hominis alicuius medici nomen formamque nosse. etiamsi non potuit a nondum nato coli dea Felicitas. cum dexteram porrexit in flammas. Quare prudentia. Marti et Bellonae. ut hoc ei conciliata donaret. nec solum ad bona capienda quisquam alius. si fides dea est. qui catos. quae sicut voluerunt pro sua opinatione finxerunt. Quid doctrinae vel a Mercurio. deo Statilino stantes. ita et patri Argentino et avo Aesculano Aurinum praeponerent. quae tamen extra in aedibus propriis altaria meruerunt. sed neque ad depellenda mala quaereretur? Cur enim esset invocanda propter fessos diva Fessona. quae adfuit Mucio. cum virtus omnia se cum haberet? Ars quippe ipsa bene recteque vivendi virtus a veteribus definita est 43. ne faciamus. deae Ruminae sugentes. sed vanitas facit. ut bona vellent. deo Volumno et deae Volumnae. ut fructus uberrimos caperent. quia et aurea subsecuta est. et maxime ipsi divae Fructeseae. deo Aesculano et filio eius Argentino. Miror autem. quem adiutorem assumere. quis tector. cum se pro patria in abruptam terram praecipitem dedit. sed etiam bonos? Quid necesse erat Opi deae commendare nascentes. Quid opus erat parturientibus invocare Lucinam. quae adfuit Decio patri et Decio filio. eo modo nulli dubium esse asserens ita esse utilem cognitionem deorum. quid opus erat deo Catio patre. non dea. ut bene belligerarent. propter hostes depellendos diva Pellonia. Felicitas maxime invocanda quia ab ipso Deo est. quando quidem etiam virtutem consequi felicitas magna est? Varro testis est cuique deo aliquid spectare. conferret hoc parentibus eius cultoribus suis. ut haec daret. cur non dicatur et virtutem ipsa conferre. inquit. non solum bene parerent. Quid ergo erat necesse propter haec bona vel animi vel corporis vel externa tantam deorum turbam colere et invocare (quos neque omnes commemoravi. ut vincerent. Verum tamen ubi est virtus et felicitas. Ex eo enim poterimus. propter aegros medicus vel Apollo vel Aesculapius vel ambo simul. ut honorarentur. si adesset Felicitas. ut bene coniugarentur. Unde ab eo. ut mimi 65 . cum posset magno facilique compendio una dea Felicitas cuncta conferre. et quod sit medicus ignorare: ita dicit nihil prodesse scire deum esse Aesculapium. si autem dea est. post argentea. unde modo non agitur. deo Vaticano vagientes. Sed si virtus non nisi ad ingeniosum posset venire. quos coli oporteat a Romanis. haec enim veri Dei munera sunt. quem ducem. cum pro exercitu se voverunt? Si tamen his omnibus vera inerat fortitudo 42. quare aliis tam multis deabus iniuriam fecerint praetermittendo eas. quod Graece dicitur virtus. quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti virtutem. Quid est ergo. Sed in illa una virtute et fides est et pudicitia. non modo bene vivere. sed Dei donum est. Hoc etiam alia similitudine affirmat dicens. cum. deae Cuninae iacentes.

23. nec ut putant. de hac re consulerentur. si haec adesset? Nam et ipse nec prius rex. profecto cederent Felicitati.. si consuleretur. quos Selectos vocant 47. sed pulsus aufugeret. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent cives. An forte iuste est indignata Felicitas.. qui se nolit esse felicem.. nec inter deos. quando nihil deesset. cur non ipsa una quae coleretur constituta est. Nullo modo omnino. atque ideo Capitolium ita constructum est. utrum vellent Felicitati loco cedere. quod fieri non potest. Ut quid ergo constituit Romanis deos Ianum.cui omnes auxilium peterent.quia una esset divinitas. quod ei fecerunt tres dii. 23. Martem.. ut hoc vix homines doctissimi scirent.. Faunum. ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua 66 . 4. quos dicunt in consilium Iovis adhiberi 46. Terminum. Picum. Iuventatem.. Nemo enim dubitat facile inveniri hominem. si deam istam nosset aut coleret..solent. non id contemptu eius facerent. nisi. Felicitas constituta est? Templum aliquod ei fieret. Martem. Iuventate contemptus est. quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. ubi vera non erat pietas? Pietas est enim verax veri Dei cultus. si forte aliorum aedibus vel altaribus iam fuisset locus occupatus.. Vulcanum. unde omnis boni voti petendum esset auxilium. etiam ipse Iuppiter cederet. Non enim quispiam resisteret Felicitati. quot daemoniorum. Et potior est felicitas regno. 2. Deinde quid est hoc. Lunam. Solem. quod et tam sero et non ad honorem. utrum concedere locum vellent Iovi. ut ipsum verticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. sed crimina colentium? . Terminus et Iuventas 48.. et optemus a Libero aquam. Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba videre non potuit? Hostilius certe rex deos et ipse novos Pavorem atque Pallorem propitiandos non introduceret. Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum. 23. sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. Sed ipsi etiam. a Lymphis vinum 45. . Opem.. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum civilium infelicitas subsecuta est. Sed (unde nunc agitur) si libri et sacra eorum vera sunt et Felicitas dea est. et adhuc nemo felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset vera felicitas. Aut si non cederent. per augurium quaesivit. Praesente quippe Felicitate omnis pavor et pallor non propitiatus abscederet. nullus autem invenitur.non tribuit Romanorum reipublicae felicitatem. qui ei dignior aptiorque videbatur. cur non vel illustrius ceteris colebatur? Quis enim ferat. Ipsi ergo dii si per auguria vel quolibet modo eos posse consuli putant. postea deus fieret. Tiberinum. atque ipsi inde cedere omnes voluerunt praeter illos quos commemoravi. ab diis aliis cerneret praeoccupatum. Quis non huic gratias ageret. 23. . faceret Iuppiter.. quae posset universa conferre et compendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Cur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Cur ipse Romulus felicem cupiens condere civitatem non huic templum potissimum struxit nec propter aliquid diis ceteris supplicavit. quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat. et si unum verum Deum. ubi Capitolium constitutum est. hominibus colendum doceret? Felicitas recens dea. sicut a Termino. ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis. Ad extremum si cum turba indignissima tanta dea colenda visa est. qui esse vellet infelix. non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi voluntate cessuros. Nam sicut habent eorum litterae. 3. qui non cesserant Iovi. si hanc deam propitiam non haberet. 1. ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pavor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum. quae illis regem fecerat Iovem. Mars. qui se timeat fieri regem. sed ad contumeliam potius invitata est. Cur enim non aliquid melius quam ipsi Iovi? Nam quae etiam Iovi regnum nisi Felicitas dedit? Si tamen cum regnaret felix fuit. ubi aedes maior atque sublimior Felicitati construeretur. quia multi erant illic. non cultus falsorum tot deorum. Iovem. inter quos etiam deam Cloacinam. cum rex Tarquinius Capitolium fabricari vellet eumque locum. quod neque inter deos Consentes. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret. Lucem et quoscumque alios addidit. a quo essent omnia bona. si vera monstraret. Magna sane utilitas. Marte. qui maiori et regi suo nullo modo cedere loco voluerunt..

non Bellum. quia neglectum est aliquid. et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur. coluerunt magis quam Iovem. Illi. quae dat virtutem. quod primo eorum die in quodam scelerato. Merito displicuit viro gravi divinorum criminum poeta confictor. quae concordiam. atque ita ipsa a se ipsa peteretur. inquiunt.. Sed Fingebat haec Homerus. satis ergo indicarunt nec ab ipso Iove dari posse felicitatem. si dea est): quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere. Si autem felicitas dea non est. qui populo spectante ad supplicium duci iussus est. quia id quod neglectum fuerat factum est. Concordia. et sufficit. sicut a segetibus Segetiam. sicut carere non potest fame. numinibus videlicet ex ludis hilaritatem quaerentibus triste displicuisset imperium. non deos 50? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi. eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur. non Cunam. cui non sufficit munus eius. iste pueri pulchri impudicus amator et raptor. non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis. sicut a cunis Cuninam. cladem nisi fieret praenuntiarunt. an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi dii ista suis honoribus exhibenda flagitaverunt.ipsamque felicitatem unius dei esse donum. ait Tullius. cui nocturna fulmina tribuebant. 25. Sic enim carere non potest infelicitate. cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas.multitudine derelicta coleretur una Felicitas. eum appellare voluerunt. Victoria. propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit. in senatum nuntiaret. quem nominant Iovem. neque ipsum Iovem cum tantis iniuriis colendum putarent. . inter res divinas a doctissimis conscribuntur? Hic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum. in quibus et ipsum eorum regem Iovem: quia nomen eius. persuadebimus fortasse quod volumus. Romani veteres nescio quem Summanum. qui tam multos colebant deos. ut ludi Romani instaurarentur. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem velit accipere vel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit (habet autem. ignorabant. sed contra instituta maiorum. quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. non Pomum. Dii sibi tribui flagitant ludos scaenicos. quam credebant ab illo dari. Iste alienarum dicitur adulter uxorum. Cui autem sufficit (non enim habet homo quid amplius optare debeat). illi non sufficiat hic deus. et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos 51. ideo ipsius rei nomine. a qua daretur felicitas. Cur ergo ludi scaenici. qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit. non Bovem: aut certe nulla vocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem. quod verum est. Dei dona deos sibi faciens et ipsum. Confirmo prorsus a quodam deo. sed utique ab illo. quas ab eis sentiebant dari. serviat uni Deo datori felicitatis. Physica ratio disseritur deos unius dei esse munera. munus est Dei: ille Deus quaeratur. a quo daretur felicitas. quorum deorum nomina non inveniebant.. inquam. ut Pecunia dicta est dea. ita Virtus. quam stultorum hominum multitudo vana sectatur. non omnino pecunia dea ipsa putata est. maiores nostros insipientes fuisse credendum est. nomine ipsius Felicitatis inquirerent. ad quem diurna fulmina pertinerent. quam possis a se ipsa impetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam loci dignitate debuerunt. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum. quem iam colebant.. Libet autem eorum considerare rationes. quem nesciebant. non ipsa quae datur. earum rerum nominibus appellabant deos. 26. qui eam dare possit. sed numen illud attenditur a quo felicitas datur. aliqua vocabula inde flectentes. quoniam. placatos se esse monstrarunt. et hoc senserunt homines. deorum honoribus exhibentur. qui panem pictum lingit et ab homine. non petit. Non est ipse. cum felicitas dea dicitur. Sed postquam Iovi templum insigne ac sublime constructum est. unius templum frequentaretur a civibus qui felices esse vellent. quorum cor non nimis obduruit. se saltem legisse meminerit. Ista nobis reddita ratione multo facilius eis. ipse colatur. ubi haec dictitantur cantitantur actitantur. Cum ergo ille qui somnio commonitus 67 . Usque adeone. atrociter imperarunt. quorum esset nemo qui nollet. sicut a bello Bellonam nuncupaverunt.. non utique alium vel aliam. non Segetem. obstinatione superbae voluntatis offendens. sicut a bubus Bubonam. <sicut> a pomis Pomonam. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent. qui honorem. qui verum habet. ut haec nescirent munera divina esse. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis. Ita. ut vix inveniatur qui Summani nomen. quae ab omnibus petebatur. 24. cuius ea dona sunt. Honor. quod audire iam non potest. quae dat pecuniam. inquiunt. Inter eorum commemoratur virtutes et miranda facta quod dicam. quae dat victoriam. Sicut enim apud ipsos legitur 49. severissime vindicarunt. uni supplicaretur.

proditur enim ab doctis. quando coleretur. placebant. sed eam potius iniuriam ferre non possunt. secunda nocte hoc idem rursus severius imperatum est: amisit filium. deam homini nubere. De supervacuis non magna causa est. Castorem. si de illis ista fingantur. immineret. sic item aliquid aliter turpiter atque inepte dicere ac facere. maxime ob eam causam. sed dignos etiam praeclaris honoribus habuerunt 57. hoc est ludis scaenicis. Graecis potius donum tam grande conferrent. quod eum cum istis colendum putatis eorumque regem esse perhibetis? Dii augere imperium non potuerunt. Quid aliud? "Quod eorum qui sint dii non habeant civitates vera simulacra. Tum vero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit atque in lectica allatus est in senatum: expositoque somnio. in morbum incidit acrem et horribilem. si non faceret. secundum non congruere civitatibus. homine abiectior? Iste daret felicitatem. quia eius plura crimina ludis scaenicis actitantur: nonne etiamsi Deum Iovem nuncupatis. Iovem ipsum converti in bovem aut cycnum. victas duas a Venere Troiam evertisse. 27. et ipsos scaenicos non turpes iudicaverunt. quam si de illis vera dicerentur. qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iovem turpissimi histriones cantabant. Romanum imperium augere et conservare potuissent. Sed non te audiunt. quia non fecit. diis vero istis falsis et multis ignoratis sive contemptis atque illo uno cognito et fide sincera ac moribus culto et melius hic regnum 68 . quod maior ei poena. Sicut autem potuerunt auream pecuniam habere Romani. quibus instigantibus ista iussistis. Quis non videat. a quo regitur totus atque administratur hic mundus. Si autem tibi responderit populus: Vos nobis importastis ista pontifices: deos ipsos roga. Relatum est in litteras doctissimum pontificem Scaevolam disputasse tria genera tradita deorum: unum a poetis. alterum a philosophis. nam falsa esse non putat. ludos tolle. agebant. Tertia nocte dictum est homini. ut maius sit crimen quod eis falsis oblectantur. vel potius accusantur honoribus. Cum etiam sic non auderet. Saturnum liberos devorare: nihil denique posse confingi miraculorum atque vitiorum.erat postero die iussa facere non ausus esset. Pollucem. subditos homines malignis daemonibus. se non subtraxerunt. Hoc enim si possent. qui talibus placantur. si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur. maior est deorum iniuria. aliqua etiam quae obsit populis nosse. de quibus impune finguntur. et sic omnia quae retexere piget. quae recto consilio poterant turpia iudicari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur. ne tales honores diis immortalibus deferant. Sic ergo et regnum invito quidem Deo vero nullo modo habere possent. ille irasceretur. praecipe populis. alium adulterare. eo illi fit a vobis maxima iniuria. dando eis licentiam male tractandi homines quos liberet. infelicius irascebatur? Scaevola simulacra reiciens tria esse deorum genera dicit. continuo valetudine. eisdem litteris non tacetur: quia sic videlicet deos deformant. quando et a morsibus poetarum. quod homines fuerint et humana condicione defecerint". ut nec bonis hominibus comparentur. quamvis deum Aurinum non colerent: sic et argenteam habere potuerunt et aeream. inquit. 28. quovis Romano. Quae sunt autem illa. quod multa de diis fingantur indigna. Haec pontifex nosse populos non vult. recepta. Nullo igitur modo dii tales. solet enim et a iuris peritis dici: superflua non nocent 54. si potes. Quae si mala sunt et propterea nullo modo de deorum maiestate credenda. tertium a principibus civitatis. si per eorum sollemnia non agantur. Si illud fingebatur. daemones sunt. Aesculapium. pedibus suis sanus abscessit. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum 53. Expedire igitur existimat falli in religione civitates. ubi crimina deorum libeat mirari et quae fieri possunt placeat imitari. Iam vero si adversus eos Iovem interpelles. et nisi ita coleretur. et cum veritatem qua liberetur inquirat. honorabilius digniusque coluerunt. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari 52. tres inter se deas certasse de praemio pulchritudinis. qui sanum sapit. ne talia sibi iubeant exhiberi. nisi diabolo serviretur? Itane iste Romanum conderet dilataret. quod verus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra 55. si nec Argentinum nec eius patrem colerent Aesculanum. vi compulsos esse exhibere talibus diis. quo confugiat liberandus infirmus. conservaret imperium. Primum genus nugatorium dicit esse. quod non ibi reperiatur atque ab deorum natura longe absit. qui eos in huiusce modi rebus divinis. qui tam infeliciter colebatur. Praeclara religio. credatur ei expedire quod fallitur. ut cum aliqua concumbat. quod habeat aliqua supervacua. Quod dicere etiam in libris Rerum divinarum Varro ipse non dubitat 56. cui talia displicebant. prava docent. quibus deos dilacerari videbant. O Scaevola pontifex maxime. Poeticum sane deorum genus cur Scaevola respuat. quae prolata in multitudinem nocent? "haec. cum alium faciant furari. non esse deos Herculem. turpibus gaudent: non solum non deputant iniuriam.

Romanos quoque terminos propter deum Terminum neminem commoturum. ad religionem vero. nam qui totos dies precabantur. Cicero augur irridet auguria et irridet homines corvi et corniculae vocibus vitae consilia moderantes 61. Non enim confessuri sunt. qui omnia esse contendit incerta. non deorum. aliud unde cesseras redisse. quo Inventas illa non cesserat Iovi. cui non cedere pulchrum esset. inquiunt. id est Romanam. non habent omnino quid timeant. et post haec acciperent sempiternum. creaturae potius quam Creatori. Assyriam. aliquotiens Romanus exercitus fusus est. sed media tamen compositione defixi. ut sibi sui liberi superstites essent. Sed antequam Christus venisset in carne. cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parte defenderent. sed contra consuetudinem civitatis. sed etiam (ut cum Titanis aut cum Gigantibus) sua propria bella gesserunt. ut inde nullus evaderet undique hostibus incursantibus militem imperatoris morte turbatum. quae daemonicis ritibus fuerat obligata. qua exercitus destitutus mox etiam ipso hostili vulnere exstincto in tantam est redactus inopiam. omniaque traducta ad similitudinem imbecillitatis humanae. Ille namque tres provincias nobiles. quod dii cesserint Christo. religionem laudare maiorum eamque a superstitione velle seiungere. Quis non intellegat eum conari. ut falsae a viventibus tollerentur. hoc est versus in fugam. significatum est. dum consuetudinem civitatis timet.haberent. Haec et dicuntur et creduntur stultissime et plena sunt vanitatis. qui cessit Hadriani voluntati. quibus alimonia portabatur. Nam illud quale est quod pulcherrimum auspicium fuisse dixerunt. ut fabulae ferunt. Receptis quoque alio tempore provinciis memoratis nostra paene memoria retrorsus Terminus cessit. dii bellis proeliisque caruerunt. quando Iulianus deorum illorum oraculis deditus immoderato ausu naves iussit incendi. Quamquam haec si vera sunt. cessit etiam Iuliani temeritati et Ioviani necessitati 59. sed tamen postea quam factum est sub rege Tarquinio illud auspicium. Viderunt haec intellegentiores gravioresque Romani. et cum ipse superstitiones ex natura rerum velut physicas et philosophicas inserat. indignus est qui habeat ullam in his rebus auctoritatem. qui pro vera religione morerentur. Disputat apud eum Quintus Lucilius Balbus in secundo De deorum natura libro. ut apud Homerum. naturae tamen rerum sub unius veri Dei regimine atque imperio constitutae religiosum cultum. nisi placito pacis illic imperii fines constituerentur. genera praeterea. qui Iovi cedere noluerunt. ubi hodieque persistunt. et immolabant. iuventutem etiam Romanam propter deam Iuventatem nemini esse cessuram. remansit contra Iovem contumacia. Martem et Terminum et Iuventatem nec Iovi regi deorum loco cedere voluisse? Sic enim. exhibendum putabant: Servientes. Martiam gentem. antequam denique ista scriberentur. parum valebant. non quidem tanto detrimento. Aliud est enim non cessisse. accepimus enim deorum cupiditates aegritudines iracundias. cognationes. quod paulo ante commemoravi. nec solum. Quamquam et postea in orientalibus partibus Hadriani voluntate mutati sunt termini imperii Romani. plus Hadrianum regem hominum quam regem deorum timuisse videatur. Huius Dei veri erat auxilium necessarium. Videant ergo quo modo habeant istum regem deorum suorum et datorem regni sui. Armeniam. Tullius fabulis et simulacris indignatur. quae de libris eorum proferimus. indignatur tamen institutioni simulacrorum et opinionibus fabulosis ita loquens: Videtisne igitur. qui est benedictus in saecula 60. Sed iste Academicus. etiamsi illa vana esse sentiebant. sive hic haberent sive non haberent. a quo mitterentur sancti viri et veraciter pii. Falso auspicia vaticinata Romanos numquam cessisse. inquit. quantumcumque haberent. quae ipse secundum Stoicos videtur docere: Non enim philosophi solum. qui Deo debetur. salvis quippe imperii finibus Christo cedere potuerunt et de sedibus locorum et maxime de corde credentium. coniugia. summaeque levitatis 62. Ita evacuata est pulchritudo auspiciorum. et gens Martia superantibus atque irrumpentibus Gallis in ipsa Urbe contrita est. ut deus ille Terminus. quia et ipsi. et termini imperii deficientibus multis ad Hannibalem civitatibus in angustum fuerant coartati. ut eum auspicia ista pro adversario ponerent. sed quo modo id possit non invenire? Si enim a 69 . inquit. ut ait Apostolus. superstitiosi sunt appellati 63. 30. Et formae enim nobis deorum et aetates et vestitus ornatusque noti sunt. Persarum concessit imperio 58. Vano igitur augurio deus Terminus non cessit Iovi. sed daemoniorum. Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. falsumque ostendit auspicium. verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt. Nec vero. qui Romanos terminos secundum istos tuebatur et per illud pulcherrimum auspicium loco non cesserat Iovi. ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis ratio sit tracta ad commenticios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. Nam et perturbatis animis inducuntur. 29. Mesopotamiam. quantum concesserat Hadrianus. nemini locum quem teneret daturam. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat.

a quo mundum crederet gubernari. castiusque existimat sine simulacris observari religionem. castius dii observarentur 64. qui. nisi evidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse vera. ut naturam potius incommutabilem. Quod vero non ait "errorem tradiderunt". quis non videat quantum propinquaverit veritati? Si enim aliquid contra vetustatem tanti posset erroris. ut dicat. Varro vulgi consuetudinem suscipit. qui totos dies precabantur et immolabant.. motu ac ratione mundum gubernantem. mutire auderet in populi contione. unum Deum colendum fateretur atque suaderet. . implicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores atque cultores. mansisset. debere si dicit. Haec cum ita sint. 2. quae non sibi tantum contemptui essent. deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur. nonne ita confitetur non se illa iudicio suo sequi. quamvis non iudicio proprio. qui instituerunt (quod iste reprehendit) deorum simulacra diversa aetate et veste distincta. Hic certe totum consilium prodidit velut sapientium. acceptam ab antiquis nominum et cognominum historiam tenere. non caelo et terrae sicut iste disputat. etsi nondum tenebat quod veritas habet (Deus enim verus non anima. implicat et ipsum. qui eum crederent animam mundum gubernantem. Quapropter cum solos dicit animadvertisse quid esset Deus. nec dubitat eum locum ita concludere. quaecumque tales viri in suis litteris multorum deorum ludibria posuerunt. per altissimam Christi humilitatem. Si qua igitur a nobis inde testimonia proferuntur. qui has superstitiones. quae ipsam quoque animam condidisset. aliter existimare populum expediat. ac per hoc. verum etiam in aedibus superstitiosis libera suorum servitute subvertit. sed etiam. 31. Dicit etiam idem auctor acutissimus atque doctissimus.etsi uni Deo cultus exhibendum intellegat. a quorum dominatione non liberat nisi gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum. et ad eum finem illa scribere ac perscrutari. Dicit etiam de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. profecto et unum deum. necesse habebat ista venerari. 32. tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset. Quid ipse Varro. ut. nisi 70 . prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. eos civitatibus suis et metum dempsisse et errorem addidisse. quod hi soli ei videantur animadvertisse quid esset Deus. confiteri ea potius occulta Dei voluntate compulsi sunt quam persuadere conati. qui et deceptores et deceptos pariter possident. et ideo et sexum et generationes deorum maiores suos. Agamus itaque Christiani Domino Deo nostro gratias. Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. quod eum diceret esse animam. nec quod in hac disputatione disertus insonat. Quibus verbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia. per Apostolorum praedicationem. et sine simulacro colendum esse censeret. nisi tacerentur. inquit. Quod si adhuc.. quantolibet eloquio se in libertatem nitatur evolvere. numquid et illi. sed animae quoque est effector et conditor). per quos civitates et populi regerentur. per fidem martyrum pro veritate morientium et cum veritate viventium non solum in cordibus religiosis. 1. quae non modo vulgo scire non sit utile. ut tradita est. Quod utique non aliam ob causam factum videtur. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur. si eam civitatem novam constitueret. posuisse. Deum verum esse sentiret. quem dolemus in rebus divinis ludos scaenicos. 31. Ego ista conicere putari debui. non potius et animae Creatorem. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. id est veteres credidisse Romanos et eorum constituisse coniugia. Veteres regendae reipublicae plures deos invenerunt. tametsi falsa sunt. sed ei qui fecit caelum et terram. quas iste Balbus velut balbutiens vix reprehendit. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam. et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. ad eos redarguendos proferuntur. sed etiam ipsi vulgo despicienda viderentur. atque in tam proximo inventus facile fortasse de animae mutabilitate commoneretur. ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret. ex naturae potius formula deos nominaque eorum se fuisse dedicaturum non dubitet confiteri? Sed iam quoniam in vetere populo esset. qui nolunt advertere de quanta et quam maligna daemonum potestate nos liberet singulare sacrificium tam sancti sanguinis fusi et donum Spiritus impertiti. cum ad deos colendos multis locis velut religiosus hortetur.maioribus illi sunt appellati superstitiosi. quae civitatem Romanam instituisse commemorat. ut potius eos magis colere quam despicere vulgus velit. qui primi simulacra deorum populis posuerunt. sed "addiderunt:" iam utique fuisse etiam sine simulacris vult intellegi errorem.

et hic dandus huius prolixitati modus. in ipsius unius Dei esse posita potestate. Causam Romani imperii omniumque regnorum nec fortuitam esse nec in stellarum positione consistere. quando earum partus. quamvis nondum in manifestatione praedicantibus. nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit. 2. sine Bubona boves. Sine dea Rumina suxerunt. possunt et non habere et habere regnantes. cui tamen ordini temporum non subditus servit. sine tot diis puerilibus educati sunt. et in quibus Dei donis esset vera felicitas. sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit: felicitatem vero non dat nisi bonis. De Esau et Iacob geminis multum inter se morum et actionum qualitate disparibus. sed imitari etiam daemones. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt. 34. 33. neque hoc temere et quasi fortuito. ea. Et hoc est sacramentum veteris Testamenti. Deus igitur ille felicitatis auctor et dator. quod deorum falsorum usquequaque simulacra arae. impia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo. quibus maxima est fallendi cupiditas. sic et homines principes. ubi occultum erat novum. Nec Lucinam mulieres illae invocaverunt. Sicut enim daemones nisi eos. possidere non possunt. non eam tamen deam. Nec consecraverunt aliquam deam Manniam. et sine victoria quidem non vicerunt. Unus Iudaeorum populus uni Deo servivit. Nymphas Lymphasque coluerunt. non fortuna. Itaque ut cognosceretur etiam illa terrena bona. 71 . sine Cunina in cunis fuerunt. et quae illis temporalibus rebus significaretur aeternitas. ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare volentium manibus ipse servavit. luci templa evertuntur et sacrificia prohibentur. quos colendos Romani antea crediderunt. 4. cum legeretur in nostris. quem ad modum hoc fuerit tanto ante prophetatum. intellegentibus et tunc spiritalibus. tamen feliciore mansissent. non in multorum falsorum. mella sine Mellona poma sine Pomona. sed daemonum similes. a nobis putaretur esse confictum. de codicibus eorum probetur. pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplicandum putarunt. Hanc enim possunt et non habere et habere servientes.quia hominum velut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere et in eo ipso non solum colere. quo similiter subditos possiderent. 3. sine cultu Priapi coniugibus mixti. ut miris modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret. Quis autem infirmus et indoctus evaderet simul fallaces et principes civitatis et daemones? Summus Deus vera felicitas. sine Educa et Potina escam potumque sumpserunt. quod ex rota figuli Nigidius mathematicus adsumpsit in quaestione geminorum. quae vana esse noverant. quibus solis inhiant qui meliora cogitare non possunt. quod illic promissa et dona terrena sunt. populum suum in Aegypto de paucissimis multiplicavit et inde signis mirabilibus liberavit. 7 LIBER V BREVICULUS 1. Et si non in eum peccassent. Sine Segetia segetes. sine invocatione Neptuni mare transeuntibus divisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis. ipse dat regna terrena et bonis et malis. sed Dei sui munus habuerunt. religionis nomine populis tamquam vera suadebant. non sane iusti. sine diis coniugalibus coniugati. sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis. quia solus est verus Deus. notissimo sibi. Iam quod sequitur in volumine sequenti videndum est. ne forte. ab uno vero Deo multo felicius acceperunt. ne eius cultores adhuc in provectu animi parvuli haec ab eo munera quasi magnum aliquid concupiscant. ubi nemo iam serviet. et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore. quia Deus est. illius unius veri Dei providentia est. quos fallendo deceperint. De argumento. et prorsus omnia. De geminorum simili dissimilique valetudine. Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt. hoc modo eos civili societati velut aptius alligantes. quae tamen plena in ea vita erit. quando de caelo manna sumpserunt. ut.

LIBER QUINTUS UTRUM RERUM GESTARUM RATIO SIT AN NON Quae de fato aut ratione praemittantur in rebus humanis pensandis (1-11) 72 . qui. An voluntatibus hominum aliqua dominetur necessitas. 9. De fide ac pietate Theodosii Augusti. . 19. 12. 22. cum sit vitium. 7. cuius legibus omnia continentur. 21. De praescientia Dei et libera hominis voluntate contra Ciceronis definitionem. Quibus modis convincantur mathematici vanam scientiam profiteri. 20. ut Deus verus. quibus utilia sunt Romanorum exempla virtutum. 15. Tam turpiter servire virtutes humanae gloriae quam corporis voluptati. Tempora exitusque bellorum ex Dei pendere iudicio. Romanum regnum a Deo vero esse dispositum. in quo Radagaisus rex Gothorum.5. 11. 13. daemonum cultor. ob hoc virtus putatur. 25. si aliquid fecerint pro dilectione patriae aeternae. De universali providentia Dei. quia per ipsum vitia maiora cohibentur. De bello. Quo fructu Romani bella gesserint et quantum his quos vicere contulerint. Quam alieni a iactantia esse debeant Christiani. De mercede sanctorum civium civitatis aeternae. De prosperitatibus. sed connexionem causarum ex Dei voluntate pendentem fati nomine appellant. 8. Quae sit Christianorum imperatorum et quam vera felicitas. De electione diei. De mercede temporali. quo uxor ducitur quove in agro aliquid plantatur aut seritur. De his. 26. Quibus moribus antiqui Romani meruerint. cum tanta Romani gesserint pro humana gloria et civitate terrena. qui non astrorum positionem. 6. a quo est omnis potestas et cuius providentia reguntur universa. De geminis disparis sexus. 10. 17. 24. De amore laudis. uno die cum ingentibus copiis suis victus est. Quo inter se differant cupiditas gloriae et cupiditas dominationis. eorum augeret imperium. quamvis non eum colerent. 18. quoniam iustorum gloria omnis in Deo sit. 14. quas Constantino imperatori Christiano Deus contulit. 16. quam Deus reddidit bonis moribus Romanorum. 23. De resecando amore laudis humanae.

ut verbi gratia dicant: "Mars ita positus homicidam significat". in eventis. quod indignissimum visum est de stellarum voluntate sentire? Quod si dicuntur stellae significare potius ista quam facere. eisdem etiam exercitationibus assuefacti tam similia corpora gererent. nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra quos modo nobis disputatio non est instituta.. linguam corrigat. in professionibus. sed in talibus necessitatibus ingerendis illius omnino iussa complere: itane de ipso Deo sentiendum est. Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi vim positionis siderum. nisi qui potest eos facere felices (unde si illa dea esset. quae non est dea. ut volentes ista decernant: magnam caelo faciunt iniuriam. geminos suspicatum. in conceptu autem per unum concubitum uno etiam momento seminati? . ita primordia conceptorum affici potuerunt. qui potest et illa bona dare. quod postea dicturus est. multum astrologiae deditus.PRAEFATIO. Ita quod medicus pertinere credebat ad simillimam temperiem valetudinis. Cur enim non hoc primum dicit. multi extranei quam ipsi inter se gemini perexiguo temporis intervallo in nascendo separati. et ubi visum fuerit opportunum esse dicemus. volunt esse cultores. quae fuerat quo tempore concepti natique sunt. Quae de fato et sideribus quidam opinentur. ut etiam ad aegrotandum uno tempore eisdemque causis similiter moverentur. Quae si propterea quisquam fato tribuit. quae praeter Dei et hominum voluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt 1. Haec enim opinio quid agit aliud. scriptum reliquisse. qui positionem stellarum quodam modo decernentium qualis quisque sit et quid ei proveniat boni quidve mali accidat ex Dei voluntate suspendunt. quae habere possunt etiam non boni ac per hoc etiam non felices. ab auribus omnium repellendi sunt. quae in siderum positione reperire se putant: quid fit.. sola colenda merito diceretur): iam consequenter videamus. Quoniam constat omnium rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem. sed donum Dei. sententiam teneat. accepta quidem potestate a summo deo. et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus. Sed illi. eodem levaretur 6. dum concumberent. sed: "homicidam facit" 5. quod aliqui alienant a Dei voluntate 2. artibus. sed contra hos qui pro defensione eorum. quoniam parentes ut erant corpore affecti. 1. et ea fatalia.. qui ea dicunt esse fortuita.. cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam. quos Posidonius Stoicus. aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant 3.de horoscopo et valetudine. ut quasi locutio quaedam sit illa positio praedicens futura. in cuius velut clarissimo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera facienda decerni. qualis est quando quis nascitur sive concipitur. qui sine Dei voluntate decernere opinantur sidera quid agamus vel quid bonorum habeamus malorumve patiamur. in actionibus. qua causa Deus. ut consecutis ex materno corpore prioribus incrementis paris valetudinis nascerentur. cum Dominus ille sit et siderum et hominum? Aut si non dicunt stellas. Christianae religioni adversantur. quos deos putant. arbitrio suo ista decernere. cum simul aegrotare coepissent et eorum morbus eodem tempore ingravesceret. Cicero dicit Hippocratem. ubi aerem et loci positionem et vim aquarum plurimum valere ad corpus vel bene vel male accipiendum medicina testatur. Illi vero. quae vel nullas causas habent vel non ex aliquo rationabili ordine venientes. si easdem stellas putant habere hanc potestatem traditam sibi a summa illius potestate. nobilissimum medicum. Quale deinde iudicium de hominum factis Deo relinquitur. quibus caelestis necessitas adhibetur. qualia si aliqua terrena civitas decrevisset. ut similiores eis sint. cur in vita geminorum. non agens (non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia 4): non quidem ita solent loqui mathematici. Causa ergo magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam sive opinionem. quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fati nomine appellat. licet falsorum. id homines quando audiunt. Quia enim hoc deorum falsorum illa quam colebant multitudo non fecit. Prorsus divina providentia regna constituuntur humana. quod nihil umquam dicere potuerunt. genere humano decernente fuerat evertenda. verumtamen ut concedamus non eos ut debent loqui et a philosophis accipere oportere sermonis regulam ad ea praenuntianda. non solum eorum qui veram religionem tenent sed <et> qui deorum qualiumcumque. quantum ad haec attinet. quosdam fratres. deinde in una domo eisdem alimentis nutriti. honoribus ceterisque rebus ad humanam vitam pertinentibus atque in ipsa morte sit plerumque tanta diversitas. 2. Constitutionem vero caeli ac 73 . eadem constitutione astrorum natos eademque conceptos solebat asserere 7. et multa iam diximus. hoc philosophus astrologus ad vim constitutionemque siderum. In hac causa multo est acceptabilior et de proximo credibilior coniectura medicinalis.

tanta in actibus disparilitas.. Dum enim rotam figuli vi quanta potuit intorsisset 9. quos gemini habere non possunt. Frustra itaque affertur nobile illud commentum de figuli rota. in tanta rapacitate caeli. non parvo intervallo in rotae illius extremitate distantia. quae illa rotatione finguntur. quorum morbum. scribunt. De qua re facillimam. qui constitutionem siderum. si autem sequentis tarditas horoscopum mutat. et constellationibus non adscribuntur: quare aliorum constellationibus inspectis ista dicuntur? Si autem ideo dicuntur. alius non diligebatur. alter posterior aegrotabant. quod de corporum simili temperatione veniebat? Cur enim similiter eodemque tempore. quae ad illud secretum pertinent. quanta diversitas! si ergo haec ad illas pertinent minutias temporum. nisi ut homines luteum cor habentes in gyrum mittantur. etiamsi alter post alterum tanta celeritate nascatur. Nam si tam multum in caelo interest. velle trahere ad istam aegrotandi parilitatem. quod inter se gemini dum nascerentur habuerunt. 5. si nolit imperitorum mentibus in eis quas nesciunt rebus illudere. rationem redderet Hippocrates. ut posterior plantam prioris teneret 11. quae fixerat.. quando vel quid prandeat?): numquid ista dicimus. ubi ponitur horae notatio. et alio loquente tacebat alius. alius non servivit. Fictum commentum est Nigidii de geminis. medicinaliter inspiciens Hippocrates geminos suspicatus est. momenta vero illa partium minutarum. cuius maximam diversitatem non nisi in hora. quaecumque dissimillima perhibentur in moribus casibusque geminorum 10. alteri non obveniat: cur audent ceteris. de qualibus mathematici non solent consuli (quis enim consulat quando sedeat. quae pertinent ad illas minutias. ut etiam inimicos eos inter se faceret ipsa distantia. Ac per hoc si tam celeriter alter post alterum nascitur. Porro autem Posidonius vel quilibet fatalium siderum assertor mirum si potest hic invenire quid dicat. Nati sunt duo gemini antiqua patrum memoria (ut de insignibus loquar) sic alter post alterum. deinde inventa sunt signa.siderum. qui volunt sideribus dare. sed de animi voluntate veniunt. quae in nullis possunt geminis inveniri. quod nemo potest comprehendere et momentis annotare nascentium? Si autem propterea talia dicunt in aliorum genituris. Sic. quia utique simul nasci ambo non poterant? Aut si nihil momenti attulit. Quod enim conantur efficere de intervallo exiguo temporis. nonne satis istos redarguunt. Hoc figmentum fragilius est quam vasa. paria cuncta quaero. sicut nati fuerant. desistente motu. in caeli spatio plurimum est: hinc sunt. unus honorem. cum tam multa diversissimi generis diversissimorum effectuum et eventorum eodem tempore in unius regionis terra eidem caelo subdita potuerint concipi et nasci. inquit. quae observari notarique possunt: quid hic agit rota illa figuli. cum inspexerint eorum constellationes. tanta in parentum amore dissimilitudo. ut alteri geminorum hereditas obveniat. quanta invenitur in geminorum voluntatibus actibus moribus casibusque diversitas. 4. dissimiles eis accidere potuisse valetudines. quae fuit quando concepti sive nati sunt. qua quisque nascitur. unus a matre diligebatur. quia uno ambulante alius sedebat. ponunt 8. quae non de corporis temperatione. currente illa bis numero de atramento tamquam uno eius loco summa celeritate percussit. et alio dormiente alius vigilabat. parentes diversos quaero. quod respondisse ferunt Nigidium hac quaestione turbatum. quid de rebus. aut plus etiam valet. quae inter se gemini possunt habere nascentes. verum etiam dispares aegritudines perpeti. qua quisque nascitur. talia pronuntiare. alter indeptus est. Quid idem ipsi. quantum mihi videtur. quia haec ad productiora spatia temporum pertinent. nescio cuius sit insolentiae. 3. quae non possunt ab eis comprehendi. non alter prior. quid de filiis. ut eadem pars horoscopi maneat. Quid de uxoribus. quod eodem tempore gravior leviorque apparebat amborum. sed ad temporum spatia pertinent. quod constellationibus comprehendi non potest. inquit. rebus minimis tribuuntur. Numquid hoc dicitur. qui gemini non sunt. amisit. ut diversis temporibus aegrotarent. unde et Figulus appellatus est. quanta rotam bis ipse percussi. quem horoscopum vocant: aut non tantum valet. quae inter se habent gemini. 74 . propter caeli particulam. quando in moribus operibus casibusque geminorum plurima plurimumque diversa monstramus? Moribus diversa vita fuit geminorum Esau et Iacob. Tanta in eorum vita fuerunt moribusque diversa. quam est geminorum vel humilitas generis eadem vel nobilitas. quando deambulet. Nos autem novimus geminos non solum actus et peregrinationes habere diversas. unde mathematici consulantur? Unus duxit mercenariam servitutem. diversis alimentis et exercitationibus. ne mathematicorum vaniloquia convincantur? Quid de horoscopo conceptus et nativitatis geminorum sentiendum. qui magnus apud eos habebatur. quia non ad minuta incomprehensibilia.

Si igitur in conceptu tanta vis est ad aequalitatem fatorum. necesse haberet pariter aegrotare? Deinde quaero: si tanta distantia est temporis in nativitate geminorum. qui non habebat eamdem horam nativitatis. An forte quia diverso horoscopo nati sunt. alter posterior moriatur? Si conceptio momenti unius diversos casus in utero geminos habere permittit. diversis temporibus filios procreare et multa alia. non autem mirum. impedit aliquid. sed eamdem quoque valetudinis parilitatem sidereis nexibus alligaret. sicut in solaribus accessibus et decessibus videmus etiam ipsius anni tempora variari et lunaribus incrementis atque detrimentis augeri et minui quaedam genera rerum. et tanta naturae vis est. quando aegrotaturus esset. aut illa in feminam commutata est? Cum igitur non usquequaque absurde dici posset ad solas corporum differentias afflatus quosdam valere sidereos. quae illos perducant ad diversam vivendi vel moriendi necessitatem? An concepti nondum habent fata. unde fit ut sub eadem constellatione fatali alter concipiatur masculus.quod diversis temporibus nati sunt: quare tempus in nascendo diversum ad aliarum rerum diversitates valere contendunt? Cur potuerunt diversis temporibus peregrinari diversis temporibus ducere uxores. non debuerunt nascendo eadem fata mutari. unde necesse est eadem esse in geminis momenta conceptus. unde filium mirabilem gigneret. 6. cum mutet fata conceptionis ordo nascentium? . quos necesse est a virilibus distare femineos (quod ille in officio comitis militat et a sua domo paene semper peregrinatur. cur non et duorum uno momento temporis natorum possint esse ad vivendum atque moriendum fata disparia? Nam si unum momentum. alter posterior nasceretur: cur. qua cum uxore concumberet. ideo fieri. cum et alter. uno momento si duo nascantur. in ortu valere dicunt. ambo aetate adhuc vigent. quantum in diverso sexu potest. ambo adhuc vivunt. instituto tamen et proposito vitae ita sunt dispares. Si autem ideo praenuntiant aegritudines non inspecto conceptionis horoscopo. momento uno. ille numerosam prolem genuit. aut ille in masculum. quos constabat omnino eodem tempore fuisse conceptos. ubi tanta vis ponitur. ut praeter actus. cum etiam nostros actus inde religare conantur. Unde postremo et hoc est. multa ab istis dici posse divinius? Unde etiam illud a nonnullis praedicatur..praecipue si diversi sint sexus. quod eodem tempore fuissent nati eodemque concepti. quod similiter simulque aegrotabant. quando eis inspicienda conceptionalis hora non datur. deinde alterum concipere omnino non possit. facere non potuisse.. sub una eademque caeli positione concepti diversa habent fata. cum eorum conceptus diversum tempus habere non possit? Aut si duorum uno momento temporis conceptorum potuerunt esse ad nascendum fata disparia. admonent ut quaeramus. ac sic omnis huius artis vel potius vanitatis commenta tollantur? Quid est hoc. ut. illa de solo patrio et de rure proprio non recedit). non daret de proximo pari corporis temperamento. non deberent inspectis natalium constellationibus de valetudine aliquid dicere. ne diceretur ei non ad liquidum eodem tempore potuisse nasci. altera femina? Novimus geminos diversi sexus. illa nec nupsit. quam siderum positionem. dum nascerentur. ut hinc etiam diversa sint fata: unde hoc accidere potuit. quod quidam sapiens horam elegit. Quamquam et in ipsis geminorum conceptibus. quae illos perducant ad diversarum horarum nativitatem. illa virgo sacra est. ut alter prior. cur uno tempore. et non potuerunt eadem causa diversis etiam temporibus aegrotare? Si enim dispar nascendi mora mutavit horoscopum et disparilitatem intulit ceteris rebus: cur illud in aegritudinibus mansit. ubi certe amborum eadem momenta sunt temporum. quod habebat in temporis aequalitate conceptus? Aut si fata valetudinis in conceptu sunt. si astralia fata credantur. si hora conceptionalis inveniatur. Aut si propterea mutantur fata geminorum quia temporibus diversis nascuntur. quod de illis pariter aegrotantibus geminis Posidonius magnus astrologus idemque philosophus respondebat. Quid enim tam ad corpus pertinens quam corporis sexus? Et tamen sub eadem positione siderum diversi sexus gemini concipi potuerunt. non autem et animi voluntates positionibus siderum subdi: nunc isti. unde ne in ipsis quidem corporibus eis possit ratio ista constare. quo ambo concepti sunt. si voluntates hominum et Dei munera cogitentur) ille coniugatus. 75 . iam satis disserui. quia indicant eas momenta nascentium: quo modo dicerent cuilibet eorum geminorum ex nativitatis hora. ut. propterea quia diversis temporibus nati sunt. et uno momento temporis sub una eademque caeli positione de duabus matribus duo pariter nati diversa fata habere non possint. ut alter prior. ut per hanc oporteat eis constellationes fieri diversas propter diversum horoscopum et ob hoc diversos omnes cardines 12. ut hoc. cur non potius intellegamus iam fuisse mutata. cum conceperit femina. quae ad horam conceptionis eadem ambobus fuit. At enim plurimum vis horoscopi valet. insuper (quod est incredibilius. ut diversis temporibus nascerentur? Itane non mutat fata nativitatis voluntas viventium. quae nisi nascantur habere non poterunt? Quid est ergo quod dicunt. Sed qualecumque sit. numquid et in conceptu? Ubi et unum concubitum esse manifestum est. sicut echinos et conchas et mirabiles aestus oceani. quorum cum sint inter se similes corporum species. Nam utique propter hoc addebat conceptionem. aliarum vero rerum in ortu esse dicuntur. non impedivit. Hoc quam nihil sit. Unde quid insipientius dici aut credi potest. cur nativitas momenti unius non etiam quoslibet duos in terra diversos casus habere permittat.

ut ab eo tam multum virginali sanctitate distaret? Nulla ratio cur eligantur dies rebus agendis. et positionem siderum. quando quidem ipsum causarum ordinem et quandam connexionem Dei summi tribuunt voluntati et potestati. Annaei Senecae sunt. quorum ortus propter hanc explorationem domi suae diligenter observant. Assum impiger: fac nolle. quae gradatim accessibus modicis eos a muscis ad camelos elephantosque perducat. Qui vero non astrorum constitutionem. quam supra dixerat summi patris voluntatem. Quis enim est tam excors. et tamen inde spicas ceteris coaevas atque. omnes herbas. ut haberet admirabilem filium. sed omnium connexionem seriemque causarum. ceteros rerum ortus ita inhiberi. et solos sideribus subdent homines. utrum aptum lanitio. nolentem trahunt 13. facere potuisse. nisi eligatur. facere quod licuit bono. Quo modo istis alias constellationes fuisse dicturi sunt. nolentem trahunt. quali pater ipse Iuppiter auctiferas lustravit lumine terras 14. quod in eius nativitate non fuerat. quod non habebat. a quo sunt omnes potestates. eos appellare fatum sic probatur. cur aliter eligunt dies accommodatos ponendis vitibus vel arboribus vel segetibus. ut existiment. Illi quoque versus Homerici huic sententiae suffragantur. nisi fallor. ut contemptibilem gigneret. qui optime et veracissime creditur et cuncta scire antequam fiant et nihil inordinatum relinquere. non horoscopi notati et inspecti aliqua arte. cuius potestas insuperabiliter per cuncta porrigitur. quod in eligendis diebus nova quaedam suis actibus fata moliuntur? Non erat videlicet ille ita natus. Ipsam itaque praecipue Dei summi voluntatem. quamvis ab illo non sint omnium voluntates. Iam illud quis ferat. cui paratum se oboedire dicit. cum homo nascitur. Nempe evidentissime hoc ultimo versu ea fata appellavit. et cetera huius modi? Si autem propterea valent ad has res dies electi. alios dies pecoribus vel donandis vel admittendis maribus. congerminales alias robigo interimit. ut ita dixerim. quae fuit ad horam nascentium. Quocumque placuit. 76 . qua fit omne quod fit. alias aves depopulantur. procedit ratiocinatio. an vectationi. comitabor gemens Malusque patiar. exorta segete simul herbescunt pubescunt flavescunt. ut cum illo sub eadem caeli plaga nec musca nascatur. ne nolens trahatur. Ducunt volentem fata. non poterit ab alia potestate mutari? Deinde si soli homines. Fecit ergo fatum. non autem omnia quae sub caelo sunt. sexum diversum a fratre non haberet.cum quo habebat eamdem constellationem. Audent etiam dicere quale pecus. Nam et ad canina fata temptantur et cum magnis admirantium clamoribus ista respondent. vermiculos momenta nascendi singillatim habere diversa? Solent tamen homines ad temptandam peritiam mathematicorum afferre ad eos constellationes mutorum animalium. constellationibus subiacent. occulto instinctu fieri spirituum non bonorum. et tam diversos exitus habeant. Nec illud volunt advertere. quod ei iam constitutum est. an custodiae domus. quas tam diversos exitus habere conspiciunt? An eos paenitebit his rebus dies eligere easque ad caeleste negabunt pertinere decretum. eosque mathematicos praeferunt ceteris. aves. ut volens ducatur. ut istas observationes cuivis puero ridendas esse persuadeant. quia potest in diem non bonum. et ex ipsius facto coepit esse fatale. simul germinant. quibus solis in terra Deus dedit liberas voluntates? His omnibus consideratis non immerito creditur. 8. cum astrologi mirabiliter multa vera respondent. Sic desipiunt homines. credo propterea. quod electo ad seminandum agrum die tam multa grana in terram simul veniunt. quorum cura est has falsas et noxias opiniones de astralibus fatis inserere humanis mentibus atque firmare. omnes bestias. an aratro. qui constellationibus inspectis dicunt non esse hominem natum. sed pecus. serpentes. nulla parendi mora est. summe pater altique dominator poli. sed ita potius. 7. Nam si hanc admiserint. Stoici auctores sunt fatum esse connexionem causarum. sicuti est cum quidque concipitur vel nascitur vel inchoatur. quos Cicero in Latinum vertit: Tales sunt hominum mentes. fati nomine appellant: non multum cum eis de verbi controversia laborandum atque certandum est. alias homines avellunt. ut audeat dicere omnes arbores. O stultitiam singularem! eligitur dies ut ducatur uxor. et ideo vir doctus elegit horam qua misceretur uxori. diei electione mutare. quibus equarum vel boum fetentur armenta. quoniam scilicet Ducunt volentem fata. quia terrenis omnibus corporibus sive animantibus secundum diversitates temporalium momentorum siderum positio dominatur: consideret quam innumerabilia sub uno temporis puncto vel nascantur vel oriantur vel inchoentur. et quod ipse in eligendo die constituerit. quae nulla est. Ubi est ergo quod nascenti iam sidera decreverunt? An potest homo. incurri et infeliciter duci. pisces. hi versus: Duc.

cum per istos versus. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum. ne fatum esse consentiat et perdat liberam voluntatem. Cicero pro libera voluntate contra fatum. alterum tolli. quod Cicero timuit in praescientia futurorum. quamvis omnia fato fieri contenderent. nec rerum certus est ordo praescienti Deo. cuius praescientia falli non potest. ut non existimet aliquid se adversus eos valere. non de illius poetae. 2. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio. si non omnia fato fiunt. quae facile possunt refelli. quod Cicero timuit. frustra leges dantur. inquit... Religiosus autem animus utrumque eligit. dum vult facere liberos. eamque omnibus viribus nullam esse omnino contendat. tolli voluntatis arbitrium. donec eo perveniatur. eisdem recursis gradibus eo pervenitur. non vult esse praescientiam futurorum. 1. ut se ipsae destruant et refellant. quam iste qui tollit praescientiam futurorum. aut esse aliquid in nostra voluntate. tolli praescientiam futurorum. ut non omnia necessitate fieri dicerent. ut neget esse scientiam futurorum. Hoc autem totum facere videtur. certus est ordo causarum. quem summum deum putant. Haec ergo ne consequantur indigna et absurda et perniciosa rebus humanis. Porro si est aliquid in nostra voluntate. ut negari omnino non possit. quia id nos facturos ille praescivit. quae connexa sunt. Multo sunt autem tolerabiliores. sed non ex sua persona. frustra obiurgationes laudes. fiunt omnia quae fiunt. non omnia fato fiunt. atque in has angustias coartat animum religiosum. a quo connexionem dicunt pendere fatorum. quid sentiant esse fatum apertissime declaratur. nisi auferat divinationem. et si hoc ordine venient. vituperationes exhortationes adhibentur. quo ventura esse praescita sunt. inquit 18. qui nullam divinam naturam esse contendit 16. quia vere tales sunt. 77 . nam si est praescientia futurorum. Quod si ita est. hoc ordine venient. et si certus est ordo rerum. nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium voluntatis. ideoque Cottam fecit disputantem de hac re adversus Stoicos in libris De deorum natura et pro Lucilio Balbo. Quid est ergo. negavit praescientiam futurorum atque ita.. si certus causarum ordo non est. Quae fides de libertate et praescientia. si praescita sunt omnia futura. inquit. neque ulla iustitia bonis praemia et malis supplicia constituta sunt. 9. 9. non est. si rerum ordo praescienti Deo certus non est. In libris vero De divinatione ex se ipso apertissime oppugnat praescientiam futurorum 17. et Stoici. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur evertere vanis argumentationibus et opponendo sibi quaedam oracula. Quod et ipse cum videret. Nam per illa omnia sic recurritur: si est voluntatis arbitrium. ut ab illo ventura praescita sunt. quoniam Iovem appellant. utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. Ipse itaque ut vir magnus et doctus et vitae humanae plurimum ac peritissime consulens ex his duobus elegit liberum voluntatis arbitrium.Nec in hac quaestione auctoritatem haberet poetica sententia. si autem certus est ordo causarum. sed quoniam Stoicos dicit vim fati asserentes istos ex Homero versus solere usurpare. ita voluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur. vel in homine vel in Deo. sed si alterum confirmabitur. ut unum eligat e duobus. non est omnium certus ordo causarum. cui Stoicorum partes defendendas dedit. non omnia sic veniunt. etiam illud temptavit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: non est Deus 15. aut esse praescientiam futurorum. fato. Nam et confiteri esse deum et negare praescium futurorum apertissima insania est. quod ut confirmaretur. nisi praecedentibus et efficientibus causis. ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia. quo fit omne quod fit.. quae fieri non possunt. Quo modo? inquit. quae tamen nec ipsa convincit. Hos Cicero ita redarguere nititur. fecit sacrilegos. omnis humana vita subvertitur. ut non sit praescientia futurorum. si elegerimus voluntatis arbitrium. quod voluntate facimus. . quod non aliqua efficiens causa praecesserit. Vidit enim quam esset invidiosum et molestum. non enim fieri aliquid potest. certus est ordo rerum praescienti deo. sequentur illa omnia. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum. porro si non omnia sic veniunt. Quam sic conatur auferre. nullamque rerum praedictionem. ut oppugnaret praescientiam. si elegerimus praescientiam futurorum. quoniam utrumque arbitratur esse non posse. nos ut confitemur summum et verum deum. sed de istorum philosophorum opinione tractatur. ut ea ventura praescivit. nec timemus ne ideo non voluntate faciamus. qui vel siderea fata constituunt. ut nihil sit in nostra voluntate. quod si concedimus. quos disputationi adhibent quam de fato habent. in Deo praescientia omnium futurorum 19.negat et Deum futura nescire. maluit ferre sententiam quam pro Cotta.

quia valituras atque facturas ille praescivit. satis est ad eum in hac quaestione redarguendum 22. Corpora igitur magis subiacent voluntatibus. Quid enim eum adiuvat. quae ab illo est. quod quidem inducta alterius persona in libris De deorum natura facere molitus est. quae spiritus vitae est. non voluntatum. plus eum quam Stoici detestamur. si tamen voluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi. 9. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios et Deum dicimus omnia scire antequam fiant. quaedam vero angelorum. qui vivificat omnia creatorque est omnis corporis et omnis creati spiritus. non esse dicimus nullas. quia omne. quas nostrorum operum causas esse praescivit. atque ita. et tibi. nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi. ubi voluntas Dei plurimum potest. quidquid a nobis non nisi volentibus fieri sentimus et novimus. Simul esse possunt necessitas et voluntas libera. quod fit. id est a loquendo 20. ita omnium potestatum dator. etiam sic nihil dicit aliud. ipse est Deus. quoniam et humanae voluntates humanorum operum causae sunt. Et ipsae quippe nostrae voluntates in causarum ordine sunt. aliae vero causae et faciunt et fiunt. quia est causa fortuita. quibusdam non tribuit. quibus aliqua faciunt secundum naturam suam. quoniam potestas Dei est. qui reddis unicuique secundum opera eius 21. id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum. quae creatorum spirituum bonas voluntates adiuvat. misericordia. duo haec audivi. quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus 23. Nos enim eas causas. qui eum habet in potestate. sed latentes. quod ex ipsis faciunt spirituum voluntates. et quod facturae sunt. nihil fieri si causa efficiens non praecedat. quoniam contra naturam sunt. sicut novit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. sed quoniam corpus est. Non est autem consequens. nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus. et ideo quidquid valent. Domine. Causa itaque rerum. quem non usitato. Spiritus ergo vitae. est naturalis. quantum Deus eas valere voluit atque praescivit. immo nulla fieri fato dicimus. quoniam res ipsa inaniter asseritur. neque fati vocabulo nuncupamus. Aut enim esse Deum negat. quos angelos diaboli vel etiam daemones appellamus: sic et hominum. Quo modo igitur ordo causarum. quod non in re vera consuevit intellegi. quod idem Cicero concedit. non est spiritus vitae. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret. si Deo certus est omnium ordo causarum. Omnia vero fato fieri non dicimus.9. illius naturae scilicet. quae magis fiunt quam faciunt. quod nos abhorremus praecipue propter vocabulum. non nisi causa praecedente fieri confitetur. quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. qui est auctor omnis conditorque naturae. quos Angelos Dei dicimus. cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae voluntates? Contendat ergo Cicero cum eis. quae facit nec fit. Deus praescit manente libera voluntate. ut. maxime rationales. Quod vero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum. aut si esse confitetur deum. quoniam hoc possunt. id efficit. sicut sunt omnes creati spiritus. Ordinem autem causarum. Nam et aer iste seu ventus dicitur spiritus. omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates. sed omnia maxime Dei voluntati subdita sunt. 3. spiritus utique non creatus. qui omnes rerum causas praescivit. Angelorum autem voluntates dico seu bonorum. qui certus est Deo eiusque praescientia continetur. Malae quippe voluntates ab illo non sunt. et bonorum scilicet et malorum. Qui enim non est praescius omnium futurorum. malas iudicat. cum quid vel appetunt vel evitant. sed suo more Stoici fatum appellant. quo corda hominum nolumus inclinari. cuius praescientia falli non potest. sed non omnem causam esse fatalem. hoc est incommutabiliter. non enim abnuere possumus esse scriptum in Litteris sanctis: Semel locutus est Deus. profecto in eis causis etiam nostras voluntates ignorare non potuit. 4. quaedam nostris. nihil valere monstramus. ipsasque naturales nequaquam ab illius voluntate seiungimus. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare. qui praescienti certus est deo. easque tribuimus vel Dei veri vel quorumlibet spirituum voluntati. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi voluntarias. In eius voluntate summa potestas est. Sicut enim omnium naturarum creator est. quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni. quam illo causarum ordine. Iam vero causae voluntariae aut Dei sunt aut Angelorum aut hominum aut quorumque animalium. ideo nihil sit in nostrae voluntatis arbitrio. quod dicit nihil quidem fieri sine causa. "est locutus". quae dicuntur fortuitae. qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem vel potius ipsum fati nomine appellant. unde etiam fortuna nomen accepit. ut nihil sit in nostra voluntate. Corporales autem causae. Nam et illud. et voluntate nos facere. seu malorum. intellegitur "immobiliter". Quod enim dictum est: Semel locutus est. Quapropter et voluntates nostrae tantum valent. magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris voluntatem.. Deus est. non sunt inter causas efficientes annumerandae. quem negat praescium futurorum. certissime valent. non est utique Deus. arbitrium nostrae voluntatis auferri. cui etiam voluntates omnes subiciuntur. id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut natus est. neque negamus. est voluntaria? Sufficit. 78 . ipsae omnino facturae sunt..

si de Deo non bene creditur. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere voluntatis arbitrium aut retento voluntatis arbitrio Deum (quod nefas est) negare praescium futurorum. minoris esset utique potestatis. (nam si voluntas tantum esset nec posset quod vellet. quas esse sub necessitate noluerunt. quae tria unum sunt. quidquid volendo facimus. quod ei si accideret. ut libere velimus. qui fecit hominem rationale animal ex anima et corpore. Porro si ille. non utique faceremus. quibus recte vel perperam vivitur. ut. ne nobis libertatem auferat voluntatis. sed utrumque amplectimur. Si autem illa definitur esse necessitas. qui dedit et carni originem pulchritudinem valetudinem. etsi non posset implere quod vellet). si subderentur necessitati. non est. sicut nec potestas eius minuitur. 79 . quam formidando Stoici laboraverunt causas rerum ita distinguere. cum dicitur mori fallique non posse. Deus itaque summus et verus cum Verbo suo et Spiritu Sancto. quo adiuvante sumus liberi vel erimus. nihil praescivit. Male autem vivitur. et preces valent ad ea impetranda. si posset. hoc. nec alterius. quantum eas valituras esse praescivit. sed si peccare noluerit. etiam hoc ille praescivit. utique non peccat. Sunt igitur nostrae voluntates et ipsae faciunt. quasdam subderent. si nollemus. Non ergo propterea nihil est in nostra voluntate. Multa enim facimus. nec sic tamen voluntas nisi voluntas esset. creator et factor omnis animae atque omnis corporis. a quo est mensura numerus pondus. quod non fieret. si nolumus. propagationis fecunditatem. qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus. non aliquid aliud. qui tamen mori et falli non potest. quae non est in nostra potestate. qui et animae irrationali dedit memoriam sensum appetitum. nescio cur eam timeamus. Neque enim et vitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus. nequaquam esset omnipotens.10. si dicamus necesse esse Deum semper vivere et cuncta praescire. quia Deus illum peccaturum esse praescivit. sicut est necessitas mortis: manifestum est voluntates nostras. sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera nec avis pinnulam. secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid vel ita fiat. non vanitate felices. quia et ipsas futuras esse praescivit. Sic enim hoc non potest. non fortunam. non patiendo quod non vult. Unde quidquid praeter suam voluntatem patitur homo. potentiore voluntate impediretur. Quidquid autem aliorum hominum voluntate nolens quisque patitur. quia Deus praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. illud. Quo primitus pertinet ipsum velle. Dicitur enim omnipotens faciendo quod vult. atque in his. a quo sunt semina formarum formae seminum motus seminum atque formarum. Neque enim ideo <non> peccat homo. Deus omnia disponit. sed eius esset qui vellet. ut quasdam subtraherent necessitati. sed eius potius. sed aliquid praescivit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra voluntate. 10. vitam sensualem etiam cum pecoribus. et valent plurimum. Recte quippe omnipotens dicitur. non utique nihil. vitam seminalem etiam cum arboribus. cuius sunt participatione felices. ne videlicet non essent liberae. cum peccat. etiam sic voluntas valet.et Deum praescire. vitam intellectualem cum solis Angelis dedit. tamen hominis voluntas. quia ille. posuerunt etiam nostras voluntates. Unde propterea quaedam non potest. quicumque sunt veritate. cuius praescientia falli non potest. quia omnipotens est. non debet tribuere humanis vel angelicis vel cuiusquam creati spiritus voluntatibus. est.. qui hoc praescivit. . a quo est omnis modus omnis species omnis ordo. non fatum. ut bene vivamus. non enim vellemus. Sic etiam cum dicimus necesse esse. cuiuslibet aestimationis est. si nollemus. utrumque fideliter et veraciter confitemur. Unde nec illa necessitas formidanda est. qui non solum caelum et terram. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et vituperationes. a quo est quidquid naturaliter est. sub tali necessitate non esse. quae se precantibus concessurum esse praescivit. intellegentiam. rationali autem insuper mentem. et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus. sed etiamsi nolimus efficit quod potest. Non enim. quae adimit libertatem. ut bene credamus. Qui si nolit. etsi non illius. Unde absit a nobis eius negare praescientiam. qui eum peccantem nec impunitum esse permisit nec sine misericordia dereliquit. Deus unus omnipotens. ut potius.. libero velimus arbitrio: et verum procul dubio dicimus. quae si nollemus. voluntatem. Si enim necessitas nostra illa dicenda est. immo ideo non dubitatur ipsum peccare. qui dat potestatem volentibus. nam si volumus. 2. membrorum dispositionem. qui praescivit quid futurum esset in nostra voluntate. nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium convenientia et quadam veluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et servitutes a suae providentiae legibus alienas esse voluisse. sed ipsum peccaturum esse praescivit. sed potestas Dei. cum volumus. salutem concordiae. 1. et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. 11. cuiuscumque generis est. nec solum angelum et hominem.

quoniam servire videbatur inglorium. Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat. In laudibus autem Caesaris posuit. diversis moribus. post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. ut dictum est. 12. Ipsam denique patriam suam. Sed cum esset adepta libertas. ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae voluntati. inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique Urbem obsidione premebat. ut in eorum magnis laudibus poneretur. quos Romanorum mores et quam ob causam Deus verus ad augendum imperium adiuvare dignatus est. Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Servitio premet ac victis dominabitur Argis 29. quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt. ut parum esset sola libertas. Consilia in melius referet mecumque fovebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. sed superbia dominantis. Veniet lustris labentibus aetas. propter hanc vivere voluerunt. verum propterea commemorare illa volui. tanta cupido gloriae incesserat. Hoc illa profecto laudis aviditas et gloriae cupido faciebat. quod sibi magnum imperium. qui consules appellati sunt a consulendo. cum et reges utique a regendo dicti melius videantur. quamvis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo victimas. 1. quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit. Quod ut absolutius disserere possemus. Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant 28. quas huc usque perduximus. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros viros. memento 80 . pro hac emori non dubitaverunt. hanc ardentissime dilexerunt. Alia dominandi libido in Caesare. quod. quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum. in cuius potestate sunt etiam regna terrena. Ista ergo laudis aviditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit. cui iam persuasum esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum atque servatum. a regendo. ad hoc pertinentem et superiorem librum conscripsimus. ne quisquam. dum pro magno habetur. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter <e>mori aut liberos vivere. Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos. reges autem. ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos. nisi et dominatio quaereretur. pecuniae liberales erant. dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam virtute magnum. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt 25.. Veteres igitur primique Romani. gloriam ingentem. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum. Marcum Catonem et Gaium Caesarem. de fati quaestione tollenda. sed daemoniis immolarent. vivos ducent de marmore vultus. 2. cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi atque imperandi et subiugandi ac debellandi populos anteponeret. ait: Excudent alii spirantia mollius aera. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est. dominari vero atque imperare gloriosum. Amore itaque primitus libertatis. bellum novum exoptabat. Ita fiebat in votis virorum virtute magnorum. Quae quidem Vergilius Iovem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia. sed fastus regius non disciplina putata est regentis vel benivolentia consulentis. Sic placitum. quod velut loquente Iove idem poeta dicit: Quin aspera Iuno. Hinc est et illud eiusdem poetae. non reges aut domini a regnando atque dominando 26. tamen laudis avidi. Cedo equidem. et praesentis voluminis partes superiores. ubi virtus enitescere posset. ut regnum a regibus. tanta cupido gloriae incesserat 27. laudabilia scilicet atque gloriosa secundum hominum existimationem. deinde dominam esse concupiverunt. divitias honestas volebant 24. quod civitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum brevi creverit.. ut esset ubi virtus eorum enitesceret. exercitum. prius omni studio liberam. ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo. quantum eorum docet et commendat historia. 12.Utrum fato aut ordine res agantur rationes conferuntur (12-26) Romanorum ingens fuit amor libertatis. Proinde videamus. Romane. sed sua memoria fuisse illos duos ingenti virtute.

quae tamen bonus et ignavus aeque sibi exoptant. qua nititur tamquam ad possessionis finem. quo melius non est. dolis atque fallaciis contendit 31. postea vero servili imperio patres exercuisse plebem. eo fit ut impetus fiat in vacuam rem publicam 36.. pro diis habentes quae dantur a deo.(Hae tibi erunt artes) pacique imponere mores. 12. huic quia bonae artes desunt.. Quae libido dominandi fuerit in Catone. Quippe sociorum atque civium. Hae sunt illae bonae artes.et in hominibus ignavis. nam mali nec habebant eam. quamvis honorem habere cuperent. Caesar et Cato. Existimare maiores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum apud illos aedes indicant. et alio loco: Opus autem suum probet unusquisque. Quando quidem gloria est. sed ille. longe virtus Catonis veritati videtur propinquior fuisse quam Caesaris. laudamus divitias. ubi est bonum hominis. ubi domi voluptatibus. Pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam. Proinde qualis esset illo tempore civitas et antea qualis fuisset. quales laudantur Romani veteres. iudicium hominum bene de hominibus opinantium. rapiendo miseris civibus.. Non ita est. Unde intellegi potest quem finem volebant esse virtutis et quo eam referebant qui boni erant. 3. quia rursus gravis metus coepit urgere atque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et ad concordiam revocare civilem. quarum discordiarum. quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius. 4. Paucorum est virtus atque honestas. 12. quem malis artibus conabantur adipisci. 5. sed dolis atque fallaciis ambiebant. sed eos civitas ob eius virtutem non petenti dare. actum quam expulsis regibus. cuius illi cupiditate flagrabant. Has artes illi tanto peritius exercebant.. inquit. eo illum magis sequebatur 33. Unde et honores. quod tamen vitium propius virtutem erat. id est dolis atque fallaciis. finem fuisse bello Punico secundo. quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae suae. 81 . petere non debuit. sed ille. praeterea armorum et equorum maior copia nobis quam illis est. Melius laudatus est Cato. De illo quippe ait: Quo minus petebat gloriam. quos petivit Cato. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt. privatim opulentiam. vera via nititur. hic pecuniae aut gratiae servitis. putat. Sed cum illa memoria duo Romani essent virtute magni. animus in consulendo liber.. multo pulcherrimam eam nos haberemus. quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat. inquit. et ideo melior est virtus. per virtutem scilicet. 6. quae nobis nulla sunt: domi industria. Neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis. . Nam gloriam honorem imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant. Si ita esset. alioquin vera non essent. Via virtus est. Unde dicit Apostolus: Nam gloria nostra haec est: testimonium conscientiae nostrae 34. non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium pervenire. Gloriam ergo et honorem et imperium. largiendo scaenicis turpibus. 12. sequimur inertiam. ea quae commemoravi in secundo libro huius operis 37. illi servire nollent. agro pepulisse et ceteris expertibus solos egisse in imperio 38. Qui audit haec Catonis verba sive Sallustii. non illis artibus ad honores et gloriam. . neque amplius aequo et modesto iure. 12. dum illi dominari vellent. id est bonus. Neque enim est vera virtus. sed ipsa virtutem. non debet sequi virtus. quamdiu metus a Tarquinio fuit. omnes eos tales tunc fuisse vel plures. quae ipse item scribit. foris iustum imperium. ubi dicit. iniurias validiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio. et tunc in semetipso tantum gloriam habebit et non in altero 35. Parcere subiectis et debellare superbos 30. ad honorem scilicet. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat. quanto minus se voluptatibus dabant et enervationi animi et corporis in concupiscendis et augendis divitiis et per illas moribus corrumpendis. Unde qui tales iam morum labe superabant atque abundabant. neque delicto neque libidini obnoxius. quas coniunctissimas constituerunt. inter bonos et malos discrimen nullum. publice egestatem. vera via nititur.. regio more verberasse.atque virtutis ad gloriam aestimatio. omnia virtutis praemia ambitio possidet. videamus in ipsa sententia Catonis: Nolite. nisi quae ad eum finem tendit. id est ad gloriam honorem imperium. donec bellum grave. finiretur. Virtutis et Honoris 32. quae sibi exoptabant et quo bonis artibus pervenire nitebantur boni.

eoque factum ut divitias paupertas. Cum enim de studiis talibus loqueretur. quod tempore esset posterius. Sed postquam luxu atque desidia. quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello 42. Verum tamen qui libidines turpiores fide pietatis impetrato Spiritu Sancto et amore intellegibilis pulchritudinis non refrenant. libuisse attendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset 39. in qua ipsam gloriam requirebant. voluit Deus et occidentale fieri. inter maledicta et opprobria. tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negaverit coram hominibus. imperium vera via. quanto est ab hac immunditia mundior. Huic igitur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori veritatis. verum etiam id excitandum et accendendum esse censebant. pro isto uno vitio. sed minus turpes sunt. verum etiam summae detestationis habebatur. qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae. quod nec poetam fugit Horatium. Huic igitur vitio non solum non resistebant. honorem. multitudinem paucitas superaret. quam commemoravit Cato. id est ipsa virtute. publice egestatem. ubi eam luce clarius confitetur. si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor vel amor. qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula. tenues res privatae. ut Dominus diceret: Quo modo potestis credere gloriam ab invicem exspectantes et gloriam quae a solo Deo est non quaerentes? 46 Item de quibusdam. Nam sanius videt. Gloriam heros christianorum Deo tribuit. qui in eum crediderant et verebantur palam confiteri. non ventositate laudis humanae. 14. inter gravissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. Et quod eos divina facientes atque dicentes divineque viventes debellatis quodam modo cordibus duris atque introducta pace iustitiae ingens in Ecclesia Christi gloria consecuta est: non in ea tamquam in suae 82 . negabo eum coram Patre meo. vel coram Angelis Dei 48. salutemque eius saluti suae praeponere non dubitaverunt. inquit. ut. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes avidum domando Spiritum. ubi loquitur de instituendo principe civitatis. 13.Sed per quosdam paucos. Quod sancti Apostoli non fecerunt. quoniam sciebat saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse Romanos. quae apud quosque improbantur 45. si recta sunt. Quae in hac vita etsi non funditus eradicatur ex corde. sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti. rursus res publica magnitudine sui imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat 40. quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Serviat uni 43. qui cum in his locis praedicarent Christi nomen. ut aerarium esset opulentum. Paucorum igitur virtus ad gloriam. quae utique sectanda sunt fine veri boni. omnesque accenduntur ad studia gloria iacentque ea semper. privatim opulentiam 41. Tanto enim quisque est Deo similior. et consequenter commemorat maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse 44. paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse. quia etiam bene proficientes animos temptare non cessat: saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae. qui in caelis est. id est amore laudis. Unde corruptis moribus vitium e contrario posuit. magna administrabantur atque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum providentia res illa crescebat. qui pro suo modo boni erant. Quam ob rem cum diu fuissent regna Orientis illustria. quae apud quosque improbantur). Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet. sibique multa agitanti constare dixit. pecuniae cupiditatem et multa alia vitia comprimentes. melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti. si alicubi iacent quae apud quosque improbantur. ait evangelista: Dilexerunt gloriam hominum magis quam Dei 47. civitas corrupta est. qui et amorem laudis vitium esse cognoscit. nitentium etiam a Catone laudata est. idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda gravia mala multarum gentium. quem dicit alendum esse gloria. cognoverat parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus. ubi non solum improbabatur (sicut ille ait: Iacentque ea semper. Gentium heros sibi gloriam requirit. hanc intulit universalem generalemque sententiam: Honos alit artes. si bona. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos De re publica scripsit. Tam enim est hoc vitium inimicum piae fidei. quae populus Romanus domi militiaeque mari atque terra praeclara facinora fecerit. sed imperii latitudine et magnitudine illustrius. putantes hoc utile esse rei publicae. Hinc erat domi industria.

ad amorem illius. Neque enim et Romani non vivebant sub legibus suis. quod erat ante paucorum. his omnibus artibus tamquam vera via nisi sunt ad honores. 83 . ad cuius societatem pietas vera perducit. ibi non oritur sol super bonos et malos 52. non in vita aeterna. qui Scaevolas et Curtios et Decios non sibi inferendo poenas. demonstrans quo fine innotescere deberent: Luceant. ut videamini ab eis. id ipsum fieret meliore successu. qui propter hoc boni aliquid facere videntur. opera vestra coram hominibus. alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum. sed donum Dei. quamdiu hic peregrinantur. quod boni sunt. ad quem conversi fiant quod estis. quae non exhibet servitutem religionis. imperii sui leges imposuerunt multis gentibus. Quibus ergo non erat daturus Deus vitam aeternam cum sanctis Angelis suis in sua civitate caelesti. quoniam vera pietate. accendebant. Sic et isti privatas res suas pro re communi. quibus subiugatis imposuerunt leges suas. 15. quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo. sed eam quoque ipsam ad Dei gloriam referentes. qua volebant etiam post mortem tamquam vivere in ore laudantium? Deus mercedem gloriam tribuit Romanorum virtuti. quam Graeci vocant. ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium privatis rebus angustis. qui in caelis est 49. inde fidei pignus accepimus. diligenter et sobrie illa intueantur exempla et videant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter vitam aeternam. quae suos agros non haberet. hodieque litteris et historia gloriosi sunt paene in omnibus gentibus: non est quod de summi et veri Dei iustitia conquerantur. de publico viveret. quia non per vos aliquid estis. sed Ut glorificent Patrem vestrum. 1. si illi qui imperant ad impia et iniqua non cogant? Aut vero aliquid nocuerunt Romani gentibus. ut videant bona facta vestra et glorificent Patrem vestrum. quae mundi huius dilectoribus odiosa est. quas ceteris imponebant. quia nullus moritur. ut eos ad vos converti velitis. Merces autem sanctorum longe alia est etiam hic opprobria sustinentium pro veritate Dei. quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus. ut glorificentur ab hominibus. quod postea gratissime atque humanissime factum est. Illa civitas sempiterna est. Namque ne propter humanam gloriam boni essent. ibi nullus oritur. sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam.virtutis fine quieverunt. Proinde non solum ut talis merces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est. si tantum a suis civibus terrena dilecta est propter hominum gloriam. ut omnes ad Romanum imperium pertinentes societatem acciperent civitatis et Romani cives essent. Hoc si fieret sine Marte et Bellona. sed illatas ferendo et virtute vera. Merces sanctorum in aeterna civitate. ac sic esset omnium. Hos secuti sunt martyres. et pro eius aerario contempserunt. si neque hanc eis terrenam gloriam excellentissimi imperii concederet: non redderetur merces bonis artibus eorum. non dea. 17. quibus consulebant. a quo et ipsi tales fierent. sed nulla esset gloria triumphantium. perceperunt mercedem suam. 16. Non ergo ut videamini ab eis. inquit. gloriam. De talibus enim. verum etiam ut cives aeternae illius civitatis. Sed cum illi essent in civitate terrena. etiam Dominus ait: Amen dico vobis. nisi quia id factum est ingenti strage bellorum? Quod si concorditer fieret. et innumerabili multitudine superarunt. isto quoque fomite eos. ibi est vera et plena felicitas. imperium. qui in caelis est. sed sol iustitiae solos protegit bonos. sed in terra. neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxii. consuluerunt patriae consilio libero. docuerat eos Magister illorum dicens: Cavete facere iustitiam vestram coram hominibus. id est virtutibus. nemine vincente ubi nemo pugnaverat: nonne Romanis et ceteris gentibus una esset eademque condicio? praesertim si mox fieret. qui in caelis est 50. cuius gratia tales erant. quibus ad tantam gloriam pervenire nitebantur. honorati sunt in omnibus fere gentibus. quae paucis diebus ducitur et finitur. nisi uni vero Deo. Praeter gloriam unum iuris vinculum sociat victos et victores. hoc est re publica. quid interest sub cuius imperio vivat homo moriturus. tantum quod plebs illa. qui pastus eius per bonos administratores rei publicae gratius a concordibus praestaretur quam victis extorqueretur. perceperunt mercedem suam 51. Sed rursus ne hoc perverse intellegentes hominibus placere metuerent minusque prodessent latendo. avaritiae restiterunt. ut nec Victoria locum haberet. Quantum enim pertinet ad hanc vitam mortalium. ubi thesaurus communis est veritatis. id est hac intentione.

qui est mentium vera opulentia. ne plus mali esset in exemplo imperii contempti quam boni in gloria hostis occisi: ut quid se iactent. a lumine solis et lunae lumen eius qui solem fecit et lunam. Quid ergo magnum est pro illa aeterna caelestique patria cuncta saeculi huius quamlibet iucunda blandimenta contemnere. tanta perpessi sint. a societate mortalium societas Angelorum.. vel donare pauperibus vel. ubi posset vivere gloriosius 56: cur extollatur. a cuius cervicibus acerrimorum hostium Veientium iugum depulerat damnatusque ab aemulis fuerat. Haec sunt duo illa. ut. quae id pro fide atque iustitia fieri compellat. cum illa civitas.. qui pro immortalis patriae legibus omnia. tamen quia contra imperium suum. Sed versu sequenti consolatus est infelicem: Vincit amor patriae laudumque immensa cupido 54. qui Romam ne facie quidem norunt? Tolle iactantiam. ipsas certe hominum dignitates. cum illi pro hac terrena iam adepta tanta fecerint. qui eius ingenti cupidine arserunt et ardentia bella gesserunt. habet aliquid. occidit 55. ab hoste provocatus iuvenali ardore pugnaverat. bona terrena contemnunt? Si Furius Camillus etiam ingratam patriam. ea. qui gravissimo bello Romanos premebat. quae filiis congreganda videbantur atque servanda. alii victi sunt. qui forte in Ecclesia ab inimicis carnalibus gravissimam exhonorationis passus iniuriam non se ad eius hostes haereticos transtulit aut aliquam contra illam ipse haeresim condidit. si pro illa adipiscenda fecerint boni operis aliquid vel mala aliqua sustinuerint. velut grande aliquid fecerit. sed caritate liberandorum hominum.Romanorum virtus christianos extimulat. tantum ab hac distet.. quam quod pro ista faciendum est. si pro hac temporali atque terrena filios Brutus potuit et occidere 53. non quia contra patriam. nihil sibi magnum fecisse videantur tantae patriae cives. in eius exitium coniurasse. quae nos ab iniquitatis et mortis et diaboli dominatu liberos facit. sed etiam pro patria. sed eam potius quantum valuit ab haereticorum perniciosissima pravitate defendit. quae a mortalibus expetuntur. sed a daemonibus et daemonum principe. in quo perceperunt mercedem suam. quod aliis non licet? Numquid non multi senatores sunt in aliis terris. ab inanibus laudibus solida gloria. praesertim quia remissio peccatorum. cognomine Torquatus. a Gallis iterum liberavit. non ubi vivatur in hominum gloria. quo multitudinem. Bruto autem. Ait enim: Natosque pater nova bella moventes Ad poenam pulchra pro libertate vocabit Infelix. Si alius etiam Romanus princeps. sed Christi pauperes inter filios computantur? . dicens multos se tales. quae ad facta compulit miranda Romanos. consideramus quanta contempserint. omnino non video. qualem illum videret. quia non habebat potiorem. sed ubi vita adquiratur aeterna? Si Mucius. qua illa civitas conderetur. si existat temptatio. quas cupiditates subegerint pro humana gloria. 2.nobilibus rebus gestis. ut cum Porsenna rege pax fieret.. quod illa facere neminem cogit? Sed certe difficilius est filios interimere. praeter illum gloriae humanae inanissimum fastum. licet vicisset.. amittere. Duae civitates conferuntur contemptu temporalium.. occidi filii a patre potuerunt: quid magnum est. quia nullius est ponderis fumus. ut honoratiores essent quique meliores: nec sic pro magno haberi debuit honor humanus. in ardentem aram ante eius oculos dexteram extendit. Felices enim vel nos vel filios nostros non divitiae terrenae faciunt aut nobis viventibus amittendae aut nobis mortuis a quibus nescimus vel forte a quibus nolumus possidendae. quae pertulerint. quae multo minus quam filii diliguntur. et valeat nobis etiam hoc ad opprimendam superbiam. nec cupiditate humanarum laudum. 18. quia filios occidit. 18. cui per umbram quandam simile fuit asylum illud Romuleum. Si ergo pro libertate moriturorum et cupiditate laudum. in qua nobis regnare promissum est. quia Porsennam ipsum occidere non potuit et pro eo alterum deceptus occidit. non a Tarquinio rege. Sed utamur etiam in his rebus beneficio Domini Dei nostri. qui eam tamquam mercedem talium virtutum accipere meruerunt. quantum distat caelum a terra. filium. infelicitatis perhibet testimonium etiam poeta laudator. quod alii vicerunt. Numquid enim illorum agri tributa non solvunt? Numquid eis licet discere. quorumlibet delictorum congregavit impunitas. libertas et cupiditas laudis humanae. 2. id est contra quod imperaverat pater imperator. a temporali laetitia vita aeterna. Nam quid intersit ad incolumitatem bonosque mores. quae cives ad aeternam colligit patriam. si pro vera libertate. 17. 1. cum alia non sit. non filii occiduntur. et omnes homines quid sunt nisi homines? Quod si perversitas saeculi admitteret. cuius ille fortitudinem et coniurationem 84 . utcumque ferent ea facta minores. sed Deus felices facit.

qui in suo defunctus est consulatu. Ad humanam vero gloriam praesentisque temporis satis digna vita aestimabatur illorum. maior utique honore quam consul. ut quidam eorum. sed ab illo missus obierit. promissa etiam quarta parte regni a Romana civitate non potuisse develli ibique in sua paupertate privatum manere maluisse 67? Nam illud quod rem publicam. 3. dignitatem illic honesti civis habere non posset. pudore pungamur. sed sint illis omnia communia. id est rem populi. nec aliud intellegere potuerunt. Regulus. si pro fide quae illi debetur talia fuerit homo passus. qua cives supernae patriae de diversis liberantur et colliguntur erroribus. pro quibus fundebatur. ut illic id quod Romani haberent optimum mitteretur 58. quorum triumphis publicum ditabatur aerarium: nonne omnes Christiani.tamen diversa reddita mercede. gravissimis suppliciis necaverunt 63: qui cruciatus non sunt pro fide illius patriae contemnendi. si qua huius modi reperiuntur in litteris eorum. ut distribuatur unicuique. rem patriae. diligentes caritatis fide et fidei caritate certarunt? Si Marcus Pulvillus dedicans aedem Iovis. rem communem.. ut in huius vitae peregrinatione expeditior ambulet viam. ne crudelissimos hostes iurando falleret. pro Dei gloriosissima civitate non tenuerimus. a quibus fundebatur. sicut eis praeceptum est. ab aratro esse adductum. ubi aeterna est et vera felicitas. quarum istae utcumque sunt similes. Haec et alia. verum et ipsos inimicos. ut dictator fieret. ita contempsit. quando tanta fama praedicarentur. unde videlicet oportebat. qui iam bis consul fuisset. 18. si pro illo non unam manum neque hoc sibi ultro faciens. ut non pro terrenis et temporalibus beneficiis.talium perhorrescens sine ulla dubitatione se ab illo bello facta pace compescuit 57: quis regno caelorum imputaturus est merita sua. qui Christum occiderunt. nisi Romanum imperium longe lateque porrectum magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum virorumque tantorum virtutibus praeclarum atque gloriosum et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita. qui excellentiore proposito divitias suas communes faciunt secundum id quod scriptum est in Actibus Apostolorum 69. ad eos ab ipsa Roma reversus est. indignae sunt passiones huius temporis ad futuram gloriam. et nobis proposita necessariae commonitionis exempla. et nemo dicat aliquid proprium. deorum suorum oraculis serviens. cui Dominus de sepultura patris sui sollicito ait: Sequere me et sine mortuos sepelire mortuos suos 62? Si M. cum paene tale aliquid illi fecerint pro conservanda gloria Romanorum? . qui aliquem fidei suae passus inimicum non se ultro in talem mortem mittens. ita idem ipsi pauperes erant. quod decem pondo argenti in vasis habere compertus est 68. ut deorum iussis in illum interitum vir praecipitaretur armatus: quid se magnum pro aeterna patria fecisse dicturus est. ex illo senatu hominum pauperum pelleretur notatione censoria. ut illis cadentibus et iram deorum sanguine suo placantibus Romanus liberaretur exercitus 60: nullo modo superbient sancti martyres. sicut Romanis eum tenere volentibus respondisse fertur. sed persequente aliquo patiens totum flammis corpus impenderit? Si Curtius armatus equo concito in abruptum hiatum terrae se praecipitem dedit. tamquam dignum aliquid pro illius patriae participatione fecerint. eumque Carthaginienses. cum Fabricium didicerit tantis muneribus Pyrrhi. quae perducit ad patriam. Iunonis. cum haberent opulentissimam atque ditissimam. quoniam iusserant. intellegunt se nulla ob hoc ventilari oportere iactantia. ubi verae divitiae Deus ipse est. quam viris armisque se excellere.. quando sic innotescerent. quando quidem a Domino suo eodemque rege patriae suae certius oraculum accepit: Nolite timere eos. quoniam contra eos in Romano senatu egerat. qui corpus occidunt. cum audiat vel legat L. regis Epirotarum. qualia pro fide quam perniciosissimis inimicis debebat passus est Regulus? Quo modo se audebit extollere de voluntaria paupertate Christianus. Valerium. quoniam. ut eum etiam proici insepultum iuberet (sic in eius corde orbitatis dolorem gloriae cupiditas vicerat) 61: quid magnum se pro Evangelii sancti praedicatione. ut illo nuntio perturbatus abscederet atque ita dedicationis gloriam collega eius consequeretur. quae divina providentia permixte bonis malisque concedit. sic ipsi in suis domibus pauperes erant. si usque ad sui sanguinis effusionem non solum suos fratres. sicut dicit Apostolus. quoniam. animam autem non possunt occidere 59? Si se occidendos certis verbis quodam modo consecrantes Decii devoverunt. ut nummis a populo collatis eius sepultura curaretur 65? Audiat vel legat Quintium Cincinnatum. Unde etiam Iudaei. ad cuius beatitudinem fides ipsa perducit? Aut quid retribuetur Domino pro omnibus quae retribuit 64. si virtutes. postea quam Afris servierat. revelante Testamento Novo quod in vetere velatum fuit. sicut cuique opus est. id faciendo pro obtinenda societate Angelorum. usque adeo fuisse pauperem. fecisse dicturus est. ut. qui nullo praemio mundi huius fuerit ab aeternae illius patriae societate seductus. si tenuerimus. cum quattuor iugera possideret et ea suis manibus coleret. quae revelabitur in nobis 70. victisque hostibus ingentem gloriam consecutum in eadem paupertate mansisse 66? Aut quid se magnum fecisse praedicabit. quas isti pro civitatis terrenae gloria tenuerunt. Minervae falso sibi ab invidis morte filii nuntiata. sed pro aeterna vita muneribusque perpetuis et ipsius supernae civitatis 85 . superbia non extollamur.

bestias superat sive crudelitatis vitiis sive luxuriae. ne 86 . tabulam quandam verbis pingere. Proinde qui gloriam concupiscit. utiliores esse terrenae civitati. quando habent virtutem vel ipsam. iustitiae iubeat.societate colatur Deus unus et verus. nulli faciat iniuriam. quamvis ea multi non habeant. eos tamen. Quam ob rem. Deo magis nota quam nobis. quando res humanas iudicat talibus dominis dignas. cui se nituntur aptare. Tales autem homines virtutes suas. qui virtutes quidem probant 77. qui cives non sint civitatis aeternae. quando gloriae servit humanae. quod eas volentibus credentibus petentibus dederit. ne decipiat diligentes. sed eas voluptatis corporalis fine metiuntur et illam per se ipsam putant appetendam 78. quod non est. non est unde se suspicantium sensibus aliter esse. ut praestet beneficia quae potest ad comparandas amicitias corporalibus commodis necessarias. quia contemptus eius in conspectu Dei est. vincerent eos. etiam per apertissima scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. 20. qualis est in illorum sanctorum Angelorum societate. Interest sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem dominationis. quo gloriae contemptor appareat. qui finem boni humani in ipsa virtute constituunt. Solent philosophi. id est veri Dei vero cultu. ideoque instat ardenter. Aperta de hac re vox divina est loquente Dei sapientia: Per me reges regnant et tyramni per me tenent terram 73. quae in sacris Litteris nostris dicitur civitas Dei 76. qui humana gloria nimium delectatur. quam si Deo miserante habeant potestatem. dominari atque imperare desiderat. sed vetere nomine fortes dicti existimentur. ut nihil molle habere crederetur. Sed qui contemnit iudicia laudantium. quantum sibi desit ad perfectionem iustitiae. de quibus ait Sallustius: Sed ille vera via nititur 71. Tales quidam Romani fuerunt. tamen qui veram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt. ut suos osores vel detractores velit correctos habere consortes non in terrena patria. tanta crudelitas. a quo habet homo quidquid in eo iure laudatur. si habent scientiam regendi populos. dant operam bene iudicantibus non displicere. Virtus est quae voluptati et gloriae servit. 19. istas propter ipsam. rectissime istorum gloriae donati sunt. quam suspicantur. quod amant. nequaquam sanctorum exiguis initiis comparanda est. Illi autem. quamvis ut potui satis exposuerim. quam si nec ipsam. Sunt enim multa in moribus bona. quorum spes posita est in gratia et misericordia veri Dei. ut nihil ab eo putaretur virile metuendum. Nam licet proclive sit. Et ideo virtutes habenti magna virtus est contemnere gloriam. etiam dominari ardenter affectet. quae prudentiae iubeat. qui qualibuscumque virtutibus terrenam gloriam quaesiverunt et adquisiverunt. ut vigilanter inquirat. veram posse habere virtutem. non tribuunt nisi gratiae Dei. iudicio autem non aperitur humano. contemnit etiam suspicantium temeritatem. ut potius ille laudetur. sed superna. cuius fuit tanta luxuries. dolis atque fallaciis contendit. eique virtutes famulae subiciantur. simulque intellegunt. non contemnit salutem. ostendat. nec eos vult fallere laudantes. qua causa Deus unus verus et iustus Romanos secundum quandam formam terrenae civitatis bonos adiuverit ad tanti imperii gloriam consequendam: potest tamen et alia causa esse latentior propter diversa merita generis humani. ubi voluptas in sella regali quasi delicata quaedam regina considat. quantascumque in hac vita possunt habere. Quisquis autem sine cupiditate gloriae. ut hi. nihil est felicius rebus humanis. quae sine vera pietate servit hominum gloriae. volens bonus videri esse. Quantumlibet autem laudetur atque praedicetur virtus. ut etiam ipsos diligat inimicos. quoniam tantae iustitiae est qui de Spiritu Dei virtutes habet. si nesciretur 72. quorum tamen. ad ingerendum pudorem quibusdam philosophis. qua veretur homo bene iudicantibus displicere. dum illud constet inter omnes veraciter pios. Etiam talibus tamen dominandi potestas non datur nisi summi Dei providentia. ut. et ita diligat. Quidquid enim fecerit ad oculos hominum. qui magnis vitiis datorem verae gloriae et civitatis aeternae occiderunt atque respuerunt. Quae civium et quae sanctorum sit virtus. qui vera pietate praediti bene vivunt. unde ait Vergilius: Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni 74: apertissime alio loco de Deo dictum est: Quia regnare facit hominem hypocritam propter perversitatem populi 75. Sed ne tyranni non pessimi atque improbi reges. quamvis parvipendat quod eum laudant. si vere bonus est. in laudatoribus autem suis. ut faciant quod illa imperaverit. facere si credatur. non tamen parvipendit. observantes eius nutum 79. Qui autem gloriae contemptor dominationis est avidus. sed huius vitii summitatem et quasi arcem quandam Nero Caesar primus obtinuit. aut vera via nititur aut certe. de quibus multi bene iudicant. hoc est ad maiorem gloriam. ad maiorem laudem. quo modo voluptas regnet et salva sit. nec eam veram esse. neminem sine vera pietate. Multos tales fuisse prodit historia. Non enim cura existimationis amissa dominationis cupiditate caruerunt. per ea bona morum nituntur ad gloriam et imperium vel dominationem.

qui praeter unum Deum non coluit et quando regnavit.. qui Vespasianis. regnum vero terrenum et piis et impiis. Nihil hac pictura dicunt esse ignominiosius et deformius et quod minus ferre bonorum possit aspectus. qui sibi placet. vel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum. plus intendit in ea. ut sub iugum etiam mitterentur. 87 . ut nihil provideat prudentia. ut alia citius. qui non cesserat Iovi. Sed bellum Punicum secundum cum maximis detrimentis et calamitate rei publicae per annos decem et octo Romanas vires extenuavit et paene consumpsit. graviter offendatur 80. qui dat felicitatem in regno caelorum solis piis. si qua in illo sunt. quos isti rebus singulis singulos. nihil distribuat iustitia. ne per immoderationem noxium aliquid valetudinem turbet et voluptas. Sic etiam tempora ipsa bellorum. cum aliena spernant iudicia velut gloriae contemptores. qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum. nihil temperantia moderetur. ipse et Neroni. si dolor corpori acciderit. bellum Mithridaticum quadraginta annis. Nam eorum virtus. ut. quem diligit.. cuius vanis deditus oraculis erat. credit et sperat. et si occultis causis. duobus proeliis ferme septuaginta Romanorum milia ceciderunt. 21. nam quintus ei annus finem dedit. cui metuit displicere. alio modo quodam humanae subditur laudi. de illis sanandis preces fundens. sicut in eius arbitrio est iustoque iudicio et misericordia vel atterere vel consolari genus humanum. superioribus temporibus multum in omni virtute laudatis bellum Samniticum annis tractum est ferme quinquaginta. quae non tam ipsi quam veritati placent. de quo superiore libro diximus. nisi contra illud auspicium dei Termini. Quamvis enim aliquid dixerimus. tertio tamen anno post multa consumpta consumptum est. quod apertum nobis esse voluit: tamen multum est ad nos et valde superat vires nostras hominum occulta discutere et liquido examine merita diiudicare regnorum. vel etiam Persis. inflata est et multum inanitatis habet. numquid iniustis? . in quo bello ita Romani victi sunt. cuius egregiam indolem decepit amore dominandi sacrilega et detestanda curiositas. si etiam talis fingatur. Haec plane Deus unus et verus regit et gubernat. si tamen ulla est. ut tantum capiat alimentorum et si qua delectant. nisi eius misericordiae. non diuturno tamen tempore tractum est hoc malum. fortitudini iubeat. alterum malum 81. Bellum piratarum a Pompeio. deinde fervide instans immodicis ausibus et mox merito temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum.. quibus victus necessarius portabatur. ipse apostatae Iuliano. quamvis multis Romanis ducibus et duobus consulibus victis Italiaque horribiliter contrita atque vastata. Licet enim ipsa gloria delicata mulier non sit. Deus dat dominatum in serie temporum. Cessit enim Terminus deus necessitati. ipse Gaio Caesari. Quae cum ita sint. quando fretus securitate victoriae naves. teneat dominam suam. Picentes. continent litterae istorum. Sed non existimo satis debiti decoris esse picturam. sibi sapientes videntur et sibi placent. Qui autem vera pietate in Deum. temperantiae iubeat. Ita virtutes cum tota suae gloriae dignitate tamquam imperiosae cuidam et inhonestae mulierculae servient voluptati. qui Constantino christiano. Nec illi se ab ista foeditate defenderint. ipse et Domitiano crudelissimo. et ne per singulos ire necesse sit. qui. Bellum Punicum primum per viginti et tres annos peractum est.. 22. per quorum cultum se isti regnasse crediderunt. de his sanatis gratias agens. et verum dicunt. qui dedit Assyriis. neque enim ipse. homo non est. suavissimis imperatoribus. Bellum quoque fugitivorum gladiatorum. alia tardius finiantur. nihil toleret fortitudo. neque id tribuit. a quibus solos duos deos coli. quam etiam in corporis sanitate Epicurei maximam ponunt. quam in ea. ut taceam de populo Hebraeo. ut aliter inde non posset evadi.offensis legibus voluptas vivere secura non possit. id est voluptatem. ut per pristinarum deliciarum suarum recordationem mitiget praesentis doloris aculeos. non tribuamus dandi regni atque imperii potestatem nisi Deo vero. Sic etiam hominibus: qui Mario. incendit. de quo iam dixi. Ille igitur unus verus Deus. post diuturnam et devotissimam sub Romano iugo servitutem in libertatem caput erigere temptaverunt. qui Augusto. vel patri vel filio. iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine. quando voluit et quantum voluit Romanis regnum dedit. fortiter in animi cogitatione. unde iam potest placere. Romani imperii termini moverentur 83. ut placet. Marsi et Peligni.et tempora ipsa bellorum. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae. Unde non ei digne servit soliditas quaedam firmitasque virtutum. sed Italicae. qui nec iudicio nec adiutorio deserit genus humanum. cui nihil iniuste placet. Ac ne quisquam arbitretur rudimenta Romanorum fuisse fortiora ad bella citius peragenda. nisi unde placeatur hominibus et ventosae gloriae serviatur. quantum satis visum est 82. <in> quibus sibi displicet. sicut ei placet. unum bonum. gentes non exterae. in quo bello Italico Romanis saepissime victis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores. bellum Punicum tertium ab Scipione incredibili celeritate et temporis brevitate confecta sunt. ubi virtutes humanae gloriae serviunt. qui non compellat in mortem.

nec insanis adversus Deum linguis se interimant et decipiant imperitos. quia cotidianis sacrificiis placabat atque invitabat deos. 23. et quod nolunt aliquando fateantur. Nam si ille tam impius cum tantis et tam impiis copiis Romam fuisset ingressus. si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum maiestati eius famulam faciunt. quibus immolare cotidie ferebatur. si Deum timent diligunt colunt. ne ab illo ista qui in eum crederent velut summa bona desiderarent. misericordiae lenitate et beneficiorum largitate compensant. cum eius fama ubique crebresceret. nec propter praesentes necessitates vera religio deseratur. quidam etiam dissimulatores suae scientiae. quanto posset esse liberior. sed propter caritatem felicitatis aeternae. uno die tanta celeritate sic victus est. quod aspere coguntur plerumque decernere. de quibus ille praesumpserat. pacem factam foedusque ruperunt. et se homines esse meminerunt. ut ab his qui non pervicaciter contendunt. si malunt cupiditatibus pravis quam quibuslibet gentibus imperare et si haec omnia faciunt non propter ardorem inanis gloriae. 24. ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere viderentur. ut illum primo faceret mirabiliter vinci. ita verus Dominus gubernatorque rerum et Romanos cum misericordia flagellavit. sicut solet orbis terrarum velut procellosissimum pelagus varia talium malorum tempestate iactari. quod ille diis amicis protegentibus et opitulantibus. nobis apud Carthaginem dicebatur. sed vulnerato Romanorum multo amplius quam centum milium prosterneretur eius exercitus atque ipse mox captus poena debita necaretur. sed ad spem correctionis indulgent. deinde ab his barbaris Roma caperetur. quod Romanos facere christiana religio non sinebat? Nam propinquante iam illo his locis. si temporibus christianis aliquod bellum paulo diutius trahi vident. Cum Radagaisus. iam Romana illa virtute. Quod tamen nostra memoria recentissimo tempore Deus mirabiliter et misericorditer fecit. Neque enim nos Christianos quosdam imperatores ideo felices dicimus. si luxuria tanto eis est castigatior. non cum gratiarum actione commemorant. si inter linguas sublimiter honorantium et obsequia nimis humiliter salutantium non extolluntur. ilico in nostram religionem protervissime insiliunt. cuius pudicitiam vellet intactam? Quas autem isti pro diis suis voces haberent. sed iustitiam propter gloriam diligere videbantur. Et non agunt miseri gratias tantae misericordiae Dei. ideo tanta potuisset. si eamdem vindictam pro necessitate regendae tuendaeque rei publicae. Sed felices eos dicimus.Sed quia non diligebant gloriam propter iustitiam. vel hostes rei publicae domuerunt vel inimicos cives adversus se insurgentes et cavere et opprimere potuerunt. quoniam multi praeteritarum rerum ignari. id quoque celerrime finiretur. quantum in ipsis est. cui pepercisset? Quibus honorem locis martyrum detulisset? In qua persona Deum timeret? Cuius non sanguinem fusum. quibus eum supplicare constabat. Radagaisus mirabiliter victus est. hoc credere spargere iactare paganos. quae adiuvante Marte et Bellona tanta celeriter bella confecit. quam diuturna bella. sic adversarentur nomine christiano. quia vel diutius imperarunt vel imperantes filios morte placida reliquerunt. quo pertinent isti. qui contra omnem consuetudinem gestorum ante bellorum ad loca sancta confugientes christianae religionis reverentia tuerentur ipsisque daemonibus atque impiorum sacrificiorum ritibus. et magis aeternae vitae fidelissima exspectatione teneatur. quam variis eventis. omnium si fieri potest hominum oblivione sepelire conantur. Tales christianos imperatores dicimus esse felices interim spe. Haec et alia vitae huius aerumnosae vel munera vel solacia quidam etiam cultores daemonum accipere meruerunt. rex Gothorum. facile ignoscunt. sed. Haec ideo commemoro. qui talia diis Romanis sacra non facerent nec fieri a quoquam permitterent. si plus amant illud regnum. cum id quod exspectamus advenerit. si iuste imperant. sed prudenter attendunt. si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non neglegunt. et tam incredibiliter victis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstravit. vinci omnino non posset ab eis. ubi nutu summae maiestatis oppressus est. quod a nobis si tacebitur. ne ad infirmorum animos evertendos gloria daretur daemonibus. si ipsa non esset et vetere ritu numina colerentur. Quid ex optimo principe expetendum sit. quam luctuosis cladibus a veteribus sint gesta Romanis. agmine ingenti et immani iam in Urbis vicina constitutus Romanis cervicibus immineret. quod ille ideo vicisset. postea re ipsa futuros. qui cum statuisset irruptione barbarica graviora <pati> dignos mores hominum castigare. quanta insultatione iactarent. et hoc ipsius misericordia factum est. exclamantes. similiter erimus ingrati. Recolant igitur qui legerunt. non pro saturandis inimicitiarum odiis exserunt. si eamdem veniam non ad impunitatem iniquitatis. si. ubi non timent habere consortes. si tardius vindicant. quod. ut ne uno quidem non dicam exstincto. indignationem suam tanta mansuetudine temperavit. 88 . qui non pertinent ad regnum Dei.

cuius dator est Deus solis veraciter piis. in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte deo. quamvis a Christi nomine alienus. sed ad Iohannem in Aegypti heremo constitutum. ut felicitatem Constantini mereretur. aquas. grandaevus aegritudine et senectute defunctus est. quae adversus eum fuerant nescio quibus ritibus velut. filios imperantes reliquit. Simulacra gentilium ubique evertenda praecepit. Gratianum ferro tyrannico permisit interimi. 26. Inter haec omnia ex ipso initio imperii sui non quievit iustissimis et misericordissimis legibus adversus impios laboranti Ecclesiae subvenire. quanta optare nullus auderet. quem civilis belli quodam modo heredem reliquerat. Diu imperavit.Constantinus et successores Deum coluerunt. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur. bona opera tulit ex isto temporali vapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae. sicut crediderat et praedixerat. cum propter vitam aeternam quisque debeat esse Christianus: Iovianum multo citius quam Iulianum abstulit. qui eum crederent propter aeternam vitam colendum. cum misericordissima veneratione restituit. cui etiam condere civitatem Romano imperio sociam. tumultu quorundam. misit atque ab eo nuntium victoriae certissimum accepit. quamvis piae animae solacia talia non requirant. Unde et poeta Claudianus. qui ei cohaerebant. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus. 25. quando in Thessalonicensium gravissimum scelus. Bella civilia non sicut Cinna et Marius et Sulla et alii tales nec finita finire voluerunt. vindicare compulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam. deposuit. unde fugatus fuerat. quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre. si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret. ne homines. ut imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret videndo prostratam. etiam nondum Christianos ad Ecclesiam confugientes. verum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius parvulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum. quos. nec privavit rebus et auxit honoribus. hic in angustiis curarum suarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas atque illicitas. fructus ipsiusque hominis animam corpus. in tyramnis opprimendis per omnia prosperatus est. accepto rursus prophetico responso fide certus oppressit. sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. quem regni participem fecerat. belli abstulerat impetus. cuius Ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. sed in Dei veri esse posita potestate. cum a Theodosii partibus in adversarios vehemens ventus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet. Cetera vero vitae huius vel fastigia vel subsidia. qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus. contra cuius robustissimum exercitum magis orando quam feriendo pugnavit. quam Valens haereticus favens Arianis vehementer afflixerat. quod hi spiritus in talibus multum valerent. universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit. vitam. has sublimitates et regna terrena existimarent posse neminem consequi. longe quidem mitius quam Magnum Pompeium colentem velut romanos deos. non ipsius iussu. paterno custodivit affectu. nisi daemonibus supplicet. auras. a Theodosio vindicatus est. Inimicorum suorum filios. Clarus fuit Theodosius virtute et fide. lucem. eorumque fulmina. sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere voluit terminata. unde potius eum servata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. 1. sicut ipsum mundum. militat aether. Unde et ille non solum vivo servavit quam debebat fidem. Nam bonus Deus. Christianos hac occasione fieri voluit et christiana caritate dilexit. cum parvulum haberet fratrem avidior fidae societatis quam nimiae potestatis 84. iocantibus (quod illa laetitia permittebat) cursoribus et se ab eis fulminari velle dicentibus hilariter benigneque donavit. Mox tyranni Maximi exstinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus. bonis malisque 89 . Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus. Et coniurati veniunt ad classica venti! 85 Victor autem. terras. cui iam episcopis intercedentibus promiserat indulgentiam. sed ipsum verum Deum colentem tantis terrenis implevit muneribus. quem Dei servum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat. velut ipsius Romae filiam. quod aurea fuissent. Sed rursus ne imperator quisquam ideo Christianus esset. eoque sive per insidias sive quo alio pacto vel casu proxime exstincto alium tyrannum Eugenium. consecrata et in Alpibus constituta. mentem. quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia. In neminem post victoriam privatas inimicitias valere permisit. in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit. Nam ille vindicari a Catone non potuit. quorum operum merces est aeterna felicitas. sensus. satis intellegens nec terrena munera in daemoniorum. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius. Iovis simulacra. iste autem. quae commemorare longum est. verum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. cui fundit ab antris Aeolus armatas hiemes.

quos de antiquitatibus rerum humanarum divinarumquae composuit. Quod ex disputatione Varronis apud cultores deorum antiquiores res humanae quam divinae reperiantur. nihil deorum falsorum numerositas prosit. 3. audivi quosdam nescio quam adversus eos responsionem scribendo praeparare. 2. Quae sit partitio Varronis librorum suorum. De libertate Senecae. 11. cui peccare licebat 86! unde quisquis est. sed propter aeternam. qui manifestissimis documentis. quorum talis et genera et sacra detexit. non optent quod eis non expedit. sed tempus quaerant. Deinde ad me perlatum est. Quae dicta quaeque dicenda sint adversariis. quas doctores pagani pro diis suis conantur ostendere. De interpretationibus naturalium rationum. quod iam scripserint. in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo. quod ad ista temporalia. quam pro temporum gubernatione dispensat. quae potius exagitari quam convelli possint garrulitate impudentissima et quasi satyrica vel mimica levitate. ab eis quos consulit amica disputatione. Quos admoneo. qui tacere noluerit. Aut quid est loquacius vanitate? Quae non ideo potest quod veritas. absit ut eis eveniat quod ait Tullius de quodam. 10. quantum possunt. colendos deos. si hoc illi omnino non liceat. 8 LIBER VI BREVICULUS 1. qui vehementius civilem theologian reprehendit quam Varro fabulosam. et de civili contra Varronem. Facile est enim cuiquam videri respondisse. quo sine periculo possint edere. libere quod oportet audire. cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab impudentibus eligant. qui peccandi licentia felix appellabatur: O miserum. his quinque libris satis arbitror esse responsum. si de illis omnino reticeret. 7.largitur. etiam plus potest clamare quam veritas. 6. qui dicunt deos a se non propter praesentem vitam coli. ut reverentius cum eis ageret. sed propter eam. Sed considerent omnia diligenter. De his. cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid voluerit contradicere et. 90 . Proinde iam etiam illis respondendum esse video. 4. De fabulosae et civilis theologiae similitudine atque concordia. qui propter amicitias mundi huius volunt vana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur. 9. 5. sed ad licentiam maledicendi tempus exspectant. 2. quia. Quid Varronem de diis gentium sensisse credendum sit. 8. altero naturali tertioque civili. graviter. quae post mortem futura est. id est fabulosa. id est uno fabuloso. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent. 26. et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint. quae sola stulti habere concupiscunt. Quid de Iudaeis Seneca senserit. si voluerit. quibus ostenditur. De theologia mythica. Deorum. qui maledicendi licentia felicem se putat. multo erit felicior. honeste. confutati atque convicti conantur asserere non propter vitae praesentis utilitatem. Nam si non ad libertatem vera dicendi. Nam istis. De officiis singulorum. De tribus generibus theologiae secundum Varronem.

sed propter illam. qui. qui non propter istam vitam. Quinque superioribus libris satis mihi adversus eos videor disputasse. quos impietas vesana possedit. saltem date mihi vitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes (solent enim esse ad risum faciles) 5. saltem utcumque in disputationibus mussitando. quibus rerum exiguarum singulis singula distribuuntur officia. ut promissus ordo expetit. quorum in quarto libro quosdam commemoravi 3. qui nec ipsam adiuvent temporalem.12. A diis non speratur vita aeterna. ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset. sed contra suam conscientiam etiam faventibus doctis. facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus. supplici respondebunt: o homo. propter vitam. quam minus disseruisse iudicabunt. quae Graece dicitur et uni vero Deo debetur. colendos esse contendunt: placet a veridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus. ne absurditate turpissima. Quod gentilium deorum vanitate detecta nequeat dubitari aeternam eos vitam nemini posse praestare. sed multos deos. quae post mortem futura est. 1. qui multos deos et falsos. quos christiana religio destruit. falsa atque indigna sive finxerunt sive ficta crediderunt et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. sed aegroti insanabilis morbus invictus est. qualis ioculariter in mimo fieri solet. quam christianae religioni de huius vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur. Et nimiae quidem stultitiae vel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? Quando ea putatur gloria vanitatis. Verum tamen in omnibus vanitatibus insaniisque mendacibus longe tolerabilius philosophi audiendi sunt. a Lymphis vinum 4. cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in vanitates et insanias mendaces 1. omnino esse inanem rectae cogitationis atque rationis plenamque levissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non poterunt. 1. cum a Lymphis petierit vinum eique responderint: nos aquam habemus. talia se improbare testati sunt. 1. si non affectent fallere ut daemones. quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est vitam aeternam a talibus diis 91 . totamque invidiam. qui ea quae legunt vel sine ulla vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione intellecta et considerata perpendunt. quam quaestionis ipsius necessitas postulabat. quibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. non usque adeo inconvenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum deum. nullis cedere viribus veritatis. Hi vero. quid a quoque esset petendum. auctores erunt cuipiam hominum diis immortalibus supplicanti. vitam aeternam cuique praestare? An vero peritissimi illi et acutissimi viri. possit recte dicere: si vinum non habetis. quos deos immortales vocant. Indigne se gerunt cultores deorum. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his. Cum philosophis verae felicitatis tractanda quaestio. putasne in potestate nos habere vitam. venerandos et colendos putant. deos gentium. 2. LIBER SEXTUS NIHIL DII POSSUNT AD VERAM FELICITATEM Dii nec terram nec caelestia curant (praef. quos esse inutilia simulacra vel immundos spiritus et perniciosa daemonia vel certe creaturas. qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam. non solum dissimulantibus. Nunc ergo quoniam deinceps. quae post mortem futura est. etsi non libere praedicando. -1) PRAEFATIO. qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur. coli oporteat. quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt 2. peteretur a Libero aqua. in perniciem utique eius. propter vitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac servitute. etiam hi refellendi et docendi sunt. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici. hoc a Libero pete. Cum his hominibus. Ceterum quis ferat dici atque contendi deos illos. non Creatorem veritas Christiana convincit. cui vitium tam immane dominatur. ut.

quid a Lymphis. a barbatis eius contemptoribus irridentur: itane desipit cor humanum. Quod cum fit ab scientibus mimis. inanem ludibriosumque cognoscit. studiosum rerum tantum iste doceat. Quae cum ita sint. quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione vel comparatione praeferenda est. doctrina tamen atque sententiis ita refertus est. sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat. homine. 3. quod non dignarentur in tanta sublimitate curare. ut mimicae scurrilitati videatur esse simillimum. qui cultum eorum vitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt. disputavi. ac per hoc nec a Iuventate oportere peti vitam aeternam. quid a Vulcano ac sic a ceteris. si id. dignius irridentur in mundo. quae ibi versatur. petatur ab altero. propter vitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt. nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc vitam esse sperandum. ut. omnino colendi sunt. quae non daret barbam. sit necessarius. cum vero a nescientibus stultis. Huc accedit. quia. si eorum. Quam ob rem si. partim praetereundos putavi. quantum potui. ista opera temporalia. quantum studiosum verborum Cicero delectat. Porro si a Cerere vinum a Libero panem. sed vanitatis opinione tribuuntur. discussis omnibus longe alienum a veritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum atque falsorum 6 saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae impietatis est. aetas ipsa floreret insignius contemptores autem eius vel intra annos occumberent iuventutis. cuius in hac vita potestas nulla esset. disputationem se habuisse cum Marco Varrone. si (ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt) nullus Deus ex illa turba vel quasi plebeiorum vel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare. qui eis. si cuiquam istorum pro vita supplicetur aeterna! Nec terrena regna dii conferunt. cum de regno terreno quaereremus. quae barba induitur. ut eamdem saltem aetatem. si malas cultorum suorum speciosius et festivius Fortuna barbata vestiret. ut ab insipientibus populis colerentur. si aeterna vita. quibus singulis singuli praeesse perhibentur. iam nec propter illa saltem. qui non propter istam. quosnam illud deos vel deas hominibus credendum esset posse conferre. a quibus autem sperneretur. a Vulcano aquam a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet. ut indignissimi viderentur. ne quisquam eorum sederet otiosus. ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea dii tales vel terrenum regnum dare non posse visi sunt. 4. quoniam nimis multos putarunt. Denique et ipse <Tullius> huic tale testimonium perhibet. vel in ea tamquam senili torpore frigescerent. ut.petere vel sperare. quos partim commemoravi in quarto libro. si iam cum illis agimus. verbi gratia. hoc quiddam parvum et abiectum. contra quos iam quinque praecedentibus voluminibus satis. 92 . ipsa praestaret. qui colerent deam Iuventatem. glabros aut male barbatos videremus 7: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse. Quis Marco Varrone curiosius ista quaesivit? Quis invenit doctius? Quis consideravit attentius? Quis distinxit acutius? Quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suavis eloquio. Nunc vero cum earum cultus nec propter ista ipsa. Quid Varro disserat de theologia et rebus divinis (2-9) Qua ratione Varro de rebus divinis disserat. quantum ad illos deos attinet quos instituerunt civitates. ut in libris Academicis dicat eam. quanto minus potest immortales ex mortalibus facere! Dii nec colendi pro his rebus quae illis commissa sunt. Ac per hoc. illi dii tales apparuerunt. minutatim divisa tribuerunt. et multi non eam colentes gaudent robore iuventutis. quibus danda atque servanda deberent vel ista committi. 2. a doctis sollerter inventum memoriaeque mandatum est. et si qui eam pro barba impetranda venerantur. tam sit inconveniens et absurdum. qui vitae huius aerumnosissimae atque brevissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam atque fulciendam ita singulas particulas tueri asseruntur. quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera. suis officiis quodam modo limitatas. 1. 1. quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione veritatis. quia illi magni et excelsi sunt. quid a Libero. digne ridentur in theatro. sicut credunt hi. itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam vel deformem barbam pervenire potuerunt. quae putant eis subdita. illi autem liberalem vocant. Cui ergo deo vel deae propter quid supplicaretur. quam nos saecularem. sed propter vitam quae post mortem futura est existimant colendos deos. inquit. quia et multi colentes Iuventatem deam minime in illa aetate viguerunt. ut in omni eruditione. quod sub alterius tutela ac potestate est.

omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo 8. quia et istorum exordio unum singularem. facillime apparet. sex tertios de temporibus. oppressum fuisse suae civitatis consuetudine ac legibus. quid exhibeant. ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. quam solet in omnibus adhibere. secundus de auguribus. quam multa vix quemquam legere potuisse credamus: iste. quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt. id est Academicis. invidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus impiorum et aperte 93 . qui prius de omnibus loqueretur. Iste igitur vir tam insignis excellentisque peritiae et. sedecim. Sed unum singularem. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. qui tam multa legit. 1. quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi. ita subdivisit. hos in res humanas divinasque divisit. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est. non quales vocant illi daemones bonos. tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina. tres porro. Quater autem seni viginti et quattuor fiunt. ut in uno eorum de sacellis. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes. genera. non tamen Sancto Spiritu liberum. inquit. divinis sedecim tribuit. et tamen ea legenda saeculis prodit. sed civium neglegentia. ut primus sit de pontificibus. qui restant. tu publicam disciplinam. Non ait eloquentissimo vel facundissimo. quando exhibeant. ut unum eorum faceret de feriis. sequentes de locis. quam Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur 11. ut aliquid ei scribere vacuisse miremur. quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes. ubi exhibeant. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: Nos. qui communiter prius de omnibus loqueretur. altero de sacris aedibus diceret. tu domesticam. causas aperuisti 9. ex his. sed ut loquar apertius. tu sacrorum iura. apposuit. quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo breviter ait: Vir doctissimus undecumque Varro 10. In hac tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari. quoniam re vera in hac facultate multum impar est. sed omnium. Tu aetatem patriae. ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant. subtilissima distinctione commendans. quibus exhibeant. in secundo incerti. inquit. officia. Cum vero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit. Profecto de hac re sic erat certus. quartos de sacris. secundos tres ad loca pertinentes ita. qui ad homines pertinent. tam multa scripsit. oppugnator esset atque destructor easque non ad religionem. qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus. Intendit enim qui agant. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus. qui noxias opiniones. dii ipsi sequuntur extremi. de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos. tertius de quindecimviris sacrorum. quid agant. Vel hominum enim sunt ista instituta vel daemonum. alteri sacra privata. ut auferret dubitationem. ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. id est ad dies festos. tertios de temporibus. cuivis hominum. vir tantus ingenio tantusque doctrina. ubi agant. qui istos sequuntur et ad tempora pertinent. libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit. etiam hic. qui exhibeant. ita. Sed quia oportebat dicere et maxime id exspectabatur. de qua illos velut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi atque servari utiliore cura. in secundis sex de locis. de quibus scripsit. istam secutus in ea partitione rationem. quando agant. non incursu hostili. quae diis exhibenda sunt. in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt. et in eis libris. 3. ubi cuncta dubitanda esse contendit. tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. quibus anima humana magis magisque vanescat et incommutabili aeternaeque veritati coaptari atque inhaerere non possit. tu descriptiones temporum. Sunt autem omnes. alterum de ludis circensibus. tu sacerdotum. quantum attinet ad ea. Quadraginta et unum libros scripsit Antiquitatum. immundorum spirituum et sine controversia malignorum. sex quartos eosdemque postremos de rebus absolvit. Facile acutissimo. nescio utrum tam multa in eis ridenda. in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. 4. ut quinquies terni quindecim fierent. si rerum velut divinarum. addidit sine ulla dubitatione doctissimo. detestanda conscriberet. ultimo publica. tertio de locis religiosis. et tamen ea quibus movebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse? Quid disserant libri Antiquitatum. quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et veritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum. Nequaquam dii colendi propter vitam aeternam. quae dixi. in capite posuit. rebus humanis viginti quinque. Haec quattuor. inquam. tu sedem regionum locorum. de scaenicis tertium. ut diximus. In sex itaque primis de hominibus scripsit. contemnenda. sed ad superstitionem diceret pertinere.

praeponenda esset certe rebus romanis. sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. nec aliis quicquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probavit homines se praeposuisse institutis hominum. denique in hoc omnia diis attribuuntur. inquit. praeponenda est utique rebus humanis. tertium civile? Latine si usus admitteret. in hoc. quos tamen rerum divinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse. alterum physicon.. Loquebatur enim non de naturali theologia. prior faber quam aedificium: ita priores sunt civitates quam ea. quam humana attigissemus? Aut enim de omni natura deorum scribit. sicut fabrum aedificio. a fabulis enim mythicon dictum est. saltem digna est vel Romanis. id est rationis quae de diis explicatur. non naturam hominum naturae deorum. quod voluit subtili significatione monstrare. alius ex femore sit. physicon. 5.aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci attestatione confirmant. Vera autem religio non a terrena aliqua civitate instituta est. ut adulterarint. sine caligine ullius ambiguitatis expressit. aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. aut omnino de nulla. quod civile appellatur. quod prius exstiterint civitates. quod tria genera theologiae dicit esse. Quae fabulosa sit theologia sive poetarum. Eam vero inspirat et docet verus Deus. prius divina absolvissemus. Quod apertius alibi posuit.. apertissime confitens. eorumque unum mythicon appellari. 94 . Dicit autem prius se scripturum fuisse de diis. Non itaque rebus divinis anteferre voluit res humanas. postea de divinis. quod dixi. deinde ab eis haec instituta sint. quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria. sed potest intellegi et "nulla". sicut pictura. sed intellegentibus reliquisse. Varro fatetur deos ab hominibus inventos. quid nisi opiniones rerum vanarum? Hoc est nimirum. 4. quasi hic de aliqua scribat et non de omni. ergo nulla est. ubi ausus est. quod primum posuit. Quid quod in illis tribus novissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere videtur? Quid est ergo. Quam si tacuisset. sed fabulosum dicamus. si de omni natura deorum scriberet. genus. sed etiam rationem reddens cur id fecerit. ex naturae formula se scripturum fuisse. 1.naturalis seu physica vel philosophorum. Nam. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis. de divinis autem postea scripsisse testatur. non quantum ad orbem terrarum. Ubi enim dicitur "non omnis". veris cultoribus suis. sed plane caelestem ipsa instituit civitatem. secutus est historiam rerum gestarum. sed quantum ad solam Romam pertinet.. ut autem et ipso tacente veritas clamat. non solum scribens de his posterius quam de illis. pictor quam tabula picta. quoniam quae nulla est nec omnis nec aliqua est. ut Deus alius ex capite. de qua scriberet. quia divinae istae ab hominibus institutae sunt. quia vero iam veterem invenerat. sicut structura. In his enim. sicut in quarto libro commemoravi. in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. ab hominibus institutae sint. quo populi. Hic certe ubi potuit. quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus. Si de omni. postea de hominibus. ut aliqua pars divina praeponatur universis rebus humanis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse. sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur. Secundum autem ut naturale dicatur. neque hoc aperte dicere voluisse. sed de fabulosa. quae a civitatibus instituta sunt 12. ut servierint homini. scripsit.. quas divinas vocat. ut dii furati sint. quae scripsit de rebus humanis. Primum. fabulare appellaremus. Deinde illud quale est. quo maxime utuntur poetae. Rerum quippe humanarum libros. quo philosophi. quae autem de his. sed rebus veris noluit anteferre res falsas. Ita se libros rerum divinarum non de veritate quae pertinet ad naturam. sicut pictorem tabulae pictae. si de aliqua. aut de aliqua. deorum natura non prior debeat esse quam hominum. quae non modo in hominem. licet non omnis. dator vitae aeternae. haec ratio est: Sicut prior est. aut vero etiam aliqua. In hoc enim est. sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt 13. quoniam Graece fabula dicitur.. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur. iam et consuetudo locutionis admittit. cur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam universae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est. . si omnis esset natura deorum. quod etiam istae res divinae. inquit. 2. Deinde ait: Mythicon appellant. ubi impunitum putavit. In ea vero ipsa ratione. quam reddidit. Tertium etiam ipse latine enuntiavit. usitate quidem intellegitur aliqua. civile.. non de civili. etiamsi non omnis. quam libere a se putavit esse culpandam. ut ipse dicit. alius ex guttis sanguinis natus. scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset. si novam ipse conderet civitatem.

. quod demonstravi. placetne tandem vitam aeternam peti aut sperari ab diis poeticis. iamque ipsum civile videamus qualiter explicet. Sic alia. tantum quod eorum inter se controversias commemoravit. fieri enim potest. aliud sacerdotum. naturales ad mundum. inquit.. O Marce Varro. quae contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt. Illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. de quo multos libros philosophi reliquerunt. 6. primam et tertiam. tertia ad urbem. sed de institutis aliud habere litteras poetarum. Secundum genus est. distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo. Hanc enim pertinere testatur ad mundum. quos deos publice colere. unde et istos civiles velis nolisve perfundas. theatri scilicet atque urbis. Quid hic agit humanum quamvis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis. quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas. cernis quidem quam sint res divinae ab humanis nugis atque mendaciis dirimendae. Dicis quippe fabulosos accommodatos esse ad theatrum. Quid? ab eis diis. 2. unde illa et ipse discrevit. Tertium genus est. non Deus. Video quidem. ex igni sint. quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. theologia maxime accommodata est ad theatrum. 5. Videamus quid de altera dicat. quam naturalem vocant. cui palmam dederit? Utique secundae. de quo nunc agitur.5. Naturale autem a civili velle discernere quid est aliud quam etiam ipsum civile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est. sed etiam libenter audiunt. quam qui adorantur in templis. cum mundus opus sit divinum. sed etiam in contemptissimum hominem cadere possunt. Adhuc quod sequitur attendamus. quamvis urbes esse videamus in mundo.civilis vel civitatum. Quis non videat. quid habet meriti. quod vero poetae canunt et histriones agunt. inquit.. posterius de divinis. nec alii dii rideantur in theatris. theatricis. alios ab hominibus institutos. et sentis ipse. ut credit heraclitus. quorum in mundo vel extra mundum natura sit nusquam: theatrum vero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi civitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus divinis. nec spiritu Dei ad videnda et annuntianda divina in veritatem libertatemque subvectus. maxime sacerdotes. Intueamur sane et civilem theologian. Dixerit aliquis: haec duo genera mythicon et physicon. quod est urbis. quas a deorum natura abhorrere vel talium. ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur.. ut ait Epicurus. an ex numeris. ut Pythagoras. id est a populis. quia non modo in hominem. 1. . nec aliis ludos exhibeatis. quae facilius intra parietes in schola quam extra in foro ferre possunt aures 14. O religiosas aures populares atque in his etiam romanas! quod de diis immortalibus philosophi disputant. an ex atomis. ludicris. ubi. quam quibus victimas immolatis. utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis. in quibus est. de qua postea disserendum est. quod in urbibus cives. secunda ad mundum. cur debet discerni fabulosum: quia falsum. scholis vero et parietibus clausit. Invenisti alios fabulosos. Sequestrata igitur paululum theologia. In quo est. Neque id tantum. inquit. [quae] sacra ac sacrificia facere quemque par sit. 2. Duas vero illas theologias. dii qui sint. ut gratae sint utraeque daemonibus. quibus doctrina inimica est veritatis! Turpis est theologia fabulosa et civilis. quia turpe. quoniam in divinis rebus non naturam. sed hominum instituta secutus est. 3. Removit tamen hoc genus a foro. de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? De Romanorum theologia Varro sibi discrepat. Nihil in hoc genere culpavit. pertinere posse et ad mundum. id est fabulosum atque naturale. scaenicis? Absit. immo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. nosse atque administrare debent. sed diis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. cum eas usquequaque consideras. quod physicon vocant et ad philosophos pertinet. non solum ferunt. quibus 95 . quia indignum est. quale est: a quodam tempore an a sempiterno fuerint dii. civiles cogeris. dicens alios esse deos naturales. Quanto liberius subtiliusque ista divideres. quare prius scripserit de rebus humanis. cum sis homo omnium acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus. quid habet reprehensionis. ferre non possunt. urbes vero et theatra opera sint hominum. per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. 6. quod genus. et omnis vestra litteratura circumsonat. civiles ad urbem. sed tamen homo. ut excludatur? Si autem hoc quod civile dicitur naturale non est. sed vitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis vereris offendere. quam supra dixit esse philosophorum. Prima. in quos liberius quod sentis evomas. ut admittatur? Haec nempe illa causa est. discernamus ab hoc civili.

3. poetas delectationis. Denique talibus vincitur et fatetur. quid aliud quam mimica sacra esse voluerunt? Nam parasitos Iovis ad convivium eius adhibitos si mimus dixisset. si se inserant affectionibus et assensionibus nostris. parasitos Iovis. numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret. Illa enim de diis turpia fingendo seminat. pontifices non habent? Numquid Priapo mimi. quia similia geruntur in templis. Et tamen alio loco 16 dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Quae sic abhorrent. ab omni esse dedecore purgata et aliena. quae a poetis conscripta populi sequi non debent. plus quam ut ea vulgus scrutari expediat. Apollo ephebus ita personae sunt histrionum. quae scribunt poetae. Quid de Hercule et Larentina fabula dixerit. quae dii expetant. ea tamen scribunt. haec eorum criminum ludos in divinis rebus amplectitur. divinarum. sicut dicit. minus esse quam ut populi sequi debeant. sicut forma humana deos fecerunt. utique risum quaesisse videretur. non sane pars incongrua. illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat. qui limini. Hoc si ita esset. sicut ostendere institui. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris. formae. scribunt poetae. Quare quae erunt communia cum propriis. unde ista brevis temporalisque polluitur? An vero vitam polluit consortium nefariorum hominum. quae tamen delectant et populos et deos. crimina sunt deorum. quae autem philosophi. ad eius mensam qui constituerunt. haec colligit. ut non sint statuae delubrorum? Cur Forculus. quae colenda et observanda censetur. qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate. habitus deorum? Numquid barbatum Iovem. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse.in theatris et in templis. 7. qui coluntur criminibus suis? Si veris. quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur. Indigna sunt simulacra et fabulae. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra. quae merito culpanda et respuenda iudicatur. quae urbana est. quam mali! si falsis. quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur. dii sunt masculi. pars huius est. quae theatrica est. Revocatur igitur ad theologian civilem theologia fabulosa theatrica scaenica. ut arbitror. ibi quid fiat. non utilitatis. 6. nec ubi ludos scaenicos exponebat. qui foribus praeest. Ambae turpes ambaeque damnabiles. et haec tota. Non ergo nulla cum poetis. vita aeterna poscenda est? Nemo. quam male! . quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex. sed sacerdotes agunt. Ac per hoc ea. Nec fabulosa igitur nec civili theologia sempiternam quisquam adipiscitur vitam. illa prodit aut fingit. illius turpitudine ornatur. et Limentinus. sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos. facinora et flagitia numinum illa cantat. quae graves poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter virgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus vacat? Sed haec honestiora sunt in comparatione turpiorum. haec favendo metit. Quid de ipso Iove senserunt. haec ea deorum ipsorum festivitatibus consecrat. 96 . videri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de diis talibus maiestati indigna divinae et ridicula detestabilia celebrari. numquam eas ipsi dii praeciperent sibimet exhiberi.haec placent et quos haec placant. sacra vero illa. Varro dixit! non cum irrideret deos. Ait enim ea. Haec cum dicimus. inquit. ut tamen ex utroque genere ad civiles rationes assumpta sint non pauca. una cum civilibus scribemus. ita eos delectari humanis voluptatibus credidisse 17. et quae ab universo corpore aliena importune illi conexa atque suspensa sit.. aetates. non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris. non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur. sed cum commendaret hoc dixit. Delectationis enim causa. usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit.. Hincine vita aeterna sperabitur. Hic enim dixit quid fieri debeat. sed illa. atque inter hos Cardea femina est. e quibus maior societas debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis 15. populi exhibeant. 1. haec autem aut attestatur veris aut oblectatur et falsis. indignitatis et turpitudinis plena. Denique cum memoratus auctor civilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quamdam sui generis distinguere conaretur. sexus. illa mendacia spargit. publicam turpitudinem profitetur. haec amat. cum eorum illic crimina frequententur. quae non histriones. qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne attestati sunt Euhemero. illa res divinas falsis criminibus insectatur. magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi voluit. et vitam non polluit societas daemonum. sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum convenientissime copulata. imberbem Mercurium poetae habent. sed ubi Capitolina iura pandebat. ista.

et arboris et lapidis utique natura est. ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a civilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam Deo Herculi dedit. quae tenebris operiuntur. ita nonnulli interpretentur. quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus. Quamvis enim qui verus Deus est non opinione. hoc dedecus habet inter illa sacra professionem. quid est quod fabulosa de diis figmenta poetarum ad theatrum videlicet pertinentia velut secernere nituntur a civili theologia. si mimi agerent. atque illa non comparente inventum est testamentum. quid cetera perscrutamur 18? Quid evidentius suffragatur eis.7. a tanto doctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem. sacra sunt Matris deum. sed populorum. Si autem interpretationis huius. qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudaverunt. in una constituens Herculem. et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur. id est naturalium rationum interpretationes. Quasi vero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian. ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum. ipsi viderint. sed templorum. hinc excusantur atque purgantur. deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule victus esset. de qua oriuntur 20. quod Herculis aedituus otiosus atque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante. 3. de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret. Saturnum suos filios devorasse. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturam: viros muliebria pati non est secundum naturam. Novimus autem quae agantur in scaena. vel. illa herede defunctus est. quos Gallos vocant. cum tam sint detestabilia. quae scaenicis turpitudinibus convincuntur esse foediora. sed scimus per quales agant. sicut aiunt. quo numquam vel in choro meretricum abscisus aut mollis intravit. Ac sic abeunti cum primus iuvenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset. At illa cum dormisset in templo. caput est certe quod Mater deum terra est: quid ultra quaerimus. 8. quod ab eis immanissimum et infandissimum dicitur. apud illum esset inventura mercedem. populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem. infelicitate deploratur. sed civilis theologiae. quae in terram. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines. Quae amplissimam adepta pecuniam ne divinae mercedi videretur ingrata. quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse divinos. cui primum iuveni obvia fieret. sicut idem opinatur Varro. quando agitur de sacris Matris deum. sed contra naturam. 7. Itemque alii alio modo et similiter cetera. In vera autem theologia opus Dei est terra. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate. quales nec thymelica in se admisit obscenitas? Quid physica ratio dicat de matre deorum et Saturno. non theatrorum. id est rationem non naturae. non mimorum. At enim habent ista physiologicas quasdam. ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. si ipse vicisset. id est non fabulosae. quod pertineat Saturnus ad semina. in altera se ipsum. Obscaena sunt sacra mysteriorum. quam pertinere ad urbem volunt. eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter enervatos atque corruptos occultare minime potuerunt. ubi amatus eius Adon aprino dente exstinctus iuvenis formosissimus plangitur. quod habent interpretationes suas. ubi nuptum data est Iovi. hoc idem de pecunia sua voluptati Herculis exhiberet. hoc crimen. quod inde discedens. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt. qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae. Unde etiam illud est. 2. Quid de sacris eorum boni sentiendum est. non mater. quod acceptissimum putavit esse numinibus. quos inter sua sancta numerari atque versari negare non possunt. quod longinquitas temporis 19. quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles. sed sacrorum. sacra sunt Veneris. neque enim ab honestis agi debuerunt. quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur. quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. quia et hominis et pecoris. Hic morbus. quod in vitiosis hominum moribus vix habet inter tormenta confessionem. sic eis mater est terra. vidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse. sed Dei. quibus agendis tales elegit sanctitas. quidquid gignit ipsa consumat. sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est. usque adeo ut. Nescimus quid agant. sacra sunt Cereris. Sacra sunt Iunonis. Quae sunt ergo illa sacra. sub ea condicione. Haec si poetae fingerent. iterum recidunt. quibus ostendantur rerum significare naturam: cur non etiam poetica similiter excusentur atque purgentur? Multi enim et ipsa ad eumdem modum interpretati sunt. ut. quorum nihil est Deus. 1. quae Saturni nomine significatur. si autem victoria Herculis fieret. Deinde si ista sacra. 97 . sed plane frustra sacerdotes velut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt. Cum vero haec dedecora non poetarum.

quarum una nihil nisi escam. ut. adhibetur deus Domitius. postea pilo. 3. dum pro diis habentur.Eiusdem turpitudinis sunt theatrica et civilis. Educam et Potinam: nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo agere videretur. tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi. generationibus.. et ea iussit auferri 23. quae philosophorum est. verum etiam ab ista civili.et de ritibus contra Silvanum. Sed domum est ducenda quae nubit.. Quale autem illud est. ambas civiles. ambas improbandas intellegebant. signis culturae tamquam contrariis repugnarent. neque fruges coacervantur sine scopis. quod et ipsam perhibeant semina emittere. Intercidonam a securis intercisione. Haec certe non fierent in theatris. quos sua simulacra et sacra convincunt diis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis. quibus diis custodibus contra vim dei Silvani feta conservaretur 25? Ita contra dei nocentis saevitiam non valeret custodia bonorum. sed multa iam diximus. quamvis deos habere. Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae verecundiae. illam vero audebant improbare hanc non audebant. adhibetur deus Iugatinus. ut in domo sit. in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque vita vel morte sacra eis et sollemnia constituta. Deverram ab scopis. ut maneat cum viro. Sic Bacchanalia summa celebrabantur insania 22. 1. ambas inveniet fabulosas. 9. altera nihil nisi potum daret.. ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos. Liberum a liberamento appellatum volunt. a quibus ista conscripta sunt. . eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu circuire limina domus et primo limen securi ferire. Quid? Ipsa numinum officia tam viliter minutatimque concisa. nec solum a naturali. a religioso autem tantum vereri ut parentes. sexu habitu. qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum civilium festivitatibus et in urbium divinis rebus adverterit. Ad haec addunt mulieres attributas Libero et vinum propter libidinem concitandam. hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus. quoniam acutissimi homines atque doctissimi.. sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas. magis ridenda quam ludibria theatrorum? . 2. qui vanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit. ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem 24.non ut haec prae illa tenenda eligeretur. qui civilem theologian reprehendere metuebant. hoc idem in feminis agere Liberam... 98 . eo nimirum consilio. Quo modo igitur vitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur. neque far conficitur sine pilo. tertio deverrere scopis. merito repudianda discernitur. eo quod de diis indigna confinxerit. quam etiam Venerem putant. unde non quidem omnia 21. propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio munere supplicari oportere. in hominum mentibus possint. quod cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat. femineam Liberae. sit hoc ferendum. hanc eius similem comparandam exposuerunt. simile sit furoris. aetatibus. aut certe ex qualibet occasione immundissimi spiritus fallendis humanis mentibus irrepsisse? Absurda sunt quae de Libero dictitantur. apud meliores animos inveniret locum. quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro. Nam et civilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque civiles. atque omnes ita bonos dicat. quae ad urbes populosque asseritur pertinere. quam naturalem vocant. Pilumnum a pilo. adhibetur et deus Domiducus. nonne scurrilitati mimicae quam divinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti. utpote silvestri. ut his datis culturae signis deus Silvanus prohibeatur intrare. illam culpandam proposuerunt. quod mares in coeundo per eius beneficium emissis seminibus liberentur. . Et tamen theologia fabulosa dicitur et cum omnibus huiusce modi interpretationibus suis reprehenditur abicitur improbatur. qui etiam ludis talibus delectentur. Itane ista est innocentia deorum. ritibus. ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia fieri non potuisse nisi mente commota. non furiunt. et illam scilicet fabulosam et istam civilem. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid immundi spiritus. atque ita sine periculo eorum. Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori. ne Silvanus deus per noctem ingrediatur et vexet. 2. 9. nisi plures essent adversus unum eique aspero horrendo inculto. utraque contempta ea. ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium. non ut hostes timeri. et ob haec Libero eamdem virilem corporis partem in templo poni. sed ut cum illa respuenda intellegeretur. 8. additur dea Manturna. de qua agimus. Cum mas et femina coniunguntur. ut a superstitioso dicat timeri deos. coniugiis..et de diis primae noctis nuptiarum.. ludunt quippe ibi. 9.

non deus.peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato secreto pudoris. velut res honestas a turpibus. quae ob hoc etiam dicitur nuncupata. ostendi. urbes a theatris. non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid Venus sola parum esset. Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos coepit a conceptione hominis. Valde inhonestum est. Sed forte ideo toleratur. Eant adhuc et theologian civilem a theologia fabulosa. quae sunt hominis. si adest dea Prema. quia dea dicitur esse. ut fabulosam reprehendat. ut non intellegat istum hominem civilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae. et huius urbanae theologiae velut electae et probatae illam theatricam abiectam atque reprobatam membrum partemque fecerunt.. super cuius immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta iubebatur. Quid de diis Seneca senserit (10-12) Seneca evirationem dedignatur. ne se commoveat. quam dicit ad philosophos pertinere. ut et ille minus moveatur et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginensis dea. maius contra pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra Silvanum.sicut etiam Varro. comprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat. alia quaestio est: nunc propter divisionem Varronis et urbanam et theatricam theologian ad unam civilem pertinere satis. quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari. Utrum habeat et alias partes. Nam si masculus crederetur et Pertundus vocaretur. quod vocatur illa. appetendas a respuendis. et hanc ipsam faciem. ut viro subigatur. in qua universa diligentia nullos demonstravit vel nominavit deos. a quibus vita aeterna poscenda sit. una pars eius sit in litteris sacerdotum.. absit a veris religiosis. Unde. Quid impletur cubiculum turba numinum. et dea mater Prema et dea Pertunda.. nonne. agat aliquid et maritus. deinde coepit deos alios ostendere. ostendens in omnibus. sed ad ea. qua possunt quasi conentur subtilitate discernere. in animis hominum moliri locum. in suis sollemnitatibus ponerent. sed prodendo reprehensibilem ostendat. similem demonstrando atque ipsam fabulosam partem esse huius satis evidenter docendo non nisi illi naturali. more honestissimo et religiosissimo matronarum? Sapientes dedignantur theologian theatricam et civilem. 9. quia sunt ambae similis turpitudinis absurditatis.. sacra pontificum a carminibus poetarum. Quis ergo usque adeo tardus sit. cum sit universa turpis et fallax atque in se contineat commenticios deos. ut virgini zona solvatur. quorum numerum est exorsus a Iano. indignae atque probrosae. quod sine vi femina virgo esse non desinat 26? Si est ulla frons in hominibus. quae in funeribus senum cantatur.. impleat quisquam nisi ille.. Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis compulerunt. eat foras. illam theatricam et fabulosam theologian ab ista civili pendere noverunt et ei de carminibus poetarum tamquam de speculo resultare. Sed quid hoc dicam. ut qui qualesque sint in utraque melius videantur. indignitatis falsitatis. ut. serias a ludicris. qui pertinerent non ad ipsum hominem. . illam eius imaginem liberius arguunt et reprehendunt. ut immunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent. 99 . propter quam unam proprie nos Christiani sumus. ut. altera in carminibus poetarum. veraces a fallacibus. novitate pavidae illis cooperantibus sine ulla difficultate virginitas auferatur. templa ab scaenis. Quid est hoc? Si omnino laborantem in illo opere virum ab diis adiuvari oportebat. ut opinor. 5. non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae. quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc impletur. cum credunt coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic operi instantes. et Venus et Priapus. ut sive ab hac sive ab illa vita speretur aeterna. Adest enim dea Virginensis et deus pater Subigus. qui agnoscunt quid velint. cum ibi sit et Priapus nimius masculus. ut. 4. quae non est in numinibus. 9. sed ut feminae sexu infirmae. graves a levibus. si adest deus Subigus. quam damnare non audent. et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam. cuius illa imago est. et ideo ista exposita. ita pudore afficiuntur. eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem. atque ita et se ipsos immundissimos spiritus manifestius esse docuerunt. atque ita utraque iudicio recte intellegentium reprobata sola naturalis remaneat eligenda? De qua suo loco in adiutorio Dei veri diligentius disserendum est 28. quam tamen dii ipsi tamquam in eodem speculo se intuentes ita diligunt. detestentur. in rebus divinis haberent. ut subacta. Intellegimus quid agant. civilem vero reprehendere quidem non audeat. ea subtilitate. sicuti est victus atque vestitus et quaecumque alia huic vitae sunt necessaria 27.

ne vir esset. dolor tamen ille atque laetitia ab eis. sed in actibus fingat. opposuit sibi quaestionem et ait: Hoc loco dicit aliquis: credam ego caelum et terram deos esse et supra lunam alios. non turpem nec infamem deo promittunt. Quosdam tamen caelibes relinquimus.. Ubi iratos deos timent. quod diis gratum esset vel ad rem pertineret. non quidem ex toto. ut nemo fuerit dubitaturus furere eos.. quae se a Iove amari putant: ne Iunonis quidem. 1. inquit. quae faciunt quaeque patiuntur. qui sic propitios merentur? Dii autem nullo debent coli genere. quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum. Vulcano Venerem. Doctus archimimus. Deorum iungimus. quem contra superstitiones condidit. quod sibi vanus furor attribuit officii. quem illi homines desierant. sunt qui ad vadimonia sua deos advocent. viventi defuit. quorum alter fecit deum sine corpore. inquit. 2. In Capitolium perveni. quem ad modum ne quidem homines saeviunt taeterrimi et in fabulas traditae crudelitatis. fratrum ac sororum! Bellonam Marti collocamus. sed color. inveniet tam indecora honestis. quia videlicet magnum aliquid eum philosophia docuerat. 10. inquit. Se ipsi in templis contrucidant. Alius nomina Deo subicit. . veriora tibi videntur Titi Tatii aut Romuli aut Tulli Hostilii somnia? Cluacinam Tatius dedicavit deam. Picum Tiberinumque Romulus.et superstitionum mores. Hostilius Pavorem atque Pallorem taeterrimos hominum affectus. Et paulo post: Quid quod et matrimonia. mox autem inventum magno esse gaudio derisisset. sed propter leges civium moresque hominum non quidem ageret fingentem 100 . habitus illis hominum ferarumque et piscium. cum perditio eius inventioque fingatur. quod culpabat adorabat. Et paulo post: Hi tamen. adorabimus. tantum modo poeticam theologian reprehendere ausus est. Sedent quaedam in Capitolio. Deinde aliquanto post. tam dissimilia sanis. monstra haberentur. veraciter exprimatur: Hunc tamen. civilem non ausus est. si et hoc volunt. immortales. numina vocant. diversis corporibus induunt. Tantus est perturbatae mentis et sedibus suis pulsae furor. quasi condicio defecerit. quam longo aevo longa superstitio congessit. alter sine animo? Et ad hoc respondens: Quid ergo tandem. Si cui intueri vacet. quasi dii libenter spectarent. iubente domino manus attulit. sic. quidam vero mixto sexu. quem philosophi quasi liberum fecerunt. tam indigna liberis. qui vano motu bracchiorum imitatur unguentem. nunc sanitatis patrocinium est insanientium turba. agebat quod arguebat. Nec leges ergo illae nec mos in civili theologia id instituerunt. neminem sua lacerare iusserunt. In regiae libidinis voluptatem castrati sunt quidam. Hanc libertatem Varro non habuit. Ait enim: Quae omnia sapiens servabit tamquam legibus iussa. ut Populonia vel Fulgora et diva Rumina. multo copiosius atque vehementius reprehendit ipse civilem istam et urbanam theologian quam Varro theatricam atque fabulosam 29. Annaeo Senecae. Cum enim de simulacris ageret: Sacros. tamen. ut eas in animi religione non habeat. et ne pie quidem. Tyramni laceraverunt aliquorum membra. 3.. Omnem istam ignobilem deorum turbam. quia illustris populi Romani senator erat. Omne illic artificum genus operatum diis immortalibus desidet. infra alios? Ego feram aut Platonem aut Peripateticum Stratonem. iracundissimae respectu terrentur. ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere. ne istam urbanam theologian theatricae simillimam aperte sicut illam reprehendere auderet. praesertim cum quaedam viduae sint.. cum theologian naturalem praedicans quorundam philosophorum sententias digessisset. si cum paucioribus furerent. senex iam decrepitus. quibus non miror petitorem defuisse. vulneribus suis ac sanguine supplicant. sunt qui libellos offerant et illos causam suam doceant. ut sic dii placentur. quam iste concidit. Nam in eo libro. verum ex aliqua parte non defuit. Sed si verum attendamus. alius horas Iovi nuntiat: alius lictor est. Sed iste. inquit. non tantum a simulacro stantes digitos movent ornantium modo). viriles sibi partes amputat. Iam illa. Sunt quae Iunoni ac Minervae capillos disponant (longe a templo.. Neptuno Salaciam. cotidie in Capitolio mimum agebat. Adfuit enim scribenti. quam theatra ubi finguntur. inquit. Tolerabile est semel anno insanire. alius unctor.. inviolabiles in materia vilissima atque immobili dedicant. 10. Sunt quae speculum teneant. ille lacertos secat. si credere poetis velis. inquit. quorum alter mentis territae motus est. quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat et intrepide omnino coarguit. ne superstitiosus esset in mundo. Unde in his sacris civilis theologiae has partes potius elegit Seneca sapienti. non tamquam diis grata. quem nonnullis indiciis invenimus Apostolorum nostrorum claruisse temporibus. furori certum tempus est. quae si spiritu accepto subito occurrerent. colebat quod reprehendebat. inquit.sed legum iussioni cessit. Haec numina potius credes et caelo recipies? De ipsis vero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit! Ille. Libertas sane. quae huic defuit. . alter corporis ne morbus quidem.10. qui nihil perdiderunt nihilque invenerunt. sed nemo sibi. etiamsi supervacuum usum. pudebit publicatae dementiae. deteriora sunt templa ubi haec aguntur.

quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt 32. et in hoc opere loco opportuniore dicendum est 31. quod neque de fabulosa. quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt. An cum in theologia civili deitatem non esse constiterit. in selectis diis eam inveniri posse credendum sit. quam ubi non moritur mors. summa mors eius est alienatio a vita Dei in aeternitate supplicii. victi victoribus leges dederunt. in aliud volumen. 101 . Quam quoniam illi. vitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe vitam aeternam dicimus. scaenicus autem ludendo potius delectaret. Hic inter alias civilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata. cuius illa pars esse convincitur eiusque et ista simillima vel etiam deterior invenitur. sine qualicumque vita esse non potest. quos colit theologia ista civilis. animum intendat. ne vel laudaret contra suae patriae veterem consuetudinem. ut eum populus veraciter agere existimaret. 11. De illis sane Iudaeis cum loqueretur. Qui sint dii selecti. quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen. Quam nulla sit ratio. si cui satis non sunt quae in hoc volumine dicta sunt. Vitam igitur aeternam. quod superioribus quinque libris ostendimus. latine autem dici possunt fabulosa. Sed quoniam veternosae consuetudinis vis nimis in alto radices habet.scaenicum in theatro. naturalis. qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. quod huic opitulante Deo coniungendum est. colendi non sunt. pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum. quo illa. Nunc propter tres theologias. quod per illos singulos septenis interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant vacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. qui aeternam vitam. 3. Sed quod animae natura. vel cur vel quatenus instituta sint auctoritate divina. ac post modum a populo Dei. eo damnabilius. Porro qui non dat felicitatem. multo turpius irascuntur atque ob hoc se spiritus immundissimos confitentur. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est. qui tanta turpitudine coluntur et. civilis. quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus. quae dicta sunt. 12. puto ex his. quae mendaciter agebat. id est sine ullo fine felicem. et an ab officiis viliorum deorum habeantur excepti. neminem dubitare oportere. Nam si anima in poenis vivit aeternis. si cui de ista civili theologia respuenda atque vitanda parum videor disputasse. Quid sentiat Seneca de Iudaeorum cultu. sed multo magis propter vitam aeternam. tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint. cum multis inferioribus excellentior administratio deputetur. maxime cum adversus Manichaeos ageremus 30. ubi est sine fine felicitas. vel reprehenderet contra propriam forsitan voluntatem. ait: Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo convaluit. Sed de sacramentis Iudaeorum. quae de selectione quorundam deorum possit ostendi. 2. mors est illa potius aeterna quam vita. sed imitaretur in templo. Nulla quippe maior et peior est mors. per id quod immortalis creata est. solus ille dat. neque de civili. inutiliter eos facere affirmans. et alias diximus. Ait enim: Illi tamen causas ritus sui noverunt. speranda est aeterna vita. ubi vera est et plena felicitas. quibus et ipsi spiritus cruciabuntur immundi. maior pars populi facit. sed munus est Dei: cui Deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus. adiungat etiam illa. 9 LIBER VII BREVICULUS 1. quam fallendo deciperet. Plurium deorum cultus nihil ad vitam aeternam confert. quae post mortem futura est. dare non posse convicti sunt: non solum propter ista temporalia atque terrena. ut per omnes iam terras recepta sit. Mirabatur haec dicens et quid divinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam. qui dat veram felicitatem. nisi ita colantur. sic ageret. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam vitam consecrandi homines essent. cui vitae aeternae mysterium revelatum est. si dea felicitas esset? Quia vero non dea. quod cur faciat ignorat.

5. Matris Magnae. quos partes mundi esse voluerunt. Quam interpretationem de abscisione Attidis Graecorum sapientium doctrina repererit. quae Libero celebrabantur. 14. non debuerunt multorum deorum firmare opiniones. De opinione Varronis. quibus colendi Saturni ratio concinnatur. 9. 15. 7. De turpitudine sacrorum. qua arbitratus est Deum animam esse mundi. De interpretationibus. De Terra. De sacris Cereris Eleusinae. 102 . quem opinatur deum. qui tamen in partibus suis habeat animas multas. 11. 13. 25. De Iovis potestate atque eiusdem cum Iano comparatione. qui nec veram divinitatem colunt. De figmentis physiologorum. quarum divina natura sit. De Apolline et Diana ceterisque selectis diis. Quod etiam ipse Varro opiniones suas de diis pronuntiarit ambiguas. 6. quam Varro deam esse confirmat. 20. De Neptuno et Salacia ac Venilia. quae etiamsi erant multarum rerum iudices. An Iani et Iovis recta discretio sit. Melius actum cum diis inferioribus. 19. quam tamen etiam quadrifrontem videri volunt. 22. 18. De Telluris cognominibus eorumque significationibus. sed ad unum eumdemque referuntur. quorum tantae turpitudines celebrentur. 10. De Mercurii et Martis officiis. uterque unus Iuppiter esse doceatur. 24. 17. 27. etiam hanc corporis sui infimam partem permeet eique vim divinam impertiat.4. De paganorum secretiore doctrina physicisque rationibus. 23. quam cum selectis. quae non ad multos deos. De turpitudine sacrorum. De cognominibus Iovis. dum exponitur quid Saturnus quidve sit Genius. 16. Quod. qui nullis infamentur opprobriis. Quod doctrina Varronis de theologia in nulla sibi parte concordet. qua error paganitatis inoleverit. quas pagani deorum suorum nominibus nuncuparunt. 12. nec eo cultu quo colenda est vera divinitas. 21. 8. An rationabile fuerit Ianum et Terminum in duo numina separari. Ob quam causam cultores Iani bifrontem imaginem ipsius finxerint. Quod Iuppiter etiam Pecunia nuncupetur. De stellis quibusdam. 26. Quae credibilior causa sit. eo quod ille animus mundi. 28.

utique ceteri reprobi iudicantur 1. Quae requirantur ut quisque seligatur. cum tirones electi fuerint. quae a Marco Varrone sedecim voluminibus explicata est. quamvis ab ea nobis etiam huic. quem proxime absolvimus. et cum eliguntur in Ecclesia. quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit. innotescerent. de quibus parum diximus. iussit incendi. ne pro uno tot dii colantur. cum vera et vere sancta divinitas. 35. non utique ceteri reprobantur. pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora atque meliora. vel is qui scripsit vel eorum cultores vel dii ipsi vituperandi sunt. quos senatus. Hanc divinitatem vel. sed advertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti videantur. evellere atque exstirpare conantem et illius gratiae. cum res in aperto sit. Eliguntur uvae ad vescendum. cui nondum persuasit sextus liber. qui structurae partibus aliis deputantur. sicut in militia. Quod per solam Christianam religionem manifestari potuerit fallacia spirituum malignorum de hominum errore gaudentium. Qua pietate discernatur a creaturis Creator. Multum magna res agitur. qui hoc ut verus Deus potest. 30. quales a civitatibus qualiterque colendi instituti sunt. quae non nisi aeterna est. non tamen propter mortalis vitae transitorium vaporem. ut sic dixerim. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam verius: Si dii eliguntur ut bulbi. 31. quae physiologi ad mundum partesque ipsius rettulerunt. Quam ob rem non ex hoc. 32. Non opus est multa percurrere. Fieri enim potest. Quod omnia. qui fiant praepositi. quos Varro volumine complexus est ultimo. quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret. non reprobatis ceteris. ut saltem deos selectos atque praecipuos. ad unum. fragilitati necessaria subsidia praebeantur. 103 . quaerenda et colenda praedicatur. Eliguntur in aedificio lapides angulares 2. 4) PRAEFATIO. cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. quas relinquimus ad bibendum. LIBER SEPTIMUS PHYSICORUM RATIONE DE DIIS SELECTIS NIHIL QUOD AD VERAM FELICITATEM PERTINEAT CONTINETUR Qua ratione dii seligantur (praef. Quibus proprie beneficiis Dei excepta generali largitate sectatores veritatis utantur. quod iam sibi sentiunt non necessarium. 34. id est non perveniri ad aeternae vitae felicitatem talium deorum cultu.29. nec reprobantur aliae. per quam Numa visis quibusdam daemonum imaginibus ludificabatur. ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum. quam nunc gerimus. deitatem (nam et hoc verbo uti iam nostros non piget. Non hoc dico: video enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliquid maius atque praestantius. Verum Deum referre debuerint. Quod sacramentum redemptionis Christi nullis retro temporibus defuerit semperque sit diversis significationibus praedicatum. quisquam colendos propter vitam beatam. sed propter vitam beatam. quae non nisi aeterna est. ne sacrorum causae. quod dii ex multis quidam selecti sunt. De libris Numae Pompilii. De hydromantia. opinetur. patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum. 33. ut de Graeco expressius transferant quod illi appellant) hanc ergo divinitatem sive deitatem non esse in ea theologia. non habebit. quales in eis habebantur. quam civilem vocant. 1. Diligentius me pravas et veteres opiniones veritati pietatis inimicas. quot sunt opera unius auctoris. quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt. cum istum forsitan legerit.

. non eos invenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam. quod muliebri utero geritur. universali opere hoc munus etiam partubus tribuens? Et quid opus est Vitumno atque Sentino? Quod si ab illo. Hos certe deos selectos Varro unius libri contextione commendat: Ianum. quam et Venerem volunt. Iovem. Mercurium.. Quae profecto et Minervae fuerat praeferenda. Sed ibi est et dea Mena. opus facere cum ignobilibus cogerentur? Iuno selecta et regina Iovisque et soror et coniux 8. quod conceptum est. ubi a Vitumno et Sentino. Dianam. qui vitae ac sensibus universaliter praesidet. quae hoc idem beneficium conferat feminae. qui marem effuso semine liberat. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi. quae faciat pueris bonam mentem. utrum et ipsos velint habere omnium quae vivunt et sentiunt potestatem. in quibus omnibus ferme viginti duodecim mares. filia Iovis. quae sine intellectu atque ratione ut pecora vivunt et sentiunt: ita et illa. 1. feminis. ibi Liber. Vulcanum. nisi ad vitam sensumque pervenerint. Et tamen Minerva est inter selectos deos. quos fama obscura recondit 7. Quae igitur causa tot selectos deos ad haec opera minima compulit. ut etiam ipsa emisso semine liberetur 4. an quod populis magis innotuerunt maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea. Sicut enim.. confert selecta Iuno. quam illi tot proceres et selecti. quanto et ipsa intellectu ac ratione vincuntur. omnium purgandorum et pariendorum Iunonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum: quaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino. Omnes hi ex illis sunt. ut non invenirent quibus etiam ipsi ista committerent. Haec numina utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur. quorum alter vitam. Si autem dicunt Vitumno atque Sentino haec sola attributa. quae ad substituendos homines pertinent. quae Ceres seu Venus est. vivere autem atque sentire etiam deos sidereos opinantur. confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum. quid est illud totum. nisi nescio quid abiectissimum limo ac pulveri comparandum? . attendant quam eos sublimius locaturi sint. quae vita sensuque sunt praedita. unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus. his quae nec vivunt nec sentiunt. sed cum tota sua nobilitate. 2. Liberum patrem. quae in diis selectis etiam regina est et hic tamquam Iuno Lucina cum eadem Mena privigna sua eidem cruori praesidet 5. Mentem autem deam turba vilis 104 . profecto potiora sunt his.quia selecti non sunt Vitumnus Sentinus et Mens. cum puerperium concipitur. haec tamen Iterduca est pueris et opus facit cum deabus ignobilissimis Abeona et Adeona. tamen ignobilis. ibi Libera. qua visi sunt seligendi. Martem. quamvis Iovis filia. Nam ipse primum Ianus. si mens non est bona 9. confert hoc idem Libera. Neptunum. cum sint ignobilissimi. sed cum Mena. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non immerito attribui. cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. et inter selectos ista non ponitur. Vitumnus et Sentinus. Apollinem. et omnium seminum Saturnum et ideo seminationem quoque hominis non posse ab eius operatione seiungi. quidam vero pessimi memoria sunt mirabili. octo sunt feminae 3. his quasi famulis ista carnalia velut extrema et ima commissa sunt: itane sunt illi selecti destituti familia. Ibi posuerunt et Mentem deam. sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. Tellurem. ponitur autem Iuno. quasi quicquam maius praestari homini possit. Nam profecto sine vita et sensu. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem quam memoriam quantumlibet ingentem? Nemo enim malus est. confert selectus Saturnus semen ipsum. quae in carne vivescunt et sensibus adminiculantur: cur non deus ille. Saturnum. quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt. qui selecti appellantur. Solem. quia Iterduca est et Domiduca. confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem viris. cuius muneris deam selectores isti inter selecta numina minime posuerunt. quae ratiocinantur et intellegunt.. quae semina cogitare indignum est. et hoc non sola.Nihil ad selectionem confert deorum officium. aditum aperit recipiendo semini. etiam carni vitam praebet et sensum. omnium seminum emittendorum Liberum et Liberam et ideo his etiam praeesse. tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant oblivisci. Quod si concedunt.. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen. Minervam. quasi quicquam prosit iter carpere et domum duci. Vestam. Cererem.. Genium. Et hanc provinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor assignat. quia opera maiora ab his administrantur in mundo. Et nimirum multo plus praestant. Nam seminibus nasci in terra et ex terra est. incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis vitam. fluores menstruos ad eius. Lunam. Orcum. Iunonem. alter sensus puerperio largiuntur 6. 3. merito praeferuntur. quae menstruis fluoribus praeest. qui facit omnia vivere atque sentire. Quae munera selecta non dantur a diis selectis. Venerem. in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini. qui bonam habet mentem. Inter selectos itaque deos Vitumnus vivificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator vel sator et Liber et Libera seminum commotores vel emissores.

Si ergo Felicitas ideo fortasse inter selectos deos esse non debuit. tamquam minuscularios vectigalium conductores vel tamquam opifices in vico argentario. quae in ipsos quoque deos tam praecipuae est potestatis. quod ad istam nobilitatem non merito. ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque 12. An ut illic esse non posset. vix autem selectorum quispiam. De Iano quidem non mihi facile quicquam occurrit. ut. multo maiora atque meliora administrari quam ab illis. cur celebrata sit Venus et obscurata sit Virtus.. plurisque pendatur semper propter quod aliquid fit. Aut si hoc nobilitari meruit. etiam ipsos selectos videamus tamquam senatum cum plebe pariter operari. cur dea Pecunia Minervae praelata non est. Fortunae potestate selectos. quae. cum eam longe praeferat ratio? Saltem certe. eum simulacri monstrosa deformitate turparunt. Cum igitur in his minutis operibus. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum. qui sunt artificiosi. cum ab uno perfecto perfici posset. qui aliquo crimine famam traxit infamem. ne obrueretur opprobriis. sicut putant qui ei plurimum tribuunt 13. tamquam geminum. quae alios nobiles faciens nobilitata non est.. Gratularetur autem diis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis appetitor et eos diceret fortunatos. quanto iste innocentior esset. Sed isti in cultu deorum omnis dedecoris appetitores. sicut hominibus. quam id quod propter aliud fit. quoniam plurimi dii selecti erubescenda perpetrando amiserant frontem. innocentius vixerit et a facinoribus flagitiisque remotius. facientes. ut temerario iudicio suo quos vellet celebraret obscuraretque quos vellet. nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli. cum hospite partitus est regnum. et in eis ipsis. ignobilitas accidisset 11. quam dicunt deam non rationabili dispositione. in omni re dominatur et res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque si tantum et in deos valuit. ipsa Fortuna. nihil aliud etiam ipsa Fortuna nisi adversam putanda est habuisse fortunam? Sibi ergo adversata est. Quid de Virtute dicam? Quid de Felicitate? De quibus in quarto libro plura iam diximus 10. per multos artifices transit. cum ambarum ab istis consecrata sint numina nec comparanda sint merita. isti in illorum sublimia crimina non venerunt. quae minutatim diis pluribus distributa sunt. Nam et vir disertissimus Sallustius etiam ipsos deos fortassis attendit. sua cuique dona conferre. Ridemus quidem. plures enim Venerem quam Virtutem: cur celebrata est dea Minerva et obscurata est dea Pecunia? Cum in genere humano plures alliciat avaritia quam peritia. cum eos videmus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos. si non eos magis ad iniurias quam ad honores selectos videret. ut etiam civitates singulas conderent. 105 . cum propter pecuniam sint artifices multi? Si autem paucorum sapientium est ista distinctio. cur non praelata est Veneri Virtus. Illi ad istorum humilia opera descenderunt. sed fortuito pervenerunt: saltem inter illos vel potius prae illis Fortuna poneretur. quod diis quibusdam patribus et deabus matribus. tanto frontosior appareret? Dii electi ad physicam rationem perpenduntur (5-26) Mysterio obumbratur physica ratio. Et fortasse talis fuerit. 2. quod ad probrum pertineat. qui non habeat artem suam pecuniaria mercede venalem... praecipuum locum haberet in selectis. raro invenias hominem. Verum tamen vix quisquam reperitur deorum non selectorum. cuius vitam minus turpem invenerunt. 3. selectos eos et praecipuos nuncupatos. sed ut temere acciderit. quando eos videmus non praecipua virtute. . quod plures appetunt. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit. qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. cum diceret: Sed profecto Fortuna in omni re dominatur. ille Saturniam. ut magis populis innotescerent. ubi unum vasculum. Diis electis ludibrium fabularum adiectum. Si ergo insipientis iudicio multitudinis facta est deorum ista selectio. Haec in diis selectis tenere apicem debuit. Non enim possunt invenire causam. in quibus maxime quid posset ostendit. nullum eis locum inter selectos deos dare voluerunt. et inveniamus a quibusdam diis. quas cum deas haberent. Saturnum fugientem benignus excepit. sed temeraria. ut perfectum exeat. nunc eum bifrontem.operuit. Unde dicit etiam ipse Varro. iste Ianiculum. ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti. sicut eorum cultores de illa sentiunt. qui nequaquam seligendi putati sunt. uni effectori mortium alteri receptori.nec potentissima Fortuna. non rationabili felicitate. qui selecti vocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in mundo administrationes. sed quia provenit eis. 4. ubi dederunt Marti et Orco. nunc etiam quadrifrontem. An forte voluerunt. ut dixi.

caelum et terram. Haec sunt mysteria doctrinae. adiungit mundum dividi in duas partes. Sed. cui plurimum tribuit. qui primi populis simulacra constituerunt. eam ipsam scilicet naturalem. Sed ipsorum potius interpretationes physicas audiamus. sed multis philosophis placuit. . cum fit sacrum purgatorium. Respondetur: Mundus est. e quibus summum esse aethera. De naturali enim paucissima praeloquitur in hoc libro quem de diis selectis ultimum scripsit. non usque ad verum Deum qui fecit et animam). quae cum oculis animadvertissent hi. non cum quo facta est. sed cuius conditio est. non oculis videri et vocari heroas et lares et genios 16. tamquam si vasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur. in opere illi dare potestatem dimidiam. qui Ianus est. unde mensis nomen accepit 18. sed eas animo. nec cuius portio. cuius naturae deum volunt esse vel deos 14. cum sit ex animo et corpore. sed qui fecit omnem animam. ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. interim verum. initia rerum pertinent et fines non pertinent.. sed sicut hominem sapientem. tamen ab animo dici sapientem. sed etiam videri.. quod eo velut vase natura ista soleat contineri. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa (ubi te multum dolemus) per haec mysteria doctrinae ad Deum suum. sicut ipsae interpretationes eius. in hoc etiam mundo terminari fatentur? Quae est ista vanitas. qui est in corpore humano. Dicit ergo idem Varro adhuc de naturali theologia praeloquens deum se arbitrari esse animam mundi. opitulante Deo vero quod restat implevero. quas omnes partes quattuor animarum esse plenas.quam Varro deo mundo et animae tribuit. quod mortalium animus. quantum ad deos selectos attinet. in aethera et aera. num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti. possent animam mundi ac partes eius. quem Terminum vocant 17? Nam propter initia et fines duobus istis diis duos menses perhibent dedicatos praeter illos decem. quae in hoc mundo fieri dicunt. Fatetur interim vir iste doctissimus animam mundi ac partes eius esse veros deos. cum de civili. quem Graeci vocant . Februarium Termino. simillimus est immortalis animi. terram vero in aquam et humum. An Ianus principium et Terminus finis sit mundi. cum sit ex corpore et animo. et caelum bifariam. qua tibi sobrie visum est. si eius gratiae non sit ingrata. Ab summo autem circuitu caeli ad circulum lunae aetherias animas esse astra ac stellas. fines vero ad alterum. hoc videri secutos. qui adissent doctrinae mysteria. de qua tunc diligentius disserendum est. Numquid ergo ad mundum. unde intellegitur totam eius theologian. quanto est abiectior et falsior ista civilis. id est a quo facta est. timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis vanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. animo videre. quo solo illustrante anima fit beata. tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia demonstrabunt. eos caelestes deos non modo intellegi esse. quae sequuntur ostendent. inter lunae vero gyrum et nimborum ac ventorum cacumina aerias esse animas. quibus usque ad Decembrem caput est Martius. secundum aera. infimam terram. Ianuarium Iano. a quo sumpsit exordium. ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse. in aethere et aere immortalium. Hic videtur quoquo modo unum confiteri Deum. ita mundum deum dici ab animo. quae maxime circa corporum est occupata naturam. in simulacro faciem 106 . unde in lucem ista proferret. sed ut plures etiam introducat. Haec est videlicet breviter in ista praelocutione proposita theologia naturalis. in quo videbimus utrum per interpretationes physiologicas ad hanc naturalem possit referre civilem. quod hi. tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adiungere? Si autem recto discrimine separata est: quando nec ista vera est quae illi naturalis placet (pervenit enim usque ad animam.5. quaero quisnam sit. in aqua et terra mortalium. quae iste vir doctissimus penetraverat. Ianus igitur. ut alter illis deus praeficeretur? Nonne omnia. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint quantique pendenda. o homo acutissime. usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. id est deos veros. castiusque deos sine simulacris veteres observasse Romanos 15? Hi enim tibi fuerunt auctores. ita per simulacrum. tertiam aquam. quod vocant Februm. et metum dempserunt civibus suis et errorem addiderunt. significari animam rationalem. et hunc ipsum mundum esse deum. per id quod continet id quod continetur. Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent. quae non huic tantum. Ideo Terminalia eodem mense Februario celebrari dicunt. Brevis haec plane est atque aperta responsio. Primum eas interpretationes sic Varro commendat. nec qui est omnium anima. 6. quibus turpitudinem miserrimi erroris velut altioris doctrinae specie colorare conantur. fortassis totum istum sensum de simulacris non constituendis. quod significaret vinum. Cur ergo ad eum dicuntur rerum initia pertinere. ex quibus quaedam necessaria commemorare me oportet. quod formam haberet humanam. 7. quorum qui simulacra specie hominis fecerunt. Quod si potuerit. nullo modo potuit pervenire.

interpretentur ad mundi similitudinem. Quoniam penes Ianum. quo modo finiat non inveniet. quorum similitudinem mundus non habet. cum duas partes alias nominamus Septemtrionis et Austri. habens potestatem causarum. quas Iovi tribuunt. Quod si vitam beatam in hoc mundo inchoari putarent. nisi terminetur. Iovem autem.duplam? Nonne istum bifrontem multo elegantius interpretarentur. quem qui aliquid incipit maxime appetit intendit. Sicut enim nihil fit. supposito vano figmento quod potius blasphemarent (sicut Saturno dicitur suppositus lapis. sicut de bifronti quod dicerent saltem in ore hominis invenerunt. exoptat. efficientia sunt. Quid est porro absurdius. 107 . poetae Latini caelum vocaverunt palatum. Et tamen hanc vanitatem per tot ianuas nulla effugit anima. Deus est. Physicorum ratione Iuppiter est causa mundi. quem pro filio devoraret) 25. unde et palatum Graeci appellant 19.. Sed iam hoc negotium inter Ianum Terminumque discussum est. nisi quae audit Veritatem dicentem: Ego sum ianua 21. . et de nostro ore et gutture. ut vel tempore praeveniantur a factis initiis ve factorum. si factorum prima discernerentur et summa. ita nihil inchoatur ut fiat. Sed cur ei praeponitur Ianus? Hoc nobis vir ille acutissimus doctissimusque respondeat. expectat. Termino dari debuit plus honoris. donec perducantur ad finem.. quam illa quae fit. quasi aliquid spectet mundus foras sicut per omnes facies Ianus. 1. inquit. quam istum deum dicere et tonantem et adulterantem. Quid autem hoc ad animam. nobilissimus Vergilii versus ille testatur: Felix qui potuit rerum cognoscere causas 23. sollicitudinis autem plena sunt coepta. quibus partim gluttiendis partim exspuendis sub caelo palati utraque panditur ianua. taetriore sacrilegio sese obstringunt. An Ianus bifrons et quadrifrons ipse sit mundus. Quamquam etiam nunc cum in istis duobus diis initia rerum temporalium finesque tractantur. sicut illi quadrifrontem dicunt geminum Ianum. Sed recte hoc diceretur. Ecce quo perductus est mundus propter palati nostri vocabulum vel Graecum vel poeticum. Quapropter si ad Ianum pertinent initia factorum. cum res quaeque perficitur. numquid. Hunc sane deum. summum pervenire. sicut initium facti est proficisci. quia. quam in ipso mundo non invenire duas ianuas ex adverso sitas. non effecta. quod hiatus noster. Maior enim laetitia est. finibus alteram darent? Quoniam qui operatur utrumque debet intendere. quam si prorsus nullum putarent deum. et naturarum omnium naturaliumque rerum causas summas habentem et suas causas bonas non habentem. penes quem sunt omnes causae factarum omnium naturarum naturaliumque rerum. Prima enim vincuntur a summis. et ideo Iano. et totum mundum regentem et per tot stupra diffluentem. nec de re inchoata. quid ad vitam aeternam? Propter solas salivas colatur hic deus. non ideo priora sunt efficientibus causis. qui etiam Iuppiter dicitur. exponant. et nonnulli. inquiunt. cuius similitudinem Ianus non habet? Cum vero eum faciunt quadrifrontem et Ianum geminum appellant. Hoc quam magnum sit. ad quattuor mundi partes hoc interpretantur.. quia etiam nomine Orientis et Occidentis totus solet mundus intellegi. penes Iovem summa. velle mundi simulacrum componere in Iano propter solum palatum. mundo similis videatur. si eumdem et Ianum et Terminum dicerent atque initiis unam faciem. nam cui exciderit quod coeperit. Semper enim prior est res quae facit. solam initiorum tribuerent potestatem: profecto ei praeponerent Terminum eumque a diis selectis non alienarent. initium facti inceptio discendi. Deinde si Ianus est mundus et mundus quattuor partibus constat. licet prima praecedant tempore.. Duas eum facies ante et retro habere dicunt. quod non faciens causa praecesserit. in omni enim motu actionis suae qui non respicit initium non prospicit finem. ita quisquam geminum dicturus est mundum? Non habent omnino unde quattuor ianuas. quem velint intellegi. per quas vel admittat ad se aliquid intro vel emittat a se foras. neque ullo modo fieri potest. Sed iam bifrontis simulacri interpretatio proferatur. quibus aliquid fit in mundo 22. nisi Neptunus forte subveniat et porrigat piscem. cum os aperimus. a quo hiatu oris et foras esse aditum ad dentes versus et introrsus ad fauces 20. Sunt prima. Merito ergo rex omnium Iuppiter habetur. cui praeter hiatum oris et gutturis etiam dextra et sinistra fauces patent. summa superant dignitate 24. 9. id est mundo. inquit. aut si propterea verum est. summum perceptio doctrinae. dignum turpibus et flagitiosis honoribus. si Iovem populi appellant et tantis contumeliis tamque scelestis criminationibus colunt.et ipse mundus. Unde necesse est a memoria respiciente prospiciens connectatur intentio. falsum est simulacrum Iani bifrontis. 8. Unde satius esset eis alium aliquem Iovis nomine nuncupare. extra mundum perfici. ac sic in omnibus prima sunt initia summique sunt fines. exsultat. quae intrantibus et exeuntibus pateant. Causae autem. quae dantur Iovi.

Dixerunt eum Victorem. qui versus hi sunt: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque Progenitor genetrixque deum. et illa Iani. quaedam exigua. quod tamquam tigillus mundum contineret ac sustineret. Unde apertissime idem dicit deum se arbitrari esse animam mundi et hunc ipsum mundum esse deum. cum sit ex animo et corpore. ut in una spica alter ad curam geniculi. propter quas res unum mundum duos deos esse voluerunt. Invictum. quod alia vis est primordiorum. ubi dictum est: Iuppiter omnipotens regum rerumque deumque progenitor genetrixque deum. quod ruma. quam continere mundum et mammam dare animalibus. sed cum ignobili nescio qua Rumina. ex quibus pauca commemoro. sed anima mundi ac partes eius. inquit. Dicerem quippe noluisse illos Iovi femininum nomen imponere. ita mundum deum dici ab animo. et ipsam Iunonem nihil aliud esse quam Iovem. propter illud Ruminus appellatus est. Cogito enim posse responderi. ut deus esse possit. feminam quae acciperet. rex ipse cunctorum. quia primordia causaeque res suae sunt? Quod si hoc iustum putant. sed unus Iuppiter propter illud Tigillus.9. numquid Iovem. scripsit Soranus Iuppiter progenitor genetrixque nec minus cum causa unum et omnia idem esse. quorum sit unus Iuppiter. non erit quem ad modum Ianum deum dicant. Rumina pro feminis. sed sicut hominem sapientem. nisi et in illis versibus progenitor genetrixque diceretur. Num igitur ita dicturi sunt Iovem animam mundi. An mundus sit Iuppiter simulque Ianus.. Impulsorem. non alium possunt existimare quam mundum. praesertim cum esset etiam diva Rumina. duorum deorum potestate curari. quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt. aliquam partem Iani esse dicturi sunt? Magis enim Iovi universum solent tribuere. Ruminus fortasse pro sugentibus maribus. id est mamma. alia causarum. Deinde quaero. quoniam res omnes. si Ianus est mundus. unde est: Iovis omnia plena 27. Centumpedam.. Ruminum et alia quae persequi longum est 30. num propterea illum duos deos esse necesse est putari. statuendi. sed aut sola anima eius aut simul corpus et animus. quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iovem. ita tamen ut non sit a corpore. non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt: quod omnia vinceret. quam 108 . etiam ipsum Iovem tot deos esse dicant. resupinandi potestatem. quod a nemine vinceretur. ut diis ceteris secundum istos suis partibus regnet. sed ab animo deus. ideo duo iudices aut duo dicuntur artifices? Sic ergo et unus Deus cum ipse habeat potestatem primordiorum. In hanc sententiam etiam quosdam versus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro. Quae alia nomina de Iove dixerint. et in eo uno omnia sunt 29. Si ergo Ianus est mundus et deus est Ianus. stabiliendi. deus unus et omnes 28. ut advertimus. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret. quem iam locum inter deos huic Iovi tribuant. ipse causarum. 11. multae atque diversae sunt. ut Ianus sit corpus eius. Iovem atque Ianum. quare duo dii sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus aras. quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit. id est iste visibilis mundus? Hoc si dicunt. diversa sacra dissimilia simulacra? Si propterea. quia singularum diversa vis est. Puto inter se propinquiora esse causas rerum atque primordia. mundus enim unus. Haec autem cognomina imposuerunt uni deo propter causas potestatesque diversas. cum sit ex animo et corpore 26. altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam. secundum illos Valerii Sorani versus. quidquid hoc non est non est utique secundum istos verus Deus. Opitulum. quod haberet impellendi. quod opem indigentibus ferret. aleret animalia. illa Iovis nomen accepit: numquid si unus homo in diversis rebus duas habeat potestates aut duas artes. id est ut mammis alantur animalia. et inter eius alia cognomina legerem. Quare ergo dictus est et Ruminus. Deos enim veros animam mundi ac partes eius iste definivit. Cum ergo et Ianus mundus sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus. et hoc agat non saltem cum coniuge sua. et tamen unus utraque facere perhibetur. Solum itaque mundi corpus non est deus. Nolo dicere. quae in hoc opus adiutorium illi famulatumve praeberet. Ergo et Iovem. quaedam magna sunt. In his. ut Deus sit et maxime rex deorum. nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se vi et dignitate diversa duo dii esse compulsi sunt. Almum. Tigillum. quod etiam Pecunia vocaretur. quod aleret omnia. ac per hoc. Iovemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere: Cum causa. tamen ex animo dici sapientem. 10. ex quibus illa cognomina sunt adhibita. quoniam mundi corpus non est deus vel secundum ipsos. Supinalem. cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inveniatur esse etiam illa diva Rumina? Si enim maiestate deorum recte videbatur indignum. 2. nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina. Statorem.

ut tamquam universalis genius ipse mundi animus esse credatur 35. Item quia nec Marti aliquod elementum vel partem mundi invenire potuerunt. non est credibile ad lactandos mamma non solum pueros. qui praepositus est ac vim habet omnium rerum gignendarum. hoc est ab amore pecuniae! Omnia est Iuppiter sed etiam Saturnus et Genius. ex partibus molis huius. Aliud namque sunt divitiae.quem etiam Pecuniam vocaverunt. ut. unde Ruminus cognominatus est. inquit. quod utique absurdum est. Quam vero eleganter rationem huius nominis reddiderunt! Et Pecunia. bonos. ad se pertinere noluisse.. ubi ageret opera qualiacumque 109 . nuntium dictum. 12. quod sermo currat inter homines medius. quia inter vendentes et ementes sermo fit medius. Quid est Genius? Deus. sed Sapientia vocaretur. in quas visibilis mundus iste consurgit. ideo et mercibus praeesse. sequitur ut sit omnis viri animus deus. quisquis amat pecuniam. sive cum vis animae. inquit. deus mundi rector non ab eis Pecunia. Nonne expositio versuum illorum Valerii Sorani sic se habet. Hic est igitur quem appellant Iovem. Quem alium hanc vim habere credunt quam mundum. sed omnipotentia. sed in earum quantacumque abundantia non egere non possunt. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit. cum hic ipse sint omnes. ipsi quoque regi deorum dominatur. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius. non quemlibet deum. Nam dicimus divites sapientes. quod si et ipsos abhorrere absurditas ipsa compellit. quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur) 36 si ergo Mercurius ipse sermo est. quem dicunt mundi animum ac per hoc Iovem. alas eius in capite in pedibus significare volucrem ferri per aera sermonem. de principibus deus. et multiplici administratione naturae quasi plurium deorum nomina accepit? Quid est enim et Saturnus? Unus. sicut ea. Dicuntur itaque et divites pecuniosi. quod sermo. ac per hoc idem ipse est Iovis atque Mercurius. iustos. 14. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti. et curam nostri sermonis. sed ipsum regem omnium sibi amare videatur. vilissime et contumeliosissime Pecunia nuncupatur. cur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit. penes quem sationum omnium dominatus est 34. ad quem fortasse ceteri referendi sunt. sed interius divites. Iovem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes quem sationum omnium dominatus est. inquit. quamlibet enim magnas pecunias habere possunt. restat ut eum singulariter et excellenter dicant deum Genium. cuius amor purgat a sordibus avaritiae. Ad omnia enim. sed daemones sunt. Quae physica sit ratio Mercurii et Martis. immundis supplicando spiritibus possidentur ab eis. qui non dii. aliud pecunia. Mercurium vero et Martem quo modo referrent ad aliquas partes mundi et opera Dei. quae de illo interpretantur. ideo Graece. vel interpretatio. Si autem illi humani tantum sermonis potestas tributa perhibetur. per quas eis etiam in ipsis corporalium rerum necessitatibus sat est quod adest: pauperes vero avaros. sive quando partes eius vel potestates existimantur. cuius sunt omnia. quae caelo et terra continentur. si secundum eius arbitrium Iuppiter loquitur aut loquendi ab illo accepit facultatem. . sermocinandi et belligerandi administros. Et Deum ipsum verum recte dicimus divitem. Nam si omnis genius deus et omnis viri animus genius. non invenerunt. quae ab hominibus nomine pecuniae possidentur? Sed nimirum hoc avaritia Iovi nomen imposuit. sed interius egeni. Sed quid de hoc Iove plura. si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes. si aliquid hac doctrina quod ad vitam pertineret aeternam salubriter disceretur. non tamen pecunia. si sapientes. quod eius sunt omnia 32. quo pecoribus antecellimus. Iovem descendere voluisse. quam nemo sapiens concupivit 33? Quanto enim facilius. Sed cum sibi deos faciunt eos. sed etiam pecora. semper inhiantes et egentes. vocatur. et ideo eos saltem operibus hominum praeposuerunt. ipsi viderint. ostendunt (nam ideo Mercurius quasi medius currens dicitur appellatus. 13. talem autem mundi animum Deum esse: ad hoc idem utique revocat.. quae ad sermonem utique pertinet dicitur. quibus pecunia vel nulla vel parva est. quam putant per cuncta diffusam. Sed cum et mares et feminae habeant pecuniam. ubi rex deorum eius rei nomen accepit. sicut Rumina et Ruminus. cui dictum est: Iuppiter progenitor genetrixque? Et cum alio loco Genium dicit esse uniuscuiusque animum rationalem et ideo esse singulos singulorum.deam inter illos minuscularios invenimus et in quarto libro commemoravimus 31. ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum. etiam ipsis confitentibus deus non est. qui nec daemones sunt. quid est pecunia in omnibus omnino rebus. quae sunt in elementis. magis enim sunt virtutibus divites. O magnam rationem divini nominis! Immo vero ille.

qui aliud opinetur 40. Luciferum enim quidam Veneris. quia secundum eos totus ipse mundus est Iovis. tamen ut in aliqua parte mundi statuerent. Quando quidem etiam Matrem Magnam eamdem Cererem volunt. Unam vero rem deos plures ita faciunt: et Ianus est mundus et Iuppiter. sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerunt? Quae sit physica ratio ceterorum deorum selectorum. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit. quia eam humanis artibus praeposuerunt nec invenerunt vel stellam. universum sicut Iovem. saltem obtinere est permissus in caelo 41? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si <propterea>. quia illa. et ideo ambos sagittas habere. cum tamen Iovi sit dictum progenitor genetrixque deum. Mars quid ageret non haberet. quod non sit deus. An iste causam suam composuit ut potuit et pro una stella. et solum caelum Iuppiter. Similiter Minerva summus aether et Minerva itidem luna. et tamen eamdem Venerem esse etiam Lunam volunt 38. Nisi forte illae stellae sunt hi dii. deum belli esse dixerunt 37. Et aliquando unum deum res plures. Vulcanum volunt ignem mundi. Venus vincit. quam nihil aliud dicunt esse quam terram. superior est atque a terris longe remotior. Si autem ipsum bellum est Mars. quam non habet inter sidera. quare Saturnus ibi est Iove superior? An vanitas fabulae. Liberum et Cererem praeponunt seminibus. tam non sit et bellum. ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet. aliquando unam rem deos plures faciunt. 15. in quibusdam partes eius. et tamen ei praeterea dant non parvam substantiam. et ideo ei secundas causas rerum tribuunt 46. ut eos deos habere possint. ita ut vix eorum quisquam reperiatur. partes eius. ei deputandum esse crediderunt. eamdem vel summum aethera vel etiam lunam esse dixerunt 47. et tamen eis mundus est Iovis. non dico inter hos selectos. Minervam etiam. sicut ipse Iuppiter. Nam unus deus res plures sunt. ut Matrem Magnam. Nam stellam quandam vocant Mercurium. ut Genium. quanto est ipse potentior. ut solet. nulla sacra. sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres. quod opus est hominum et optabilius non est. ipsum etiam solem esse dixerunt. sed actus hominum: cur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpio<ni> ceterisque huius modi. Dianamque germanam eius similiter lunam et viarum praesidem (unde et virginem volunt. quod vel falso vocetur deus. qui propterea dictus est progenitor genetrixque quod omnia semina ex se emitteret et in se reciperet. quam esse in aetheris infimo limite existimant. vel illum masculinis. quidam dicunt esse Iunonis. non violentiorem. ibi quam vocant Saturnum. Iuno stella. Respondent ideo sic videri. ut Solem et Lunam. id est ad Iovem. Quis autem non rideat. sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum est. sed. si Venerem vinceret. qui pertinet ad usus hominum faciles. nullas aras. Sed ibi est et illa quam vocant Iovem. quandam itidem Martem. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum volunt. quod ipsa sit terra. ibi est et illa omnium clarissima. sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent collocata 42. quamvis de illo fulgentissimo sidere apud eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant 39. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putaverunt. qualis Vulcani est 48. quas eorum appellavere nominibus. nulla templa fecerunt. terrenam et infimam partem mundi 44. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret. Incerte Varro rationes physicas explicat. nec deos. Et hoc utique totum refertur ad mundum. Neptunum aquas mundi. in quibusdam universum. ubi eam ponerent. vel illum liquori. quamvis ignem mundi leviorem. et quod non valuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt. Ditem patrem. 110 . itemque Iuno secundarum causarum domina et Iuno aer et Iuno terra et. omnium videlicet seminum. et sola stella Iuppiter habetur et dicitur. vel potius Apollinem et Dianam. quae regem Iovem facit. quod via nihil pariat). illam vero ariditati seminum 45. quia mundus est et omnes in illo sunt: et Iovis mundus est et habet tamen. illam feminis. An dii etiam sidera sint.naturae. quod stella eius ab stella Veneris tanta vincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior. quae ab eis appellatur Venus. non potuit usque ad sidera pervenire. hoc est Orcum. quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant 43. tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant. 16. Apollinem quamvis divinatorem et medicum velint. eamque perhibent et Iunonem. quae putatur obscurior. quae caelestia signa numerant et stellis non singulis. et mundus enim totus Iuppiter. quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi. cum regem omnium Iovem dicant.

quod iste interpretatur. Et quod illi pro Iove gleba obiecta est devoranda. sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iovem. quod paulo ante dicebatur. non quid contendam. hinc atque illinc insiliunt et resiliunt. Caelum enim esse Iovem innumerabiliter et diligenter affirmant. Chronon 111 . hoc significat penes Saturnum. cum res stultas interpretantur. ut in primo libro quae dixi in dubitationem revocem. reprehendi non debeo. Certe illo regnante nondum erat agricultura. sicut a Poenis. Sed cum conantur vanissimas fabulas sive hominum res gestas velut naturalibus interpretationibus honorare. cum audierit. Rerum igitur non comprehensarum nec firmissime creditarum. Hominis est enim haec opinari. Deinde isto modo semen est Iuppiter. ipsa enim quodam modo devorat quae genuerit. Et quod pro Iove accepisse dicitur glebam. patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur. sed ut Xenophanes Colophonios scribit. qui eos adulando deos esse voluerunt. Neque enim. An falcem sceptro perdito accepit. ut iuvenis impius vel ab impio patre interfici metuens et avidus regni patrem pelleret regno. quid hoc ad id valet. populi Romani publicis. quam semen quod pertinet ad Saturnum 51. non inveniunt quid sapienter dicatur? Falcem habet. Hoc propterea. Ego citius perduci possum. inquit. temporalibus. unde nascerentur. Saturnus si Caeli est filius. sacra et sollemnia constituta atque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum avidas irrependo longe lateque vulgata. in hoc libro scribam. ponam. in altero de diis incertis dicere ingressus ait: Cum in hoc libello dubias de diis opiniones posuero. esse caelum et terram. significat.. aut de Saturno invenire. quia primi homines ex his vivebant seminibus. quibus aedes dedicaverunt eosque pluribus signis ornatos notaverunt. devoratum. quam id. ita huc atque illuc. An dii sint numina veterum. Nam trium extremorum primum de diis certis cum absolvisset librum. et a quibusdam etiam maiores. ut. filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari. quae nata ex eo essent. quantum intellegi datur. quo modo et Iovis pater esset et Iovi regnanti subditus factus esset et cetera talia. Quae de Saturno sit physica ratio. Si enim hoc ita esset. a quo vita in aeternum beata poscenda est. Sed ecce. De quibus credibilior redditur ratio. ut cetera. ut eorum quoque vanitatem dolere cogamur. inquit. Ita ista. quod mundus ipse esset. casibus. Saturnum. quae exempli gratia commemoravi. Sed quid faciant homines. Et sicut haec. propter agriculturam. sicut hanc totam molem atque naturam vi quadam invisibili ac praepotenti regi atque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat affirmare de Iano. non semina. Facilius enim fieri potuit. 18. ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid affirmare maluerit. ex eius ingenio moribus. sed earum esse fines in rebus corporalibus. sicut a Gallis 53. redirent. quae terra sponte gignebat. quod ante est causa quae pertinet ad Iovem. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius devorari. caelum sideribus fulgidum. non penes Caelum semen esse divinum 54. qui primis temporibus rex fuerat otiosus. quae ab hominibus instituta sunt. inquit. faciet ipse. Quod Caelum. quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est. quasi qui glebam opposuit semen abstulerit. inquit. quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est. Iovis est filius. ingressurus huius civilis theologiae vanitates et insanias mendaces. sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea. In tertio porro isto de diis selectis. numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iovis esset. incorpoream incommutabilemque naturam.. quae a veritate non veniunt. solitum devorare. cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his. cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. sed etiam illum de certis fecit incertum. non seminis causa. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges. quod eo semina. mutabilibus atque mortalibus. sicut impetus errabundae opinionis impulerit. atque huius modi cetera. antequam utilitas arandi esset inventa 52. sed potius implicant. actibus. etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias. et ideo priora eius tempora perhibentur. 19. sicut sciebat esse mundum. quid putem.17. Dei scire 50. vivam. ita cetera non explicant. inquit. quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam 49. terram seminibus fertilem. De hac crudelissima vanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius advertamus atque teneamus. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra. qui. ideo Saturnum patrem a Iove filio superatum. Qui enim putabit iudicari oportere et posse. has interpretationes non referri ad Deum verum. dixerunt. quia omnium seminum optimum est genus humanum. postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putavit. quia nihil in caelo de seminibus nascitur. ubi eum non solum non ducebat rerum veritas. plerumque et nullo impellente se ipsa subvertunt. Ita non solum istum de diis incertis. sicut idem ipse fabellas interpretatur. ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. sed etiam maiorum premebat auctoritas: De diis.

In oppido autem Lavinio unus Libero totus mensis tribuebatur. id est ipsam fecunditatem. quae praetermittere. qui solus est Deus. cogor. perdidit? Namque illam modo.. qua viro erat subdita. quasi de Saturno nihil dixerit. ut hoc sapiat? Cur ergo vobis duas deas fecerunt. sed in propatulo exultante nequitia. deum vobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. quae nos ab ista reprehensione reddita ratione compescat. interpretamini hoc. in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. sed saltem secundum animam mundi et partes eius. 22. quos deos esse veros existimatis. id est Ceres? De quibus rursus. Inter cetera. Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. Quaeso te. quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret. irata suum maritum de supernis maris exclusit? 112 . quae res cum fuisset luctu publico celebrata.appellatum dicit. quae it et non redit. quae nisi ad frugum inventionem non pertineant 55. quae apud Athenienses nobilissima fuerunt.et de mysteriis Cereris et Proserpinae. Itane unda ad litus veniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis vestrum ita desipiat. in superficie posuistis. Varro. quae ad litus venit. sed ut ea. nisi quia provisum est a sapientibus maioribus vestris. inquit. quod nec meretrix. ut occasiones multiplicandorum deorum immunda anima reperiret. nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur invitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae. quorum quodam modo primatum vinum tenet. qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum vos didicisse iactatis. quam rapiente Orco perdidit. exortam esse opinionem. Quamvis enim aqua non geminetur quae it et redit. Haec et alia de Saturno multa dicuntur. quoniam multa sunt. De quibus iste nihil interpretatur. si matronae spectarent. In Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat imponere 57. sine quo semen. Partem animae mundi. cum sit una unda quae venit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido vesana. quod ad semen attinet. et ab uno vero Deo merito immunditiae destituta ac per multos falsos aviditate maioris immunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conviolandam polluendamque praeberet. et ad Proserpinam. quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum. et ad semen omnia referuntur. Venilia. cum refluentem fluctum esse perhibetis. Salacia. quod filiam Cereris. sic ab agris fascinatio repellenda. et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum. 21. nisi quod attinet ad frumentum. donec illud membrum per forum transvectum esset atque in loco suo quiesceret. Sic videlicet Liber deus placandus fuerat pro eventibus seminum. inquit. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus. Cur Salacia et Venilia simul. quia rursus eadem fecunditas rediit. 20. plura vos daemonia possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem. non potest esse fecundum. sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. An quia Veniliam pelicem accepit. unda est.. Cur ergo deae fiunt duae. quae a proserpendo Proserpina dicta esset. tanta dicit. non ut dii plures vos regerent. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret. Orcus abstulerat et apud inferos detinuerat. huius tamen occasione vanitatis duobus daemoniis invitatis amplius commaculatur anima. quod Graeco vocabulo significat temporis spatium. Iam utique habebat Salaciam Neptunus uxorem. maxime Liber et Libera. nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam. quid ad haec dii alii requiruntur. cuius diebus omnes verbis flagitiosissimis uterentur. permitti debuit in theatro. ut matrona facere cogeretur in publico. Iam vero Liberi sacra. ad quantam turpitudinem pervenerint. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis impositum prius rure in compitis et usque in urbem postea vectabatur 56. piget quidem dicere propter sermonis longitudinem. verum etiam seminibus animalium praefecerunt. quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia. quod Ceres invenit. quae in salum redit 58. Turpia sunt sacra Liberi. non saltem aliquantum verecundiore secreto. quae mare permeat. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi. vel vos. . quae istis vanitatibus et falsitatibus gaudent. ut in eius honorem pudenda virilia colerentur.

sensus esse eius. ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit invenire non possit. quo non permanat sensus. ut ungues Dei. quas libidine quaesierunt. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt. dicunt Matrem Magnam. simulacris. Hanc partem animae mundi dicit Deum. solem vero. tres coluntur aris suis. frater Iovis atque Neptuni. 1. quem Ditem patrem vocant? Ubi eius coniux Proserpina. ut deum faciat Tellumonem? Non. quod 113 . non cum adorant? Sed pars animae mundi. sed tantum ad vivendum valetudinem. verum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem. Rusori quare? Quod rursus. sed una eademque terra habet geminam vim. ut. cum permeat terrae partem superiorem.. nunc autem istum adhuc politicum volo. hoc praeter hominem omnes carere mortales. aethera porro animum eius. ea quoque facere deos. qui dii non sunt et quibus ipsi meliores sunt. non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. sic aliquando et piguit. Quasi non evidentior sit in hominibus anima. his. sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo vivunt: secundum gradum animae. Cur ergo pontifices. in duas istas partes deosque divisum est. Altori quare? Quod ex terra. et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. lunam. Adhuc respondeatur. eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit. 24. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas vilissimas feminas earum. sicut una est terra. sed cum arant. Sed hoc dico: pars animi mundani.. ditem patrem facere deum. Proserpinam deam 62: Tellus illa quid erit? Ita enim totum. in nobis autem genium vocari. tres habentur. quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. quibus contaminanda prosterneretur. inquam. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum. et masculinam. aures. Tellumoni. deum esse Neptunum 60. si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes. quam partem terrae permeet pars mundani animi. quod vocatur animus. . Fieri enim potest. Nempe una est terra. ungues. capillos. aluntur omnia quae nata sunt. similiter eos intellegentiam non habere. redeat ad civilem. 23. quae per terram permeat. Telluri. Cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt. quam theologiam naturalem putat. qui eam fecundiorem faciunt excolendo. Altori. An terra sit etiam magna mater et Cybele. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba verecundatus unam deam vult esse Tellurem. quae sentimus quibusque ipse sentit. quod ipsa erat. 23. taedet paenitetque turbarum: sic animam vilem factam et immundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare. quod recipiat atque nutriat. hanc vim pervenire in oculos. in quo sensus est. Nondum dico. quod autem inde permanat in mare atque oceanum. redeat. Esse autem in mundo lapides ac terram. cuncta eodem revolvuntur. non quattuor facere deos. hic eum adhuc teneo. inquit.. ne maiores eius sive aliae civitates Tellurem atque Neptunum inaniter coluisse credantur. sacerdotibus suis. deam Tellurem. et per ea quod in terram permanat.An terra dea sit. ut ossa. sicut sensu carent.. tantisper de hac ago. ubi erit Orcus. cur non etiam unam fecit deam. colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. quo velut requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus est. inde a vi feminae dictam esse Tellurem. ut ipse indicat. cuius vim. inquiunt. Debuit ergo una terra propter istam quatergeminam vim quattuor habere cognomina.simulque terra tellus et tellumo. deam facit 59. cum vero inferiorem. a masculi Tellumonem. os. adhuc tamen hunc librum versans et se in illo versari cogitans. Redeat ergo ab hac. transit et non habet sensum. quam dicit esse Tellurem 61? Quod si ita fecit.. inquit. quae pervenit in astra. 1. et tamen tres dicuntur. nares. et tamen homines dii non habentur et. et femininam. sed aut unam aut duos. stellas. quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas. in quo intellegentia praeminet. quae per illam permeat. sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno. licet in illam naturalis theologiae veluti libertatem caput erigere paululum voluisse videatur.. Eamdem. aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam. quod est graviter dolendum. in quibus omnibus vis multiplex esse dicitur ad unum deum vel unam deam pertinens. quod omnes partes corporis. delubris suis. quam videmus. tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit. quod semina producat. tactum: tertium gradum esse animae summum. 2. quae utrum sit nulla fit quaestio. nisi quis dicat simul istos deos Orcum atque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres. sicut plurimum libuit. hanc vim in nostro corpore permanare dicit in ossa. quam plenam quidem videmus animalibus suis. sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem. inquit. sacris. quia in homine sunt qui habet intellegentiam. quae vivunt. inquit. Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. additis quoque aliis duobus quattuor diis faciunt rem divinam.

manus ei homines operando inferrent. ut neuter suo vulnere perimatur. sed potius sterilitas consecuta est. Galli. Quo modo non pugnat. ut semina consequerentur per illam. ut semina perderent propter illam. quod plurima pariat. quantum maligni daemones praevaluerint. quod turres in capite. adiungunt solutum ac mansuetum. quod plures eas putarunt esse. in ea quippe omnia reperiri. aliud esse deas multas? Sed potest. quia flos decidit ante fructum. putant esse Opem. non et sibi saeviendo.. interim quid itur in multas? Unius sint ista multa numina. crepitus cymbalorum. immo vero non deciderunt neque decerpta. terram sequi oportere. fieri ut eadem res et una sit. Quod se apud eam iactant. quod sedens fingatur. Ibi sic dehonestatur novae nuptae verecundia. cum habeant. antequam ferrum esset inventum. Concedo in uno homine esse res plures. "Attin" flores significare perhibuit. 2. inquit. Turpia et fera sacra Cybeles sunt. significat. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant. replicent. non tam deae multae quam nomina. hic membrorum amputatio non timetur. nec illo flore amisso quisquam postea fructus. significari esse orbem terrae. qui terram colunt. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eumdem Varronem post hanc sententiam trepidare compellit. semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec attenditur. qui semine indigeant. Vestam. hic ita amputatur virilitas. conflent. Proserpinam. iactatio insana membrorum. non pugnat. .. quod cibum pariat. Et Attis ille non est commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est. ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. inquit. praecipitur. ut nec convertatur in feminam nec vir relinquatur. multiplicent. Leonem. cum indigeant. Porphyrius. ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac vehementer ferum. Quod Gallos huic deae ut servirent fecerunt. et tam crudelia exigere potuerunt.Attin imitantes. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus. quod non subigi colique conveniat 63. Non ergo ipsum hominem vel quasi hominem. semper enim esse quod agant. Iam quod in Liberi sacris honesta matrona pudenda virilia coronabat spectante multitudine. quod eam antiqui colebant aere. circa eam cum omnia moveantur. numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria. numquid ideo et deas plures? Verum sicut volunt. quod ex ea proserpant fruges. Itane ad haec relata et hunc finem habentia tympanum. . quod de homine castrato fama iactavit litterisque mandatum est? Merito hinc aversatus est Varro noster. Matrem. in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur.. cum valde aliud sit unam deam nomina habere multa. oppida. philosophus nobilis. dividant.. Ibi fascinatio timetur agrorum. 25. quae ceteris est temporibus pulchrior. Sed docti Graeci atque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. turres. et ideo abscisum. ubi daemoniacis ritibus sic uterque sexus illuditur. Tellurem. et quod in celebratione nuptiarum super Priapi scapum nova nupta sedere iubebatur 66: longe contemptibiliora atque leviora sunt prae ista turpitudine crudelissima vel crudelitate turpissima. Propter vernalem quippe faciem terrae. ideo aere. quod vestiatur herbis.. si est ulla frons in hominibus. Sic alias deas. sed virilia eius flori comparaverunt 67. implicent. ubi rubens et sudans. quae quidem consulta veritate nec ipsa est. ita fecunda fieret manibus alienis.tympanum habeat. et in ea quaedam res sint plures 65. qui est vocatus Attis. si dea non esset. deos existimatos esse complures. quod opere fiat melior. Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt. ipsam non moveri. non absurde ad hanc revocant 64. et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? Quo refertur? qua interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inveniendo persuadent illud potius esse credendum. unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. quasi non eos ipsa potius servitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam. terram sequi oportere. semen adquirunt. ut significent.. sed plane discerpta sunt. an potius sequendo hanc deam. Deinde adiungit et dicit. Si ergo una dea est. Si dea terra non esset. inquit. confictio leonum vitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae serviunt. inquit. qui semine indigeant. inquit. adstabat forsitan et maritus. Quid ergo ipse reliquus.cuius sacerdotes evirantur. 114 . Magnam. ut non solum fecunditas. qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt. 24. Ipsa quippe illo vivente deciderunt. sed nec virginitas adimatur. ne sedeant. neque hoc dicere voluit. non enim hominem doctissimum latuit.

quanto magis nefarium est ista sic colere. unde quia plurima posuerunt. incessu femineo per plateas vicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter viverent exigebant. sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum. quam Ennius in Latinum vertit eloquium 69. ut vero divinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur. festis impurorum 115 . at nunc cum pro Deo vero.26. sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt. Defecit interpretatio. 2. et mundanis sordibus expiatus mundus perveniat ad Deum. nihil video nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream vel etiamsi invisibilem. Ille in simulacris habebat solam deformitatem. qui vera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum. et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur. Huic monstro nec Iani monstrositas comparatur. quibus docti et acuti homines has res humanas conantur vertere in res divinas. fluentibus membris. non recepere Romani. colatur aliquod elementum mundi vel creatus aliquis spiritus. sectione membrorum. quasi poetae id etiam finxerint. ut post mortem vivat beate. qui usque in hesternum diem madidis capillis. ista in sacris deformem crudelitatem. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo. inquit. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii. verum etiam historicae tradiderunt. Hoc dedecus tot Iovis ipsius et tanta stupra non vincunt. Quid autem non potest referri ad mundum. quod ea sint diis grata et accepta. erubuit ratio. ille membra in lapidibus addita. Christi et Romanorum religio conferuntur ad veram felicitatem (27-35) Quam deorum dederit explicationem Euhemerus. tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi. non tamen ut eorum illustrarentur merita. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis sive conferre sive praeferre. Videat ne potius ad immundum. Ipsas physiologias cum considero. 27. conticuit oratio. nefas sit colere aut corpus aut animam. Itemque de mollibus eidem Matri Magnae contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis. mercede stuprorum. haec in hominibus perdita. esset quidem dolendum non his verum Deum annuntiari atque praedicari. facie dealbata. quod nullo modo est verus Deus. coronatione virilium pudendorum. ut autem historia prodit. non poetae confinxerunt. Arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis 68. et physici ex hoc interpretantur quod volunt. credita vires adiuvare Romanorum exsecando virilia virorum. quibus colitur. qui patrem castrasse perhibetur. At vero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit atque istam saevitiam moremque servavit. quae proferremus de libris. consecratione mollium. ut nec salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! quam ob rem si templo sacerdote sacrificio. quia illa mala sunt. tamen mutabilem potuisse revocari. Ut ergo canerentur vel scriberentur. totam de hoc Euhemerus pandit historiam. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum. non in eo mihi placuit immorari. sicut non solum poeticae litterae. 27. nihil Varro dicere voluit nec uspiam me legisse commemini. sed horrere magis quam canere maluerunt. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamavit. sacrificiis homicidiorum. ut poetae ferunt. Devoravit ille filios. quibus consecratus ante mortem honeste non potest vivere. qui condidit mundum. Veneris lascivia. ista tot mollibus professis et publicis et inquinavit terram et caelo fecit iniuriam. sit audacia vel petulantia poetarum. qui contra huius modi errores ante nos vel Graeco sermone vel latino scripserunt. sed quia illa talia sunt. cui talis cultus servitusque debetur. quibus solus ille colendus sit. tam foedis superstitionibus subditus et immundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia. quod vero Deo debetur. sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit. quo solo anima se inhabitante fit felix 70. quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus. referuntur ad mundum. stupra ac turpitudines ceterorum. necavit. sed criminis. abscisione genitalium. Tribus modis errat profana religio. Istos vero deos selectos videmus quidem clarius innotuisse quam ceteros. sed ne occultarentur opprobria. nisi cotidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur. cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo competebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo. unde magis eos homines fuisse credibile est. 1. immo vero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud. quid est nisi crimen deorum. Hisne diis selectis quisquam consecrandus est. etiamsi non immundus et malus: non ideo malum est.

qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. superiorem terram tenens. nec animam vel animas per viventia quaecumque diffusas. id est quam turpiter nefarieque. qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus impertivit et per quos placet ipse futura 116 . Ducitur enim quadam ratione verisimili. et non attendit eum potius esse qui haec facit. Deinde masculus deus Neptunus in mari est. quibus voluit viventibus indidit. caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error. quod dicitur animus. nisi eorum testaretur historia ea ipsa. istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum. Quo modo ergo deos ad caelum. quod non est ipse. id est animae corporisque factorem. qui Graece dicitur. quod vir doctissimus et acutissimus Varro velut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et terram redigere ac referre conatur? Non potest. feminas terrae. sed quia colendum non ut colendus est colit. duo sunt principia deorum animadversa de caelo et terra. nec hic sanum furor. Dis pater postremo. terram quae patiatur. cum diximus de Iano. 28. alii dixerunt esse mundum. qui vim seminum condidit. quam supra ipsum caelum ante posuerat. qui fecit mundum. caelum Iovem. Non deos sed unum Deum colimus. Hoc dico. tribuantur. sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem. caelum a quo fiat aliquid. in inferiore habens Proserpinam coniugem. et tamen eos nec hoc posse veritas aperta convincit. inter quas posuit Minervam. 30. deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans. perdidisse. sive etiam sentientem.obscenorumque ludorum unum verum Deum. quia non est colendus quem colit. aliud exempla rerum. sive etiam intellegentem. quae foeda et turpia confitentur. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus. coluerint. qui rationalem animam. advertamus hoc modo: nos Deum colimus. ut secundum eas non caelum aliquid fecerit. qui utrumque fecit. inquit. quibus quasi cuncta complexus est. a quo dii partim dicuntur caelestes. ut in primo libro dixi de locis. Qua in re omitto dicere. etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur. quid autem vel quos coluerint. Selecti dii eorumque officia opera sunt veri Dei. qui fecit omnem animam. huic femininam. dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari. quibus duabus partibus mundus his constat. et nulla quaestio remanebit. terram de qua fiat. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se. quas Plato appellat ideas. apud quam mollium et abscisorum seseque secantium atque iactantium insana perstrepit turpitudo. qui naturis a se creatis et subsistendi et movendi initia finesque constituit. fluunt de manibus. et non Deum verum. Mater scilicet Magna. non caelum et terram. sed etiam caelum factum sit 72. Qui vero et rebus talibus. quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius vero. bis peccat in Deum. Cur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent. quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum. quod Plato illas ideas tantam vim habere dicit. terram Iunonem. pro Deo vero mundum nemo pius colit. quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure 71. partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo. in promptu est. sed creaturam quamvis non vitiosam colit. novit atque disponit. aliud terram. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. Et ut iam incipiam illa unius et veri Dei opera percurrere. esset obscurum. Sed hi quonam modo. colere se quisque contendat: non ideo peccat. quae ab eis ex istorum deorum theologia velut physicis rationibus referuntur ad mundum. scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum. numinibus terribiliter exigentibus reddita. caelum esse quod faciat. resiliunt. quae nec suis nota sunt. qui rerum causas habet. quod et pro ipso colit.. propter quae isti sibi. Caelo enim tribuit masculos deos. labuntur et decidunt. Referant haec potius ad homines mortuos et ad daemones pessimos. 29. et ideo illi masculinam vim tribuit. sive illa sit anima sive corpus sive anima simul et corpus. Namque omnia. unde remotis constat ambagibus nefarios daemones atque immundissimos spiritus hac omni civili theologia in visendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus invitatos. Dicturus enim de feminis. exemplum secundum quod fiat.. sed Deum. qui sermonis facultatem usumque donavit. hoc est deabus: Quoniam. deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus. omnis animae et omnis corporis conditori. et talibus rebus colit. id est turpibus et scelestis. quae in eis sunt. ideas Minervam vult intellegi. Incongrua est quaelibet physica ratio. qui fecit caelum et terram et omnia. Quid igitur valet. id est omnis animae corporisque Creatorem. quem alii caelum.

qui est eius unicus Filius. quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum: tamen quod nos oneratos obrutosque peccatis et a contemplatione suae lucis aversos ac tenebrarum. qui universarum aquarum creator et gubernator est.. quae corda. qui haec omnia condidit. quae diis selectis per nescio quas physicas interpretationes vir acutissimus atque doctissimus Varro. distribuere laboravit. quanti Deus hominem penderet. non tamen ex angelis homines. qui causas non solum principales. quod sumus.ea significata et praenuntiata sunt. quae ex hac. 32.. dies festi et quidquid aliud ad eam servitutem pertinet. per angelos praedicatum est. cum credit in eum. dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum. qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique vim congruam et motum dedit. sive quae ipse coniecit. qui hominum coetibus. Haec autem facit atque agit unus verus Deus. sive quae aliunde accepit. etiam scientias artium variarum ad adiuvandam vitam naturamque concessit.. non indigente natura. sacerdotia. quae propter aeternam vitam fidelium in Christo et impleta credimus et impleri cernimus et implenda confidimus. sed ex se ipso.. qui fructus eius animalibus hominibusque largitur. sed non nisi ex se ipso beatificat angelos. sed etiam subsequentes novit atque ordinat. sive arida sive liquida. non sunt quod ipse. 33. Ista sunt certe. quod vivimus. nullis vinculis alligatus. qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit. cum sic emendandum et castigandum est genus humanum. 31. Ab hoc uno et vero Deo vitam speramus aeternam. quae creavit. quem focis et luminibus adhiberent. qui vias caelestes atque terrestres locorum mutationibus praebet. Anceps Varro in reddenda ratione. id est ubique totus. administratione naturae bonis malisque largitur. sed 117 . nec tantum praecepta vitae. praenuntiaretur esse venturum. tabernaculum sive templum. Hoc mysterium vitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua. ubi per quosdam scientes. ut etiam ipsa proprios exserere et agere motus sinat. qua eum ipsum.quae iam in Iudaeorum populo adumbratur. ex nulla parte mutabilis. sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium Scripturarum. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus angelos mittat. quanta illi superbia ceciderunt. quae mores pietatemque conformant atque illis litteris continentur. quae hoc sacramentum ageret. quae in verbis sunt. nosceremus atque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque Spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem veniremus. qui bellorum quoque ipsorum. qui mundi huius ignem vehementissimum et violentissimum pro immensae naturae temperamento et creavit et regit. congregatus est. naturis competentibus attributa substituit. Quamvis enim nihil esse possint sine ipso. qui humanis ingeniis. inquiramus. qui terram fundat atque fecundat. Quamquam enim. qui lunae statuit modum suum. Omnes enim non solum prophetiae. exordiis progressibus finibusque moderatur. in nullas partes sectilis.praedicit et per quos placet malas valetudines pellit. cerimoniae. quae creavit. de qua nonnulla diximus. quod habemus mentem atque rationem.qui nos vocat ad vitam aeternam. sicut angelos. id est iniquitatis. implens caelum et terram praesente potentia. quo pro nobis assumpta carne nato atque passo. quot linguae ad agendas ei gratias satis esse contenderint? . sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. sed sicut Deus. qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum. de quibus multa iam diximus. Habemus enim ab illo praeter huiusce modi beneficia.. nullis inclusus locis. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur. Agit autem multa etiam per angelos. ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. verum etiam sacra. beatificat. altaria. sacrificia. qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit. quod ex adventu Christi usque nunc et deinceps agitur. quod caelum terramque conspicimus. Sic itaque administrat omnia. Deinde populus hebraeus in unam quandam rem publicam. quae Deo debetur et Graece proprie dicitur . Per hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri deos gentium esse immundissimos daemones. . qui semina et alimenta mortalium. quibus oportuit.. magnum et bonorum proprium magnae dilectionis indicium. Hinc sunt non solum illi. per quosdam nescientes id. et alii atque alii similes ceterarum gentium atque terrarum.

qui minime quemquam metueret. quae non solum lectae innotescerent religiosis. quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. quorum sacrorum facta prodidit.. ne humana curiositas multo vehementius rem iam proditam quaereret. sed ea tamen. sed plane selecti nobilitate criminum. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius. ut sensum horribilibus rebus offensum velut naturalium causarum reddita ratio deleniret. praetor ut combureret. ut nec obrui rursus iuberet. tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis. immo vero dicat. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Salvatoris adventum in ipsis civitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena severissima vindicari. Numa Pompilius. quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curavit. ut haberet unde legendo commoneretur. Numae mortuo senatus assensus est. inquam. et eorum causas. 35. aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui 118 . ne homines nefaria doceret. id est exportaverit. ut ex his tota illa theologia civilis etiam apud tales homines execrabilis appareret. Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius. ipsi viderint. 34. eosque libros tamquam religiosi patres conscripti. Nam si non solum ipsae. quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae. quam non intellecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurditas fecerat. quae [sive hydromantia] sive necromantia dicatur. tamen utcumque conatus est. hoc dicere. qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant. censuerunt 73. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae.. quilibet tantae impietatis defensor egregius. Ubi cum primores quasdam causas legissent. sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. cum rex esset. de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas. ubi videntur mortui divinare. quarum causarum proditos libros senatus incendit. sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Nam et ipse Numa. quas praeter se neminem scire voluit. nec docere aliquem nec delendo vel quoquo modo consumendo perdere auderet. nullus sanctus angelus mittebatur. a quibus audiret. verum etiam quaelibet aliae huius generis essent. quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat. in Urbem pertulit ad praetorem. sicut apud eumdem Varronem legitur in libro De cultu deorum. aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos atque editos patres conscripti similiter incendissent.. non dignitate virtutum. non utique arsissent. illos tamen libros tam perniciosos esse iudicavit. rem tantam detulit ad senatum. id ipsum est. sed flammis aboleri nefanda monumenta. Ita quod scire neminem voluit. quas putat vel potius vult putari. quid in sacris constituere atque observare deberet. Sed contra invenimus. cur quidque in sacris fuerit institutum. Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum. quam cognitis civitas turbaretur. ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae. quod dicendum suggesserit vesana contentio. ad quem nullus Dei propheta. quo modo his quadret et consonet non potest invenire. ne daemones iratos haberet. quae in libris suis pontifices haberent. obruit. quae in religione quaerenda est. Comburuntur reperti libri sacrorum Numae. quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere. ubi tutum putavit. Quibus haec artibus fiant. . tamquam in senatum deorum selecti. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas verti. quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam. quaerens honestare res turpes. fortassis enim talia tunc licebant. quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur 75. de quibus nunc agimus. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas velut physicas interpretatur? Quales si libri illi habuissent. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit. ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et Graece dicit vocari 74. ubi non theatra delubrorum similitudine absolvit. ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse. pertinerent. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae assentiri cogeretur. causas obruit (ita timuit et ipse quod didicit). romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate illicita ad ea daemonum pervenisse secreta. hydromantiam facere compulsus est. Credat quisque quod putat.qui compulsus est facere hydromantiam et necromantiam. tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem. Iam enim dicam. ut. violare autem timuit. ut in aqua videret imagines deorum vel potius ludificationes daemonum. sicut in quibusdam theatrorum fabulis vel delubrorum mysteriis facere conatus est. Nam. sicut ipse vir doctissimus prodidit. Quod ergo aquam egesserit.etiam hi. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur. At ille cum inspexisset principia. quae ipse quidem scriberet. Nolo. sed theatrorum potius similitudine delubra damnavit. unde hydromantian faceret.. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit.

quod non sinuntur efficere. cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur. qui autem cum malignis daemonibus non vult habere societatem. 119 . vel etiam subici ac decipi iustum est. quo sunt eruta. 16. Quid de moribus atque actionibus daemonum Apuleius Platonicus senserit. 14. De opinione eorum. Quae sit inter philosophicas artes religiosi excellentia Christiani. hinc intellegi potest. et tamen. Quanto excellentiores ceteris in logica. quos deos putari fecerant. Quod etiam. 2. quas Pompilius occultavit. Quod de theologia cum Platonicis potissimum disceptandum sit. Non enim possunt. 15. qua definivit deos non esse nisi bonos amicosque virtutum. quibusdam fallacium miraculorum attestationibus supponebant. ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret. quae physica nominatur. sed veram religionem. quae ad veritatem fidei Christianae propius accessit. 5. 8. quorum opinioni omnium philosophorum postponenda sint dogmata. 17. id est rationali philosophia. Quam vero perniciosae vel a cultu verae divinitatis alienae illae litterae iudicatae sint. qui se colendos pro ipsis mortuis. De Socratica disciplina. Quod etiam in morali philosophia Platonici obtineant principatum. in nostram memoriam pervenerunt. qua coluntur. De sententia Platonis. quos ab eis vel affligi tantum. De praecipuo inter Socratis discipulos Platone. multis tamen diis sacra facienda censuerint. De duobus philosophorum generibus. nec stilo Varronis. 13. 3. qui ne innotescerent nec aratro. Platonici. quae de hac re gesta sunt. quod eas maluit senatus incendere. Sed occulta Dei veri providentia factum est. talibus sacris quaerat aeternam. noxiam pertimescat. 10 LIBER VIII BREVICULUS 1. id est Italico et Ionico. qui omnem philosophiam triplici partitione distinxit. quam timere quod timuit. non superstitionem. qua produntur et vincuntur. sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum. De Platonicorum sensu in ea parte philosophiae. 11. quo ea. ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus.prodebantur. agnoscat. 9. licet de uno vero Deo bene senserint. qui rationales animas trium generum esse dixerunt. cuncta illa confiteri permitterentur. 7. An dignum sit eos spiritus ab homine coli. 4. De ea philosophia. qui hoc audere non potuit. eorumque auctoribus. in daemonibus aeriis et in hominibus terrenis. Unde Plato eam intellegentiam potuerit adquirere. 6. 10. Qui ergo vitam nec modo habere vult piam. Quod neque propter aeria corpora neque propter superiora habitacula daemones hominibus antecellant. a quorum vitiis eum oporteat liberari. id est in diis caelestibus. qua Christianae scientiae propinquavit. admonere non permitterentur. De quaestione naturalis theologiae cum philosophis excellentioris scientiae discutienda. 12. obsistere potuerunt. quibus hydromantia fieri potuit. quos tam prolixa temporis vetustate fere omnes populi gentium deos immortales esse crediderant. Platonici sint habendi.

in qua docetur. sed multos ab illo sane uno conditos atque institutos ob eam causam colendos putant. cuius hoc nomen est. 21. An daemonibus nuntiis et interpretibus dii utantur fallique se ab eis. Nunc intentiore nobis opus est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum. ut commendentur diis bonis. quem Christiani martyribus impendunt. ignorat. sicut divina auctoritas veritasque monstravit. qui non solum mundum istum visibilem. quem tamen doluerit destruendum. LIBER OCTAVUS CHRISTI ET ROMANORUM RELIGIO AD PHILOSOPHORUM SAPIENTIA CONFERUNTUR Platonicorum quae sit humanarum divinarumque rerum scientia (1-12) Cum platonicis conferenda Christi religio. 1. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore vocabulo derivato nullus. Quid Hermes Trismegistus de idololatria senserit et unde scire potuerit superstitiones Aegyptias auferendas. De theologia quippe. Sed quia res ipsa. 120 . per quem facta sunt omnia. sed eorum tantum. De abiciendo cultu daemonum contra Apuleium.18. quorum ipsum nomen si latine interpretemur. De his. et qui rationalem et intellectualem. quod homines. quo verbo Graeco significari intellegimus de divinitate rationem sive sermonem. 23. sed etiam omnem omnino animam fecerit. cuius generis anima humana est. 20. Neque enim hoc opere omnes omnium philosophorum vanas opiniones refutare suscepi. 26. qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserunt. quae ad theologian pertinent. qui saepe caeli et terrae nomine nuncupatur. non est in omnibus. non cum quibuslibet hominibus (non enim fabulosa est vel civilis. 27. non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad vitam adipiscendam etiam post mortem beatam. isti vero supra omnem animae naturam confitentur Deum. sed eas tantum. Duplex philosophorum genus fuit: italicum et ionicum. quicumque appellantur philosophi): profecto ex omnibus. verus philosophus est amator Dei. eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. Quo modo Hermes parentum suorum sit confessus errorem. Porro si sapientia Deus est. breviter attingam. Hi iam etiam Varronis opinionem veritatis propinquitate transcendunt. hoc est vel theatrica vel urbana. quorum sententias litteris nosse potuimus. De impietate artis magicae. nec eas omnium. quam naturalem vocant. 19. amorem sapientiae profitetur. De hoc igitur Platone. 24. De modo honoris. prius ills commemorans. quarum altera iactitat deorum crimina. quae necessaria praesenti quaestioni existimo. participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. daemonibus uti debeant advocatis. altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum). quae patrocinio nititur spirituum malignorum. Quod omnis religio paganorum circa homines mortuos fuerit implicata. aut ignorent aut velint. An credendum sit quod dii boni libentius daemonibus quam hominibus misceantur. sed cum philosophis est habenda collatio. qui hoc nomine gloriantur (neque enim continuo verae sapientiae sunt amatores. Qualis religio sit. 25. si quidem ille totam theologian naturalem usque ad mundum istum vel animam eius extendere potuit. qui cum et esse divinitatem et humana curare consentiant. qui haec vel tenuiter audivit. quae sanctis angelis et hominibus bonis possunt esse communia. 22.

id est naturalibus. quod astrologiae numeris comprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. exsilio autem voluntario atque perpetuo poenam similem alter evaderet 7. Aquam tamen putavit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. sicut Antisthenes 8. 3. Anaxagoras vero eius auditor harum rerum omnium. sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putavit. Sic autem diversas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt. iste interrogatus. alterum Ionicum in eis terris. Socrates de bonis moribus disseruit. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est 6. ut successores etiam propagaret. iste autem Thales. mutavitque de rerum natura opinionem. Nam cum antea Sapientes appellarentur. a quo etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. quae lingua inter ceteras gentium clarior habetur 1. quanta quisque aetate sua manere potuerit. Sed illi sex vitae genere distinguebantur et quibusdam praeceptis ad bene vivendum accommodatis. et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur. ubi et nunc Graecia nominatur. Ionici vero generis princeps fuit Thales. eosque mundos modo dissolvi. quoniam non evidenter apparuit: quod cuique placuit inde sumpserunt et ubi cuique visum est constituerunt finem boni. Diogenes quoque Anaximenis alter auditor. ut inesse etiam mentem diceret. destruit. quo totum animum intendisse videbatur. nolebat immundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in divina conari. Nihil autem huic operi. ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter vivunt. propter quem breviter cuncta ista recolui. nec ipse aliquid divinae menti in his rerum operibus tribuens. ut hoc faceret. quod mundo considerato tam mirabile aspicimus. rebus perscrutandis operam maximam impenderent. quibus singula quaeque fierent. 121 . Non enim ex una re. ita putavit constare omnia. primus universam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur. quo quisque cum pervenerit beatus est. Quod in Socratis disputationibus. ex divina mente praeposuit. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium. Finis autem boni appellatur. quas primas atque summas non nisi in unius ac summi Dei voluntate esse credebat. Quantum enim attinet ad litteras Graecas. unde non eas putabat nisi mundata mente posse comprehendi. eius auditor. coniungendo et dissipando ageret omnia. Milesius. sine qua nihil ex eo fieri posset. ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali vigore in aeterna se attolleret naturamque incorporei et incommutabilis luminis.2. duo philosophorum genera traduntur: unum Italicum ex ea parte Italiae. quae publice damnaverat. in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione conversa. dum omnia. vel confessa ignorantia sua vel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse atque versasse 5. quae corpora aeterna. ut unus eorum oppressus vi multitudinis interiret. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur. de qua omnia fierent. Constat eum tamen imperitorum stultitiam scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus. quae constaret similibus inter se particulis rerum omnium. sicut Aristippus. id est studiosum vel amatorem sapientiae. aerem quidem dixit rerum esse materiam. taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit. qui sunt appellati Sapientes. sed animo faciente divino. an vero. utrum Socrates. Atheniensium civitas publice luxit. Quando quidem ab eis causas rerum videbat inquiri. sicut de illo quidam benevolentius suspicantur. Tam praeclara igitur vitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit. quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione versari. modo iterum gigni existimavit. non tamen ab ipsis aerem factum. id est illas particulas. propter quam unam omnium philosophorum invigilasse ac laborasse videtur industria. quae quondam magna Graecia nuncupata est. quidam virtutem. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita. intellegentiae puritate conspiceret 4. quid profiteretur. Anaxagorae successit auditor eius Archelaus. rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis exstitit. quoniam sapientem profiteri arrogantissimum videbatur 3. philosophum se esse respondit. ubi agitur de summo bono. effectorem divinum animum sensit et dixit ex infinita materia. quos commemorare longum est. sicut Thales ex umore. qui omnes rerum causas aeri infinito dedit. Sic alii atque alii aliud atque aliud opinati sunt. Non mihi autem videtur posse ad liquidum colligi. quod esset beatae vitae necessarium. nec deos negavit aut tacuit. sed ipsos ex aere ortos credidit. sed eum esse compotem divinae rationis. magister Platonis. cum ante illum omnes magis physicis. quas videmus. movet asserit. qui modo quodam laudabilis vitae aliis praestare videbantur 2. quibus suis et propriis singula fieri. Socrates ergo. Sed eum postea illa ipsa. et ideo purgandae bonis moribus vitae censebat instandum. Huic successit Anaximander. unus illorum septem. Etiam ipse de particulis inter se similibus. quo fieri homo beatus potest. ut (quod vix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores) quidam summum bonum esse dicerent voluptatem.

Si ergo Plato Dei huius imitatorem cognitorem amatorem dixit esse sapientem. tertium ad moralem partem intellegitur pertinere. quae maxime in actione versatur. quod cuncta praecellit. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur. unde una pars eius activa. et ea. quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem. id est unum verum optimum Deum. aliquid tale de Deo sentiunt. propter vitam. quam longe ac late potuit peregrinatus est. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat. quae infra illam naturae ordine constituta sunt. quidquid Italicae philosophiae tunc florebat. pro Deo suo colenda non essent. qua verum disterminatur a falso 12. ubi nobis recta sunt omnia. Qui cum esset Atheniensis honesto apud suos loco natus et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione versetur. ut in illo inveniatur et causa subsistendi et ratio intellegendi et ordo vivendi. qua omnino ceteros obscuraret. id est. quorum trium unum ad naturalem. quid opus est excutere ceteros? Nulli nobis quam isti propius accesserunt. quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis. eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa. Quae licet utrique. ubi causam omnium naturarum. ubi lumen omnium rationum esse cognoverit vel crediderit. Cedat eis igitur non solum theologia illa fabulosa deorum criminibus oblectans animos impiorum. cuius participatione sit beatus. 5. coniuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur. quia et illi ipse mos placuit. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur atque docebantur 9. quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta 15. factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. excellentissima gloria claruit. ubi nobis serta sunt omnia. Ideo haec tripartitio non est contraria illi distinctioni. maxime tamen contemplatio perspectionem sibi vindicat veritatis. id est actioni et contemplationi. sine quo nulla natura subsistit. veraciter beatam. disserendo explicare et longum esse arbitror et temere affirmandum esse non arbitror. vel ipse quanta potuerat intellegentia viderat. quae sibi placita viderentur. Si enim homo ita creatus est. quae contemplationi deputata est. quem facit in suis voluminibus disputantem. altera contemplativa dici potest (quarum activa ad agendam vitam. institisse 11. quae post mortem futura est. tamen animae rationali ea. et quaecumque turpia geruntur in theatris. sive quae ab aliis dicta esse narravit atque conscripsit. nec solum etiam illa civilis. quaquaversum eum alicuius nobilitatae scientiae percipiendae fama rapiebat. quae vel ab aliis didicerat. comparata sibi templorum foeditate laudantur). ipse diligatur. Cum enim magistri sui Socratis. quos Cicero in Tusculanis tacitis 122 . nulla doctrina instruit. ubi impuri daemones terrestribus gaudiis deditos populos deorum nomine seducentes humanos errores tamquam suos divinos honores habere voluerunt. id est ad mores instituendos pertinet. Quid autem in his vel de his singulis partibus Plato senserit. non quidem immerito. quam in tres partes distribuit: unam moralem. parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam. ubi nobis certa sunt omnia.Quae Plato intellexerit et praeceperit. quae ipse insinuare conatur. vel ubi ei videtur esse contrarius. et ea. ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus vel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro diis habent. Fortassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius atque veracius intellexisse ac secuti esse fama celebriore laudantur. quae apud eum leguntur. quibus potuit intellegentiae viribus. (In eo genere sunt etiam illa. sed ipsi etiam maiorum gentium dii. Ex his tamen. et si ipsa essent. attingat illud. quibus ipsam praetulit verus Deus). Convenienter Christi religio cum platonicis confertur. quam fides nostra suscepit ac defendit. Sed inter discipulos Socratis. ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tamquam ad suum cultum studiis immundissimis excitantes et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes (ubi si qua velut honesta geruntur in templis. alterum ad rationalem. 4. qua intellegitur omne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere. ubi Pythagoreorum fama celebrabatur. auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime comprehendit 10. alteram naturalem. sive quae dixit. et inde in eas Italiae partes veniens. sit necessaria. tertiam rationalem. vel ubi suffragatur religioni verae. nullus usus expedit: ipse quaeratur. quod in eo praecellit. notissimum morem dissimulandae scientiae vel opinionis suae servare affectat. quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est 13 (quia nec ipsa illis ritibus significantur. ipse cernatur. cum illius lepore et moralibus disputationibus temperavit. contemplativa autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam veritatem): Socrates in activa excelluisse memoratur. quae Numa Pompilius re vera ad sacra eius modi pertinentia se cum sepeliendo curavit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi 14. et ideo veritas conantem non sequitur. ut aliquid de Numa mitius suspicemur. Pythagoras vero magis contemplativae. nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res. Plato. ut per id. ubi finem omnium actionum.

Iuno. non esse summum Deum. ut Thales in umore. et viventem et sapientem et ipsius mundi fabricatorem atque omnium. sine dubitatione mutabile est. Epicurus in atomis. Non est ergo nec terra nec aqua. nec aliud illi est intellegere. nam per se ipsa incommutabilis est. intellegibilem vitae. meliusque aliquid vitam esse quam corpus. nisi ab illo esse non posse. sicut Epicurei. cum in animo cogitantis aspicitur atque iudicatur. sine strepitu vocis. omnino nulla essent: viderunt esse aliquid ubi prima 123 .. nulla re potest. quibus quattuor corporibus. sed tamen a corpore corpora 17. quae in eo sunt. eumque omnino ignem deum esse putaverunt. quae conspectu mentis intellegi. quidam vero a vivente quidem et viventia et non viventia. nec ipsa corpus est. sicut est cantilena. Hi et ceteri similes eorum id solum cogitare potuerunt. non esse posse nisi ab illo. 6. quos quidem puduit dicere Deum corpus esse. aliqua re potest et ideo incommutabile recte dici non potest. flammis iubeat concremari). Stoici in igne. Saturnus. sine tumore molis. Nam quidam eorum a rebus non vivis res vivas fieri posse crediderunt. quod cum eis corda eorum obstricta carnis sensibus fabulata sunt. Hoc autem in conspectu talis cogitationis iam non est corpus. intellegibilia. Vesta et alii plurimi. hoc est minutissimis corpusculis. sicut est figura. Vulcanus. Platonicis. quoquo modo et qualiscumque natura est. cedant et illi. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset. nisi melior in illo esset haec species. qui vere est. Quod profecto non posset. beatum esse. unde videtur in animo haec similitudo corporis. id est corpus unum ex his quattuor elementis. melius peritior quam imperitior. nullum corpus esse Deum. fabulosa continet et civilis. si autem omni specie carere possent. Sensibilia dicimus. et ideo cuncta corpora transcenderunt quaerentes Deum. quorum enumeratione immorari non est necesse. Nulla est enim pulchritudo corporalis sive in statu corporis. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. nec aliud illi est vivere. aliud beatum esse. speciemque corporis esse sensibilem. Porro si noster animus corpus non est. melius utique postea quam prius. quidquid mutabile est. cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus viris. quo modo Deus creator animi corpus est? Cedant ergo et isti. qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt. causam principiumque rerum esse dixerunt. qualis est in arboribus. sive omnem vitam. quasi possit intellegere non beatus. cuius ille est. qualitates ordinatumque motum et elementa disposita a caelo usque ad terram et quaecumque corpora in eis sunt. qua est. Platonicis philosophis cedant.. et apud se imaginabantur quod foris viderant. Philosophia naturali platonici Deum quaerunt.nominibus videtur attingere 16. Quod autem recipit magis et minus. et ideo animam omnem mutabilesque omnes spiritus transcenderunt quaerentes summum Deum 19. Nam Stoici ignem. Iuppiter. Haec mens hominis et rationalis animae natura est. sed tantum continet sentit intellegit. Viderunt ergo isti philosophi. nam per se ipsa invulnerabilis est. Viderunt. hoc est illi esse. nec aer nec ignis. vel quae nutritorio subsidio non indiget. qui verum Deum et rerum auctorem et veritatis illustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt. quam Dei naturae tribuere nefas est. cum ea matri conscripta insinuaverit. sive vita carentia sive viventia. ubi mutabilis esse convincitur 20. si iam illa corporis similitudo. Non solum ergo ista. quae visu tactuque corporis sentiri queunt. ac per hoc quod corpore mutari potest. nec corpus est nec similitudo corporis. aliud vivere. vel quae et hoc habet et sentit. Propter hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexerunt eum et omnia ista fecisse. quos ceteris non immerito fama atque gloria praelatos videmus. Timens enim et ille quasi revelata mysteria petens admonet Alexandrum. etiam quando non videbant. homines fuisse produntur. qualis est in hominibus. sive simplicia sive coniuncta corpora. vel quae nutrit et continet. Ac per hoc sive universi mundi corpus figuras. sed tamen corpora. sive in motu. quia non aliud illi est esse. aliud intellegere. verum tamen eiusdem naturae. Consideraverunt enim. Deinde viderunt omnem speciem in re quacumque mutabili. qualis est in angelis. ita non eos movit tanta mutabilitas animae. non alius alio melius de specie sensibili iudicaret. sine spatio vel loci vel temporis. sed alii quoque philosophi. quasi possit esse non vivens. Poterant isti dicere: corpore aliquo vulneratur caro. et quicumque alii. ut. quae utique corpus non est. et unde videtur atque utrum pulchra an deformis sit iudicatur. melius ingeniosior quam tardior. melius exercitatior quam minus exercitatus. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent. quae dicuntur quattuor elementa. sed quod est illi vivere. qualis est in pecoribus. mundum corporeum videmus esse compactum. ut dictum est. intellegere. Sed dicunt: corpore mutatur animae natura. de qua non animus iudicet. quasi possit vivere non intellegens. et ipsum a nullo fieri potuisse. cum proficit. profecto est melius quam ipsa quae iudicatur. quia incommutabiliter est. animos nostros esse putaverunt. sed similitudo corporis. quae nec dividi nec sentiri queunt. qui simpliciter est. quae duae theologiae. Anaximenes in aere. Prorsus quod mutari non potest. vel quae et haec habet et intellegit. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt non esse in eis rebus primam speciem. vel corpus esse vel vitam. quos Varro conatur ad mundi partes sive elementa transferre. quibus visibilis mundus hic constat. quidquid illud est. quidquid est. illud autem. In se quippe habebant quod non videbant. sed tantummodo cogitabant 18. et idem ipse unus.

nihil aliud quam ab homine expetendum esse putaverunt. qui vero ab animo. quibus sensibus corporis istam pulchritudinem viderint.morali finem boni Deum esse praecipiunt. quo beati simus. cuius natura sit incorporalis. sive Platonici accommodatius nuncupentur. quod quale sit. qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliam ob causam beatum.. discreverunt ea. qui eo quod amat non fruitur.esset incommutabilis et ideo nec comparabilis. Ita quod notum est Dei. quae facta sunt. qualibus oculis carnis formam sapientiae decusque conspexerint. quam Graeco vocabulo dicunt ubi quaeritur de summo bono. a corporis sensibus eam ducendam putarunt. si Deus ipse adiuverit. unde vult esse philosophum amatorem Dei. Quaedam sapientiae rationes omnium sunt gentium. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 21. ut finale esset. quae sensibus attinguntur. quae amanda non sunt. quas appellant . cum ab eis invisibilia eius per ea.rationali conspiciunt lumen veritatis. ut etiam ipsi Stoici. Cedant igitur omnes illis philosophis. cum frui Deo coeperit. id est propter se ipsum appetendum. si aliquid ab his ad illa similitudinis afferendum est. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae (id enim est philosophus). bonumque esse hoc genus bonis. 8. miseri sunt et miseriores cum fruuntur): nemo tamen beatus est. 9. nec sensibus adimentes quod possunt. a quo facta sunt omnia 24. Nam et ipsi. nuncupant. quod et rerum creatarum sit effector et lumen cognoscendarum et bonum agendarum. Nec istae differentiae. quos merito ceteris anteponimus. hinc propagari atque conecti totam discendi docendique rationem 23. ipsum autem non nisi propter ipsum. sed fruendo. a parte meliore. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore.. Quod autem attinet ad doctrinam. hinc asseverantes animum concipere notiones. sive 124 . Quamvis enim non continuo beatus sit. a quo etiam visibilia et temporalia cuncta creata sunt. quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diversi diversa opinati sunt. gloria. non nisi ab homine. verumque et summum bonum amat. earum rerum scilicet quas definiendo explicant. non sic addiderunt. Ideo quippe et finis est dictus. qui eo fruitur quod amat (multi enim amando ea. ubi versatur pars altera. Ubi ego multum mirari soleo. qui autem ab utroque. quia propter hunc cetera volumus. Quicumque igitur philosophi de Deo summo et vero ista senserunt. qui posuerunt iudicium veritatis in sensibus corporis eorumque infidis et fallacibus regulis omnia. . qui cum vehementer amaverint sollertiam disputandi. quantum per nos fieri poterit. et quod non propter aliud. quam physicam. ut. pecunia et si quid huius modi. non sicut corpore vel se ipso animus aut sicut amico amicus. a parte hominis deteriore. ideo tres. quo beati essent. manifestavit eis ipse. Sive ergo a parte qualibet sive a toto. finali quodam bono. ut Epicurei et quicumque alii tales 22. quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem verum ac summum bonum Plato dicit Deum. vocatur: absit ut his comparandi videantur. quoniam philosophia ad beatam vitam tendit. qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum. quae discuntur. apparebit. ideoque non dubitat hoc esse philosophari. Haec de illa parte. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse finem boni esse secundum virtutem vivere et ei soli evenire posse. metienda esse censuerunt. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant. quo referentes omnia quae agimus. fruens Deo sit beatus qui Deum amaverit. quod ab illo nobis sit et principium naturae et veritas doctrinae et felicitas vitae. sicuti est honor. Reliqua est pars moralis. quoniam tres sunt. sed propter aliud. malum autem malis 26. quae mente conspiciuntur. qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore vel fruentem animo. Quisquis ergo fruitur eo. alio loco. sed qui id appetiverunt a corpore.. atque ibi esse rerum principium rectissime crediderunt. intellecta conspecta sunt. Hi vero. quod factum non esset et ex quo facta cuncta essent. id est rationalis. quod appellatur extrinsecus. sed fruentem Deo. quo cuncta quae agebant referrent atque id quo referendum esset non ultra quaererent. quod amat. amare Deum. quae ab eis logica. sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt.. ab his. Lumen autem mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum. sed propter se ipsum appetentes idque adipiscentes nihil. quam dialecticam nominant. alii ab animo. 7. Ita bonum hominis qui vel ab animo vel a corpore vel ab utroque expetiverunt. id est naturalem. nec eis dantes ultra quam possunt. cum pulchros dicant non esse nisi sapientes. non se beatos putant amando. dicta sint. a toto homine. alii ab utroque homini esse dixerunt 25.. qui res non amandas amant. ulterius requiramus. .. Unde illi. sed sicut luce oculus.

sed evanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum. ipsas libentius didicerunt atque in nostrum eloquium transferendo nobiliores clarioresque fecerunt. quod in illo vivimus et movemur et sumus. cum alii philosophi ingenia sua studiaque contriverint in requirendis rerum causis. lumen nostrum. Quamvis enim homo Christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret. in quibus errant. quorum quidem opinionem in quibusdam libris meis posui 32. Persae. qui de sapientiae nomine gloriati sunt. Scythae. manifestum est in illis. cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi. quae facta sunt. et rationalem sive logicam. qui non solum super omnia corpora est incorporeus. qua illi cohaerendo beati simus. divinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt. isti Deo cognito reppererunt ubi esset et causa constitutae universitatis et lux percipiendae veritatis et fons bibendae felicitatis. in disputatione non utitur. qua facti ad eius imaginem sumus. Hispani. 10. cavere. Mirantur autem quidam nobis in Christi gratia sociati. Haec itaque causa est cur istos ceteris praeferamus. aut gratias egerunt. Cavet eos tamen. quo Ptolomaeus rex Aegypti Scripturas propheticas gentis Hebraeorum de Iudaea poposcit et per septuaginta viros Hebraeos. 1. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cavete ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi 27. Deus illis manifestavit intellectu conspicienda invisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse. intellecta conspiciuntur. Galli. Sed diligenter supputata temporum ratio. Deus enim illis manifestavit. qui cum octoginta et unum vixisset. Nec. ut nesciat philosophos vel studium sapientiae vel ipsam sapientiam profiteri. et Latini permoti earum vel excellentia vel gloria. in hoc eos ceteris anteponimus. nobiscum sentiunt. Ionicorum et Italicorum. Unde nonnulli putaverunt eum. Chaldaei. in qua de moribus agitur bonorumque finibus appetendis malorumque vitandis.quodlibet aliud sectae suae nomen imponant. qui secundum elementa huius mundi philosophantur. Atlantici Libyes. in qua de naturae inquisitione tractatur. audit ab eodem Apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei. ideo nescit ab uno vero Deo atque optimo et naturam nobis esse. quibus non oportebat. quae non didicit. An Plato prophetarum scripta legerit? 11. verum etiam super omnes animas incorruptibilis. cum audiunt vel legunt Platonem de Deo ista sensisse. ab anno mortis eius usque ad id tempus. ubi et Romanos et Graecos et Aegyptios. sive etiam Italici. quo prophetavit Hieremias. quia et aliis rebus. ista senserint. qui hoc viderint ac docuerint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis propinquiores fatemur. Deinde ne omnes tales esse arbitretur. a quo ipse factus est mundus. 10. et moralem vel ethicam. sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt. centum ferme annos postea natum fuisse. Novit sane etiam ipsos. quae multum congruere veritati nostrae religionis agnoscunt. quando perrexit in Aegyptum. Nam et Graeci. eas magna praedicatione celebrarunt. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 28. bonum nostrum. qui in eis praecipui fuerunt. Quid censeat Paulus de humana sapientia. Platonem indicat a tempore. qua eum nosque noverimus. Platonici nobiscum sentiunt. In quo autem nobis consentiunt de uno Deo huius universitatis auctore. Sive ergo isti Platonici sive quicumque alii quarumlibet gentium philosophi de Deo ista sentiunt. Sed de hoc cum istis post modum disputabimus. 125 . aliqui reperiuntur. adiecit et ait: Sicut et vestri quidam dixerunt 29. sive tantummodo ionici generis. ubi enim dictum est. quae facta sunt. quorum lingua in gentibus praeminet. Hieremiam audisse prophetam vel Scripturas propheticas in eadem peregrinatione legisse 31. Dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium 30. quia eorum sunt litterae notiores. et quinam esset modus discendi atque vivendi. Indi. si litteras eorum Christianus ignorans verbis. non secundum Deum. sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis. quod per ea. quae chronica historia continetur. nec utrum duo genera philosophorum exstiterint in Graeca lingua. fecit intellegi. et gratiam. 2. sive aliarum quoque gentium qui sapientes vel philosophi habiti sunt. et doctrinam. Invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. in qua quaeritur quonam modo veritas percipi possit. Aegyptii. propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt. et ubi Atheniensibus loquens. ut vel naturalem Latine vel physicam Graece appellet eam partem. quia. principium nostrum. Sed ideo cum Platonicis magis agere placuit hanc causam.

quod deambulans disputare consueverat. aquam dicit et aerem 36. exposui. cum sectam Peripateticam condidisset. ut bonis haec exhibenda intellegantur. Quid de daemonibus senserit Apuleius (13-22) Boni an etiam mali dii sint. quod modo posui. Deus enim illis manifestavit. quia quod notum est Dei manifestum est in illis. et dices filiis Israel: qui est. sororis eius filius. nisi ubi dictum est: Ego sum qui sum. sicut Aegyptias. tamquam in eius comparatione. sed Platonicos. Sed hi omnes et ceteri eius modi et ipse Plato diis plurimis esse sacra facienda putaverunt. quod igni tribuat caeli locum: habet ergo haec sententia quandam illius similitudinem. 13. Quamquam ergo a nobis et in aliis multis rebus magnisque dissentiant. eidem successissent atque ob hoc et ipsi et eorum successores Academici appellarentur. primum ab eis quaero. Ideo quippe hos potissimum elegi. quod. honor sacrorum est deferendus. misit me ad vos 39. qua nonnulli putant deos malos sacris placandos esse. Deinde ille duo media. quoniam de uno Deo qui fecit caelum et terram. plurimosque discipulos praeclara fama excellens vivo adhuc praeceptore in suam haeresim congregasset. qui ludos scaenicos amant eosque divinis rebus adiungi et suis honoribus flagitant exhiberi? Quorum vis non eos indicat nullos. agitur de naturali theologia. Ex quibus sunt valde nobilitati Graeci Plotinus. ut paene assentiar Platonem illorum librorum expertem non fuisse). satis. ut adiuvent. recentiores tamen philosophi nobilissimi. quae Academia vocabatur. quae post mortem futura est. quanto melius senserunt. interpretandas habendasque curavit. Hoc si ita est. uni Deo an pluribus sacra facere oporteat. quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur. (nam de diis quid aliud decet credere)? Illa profecto vacuatur opinio. ea quae mutabilia facta sunt non sint. cum ad sanctum Moysen ita verba Dei per angelum perferantur. in tantum aliis praelati iudicio posterorum. tanto ceteris gloriosiores et illustriores habentur. tunc enim diis exhibentur. quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. Qui sunt ergo illi. sive praecedentibus eum veterum libris sive potius. meruisse perhibetur) 33. Quapropter in illa peregrinatione sua Plato nec Hieremiam videre potuit tanto ante defunctum. quoniam et aer spiritus dicitur. Hoc ut existimetur. in utraque autem lingua.qui etiam Graecam linguam noverant. quibus diis istum cultum exhibendum arbitrentur. unde putatur 37 sic intellexisse quod scriptum est: Spiritus Dei superferebatur super aquam. Apuleius Afer exstitit Platonicus nobilis. misit me ad vos. et Xenocrates. Parum quippe attendens quo more soleat illa Scriptura appellare Spiritum Dei. Manifestum est autem. sed iste affectus nimirum indicat 126 . si boni non erunt. qua ille pollebat. qui regia potestate etiam timeri poterat. nec easdem Scripturas legere. in Timaeo autem Plato. bonos autem. quantum capere posset. anni reperiuntur ferme sexaginta. ita et istas per interpretem didicit. et tenebrae <erant> super abyssum. utrum bonis an malis an et bonis et malis. vehementer hoc Plato tenuit et diligentissime commendavit 40. quia fuit acerrimi studii. qui vere est quia incommutabilis est. ut quaerenti quod sit nomen eius. et Spiritus Dei superferebatur super aquam 34. qui ante Platonem fuerunt. Iamblichus. quem librum de mundi constitutione conscripsit. et maxime illud (quod et me plurimum adducit. qui eum pergere praecipiebat ad populum Hebraeum ex Aegypto liberandum. nihil sic illis sacris Litteris flagrat 38. invisibilia enim eius a constitutione mundi per ea. Mali enim nulli sunt dii. quae facta sunt. quattuor opinatus elementa loco illo commemorata videri potest. utrum propter felicitatem. ne laedant. bonis porro debitus. Deum dicit in illo opere terram primo ignemque iunxisse 35. quoniam nec dii erunt. post mortem vero Platonis Speusippus. Terra autem erat invisibilis et incomposita. intellecta conspiciuntur. sed multos facile superans. in scholam eius. illa suadere videntur indicia. quia neque parva res est et inde nunc quaestio est. Consequens est igitur. Qui Platonem secuti fuerint. in hoc tamen. nisi forte. invocandos 43. Sed undecumque ille ista didicerit. cum Aristoteles Platonis discipulus. Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum. ut existimo. ut dicunt. non ut scribendo transferret (quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio. vir excellentis ingenii et eloquio Platoni quidem impar. dilectus eius discipulus. et dices eis: qui est. sempiterna quoque virtus eius et divinitas 41: nunc non immerito me Platonicos philosophos elegisse cum quibus agam. quod in ista quaestione. quam modo suscepimus. id est et Graeca et Latina. sed ut colloquendo quid continerent. quae nondum fuerant in Graecam linguam translatae. ut. quibus Plato sectandus placuit. Sed habemus sententiam Platonis dicentis omnes deos bonos esse nec esse omnino ullum deorum malum 42. 12. respondeatur: Ego sum qui sum. noluerint se dici Peripateticos aut Academicos. Et nescio utrum hoc uspiam reperiatur in libris eorum. addisceret. Porphyrius. qua dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram. quo modo dicit Apostolus.

sed etiam plurimum mali. quem secundum suam disputationem. etiamsi non diis. Apuleius tamen Platonicus Madaurensis de hac re sola unum scripsit librum. Qui Labeo numina mala victimis cruentis atque huius modi supplicationibus placari existimat. animalium. daemones. sed suae sententiae robur constantissime retinens omnes poetarum sacrilegas nugas. poscentes turpia etiam maligna gesserunt. non prospere fuerat eventurum. eumque morbum retrahentes. Quapropter non est mirum. ut. 14. homines infimum daemones medium. inquiunt. illa oblectamenta. hominum in terra. quod iam in secundo libro commemoravi 46. qua deos a daemonibus tam diligenter copioseque discernit. praeferendi sunt. Haec si ita sunt (quae licet apud alios quoque reperiantur. quod eorum abnuisset imperium. de qua usque adeo et ipse Apuleius erubuit. quia iudicat turpia. ita etiam naturarum. tam constanter audet auferre? Qui sane dii refellunt sententiam Labeonis. Denique lecto illo libro prorsus nemo miratur eos etiam scaenicam turpitudinem in rebus divinis habere voluisse.malos. Attente igitur audiamus. qua daemonum dignitas commendatur. Quid Apuleius disserat De deo Socratis. quae humanis rebus illuxit. et hoc bonis. quando quidem humanis capiuntur affectibus. Aut ergo fallitur Apuleius et non ex isto genere numinum habuit amicum Socrates aut contraria inter se sentit Plato modo daemones honorando. dicit enim apertissime et copiosissime asserit non illum deum fuisse. diligenti disputatione pertractans istam Platonis de deorum sublimitate et hominum humilitate et daemonum medietate sententiam) . aut non est Socrati amicitia daemonis gratulanda. nam. qui de scaenicis ludis cum ipso Platone contendunt? Ille quippe non patitur deos falsis criminibus infamari. sed de daemone Socratis debuit. homines vero infra deos et daemones constituti sunt. in aere daemonum. in quibus est anima rationalis. Quid est ergo quod semideus Plato non semideis. profecto daemones turpissime poposcerunt atque iusserunt. et cum deos se putari velint. non appellare de deo. sed etiam saevos terribilesque monstrarunt. Nam deorum sedes in caelo est. Daemones igitur medii. Denique isti cum eosdem ludos instaurari praeciperent. isti eisdem criminibus suos honores celebrari iubent. sic differentia meritorum. Exponimus. quem ad modum diis. quos ab omni humana contagione semovit. 1. cuius esse titulum voluit De deo Socratis. Maluit autem hoc in ipsa disputatione quam in titulo libri ponere. animorum autem cum hominibus passiones. quibus illi immunditiae societate oblectantur. inquiunt 48. a quibus dii longe absunt et modis omnibus alieni sunt. ita hominibus. ut desisteret ab agendo. ex quo genere numinum Socrates habebat adiunctum et amicitia quadam conciliatum. quamvis adhuc in his moribundis membris positum. 14. nisi quia hoc pacto admonuit animum humanum. Quid autem etiam ipse Apuleius quod in daemonibus laudaret invenit praeter subtilitatem et firmitatem corporum et habitationis altiorem locum? Nam de moribus eorum. sed deis. privasse ludorum scaenicorum voluptate. quibus superius. in deos. Sicut eis diversa dignitas est locorum. nequaquam illum hominem sanum fuisse sentiret. ubi disserit et exponit. a populo bene instituto removere non dubitat. inter semideos Labeo ponit. modo eorum delicias a civitate bene morata removendo. cum de omnibus generaliter loqueretur. titulum libri de daemone Socratis legeret. Qui sunt igitur isti dii. bona vero ludis et talibus quasi ad laetitiam pertinentibus rebus 47.haec ergo si ita sunt. tripartita divisio est. censet civitate pellendos 44. Tito Latinio auferentes filium et immittentes morbum. quod tam indigna deorum maiestate atque bonitate carmina composuerint. Dii excelsissimum locum tenent. Quae platonicorum fuerit doctrina de daemonibus. ut elementorum ordine. Exponant ergo nobis ista Platonici. non solum nihil boni dixit. omnes vel paene omnes daemonum nomen exhorrent. Quid enim de ludis scaenicis Plato senserit. Habent enim cum diis communem immortalitatem corporum. certe ipsis daemonibus poetas urbe pellendo auferre theatricas voluptates. se in Latinio non lascivos tantum atque ludibundos. qui omnes boni et excelsi sunt. a quo perhibetur solitus admoneri. quibus inferius habitant. Ita enim per sanam doctrinam. ut De deo Socratis praenotaret librum. postponendi. sed daemonem 49. deorum criminibus 127 . notum est. homines. Proinde dii sunt hominibus daemonibusque potiores. Platonem poetica detestando et prohibendo figmenta non deos. qui omnes deos secundum auctoris sui sententiam bonos et honestos et virtutibus sapientium socios esse arbitrantur aliterque de ullo deorum sentiri nefas habent. cum iussa complesset 45. sed daemones. quonam modo ausus est Plato. Omnium. iste autem illos nec tam malos timendos putat. pro splendore honestatis impura daemonum iussa contemnere eorumque immunditiam detestari? Nam si Plato haec honestissime arguit et prohibuit. Ex quo colligitur. si etiam ludorum obscenitatibus et poetarum figmentis delectantur. cum poetas ipsos. 2. Hunc autem Platonem. inquiunt. quisquis ante disputationem Apulei. quando id quod agere volebat.

quoniam spei piorum hominum nequaquam illorum desperatio comparanda est. quia est aer quam terra superior. in aquatilibus pisces et alia natatilia. quia sumus et nos. Et ipse quippe Apuleius cum ceteris terrestre animal hominem dicit. quo modo supra nos est. in aeriis daemones. satis nos admonet animalium merita non pro elementorum gradibus aestimare. tanto et aquae superiores sint terris. omnibus avibus? Quis multum valendo leonibus et elephantis? Quis diu vivendo serpentibus.oblectari potuisse. quae in nobis est. ita duobus extremis. etiam isto modo nobis commendaretur multo maiore cura excolendum esse quam corpus. 15. suaque cuique elementa distribuens in terrestribus animalibus nos posuit cum ceteris.. nos autem habitamus in terra. quibus nos religionis affectu subdere debeamus. 15. inquiunt. quod animo passiva. si non beata? Melior est enim temporalis felicitas quam misera aeternitas. quod tempore aeterna. animo passiva. quod daemones. cum diis solis. igni mobilissimo et terrae immobili.. 1. ut aeriae volucres terrestribus nobis non solum non praeferantur. sed fieri posse. Quibusdam animalibus deteriores corpore sumus. nec ita esset. qua illis anteponimur. horum vero quinque tria priora illis esse quae nobis. media duo. Hoc enim pacto nobis et omnia volatilia praeponimus. non solum eis cum hominibus. Proinde quod genere sunt animalia. sed ideo eis homines praeferendi sint. duo etiam cum diis habere. ut volatilia nobis. irritari iniuriis. quintum eos cum diis habere commune 55. obsequiis donisque placari. vatum atque somniorum.. ut hinc eos nobis esse praeponendos existimemus. cum diis et hominibus. aerem et aquam 51. Quod animo passiva. tempore aeterna. ut illud. quia hoc sunt et pecora. quamvis magis aerii sint. nisi miseri essemus? Quod corpore 128 . Numquid ergo placet eis. sed quam puritas praecedat animorum.daemonibus animo perfectiores. qui tamen longe praeponitur animalibus aquatilibus. et quidquid in eorum sacris obscena sollemnitate seu turpi crudelitate vel ridetur vel horretur. quae nobiscum habent. aruspicum. ut daemones. omnino ridiculum est. Sicut enim fieri potuit. daemones autem etiam volatilibus antecellant? Quod si dementissimum est opinari. qui etiam deposita tunica senectutem deponere atque in inventam redire perhibentur 50? Sed sicut his omnibus ratiocinando et intellegendo meliores sumus. dixit eos eisdem quibus homines animi perturbationibus agitari. cervis. Iam vero de loci altitudine. qui videtur esse ordo in gradibus corporum. non quam suppliciorum aeternitas torqueat. quibus nos constat esse potiores. quanto est aer aquis et aere ignis. ut inferius corpus anima melior inhabitet deteriorque superius. cum agitur de meritis animarum. cum ipsas aquas terris praeponat Plato 52: ut intellegamus non eumdem ordinem tenendum. quando et nos hoc sumus. corpore aeria. verum etiam subiciantur propter rationalis animae. quae nos et acrimonia sensuum et motu facillimo atque celerrimo et valentia virium et annosissima firmitate corporum vincunt. Animalia quippe esse dicit et deos. prae bonitate vitae. quod mente rationalia. Quam naturam Apuleius dicat esse daemonum. diversis sacrorum ritibus oblectari et in eis si quid neglectum fuerit commoveri 53. quid boni est. non est magnum. quam daemones habere nossemus. quod habeant corpora meliora. ita etiam daemonibus bene atque honeste vivendo meliores esse debemus.. cum hominibus solis. ita permoveri. Inter cetera etiam dicit ad eos pertinere divinationes augurum. contemnere disceremus. Nam et illa ratio Platonis. qua elementa quattuor proportione contexit atque ordinat. terrestribus nobis non ideo meliores sint. quae in terra vivunt et sentiunt. quod daemones in aere. terram repetunt vel ad requiem vel ad pastu. verum etiam cum diis pecoribusque commune est. eorum affectibus convenire. Sed video trium superiorum. gaudere honoribus. quartum proprium. non faciunt. interserens. ab his quoque esse miracula magorum 54. non est supra nos. At enim volatilia cum volando fatigantur vel reficiendum alimentis corpus habent. ut. quod mente rationalia. mente rationalia. quod corpore aeria. ipsamque excellentiam corporalem. ipsi sunt soli. quo eis praeponimur. nihil est quod de habitatione superioris elementi dignos esse daemones existimemus. . quod tempore aeterna. Ob hoc enim et providentia divina eis. habituri et nos immortalitatem corporum. Alioquin multas sibi et bestias praelaturus est. De moribus ergo daemonum cum idem Platonicus loqueretur. in aetheriis deos. dignitate: ita fieri potuit. Breviter autem eos definiens ait daemones esse genere animalia. Quis hominum videndo aequabitur aquilis et vulturibus? Quis odorando canibus? Quis velocitate leporibus. data sunt quaedam potiora corporum munera. 16. 2. Quam ob rem absit ut ista considerans animus veraciter religiosus et vero Deo subditus ideo arbitretur daemones se ipso esse meliores. Ac per hoc quod daemones genere sunt animalia.

hunc detulit honorem. per quos illum dii exaudiant. Habemus contra ista magistrum eorum et tantae apud eos auctoritatis Platonem. immortalibus ignis et aer. Deos vero ideo dicunt istas perturbationes non perpeti. sapientiam. 1. profecto aliquid diceret exoptandum magnique pendendum. quod Platonem dixisse perhibent 65. qui debetur ex animo. ut omittam cetera et hoc solum pertractem. Indignum enim putaverunt qui ista crediderunt misceri homines diis et deos hominibus.. ut videlicet homo castus et ab artium magicarum sceleribus alienus eos patronos adhibeat. Frustra igitur eis Apuleius. Quanto minus nunc honore divino aeria digna sunt animalia. 129 . ut. cum per veram religionem ab ea vitiositate. cui te cupias vivendo dissimilem. In hominibus autem ut sint istae perturbationes. annumeraret virtutem. quia verbum de verbo "passio" diceretur motus animi contra rationem 56. quia non est contra rationem. Cum daemones quorumdam hominum osores.aeria. quaero cur animi daemonum passionum turbelis et tempestatibus agitentur. non misera. a quo haec illos accepisse nossemus. ut ei te facias venerando humilem. quod animalia sunt. unde illa voluit vocare animo passiva. quae Graece dicitur. dignum autem misceri daemones et diis et hominibus. et quicumque ita sentiunt. sic eos in aere medios inter aetherium caelum terramque constituens. quibus daemones aestuare atque fluctuare asserit 64. ne cuiquam donorum acceptione faveamus 60. quoniam nullus deus miscetur homini. qua pecora carent. ne ira instigemur. sed ei potius resistamus 59. ira instigentur. Amant quippe illi scaenicas turpitudines. 2. nequaquam debeatur ei rei.. nobis vera religio praecipit. quod animalia sunt non beata. Cur ergo sunt ista in animis daemonum. facit hoc stultitia vel miseria. in qua illis sumus similes.. id est animi passiones. Easdem quippe animas rationales etiam ipsos habere perhibent. quorumdam amatores sint. quod nobiscum daemones dixit habere commune.. quae ille non amando fit dignior. quanti aestimandum est. quae inferior est animo? Porro si inter illa. quas non amat innocentia. quem imitari nolis.. ut nostros etiam diligamus inimicos 62. ad hoc aeterna ut miseriam finire non possint! Daemones passionibus agitantur. Non est quod iste poetica figmenta et theatrica ludibria iustificare conetur. verum etiam beati sunt. et ideo religionis cultus. Ergo et pudicitia et innocentia si quid ab diis impetrare voluerit. isti ad deos perferant preces hominum et inde ad homines impetrata quae poscunt. quod et iste Apuleius. non poterit suis meritis nisi suis intervenientibus inimicis. nos vera religio deponere iubet. nobis vera religio praecipit. nobis vera religio praecipit. quae nec beata possunt esse nec misera: restat ut daemones sicut homines ideo perturbentur. si omnia quattuor elementa suis animalibus plena sunt. quia non solum aeterni. cum religionis summa sit imitari quem colis? Medii esse volunt daemones artibus magicis. non est perturbatio. et propterea pecora non perturbantur. quae in pecoribus non sunt? Quoniam si quid in pecore simile apparet. nondum enim sumus in illa perfectione sapientiae beati. quamvis eis plurimum parcat et divinis honoribus dignos censeat 58. si pudor humanus ita de se male meretur. nobis vera religio praecipit. felicitatem et haec eos diceret habere cum diis aeterna atque communia. ad hoc passiva ut misera sint. quae daemonum esse dicit. qui haec amant. mortalibus aqua et terra.quas Christi religio deponere iubet. Quae igitur causa est nisi stultitia errorque miserabilis.. inde concessa qui apportent. amant in maleficiis magorum mille nocendi artes 66. ad hoc rationalia ut misera esse possint. sed animo ut appellat ipse passivo. ut non solum diligat turpia. 17. Cum daemones honoribus mulceantur. liberemur? Cum enim daemones. Quam ob rem si propterea dii non perturbantur. Qua igitur insipientia vel potius amentia per aliquam religionem daemonibus subdimur. sed potius ipsum. quae nobis ab hac mortalitate liberatis in fine promittitur. verum etiam divinitati existimet grata. et religione colas. nec sic eos tamen propter haec tamquam Deum colere deberemus. quod animalia sunt beata. tamen cogitur confiteri. non prudenti tranquilloque iudicio. cum omni corpori praeferatur animae qualiscumque natura. quem facilius et libentius exaudire debeant. quas non amat pudicitia. ut talibus nullo modo moveamur 61. Quapropter. Postremo omnem motum cordis et salum mentis omnesque turbelas et tempestates animi 63. sed ab omni labe ac peste purissimas 57. 18. Perturbatio est enim. hinc petita qui allegent. 17. Cum daemones donis invitentur. . sed misera.

si ita esset. digna animae illius daemones dona rependerent. Praeclara igitur sanctitas Dei. doctrinis fiunt et operibus daemonum.ad veritatem atque sapientiam. qua noverant se fieri salvos et gloriosissimos in aeternum. et miscetur daemoni a principibus et pontificibus civitatis per scaenicos ludos poetarum ludibria requirenti. At omnia miracula magorum. 1. ne cultu videantur indigni. nolunt tales. et miscetur daemoni se falsis deorum criminibus oblectanti. quos omnes optimos volunt. magicas invitam accingier artes 67? Illud etiam. nonne in duodecim tabulis. non miscetur homini petenti indulgentiam. quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret.. cara. Cicero commemorat esse conscriptum et ei. non eam negando temporales poenas evadere delegerunt. quos viderit cur censeat honorandos. et propter elementorum distantiam humana 130 . quibus artes magicae puniuntur? Secundum quem alium sensum. qui non miscetur homini supplicanti. Quaenam tandem ista causa est et quanta necessitas? Quia nullus. 21. Sed nimirum tantae huius absurditatis et indignitatis est magna necessitas. qui hoc fecerit. quibus prohibebatur. ut possint paenitentibus mereri indulgentiam. et a diis referant impetrata 70. Ita enim vel sententiam suam persuaderet iudicibus. non miscetur homini imitationem daemonis fugienti.. quod eos deceperint. si licitas. magicas an licitas? Si magicas. sicut martyres nostri. non miscetur homini per philosophicos libros poetas de bene instituta civitate pellenti. nisi daemones aerii nuntiarent. si ad Deum verum preces nostras volumus pervenire. maxime si aliquid magicum admisit: itane tandem illis intercedentibus accipit veniam. nonne ipsam publicam lucem testem citabo? Cur enim tam graviter ista plectuntur severitate legum. nisi eos et humana curare. non miscetur homini confugienti ad divinitatem. eo quod hac pestifera scelerataque doctrina fructus alieni in alias terras transferri perhibentur. O mirabilem sapientiam! quid aliud de diis isti sentiunt. qua crimen artium magicarum a se alienum esse defendit seque aliter non vult innocentem videri nisi ea negando.. tuumque Dulce caput. germana. quia.. quod alio loco de his artibus dicit: Atque satas alio vidi traducere messes 68.. Deus miscetur homini. quos recte sentit esse damnandos. cum eis pro crimine obiceretur Christiana religio. At enim urgens causa et artissima cogit daemones medios inter deos et homines agere. Si autem peccator paenitens preces fundit. Ibi enim est detestanda superbia. Porro adversus magicas artes. supplicium constitutum 69? Postremo Apuleius ipse numquid apud Christianos iudices de magicis artibus accusatus est? Quas utique sibi obiectas si divinas et pias esse noverat et divinarum potestatum operibus congruas.. erubescere compulerunt mutarique fecerunt. de quibus quosdam nimis infelices et nimis impios etiam gloriari libet. Huius autem philosophi Platonici copiosissima et disertissima exstat oratio. ut ab hominibus afferant desiderata. et miscetur daemoni deceptionem hominis aucupanti.. nequaquam sibi auderent divinos honores expetere. et miscetur daemoni suadenti nequitiam. quales preces hominum diis bonis per daemones allegari putat. Deinde quaero. quibus impellentibus aut faventibus se cecidisse plangit in culpam? An et ipsi daemones. et miscetur daemoni arroganti. quae non possunt ab innocente committi. Medii esse non possunt daemones ad bonum. non solum eas confiteri debuit. inquiunt. quae haberi miranda et veneranda oporteret. pro quorum divinis operibus praedicandis humanam vitam sibi adimi non timeret. et miscetur daemoni decipienti. quorum debemus opera devitare. quibus haec prohiberentur et damnanda putarentur. non miscetur homini magorum scelera iustis legibus punienti. quoniam aether longe a terra est alteque suspensus. 20. sed potius confitendo profitendo praedicando et pro hac omnia fideliter fortiterque tolerando et cum pia securitate moriendo leges. sed etiam profiteri. non miscetur homini paenitenti. nolunt per tales. priores agunt. deos et te. et miscetur daemoni magicas artes docenti et implenti. nisi quod haec maleficia generi humano perniciosa esse non dubium est. ait poeta clarissimus: Testor. hic humilitas miseranda. si opera sunt numinum colendorum? An forte istas leges Christiani instituerunt. et miscetur daemoni fingenti divinitatem. eos necessarios asserens perferendis ad deos precibus nostris. 19. vel.quae etiam publica lege vetantur. id est Romanorum antiquissimis legibus. non miscetur homini deorum crimina fingere prohibenti. paenitentiam? Hoc nemo umquam de daemonibus dixit.. si illi secundum iniquas leges saperent eumque talia praedicantem atque laudantem morte multarent. aer vero aetheri terraeque contiguus. leges culpans potius.. qui paenitendo desiderarent ad gratiam veniae pertinere. .

confessuri sunt non licuisse diis bonis habitare cum bono Platone. ne in quolibet eorum de diis tam male sentiatur. Si enim primum elegerint. per corpus suum aetherii dii sentiunt et inde colligunt quid etiam daemones nuntient. quia malos videbant. nec tamen. suam vero nequitiam. quando eorum iniurias prohibebat. invidentia lividos. a quibus eis cernebant inveterata superstitione per tot sacra et templa serviri. maxime ne offenderet populos. Si autem secundum elegerint et utrumque occultatum a daemonibus dixerint. superbia tumidos. Quis enim ferat. si autem animorum indicia corporalia. a quo defenduntur. atque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum. qua noluit deos per impiam licentiam poetarum falsis criminibus infamari. ut iam dii boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum. et quod Plato philosophica gravitate de optima re publica haec omnia censuit removenda tacuerunt. an sententiam quidem Platonis. 2. Vellem autem mihi isti dicerent. coniungi possint. quae interrogando proposui. huic.. atque inter deos et homines internuntios ac beneficiorum impetratores se esse finxerunt.ad deitatem. an utrumque indicaverint. sed etiam daemonum nequitiam deorum iniuriis exsultantem per eosdem daemones nuntios diis innotuisse responderint: hoc nuntiare est an insultare? Et dii utrumque sic audiunt. prodere non erubuerint vel timuerint. Quibusdam vero vitia eorum aliquanto attentius et diligentius intuentibus non potuerunt persuadere quod dii sint. et habitasse cum daemonibus malis. qui hinc ferant petitiones nostras. O multum dolenda necessitas. 21. cum dii boni hominem bonum longe a se positum non nisi per malos daemones nossent. 131 . an utrumque occultaverint deosque esse maluerint totius rei huius ignaros. quando eorum iniuriis exsultabant. ut non solum malignos daemones deorum dignitati et Platonis religioni contraria cupientes atque facientes a suo accessu non arceant.nescire. quibus illa deorum dedecora celebrantur. possunt et mendaciis daemonum decipi. ut nullo modo credendum sit. . per quos dii possint et quid in rebus humanis agatur addiscere et ubi oportet hominibus subvenire? Hoc si ita est. Iam. Quia igitur nihil istorum quattuor eligendum est. qui in hoc quidem aere habitant. sed eorumdem nuntiorum. cum illa sint in iniuriam. quodlibet eligant et in quolibet eorum quantum mali de diis bonis opinentur attendant. eadem divinitate quod agimus non potest ignorari. nec audebant tamen omnino indignos dicere honore divino. diis istis bonis magis notus est daemon per corpus vicinum quam homo per animum bonum. sic utrumque cognoscunt. nec aliena. utrumque scientes. verum etiam per illos malos propinquos Platoni bono longinquo dona transmittant? Sic enim eos elementorum quasi catenata series colligavit. Sed multis plane participatione verae religionis indignis tamquam captis subditisque dominantur. quae in honorem bonorum deorum religione bonorum hominum contra libidinem malorum daemonum decernuntur? Si vero tertium elegerint et non solum sententiam Platonis deorum iniurias prohibentem. an potius irridenda vel detestanda vanitas. quod reliquum est. si tamen non istum saltem honorem homines eis deferendum putarunt. qui illos nec deos esse credebant. sed esse spiritus nocendi cupidissimos. sed electo in auxilium Deo vero pia mente facillime superant. qualia sunt locutio vultus motus. a quibus criminantur. ut dii omnino nescirent et Platonis religiosissimam legem et daemonum sacrilegam delectationem: quid in rebus humanis per internuntios daemones dii nosse utiliter possunt. qui eos non terreno corpore. deos autem omnes bonos volebant. quos vicinos nosse non possent. restat. si quartum elegerint. sed aeris et terrae transmutare pondera non valentes. a iustitia penitus alienos. Porro si deorum divinitas a daemonibus non potest falli. ut illis. quia supra terras et aquas aeri locus est. ignotam diis esse voluerint. non ad hoc indigent daemonibus nuntiis. et religiosam erga deos Platonis prudentiam et in deos iniuriosam libidinem suam. fallacia callidos. ista in honorem ipsorum deorum? Daemones non ad bonum sed ad malum medii sunt. ideo et ipsi sunt meritis superiores hominibus. quia de caeli superioris sublimitate deiecti merito irregressibilis transgressionis in hoc sibi congruo velut carcere praedamnati sunt. ut credantur daemones necessarii et ob hoc etiam ipsi putentur colendi. qua ludos scaenicos amant.. peius est ceteris. Horum quattuor. ita esse medios daemones inter deos et homines tamquam internuntios et interpretes. si poetarum de diis immortalibus criminosa figmenta et theatrorum indigna ludibria suamque in his omnibus ardentissimam cupiditatem et suavissimam voluptatem diis daemones nuntiaverunt. 22. quorum maximae parti mirabilibus et fallacibus signis sive factorum sive praedictorum deos se esse persuaserunt. quod Apuleius persuadere nititur et quicumque alii sunt eiusdem sententiae philosophi. quando illa nesciunt. ne sit vana divinitas! si enim animo ab obstaculo corporis libero animum nostrum videre dii possunt. non possint. utrum diis daemones nuntiaverint de criminibus deorum poetica Platoni displicere figmenta et sibi ea placere celaverint. inde referant deorum suppetias.

23. Deinde multis verbis Hermes hunc locum exequitur. qui haec praevidentes cum exsultatione dicebant: Si faciet homo deos. in quo videtur hoc tempus praedicere. quam imprudenter sciebat. . 23. sed tamquam ea tollerentur atque delerentur. cui sua figmenta dominantur. An ignoras. ita haec futura deplorans luctuosa quodam modo praedicatione testatur. Et quoniam de cognatione. alios ab hominibus. istud vos ignorare fas non est: futurum tempus est. inesse autem his quosdam spiritus invitatos. Et tamen quoniam praescire cuncta prudentem decet. Hoc qui audit. putat dici de simulacris. cultum eorum a supernorum deorum religione non separat. quia opera sunt manuum hominum. quae commemorare longum est. Citius enim fit. hoc esse dicit deos facere eamque magnam et mirabilem deos faciendi accepisse homines potestatem. inquit. quam ut per eius cultum dii possint esse. id est ipsi homini. Et paulo post: Ita humanitas. statuas futurorum praescias eaque sorte vate somniis multisque aliis rebus praedicentes. Hic cum Asclepius.. a quo factus est homo. at ille visibilia et contrectabilia simulacra velut corpora deorum esse asserit. sed cum dicit ita inter deos et homines quadam medietate versari. quam ut operi Dei ad eius imaginem facto. ei respondisset atque dixisset: Statuas dicis. semper memor naturae et originis suae in illa divinitatis imitatione perseverat. quos confitetur ab hominibus fieri.. 3. o Asclepi. de quibus dicit Apostolus. quorum observatione caelestis similitudo custodiretur in Aegypto. et Pater vel quod est summum Deus ut effector est deorum caelestium. a quibus eis divini honores et cultus obsequia deferuntur. vides quatenus tu ipse diffidas. quia tempus. velut amicus eisdem ludificationibus daemonum loquitur. ut sint quasi animata corpora illis spiritibus dicata et subdita simulacra. tristitiam laetitiamque pro meritis. . o Asclepi. et alio loco: Erit in illo die.praedicit ruinam figmentorum Aegypti.. imbecillitates hominibus facientes easque curantes. et ei Deo subdat. quo Christiana religio. quo auferrentur. nec ipse sit homo. aut. dolebat. Haec vana deceptoria. sicut Prophetis sanctis. quos fecit homo. dicentes enim se esse sapientes stulti facti sunt et immutaverunt gloriam incorrupti Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis 73 et cetera. Sed Hermes cum ista praedicit.. ponam.. quos facit homo. sicut in nostram linguam interpretata sunt. Ac si dicendum est verius. et non iam erit eorum memoria 76. quod Aegyptus imago sit caeli. exterminabo nomina simulacrorum a terra. quod est verius.. ut sui similes essent. ut homo in honore positus pecoribus non intellegens comparetur 74. 23. ut tamquam deos colendo. inquit. opus hominis praeferatur. nec Christianum nomen evidenter exprimit. translatio aut descensio omnium quae gubernantur atque exercentur in caelo. cum sibi praeficit ipse quod fecit.Quae Hermes de diis censuit ad Christi religionem conferuntur (23-27) Hermes testis est homines finxisse deos et animasse. cum appareat Aegyptios incassum pia mente divinitatem sedula religione servasse et omnis eorum sancta veneratio in irritum casura frustrabitur 72. perniciosa. et nescio quo modo illa obscuratione cordis ad ista delabitur. et obscuratum est insipiens cor eorum. et ecce ipsi non sunt dii 75. ut diis. Ille autem Aegyptius alios deos esse dicit a summo Deo factos. 132 . et consortio hominum deorumque nobis indicitur sermo. qualia veritas habet. sensit et scripsit. semper velit homines subdi et haec futuro tempore plangat auferri quasi quicquam sit infelicius homine. Multa quippe talia dicit de uno vero Deo fabricatore mundi. sicut a me positum est. o Trismegiste? Tum ille: Statuas. Apuleius enim deos quidem illos negat. 1. Quapropter merito homo deficit ab illo qui eum fecit. sed evanuerunt in cogitationibus suis. venturum sciebat. sacrilega Hermes Aegyptius. sed tam imprudenter dolebat. Huius Aegyptii verba. o Asclepi. inquit. ut hominibus apud ipsos deos necessarii videantur. deos fecit aeternos. dicit Dominus. qui valeant aliquid sive ad nocendum sive ad desideria nonnulla complenda eorum. Nam diversa de illis Hermes Aegyptius. tanto vehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subvertit. terra nostra mundi totius est templum. inquit. Erat enim de his. ut gratia verissimi Salvatoris liberet hominem ab eis diis. Non enim haec ei revelaverat Sanctus Spiritus. qui in templis sunt humana proximitate contenti. quanto est veracior atque sanctior. sicuti Pater ac Dominus. Dominus. ita humanitas deos suos ex sui vultus similitudine figuraret 71. ut. potestatem hominis. vimque cognosce. quem Trismegiston vocant. ita homo fictor est deorum.sed dolet et non convertitur. quos fecit. quod cognoscentes Deum non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt. cum sit facilius. ad quem maxime loquebatur. Hos ergo spiritus invisibiles per artem quandam visibilibus rebus corporalis materiae copulare. statuas animatas sensu et spiritu plenas tantaque facientes et talia. 2.

ut homo arte faceret deos. id est ante tempus iudicii.proprie vero de Aegypto. Minus enim miranda etsi miranda sunt. qua efficerent deos. qua efficerent deos: quid mirum. eamque miscentes. si quid rectum piumque saperemus. sed tardius opinabantur. Si enim tacitis causis dixisset proavos suos invenisse artem. Quoniam. dicens proavos suos multo errore et incredulitate et animum non advertendo ad cultum religionemque divinam invenisse hanc artem. hoc dolet vir sapiens tamquam religionem divinam venturo certo tempore auferri. quae Deo digna sunt. Ex quo genere et illi erant. cantate Domino omnis terra 84. quoniam animas facere non poterant. quos homines fecerunt. 2. ut hanc artem invenirent faciendi deos. abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris. ex quo divino dono homo animal dictum est rationale. et dolet venturum esse tempus. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione divina aversio animi invenit. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. si. 24. qua homo deos facit. non sicut iste quasi omni vento doctrinae 82 hinc atque inde perflatus et falsis vera permiscens dolet quasi perituram religionem. Numquidnam saltem mediocriter eos dixit errasse. qui etiam praesenti in carne Domino trementes dixerunt: Quid venisti ante tempus perdere nos 81? Sive quia subitum illis fuit. ita sanctus Isaias prophetat: Et movebuntur manufacta Aegypti a facie eius. Cum vero idem ipse. qualis Anna. quam solam in isto plangit daemonum spiritus. qualis Elisabeth. Iterum. Hermes dicit proavos errasse de deorum ratione. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent 83. conversio corrigit aversionem? Convertitur quis de errore ad veritatem. qua illi deos facere concessum est. si a veritate non aberrarent. haec ars detestanda quidquid fecit aversa a religione divina. Omnium enim mirabilium vicit admirationem. et hoc erat ante tempus. crederent. abstulit fides. sicut vere sacrae et vere propheticae Litterae praenuntiarunt. qui haec contrariis causis. qualis Symeon. quam instituta sunt. quo modo iste confessus est. qui mox natum Iesum 78. sicut religio loquitur. 24. inquit. qualis Petrus revelante Patre dicens: tu es Christus. quae cantat Domino canticum novum. in omni terra post eam captivitatem. nisi adderet et diceret: multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animadvertentium ad cultum religionemque divinam invenit artem. Quoniam ergo proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. qua facerent deos: nos quid oportet dicere. nec in sola Aegypto. et vi diabolica poenam daemonum futuram dolere compellitur. attendere et videre nequaquam illos ad hanc artem perventuros fuisse. si ea. quod instituit a cultu divinae religionis aversio. quo aeterna damnatione puniendi sunt cum omnibus etiam hominibus. quae de homine dicta sunt. sive quia perditionem suam hanc ipsam dicebant. ad hominem rationemque redeamus. Post multa enim ad hoc ipsum redit. Vide si non et vi divina maiorum suorum errorem praeteritum prodere. quod ad hanc rem attinet. qua facerent deos: nostrum fuit utique. qui eorum societate detinentur. Aedificatur enim domus Domino civitas Dei. qua illos homines. abstulit via veritatis. cum veritas emendat errorem. vel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro. Nescio utrum sic confiterentur ipsi daemones adiurati. aufertur religione divina. Titulus quippe psalmi huius est: Quando domus aedificabatur post captivitatem. fides redarguit incredulitatem. quae etiam conceptum in Spiritu agnovit 79. Filius Dei vivi 80. quem postea confitetur errorem. Huic autem Aegyptio illi spiritus indicaverant futura tempora perditionis suae. confitetur tamen atque exprimit causas. aut contentus fuit dicere: errabant. quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur auferri. et cetera huius modi. quare ad ista perventum sit. qua fiebat. quod instituit incredulitas. qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in homine. quae est sancta Ecclesia. inquit. qui venturum quod sciebant venisse gaudebant. quod homo divinam potuit invenire naturam eamque efficere. ut iterum dicat de diis. ubi scriptum est: Cantate Domino canticum novum. abstulit ad unum verum Deum sanctumque conversio. sed in omni terra. Si enim proavi eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et aversione animi a cultu ac religione divina invenerunt artem. et tamen si causas artis huius nos diceremus multum errorem hominum et incredulitatem et animi errantis atque infidelis a divina religione aversionem. 1. invenerunt artem qua efficerent deos. utcumque ferenda esset impudentia resistentium veritati. invenerunt artem. qua efficeret deos. Cui inventae adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem. proavi nostri multum errabant circa deorum rationem increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus vivis 133 . quod futurum quidem. ita loquens: Sed iam de talibus sint satis dicta talia. si animum adverterent ad cultum religionemque divinam. quae nec fallit nec fallitur. ut cogniti spernerentur. et cor eorum vincetur in eis 77.

a quo et ipsi facti sunt. etiam ipsis faventibus credimus. quem non faceret homo nisi errans et incredulus et aversus a vero Deo? Porro si daemones. hoc est visibilibus simulacris. non corporis loco. cum appellasset Hermes. etiam Hermes ipse ea. etsi eos carnalibus oculis videre non possumus. unde titulum ille psalmus accepit. sed quae immolant gentes. nisi quando permittuntur alta et secreta Dei providentia). ubi dicitur: Cantate Domino canticum novum. inde munera referentes. arte factos a talibus. non idolorum stolidorum. nolo vos socios fieri daemoniorum 87. Daemon quippe simulacro arte impia colligatus ab homine factus est deus.domus aedificatur 85. Et quia Spiritus victor est. Nam quid sunt idola. malo spiritu instigatus semper volebat istam captivitatem manere. et quidquid tale de materiis licet affabre effigiatis. amici esse omnino non possunt. Dii ficti non sunt medii inter homines et deos. 24. qui non erant dii. quales esse utique non debemus. captos daemonia possidebant. quod Platonicus Apuleius (unde iam satis diximus et quam sit inconveniens absurdumque monstravimus). et quod homines. sibimet importasse. Post hanc ergo captivitatem. ut quales ipsi sunt simus: fide illis interim propinquamus. qua transacta psalmus canit aedificari domum in omni terra. non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum apud homines valeant. qua cum illis sumus et cum illis vivimus et cum illis Deum quem colunt colimus. Qui ergo doluit venturum fuisse tempus. Praenuntiabat illa Hermes dolendo. ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos. Unde dicit Apostolus: Scimus quia nihil est idolum. ut. Dominus autem caelos fecit 88. cantate Domino omnis terra. quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis. vel quasi beneficia praestando magis nocentes. sed si immunditia cordis terrena sapimus. quos deos ipsi arte fecerunt: restat. benedicite nomen eius. quamvis errantes et increduli et aversi a cultu ac religione divina. sed per bonae voluntatis similitudinem. quos sanctos Angelos nos vocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis sive Sedes sive Dominationes sive Principatus sive Potestates 90. tamen cum dicit a talibus hominibus factos. quos fecit Deus. in omnibus populis mirabilia eius. Deos ergo tales. velit nolit. et homines. id est idolis daemones per artem nescio quam cupiditatum suarum vinculis illigatos cum appellaret factos ab hominibus deos. et ecce ipsi non sunt dii 89. non eis iungimur. a quibus tam longe absunt animi affectione. non omni homini. in tantum ab eis longe sumus vitae merito. Hi enim diis bonis. ostendit colendos non esse ab eis. tamen eis sine dubio meliores sunt. et non deo. si ab illo nos fieri beatos. Non enim quia in terra condicione carnis habitamus. plus valere apud deos. Verum est quippe illud propheticum: Si faciet homo deos. quam valent ipsi homines. qui colerent. Qui quamvis eos appellet deos. Nimis enim stultum est credere deos. quos idem ipse fecit Deus. sed ab errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta miris modis coactus est confiteri. Qualis est ergo iste deus. hinc afferentes vota. daemoniis immolant. bene nuntiate diem ex die salutare eius. terribilis est super omnes deos. non tamen eis dedit. talium deos. qui haec per sanctos Prophetas canebat. 134 . Cantate Domino. societatem dico. Angelis similes sumus bona voluntate. quia magis decipientes. qui coluntur in templis. quando in eorum societatem colendo traducebatur. Neque enim. Cum vero sanamur. et non videbunt 86. Dei domus aedificatur in omni terra. religiosis. quos fecerunt homines. qui tales non sunt. quam longe absunt a virtutibus vitia et a bonitate malitia. qua homines a malignis daemonibus tenebantur. ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat. qui hac arte fecerunt deos. non a prudentibus et fidelibus et religiosis. quae nolebat et dolebat auferri. praenuntiabat haec Propheta gaudendo. hoc est a prudentibus. quos idem fecit Deus. quos fecit Deus. cum aberrarent aversique essent a cultu et religione divina. et propter suos pessimos ac turpissimos mores. 25. non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos. quia deos homo faciebat. per artem nescio quam imaginibus inditi. quod possunt. ab eis hominibus. dominatio daemoniorum. simul etiam demonstrans ipsos homines. tamquam daemones possint. ut eos haberent deos. nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent. Annuntiate in gentibus gloriam eius. 3. tamen vita sensuque carentibus dicendum fuit? Sed immundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria colligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captivaverant. Quia omnes dii gentium daemonia. sed tali homini. Nullo modo igitur per daemonum quasi medietatem ambiendum est ad benevolentiam seu beneficentiam deorum vel potius angelorum bonorum. quales fuerunt a quibus facti sunt. vel aperte malefaciendo (nec tamen quodlibet horum. fidelibus. qui eos fecerunt. sed versutorum daemoniorum. quo auferretur cultus idolorum et in eos. in quantum autem dissimilitudine voluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus.

huius Trismegisti. ubi habebat sepulcrum. id est corpus. medicinae primus inventor. quos per artem. putent a pagani scultos fuisse deos in templis. Sed hoc videtur dolere. quos pro diis colebant. utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti atque compositi. secutus adiunxit: Terrenis etenim diis atque mundanis facile est irasci. quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. inquit. ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: Tunc terra ista. Ex utraque natura dicit ex anima et corpore. in quo eius iacet mundanus homo. ut videlicet. a nobis autem coli mortuos in sepulcris. alius ille sit.. incredulos et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima 91. quia hi. . quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. de quo nunc agitur. quae solebat medicinae arte praebere 93. qui non homines fuerint mortuisque divini honores delati sint...et de Iside et Osiride qui ex hominibus dii facti sunt. Ubi est illa velut querela luctuosa. alius iste.. quo illa auferrentur ex Aegypto. qui tales deos faciebant. esse perhibetur. quem tamen iste avum suum fuisse testatur. quae omnibus fere mortuis exhibentur. pro corpore simulacrum. hoc est in sui nominis civitate. evocantes animas daemonum vel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis. quasi vero. id est Mercurius. nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique venientes adiuvat atque conservat? 94 Hic enim Hermes maior. alius iste. 1. qui haec legunt animo a nobis averso atque perverso. nepotis sui. Sed dolor daemonum per eum loquebatur.licet ipse de cultu mortuorum loquatur. invenisse artem. omnia etiam nunc hominibus adiumenta praestans infirmis numine nunc suo. Tanta enim homines impii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt videre. Sane advertendum est. animas facere non utique poterant).. verum et iste. cui templus consecratum est in monte Libyae circa litus crocodilorum. qua efficerent deos: Cui inventae. Ecce duos deos dicit homines fuisse. adiunxerunt virtutem de mundi natura convenientem eamque miscentes. Adhuc addit et dicit: Isin vero uxorem Osiris quam multa bona praestare propitiam. quos illa arte homines faciunt (unde dat intellegi daemones se opinari ex hominum mortuorum animis exstitisse. quod remeavit in caelum. Cum enim dixisset proavos suos multum errantes circa deorum rationem. inquit. quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta. Aesculapium et Mercurium. 26. ita ut eorum legibus incolantur et eorum nominibus nuncupentur 96. tamquam hoc sit maximum divinitatis indicium. ait inditos simulacris. Unde contigit. per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. sepulcrorum futura esset mortuorumque plenissima? Nempe spiritus fallax. 26. reliquus enim. Omitto. vel potius totus. Deinde sequitur tamquam hoc exemplis probaturus et dixit: Avus enim tuus. Hermes ipse. quem dicit avum suum fuisse.. et utique. ait inter cetera: Tunc terra ista. si illa non auferrentur. tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. quantis obesse scimus iratam. Non multum pugno. in eodem ipso libro. per eum ipsum coactus est confiteri iam tunc illam terram sepulcrorum et mortuorum. inquit. Ecce dixit mortuum coli pro deo in eo loco. At enim alius est ille. Sed de Aesculapio et Graeci et Latini hoc idem sentiunt. o Asclepi. sepulcrorum erit mortuorumque plenissima. quam invenerunt homines multum errantes. cuius instinctu Hermes ista dicebat. qui suas futuras poenas apud sanctorum martyrum memorias 135 . Adiungens deinde aliud: Hermes. increduli et irreligiosi. quod commemoravi. quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos 92 et probat per ea sacra. quod terra Aegypti.. cum doleret tempus esse venturum. fuisse plenissimam. ut non attendant in omnibus litteris paganorum aut non inveniri aut vix inveniri deos. aut alibi essent mortui ponendi quam in terra. Mercurium autem multi non putant fuisse mortalem. ut pro anima sit daemon. sicut Aesculapius. quantis obesse scimus iratam! 95 Deinde ut ostenderet ex hoc genere esse deos. 3.. cum de iside dixisset. quo modo iste Aegyptius. ubi et ludos commemorat funebres. deos Aegypti homines mortuos esse testatur. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. 2. cuius avitum mihi nomen est. melior remeavit in caelum. quorum sunt consecratae viventes. quoniam animas facere non poterant. falsus ac fallens. in Hermopoli. quanto plus volveretur temporis et dierum. ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari colique per singulas civitates eorum animas. quamvis eodem nomine nuncupentur. 26.Hermes dolet Aegyptum plenam fore sepulchris martyrum. non essent homines morituri. si est homo totus in sensu vitae. sanctissima sedes delubrorum atque templorum. . ex homine deus secundum testimonium tanti apud suos viri.

dicere in precibus: offero tibi sacrificium Petre vel Paule vel Cypriane. invenit hordei segetem atque inde spicas marito regi et eius consiliario Mercurio demonstravit. ulla ex parte audeant comparare. 1. etiam super sanctum corpus martyris ad Dei honorem cultumque constructum. qui eadem arte excellere voluerunt. quae animo accidunt. Nec tamen nos eisdem martyribus templa. et de parentibus eorum. 27. Quicumque etiam epulas suas eo deferunt (quod quidem a Christianis melioribus non fit. Nos itaque martyres nostros nec divinis honoribus nec humanis criminibus colimus. ut vescantur vel ex eis etiam indigentibus largiantur. cum apud eorum memorias offeratur Deo. Sic enim non constituimus sacerdotes nec offerimus sacrificia martyribus nostris. ubi vel flagitia isti celebrant deorum suorum. quae post mortem futura est. per quos ad vitam in aeternum beatam perveniamus. uxore Osiris. Ex isto genere daemonum Socrates non haberet deum. si haberet Deum. sicut Leone sacerdote prodente ad Olympiadem matrem scribit Alexander. legant qui volunt vel possunt. nec sacrificia illis offerimus. sit aliqua pars bonorum. quia incongruum indebitum illicitum est atque uni Deo tantummodo debitum. quas cum apposuerint. ut nec criminibus suis nec ludis eos turpissimis oblectemus. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem sacerdotem ad altare. Quid ergo plura? Non esse spiritus istos colendos propter vitam beatam. talia commiserunt. An inter daemones. sicut colunt illi deos suos. nec eorum probra in eorum sacra convertimus. Quae daemonibus Apuleius ascribat. 136 .. In multis enim talibus locis torquentur et confitentur et de possessis hominum corporibus eiciuntur. sacerdotia. quod etiam si qui antea sentiebant. ut innotesceret vera religio falsis fictisque convictis. sanctificari sibi eas volunt per merita martyrum in nomine Domini martyrum. De perturbationibus. qui novit unum. alios bonos. et recolant qui legerunt. orant et auferunt. et in plerisque terrarum nulla talis est consuetudo). quibus cum rationem non subtrahat.. unde eamdem et Cererem volunt) 97. nihil virtutis assignat. si homines non fuerunt. ornamenta sunt memoriarum. Absit ut eos. quae et quanta mala non a poetis. nullus vel mediocriter prudens ambigit. timendo reprimebant. quoniam non ipsi. 2. quae sit Peripateticorum Stoicorumque sententia. 2. sed Deus eorum nobis est Deus.. qui eos et homines et martyres fecit et sanctis suis Angelis caelesti honore sociavit. Ad quem articulum disputatio praemissa pervenerit et quid discutiendum sit de residua quaestione. Honoramus sane memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei. et videant quibus hominibus mortuis vel de quibus eorum factis tamquam diis sacra fuerint instituta. colendos esse censebunt. qui omnes reges fuisse scribuntur (quibus parentibus suis illa cum sacrificaret.sed eorum memoria ad virtutem vocat. sacra et sacrificia constituimus.imminere maerebant. si. non sacra vel sacrificia mortuorum tamquam deorum. sacrificium Christianorum. cum homines essent. Sed fortasse dicturi sunt deos quidem esse omnes bonos. Non autem esse ista sacrificia martyrum novit. quos bonos opinantur. Quod quale sit iam in volumine sequenti videndum est. 4. daemones autem alios malos. 11 LIBER IX BREVICULUS 1. quorum praesidio ad veram beatitudinem possit humana anima pervenire. 27. quamvis deos habeant. Aegyptia dea.. ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias agamus et nos ad imitationem talium coronarum atque palmarum eodem invocato in auxilium ex illorum memoriae renovatione adhortemur? Quaecumque igitur adhibentur religiosorum obsequia in martyrum locis. quos tamen deos non habemus. 3. Nam de Iside. Martyrum sacra non instituimus. . sed mysticis eorum litteris memoriae mandata sint. et eos. vel conficta delectamenta daemonum noxiorum. quibus dii superiores sunt. qui usque ad mortem corporum suorum pro veritate certarunt. sed fortasse homini ab illa arte faciendi deos alieno et innocenti illi importaverint talem deum. tamen quicumque id faciunt. quod etiam illic offertur. sanctis martyribus nostris.

16. cum sint mortales. An homines. An amicitia caelestium deorum per intercessionem daemonum possit homini provideri. quae in participatione est summi boni. 11. 15. Plotini sententiam minus miseri sint homines in corpore mortali quam daemones in aeterno. De ternis contrariis. non deorum sint. quae Christianos animos afficiunt. 17. 12. Quod secundum. exagitentur quorum ope homines apud deos asserit adiuvari. quibus ad amicitiam deorum daemones suffragentur. 23. De opinione Platonicorum. 10. An rationabiliter Platonici definierint deos caelestes declinantes terrena contagia hominibus non misceri. ut homines a via veritatis avertat. 8. 137 . 19. 9. 14. qua putant animas hominum daemones esse post corpora. 7. inter utramque partem sine utriusque communione sint medii. 6. Quod passiones. Nomen deorum falso ascribi diis gentium. quae daemones superbos facit. quod tamen et angelis sanctis et hominibus iustis ex divinarum Scripturarum auctoritate commune est. Quod Platonici figmentis poetarum infamatos asserant deos de contrariorum studiorum certamine. Ad quem modum Dominus voluerit daemonibus innotescere. Quod appellatio daemonum iam nec apud cultores eorum assumatur in significationem alicuius boni. De qualitate scientiae. dum sua intercessione viam spondet ad Deum. De Mediatore Dei et hominum. sed tali qualis est unus Christus. hoc annitatur. 18. 22. sed virtutem exerceant. cum hae partes daemonum. Quod fallacia daemonum. 13. Ad consequendam vitam beatam. Quibus passionibus daemones confitente Apuleio. 21. LIBER NONUS IN CHRISTI ET PHILOSOPHORUM DOCTRINA OPUS MEDIATORIS DISSERITUR Quae quaesita iam sint et quae quaeri oporteat (1-2) Quae quaesita iam sint de diis bonis et daemonibus. non in vitium trahant. non tali mediatore indigere hominem qualis est daemon.5. Quo modo daemones. possint vera beatitudine esse felices. quibus secundum Platonicos daemonum hominumque natura distinguitur. Quid intersit inter scientiam sanctorum angelorum et scientiam daemonum. si nec cum diis beati nec cum hominibus sunt miseri. homine Christo Iesu. De diis caelestibus et daemonibus aeriis hominibusque terrenis Apulei Platonici definitio. 20.

mente imperturbata resistunt. si essent boni. istos inter deos et homines collocant. Et bonos et malos deos esse quidam opinati sunt. sicut stultarum mentium mos est. praecipui philosophorum ac nobilissimi. Apud plerosque enim usitatum est dici. poetae solent haudquaquam procul a veritate osores et amatores quorumdam hominum deos fingere. cum quo solo et in quo solo et de quo solo anima humana. velut procellosum salum dixit passionum tempestate turbari? Ut ne hominibus quidem sapientibus comparandi sint. ita ut ipsum Iovem. quos omnes bonos volunt. Hi autem. quidquid eis merito displicet in operibus vel affectibus pravis. nequaquam eius est neglegenda discussio. inde referant impetrata. confitens eorum mentem. quos omnes bonos dicunt. ab Homero fateantur daemonem nuncupatum 2. qua turbulentis et pravis affectionibus repugnatur. et angi et laetari omnemque humani animi faciem pati. quidam vero de diis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt. etiam cum eas huius vitae condicione patiuntur. sed ipsam quoque. quod ad praesentem pertinet quaestionem. quibus rationalia sunt animalia. eaque nullo modo a diis. non deorum. 138 . non eis cedentes ad aliquid approbandum vel perpetrandum. et hoc nulla ratione posse compertum est. 2. tamquam nullus deus homini misceatur. sed de ipsis diis figmenta poetarum et magicarum artium sceleratam puniendamque violentiam. quo pacto daemones. qua rationales esse perhibuit. qualia boni et prudentes homines aversantur et damnant. 3. quae sive sit etiam Platonicorum. committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur. sed ipsas daemonum mentes. Quae igitur est differentia daemonum bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his universaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de virtutibus tacuit animorum. Sed quia eosdem daemones inter homines et deos ita medios constitutos putant. utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam vitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesivimus. ut quasi cum eis possit esse post mortem. ut nullum deorum malum credere auderent. sed stultis mortalibus et iniustis non corporibus. quod non animorum aliquas inferiores partes. Daemones passionibus agitantur (3-11) Daemones animo perturbantur. merito moventur daemonum factis. salo fluctuant. sive quorumlibet sententia. qui deos quosdam bonos. quod exorbitet ab itinere sapientiae et lege iustitiae. Verba namque eius de hac re ista sunt: Ex hoc ferme daemonum numero. nec de differentia deorum et daemonum. quibus vim suam manifestant occulti spiritus. qui huius modi perturbationibus animorum. dum conciliari affectat et studet. ut iste appellavit. qui talibus gaudent. igitur et misereri et indignari. An daemones boni esse possit quaerendum. disputationem continere debebit de differentia (si quam volunt esse) non deorum inter se. ne quisquam velut daemones bonos sequendos sibi esse arbitretur. ut hinc perferant desiderata. Proinde hic liber. quosdam malos esse dixerunt 1. procellosis quodam modo perturbationibus agitari. ex ulla animi parte consistunt. indicium vero miseriae tacere non potuit. quorum illos ab hominibus longe alteque seiungunt. id credant esse daemonum. eo quo vetustiores et debita poena insanabiles) ipsius quoque mentis. sed de differentia ipsorum daemonum. hos prosperare et evehere. sed moribus similes (ut non dicam deteriores. id est sacrilega flagitiosa facinerosa non de quolibet homine. sentiunt. Tacuit ergo beatitudinis causam. Num est in his verbis ulla dubitatio. Quae omnes turbelae tempestatesque procul a deorum caelestium tranquillitate exsulant 3. per quos tamquam medios diis. cum quibus velut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem. illos contra adversari et affligere. irretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia longe aberret a vero deo. id est rationalis et intellectualis. nomine daemonum. inquit. atque hoc Platonici. quae negare non possunt. qui omnes deos non nisi bonos esse asserunt et longe praestantiores eis hominibus. Sed illi.1. quamquam et deos. a quibus humana non est immunis infirmitas. Quae philosophi de perturbationibus praeceperint. alios bonos alios malos daemones. simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare. daemones quoque appellaverunt nomine deorum. non saltem imbutam munitamque virtute passionibus animi irrationalibus nequaquam cedere. quibus essent praediti. quem volunt esse regem ac principem ceterorum. beata est. possint quasi propinquiores et amiciores diis bonis conciliare homines bonos. qui perhibentur boni. quos omnes bonos credit. nec in veritate atque virtute. sicut in illius fine promisimus. ut. sed rarius.

Et ideo fortasse dicunt eas in sapientem non cadere Stoici. Qui ut doceret hominem sciendi studio naviter accensum. Is philosophus. Hac illo divite responsione depulso postea quaesivit A. Hoc enim esse volunt in potestate idque interesse censent inter animum sapientis et stulti. Gellio auctore stoicus quidam periclitans agitatus est. utrum necne philosophus animo turbaretur. qui cum in re simili eadem verba ab homine simili audisset. parva et exigua. ut puto. quae Graeci . sed discendi. quamvis eas necessitate patiatur. Quae si ita sunt. quidam affectiones vel affectus 5. 3. Verum tamen et illam poterat permotionem pati. protulit statim de sarcinula sua Stoici Epicteti librum. aut nihil aut paene nihil distat inter Stoicorum aliorumque philosophorum opinionem de passionibus et perturbationibus animorum. sicut iste. quae ille se in Epicteti libro legisse commemorat eum ex decretis Stoicorum dixisse atque sensisse. vir elegantissimi eloquii et multae undecumque scientiae. quaenam illa ratio esset pavoris sui. Consonant philosophi de serenitate sapientiae. quidam ex his. planius exposui. ubi quaeritur utrum accidant sapienti passiones animi. non ad vocabulorum sonum. quas amissurum se naufragio sentiebat. respondit illum pro anima nequissimi nebulonis merito non fuisse sollicitum. vi timoris expalluit. sed commoda corporis et extrema. Haec autem isti simpliciter et ex communi loquendi consuetudine appellant bona. de graeco expressius passiones vocant 6. 4. pari tamen aestimatione pensentur. de verbis eos potius quam de rebus facere controversiam. sapientis autem. quando quidem Stoici nolunt bona appellare. tamquam his passionibus praevenientibus mentis et rationis officium. veram et stabilem inconcussa mente sententiam. Gellius. quos navis illa portabat. tamquam artem bene vivendi. cum veniunt ex terribilibus et formidabilibus rebus. sicuti est vita ista salusque corporis: non ita illud periculum perhorresceret. Platonici sunt sive Aristotelici. Id animadversum est ab eis. In eo libro se legisse dicit A. quod ego breviter attingam. se autem pro Aristippi anima timere debuisse. ullo errore obnubilant aut labe subvertunt. dives luxuriosus asiaticus philosophum compellat illudens. quod stulti animus eisdem passionibus cedit atque accommodat mentis assensum. cum ipse mansisset intrepidus in eo quod impendebat exitio. sed certe brevius et. sed in comparatione virtutis. scribit A. eo quod nullum bonum volunt esse hominis praeter virtutem. quos fuisse Stoicorum principes novimus. Duae sunt sententiae philosophorum de his animi motibus. Deinde tempestate transacta mox ut securitas praebuit colloquendi vel etiam garriendi locum. in quo ea scripta essent. qua utique sapiens est. quorum amissionem minabatur tempestatis immanitas. Gellius a philosopho non exagitandi animo. At ille Aristippi Socratici responsum rettulit. an ab eis sit prorsus alienus. seu bona seu commoda. Aliis autem. nec ideo tamen in mente fieri opinionem mali. et fixam tenere mente sententiam. sicut Stoicis. Nam et ipsos nihil hinc aliud quam Platonicos et Peripateticos sentire existimo. cum Aristoteles discipulus Platonis fuerit. Cicero in libris De finibus bonorum et malorum verbis magis quam rebus adversus Platonicos seu Peripateticos certare convincit 7. Nam profecto si nihili penderet eas res ille philosophus. Gellius 8. quae 139 . aliquid unum quod sit evidentissimum dicam. sicut Cicero 4. Hos autem. quae congruerent decretis Zenonis et Chrysippi. id est Stoicos. quamvis in mortis vicinia curiosissime attentis. nec in hac quaestione Stoici delectentur nisi novitate verborum. non esse bona. cadere ullas omnino huiusce modi passiones in sapientem non placet. narrat A. Accidunt autem animo sapientis salva serenitate sapientiae propter illa. quae non nisi in animo est. Videtur ergo mihi etiam in hoc. ut eis leges quodam modo. quas appellant phantasias nec in potestate est utrum et quando incidant animo. quantum ad vim rerum attinet. sicut latius et uberius. ut palloris etiam testimonio proderetur. Ut enim alia omittam. quod animi visa. quibus titulus est Noctium atticarum. Hoc qui sentiunt. qua recte vivitur. necesse est etiam sapientis animum moveant. quibus id ostendam.4. quod extimuisset atque palluisset. Has ergo perturbationes sive affectiones sive passiones quidam philosophi dicunt etiam in sapientem cadere. nec approbari ista eisque consentiri. Haec ut potui non quidem commodius A. 2. retinet tamen de his. perturbationes. quia nequaquam eius sapientiam. vitam illam salutemque corporis. quibus ad necessarium redigantur modum. se navigasse aliquando cum quodam philosopho nobili Stoico. ita ut paulisper vel pavescat metu. quamvis ea nolint dicere bona vel mala 9. quae appetere vel fugere rationabiliter debet. qui aderant. utrique enim mentem rationemque sapientis ab earum dominatione defendunt. 1. cum illud navigium horribili caelo et mari periculosissime iactaretur. 4. dominatio mentis imponat. vel tristitia contrahatur. sed moderatas rationique subiectas. qui sectam Peripateticam condidit. ut ab utrisque quodlibet vocentur. In libris. nostri autem quidam. quae commoda vel incommoda appellant. ne longum faciam. quidam vero. Ex quo fit. Gellio. Gellius hoc Stoicis placuisse.

5. Quid est autem misericordia nisi alienae miseriae quaedam in nostro corde compassio. huiusce modi passiones in animum sapientis admittunt. utrum aptius bona vocentur an commoda. quando sapienti sic accidunt. non propter affectionum infirmitatem. mens eorum.illos quibus inessent facerent bonos. ut haec ipsa non putent vitia. 6. quid de istis passionibus doceat Scriptura divina. non eos diceret Apuleius simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare 17. Quod si quisquam dicit. qui huius sectae primas habuerunt. quanto eam magis possidet nocendi cupiditas? Dii quoque passionibus agitantur. nobilissimi Stoici. Deo quippe illa ipsam mentem subicit regendam et iuvandam mentique passiones ita moderandas atque frenandas. sive cum indigenti tribuitur. ad fallendum et decipiendum tanto acrius intendat. Si enim mente ab his libera eisque dominante motus huiusce modi paterentur. Ipsa igitur mens eorum. quam illa committere. ubi ait: Nulla de virtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est 15. ubi ait: Mens immota manet. sicut iste Platonicus confitetur. Quid enim interest. quibus iustitia violatur. quos accipiunt aeterna Dei lege puniendos. sancti vero angeli et sine ira puniant. qua utique si possumus subvenire compellimur? Servit autem motus iste rationi. Hoc enim verbum vindictae usurpavit effectus. sine timore opitulentur. ea non aequaliter appellando. Quae sit christiana erudito de moderatione et stoica de misericordia. sed quanto honestius ille Stoicus misericordia perturbaretur hominis liberandi quam timore naufragii. id est pars animi superior. nec utrum sit tristis. quem vitiis omnibus liberum volunt. ut contra virtutem mentis rationemque nihil possint. in se contra rationem praevalere permittit. quando ita praebetur misericordia. sed ex malorum daemonum numero esse. sicut ipse Deus secundum Scripturas irascitur. verbi controversia iam diu torqueat homines Graeculos contentionis cupidiores quam veritatis 16. salo perturbationum fluctuat. timere periclitanti ne pereat nescio utrum quisquam sana consideratione reprehendat. non illius turbulentus affectus. ut ait Tullius. quin immo eis ipsa dominatur eisque non consentiendo et potius resistendo regnum virtutis exercet. qua placeant diis et ad bonorum morum similitudinem hominibus consulant. qua rationales sunt. dum tamen ne his privetur non minus Stoicus quam Peripateticus pavescat et palleat. ut iustitia conservetur. quos diligunt. quibus natura corporis salva et incolumis habetur. passionibus turbulentis inferiorum animi partium regendis moderandisque dominaretur. ipsa. quam Stoicos inter vitia numerare non pudet. et miseris sine miseriae compassione subveniant. non rerum examini deputandum est. ex decretis Zenonis et Chrysippi. Non est nunc necesse copiose ac diligenter ostendere. sive cum ignoscitur paenitenti. ut aliter ea retinere non possint. nullas perturbationes. Sed adhuc merito quaeri potest. Hanc Cicero locutor egregius non dubitavit appellare virtutem. quidquid rationis naturaliter habet. lacrimae volvuntur inanes 10. Abest moderatio a mente daemonum. sed commoda: verborum certamini. ut in usum iustitiae convertantur. Qua interim de sanctis angelis quaestione dilata videamus quem ad modum dicant Platonici medios daemones inter deos et homines constitutos istis passionum aestibus fluctuare. malle se dicunt haec amittere. Quae igitur pars in eis libera est composque sapientiae. cum eorum mens passionum vitiis subiugata et oppressa. 7. utrum ad vitae praesentis pertineat infirmitatem etiam in quibusque bonis officiis huiusce modi perpeti affectus. Nam et misericordiam Stoicorum est solere culpare 14. Ita mens. sed quare irascatur 11. Denique in disciplina nostra non tam quaeritur utrum pius animus irascatur. qua Christiana eruditio continetur. inquam. Talem describit etiam Vergilius Aenean. et una sit eademque sententia Peripateticorum vel etiam Platonicorum et ipsorum Stoicorum. et tamen istarum nomina passionum consuetudine locutionis humanae etiam in eos usurpentur propter quamdam operum similitudinem. Irasci enim peccanti ut corrigatur. si bonorum istorum seu commodorum periculis ad flagitium vel facinus urgeantur. ut docuit liber Epicteti. Unde fit consequens. nec tamen ulla passione turbatur. ubi fixa est ista sententia. etiamsi accidunt inferioribus animi partibus. et periclitantibus eis. Quod autem aiunt ea nec bona appellanda esse. contristari pro afflicto ut liberetur. sed. sed aequaliter aestimando? Ambo sane. sicut facit iustitia. quos poetae quorundam hominum osores et amatores deos non procul a veritate confingunt (hos enim dixit 140 . nec utrum timeat. in qua virtus et sapientia. Longe melius et humanius et piorum sensibus accommodatius Cicero in Caesaris laude locutus est. sed quid timeat 13. sed unde sit tristis 12. si ulla eis esset. Subiecta est ergo mens daemonum passionibus libidinum formidinum irarum atque huiusmodi ceteris. non ex omnium. qui tamen.

eo quod Minervam deam putat eamque inter deos. Id enim videtur philosophus curasse Platonicus. quos hominibus simili motu cordis et salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare testatur. Nam si non corporum. offenderet: significavit tamen prudentibus. quod autem. quos oderant. quod ait daemones esse genere animalia. ratione gaudentes. a sapientibus vero et bonis ita regitur. ut ait ipse. et hi daemones pro eis. inter se decertaverint: hoc non procul a veritate poetas dixisse confessus est. non quorundam. pervicaci audacia. Non procul autem a veritate dicit hanc esse fictionem. inquit. De his quippe ista dixerunt. Cum hic tam multa diceret. contra eos. nullo modo recte genus humanum descriptionis huius tam intenta diligentia terminasset. dissimilibus moribus. non tam ne ipsos. Ac per hoc si propterea communem cum diis aeternitatem non habent homines. ut possint amores et odia non pro iustitia. id est malorum. Ideo cum hoc genus animantum describeret. quem Veneris seu Martis nomine idem poeta commemorat. immortalibus animis. animo autem non diis. Quamvis et eorum malitiae liberius exprimendae pepercerit. non a daemonibus mediis. tales tamen describuntur daemones. quorum nomina poetae fingendo ponunt 20. quoniam deorum appellati vocabulis. quos deos iste talia non agentes in habitationibus caelestibus ponit. 8. ubi ait tarda sapientia? Quod si praetermisisset. in eis affirmavit excellere. sed sicut populus similis eorum in venatoribus et aurigis secundum suarum studia partium pro aliis adversus alios exercere 19. procul a conversatione mortalium. quid de illis sentire deberent. aliquid etiam in ipsorum descriptione poneret. sed omnium daemonum medietatem propter aeria corpora inter deos et homines describebat? Hoc enim ait fingere poetas. immortalibus animis. quos omnes bonos beatosque credit. moribundis membris. cuius et homines possunt esse participes. mente rationalia. volucri tempore. quod ex istorum daemonum numero deos faciunt et eis deorum nomina imponunt et quibus voluerint hominibus ex his amicos inimicosque distribuunt ficti carminis impunita licentia. sicut alius adversus Graecos Troianorum opitulator. ut malint eam non habere quam vincere. Nam ipsos homines cum aliquanto latius describendo complecteretur. hoc 141 . quia et hominibus aeternos esse animos procul dubio sicut Platonicus sentit. quod noverat esse paucorum. quales sunt. vel cum hominibus qualemcumque sapientiam putarentur habere communem. quia corpore sunt immortales. sed hominibus similes daemones apertissime inculcans. eosque sub deorum nominibus inter se decertare propter homines. sed perturbatione passionum. Proinde si aliquos daemones bonos vellet intellegi. vicissim sufficienda prole mutabiles. 9. apud quos loquebatur. suo loco de illis dicens tamquam de infimis atque terrenis. turbelis omni modo separavit. cum deos ab his daemonum moribus et caelesti loco et beatitudinis opulentia remotos esse perhibeat. per quos ad deorum amicitias homines ambiant. levibus et anxiis mentibus. Haec est ergo fictio poetarum deos dicere. tempore aeterna? 21 In quibus quinque commemoratis nihil dixit omnino. Natura daemonis caret sapientia atque beatitudine. querula vita terras incolunt 22. cita morte. quae ad plurimos homines pertinent. moribundis membris dixit esse homines. ne. singillatim mortales. Quae mediis coetibus Graium cohibendo Achilli intervenit 18. sola illos corporum aeternitate coniungens. non utique homines ab huius rei consortio separaret. similibus erroribus. Quod ergo Minerva illa fuerit. quae stultis malisque dominatur. quo daemones cum bonis saltem hominibus id viderentur habere commune. et hoc non sapientiae bono. qui hoc cum hominibus habent deterius. corpore aeria. Daemon si medius concipitur. sed ab ipsis diis. in alta aetheria sede collocat. quam ne cultores eorum. pertinaci spe.Apuleius salo mentis per omnes cogitationum aestus fluctuare): quo modo istud intellegere poterimus. quando. capite deorsum est. ipsam beatitudinem. fieri crederentur. tarda sapientia. quod est in animante melius. numquid etiam illud tacuit. quo volunt homines per sapientiam pervenire. quos amabant. brutis et obnoxiis corporibus. casso labore. quod non esset in malis. cum hoc diceret. ab eorum passionibus atque. quos omnes bonos beatosque credi voluit. id est animum. animo passiva. unde vel cum diis aliquam beatitudinis partem. Denique hinc esse dicit homericam illam Minervam. quando quidem deos. poeticum vult esse figmentum. Nunc vero nullum bonum eorum commemoravit. cuncti tamen universo genere perpetui. qui dii non sunt. Cum vero deorum excellentiam commendaret. cum haec a poetis canerentur. Quid? Illa ipsa definitio daemonum parumne intuenda est (ubi certe omnes determinando complexus est). fortuna caduca. ut commendatis duabus partibus ex summo et infimo ultimis tertio loco de mediis daemonibus loqueretur: Igitur homines. quia corpore sunt mortales: propterea ergo daemones habent. sed animorum aeternitatem cum diis habere daemones vellet intellegi. quo boni discernuntur a malis. cum prius dixisset de caelestibus diis. oratione pollentes. quos pro studio partium diligunt vel oderunt. Quales igitur mediatores sunt inter homines et deos. qui dii non sunt. aliquis daemon fuerit Graecis favens Troianisque contrarius.

tempore aeterna. In qua opinione quantam voraginem aperiant sectandis perditis moribus. cum inferioribus habeant. superiorem vero. Dominum animum cum hominibus miseris. Nempe cum prius deos in sublimi caelo. id est animum. superiore deiecti. animi eorum solvuntur a corpore: nec sic existimandum est eorum corpus tamquam honoratorum aeternum vehiculum. et cum diis caelestibus in parte serviente coniuncti. Larvas quippe dicit esse noxios daemones ex hominibus factos. nullo inter se propinquo communicatu. An animae mortuorum daemones fiant. tamquam in perversum ligati atque suspensi. si tamen adquirerent aliquid pietatis. Essent autem pares hominibus. si mortale cum eis haberent corpus et cum diis animum beatum. qua volunt diis homines per daemones iungi. si cum animo misero corpus saltem mortale cum eis habere meruissent. vitiosum autem cum hominibus animum. Nunc vero non solum feliciores hominibus non sunt animo misero. alterum cum beluis commune est 23. per quos interpositos divinis humana iunguntur. seu larvas. quis non videat. sed. Daemon incompos officio mediatoris (12-23) Tria deos ab hominibus secernunt. Is cum de humanis animis ageret: Pater. Ita hoc ipsum. quasi religio. id est animal. ita conclusit: Habetis. Daemon est miserae immortalitatis. 11. corporis servitio magis utimur. haec ad miserias infimata 28. Essent quippe feliciores hominibus. mente rationalia. in corpore sit. inquit. sicut dixi. cum diis habent corpus aeternum. si mali. quoniam natura eius excellentior nec labe vitiorum postponitur corpori. quibus sicut beluis mortale corpus est. non in animo constituta. si incertum est bonorum eos seu malorum esse meritorum 26. servum corpus cum diis beatis. quos inter nos et deos mediatores nobis philosophi providerunt. quae in animi passivi miseria non mortale sicut homines. ne semper huius vitae miseria tenerentur. ut ab aerumnis vel in morte requiescerent. quorum duorum anima est utique corpore melior. vel larvas se fieri dum opinantur. vitae perpetuitate. et ingenia illa ad beatitudinem sublimata. cum hominibus autem terrestribus in parte dominante sint miseri? Corpus quippe servum est. Inde autem perhibet appellari Graece beatos . quod mortales sunt homines corpore. naturae perfectione. quod boni sint animi. 12. quod est in animante deterius. animo passiva. etsi vitiosa et infirma. alterum cum hominibus commune est. Sed nunc de his agimus. Hac misericordia indigna iudicata est iniquitas daemonum. carius aestimatur: isti mediatores deorum et hominum. sicut aurum etiam sordidum argento seu plumbo. vel dum manes deos. sicut animalium terrestrium. id est 142 . possunt quidem dicere de animo et corpore: alterum nobis cum diis. parte inferiore exaltati. licet purissimo. animos quoque hominum daemones esse confirmans. ad misericordiam Dei patris pertinere arbitratus est. quia nulla morte. ut noceant. interim bina animalia: deos ab hominibus plurimum differentes loci sublimitate. quoniam de hominibus loquebatur. ut inferiorem animalis partem. si vel paululum attendat? Quando quidem quamlibet nequam homines fuerint. Unde etiamsi quisquam propter hoc eos putaverit aeternitatem habere cum diis. Isti autem. hic caduca et subsiciva. inquit. id est corpus? Cum enim animans. manes autem deos dici. hoc est boni daemones 27. Plotinus certe nostrae memoriae vicinis temporibus Platonem ceteris excellentius intellexisse laudatur 24. Sed hinc alia quaestio est. misericors mortalia illis vincla faciebat 25. quos in natura propria descripsit inter deos et homines genere animalia. sed etiam miseriores sunt perpetuo corporis vinculo. cum apertissime dixerit daemones aeternos. melior certe corpore etiam sanissimo atque firmissimo. Non enim aliqua pietatis et sapientiae disciplina proficientes intellegi voluit ex daemonibus fieri deos. id est corpus. cum et habitacula summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. ut etiam quibusdam sacrificiis tamquam divinis honoribus post mortem se invitari opinentur. sed aeternum corpus accepit. 10. ex anima constet et corpore. cum superioribus. homines autem in terra infima disiunctos locis et naturae dignitate secerneret. corpore aeria. quanto sunt nocendi cupidiores. Quaenam tandem istos mediatores falsos atque fallaces quasi capite deorsum nequitia vel poena suspendit. tanto peiores fiunt. Adiunxit autem ille: Alterum nobis cum diis. lemures. sed aeternum vinculum damnatorum. sicut etiam Sallustius ait: Animi imperio.autem habent cum diis melius. Dicit quidem et animas hominum daemones esse et ex hominibus fieri lares. si boni meriti sunt. et vivacitas illic aeterna et indefecta sit. Hic terna video commemorata contraria de duabus naturae partibus ultimis.

inter sublimem quippe et infimum medius locus aptissime habetur et dicitur. quia dixerat vitae perpetuitatem. quod tempore aeterna.igitur non medius inter deos et homines. haec ad miserias infimata. Tria igitur ab eo posita sunt deorum. quod corpore aeria. ut unum habeant proprium. et beatitudinem scilicet et immortalitatem. perfectio naturae. 13. Omnia namque viventia aut in aeternum vivunt. ad beatitudinem sublimata. sed in alterutram partem vel resiliunt vel recumbunt. quam inter utrosque medii constituti? Tunc 143 . hominum vero infimorum vel miseria mortalis vel mortalitas misera. Cum et habitacula. beatitudo. Daemon medius tantum immortalitate et miseria. . quae in definitione daemonum posuit. Haec aliis verbis ita repetivit. ostendit. sicut promittebat. id est locus infimus. 13. quos inter homines et deos isti in medio locaverunt.. quae sunt sensus vel rationis expertia. nisi eorum cultoribus erubuisset. Nam tria quae proposuit de diis laudabilia. quod est corpus aerium.. summa ab infimis tanta intercapedo fastigii dispescat. Et ingenia illa. si et immortales sunt et beati. Duo sunt residua. quo modo daemones boni. ut proportionali ratione librata medietas neque sustollatur in summa. vitae perpetuitas. Quid igitur restat. eadem repetivit. ut medietas videtur exposcere.quae passionem sequitur. sicut etiam ipsi fatentur.. daemonum autem mediorum vel misera aeternitas vel aeterna miseria. Item non possumus recte dicere nec mortales esse daemones nec aeternos. ut eis tria contraria humanae condicionis opponeret. nisi ut hi medii de duobus summis unum habeant et de duobus infimis alterum? Nam si utraque de imis habebunt aut utraque de summis. Tria deorum haec sunt: loci sublimitas. tria cum infimis? Quis non videat relicta medietate quantum inclinentur et deprimantur ad infima? Sed plane etiam ibi medii possunt ita inveniri. Ipsa est autem illa daemonum misera aeternitas vel aeterna miseria. aliis quidem verbis. cum sint animalia rationalia. cum summis alterum. id est locus sublimis. sicut demonstratum est. inquit. Nam et quinque illis. quae ibi non est. inquit. Quorum ergo ratio mentibus inest. inquit.. Si igitur beati recte dicuntur eudaemones. neque in infima deprimatur. Nam et ipse cum de diis et hominibus loqueretur: Habetis. Inter haec terna deorum et hominum quoniam daemones medios posuit. et ideo non est alterum ad complendam medietatem suam. 13. Unde frustra isti conabuntur ostendere. Iam vero iste tempore aeternos daemones dixit. hic caduca et subsiciva.. Sed ab eis aliena esse non possunt. unum hoc de summis habent. Quo modo ergo medii. non eos medios. sicut et illi de summis atque infimis singula propria. aut miseros esse aut beatos necesse est. carere utrisque non possunt. nisi esset magna malitia. et unum proprium.summis atque infimis. quod sunt animo passiva et tempore aeterna. etiam misera dixisset. Cum enim utrumque habeant cum diis.. recte medii constituantur inter deos immortales ac beatos et homines mortales ac miseros. et his contraria tria hominum. aut finiunt morte quod vivunt. quod genere sunt animalia et mente rationalia. numquam esset istorum aeterna miseria. medii non erunt. non sunt eudaemones daemones. Cetera bina restant. cum diis autem unum. duo vero communia sint omnibus. quod de infimis habeant. et non solent isti deos nisi rationales mente perhibere 30. . aeternitas. Quia ergo his binis. quia dixerat loci sublimitatem. 1. quia multum cum diis comparat multumque ab hominibus separat. miseria. quia dixerat naturae perfectionem. 3. bina animalia. de loco nulla est controversia. sicuti sunt arbusta vel pecora. nec beatos esse nec miseros. dii corpus aetherium hominesque terrenum. non fortuita temeritate regitur mundus.. Et vivacitas. Quis ergo est locus bonorum daemonum. quod animo passiva sunt. illic aeterna et indefecta sit. quoniam tria dixit eos habere nobiscum quod genere animalia. Non enim sicut dicimus locum medium nec summum esse nec infimum. nisi miseriam. quorum habent unum cum infimis.. quibus cura attentior adhibenda est quem ad modum vel aliena esse a daemonibus ostendantur. 2. Est itaque secundum Platonicos sublimium deorum vel beata aeternitas vel aeterna beatitudo 29. nihil autem horum cum hominibus et miseris et mortalibus: quo modo non potius remoti sunt ab hominibus diisque coniuncti. Qui enim ait animo passiva. Ac per hoc quia de infimis habere non possunt aeternitatem. quod mente rationalia. ut eis adversa alia tria ex hominibus redderet. ita daemones. mortalitas. inquit. vel sic eis distribuantur. quando unum habent cum summis. Aeterna autem beatitudo medios eos esse non sinit. illis ministerium? Si enim boni aeternique sunt. recte possumus dicere. qui supra homines. infra deos istis praebeant adiutorium. acceptis ex utraque parte singulis mediabuntur. Porro quia providentia summi Dei. profecto et beati sunt.

hoc invenire debemus. in perpetua vel carnis morte remanerent. qui reconciliat inimicos. non autem permansit in ipsa carne mortalis. quamdiu mortales sunt. unius Dei participatione fit beata. per quod homo 32. Christus mediator quia homo et Deus. miserum est. Quod si ita est. quorum corda per suam fidem mundans ab illorum immundissima dominatione liberavit. verum etiam beatificum bonum non oportere quaeri alios mediatores. ad consequendam beatitudinem consulunt. quam interponit ad beatitudinis adiutorium. mortalitatem cum mortalibus miseris? Profecto enim. Ad hoc se quippe interponit medius immortalis et miser. etiam miseri sint necesse est. quamdiu mortaliter vivit. quod aut mortale sit beatum. quod transit. quod posset offendere in Christi mortalitate. Utrum et beatus et mortalis homo esse possit. ut ad immortalitatem beatam transire non sinat. transferret ex mortuis. 1. Quidam enim condicionem suam humilius inspexerunt negaveruntque hominem capacem esse posse beatitudinis. sicut homo medium quiddam est. ut mortalitate transacta et ex mortuis faceret immortales. magna est inter homines quaestio. quia immortales sunt cum illis. Homo mortalis beatus esse potest. Homo itaque mortalis et miser longe seiunctus ab immortalibus et beatis quid eligat medium. 14.. ac sic eos et immortales superbos et miseros noxios. non multis sed uno mediatore opus erat. verum etiam deus sit. ut nec ipsi. qui adversus eorum immortalitatem et miseriam et mortalis esse ad tempus voluit. 2. quam resuscitavit a mortuis. possunt autem medii esse angeli mali. Nec tamen ob hoc mediator est. ut. et suae mortis humilitate et suae beatitudinis benignitate destruxit in eis. sed cum singulis utrorumque communia. quod multo credibilius et probabilius disputatur. invident nemini (nam quid miserius invidentia? ) et ideo mortalibus miseris. Et ideo multi sunt medii separatores. per quos arbitremur nobis perventionis gradus esse moliendos. Proinde mediatorem inter nos et Deum et mortalitatem habere oportuit transeuntem et beatitudinem permanentem. beatitudinem habentes cum immortalibus beatis. miseri cum istis. per quod facta sunt omnia 31. Alius est ergo medius malus. Ibi ergo cavenda est miseria sempiterna.ad beatam immortalitatem hominem inducit. Angelus autem rationale et immortale. ut homines ex mortali miseria ad beatam immortalitatem huius medii beata mortalitas interveniendo perducat. quia multitudo. Quidam vero extulerunt se et ausi sunt dicere sapientiae compotes beatos esse posse mortales. congrueret morituris. maxime quippe immortale et maxime beatum Verbum longe est a mortalibus miseris. sed mediator. rationem cum Angelis. Mortalis quippe factus est non infirmata Verbi divinitate. ut etiam immortales valeant esse post mortem et Angelis immortalibus beatisque coniungi. et ad id. et beatus in aeternitate persistere potuit. quem neque non fieri mortalem oportebat.. quae beata est. ne immortalitatis iactantia seducerent ad miseriam. quia ipsi quoque et beati et immortales sunt. ad quod ut perduceremur. quoniam ipse est fructus mediationis eius. iam non est. cur non ipsi potius medii constituuntur inter mortales miseros et immortales beatos. cuius participationis privatione misera multitudo malorum angelorum. 15. ne possit ad illud unum beatificum <bonum> perveniri. Ita ergo cum quaerimus medium inter beatos immortales miserosque mortales. neque permanere mortalem. et ex miseris beatos. hic mors timenda non est.. etiam ipsa multitudine obstrepit quodam modo. ad hoc se autem interposuit mortalis et beatus. omnes homines. quantum possunt. quoniam persistit quod impedit. quia Verbum. non cum binis alterutrorum. qui separat amicos. si beati sunt. quae se opponit potius ad impedimentum. quod permanet. quia beatus et beatificus Deus factus particeps humanitatis nostrae 144 . propter quos liberandos mediator effectus est. . quia pecus est animal irrationale atque mortale. sed inter pecora et Angelos. quod in se resurgendo monstravit. et beatitudo amanda est sempiterna. sed carnis infirmitate suscepta. et hoc eo ipso. eo ipso utique ostendens ad illud non solum beatum. Boni igitur Angeli inter miseros mortales et beatos immortales medii esse non possunt. aut immortale sit miserum.enim medii essent. superior pecoribus. hoc est Verbo Dei non facto. quae non esse potuit sempiterna. quaerendus est medius.. sed inferior angelis. per quod immortalitati et beatitudini copuletur? Quod possit delectare in daemonum immortalitate. qui non solum homo. cuius participatione simus beati. habens cum pecoribus mortalitatem. medius homo est. 15. si haberent et ipsi duo quaedam sua. Si autem. ut per id. unde numquam ipse discessit. id est ipsa miseria. animal rationale mortale. alius bonus. His contrarius est mediator bonus.

etsi interdum.compendium praebuit participandae divinitatis suae. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans ad Angelos immortales beatosque ita perducit. 145 . et ideo eos. adest tamen sapientium mentibus. quia illi.. hominum propinquitatem contrectationemque vitarunt. quos deos opinantur. in forma Dei supra Angelos mansit. quid prodest hominibus daemonum amica mediatio? An ut post mortem non ad deos homines per daemones transeant. miscerentur hominibus. ut mediator esset. et eo modo non possent et homines? Quis talia sentiat. nec tamen contaminari daemones possunt. intellectum huius Dei. ut incontaminatissimi perseverent? Quid iam de ceteris sensibus dicam? Non enim olfaciendo contaminari vel dii possent.et non contaminari daemones. In gustandi autem sensu nulla necessitate reficiendae mortalitatis urgentur. nisi quem fallacissimi daemones deceperunt? Quid quod. Videndo igitur visibusque se praebendo et loquendo et audiendo dii corporaliter misceri hominibus possent. Nam licet ab eo potissimum sensu contrectatio dicta videatur. ut vellent: quonam pacto quispiam posset invitum tangere deum vel daemonem. si vellent. vix autem sapientibus viris. cum videntur. et non contaminantur. hactenus tamen. ut tanto ipsi sordidiores fiant. negent ab istis clarissimis mundi luminibus. qui.. Ergo daemones contaminari fatetur. quod ipse sit solus qui non possit penuria sermonis humani quavis oratione vel modice comprehendi. Qui tamen eorum radii per quaeque immunda diffusi non contaminantur. si videri et videre contaminat. audirent et audirentur. cum se quantum licuit a corpore removerunt. a quibus contaminantur 35. inter quos et illos medii constituti sunt? Aut si hoc eis beneficii non conferunt. Quod si ita est. sic a Platone praedicari asseverat. qui non possunt videri. nec ab eis contaminari potest: quid est quod isti dii propterea constituuntur longe in sublimi loco. quanto fiunt homines eis velut tergentibus mundiores. 2. quamvis de proximo videantur. ne contrectatione contaminentur humana? Quasi vero aliud corpora illa aetheria quam videre sufficiat. tutioresque sunt daemones ab ista hominum contaminatione. Si ergo supra omnia vere summus Deus intellegibili et ineffabili quadam praesentia. quantum sufficit. et ideo daemones medios habent. si adessent.. infra Angelos esse voluit. id quoque interdum velut in altissimis tenebris rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicare 37. nec istam contaminat lucem. sed ad illam Trinitatem. Si autem contaminantur et daemones. idem in inferioribus via vitae. si miscerentur: incontaminabiles dicunt daemones et contaminabiles deos. et dii contaminarentur. quod idem Platonicus ait Platonem dixisse: Nullus Deus miscetur homini. a quibus longe absunt. Tactus vero in potestate est. etiamsi esset necessarius in subveniendo contactus? Nam radiis solis et lunae terra contingitur.. cum radios suos terras usque pertendant. An forte dii possunt ab hominibus contaminatos mundare daemones. mundare non possunt omnesque immundi pariter fiunt. qui nisi captum non potest passerem? . cuius et Angeli participatione beati sunt. ut fame adacti cibos ab hominibus quaerant. ut eos sublimiter separatos humana contrectatio contaminare non possit 36. diis profecto meliores sunt. cum se vigore animi quantum licuit a corpore removerunt. quos deos omnes visibiles dicit 38: nec daemones hominum contaminantur aspectu. ut eorum participatione etiam nos immortales et beati simus. quid conferunt hominibus ad vitam post mortem beatam. et daemones contrectatione hominum et homines cultu daemonum. qui in superioribus vita 34. vel cum adsunt daemones possunt vivorum corporum vaporibus humanorum. si hominibus miscerentur. et si in tantum curiositas progrederetur. si miscerentur. nec ab eis contaminari. sed simul vivant utrique contaminati ac per hoc neutri beati? Nisi forte quis dicat more spongiarum vel huiusce modi rerum mundare daemones amicos suos. 16. ut viderent et viderentur. dii autem contaminarentur. qui acie non contaminantur oculorum. etsi tamquam rapidissimo coruscamine lumen candidum intermicans. Aut si et contrectari miscerique hominibus. Tangendi autem quae necessitas? Nam neque homines id concupiscere auderent. clarissima mundi lumina 40 et cetera sidera. sed videre contaminat. ut dixi. quod nulla attrectatione hominum contaminantur. Ideo quando in forma servi 33. 1. Non enim verum est. Porro si non contaminantur sidera. nisi velint? Aut si non videri. quos visibiles dicit 39. 16. ne contaminarentur. contaminarentur. videri homines. ut eos mundos diis incontaminatis possint adiungere. Nam hoc deorum dicitur esse praecipuum. si tantis sacrificiorum cadaverinis non contaminantur nidoribus. quem nos verum Deum dicimus. illustratur. An forte vocibus humanis contaminarentur. et hoc praecipuum eorum sublimitatis ait esse specimen. videntur ab hominibus dii. Hoc autem modo daemones si miscentur. quos contaminati mundare non possunt. cum deorum vel daemonum bonorum conspectu vel colloquio fruerentur. contaminatioribus dii miscentur daemonibus. quorum luce terra. Deum quidem summum omnium creatorem. per quos eis voces hominum nuntientur. Absurde quis docet contaminari deos.

mundandis liberandisque nobis vere divinum praebeat adiutorium. Mediator Dei et hominum. et humanitate. sicut eum sancta Scriptura praedicat. 17. Non enim parva sunt haec interim duo.Christus est mediator quia Deo et homini similis. quam daemonum amici per elementorum gradus ordinant inter aetherios deos et terrenos homines aeriis daemonibus mediis constitutis. qui audeat in laude vel servo suo dicere: Daemonem habes 45. Incorporali vero illi aeterno et incommutabili tanto est anima hominis dissimilior. Nos autem. ut ista via mundari se existimet. 146 .et ipsa ad coelum via. Ubi est illud Plotini. nec carne posse contaminari veram divinitatem. et ibi pater. quae hoc verbum nonnisi in malam partem audire consuerunt. qua nobis factus est similis. sed. sive daemonia dicantur. Et hanc loquendi consuetudinem in tantum populi usquequaque secuti sunt. ubi contaminantes magis daemones evitentur et ab incontaminabili Deo 44 ad ineundam societatem incontaminatorum Angelorum homines a contaminatione mundentur? Angeli non sunt boni daemones. quod diximus cogamur exponere. ut ita dixerim. sed eos bonos daemones vocare quam Angelos malunt. quanto rerum temporalium mutabiliumque cupidior. non se aliter accipi. nonnisi maligni significantur spiritus. 19. et ibi omnia. quoniam nonnulli istorum. sicut Scriptura loquitur. cum agitur de beata vita. Sed ne de verbis etiam nos certare videamur. classis aut fuga? Similem Deo fieri 41. ut post offensionem aurium tam multarum. daemonicolarum. eosdem perhibent ab aliis angelos dici. Quis tam infelix est. qui cuncta corporalia et sensibilia prae incorporalibus et intellegibilibus postponenda iudicaverunt. per quam non locorum distantia. evitare? Daemon est inflantis scientiae. nullus fere sit tam litteratus et doctus. quam homines mundari a daemonibus credunt. corporalium contrectationum facere mentionem. ut iam paene sint omnium. et non potius eligat viam. quae in summo est. qui. de cuius et divinitate. 18. non hic locus est ut competenter pro nostra facultate dicamus. per corporalium tamen locorum intervalla et per aeriorum corporum levitatem a provectu animorum nos avocare atque avertere moliuntur. tanto fit quisque propinquior: nulla est ab illo alia longinquitas quam eius dissimilitudo. quae nomine daemonum fieri poterat. sed ubicumque illarum Litterarum hoc nomen positum reperitur.. qui corpus quidem habeat immortale propinquum summis.. quae salubriter sua incarnatione monstravit. daemones contaminati. quam adiuvet ut sanemur). sed cuilibet hoc dicere voluerit. Quando quidem et in ipsa via corporali (quae falsissima est et plenissima erroris. ubi homines contaminantes. quos ipsi daemones nuncupant. qui nobis infimis ex corporis mortalitate coaptatus immortali spiritus iustitia. ut propter hoc intervallum locorum contrectatione non contaminentur humana. aut ex hominibus inter quos in homine conversatus est. Quae igitur. impediunt. hoc est incorporalem. Angelos quidem partim bonos. ea quae in imo sunt mortalia et immunda convenire non possunt. Falsi autem illi fallacesque mediatores daemones. Si ergo Deo quanto similior. qua Patri est semper aequalis. quoniam immortali puritati. ubi ait: Fugiendum est igitur ad carissimam patriam. hoc deos opinantur habere praecipuum. in quibus et Labeo est. Hic est. iam mihi de bonis Angelis aliquid video disserendum. non viam praebent ad Deum. quia non habent carnem. quos isti esse non negant. quam maledicere voluisse. dii contaminabiles praedicantur. similitudinem ad Deum debemus ascendere) in ipsa tamen via corporali. ut eorum etiam. cum possimus Angelorum nomine adhibito eamdem offensionem. Qui profecto incontaminabilis Deus absit ut contaminationem timeret ex homine quo indutus est. sed similitudinis excellentia mansit in summis. nisi loci altitudine munirentur 43. opus est quidem mediatore. sed tali. homo Christus Iesus 42. animum autem morbidum similem infimis (quo morbo nobis invideat potius ne sanemur. dubitare non possit. sed per spiritalem. qui pagani appellantur et deos multos ac daemones colendos esse contendunt. qua non iter agit iustitia. . ne via teneatur. inquit.. Hoc ut sanetur. secundum quam Christiani sumus. cum per spiritus immunditiam miseri ac maligni multis effectibus clareant. sive daemones. Miror autem plurimum tam doctos homines. quoniam non per corporalem altitudinem. non tamen tali. nec ideo putandos daemones nobis esse meliores.. numquam vero bonos daemones legimus. partim malos. Quae igitur nos causa compellit. et deos ipsos contaminari potuisse. Ita daemones contaminari potius ab hominibus.

quam vero Deo deberi sciunt. Apostolus autem Spiritu Sancto locutus ait: Scientia inflat. His igitur Angelis bonis omnis corporalium temporaliumque rerum scientia. quolibet eos nomine appellent. quantam virtutem habeat. Et ideo certius etiam temporalia et mutabilia ista noverunt. ut eidem Domino infirmitate carnis induto dixerint: Quid nobis et tibi. 22. eo bono. Nam et de ipso nomine. sed per quaedam temporalia suae virtutis effecta et occultissimae signa praesentiae. quod est vita aeterna et lumen incommutabile. Denique saepe isti. prae cuius non tantum incorporali. quantum voluit. Ipsi autem daemones etiam hoc ita sciunt. quibus causis quaedam probantur. Innotuit ergo daemonibus non per id. ut honores divinos et religionis servitutem. cuncta ordinantur. Post illam vero temptationem. Itaque non solum aeterni. quaedam reprobantur. daemonibus similes superbia. quae in eius Sapientia vivunt. quod boni sunt. Si enim sic immortales. et si non per se ipsos. quod recte aliter non intellegitur. Tantum vero eis innotuit. Est ergo in daemonibus scientia sine caritate. non quod earum ignari sint. 1. ministrarent ei 51. vilis est. an Christus esset explorans. verum etiam beati sunt. participata aeternitate perfruuntur 50. et caritas non erat. mutationes temporum praevidere Deique voluntatem. et ex toto.. 23. Denique quando ea paululum supprimenda iudicavit et aliquanto altius latuit. aliud autem in aeternis atque incommutabilibus Dei legibus. quod sanctis Angelis recta discretione donatum est. ut tamen a summo Deo factos. adhaerendo beatos esse dicunt: hoc dicunt quod dicimus. per quod factus est mundus. sed sicut eis terrendis innotescendum fuit. a quo creati sunt. dubitavit de illo daemonum princeps eumque temptavit. qua inflantur daemones. Daemones enim [ ] dicuntur (quoniam vocabulum Graecum est) ab scientia nominati 46. Quod sit deorum nomen in Scripturis. cuius sancto amore inardescunt. quo beati sunt. verum etiam incommutabili et ineffabili pulchritudine. quod huius modi 147 . qui eius. quod in eis et tanta scientia erat. Aliud est enim temporalibus temporalia et mutabilibus mutabilia coniectare eisque temporalem et mutabilem modum suae voluntatis et facultatis inserere. cum caritas inest 48. Iesu Nazarene? Venisti perdere nos? 49 Clarum est in his verbis. Bonum autem. Christus daemonibus se ostendit. quod illud est. sibi satis egerint exhiberi. sine hac autem inflare. non scientia. non in illo iustitiam diligebant. ex quorum tyrannica quodam modo potestate fuerat liberaturus praedestinatos in suum regnum et gloriam semper veracem et veraciter sempiternam. aliquid affert cognitione dignissimum. sed quorundam signorum nobis occultorum maiore experientia multo plura quam homines futura prospiciunt. Contra superbiam porro daemonum. qua pro meritis possidebatur genus humanum. sed ei. tantum autem voluit. quae tam certissima quam potentissima est omnium. ut hominem. et ideo tam inflati. quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt. perfruantur. si divinos intueamur libros. 21. Poenam suam quippe formidabant ab illo. resistere nullus auderet. quae in Christo apparuit. Angeli intellegunt. quantum oportuit. secundum id quod Dei Verbum est. quamvis in illo contemptibilis videretur carnis infirmitas. numquam illi omnino falluntur. quos a summo Deo conditos deos scribit eorum auctor et magister Plato 52: dicant quod volunt. animae hominum nesciunt immunditia elationis inflatae. quem gerebat. Illius quippe indeclinabiliter participatione et contemplatione perfruuntur. sive omnium sive meliorum. ex quo boni sunt. caritas cara est. quantum se temptari ipse permisit. sicut scriptum est. omnia. Daemones autem non aeternas temporum causas et quodam modo cardinales in Dei Sapientia contemplantur. ad nostrae imitationis temperaret exemplum. quae infra sunt et. cui videndo per fidem. Hanc autem Platonicorum esse sententiam.. boni utique et sancti ac per hoc spiritibus immundis metuendi et tremendi. dispositiones quoque suas aliquando praenuntiant. Hos si Platonici malunt deos quam daemones dicere eisque annumerare. caritas vero aedificat 47. non enim cum eis de verborum controversia laborandum est.20. quod illuminat pios. corda mundantur. et quantum possunt et apud quos possunt adhuc agant. sed quod illis Dei. a quo facti sunt. cum Angeli. ut ei iubenti. Deus illis est. non sunt seque ipsos inter illa contemnunt. magis magisque innotescebat daemonibus quantus esset. in eorum litteris inveniri potest. hoc est tam superbi sunt. Quamquam etiam ipsa origo huius nominis. qua sanctificantur. quae angelicis sensibus etiam malignorum spirituum potius quam infirmitati hominum possent esse conspicua. quae in illo est. daemones coniectant. Sed innotuit non sicut Angelis sanctis. id est in superbiam inanissimae quasi ventositatis extollere. Spiritus eius participatione cognoscere. quod daemonibus certa ratione permissum est. nisi scientiam tunc prodesse. Dei humilitas.

ubi dicitur: Deus deorum. medios non esse ad immortalem beatitudinem perducendis mortalibus miseris. qui ea fruuntur beatitudine. invidere nobis <possunt> potius quam praebere. quia et in nostris sacris Litteris legitur: Deus deorum Dominus locutus est 53. ut hoc modis omnibus a sanctis Angelis nos removere debeamus. an etiam sibi sacrificari velint. qui dictus est Deus deorum 59. et super hos deos Rex magnus. et alibi: Rex magnus super omnes deos 55. dii estis et filii Excelsi omnes 58. quos deos appellant. quibus dictum est: Ego dixi. Unde nihil habent amici daemonum quod dignum afferant. aut certe ita immortales et beatos. qui dictus est: Deus deorum.immortalem beatamque creaturam deos appellant. ut certi ac fidentes fierent eum esse Deum suum. quibus nos aequales futuros in resurrectione promittitur. quod nos ex eorum immortalium beatorum numero missos Angelos esse dicimus. Dominus autem caelos fecit 56. quia etsi appellentur dii immortales illi et beati. et alibi: Confitemini Deo deorum 54. dii estis et filii Excelsi omnes 60. uni tantum Deo. sed utrum hi. per quem omnia et nos per ipsum 61. qualescumque illi sint et quolibet vocabulo digni sint. dixi. quam illos immortales et beatos. Illud autem ubi scriptum est: Terribilis est super omnes deos. ut tamen daemones bonos. ne scilicet propter illorum excellentiam aliquem eorum nobis constituere deum infidelis auderet infirmitas? Quod in homine facile est evitare. quos potius ut deceptores vitare debemus. 3. 12 LIBER X BREVICULUS 1. Sequitur enim: Quoniam omnes dii gentium daemonia. sive in caelo sive in terra. Ego. ad quam Deum colendo cupiunt homines pervenire?". 2. ideo inter nos et ipsos paene nulla dissensio est. sed gentium. Quos autem bonos et ideo non solum immortales. ex quo omnia et nos in ipso. 23. et unus Dominus Iesus Christus. 148 . ideo terribilis. qui in caelis sunt. quoniam merito malitiae miseri sunt. a quo creati et cuius participatione beati sunt. id est dii hominum in populo Dei constitutorum.sed neuter sacrificio honorandus. qui tamen facti et creati sunt. quodlibet vocentur.. Sed homines quoque in populo Dei eadem Scriptura deos appellat.. sed per daemones fieri credunt. . 23. Illud vero. ut ab scrupulo dubitationis aliena sit. non tamen dicti sunt dii deorum. Super omnes ergo Deos dixit. ut sciamus immortales et beatos. cur eos tamquam adiutores colere debeamus. id est immortales et beatos. verum etiam beatos deorum nomine sacris et sacrificiis propter vitam beatam post mortem adipiscendam colendos putant. id est quos gentes pro diis habent. illis autem non placet. Non multum ergo de nomine disceptandum est. cum res ipsa ita clareat. Et evidentius dici debuerunt homines dii in populo Dei. adiuvante ipso in sequenti libro diligentius disseremus.. esse quaerendum. quam non habent. quamvis nominis controversia videatur. quos immortales tantum. De superna illuminatione quid Plotinus Platonicus senserit. Qui autem medii sunt communem habendo immortalitatem cum superioribus.. non deos sublimiter collocatos et ab humana contrectatione semotos. Veram beatitudinem sive angelis sive hominibus per unum Deum tribui etiam Platonicos definisse. beatitudinem. non eos velle per tale religionis obsequium nisi unum Deum coli. quid respondebimus nisi non frustra in Scripturis sanctis expressius homines nuncupatos deos.. et Rex magnus super omnes deos absit ut dicatur rex magnus super omnia daemonia. qui dictus est Rex magnus super omnes deos. quod in populo Dei sunt. Verum tamen cum a nobis quaeritur: "Si homines dicti sunt dii. tamen ita detestabile est nomen daemonum. cur dictum sit.magis homini quam angelo convenit. quos ob hoc ipsum colendos putant. quanto magis immortales eo nomine digni sunt. quae sunt daemonia. .. Hinc est quod ait Apostolus: Etsi sunt qui dicuntur dii. miseriam cum inferioribus. a quibus utraque differentia separantur. quia hoc ministerium non per illos. inquit. sub quo terrore Domino dicebant: Venisti perdere nos? 57 Illud vero. non potest intellegi deus daemoniorum. quem per Angelos vel per homines alloquitur Deus. non etiam beatos audent dicere. Nunc ergo ita liber iste claudatur. Potest itaque intellegi horum deorum Deus. 2. deinceps ostenditur. qui Dei voluntatem hominibus annuntiarent. sicuti sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus Deus Pater.

Contra eos. Quod uni vero Deo sacrificium debeatur. deviarunt colendo angelos seu bonos seu malos honore divino. 4. sed in Deo permanendo vicerunt. De vero Dei cultu. Omnes sanctos et sub legis tempore et sub prioribus saeculis in sacramento et fide Christi iustifica tos fuisse. ut nos non suos. 14. qui se visibile saepe praestiterit. quod solum naturam humanam purgat atque renovat. 19. 5. qui se coli exigunt honore divino. sed unius veri Dei velint esse cultores. quia universa in ipsius providentiae potestate consistunt. quae falsam purgationem animis daemonum invocatione promittit. quod ipse Dei et hominum Mediator effectus est. Quae ratio sit visibilis sacrificii. quae per sanctorum angelorum ministerium Deus verus operatur. a quo Platonici. De sacrificiis. 8. negant ecclesiasticis Libris esse credendum.3. De modo potestatis daemonibus datae ad glorificandos sanctos per tolerantiam passionum. in qua petit de diversitate daemonum se doceri. qui aerios spiritus non placando ipsos. De miraculis. De arca Testamenti miraculisque signorum. De invisibili Deo. quae Deus non requirit. 21. 12. quod uni vero et invisibili Deo offerri docet vera religio. De miraculis. 18. 24. an vero illis. De theurgia. 7. 13. 11. qui non sibi. 15. 9. non secundum quod est. De illicitis artibus erga daemonum cultum. De ministerio sanctorum Angelorum. Quod sanctorum angelorum ea sit in nos dilectio. quae requirit. 23. quaedam quasi improbando versatur. 20. 6. An de promerenda beata vita his angelis sit credendum. sed etiam propter temporalia beneficia. De uno Deo colendo non solum propter aeterna. Unde sit sanctis adversum daemones potestas et unde cordis vera purgatio. sed ad significationem eorum offerri voluit. 149 . quo providentiae Dei serviunt. 17. De summo veroque sacrificio. quae ad commendendam legis ac promissionis auctoritatem divinitus facta sunt. qui de miraculis. 22. sed secundum quod poterant ferre cernentes. De principiis in quibus Platonici purgationem animae esse profitentur. 25. quae Deus ad corroborandam fidem piorum etiam per angelorum ministerium promissis suis adhibere dignatus est. sed uni Deo sancta praecipiunt religione serviri. quibus Dei populus eruditus est. quamvis creatorem universitatis intellexerint. De vero perfectoque sacrificio. in quibus Porphyrius Platonicus quaedam probando. 10. 16. De epistula Porphyrii ad Anebontem Aegyptium. De uno veroque principio.

26. De inconstantia Porphyrii inter confessionem veri Dei et cultum daemonum fluctuantis. 27. De impietate Porphyrii, qua etiam Apulei transcendit errorem. 28. Quibus persuasionibus Porphyrius obcaecatus non potuerit veram sapientiam, quod est Christus, agnoscere. 29. De incarnatione Domini nostri Iesu Christi, quam confiteri Platonicorum erubescit impietas. 30. Quanta Platonici dogmatis Porphyrius refutaverit et dissentiendo correxerit. 31. Contra argumentum. Platonicorum, quo animam humanam Deo asserunt esse coaeternam. 32. De universali via animae liberandae, quam Porphyrius male quaerendo non repperit, et quam sola gratia Christiana reseravit. LIBER DECIMUS QUAE AETERNAE VITAE SIT RELIGIO Quae ad veram religionem attineant

Angelis placet ut uni Deo sacrificemus.
1. 1. Omnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines velle 1. Qui autem sint vel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controversiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriverunt, quas in medium adducere atque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octavo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata vita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo vero, qui etiam effector est deorum, an plurimis diis religione sacrisque serviendo pervenire possimus: non etiam hic eadem repeti exspectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculare memoriam 2. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet immortalem ac rationalem vel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines appetunt, id est vitam beatam, quemquam isti assecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit 3. Sed quia ipsi quoque sive cedentes vanitati errorique populorum sive, ut ait Apostolus, Evanescentes in cogitationibus suis 4 multos deos colendos ita putaverunt vel putari voluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus divinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parva ex parte respondimus: nunc videndum ac disserendum est, quantum Deus donat, immortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti 5, quos isti deos et ex quibus quosdam vel bonos daemones vel nobiscum Angelos nominant 6, quo modo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra seu nos ipsos religionis ritibus consecremus.

Dei cultus servitus appellatur.
1. 2. Hic est enim divinitati vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus, propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit latinum, graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. quippe nostri, ubicumque sanctarum Scripturarum positum est, interpretati sunt "servitutem" 7. Sed ea servitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere 8, alio nomine Graece nuncupari solet 9; vero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum 10. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere etiam homines, quos honorifica vel recordatione vel praesentia frequentamus. Nec

150

solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc verbo et agricolae et coloni et incolae vocantur, et ipsos deos non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique venerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos 11; non sicut appellantur coloni, qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni 12. Ab incolendo enim colonos vocavit, non ab agricultura. Hinc et civitates a maioribus civitatibus velut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione verbi huius omnino verissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest.

An pietas sit tantum religionis officium.
1. 3. Nam et ipsa religio quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur (unde isto nomine interpretati sunt nostri eam, quae Graece dicitur 13): tamen quia latina loquendi consuetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio 14, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu deitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam videtur hoc verbum a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri 15. Pietas quoque proprie Dei cultus 16 intellegi solet, quam graeci vocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur 17; quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus eaque sibi vel pro sacrificiis vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius 18; quem sane Graeci nullo suo sermonis usu vocant, quamvis pro misericordia illorum etiam vulgus usurpet 19. Unde in quibusdam Scripturarum locis 20, ut distinctio certior appareret, non , quod ex bono cultu, sed , quod ex Dei cultu compositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno verbo enuntiare non possumus. Quae itaque graece nuncupatur et latine interpretatur "servitus", sed ea qua colimus Deum 21; vel quae graece, latine autem "religio" dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; vel quam illi , nos vero non uno verbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare 22: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui verus est Deus facitque suos cultores deos 23. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus immortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos volunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos volunt, profecto inde volunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde nos?

Participes nos esse Dei Plotinus et Ioannes docent.
2. Sed non est nobis ullus cum his excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandaverunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili, quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo illustrantur, ut clareant atque eius participatione perfecti beatique subsistant 24. Saepe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse universitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter illuminante intellegibiliter lucet 25. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis amplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna 26. Lunam quippe solis obiectu illuminari putant 27. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intellegit, quos in caelestibus sedibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi vitam beatam et lumen intellegentiae veritatis 28, quam unde praebetur et nobis, consonans Evangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Ioannes; hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 29. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem vel intellectualem, qualis erat in Ioanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Ioannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus 30.

151

Quid platonici de Deo et diis senserint.
3. 1. Quae cum ita sint, si Platonici vel quicumque alii ista senserunt cognoscentes Deum sicut Deum glorificarent et gratias agerent nec evanescerent in cogitationibus suis 31 nec populorum erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis immortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut immortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum.

Vera est religio Deum cognoscere ipsumque et alios amare.
3. 2. Huic nos servitutem, quae graece dicitur, sive in quibusque sacramentis sive in nobis ipsis debemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus 32, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, quoniam nec mole distenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, eius est altare cor nostrum; eius Unigenito eum sacerdote placamus; ei cruentas victimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius veritate certamus; eum suavissimo adolemus incenso 33, cum in eius conspectu pio sanctoque amore flagramus; ei dona eius in nobis nosque ipsos vovemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne volumine temporum ingrata subrepat oblivio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne fervidam caritatis 34. Ad hunc videndum, sicut videri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes vel potius religentes (amiseramus enim neglegentes) hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur 35, ad eum dilectione tendimus, ut perveniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu veris impletur fecundaturque virtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota virtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic complentur duo illa praecepta in quibus tota Lex pendet et Prophetae: Diliges Dominum Deum tuum in toto corde tuo et in tota anima tua et in tota mente tua, et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum 36. Ut enim homo se diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret, ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud vult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo 37. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec vera religio, haec recta pietas, haec tantum Deo debita servitus. Quaecumque igitur immortalis potestas quantalibet virtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei vult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia privatur Deo; si autem colit Deum, non vult se coli pro Deo. Illi enim potius divinae sententiae suffragatur et dilectionis viribus favet, qua scriptum est: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 38.

Alias Deus hominesque coluntur.
4. Nam, ut alia nunc taceam, quae pertinent ad religionis obsequium, quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi nisi Deo. Multa denique de cultu divino usurpata sunt, quae honoribus deferrentur humanis, sive humilitate nimia sive adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et venerandi, si autem multum eis additur, <et> adorandi: quis vero sacrificandum censuit nisi ei, quem Deum aut scivit aut putavit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobavit sacrificium, minoris aspexit 39.

Vera religio in sacrificio consummatur quod...
5. Quis autem ita desipiat, ut existimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis divina Scriptura testetur, ne longum faciamus, breve illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Dominus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges 40. Non solum igitur pecore vel qualibet alia re corruptibili atque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si viderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in victimis pecorum 41, quae nunc Dei populus legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae

152

aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eumdem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo visibile invisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens apud Prophetam vel ipse Propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si voluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contritus; cor contritum et humiliatum Deus non spernet 42. Intueamur quem ad modum, ubi Deum dixit nolle sacrificium, ibi Deum ostendit velle sacrificium. Non vult ergo sacrificium trucidati pecoris, et vult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolle dixit, hoc significatur, quod eum velle subiecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quo modo ab stultis ea velle creditur, velut suae gratia voluptatis. Nam si ea sacrificia quae vult (quorum hoc unum est: cor contritum et humiliatum dolore paenitendi) nollet eis sacrificiis significari, quae velut sibi delectabilia desiderare putatus est: non utique de his offerendis in Lege vetere praecepisset 43. Et ideo mutanda erant opportuno certoque iam tempore, ne ipsi Deo desiderabilia vel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae et plenitudo eius. Numquid manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? 44 Tamquam diceret: utique si mihi essent necessaria, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subiungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua et invoca me in die tribulationis, et eximam te et glorificabis me 45. Item apud alium Prophetam: In quo, inquit, adprehendam Dominum, assumam Deum meum excelsum? Si apprehendam illum in holocaustis, in vitulis anniculis? Si acceptaverit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus hircorum pinguium? Si dedero primogenita mea impietatis, fructum ventris mei pro peccato animae meae? Si annuntiatum est tibi, homo, bonum? Aut quid Dominus exquirat a te nisi facere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? 46 Et in huius Prophetae verbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In Epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite oblivisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo 47. Ac per hoc ubi scriptum est: Misericordiam volo quam sacrificium 48 nihil aliud quam sacrificium sacrificio praelatum oportet intellegi; quoniam illud, quod ab omnibus appellatur sacrificium, signum est veri sacrificii. Porro autem misericordia verum sacrificium est; unde dictum est, quod paulo ante commemoravi: Talibus enim sacrificiis placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi sive templi multis modis de sacrificiis leguntur divinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut scriptum est, tota lex pendet et Prophetae 49.

...intus in animo exterius comunione exhibetur.
6. Proinde verum sacrificium est omne opus, quo agitur, ut sancta societate inhaereamus Deo, relatum scilicet ad illum finem boni, quo veraciter beati esse possimus. Unde et ipsa misericordia, qua homini subvenitur, si non propter Deum fit, non est sacrificium. Etsi enim ab homine fit vel offertur, tamen sacrificium res divina est, ita ut hoc quoque vocabulo id Latini veteres appellaverint 50. Unde ipse homo Dei nomine consecratus et Deo votus, in quantum mundo moritur ut Deo vivat, sacrificium est. Nam et hoc ad misericordiam pertinet, quam quisque in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae placens Deo 51. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo 52, sacrificium est. Ad quod exhortans Apostolus ait: Obsecro itaque vos, fratres, per miserationem Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum 53. Si ergo corpus, quo inferiore tamquam famulo vel tamquam instrumento utitur anima, cum eius bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est: quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum, ut igne amoris eius accensa formam concupiscentiae saecularis amittat eique tamquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex eius pulchritudine acceperit, fit sacrificium! quod idem Apostolus consequenter adiungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo; sed reformamini in novitate mentis vestrae ad probandum vos quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum 54. Cum igitur vera sacrificia opera sint misericordiae sive in nos ipsos sive in proximos, quae referuntur ad Deum; opera vero misericordiae non ob aliud fiant, nisi ut a miseria liberemur ac per hoc ut beati simus (quod non fit nisi bono illo, de quo dictum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 55): profecto efficitur, ut tota ipsa redempta civitas, hoc est congregatio societasque sanctorum, universale sacrificium offeratur Deo per sacerdotem magnum, qui etiam se ipsum obtulit in passione pro nobis, ut tanti capitis corpus essemus, secundum formam servi 56. Hanc enim obtulit, in hac oblatus est, quia secundum hanc mediator est, in hac sacerdos, in hac sacrificium est. Cum itaque nos hortatus esset Apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium nostrum, et non

153

conformemur huic saeculo, sed reformemur in novitate mentis nostrae: ad probandum quae sit voluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum, quod totum sacrificium nos ipsi sumus: Dico enim, inquit, per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus, qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam; sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent: ita multi unum corpus sumus in Christo; singuli autem alter alterius membra, habentes dona diversa secundum gratiam, quae data est nobis 57. Hoc est sacrificium Christianorum: Multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat Ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur.

Quos angelorum officium in civitate Dei sit.
7. Merito illi in caelestibus sedibus constituti immortales et beati, qui Creatoris sui participatione congaudent, cuius aeternitate firmi, cuius veritate certi, cuius munere sancti sunt, quoniam nos mortales et miseros, ut immortales beatique simus, misericorditer diligunt, nolunt nos sibi sacrificari, sed ei, cuius et ipsi nobiscum sacrificium se esse noverunt. Cum ipsis enim sumus una civitas Dei, cui dicitur in psalmo: Gloriosissima dicta sunt de te, civitas Dei 58; cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. De illa quippe superna civitate, ubi Dei voluntas intellegibilis atque incommutabilis lex est, de illa superna quodam modo curia (geritur namque ibi cura de nobis) ad nos ministrata per Angelos sancta illa Scriptura descendit, ubi legitur: Sacrificans diis eradicabitur, nisi Domino soli 59. Huic Scripturae, huic legi, praeceptis talibus tanta sunt attestata miracula, ut satis appareat, cui nos sacrificari velint immortales ac beati, qui hoc nobis volunt esse quod sibi.

Miracula facta sunt attestantia promissa Dei...
8. Nam nimis vetera si commemorem, longius quam sat est revolvere videbor, quae miracula facta sint attestantia promissis Dei, quibus ante annorum milia praedixit Abrahae, quod in semine eius omnes gentes benedictionem fuerant habiturae 60. Quis enim non miretur eidem Abrahae filium peperisse coniugem sterilem eo tempore senectutis, quo parere nec fecunda iam posset 61, atque in eiusdem Abrahae sacrificio flammam caelitus factam inter divisas victimas cucurrisse 62, eidemque Abrahae praedictum ab Angelis caeleste incendium Sodomorum, quos Angelos hominibus similes hospitio susceperat et per eos de prole ventura Dei promissa tenuerat 63, ipsoque imminente iam incendio miram de Sodomis per eosdem Angelos liberationem Loth filii fratris eius, cuius uxor in via retro respiciens atque in salem repente conversa 64 magno admonuit sacramento neminem in via liberationis suae praeterita desiderare debere? Illa vero quae et quanta sunt, quae iam per Moysen pro populo Dei de iugo servitutis eruendo in Aegypto mirabiliter gesta sunt, ubi magi Pharaonis, hoc est regis Aegypti, qui populum illum dominatione deprimebat, ad hoc facere quaedam mira permissi sunt, ut mirabilius vincerentur! Illi enim faciebant veneficiis et incantationibus magicis, quibus sunt mali angeli, hoc est daemones, dediti; Moyses autem tanto potentius, quanto iustius, nomine Dei, qui fecit caelum et terram, servientibus Angelis eos facile superavit 65. Denique in tertia plaga deficientibus magis decem plagae per Moysen magna mysteriorum dispositione completae sunt, quibus ad Dei populum dimittendum Pharaonis et Aegyptiorum dura corda cesserunt. Moxque paenituit, et cum abscedentes Hebraeos consequi conarentur, illis diviso mari per siccum transeuntibus unda hinc atque hinc in sese redeunte cooperti et oppressi sunt 66. Quid de illis miraculis dicam, quae, cum in deserto idem populus ductaretur, stupenda divinitate crebuerunt: aquas, quae bibi non poterant misso in eas, sicut Deus praeceperat, ligno amaritudine caruisse sitientesque satiasse 67; manna esurientibus venisse de caelo et, cum esset colligentibus constituta mensura, quidquid amplius quisque collegerat, exortis vermibus putruisse, ante diem vero sabbati duplum collectum, quia sabbato colligere non licebat, nulla putredine violatum 68; desiderantibus carne vesci, quae tanto populo nulla sufficere posse videbatur, volatilibus castra completa et cupiditatis ardorem fastidio satietatis exstinctum 69; obvios hostes transitumque prohibentes atque proeliantes orante Moyse manibusque eius in figuram crucis extentis nullo Hebraeorum cadente prostratos 70; seditiosos in populo Dei ac sese ab ordinata divinitus societate dividentes ad exemplum visibile invisibilis poenae vivos terra dehiscente submersos 71; virga percussam petram tantae multitudini abundantia fluenta fudisse 72; serpentum morsus mortiferos, poenam iustissimam peccatorum, in ligno exaltato atque prospecto aeneo serpente sanatos, ut et populo subveniretur afflicto, et mors morte destructa velut crucifixae mortis similitudine signaretur 73? Quem sane serpentem propter facti memoriam reservatum cum postea populus

154

errans tamquam idolum colere coepisset, Ezechias rex religiosa potestate Deo serviens cum magna pietatis laude contrivit 74.

...quibus cedit theurgia et magia.
9. 1. Haec et alia multa huiuscemodi, quae omnia commemorare nimis longum est, fiebant ad commendandum unius Dei veri cultum et multorum falsorumque prohibendum. Fiebant autem simplici fide atque fiducia pietatis, non incantationibus et carminibus nefariae curiositatis arte compositis, quam vel magian vel detestabiliore nomine goetian vel honorabiliore theurgian vocant 75, qui quasi conantur ista discernere et illicitis artibus deditos alios damnabiles, quos et maleficos vulgus appellat (hos enim ad goetian pertinere dicunt), alios autem laudabiles videri volunt, quibus theurgian deputant; cum sint utrique ritibus fallacibus daemonum obstricti sub nominibus angelorum.

Incerte loquitur Porphyrius de consecrationibus theurgicis.
9. 2. Nam et Porphyrius quamdam quasi purgationem animae per theurgian, cunctanter tamen et pudibunda quodam modo disputatione promittit; reversionem vero ad Deum hanc artem praestare cuiquam negat; ut videas eum inter vitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem sententiis alternantibus fluctuare. Nunc enim hanc artem tamquam fallacem et in ipsa actione periculosam et legibus prohibitam cavendam monet; nunc autem velut eius laudatoribus cedens utilem dicit esse mundandae parti animae, non quidem intellectuali, qua rerum intellegibilium percipitur veritas, nullas habentium similitudines corporum; sed spiritali, qua corporalium rerum capiuntur imagines 76. Hanc enim dicit per quasdam consecrationes theurgicas, quas teletas vocant, idoneam fieri atque aptam susceptioni spirituum et Angelorum et ad videndos deos. Ex quibus tamen theurgicis teletis fatetur intellectuali animae nihil purgationis accedere, quod eam faciat idoneam ad videndum Deum suum et perspicienda ea, quae vere sunt. Ex quo intellegi potest, qualium deorum vel qualem visionem fieri dicat theurgicis consecrationibus, in qua non ea videntur, quae vere sunt. Denique animam rationalem sive, quod magis amat dicere, intellectualem, in sua posse dicit evadere, etiamsi quod eius spiritale est nulla theurgica fuerit arte purgatum; porro autem a theurgo spiritalem purgari hactenus, ut non ex hoc ad immortalitatem aeternitatemque perveniat. Quamquam itaque discernat a daemonibus Angelos, aeria loca esse daemonum, aetheria vel empyria disserens Angelorum, et admoneat utendum alicuius daemonis amicitia, quo subvectante vel paululum a terra possit elevari quisque post mortem, aliam vero viam esse perhibeat ad Angelorum superna consortia: cavendam tamen daemonum societatem expressa quodam modo confessione testatur, ubi dicit animam post mortem luendo poenas cultum daemonum a quibus circumveniebatur horrescere; ipsamque theurgian, quam velut conciliatricem Angelorum deorumque commendat, apud tales agere potestates negare non potuit, quae vel ipsae invideant purgationi animae, vel artibus serviant invidorum, querelam de hac re Chaldaei nescio cuius expromens: Conqueritur, inquit, vir in Chaldaea bonus, purgandae animae magno in molimine frustratos sibi esse successus, cum vir ad eadem potens tactus invidia adiuratas sacris precibus potentias alligasset, ne postulata concederent. Ergo et ligavit ille, inquit, et iste non solvit. Quo indicio dixit apparere theurgian esse tam boni conficiendi quam mali et apud deos et apud homines disciplinam; pati etiam deos et ad illas perturbationes passionesque deduci, quas communiter daemonibus et hominibus Apuleius attribuit 77; deos tamen ab eis aetheriae sedis altitudine separans et Platonis asserens in illa discretione sententiam 78.

Theurgia dii compescuntur ne adsint.
10. Ecce nunc alius Platonicus, quem doctiorem ferunt, Porphyrius, per nescio quam theurgicam disciplinam etiam ipsos deos obstrictos passionibus et perturbationibus dicit, quoniam sacris precibus adiurari tenerique potuerunt, ne praestarent animae purgationem, et ita terreri ab eo, qui imperabat malum, ut ab alio, qui poscebat bonum, per eamdem artem theurgicam solvi illo timore non possent et ad dandum beneficium liberari. Quis non videat haec omnia fallacium daemonum esse commenta, nisi eorum miserrimus servus et a gratia veri liberatoris alienus? Nam si haec apud deos agerentur bonos, plus ibi utique valeret beneficus purgator animae quam malevolus impeditor. Aut si diis iustis homo, pro quo agebatur, purgatione videbatur indignus, non utique ab invido territi nec, sicut ipse dicit, per metum valentioris numinis impediti, sed iudicio libero id negare debuerunt. Mirum est autem, quod benignus ille Chaldaeus, qui theurgicis sacris animam purgare cupiebat, non invenit aliquem superiorem deum, qui vel plus terreret atque ad bene faciendum cogeret territos deos, vel ab eis terrentem compesceret, ut libere bene facerent; si

155

tamen theurgo bono sacra defuerunt, quibus ipsos deos, quos invocabat animae purgatores, prius ab illa timoris peste purgaret. Quid enim causae est, cur deus potentior adhiberi possit a quo terreantur, nec possit a quo purgentur? An invenitur deus qui exaudiat invidum et timorem diis incutiat ne bene faciant; nec invenitur Deus qui exaudiat benevolum et timorem diis auferat ut bene faciant? O theurgia praeclara, o animae praedicanda purgatio, ubi plus imperat immunda invidentia, quam impetrat pura beneficientia! immo vero malignorum spirituum cavenda et detestanda fallacia, et salutaris audienda doctrina. Quod enim qui has sordidas purgationes sacrilegis ritibus operantur quasdam mirabiliter pulchras, sicut iste commemorat, vel Angelorum imagines vel deorum tamquam purgato spiritu vident (si tamen vel tale aliquid vident), illud est, quod Apostolus dicit: Quoniam satanas transfigurat se velut angelum lucis 79. Eius enim sunt illa phantasmata, qui miseras animas multorum falsorumque deorum fallacibus sacris cupiens irretire et a vero veri Dei cultu, quo solo mundantur et sanantur, avertere, sicut de Proteo dictum est, formas se vertit in omnes 80, hostiliter insequens, fallaciter subveniens, utrobique nocens.

Anebonti Porphyrius quaedam ludibria magiae...
11. 1. Melius sapuit iste Porphyrius, cum ad Anebontem scripsit Aegyptium, ubi consulenti similis et quaerenti et prodit artes sacrilegas et evertit. Et ibi quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob imprudentiam trahere humidum vaporem et ideo non in aethere, sed in aere esse sub luna atque in ipso lunae globo; verum tamen non audet omnes fallacias et malitias et ineptias, quibus merito movetur, omnibus daemonibus dare. Quosdam namque benignos daemones more appellat aliorum, cum omnes generaliter imprudentes esse fateatur. Miratur autem quod non solum dii alliciantur victimis, sed etiam compellantur atque cogantur facere quod homines volunt; et si corpore et incorporalitate dii a daemonibus distinguuntur, quo modo deos esse existimandum sit solem et lunam et visibilia cetera in caelo, quae corpora esse non dubitat; et si dii sunt, quo modo alii benefici, alii malefici esse dicantur; et quo modo incorporalibus, cum sint corporei, coniungantur. Quaerit etiam veluti dubitans, utrum in divinantibus et quaedam mira facientibus animae sint passiones an aliqui spiritus extrinsecus veniant, per quos haec valeant; et potius venire extrinsecus conicit, eo quod lapidibus et herbis adhibitis et alligent quosdam, et aperiant clausa ostia, vel aliquid eius modi mirabiliter operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddam genus, cui exaudire sit proprium, natura fallax, omniforme, multimodum, simulans deos et daemones et animas defunctorum, et hoc esse quod efficiat haec omnia quae videntur bona esse vel prava; ceterum circa ea, quae vere bona sunt, nihil opitulari, immo vero ista nec nosse, sed et male conciliare et insimulare atque impedire nonnumquam virtutis sedulos sectatores, et plenum esse temeritatis et fastus, gaudere nidoribus, adulationibus capi, et cetera, quae de hoc genere fallacium malignorumque spirituum, qui extrinsecus in animam veniunt humanosque sensus sopitos vigilantesve deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed tam tenuiter suspicatur aut dubitat, ut haec alios asserat opinari 81. Difficile quippe fuit tanto philosopho cunctam diabolicam societatem vel nosse vel fidenter arguere, quam quaelibet anicula christiana nec cunctatur esse, et liberrime detestatur. Nisi forte iste et ipsum, ad quem scribit, Anebontem tamquam talium sacrorum praeclarissimum antistitem et alios talium operum tamquam divinorum et ad deos colendos pertinentium admiratores verecundatur offendere.

...et absurda edisserit.
11. 2. Sequitur tamen et ea velut inquirendo commemorat, quae sobrie considerata tribui non possunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quaerit enim cur tamquam melioribus invocatis quasi peioribus imperetur, ut iniusta praecepta hominis, exsequantur; cur attrectatum re Veneria non exaudiant imprecantem, cum ipsi ad incestos quosque concubitus quoslibet ducere non morentur; cur animantibus suos antistites oportere abstinere denuntient, ne vaporibus profecto corporeis polluantur, ipsi vero et aliis vaporibus illiciantur et nidoribus hostiarum, cumque a cadaveris contactu prohibeatur inspector, plerumque illa cadaveribus celebrentur; quid sit, quod non daemoni vel alicui animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque caelestium homo vitio cuilibet obnoxius intendit minas eosque territat falso, ut eis extorqueat veritatem. Nam et caelum se collidere comminatur et cetera similia homini impossibilia, ut illi dii tamquam insipientissimi pueri falsis et ridiculis comminationibus territi quod imperatur efficiant. Dicit etiam scripsisse Chaeremonem quemdam, talium sacrorum vel potius sacrilegiorum peritum, ea, quae apud Aegyptios sunt celebrata rumoribus vel de Iside vel de Osiri marito eius, maximam vim habere cogendi deos, ut faciant imperata, quando ille, qui carminibus cogit, ea se prodere vel evertere comminatur, ubi se etiam Osiridis membra dissipaturum terribiliter dicit, si facere iussa neglexerint 82. Haec atque huiusmodi vana et insana hominem diis minari, nec quibuslibet, sed ipsis

156

caelestibus et siderea luce fulgentibus, nec sine effectu, sed violenta potestate cogentem atque his terroribus ad facienda quae voluerit perducentem, merito Porphyrius admiratur; immo vero sub specie mirantis et causas rerum talium requirentis dat intellegi illos haec agere spiritus, quorum genus superius sub aliorum opinatione descripsit, non, ut ipse posuit, natura, sed vitio fallaces, qui simulant deos et animas defunctorum, daemones autem non, ut ait ipse, simulant, sed plane sunt. Et quod ei videtur herbis et lapidibus et animantibus et sonis certis quibusdam ac vocibus et figurationibus atque figmentis, quibusdam etiam observatis in caeli conversione motibus siderum fabricari in terra ab hominibus potestates idoneas variis effectibus exsequendis, totum hoc ad eosdem ipsos daemones pertinet ludificatores animarum sibimet subditarum et voluptaria sibi ludibria de hominum erroribus exhibentes. Aut ergo re vera dubitans et inquirens ista Porphyrius ea tamen commemorat, quibus convincantur et redarguantur, nec ad eas potestates, quae nobis ad beatam vitam capessendam favent, sed ad deceptores daemones pertinere monstrentur; aut, ut meliora de philosopho suspicemur, eo modo voluit hominem aegyptium talibus erroribus deditum et aliqua magna se scire opinantem non superba quasi auctoritate doctoris offendere, nec aperte adversantis altercatione turbare, sed quasi quaerentis et discere cupientis humilitate ad ea cogitanda convertere et quam sint contemnenda vel etiam devitanda monstrare. Denique prope ad epistulae finem petit se ab eo doceri, quae sit ad beatitudinem via ex aegyptia sapientia 83. Ceterum illos, quibus conversatio cum diis ad hoc esset, ut ob inveniendum fugitivum vel praedium comparandum, aut propter nuptias vel mercaturam vel quid huius modi mentem divinam inquietarent, frustra eos videri dicit coluisse sapientiam 84; illa etiam ipsa numina, cum quibus conversarentur, etsi de ceteris rebus vera praedicerent, tamen quoniam de beatitudine nihil cautum nec satis idoneum monerent, nec deos illos esse nec benignos daemones, sed aut illum, qui dicitur fallax, aut humanum omne commentum. Patrocinium suscipimus verae religionis (12-32)

Deus immutabilis visibilia signa facit in rerum natura...
12. Verum quia tanta et talia geruntur his artibus, ut universum modum humanae facultatis excedant: quid restat, nisi ut ea, quae mirifice tamquam divinitus praedici vel fieri videntur nec tamen ad unius Dei cultum referuntur, cui simpliciter inhaerere fatentibus quoque Platonicis et per multa testantibus solum beatificum bonum est, malignorum daemonum ludibria et seductoria impedimenta, quae vera pietate cavenda sunt, prudenter intellegantur? Porro autem quaecumque miracula sive per Angelos sive quocumque modo ita divinitus fiunt, ut Dei unius, in quo solo beata vita est, cultum religionemque commendent, ea vere ab eis vel per eos, qui nos secundum veritatem pietatemque diligunt, fieri ipso Deo in illis operante credendum est. Neque enim audiendi sunt, qui Deum invisibilem visibilia miracula operari negant, cum ipse etiam secundum ipsos fecerit mundum, quem certe visibilem negare non possunt. Quidquid igitur mirabile fit in hoc mundo, profecto minus est quam totus hic mundus, id est caelum et terra et omnia quae in eis sunt, quae certe Deus fecit. Sicut autem ipse, qui fecit, ita modus quo fecit occultus est et incomprehensibilis homini. Quamvis itaque miracula visibilium naturarum videndi assiduitate viluerint, tamen, cum ea sapienter intuemur, inusitatissimis rarissimisque maiora sunt. Nam et omni miraculo, quod fit per hominem, maius miraculum est homo. Quapropter Deus, qui fecit visibilia caelum et terram, non dedignatur facere visibilia miracula in caelo vel terra, quibus ad se invisibilem colendum excitet animam adhuc visibilibus deditam; ubi vero et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt quaecumque futura sunt. Nam temporalia movens temporaliter non movetur, nec aliter novit facienda quam facta, nec aliter invocantes exaudit quam invocaturos videt. Nam et cum exaudiunt Angeli eius, ipse in eis exaudit, tamquam in vero nec manu facto templo suo, sicut in hominibus sanctis suis, eiusque temporaliter fiunt iussa aeterna eius lege conspecta 85.

...et in hominum rebus gestis...
13. Nec movere debet, quod, cum sit invisibilis, saepe visibiliter patribus apparuisse memoratur 86. Sicut enim sonus, quo auditur sententia in silentio intellegentiae constituta, non est hoc quod ipsa: ita et species, qua visus est Deus in natura invisibili constitutus, non erat quod ipse. Verum tamen ipse in eadem specie corporali videbatur, sicut illa sententia ipsa in sono vocis auditur; nec illi ignorabant invisibilem Deum in specie corporali, quod ipse non erat, se videre. Nam et loquebatur cum loquente Moyses et ei tamen dicebat: Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temet ipsum, scienter ut videam te 87. Cum igitur oporteret Dei legem in edictis Angelorum terribiliter dari 88, non uni homini paucisve sapientibus, sed universae genti et populo ingenti: coram eodem populo

157

non temporaliter. si ullus 158 .. lex in edictis Angelorum daretur de unius veri Dei cultu. insanit. Hoc Dominus Iesus ibi ostendit. ministri eius et nuntii. sed mentis. ut dictum est. incunctanter atque indifficulter efficiunt. an eis. sed spiritaliter. ut illi istos coli prohibeant. sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum. respondeant theurgi vel potius periurgi. ubi ait: Considerate lilia agri. quae omnia quasi abiecta et velocissime pereuntia decentissimos formarum suarum numeros habere non posse confirmat. sed intellegibiliter. quem ad modum dixi et in Actibus Apostolorum legitur 94. 1.et suum verbum in Scripturis intellegamus. recta eruditio per quosdam articulos temporum tamquam aetatum profecit accessibus. Angeli ministri sunt salutis etiam miraculis. qua coli unus iubebatur Deus. respondeant Platonici. . Quod si faenum agri. sicut unum ex eis. quae temporaliter exoptat bona infima atque terrena vitae huic transitoriae necessaria et prae illius vitae sempiternis beneficiis contemnenda. nisi inde formentur. cuius et ipsi contemplatione beati sunt et nos futuros esse promittunt? Illa namque visio Dei tantae pulchritudinis visio est et tanto amore dignissima. 15. ita sane ut etiam illo tempore. postremo respondeant homines. eius indigent. quod a Iove seu Apolline leges. ut sine hac quibuslibet aliis bonis praeditum atque abundantem non dubitet Plotinus infelicissimum dicere 98. De providentia certe Plotinus Platonicus disputat eamque a summo Deo. . quo visibilia promittebantur divinitus praemia. Sicut autem unius hominis. Ille enim fecit. non corporis aure. ita humani generis. conspiciente multitudine metuenda et tremenda quae fiebant. Cum ergo ad hunc unum quidam Angeli. cuius est intellegibilis atque ineffabilis pulchritudo. qui eius veritate incommutabili perfruuntur immortaliter beati.. sed. non tamen nisi ab uno Deo exspectare consuescit. quibus tamen significarentur aeterna. 16. quia nec Salomon in tota gloria sua sic amictus est. isti autem illum prohibere non audeant: quibus potius sit credendum. mirabilibus rerum signis et motibus apparebat ad eamdem legem dandam Creatori servire creaturam. intellegerent pauci 96. aeternaliter nec incipit loqui nec desinit 95. sed certis indiciis per subiectam Creatori creaturam visibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae vocibus loqueretur. quae semper corruptibilibus oculis invisibilis permanet. non sensibiliter. non unius de turba. et quod faciendum modis ineffabilibus audiunt et usque in ista visibilia atque sensibilia perducendum.. quas condidit. Quibus igitur angelis de beata et sempiterna vita credendum esse censemus? Utrum eis. Cum enim lex dabatur populo. quantum sufficere divina providentia iudicabat. ut ita dicam. non quidem per suam substantiam. atque ut sint et bene se habeant. Non enim populus Israel sic Moysi credidit. quod hodie est et cras in clibanum mittitur. ad quem contemptu eorum et ab eis aversione perveniat.. qui non est quod ipse 97. in unius esse Omnipotentis potestate quisquis diffitetur. in quibus et persona ipsius Dei. accepisset 90. quae prius haberet... quem ad modum suo Lycurgo Lacedaemonii.magna facta sunt in monte. Haec autem lex distributione temporum data est.ut suam providentiam nobis edoceat. Deus sic vestit: quanto magis vos. haec facta sunt. ubi lex per unum dabatur 89. in conspectu ipsius populi. qui hunc omnem cultum uni Deo creatori omnium deberi dicunt eique reddendum vera pietate praecipiunt. a quo facta sunt. quae praestare hominibus vel Angeli vel homines possunt. respondeant quicumque philosophi. quae visibilibus sacramentis celebrarent multi.. promissa terrena. et hoc ita. Omnia quippe. quod ad Dei populum pertinet. ut. ut ab illius cultu etiam in istorum desiderio non recedat. ut a temporalibus ad aeterna capienda et a visibilibus ad invisibilia surgeretur 91. quod apud illum sincerius audiunt. non laborant neque nent. unus tamen colendus commendaretur Deus. quidam vero ad se ipsos latria colendos signis mirabilibus excitent. Sic itaque divinae providentiae placuit ordinare temporum cursum. modicae fidei? 93 Optime igitur anima humana adhuc terrenis desideriis infirma ea ipsa.. 14. ubi forma intellegibilis et incommutabilis simul habens omnia perseverat 92. hoc enim sunt omnes illae artes vocabulo digniores. usque ad haec terrena et ima pertingere flosculorum atque foliorum pulchritudine comprobat. Dico autem vobis. qui in sua natura non corporaliter. qui se religionis ritibus coli volunt sibi sacra et sacrificia flagitantes a mortalibus exhiberi. ne mens humana vel pro ipsis terrenis vitae transitoriae beneficiis cuiquam nisi vero animae Creatori et Domino subderetur. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et vocum et rerum omnium contestatione praecipitur.

cui serviunt Angeli boni. Illa quippe miracula deorum gentilium. cui sacrificari sic iubent. in qua unus Deus deorum religione sacrorum iussus est coli. sive tantum terrens sive etiam nocens. sed ei nos subdere volunt. Quo nomine satis significatur non Deum. quale est lunam deponere. clariora. illi autem. a quo ipsi non recesserunt. quae Arca testimonii nuncupata est. quid horum de fastu superbiae. qui se nullis talibus indigere et Scripturarum suarum testificatione 105 et eorundem postea sacrificiorum remotione demonstrat. miracula ne infirmis piis illi. sed daemones mali. ut alicui alteri vetent. et praeter voces. quae ex illius Arcae loco edebantur. Si ergo Angeli sibi expetunt sacrificium. praeponendi eis sunt. sed tantum praeciperent. 17. quae sicut ignis nocte fulgebat. quod Epidaurius serpens Aesculapio naviganti Romam comes adhaesit 101. Cum vero Deus id egerit ad commendanda eloquia veritatis suae. nequaquam ista visibilia miracula facere dignarentur: profecto non sensu corporis.. quanto magis haec expetunt. Reddita sunt autem illi legi magni miraculi testimonia praeter ista. incomparabiliter haec nostra ostendit excellere. cum eorum nullus huic vetet. ut non vera eligat quae sectetur. quae illorum quoque populorum. cui serviunt. signumque erat. sed ea dico. eo quod sensibus eorum quaedam stupenda monstrarent: quem tandem ita desipere libeat. donec suppositas. cui iubent hi qui et sibi et istis prohibent? Si nec isti nec illi ulla miracula facerent. Proinde lex Dei. quod similiter appellatum est tabernaculum testimonii 108. propior despumet in herbas 104. quae in edictis data est Angelorum 106. his vero unus commendatur Deus. ut ait Lucanus. finis ipse. certiora. castra movebantur. qui non sibi. quae commendat historia (non ea dico. de cuius corruptione quaestio vertebatur. qui non uni sed plurimis sacrificia fieri volunt. quae intervallis temporum occultis ipsius mundi causis. aqua impleto cribro de Tiberi neque perfluente abstulit controversiam 103. an illi uni. qui sacrificia sibi expetunt. cuius nos ipsi sacrificium esse debemus? Quae miracula conscripta sint in Iudaeorum historia. de loco in locum migrasse referuntur 99. 159 . in Arca erat posita 107.naturae suae sensus. quod etiam ipsa lex erat in tabulis conscripta lapideis et in Arca. virtute ac magnitudine conferenda sunt. qui per illa omnia colebatur. sed se ipsos sacrificiis coli volunt: quod maius quam unius Dei contra eos eligendum est praesidium.. qui hoc prohibent et uni tantum Deo sacrificari iubent. quae procurari atque mitigari daemonicis ritibus fallacissima eorum astutia perhibentur. respondeant. qui sacrificia sibi expetunt. quod per diem nubes apparebat. Hinc enim ostendunt quam sincero amore nos diligant. et ad eum nos pervenire. Nam cum terram promissionis intrantibus eadem Arca transiret. inquam. castra ponebantur 109. verum tamen sub divina providentia constitutis et ordinatis monstrosa contingunt. posita. quales sunt inusitati partus animalium et caelo terraque rerum insolita facies. legibus iudicata sunt prohibenda atque plectenda. quae in populo Dei facta legimus. quod rationales creati sunt. circumcludi solere vel contineri loco. cum responsa eius et quaedam humanis sensibus darentur signa ex illius Arcae loco. Porro si. quorum deorum angeli sunt: etiam sic eis praeponendi sunt illi.. 16. sed illi iubent ut sacrificio serviamus. quid de vera religione descenderet. quod cotem Tarquinius novacula secuit 100. ut dixi. quae nubes cum moveretur. nec boni nec bonorum deorum angeli sunt. falsam religionem facilius persuaderent.. quanto minus ea. quam tempore peregrinationis in heremo cum tabernaculo. quod navim. eisne sacrificandum sit diis vel angelis. sed Deo creatori omnium. alii quidem ut sibi sacrificaretur. cum debita sacerdotes veneratione portabant. quae vi ac potestate eorum fieri satis evidenter apparet. haec ergo atque huius modi nequaquam illis. magica scilicet vel theurgica! quorum pleraque specie tenus mortalium sensus imaginaria ludificatione decipiunt. quas de Troia Aeneas fugiens advexit. Plus etiam dicam: si tantum hi mirabilibus factis humanas animas permoverent. quod virgo Vestalis. cuius et ipsi contemplatione beati sunt. qui tales deos coluerunt. alii vero quilibet prohibiti. et ubi staret. qui unius Dei deorum angeli sunt. quando per sacrificium non sibi. qui non unum solum ac summum Deum. quod magis indicat eorum superba fallacia. quo discernuntur. qua simulacrum matris Phrygiae vehebatur. cui uni isti sacrificari iubent. qui non sibi. ut est quod effigies deorum Penatium. alii vero id vetarent. Si autem angeli. sed voluntatis eius hinc testimonia perhiberi. ubi et ampliora invenit quae miretur? . sed ratione mentis praeponenda eorum esset auctoritas. Illis enim multi tanto minus sacrificiis colendi sunt. sed eis diis volunt. sed maiestatem illius praedicantes faceret maiora. non sibi. ex aliqua parte vivit in eis.quae nulla sunt in religione gentium. qui sibi sacrificari iubent. tantis hominum boumque conatibus immobilem redditam una muliercula zona alligatam ad suae pudicitiae testimonium movit et traxit 102. quaedam vero etsi nonnullis piorum factis videantur opere coaequari. quae dixi. ut per istos immortales nuntios non sui fastum. sed uni tantum iuberent Deo: satis deberet pietas ipsa discernere. 2.

terrestribus. nescientes eum ipsum esse etiam mundi huius visibilis et mutabilis invisibilem et incommutabilem conditorem et vitae beatae non de his. qualia sunt purae mentis et bonae voluntatis officia 119: profecto nesciunt haec ita signa esse illorum. non libenter accipiunt. theurgicis credunt: quid causae est. aut. quem prae ceteris colebant. septiens eadem Arca circumacta muri repente ceciderunt. cur illis Litteris nolint credere ista facta esse. quod honestius putant. quarum dii se ostentare mirabiles potius quam utiles ostendere potuerunt. a quibus vitulos sugentes abstraxerant. verum in herbis etiam faenoque gignuntur: quanto evidentius haec attestantur divinitati. sed de se ipso verissimum largitorem. qui ceperant. ubi ea religio commendatur. qui solus diligens et dilectus beatos facit eorumque sacrificiorum tempora imperata praefiniens eaque per meliorem sacerdotem in melius mutanda praedicens non ista se appetere. si de his rebus negat omnino ullis litteris esse credendum. Quocirca sicut orantes atque laudantes ad eum dirigimus significantes voces. in templo eam dei sui. ut eorum praesentia sentiatur. non illi. Putaverunt quidam deferendum Angelis 160 . Tunc nobis favent nobisque congaudent atque ad hoc ipsum nos pro suis viribus adiuvant Angeli quique Virtutesque superiores et ipsa bonitate ac pietate potentiores. quanto super omnes est magnus. cuius igne intellegibili correptus ardebat. Si autem illis haec exhibere voluerimus. cuius hunc iam decimum librum habemus in manibus. sed eos. Si enim philosophi praecipueque Platonici rectius ceteris sapuisse laudantur. quae condidit. sicut verba sonantia signa sunt rerum. 19. reddiderunt. sed: Mihi. De fine boni namque inter philosophos quaeritur. et in eius ineffabilem incorporeumque complexum sancto desiderio ferebatur. quorum et historia gentium testis est. sed mendaciter scripta? Quisquis hoc dicit. cui res ipsas in corde quas significamus offerimus: ita sacrificantes non alteri visibile sacrificium offerendum esse noverimus quam illi. et cum ad homines ita mittuntur. uni Deo tantum iubens. Post haec etiam cum iam in terra promissionis essent et eadem Arca propter eorum peccata fuisset ab hostibus capta. Sunt exempla in Litteris sanctis. nullo ariete percussi 111. quod nobis. sed per haec alia potiora significare testatur.Iordanes fluvius ex parte superiore subsistens et ex inferiore decurrens et ipsi et populo siccum praebuit transeundi locum 110. . quod divinam providentiam haec quoque rerum infima atque terrena administrare docuerunt numerosarum testimonio pulchritudinum. Unde et ipse sacrificium eius factus erat. cui supplicabant. potest etiam dicere nec deos ullos curare mortalia. adhaerere Deo bonum est. apertissime vetant. infernis sacrificari vetat. qui nostro Deo conditori sanctae et gloriosissimae civitatis deos suos praeferunt. sicut paulo ante commemoravi 113. excitemur. qui vel ullam esse vim divinam negant vel humana non curare contendunt. Deinde civitatis. Unde hoc opere nostro. honorifice collocarunt abeuntesque clauserunt. sed magna terrendis salubriter erudiendisque mortalibus. Porro autem si multorum deorum cultores (qualescumque deos suos esse arbitrentur) ab eis facta esse miracula vel civilium rerum historiae vel libris magicis sive. Deinde ipsi prodigiis acti deformiusque puniti Arcam divini testimonii populo.. inquit. ad quod adipiscendum omnia officia referenda sunt 115. quae ad horam praedicationis eius fiunt. bonum est. cuius in cordibus nostris invisibile sacrificium nos ipsi esse debemus. 18. Non enim se aliter colendos esse persuaserunt nisi mirabilium operum effectibus. cui uni soli sacrificandum esse praecipiunt? Etiam visibile sacrificium uni Deo offertur. Nec dixit iste: Mihi autem divitiis abundare bonum est. non eos suscepimus refellendos. quae prima hostilis occurrit more gentium deos plurimos colens. quibus tanto maior debetur fides. Haec atque huius modi Deo parva sunt. apertoque postridie simulacrum. nulla manu oppugnati.quae veritate et religione honestantur. unde ceperant. Hoc eum docuerat. quae non solum in corporibus animalium. Ipsa autem redditio qualis fuit! imposuerunt eam plaustro eique iuvencas. hi. At illae sine duce homine atque rectore ad Hebraeos viam pertinaciter gradientes nec revocatae mugitibus esurientium filiorum magnum sacramentum suis cultoribus reportarunt 112. sed ut nos ad eum colendum eique cohaerendum igne amoris eius accensi. quod nonnulli etiam philosophorum dicere non erubuerunt: Mihi voluptas corporis bonum est 116. etiam hic vim divinam explorare cupientes. quae omnibus caelestibus. aut insigniri purpura et sceptro vel diademate excellere. invenerunt collapsum deformiterque confractum. An dicet aliquis ista falsa esse miracula nec fuisse facta. subiunxerunt et eas quo vellent ire siverunt. aut quod melius velut meliores dicere visi sunt: Mihi virtus animi mei bonum est 117. Qui autem putant haec visibilia sacrificia diis aliis congruere. cui uni tantummodo sacrificandum sancti quoque Angeli eius miraculorum etiam contestatione monuerunt 118. illi vero tamquam invisibili invisibilia et maiora maiori meliorique meliora. Eius enim Propheta veracissimus ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 114.. non ut ipse his honoribus sublimetur.

dominamque potentem Supplicibus supera donis 131. Iunonem. usus ecclesiastici sermonis admitteret. heroes nostri supplicibus donis. Hos multo elegantius. sed 161 . Huius veri sacrificii multiplicia variaque signa erant sacrificia prisca sanctorum. sed divinis honoribus gaudent 122. non cuiuslibet corporis fumo. ne vel hac occasione quisquam existimaret cuilibet sacrificandum esse creaturae. tamquam fortiora sint apud eos numina mala quam bona. hoc est aerias potestates piorum virtutibus invidentes. tamen in forma servi sacrificium maluit esse quam sumere. intercludentes iter ad Deum verum. Non enim re vera. ut hominibus quos possident excitatis inimicitias adversus Dei civitatem tyrannice exerceant sibique sacrificia non solum ab offerentibus sumant et a volentibus expetant. et eorum sunt admonitione prohibiti iussique hoc ei deferre. sed quod eosdem daemones. non sic Iunonem. ubi volunt cum daemonibus heroas habitare 129. dum sacrificatur cuipiam praeter illum. si dici usitate posset. Unde verus ille Mediator. quando quidem mala impediunt adiutoria bonorum. tamquam verbis multis res una diceretur. Moderatis autem praefinitisque temporibus etiam potestas permissa daemonibus. quamvis non ex sua sententia. quod aer Iunoni deputetur. ut dixi. ipsi sibi poterant exhibere. qui debetur Deo. Qui ergo divinitatem sibi arrogant spiritus. cui uni fas esse noverunt 120. non placando. eisque Lycaonii victimas immolare voluerunt. ut parcerent. cum quo et unus Deus est. sed etiam utilis invenitur Ecclesiae. homo Christus Iesus 124. Martyres heroes sunt nostri. Huic summo veroque sacrificio cuncta sacrificia falsa cesserunt. cum in forma Dei sacrificium cum Patre sumat. quae non usquequaque inconvenienter a poetis inducitur inimica virtutibus et caelum petentibus viris fortibus invida. cum hoc unum per multa figuraretur. Nec ob aliud fallaces illi superbe sibi hoc exigunt. Nam Paulus et Barnabas in Lycaonia facto quodam miraculo sanitatis putati sunt dii. si. quidquid putatur significare. sed ex aliorum. sed supplicantis animo delectantur. quod a se humili pietate removentes eis in quem crederent annuntiaverunt Deum 121. quanto fortius adversus impietatis peccatum et usque ad sanguinem certant 128. se ipsam per ipsum discit offerre 125. ut. 20. ipse et oblatio. Imitati sunt Angelos sanctos etiam sancti homines Dei. in quantum formam servi accipiens 123 mediator effectus est Dei et hominum. cum apud eum illa dicat: Vincor ab Aenea 130. nostros heroas vocaremus. non quo eis esset cum daemonibus in aere societas. ut sine fastidio multum commendaretur 126. non solum perniciosa non est. Sed rursus ei succumbit infeliciter ceditque Vergilius. Per hoc et sacerdos est. ut martyrum numerus impleatur 127. dicit bonum deum vel genium non venire in hominem. Non est ista verae veraciterque sanctae religionis via. Sed a contrario martyres nostri heroes nuncuparentur. ipse offerens. quo nomine appellant alicuius meriti animas defunctorum. nostri martyres vincunt. sed virtutibus divinis Heram superant. quam si hostes donis placasset. nisi eis placata dent locum. cui decepto subiectoque dominentur. In Christo mediatore purgatio et vita aeterna sunt. nisi malus fuerit ante placatus 132. omnesque temptationes adversitatis eius vincunt orando non ipsam. Non omnino. Copiam vero nidorum magnam habent undique. cadaverinis nidoribus. non sibi valentibus resistere bonis. 22. quos civitas Dei tanto clariores et honoratiores cives habet. Hoc enim nomen a Iunone dicitur tractum. nocere autem mala possunt. Homo Christus unum sacrificium etiam in figura. Ex qua opinione Porphyrius. hoc videlicet veluti mysticum significante fabula. verum etiam ab invitis persequendo violenter extorqueant. ipsum Aenean admoneat Helenus quasi consilio religioso et dicat: Iunoni cane vota libens. ne sit homo illius sacrificium. id est aerias vincerent potestates et in eis ipsam. si ecclesiastica loquendi consuetudo pateretur.honorem vel adorando vel sacrificando. quod virtute Africam vicerit. Cuius rei sacramentum cotidianum esse voluit Ecclesiae sacrificium. Commodius quippe Scipio Africanus est cognominatus. malisque nolentibus bona prodesse non possunt. ut ait Porphyrius et nonnulli putant. quae cum ipsius capitis corpus sit. quod Graece Iuno appellatur. nisi quia vero Deo deberi sciunt. Vera pietate homines Dei aeriam potestatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt 133. et ideo nescio quis filius eius secundum Graecorum fabulas Heros fuerit nuncupatus. et si amplius vellent. 21.

qui est et Filius. Verum itaque dictum est non purgari hominem nisi principio. nec dicamus tamen quod haeretici Sabelliani. sed utriusque Spiritum dicimus. Non enim nisi peccatis homines separantur a Deo. non intellego. ut potuit sive ut voluit. per indulgentiam illius. nec ipsam mortem. in ea se ostendens mortalitate mortalibus. ubi de tribus principalibus substantiis disputat 138. id est Patris et Filii medium. Si enim tertiam. Principium ergo suscepta anima et carne et animam credentium mundat et carnem. sicut nec duos deos vel tres nobis licitum est dicere. et non pro peccato. noluit intellegere Dominum Christum esse principium. Eum quippe in ipsa carne contempsit. quos inter caelestes deos praecipuos habent? Denique eodem dicit oraculo expressum principia posse purgare. 23. quamvis esset poena peccati. quamvis pluraliter apud eos sint dicta principia. quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius extulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium velut immortales mortalibus promiserunt. quamvis quem alium dicat horum medium. Quae autem dicat esse principia tamquam Platonicus. Sed subditus Porphyrius invidis potestatibus. novimus. Nam de carne sua manducanda mystice loquens. Bonus itaque verusque Mediator ostendit peccatum esse malum. quamvis de unoquoque loquentes. sed potius. et eumdem Spiritum Sanctum. caro autem non prodest quicquam 145. Dicit etiam Porphyrius divinis oraculis fuisse responsum nos non purgari lunae teletis atque solis. cuius incarnatione purgamur. si facultas datur. cum hi qui non intellexerunt offensi recederent dicentes: Durus est hic sermo. infirmi. quia et ipsa quantulacumque virtus. ut polluti carne peccati carnis peccati similitudine mundaremur 135. quia et mortuus est.Deum suum adversus ipsam. ne verborum licentia etiam de rebus. peccando esse vitandam. cum de Deo loquimur. animae naturam etiam iste vellet intellegi. impiam gignat opinionem. et in hac vita per fidem regimur. In eius ergo nomine vincitur. quam sua ille humilitate deiecit verus benignusque Mediator. quae dicitur nostra. Ideo enim solvere potuit moriendo peccata. sed per Verbum a quo suscepta est. Multum autem nobis in hac carne tribueremus. et Patris et Filii Spiritum Sanctum nec Patrem esse nec Filium. 24. et eas libere redarguere formidabat. pro iustitia perferendam. Non enim aliquem vincit aut subiugat nisi societate peccati. cum Verbum caro factum est et habitavit in nobis 144. et morte deponi et in melius resurrectione mutari 142. peccatis obnoxii et ignorantiae tenebris obvoluti nequaquam percipere possemus. et Filium Patris Filium. quae his significantur. hominem Christum Iesum 134. sed Patrem esse Filii Patrem. de Spiritu autem Sancto aut nihil aut non aperte aliquid dicit. vel de Patre vel de Filio vel de Spiritu Sancto. illius est nobis bonitate concessa. An doceat Porphyrius principiis nos purgari. etiam singulum quemque Deum esse fateamur. nisi ab eo mundaremur atque sanaremur per hoc quod eramus et 162 . non carnis substantiam vel naturam. Dicit enim Deum Patrem et Deum Filium. quam propter sacrificium nostrae purgationis assumpsit 141. sed divina miseratione purgatio. quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi. non utique diceret horum medium. nec in rebus ad intellegendum difficillimis offensionem religiosarum aurium pertimescunt. ne forte. ut in ipso sacerdote ac sacrificio fieret remissio peccatorum. per quem facta peccatorum purgatione reconciliamur Deo. sed interponit. eumdem esse Patrem. Nobis autem ad certam regulam loqui fas est. si lunae solisque non purgant. qui est et Pater et Filius 140. alicuius alterius dei de turba valere ad purgandum teletae crederentur. id est per Mediatorem Dei et hominum. nec Patris tantum nec Filii tantum. de quibus et erubescebat. non postponit. Nos itaque ita non dicimus duo vel tria principia. iste autem cum dicit medium. Neque enim caro principium est aut anima humana. quis eum potest audire? Respondit manentibus ceteris: Spiritus est qui vivificat. non per nostram potentiam. nisi usque ad eius depositionem sub venia viveremus. Christi incarnatione atque humilitate purgamur. quod nos Sanctum Spiritum. quem graece appellat paternum intellectum vel paternam mentem 137. cum dictum esset non purgare teletas solis et lunae. Non ergo caro per se ipsa mundat. ut hinc ostenderetur nullorum deorum teletis hominem posse purgari. nam cognosceret purgatorium. Ideo quaerentibus Iudaeis quis esset respondit se esse principium 146. Quod utique carnales. Hunc ille Platonicus non cognovit esse principium. quam tamen pro nobis sine peccato ipse persolvit. et post hanc vitam per ipsam speciem incommutabilis veritatis ad perfectionem plenissimam perducemur. magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens. qui hominem assumpsit egitque sine peccato. Propterea ergo nobis per Mediatorem praestita est gratia. sicut Plotinus. Cuius enim teletae purgant. qua in nos ostendit magnam misericordiam suam 136. quorum in hac vita non fit nostra virtute. Liberis enim verbis loquuntur philosophi. Et nimirum hoc dixit. sed Verbum per quod facta sunt omnia 143. Hac Dei gratia. Postponit quippe Plotinus animae naturam paterno intellectui 139.

Unde dicit Dominus: Mundate. inquit. et a te quid volui super terram? 155 Reprehendit se ipsum iusteque sibi displicuit. qui tibi servire noluissent. Tamen cum de utroque dixisset. in voluntate tua deduxisti me. hoc est. item in alio: Defecit in salutare tuum anima mea 158. sed ipsius quoque legis temporibus. non peccatrix erat. et cum gloria assumpsisti me 154. in illius autem incarnatione natura humana erat. qui haec deposita maligna obstinatione considerat. Quid huic tamen utile fuerit etiam ipsa terrena non nisi ab uno vero Deo quaerere. fuerit liberatum. haec unum Deum novit et colit. quod enim videt quis. quod se extulerunt. Haec est gloriosissima civitas Dei. Nullo itaque dubitante. omnes immortales beati. nec eis sacrificemus. quibus eos cum abundare cernerem. quia etiam in talium rerum desiderio deos alios non quaesivi. Nunc vero fit illud. fragilem et quodam modo luteam felicitatem a suo Deo quaesivit in terra. Adhaerere autem Deo tunc perfectum erit. cum totum. sed potius nos diligunt. id est nuntii eius. defectu utique bono ab inferioribus ad superna. Quid enim mihi est. in quorum edictis et lex dabatur. tamquam ad sinistram cuncta illa pertineant. Unde cum dixisset: Ponere in Deo spem meam. in cuius potestate sunt omnia. sed cum eis et illorum et nostrum Deum. Deus. totumque illud culmen temporalis felicitatis ita eis factum tamquam somnium evigilantis. sicut per Angelos. et pars mea Deus in saecula 160. Huius sacramenti fide etiam iusti antiqui mundari pie vivendo potuerunt. quamvis in figuris rerum spiritalium habere videretur promissa carnalia. sed ipsum.non eramus. unde in alio psalmo dicitur: Desiderat et deficit anima mea in atria Domini 157. tamquam frustra Deo ipse servisset. qui se repente invenit suis quae somniabat fallacibus gaudiis destitutum. in caelo. plus nobis favent. Propter carnales enim terrenasque promissiones. In quo plane psalmo duorum Testamentorum. peribunt. fuisse deiectos et defecisse ac perisse propter iniquitates suas 151. Tunc eos intellexit in eo. quae ab hominibus eliguntur. non subiecit: Deus cordis et carnis meae. qui fornicatur abs te 161. Per cor quippe caro mundatur. Et quoniam in hac terra vel in civitate terrena magni sibi videbantur: Domine. per quos. 163 . cor meum et caro mea. sicut dicit. inquit. in civitate tua imaginem eorum ad nihilum rediges 152. hoc est semen dispositum per Angelos. essent beati). Partem deinde suam dicit ipsum Deum. non longe ire. qui nos ad eius societatem invitaverunt civesque suos in illa esse voluerunt. eadem promissio praedicata est. qui longe se faciunt a te. propter quod et cetera de eodem psalmo dicenda visa sunt: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 162. annuntiantes eius voluntatem et gloriam gratiamque laudantes. Ac per hoc sequitur: Tenuisti manum dexterae meae. Defecit. 25. propter quod Vetus dicitur Testamentum 149. omnes laudes tuas in portis filiae Sion 164. quae mihi cum impiis non possunt esse communia. donec intraret in sanctuarium Dei et intellegeret in novissima eorum. et simus nos quoque pro modulo nostro angeli Dei. inquit. id est de corde et carne deficiente. rem transitoriam. perdidisti omnem. hanc Angeli sancti annuntiaverunt. ipse illi placuerit eligendus. satis est declarata distinctio. sed iusta. ut et nos cum ipsis beati simus. quando unum Deum cum illis colimus. putavi me incassum tibi servisse. et quae foris sunt munda erunt 159. quando et illi haec haberent. dicit pedes suos paene fuisse commotos et effusos in lapsum propemodum gressus suos. quod sequitur: Ponere in Deo spem meam. non est spes. Nam et Prophetae tunc erant. Haec est mediatio. Velut pecus dixit utique "non intellegens". non aliquid ab eo. et ego semper tecum 153. volentem cur ita esset apprehendere. quod inter multa. quibus non placet ut eos colamus tamquam nostros deos. Ea quippe a te desiderare debui. Tamen ego semper tecum. quid et sperat? Ait Apostolus. qui felices videbantur erranti. qui multorum deorum vult esse prostibulum. qui nobis non invident (neque enim si inviderent. Quia ecce. An quandoque psalmista anceps sit inter utramque vitam. Deus cordis mei 156. quam manus lapsis iacentibusque porrecta est. Quaedam vera sunt in Porphyrii doctrina de angelis. quae abundare apud impios cum vidisset paene collapsus est. quae intus sunt. per patientiam exspectamus 163. inquit. cum tam magnum bonum haberet in caelo (quod post intellexit). satis ostendit ubi ait: Velut pecus factus sum apud te. cum eas impiis abundare perspiceret. quod liberandum est. non per plurima fornicari. quae dicuntur Vetus et Novum. Unde sequitur illud. quam si eos ipsos per sacrificia coleremus. sed iusti non eramus 147. seque in rei huius inquisitione laborasse. quam de illo exspectabat. Eramus enim homines. quia. cuius tam magnam divinamque sententiam de boni humani fine paulo ante commemoravi: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 150. Spes enim quae videtur. inquit. inquit. Si autem quod non videmus speramus. qua et unus Deus coli iubebatur et hic Mediator venturus promittebatur 148. cum ea felicitate. sed cum ipsis sacrificium simus Deo. Patrem et Filium et Spiritum Sanctum. In hac autem spe nunc constituti agamus quod sequitur. sed Deus cordis mei. cordis mei. non solum antequam lex populo Hebraeo daretur (neque enim eis praedicator Deus vel Angeli defuerunt). plus adiuvant. et ex illorum numero erat. contemptores eius florere perspiceret. ut annuntiem.

neque per ipsam rem. Theurgi vero illi vel potius daemones deorum speciem figurasque fingentes inquinant potius quam purgant humanum spiritum falsitate 164 . Num igitur hos angelos. quod in anima spiritali theurgica arte purgati ad Patrem quidem non redeunt. quos philosophari piget. ubi ait: Ultima Cumaei venit iam carminis aetas 171. 27. procul dubio neque per ullam significantem figuram. ancillam potius invidorum isto aere transcenso levare in caelum et inter deos vestros etiam sidereos collocare. qui philosophari non possunt. verum saltem in anima spiritali purgentur. Adhuc dubitas haec maligna esse daemonia. ut dicas pronuntiare divina? Quae tandem divina pronuntiant. quo constat homo. quibus divinis te tamen per intellectualem vitam facis altiorem. de quo etiam poeta nobilissimus poetice quidem. Hoc enim tibi immundissimi daemones. ut tibi videlicet tamquam philosopho theurgicae artis purgationes nequaquam necessariae videantur. amicis suis theurgis erubescebat Porphyrius. Et angelos quippe alios esse dixit. cuius nobis annuntiant voluntatem? Unde optime admonet etiam ipse Platonicus imitandos eos potius quam invocandos 166. qui ad theurgos homines nescio qua deducti arte descendunt. Ea quippe dixit. ne immortales et beatos uni Deo subditos non eis sacrificando offendamus. incomparabiliter maior est multitudo. quod eos. solem ac lunam et cetera ibidem lumina. cui et ipsi adhaerendo beati sunt. Daemonum est haec arrogantia superborum atque miserorum. a quibus non quidem in anima intellectuali. Quod enim non nisi uni vero Deo deberi sciunt. Nam ista utcumque sapiebat sed contra multorum deorum cultum non libere defendebat 165. deos aetherios se esse fingentes. qui Patris annuntiant voluntatem. ut hanc veluti mercedem reddas magistris tuis. et non dicam dominam. quam ad scholas Platonicas venire cogantur. sed super aerias plagas inter deos aetherios habitabunt 169. de quo iste versus expressus est. quod tu fateris. si qua manent sceleris vestigia nostri. Quem tu quoque utinam cognovisses eique te potius quam vel tuae virtuti. Non itaque debemus metuere. ne praestarent animae purgationem. qui deorsum descendentes hominibus theurgicis divina pronuntient. In illo enim habent misericordissimam purgationem et mentis et spiritus et corporis sui. sibi exhiberi volunt. ab omni labe istarum perturbationum quanta potuit disputatione secrevit! tu autem hoc didicisti non a Platone. vel ipsa quoque sidera his opprobriis infamare? Incongrue et mysterice Porphyrius dicit de theurgica purgatione. quae sacramentis significatur. alios autem. te auctore theurgos homines. Nescio quo modo. ab eis angelis. ut dicis. a peccatorum peste sanaret. quorum ministerium est declarare voluntatem Patris. Ad quod bonum percipiendum etiam nobis sincera benignitate oportet ut faveant. quos conspicuos lucere cernebat. quos sacris precibus invidus alligavit. a quibus curiositate deceptus ista perniciosa et insana pro magno beneficio didicisti 167? Audes istam invidam non potentiam. scelerum tamen manere vestigia. sed aliis eas tamen importas. quem vestra. sive invisibiles.26. quae tibi tamquam superiorum capaci esse inutilia confiteris. Non enim te decepisset. sive visibiles. quae etiam multum proficientium in virtute iustitiae possunt propter huius vitae infirmitatem. Quid adhuc trepidas. promiserunt. Nam utique non hoc a se ipso se dixisse Vergilius in Eclogae ipsius quarto ferme versu indicat. ad ista seducis. quos putabat. Irrita perpetua solvent formidine terras 170. Non audit ista hominum multitudo. quantum mihi videtur. vel perniciosissimae curiositati sanandum tutius commisisses. dum non vis theurgos offendere. plures ad secretos et illicitos magistros tuos. etsi non scelera. ut videlicet quicumque a philosophiae virtute remoti sunt. veraciter tamen. qui in terris ea. quae humana. et quoniam istorum. ut in aetherias vel empyrias mundi sublimitates et firmamenta caelestia extolleres vitia humana. ut possent dii vestri theurgis pronuntiare divina. sed pestilentiam. purgare cupiente ab illis vinculis solvi et suae potestati reddi potuerunt. Propterea quippe totum hominem sine peccato ille suscepit. qui non voluntatem Patris annuntiant? Nempe illi sunt. vel te fingis fortasse nescire. Quid adhuc eos honoras. adversus potestates et veris virtutibus et veri Dei muneribus invidas habere liberam vocem? Iam distinxisti angelos. neque sibi arrogent quo eis subiciamur. credendum est velle nos subdi nisi ei. ut totum. sed volens nolensque confessus est. si ad ipsum referas. ut tu ipse scribis. quorum praedicator et angelus factus es. sed eum annuntient sub quo eis in pace sociemur. unde hoc a Cumaea Sibylla dictum esse incunctanter apparet. inquirant. qui tantummodo daemones a luna et infra ordinatos agitari morbis passionum mentisque turbelis honorans eos quidem. sed. dixit: Te duce. quae ardua nimis atque paucorum est. deos tamen caeli superiores ad aetheria spatia pertinentes. et altitudinem eius profunditatemque declarent. nec a bono. oracula sanctum immortalemque confessa sunt. a quibus longe diversa est pietas subditorum Deo nec aliunde quam illi cohaerendo beatorum. propter quos a daemonum dominatu liberandos Christus advenit. o philosophe. quae Patris sunt. sed a Chaldaeis magistris. Quanto humanius et tolerabilius consectaneus tuus Platonicus Apuleius erravit 168. fragilis et infirma est. quia in alterius adumbrata persona. quae non nisi ab illo Salvatore sanantur.

ut iam nec eidem ipsi. ut ad illa. quem vocas paternum intellectum seu mentem. quo nitendum sit. qui non secundum intellectualem animam vivunt? Christus omnes vocat ad salutem. sed quantum ad te attinet. etsi verbis indisciplinatis utimini. immortalem tamen aeternamque non posse hac arte fieri confiteris.. nos autem. quod prophetae sancti de illo veraciter praedixerunt: Perdam sapientiam sapientium et prudentiam prudentium reprobabo 175. quod metuendam dicis hanc artem vel legum periculis vel ipsius actionis. aliquid post huius vitae finem prodesse videantur. et infirmum Dei fortius est hominibus 176. hoc est mentem nostram. qua salvamur. non superbe iactantes falsam beatitudinem suam. Unde commemorato isto prophetico testimonio sequitur et dicit Apostolus: Ubi sapiens? Ubi scriba? Ubi conquisitor huius saeculi? Nonne stultam fecit Deus sapientiam huius mundi? Nam quoniam in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum. mirantibus tamen stupentibusque concurrit 172. id est paternam mentem sive intellectum. placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes. quibus frustra discendis elaborasti. quantum existimo. venire possimus.. Uteris etiam hoc verbo apertius. quod teletae non post mortem elevant animam. et ipsam spiritalem. Quoniam quidem Iudaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt. sed viam qua eundum est non tenetis. Non enim suam in eis perdit et reprobat. abscedant aut eo penitus non accedant. vel ad eas facias ipse curiosos. sed humiliter potius veram miseriam confitentes. etsi acie caligante.. non vultis agnoscere. qui paternae est conscius voluntatis. quoniam stultum Dei sapientius est hominibus. procul dubio Dei gratiam. ipsis vero vocatis Iudaeis et Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. quam ipse donavit. unde ad eum mundus vobis quidem stomachantibus. summum esse exemplum gratiae videre potuisses. id est nostrae animae partem mente inferiorem. qui non habent ipsius. patriam in qua manendum est. cum virtutis et sapientiae profitearis amatorem. At ille implet. quam spiritalem vocas. neque hoc tantum malum te pudet. quasi ne operam perdidisse videaris ista discendo. Sed quid faciam? Scio me frustra loqui mortuo. quod praestaturi videbantur.. Confiteris tamen etiam spiritalem animam sine theurgicis artibus et sine teletis. et horum medium. 1. Quo modo enim purgent hominis spiritum. quam tali arte purgari posse asseris. quam si vere ac fideliter amasses. 28. sed per solum . videtis tamen qualitercumque et quasi per quaedam tenuis imaginationis umbracula. etsi de longinquo. sed cum dicis esse concessum. Hoc quasi stultum et infirmum tamquam sua virtute sapientes fortesque contemnunt. Quid prodest quia negare non potuisti errare homines theurgica disciplina et quam plurimos fallere per caecam insipientemque sententiam atque esse certissimum errorem agendo et supplicando ad principes angelosque decurrere. Non enim dicis: paucis placuit. O si cognovisses Dei gratiam per Iesum Christum Dominum nostrum ipsamque eius incarnationem. vel: pauci voluerunt. inquit. quando quidem ad Deum per virtutem intellegentiae pervenire paucis dicis esse concessum. Sufficit quod purgatione theurgica neque intellectualem animam. Confiteris tamen gratiam. Christus autem vitam promittit aeternam..et ad gratiam quam platonici despiciunt. posse continentiae virtute purgari. 165 . sed incarnationem incommutabilis filii Dei. excelsam videlicet sapientiam spretis atque abiectis infimis idoneus de superioribus carpere 174. ubi Platonis sententiam 179 sequens nec ipse dubitas in hac vita hominem nullo modo ad perfectionem sapientiae pervenire. Aliquando etiam dicis. quem putamus te dicere Spiritum Sanctum 177. quae credimus vel ex quantulacumque parte intellegimus.. Sed bene. Iudaeis quidem scandalum. gentibus autem stultitiam. Atque utinam hoc saltem abs te miseri audiant et inde. ne illic absorbeantur. mittis homines ad theurgos. non hominis sufficientiam confiteris. et more vestro appellas tres deos 178. Mittis ergo homines in errorem certissimum. quae sanat infirmos. et rursum. Hunc autem Christum esse non credis. 29. Ignorantiam certe et propter eam multa vitia per nullas teletas purgari dicis. aut metu premerent aut simili invidentia denegarent. Christum Dei virtutem et Dei sapientiam 173 cognovisses nec ab eius saluberrima humilitate tumore inflatus vanae scientiae resiluisses. qui immundum habent proprium? Alioquin nullo modo carminibus invidi hominis ligarentur ipsumque inane beneficium. ad nihil aliud. contemnis enim eum propter corpus ex femina acceptum et propter crucis opprobrium.phantasmatum et deceptoria vanarum ludificatione formarum. ut per eos anima spiritalis purgetur illorum. nisi ut talium quoque rerum quasi peritus appareas et placeas illicitarum artium curiosis. dicis posse purgari. secundum intellectum tamen viventibus omne quod deest providentia Dei et gratia post hanc vitam posse compleri 180. Itaque videtis utcumque. Ubi. praedicamus Christum crucifixum. qua hominis animam corpusque suscepit. et tamen versas haec multis modis et repetis. sed quam sibi arrogant. Sed haec est gratia. . Praedicas Patrem et eius Filium.

. nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina. solebamus audire. ut putatis. quale sua resurrectione Christus demonstravit exemplum. vobis incredibile dicitur. Hoc erat in principio apud Deum. cum incorruptibilia prorsus et immortalia nihiloque animae contemplationem. impedientia praedicentur vosque etiam dicatis esse in caelestibus immortalia corpora immortaliter beatorum: quid est quod. Quod initium sancti Evangelii. et Deus erat Verbum. etsi humanum divino. Quid enim incredibile dicitur. tunc obliviscimini. ut anima possit beata permanere cum Deo? 181 Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit. sed ut cadendo gravius affligantur. peritia haec esse animalia beatissima perhibetis et cum his corporibus sempiterna 183. An vero quod ipsum corpus morte depositum et in melius resurrectione mutatum iam incorruptibile neque mortale in superna subvexit. Quid ergo incredibile est. qua sanari poterant. sicut a sancto sene Simpliciano. potest aliquanto scrupulosius inter Christianarum Scripturarum doctissimos disputari 184. quod mirabilis mirabiliter natus est. quae anima utique humana est.cum incarnationem et resurrectionem despiciant. etsi mutabile incommutabili.. cum vobis fides christiana suadetur. nec umquam carebit beatitudine. revolvi animas ad bestias. cum dicitur Deus assumpsisse humanam animam et corpus? Vos certe tantum tribuitis animae intellectuali. Omnia per ipsum facta sunt. iustus ab impiis beatus a miseris. quidam Platonicus. praesertim vobis qui talia sapitis. Quid ergo est. nisi quia Christus humiliter venit et vos superbi estis? Qualia sanctorum corpora in resurrectione futura sint. corpus est omne fugiendum? Solem quoque istum et cetera sidera non solum in libris vestris corpora esse fatemini. quod factum est. Gratia Dei non potuit gratius commendari. quid disputare aut docere soleatis? Quid causae est. et lux in tenebris lucet. Sed qualiacumque sint. et tenebrae eam non comprehenderunt 185. ut beati simus. Sed ideo viluit superbis Deus ille magister. 30. qua ad illum ab hominibus veniretur. cur ipse Porphyrius nonnulla et non parva emendavit? Nam Platonem animas hominum post mortem revolvi usque ad corpora 166 .quantum autem ad eos. Quo modo ergo nec umquam solvetur a corpore. ut eam consubstantialem paternae illi menti. quod vobiscum omnes homines et conspicere non cunctantur et dicere. quod vultis esse etiam sempiternum. aut ut verbis utar. erubescant. quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis 187. facilius quippe in fidem recipiendum est. quibus ad hoc credendum vos ipsos admonere debeatis. hoc fortasse credere recusatis intuentes Porphyrium in his ipsis libris. natura ipsa nostra teste cognoscimus. quos De regressu animae scripsit. ut beata sit anima. . aut ignorare vos fingitis. quod iterum dico: Christus est humilis. nisi quia illud est. ut homo totus et plenus sit. praesertim cum de anima mundi huius visibilis et tam ingentis corporeae molis cum illo tam incredibilia sapiatis. si aliqua una intellectualis anima modo quodam ineffabili et singulari pro multorum salute suscepta est? Corpus vero animae cohaerere. Christiani esse nolitis. ex quibus multa posui. futura tamen sempiterna minime dubitamus. cur propter opiniones vestras. In ipso vita erat.. 29. quae cervici vestrae difficillime persuaderi potest. qui postea Mediolanensis Ecclesiae praesedit episcopus 186. fieri posse dicatis. quod. vos superbi? An forte corrigi pudet? Et hoc vitium nonnisi superborum est.. hoc profecto esset incredibilius. tamen spiritum spiritui. .. inquam. qui piscatorem suo Spiritu docuit sapere ac dicere: In principio erat Verbum. incorporeum incorporeo.etsi Plato doceat. qui tam longe erat immortalis a mortalibus incommutabilis a commutabilibus. quae in usu habetis. et vita erat lux hominum. si. Sed huic veritati ut possetis adquiescere. aureis litteris conscribendum et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum esse dicebat. quem Dei Filium confitemini. Si post Platonem aliquid emendare existimatur indignum. immo potius ad pietatem suscipiendam debet adducere. Non enim hoc faciunt ut erigantur. manens beatus suscipiensque mortalem. qua in Deo figitur. qui te magnipendunt et te vel qualicumque amore sapientiae vel curiositate artium. ut beati immortalesque esse cupiamus. An forte vos offendit inusitatus corporis partus ex virgine? Neque hoc debet offendere. Pudet videlicet doctos homines ex discipulis Platonis fieri discipulos Christi. et sine ipso factum est nihil. quid. ut parum sit miseris quod aegrotant. fortasse non frustra. quas non debuisti discere. Et quia naturaliter indidit nobis. ut fidem christianam quasi rationabiliter fugere videamini. cui nomen est secundum Iohannem. perpetiendo docuit contemnere quod timemus. quas vos ipsi oppugnatis. ut nobis tribueret quod amamus. quam ut ipse unicus Dei Filius in se incommutabiliter manens indueretur hominem et Spiritum dilectionis suae daret hominibus homine medio. tam crebro praecipere omne corpus esse fugiendum. diligunt. omne corpus fugiendum esse opinamini. quos potius in tua compellatione alloquor. Platone quippe auctore 182 animal esse dicitis mundum et animal beatissimum. obnitente quidem Porphyrio. humilitate opus erat. et Verbum erat apud Deum.. et talia futura. verum etiam altiore. Quod nisi usitatissimum esset. 2. quam corpus incorporeo cohaerere.

Si enim quod perfecte mundantur hoc efficit. sed creatam dicit esse. sed homini praeposuit veritatem. quod mundatam ab omnibus malis animam et cum Patre constitutam numquam iam mala mundi huius passuram esse confessus est 190. sed substitutionis initium. ut saltem in solos homines humanas animas praecipitari posse sentiret. Inventa est enim animae beatitudo. ubi rursus implicentur malis: profecto erit infelicitatis causa summa felicitas et stultitiae causa perfectio sapientiae et immunditiae causa summa mundatio. inquiunt. quae non erat? Ut enim hoc Platonici nollent credere. Puduit scilicet illud credere. malorum autem oblivio facit corporum desiderium. ne mater fortasse filium in mulam revoluta vectaret. Porphyrio tamen iure displicuit. quid hoc scire prodesset. inquiunt. sempiternum deinceps esse non posset. hoc est ad oblivionem praeteritorum: Scilicet immemores supera ut connexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 192. in eo tamen aliorum Platonicorum opinionem et non in re parva emendavit. Numquid ergo. Ubi etsi aliquid inconvenienter sapit (magis enim data est corpori. Sicut enim. quamquam et de mundo et de his. si anima semper fuit. Quod etiamsi verum esset. In hominum sane non sua quae dimiserant. ut materiae cognoscens mala ad Patrem recurreret nec aliquando iam talium polluta contagione teneretur. quae animam quoque ipsam non Deo coaeternam. si pes ex aeternitate semper fuisset in pulvere. procul dubio coepit ex tempore. ecce vidit. ut autem secura sit. qui 167 . nec post talem ac tantum magistrum refugit correctionem. semper ei subesset vestigium. apertissime dicat eos esse coepisse et habere initium. sed per Conditoris potentissimam voluntatem in aeternum mansuros esse perhibeat. desiderare animas corruptibilium corporum labem et inde ad ista remeare. finem temporis non habebit. ut beata sit. Porphyrii profecto est praeferenda sententia his. Cui ergo gaudendi causa falsitas erit. quod ipsi in alia meliore vita purgatissimi et sapientissimi fuerant nescituri et falsum credendo beati futuri? Quod si absurdissimum et stultissimum est dicere. quae cum initium temporis habuerit. quos in mundo deos a Deo factos scribit Plato 195. quanto. qua putatur nihil esse posse sine fine temporis. ut ipsa esset ex tempore quae antea non fuisset? Deinde beatitudo quoque eius post experimentum malorum firmior et sine fine mansura. beluinos autem carceres evertere minime dubitaret. quod platonice videtur dixisse Vergilius. sicut iste confitentur. si non faceret). Hanc sententiam Porphyrii doctor tenuit et Plotinus 189. nec alterum altero prius esset. Absurde docet Plato animas ante fuisse. honestius creditur reverti animas semel ad corpora propria quam reverti totiens ad diversa! Verum tamen. et tamen semper erit. quod esse Platonicum maxime perhibetur. Merito displicuit hoc Porphyrio quoniam re vera credere stultum est 193 ex illa vita. non esse hoc videlicet temporis. nisi forte inde se nobis auderent praeferre Platonici. quas humano ingenio pervestigare non possumus. ubi oportet fallatur. Dicit etiam ad hoc Deum animam mundo dedisse. Quanto creditur honestius. quia. ut mortuos ex vivis. nisi quod semper ante fuisset. et tamen facti sunt 196. quamvis alterum ab altero factum esset: sic. quod missi Apostoli qui orbem terrarum Evangelio repleverunt. falso putabit semper se beatam fore. ne aliquando iam malorum polluta contagione teneatur. tamquam hoc agat summa purgatio. quod ex aeterno non fuit. esse coepit ex tempore. Verum id quo modo intellegant invenerunt. quod sancti et veraces Angeli docuerunt. nisi quod initium non habet temporis. eisque beatis et immortalibus de vera religione credamus. quoniam aliquando erit et misera. Quod si ita est. ecce Platonicus in melius a Platone dissentit. ita vivos ex mortuis semper fieri 191. Non enim beata erit nisi secura. quod Prophetae Dei Spiritu acti locuti sunt. in campos Elysios purgatas animas missas (quo nomine tamquam per fabulam videntur significari gaudia beatorum) ad fluvium Letheum evocari. et mundus atque in illo dii creati et semper fuerunt semper existente qui fecit. quamdiucumque erit. cur non fieri potuerit. quod tamen vestigium a calcante factum nemo dubitaret. Quapropter divinae auctoritati humana cedat infirmitas. finem tamen non habituros. quod ipse quem venturum Salvatorem praemissi nuntii praedixerunt. hanc utique causam idoneam sibi videbantur afferre. ex magna parte correctus est in hac opinione Porphyrius. quo modo de veritate gaudebit? Vidit hoc Porphyrius 194 purgatamque animam ob hoc reverti dixit ad Patrem. 31. quae beatissima esse non poterit nisi de sua fuerit aeternitate certissima. inquam. non enim mala disceret. qui animarum circulos alternante semper beatitate et miseria suspicati sunt. cum ante non fuerit. Nec veritate ibi beata erit anima. ut inquinatio requiratur. ubi revoluta mater in puellam filio forsitan nuberet. quod ille non vidit. sed alia nova corpora redire humanas animas arbitratus est. quia id nos in hac vita iam nesciremus.bestiarum scripsisse certissimum est 188. Qua sententia profecto abstulit. ut omnium obliviscantur malorum. et non puduit hoc credere. etiam miseria eius semper fuisse dicenda est? Porro si aliquid in illa. Falso igitur a quibusdam est Platonicis creditus quasi necessarius orbis ille ab eisdem abeundi et ad eadem revertendi. Illa igitur omnis argumentatio dissoluta est. falsumque esse ostendit. ut dixi. Cur ergo non potius divinitati credimus de his rebus. ut bona faceret.

nisi ei tantum. 32. per quos ostenderetur omnia corporalia mala pro fide pietatis et commendatione veritatis esse toleranda. quorum assiduam commemorationem facit 198. quae una ducit ad regnum. cui haec promittenti fideliter credidit. cum dixit. quam de re tanta sequi oporteret. nec iubent. quia plus apud eas curiositas valuit quorumque angelorum cognoscendorum et colendorum. Neque enim propterea verum non esse iudicavit. cuius profecto notitia ad quoscumque iam venit et ad quoscumque ventura est. quae universalem continet viam animae liberandae. Ita ei non sufficiebat quidquid de anima liberanda studiosissime didicerat sibique vel potius aliis nosse ac tenere videbatur. Haec est. Videbat ergo ista Porphyrius et per huiusmodi persecutiones cito istam viam perituram et propterea non esse ipsam liberandae animae universalem putabat. Haec est religio. et utique se a Chaldaeis oracula divina sumpsisse. id est universis gentibus divina miseratione concessa. nondumque in suam notitiam historiali cognitione perlatam? Quaenam ista est universalis via.. . Haec est universalis via. Haec est enim quodam modo regalis via. tacere non potuit. liberandorum credentium universalis via. quae magnae velut in divinis rebus habebantur. quod eum movebat et quod in eius electione perpeti metuebat. per eum sacerdotem offerendi. illuminet vultum suum super nos. qua non continetur haec via? Nam quae alia via est universalis animae liberandae. quantum arbitror. manifestissima voce testatur neque illis quae ab Indis neque illis quae a Chaldaeis didicerat hanc universalem viam liberandae animae contineri. aut inductione Chaldaeorum aut alia qualibet via. non temporali fastigio nutabundum. quoniam nulla nisi hac liberari potest. sed ut talia promissa perciperet et ex illo propagaretur semen dispositum per Angelos in manu Mediatoris 200. cuius et nos cum illis. Providentiam quippe divinam sine ista universali via liberandae animae genus humanum relinquere potuisse non credit. 1. Quod sensit etiam iste. nisi quae non suae cuique genti propria. Auctore Porphyrio omnibus via est animae liberandae. Tunc enim Porphyrius erat in rebus humanis. quod universalem contineat viam animae liberandae. nondum in suam notitiam esse perlatum. hoc est omnibus gentibus data. sacrificium esse debemus. sed hoc tantum bonum tantumque adiutorium nondum receptum. quem suscepit. quae universalem contineat viam animae liberandae: satis. sed universis gentibus quae communis esset divinitus impertita est? Quam certe iste homo non mediocri ingenio praeditus esse non dubitat. Et quo modo iam potest esse verissima. oppugnari permittebatur ab idolorum daemonumque cultoribus regibusque terrenis. iussus est discedere de terra sua et de cognatione sua et de domo patris sui 201. ostendit vel eam philosophiam. Quam vult ergo intellegi animae liberandae universalem viam nondum receptam vel ex aliqua verissima philosophia vel ex earum gentium doctrinis. nec mirum. deberi sciunt. Haec est igitur animae liberandae universalis via. Neque enim ait non esse. secundum quem et sacerdos esse voluit.sibi honorem non expetunt. sed nondum in suam venisse notitiam. ad eius confirmationem robustioremque commendationem potius pertinere.. Unde tanto post ex Abrahae semine carne suscepta de se ipso ait ipse 168 . in omnibus gentibus salutare tuum 203. propter asserendum et consecrandum martyrum numerum.quae Christi est religio signis et prophetiis adtestantibus. in quo esset ista liberandae animae universalis via. 2. quae non est alia quam religio Christiana. inquam. quem Deo suo. nisi qua universae animae liberantur ac per hoc sine illa nulla anima liberatur? Cum autem addit et dicit: Vel ab Indorum moribus ac disciplina. qui etiam noster est. hoc est testium veritatis. vel ab inductione Chaldaeorum vel alia qualibet via 197. quia nondum in fidem suam receptum fuerat vel in notitiam nondum pervenerat. Cum autem dicit vel a philosophia verissima aliqua nondum in suam notitiam pervenisse sectam. ut sacrificium faciamus. Cum autem dicit Porphyrius in primo iuxta finem De regressu animae libro nondum receptum in unam quamdam sectam. non esse verissimam. quando ista liberandae animae universalis via. Tunc ipse primitus a Chaldaeorum superstitionibus liberatus 202 unum verum Deum sequendo coluit. in qua ipse philosophatus est. ut saepe dixi et saepe dicendum est. ut cognoscamus in terra viam tuam. 32. non intellegens hoc. de qua fidelis Abraham divinum accepit oraculum: In semine tuo benedicentur omnes gentes 199. de qua in sancta prophetia dictum est: Deus misereatur nostri et benedicat nos. nondum receptum hoc donum Dei et nondum in suam notitiam fuisse perlatum. sed aeternitatis firmitate securum. nondumque in suam notitiam eamdem viam historiali cognitione perlatam: procul dubio confitetur esse aliquam. nec debuit nec debebit ei dici: quare modo? et: Quare sero? Quoniam mittentis consilium non est humano ingenio penetrabile. etiam usque ad mortem sacrificium pro nobis dignatus est fieri. vel a philosophia verissima aliqua vel ab Indorum moribus ac disciplina. qui in homine. Qui fuit quidem gente Chaldaeus. Sentiebat enim adhuc sibi deesse aliquam praestantissimam auctoritatem. vel ea non contineri talem viam.

et dixit eis. quam sancti Angeli sanctique Prophetae prius in paucis hominibus ubi potuerunt Dei gratiam reperientibus et maxime in Hebraea gente. nemo liberatur. exceptis ipsius Salvatoris propriis singularibusque miraculis. Tunc aperuit illis sensum. Unde ipse Mediator post resurrectionem suam discipulis trepidantibus ait: Oportebat impleri quae scripta sunt in lege et Prophetis et psalmis de me. numquam generi humano defuit. fera animalia terrarum et aquarum volatilia caeli. Praeter hanc viam. sicut arte medicinae quibusdam antecedentibus signis plurima eventura valetudini praevidentur. quorum in uno maternae virginitatis tantummodo sacramentum. Alias se habent prophetiae et theurgicae coniectationes. elementa. quorum tam multa impleta conspicimus. vel immundi daemones sua disposita facta praenuntiant. 32. inferna cesserunt. quam vocat spiritalem. quorum ius et in mentibus atque cupiditatibus iniquorum ad quaeque congruentia facta ducendis quodam modo sibi vindicant. aliaque ipsi corpori: propterea totum suscepit veracissimus potentissimusque Mundator atque Salvator. quam vocat intellectualem Porphyrius. vitia corporis languoresque sanati. Nam vel inferiorum fiunt praesensione causarum. in altero autem etiam eorum. et venient ad eum universae gentes et ingredientur nationes multae et dicent: venite ascendamus in montem Domini et in domum Dei Iacob. Quod autem Porphyrius universalem viam animae liberandae nondum in suam notitiam historiali cognitione dicit esse perlatam: quid hac historia vel illustrius inveniri potest. Haec est igitur universalis animae liberandae via. Negant enim haec vel magnorum hominum vel magni esse pendenda. ut recta pietate futura esse cetera confidamus. paenitentia hominum et ad Deum conversio voluntatum. Via ergo ista non est unius gentis. Ut enim non alia purgatio ei parti quaereretur. alia ei. quod merito in aliis vaticinantibus et quorumlibet modorum vel artium divinationibus faciunt. et annuntiabit nobis viam suam. quae quantum dabatur cognita Dei voluntate futura nuntiabant. vel fidelius. proficientium purgatio et liberatio ab omni malo. et recte. praesens autem in carne ipse Mediator et beati eius Apostoli iam Testamenti novi gratiam revelantes apertius indicarunt. societatis impiorum aeterna damnatio regnumque aeternum gloriosissimae civitatis Dei conspectu eius immortaliter perfruentis in huius viae Scripturis praedicta atque promissa sunt. 3. gratia iustitiae. et ingrediemur in ea. oppugnare possunt. quae universum orbem tanto apice auctoritatis obtinuit. nemo liberabitur. ut se per universa diffunderet. sed expugnare non possunt. nemo liberatus est. ex quibus ea quae restant sine dubio speremus implenda? Non enim potest Porphyrius vel quicumque Platonici etiam in hac via quasi terrenarum rerum et ad vitam istam mortalem pertinentium divinationem praedictionemque contemnere. remissio peccatorum. Christus quippe in carne venturus et quae in illo tam clara perfecta sunt atque in eius nomine impleta. quorum multa videmus impleta. paratus in cacumine montium et extolletur super colles. veritas et vita 204. verum etiam hominibus Dei Verbo simplicis pietatis agentibus spiritus immundi de hominum corporibus ac sensibus pulsi sunt. qui in fine resurrecturi sunt demonstravit exemplum.Salvator: Ego sum via. mortui revixerunt 207. pro aetatum generis humani distributione. 169 . maxime nativitatis et resurrectionis. resurrectio mortuorum. Haec via totum hominem mundat et immortalitati mortalem ex omnibus quibus constat partibus praeparat. sed universarum gentium. quia oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem 206. contestantibus signis. cuius erat ipsa quodam modo sacrata res publica in prophetationem et praenuntiationem civitatis Dei ex omnibus gentibus congregandae. Haec est universalis via. ut intellegerent Scripturas. ut futura etiam praedicantur. culturae simulacrorum daemonumque subversio et a temptationibus exercitatio. in qua ita narrantur praeterita. Ex Sion enim prodiet lex et verbum Domini ad Hierusalem 205. Huius viae rectitudinem usque ad Deum videndum eique in aeternum cohaerendum in sanctarum Scripturarum qua praedicatur atque asseritur veritate quicumque non credunt et ob hoc nec intellegunt. Sed alia erant vere magna atque divina. et in materia infima fragilitatis humanae. iudicii dies. et lex verbumque Domini non in Sion et Hierusalem remansit. fides piorum et per universum orbem in veram divinitatem multitudo credentium. Non talia sancti homines in ista universali animarum liberandarum via gradientes tamquam magna prophetare curarunt. plerisque mysticis praedixerunt. mirabilium operum divinorum. de qua tanto ante prophetatum est: Erit in novissimis diebus manifestus mons Domini. et tabernaculo et templo et sacerdotio et sacrificiis significaverunt et eloquiis quibusdam manifestis. partim cum haec futura praenuntiantur. sidera divina iussa fecerunt. partim cum facta nuntiantur. sicut eam Deo sapienti placuit ordinare. quorum superius pauca iam posui. quae aliquanto occultius superioribus sunt significata temporibus. ligna. quae. sed inde processit. quamvis et ista eos non fugerint et ab eis saepe praedicta sint ad eorum fidem faciendam quae mortalium sensibus non poterant intimari nec ad experimentum celeri facilitate perduci. Non enim apparuerunt tantummodo visiones angelicae et caelestium ministrorum sola verba sonuerunt.

et post ruinam labentium perseverantiae suae praescientiam acceperint qui steterunt. exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror. qui propter bona vitae huius deos colendos putant. De simplici et incommutabili Trinitate Dei Patris et Dei Filii et Dei Spiritus sancti. quas aliter pendit usus utilitatis. etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat intentio. qua duarum civitatum. Quorum decem librorum quinque superiores adversus eos conscripti sunt. 4. satisfecimus refutando contradictiones impiorum. deos suos praeferunt. quasi postea voluerit. 13. etiam illos spiritus. id est caelestis atque terrenae.Quae dicta et quae sint dicenda. Quo genere locutionis dictum sit de diabolo. Creationis mundi et temporum unum esse principium nec aliud alio praeveniri. qui etiam antequam sol fieret vesperam et mane traduntur habuisse. 9. quam nec de infinitis locorum spatiis extra mundum. cui non est aliud qualitas aliudque substantia. An eius beatitudinis. De cognoscendo Deo. 170 . qua post opera sex dierum requievit in septimo. 4. quantum verus Deus et Dominus adiuvare dignatus est. 10. sicut nulla ante ipsum sunt tempora. 11. De ea parte operis. unius Dei. 8. 7. quas in hoc saeculo perplexas diximus invicemque permixtas. 32. quod in veritate non steterit. necdum obtinentium promissionis divinae praemium et primorum in paradiso hominum ante peccatum. ut in primo libro polliciti sumus. ut neque lapsuros se possent nosse qui lapsi sunt. qui cultum deorum propter vitam. 5. hominem Iesum Christum. 6. De conditione mundi. tamen quorundam studio. ad cuius notitiam nemo hominum pervenit. Quae qualisque intellegenda sit Dei requies. 13 LIBER XI BREVICULUS 1. quam sancti angeli ab initio sui semper habuerunt. nisi per mediatorem Dei et hominum. quod dictum est: Ab initio diabolus peccat. 16. initia et fines incipient demonstrari. An ita unius felicitatis omnes angeli sint creati. Tam non esse cogitandum de infinitis temporum spatiis ante mundum. 15. 2. De comparatione beatitudinis iustorum. De gradibus et differentiis creaturarum. nec novo Dei ordinata consilio. servandum existimant. quod ante noluerat. De angelorum conditione quid secundum divina testimonia sentiendum sit. de qua disputare instituimus. De auctoritate canonicae Scripturae divino Spiritu conditae. 12. qui Conditori sanctae civitatis. qui in veritate non steterunt. Quapropter in decem istis libris. ita nulla extra ipsum sunt loca. de duarum civitatum. 14. De qualitate primorum dierum. quantum divinitus adiuvabor expediam. Quid sentiendum sit de eo. quia veritas non est in eo. 3. quae post mortem futura est. Deinceps itaque. aliter ordo rationis. quae nec intemporalis sit. quia. quinque autem posteriores adversus eos. participes fuisse credendum sit.

cuius ea Scriptura testis est. 19. 1. qua semper illi universa quae fecit sic placuerunt facienda. et qua operum causas prius in operantis arte. De eo quod quidam putant in conditione firmamenti aquarum discretarum nomine angelos significatos. quibus in universitate rerum a bono Creatore bene conditarum quaedam displicent. 20. De Trinitate divina. sed plane summae dispositione providentiae super omnes omnium gentium litteras. quo et esse et scire diligimus. De imagine summae Trinitatis. 18. qua Trinitatem in ipsa eius deitate noverunt. 23. et putant nonnullam malam esse naturam. diligere debeamus. 26. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa 171 . De errore. et quod quidam aquas aestimant non creatas. De essentia et scientia et utriusque amore. De senarii numeri perfectione. De sanctorum angelorum scientia. quia bona est. cui ad peccandum non Conditor causa est. sed voluntas. An etiam ipsum amorem. LIBER UNDECIMUS MUNDUM ET ANGELOS DEUS IN TEMPORE CREAVIT De civitate Dei quid Scriptura dicat (1-3) Quae sit in secunda libri parte disputatio. quemadmodum facta. quae non fortuitis motibus animorum. 32. De die septimo. quae per omnia opera sua significationis suae sparsit indicia. in quo plenitudo et requies commendatur. 28. 22. quo magis divinae Trinitatis imagini propinquemus. De his. 29. De pulchritudine universitatis. Quid sentiendum videatur de eo quod scriptum est:Divisit Deus inter lucem et tenebras. De opinione eorum. quam in ipsis operibus artificis intuentur. 24. 30. quae per ordinationem Dei etiam ex contrariorum fit oppositione luculentior. sed contra naturam. Vitium malitiae non naturam esse. De eo quod post discretionem lucis atque tenebrarum dictum est: Et vidit Deus lucem. 31. quae non incongrue intelleguntur lucis et tenebrarum nominibus nuncupatae. De tripertita totius philosophiae disciplina. in quo Origenis doctrina culpatur. 34. De aeterna et incommutabili scientia Dei ac voluntate. 27. omnia sibi genera ingeniorum humanorum divina excellens auctoritate subiecit. qui angelorum creationem anteriorem volunt esse quam mundi. 25. qui primus partium suarum quantitate completur. 33. De duabus angelorum societatibus diversis atque disparibus. Civitatem Dei dicimus.17. 21. quae secundum quemdam modum in natura etiam necdum beatificati hominis invenitur.

corporalibus instrepens auribus. nec per nos ipsos nosse idonei sumus. honoresque divinos a deceptis subditis quaerunt. et paulo post in eodem Psalmo: Sicut audivimus. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit. eis credimus. primumque dicam. si hoc non potest. et quo ipse Deus solus est melior. de his alios testes requirimus eisque credimus. deinde per se ipsum. quod ita ea dicimus esse prae sensibus. via media est. a quorum sensibus remota esse vel fuisse non credimus. quod cunctam naturam. ut idem ipse sit Deus et homo.dicta sunt de te. sed loquitur ipsa veritate. ita et vidimus. quas ignorare non expedit. hoc est impiorum et superborum. sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. cuius cives esse concupivimus illo amore. nam et sic velut corporis auribus loquitur. Cum enim homo rectissime intellegatur vel. spes est perveniendi. potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. sive interioribus sive etiam exterioribus (unde et praesentia nuncupantur. unde et sententia vocabulum accepit). respondimus. eminentissimae auctoritatis. et illic discere ex ipso. quae remota sunt a sensibus nostris. homo Christus Iesus 7. Sed quia ipsa mens. quae remota non sunt a sensibus nostris. non solum ad inhaerendum fruendo. atque ad incommutabilem Dei substantiam pervenire. qui viderunt. et ob hoc ad quamdam egenam potestatem redacti. non deorum falsorum. quem nobis illius conditor inspiravit. didicimus esse quamdam civitatem Dei. Huic conditori sanctae civitatis. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem. hoc est de invisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt. in monte sancto eius. quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his. est melius. Ad illud enim hominis ita loquitur. in civitate Dei nostri. si quis sit idoneus ad audiendum mente. suas quodam modo privatas potentias consectantur. Sed huius sanctae civitatis inimicis decem superioribus libris. ipsa veritas. non fecit nisi ipse. quae canonica nominatur. homine adsumpto. postea per Apostolos. quae animo ac mente sentiuntur (quia et ipse rectissime dicitur sensus. quantum potuimus. 3. quae non vidimus. . Sicut ergo de visibilibus. 2. his nos oportet credere. vel manentia contuentur. quantum satis esse iudicavit. per hoc et via 8. sicut in somnis vel quo alio tali modo. quibus homo constat. Deus nobis locutus est. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem. sed deorum piorum atque sanctorum. 172 . ut ad hominis Deum iter esset homini per hominem Deum. eius ipsius Domini et Regis nostri ubique opitulatione fretus. Hic prius per Prophetas. Deus in medio eius non commovebitur 4. meique non immemor debiti. ut inter sonantem et audientem aeria spatia verberentur. Per hoc enim mediator. et in alio Psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri. item in alio: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei. sacra Scriptura teste. disputare. terrenae scilicet et caelestis. qua superat inferiores suas. cui fidem habemus de his rebus. exortu et excursu et debitis finibus. quod in homine ceteris. quae corporum similitudinibus figuratur. His atque huiusmodi testimoniis. per quod homo. donec de die in diem renovata atque sanata fiat tantae felicitatis capax. Magnum est et admodum rarum universam creaturam corpoream et incorpoream consideratam compertamque mutabilem intentione mentis excedere.. quae omnia commemorare nimis longum est.. quantum valuero. ignorantes eum esse Deum deorum 5. non corpore. quem ad modum exordia duarum istarum civitatum in angelorum diversitate praecesserint. etiam Scripturam condidit. non Deo consumpto. in civitate Domini virtutum. fide primum fuerat imbuenda atque purganda. quia velut per corpus loquitur et velut interposito corporalium locorum intervallo. dilatans exsultationes universae terrae 2. eamdem constituit et fundavit fidem. quae non est quod ipse. de duarum civitatum. locutus. Deus fundavit eam in aeternum 3. sicut prae oculis quae praesto sunt oculis): profecto ea. Hic est enim mediator Dei et hominum. Nunc vero quid a me iam exspectetur agnoscens. saltem credatur factus ad imaginem Dei 6 : profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo. qui eius incommutabili omnibusque communi luce privati. neque per eius modi spiritalem. quo itur Deus. cui ratio et intellegentia naturaliter inest. quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus invicemque permixtas. qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt. Deus Dei Filius. civitas Dei 1. aut ignoretur qua eundum sit. quas etiam cum pecoribus communes habet.. si autem desit. Nam si ea sciri possunt testibus nobis. adgrediar. multum enim similia sunt talia visa corporibus. verum etiam ad perferendum incommutabile lumen. atque ita de ceteris. quoniam nostro testimonio scire non possumus. cives terrenae civitatis deos suos praeferunt. qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi. Domino et Rege nostro adiuvante.. qua itur homo. quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem adversus omnes errores via munitissima. vitiis quibusdam tenebrosis et veteribus invalida est.

sed deinceps esse incipere nova quadam nec fallaci beatitudine. si mundum aeternum sine ullo initio. ad miseriam non esse redituram. si autem dicent etiam ipsum novo consilio excogitasse. facere mundum. habere initium. quae numquam antea per aeternum. 5. nec se turpem ac miseram fore. cum fuerit liberata. Exceptis enim propheticis vocibus. in quibus eis non videtur Deus ab opere cessare potuisse. isti autem opere Dei factos dicturi sunt. sed beatam semper existimat. unde illi acciderit nova miseria. in hoc utique non sit beata. sed nullo ulterius tempore perituram. . nullo modo poterunt explicare. Visibilium omnium maximus mundus est. sed non video quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere. quod numquam ante venisset. tamquam numerum. qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. et non nisi a Deo ineffabiliter atque invisibiliter magno et ineffabiliter atque invisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. Qui autem a Deo quidem factum fatentur. Cuius novitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio. ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et terram 9. qui Deum conditorem mundi esse consentiunt. si ab eis fuerit liberata. mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et visibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse. invisibilium omnium maximus Deus est. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant. Ex his unus erat iste propheta. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant. unde illa eos sequetur absurditas.. unde sibi Deum videntur velut a fortuita temeritate defendere. voluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. quod numquam retro per aeternitatem accidisset. amicos Dei et prophetas constituit 11 eisque opera sua sine strepitu intus enarrat. quod etiam de isto sentiunt..Deus mundum creavit non in tempore existens (4-8) Deo creante mundus cum tempore incepit. et accidisse illi voluntatem novam. ut modo quodam vix intellegibili semper sit factus. in quibus si quisquam dicat non potuisse vacare omnipotentem. non tamen eum temporis volunt habere. si eum per interminabilem immensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium vacare noluerint.. nonne consequens erit. quae in animas sanctas etiam se transfert. quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt. cur potius tunc et non antea factus sit. quid ipsi respondeant de mundi loco.. quando fecit Deus caelum et terram 10 ? Non. sed nunc iam de cetero. per quam facta sunt omnia. nihilo minus convincuntur numquam eam fuisse vere beatam. si ex tempore creatam. necesse est dicant etiam semper alternaturam. Deinde videndum est. isti. et hoc magnum atque praeclarum. ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid novi. Ita enim quaeritur. et ideo semel expertam miserias. ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse. etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. ne subito illi venisse credatur in mentem. Loquuntur eis quoque angeli Dei. similiter cogitent extra mundum infinita spatia locorum. quo dici stultius nihil potest. ut etiam cum beata dicitur. quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni asserit et resolvi. maximeque in anima. falsa opinione sit beata. Ubi eum audivimus? Nusquam interim nos melius quam in Scripturis sanctis. ea tantum differentia. sed ibi fuit sapientia Dei. cur hic potius ubi est et non alibi. dicunt quidem aliquid. cum in nullo sit omnino mutabilis. sed suae creationis initium. et anima etiam. 1. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint. 4. numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. nimis aversi sunt a veritate et letali morbo impietatis insaniunt. Sed mundum esse conspicimus. simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem. quam si Deo coaeternam esse contenderint. ut eodem spiritu Dei. 173 . ut de cetero sit anima in aeternum beata. Numquidnam ibi fuit iste propheta. nulli tutius credimus. quam ipsi Deo. Deum esse credimus. si autem non praevidet. quem ad modum quaeri potest. 2. Quod autem Deus fecerit mundum. si futuram suam miseriam et turpitudinem praevidet. et tamen quaerunt de mundi tempore quid respondeamus. per quem Deo credendum sit. Qui tam idoneus testis est. sed non habere finem fatentur. quo haec sibi revelata cognovit. nec eosdem mundos. 4. mutabilitate monstrabunt? Porro. nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium voluntatemque mutasse. quae illis quoque displicet. qui semper vident faciem Patris 12. Deus non in loco et tempore creantur. et ideo nec a Deo factum videri volunt. quod nefandae impietatis est. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram. ulla causa posse dissolvi? Cum his enim agimus. quo modo eum alienum ab ea.

itemque lucescit et mane fit. nec mane nisi de solis exortu. remotum est a sensibus nostris. occupatam? Non opinor eos in haec vaniloquia progressuros. et quo alternante motu. fatentur incorporea praesentia ubique totam. post id quod praeteritum est. qua id factum est. Porro si Litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt. qui die quarto factus refertur. sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei vacatio commendetur. quae his diebus Deus fecit. Denique Scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine. velut in arte qua facta est. An forte substantiam Dei. sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris sive. et mundus in tempore. non alio. cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque Creatoris. hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus. Et primitus quidem lux verbo Dei facta. quam nec includunt. in principio fecisse Deum caelum et terram 13. ubi non Creator creaturae dilectione relinquitur. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea. et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis. Et sicut non est consequens. cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi. Tempus incepit cum mundo. non sumus noctis neque tenebrarum 16. nec determinant. cur in eis ab opere Deus cesset. tenebras autem noctem 14. Qui dies cuius modi sint. nec in noctem vergitur.. . nec fuisset aliqua differentia unde tempus tempori eligendo praeponeretur. si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore. Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus. quae simul esse non possunt.. cur in eis ab opere Deus cessaverit. quod tempora non fuissent. sed qualis illa sit lux. non video. sicut de Deo sentire dignum est. illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt. Non enim ait alicubi: Facta est nox. alios autem nimis indignum est ad istam disputationem religionis admittere. et eamdem lucem vocasse diem. creatorem nobiscum sentiunt.qui et Deum incorporeum. ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum. cuius motionis et mutationis cum aliud atque aliud. cum locus nullus sit praeter mundum: respondetur eis. de qua dicit Apostolus: Quae sursum est Ierusalem. aut perdifficile nobis. atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur. quae tamen. mater nostra aeterna in caelis 15. Aut enim aliqua lux corporea est. cuius motibus tempora currerent. cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est. sed: Facta est vespera. qualemque vesperam et mane fecerit. ut fortuito potius quam ratione divina Deus. 174 . et ante aliquod tempus. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes quibus infinita imaginantur loca. nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam. creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse. 6. si tamen et vesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere valeamus. aut lucis nomine significata est sancta civitas. nisi creatura fieret. aut etiam impossibile est cogitare. et uno tantum atque in comparatione illius infinitatis tam exiguo loco. quanto magis dicere. et ceteri. nec ita ut est. ante id quod futurum est. sed eam. qui multis diis sacrorum obsequium deferendum putant. quam cum in Dei sapientia cognoscitur. et post aliquod fit. mundum constituerit. quamvis eamdem divinam rationem. intellegi a nobis potest. nec distendunt loco. donec omnia. nisi quia longo quidem intervallo. Ita dies secundus. in brevioribus vel productioribus morarum intervallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus. cedit atque succedit. finitum tamen et loco suo determinatum. nulla possit humana comprehendere: ita non est consequens. quia hoc potius in principio fecisse diceretur. sicut videtur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum.. Quod enim fit in tempore. ut nihil antea fecisse intellegatur. quae aliquid aliqua motione mutaret. in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non videat. et factum est mane dies unus 17. ut ita dicam. quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum. quod tamen sine ulla haesitatione credendum est.. verumtamen reliquis propinquiores sunt veritati. a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt. in quo mundus est. Quoniam scientia creaturae in comparatione scientiae Creatoris quodam modo vesperascit. cuius mutabilibus motibus ageretur. quia nulla erat creatura. ait quippe et alio loco: Omnes enim vos filii lucis estis. in sanctis angelis et spiritibus beatis. isto modo inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei. Cum tempore autem factus est mundus. sed isto in quo est loco. quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est. in quibus et mane et vespera nominantur. 7. quae non sunt quod ipse. non ob aliud. sed cum tempore. si in eius conditione factus est mutabilis motus. maxime quod apud eos. Ideo vespera quam nox congruentius dici potest. nullum autem posset esse praeteritum. nusquam interposuit vocabulum noctis. et omnium naturarum. in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio. isti philosophos ceteros nobilitate atque auctoritate vicerunt. cum tempus nullum sit ante mundum. ut dixi. et filii diei. unde sol postmodum accensus est. Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu.

quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur. Nunc. sicut laetitia domus. sicut Scriptura consequenter eloquitur. etiam angeli nominati sunt. et facta sunt 18. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est. id est super quamdam terrae et aquae indistinctam confusionem (ubi enim lux non est. cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque volatilium. 8. sed si praetermissi non sunt. invisibilis et incomposita. Cum ergo a caelo et terra coeperit. quod numquam peregrinata. promittente prophetia. In promptu est enim. laudate eum omnes angeli eius. et creata sunt 23. infertur ad omnia: Ipse dixit. Tunc enim firmamentum factum est 175 . tenebrae sint necesse est). quo significamus per id quod continet id quod continetur. ipse mandavit. Facta sunt autem quarto die. quod scriptum est. nondumque luce facta. Verbo intellegibili et sempiterno. dies quartus. in his boves mugiunt. et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur. quando facta sunt sidera. sed etiam illo. laudate eum sol et luna. Iam ergo erant angeli. ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 19. et propter quos utique conscripta est. quo significatur per efficientem id quod efficitur. quae sex diebus enumerata sunt. 9. qui in illo requiescunt. nequaquam est accipiendum pueriliter. quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est. vel caeli nomine. Convenientissime itaque. in executione eorumdem operum. si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores. laudate eum in excelsis. deinde omnia creando disposita sint. sed alibi hoc sancta Scriptura clarissima voce testatur. hoc etiam hominibus. sicut laeta epistula dicitur. prata mugiunt. qui laetantur in domo. non tamen evidenter expressum est. et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putavi.cum ad laudandum et amandum refertur Creatorem. laudent nomen Domini. laetitiam significat eorum. dies quintus. Angeli boni creantur quidam lapsi sunt (9-21) Angeli quoque in tempore creantur. quae radicibus continuata sunt terrae. significati sunt. laudate eum caeli caelorum. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem. recurrit in mane. ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera. de qua loquor. requievisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit 20. significans eorum laetitiam. hic quidem etsi non praetermissum. Deo largiente. significatur requies eorum. non evidenter dicitur. Quis porro audebit opinari. quae in eis et per eos operatur Deus. quae hinc divina testimonia suppetant. Ubi de mundi constitutione sacrae Litterae loquuntur. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius. et distinctas sui generis species duo ista elementa sumpserunt. cum eis inter cetera caelestia commemoratis. Quanto magis. quam primitus fecit. Septimo die Deus requievit. tamquam Deus laboraverit operando. omnia opera Domini. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo. quoniam de sanctae civitatis exortu dicere institui. atque ipsa terra. quae huius civitatis et magna pars est. laudate eum omnes stellae et lumen. cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis. quid illo die factum sit. qui dixit. utrum vel quo ordine creati sint angeli. vel potius lucis huius. et eo beatior. quantum satis videbitur. quos legentes efficit laetos. dies sextus. cum in illis homines plaudunt. Non autem esse praetermissos hinc existimo. quae super caelos sunt. cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas. Theatra plaudunt. et in Psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis. dies tertius. post omnia ista. Hoc enim et sabbati vacatione ex praecepto legis in vetere Dei populo figuratum est. Ab aquis utique terra discreta est. cum liber ipse ita sit exorsus: In principio fecit Deus caelum et terram. redarguit istam vanitatem illa Scriptura paris auctoritatis. laudate eum omnes virtutes eius. quod etiam ipsi post bona opera. et quos facit ipse requiescere. etiamsi non eos domus ipsa. unde suo loco diligentius arbitror disserendum. Dominum 22. tamquam non essent in operibus Dei. et facta sunt. cum in cognitione firmamenti. angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit. dies secundus. quoniam ipse dixit. Cum vero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum. cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium. non sonabili et temporali. laudaverunt me voce magna omnes angeli mei 24. dies unus est. utique tenebrae fuerint super abyssum 21. cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum. sed alia res aliqua laetos facit. sicut. ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse videatur. a quibus in die septimo requievit? Opus autem Dei esse angelos. Numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. quibus loquitur. in illo habebunt requiem sempiternam. et aquae. et facta sunt. si ad illum prius in ista vita per fidem quodam modo accesserint. Nam et in hymno trium in camino virorum cum praedictum esset: Benedicite. explicare curabo.

Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi maior. fit immundus. qua corpus dicitur. Ab hoc bono creata sunt omnia bona. quae non est quod ipsa. et corpus decoloretur et aer tenebrescat sive frigescat et anima desipiat. sed Alius dixi. vel aliud sit habens. in quo firmamento quarto die facta sunt sidera. per quam facta sunt omnia. quae ubique eius tota est. Sed etsi sit corpus incorruptibile. In quo ergo ad semetipsum dicitur.. privati participatione lucis aeternae. Ita cum sint inaequales manus et digitus. qua creati. ut ea luce illuminati. non est dictus dies primus. alia minor. Et haec Trinitas unus est Deus. non Aliud. et Filius habet Patrem. cuius unitas ut commendaretur. qua incorruptibile nuncupatur. Cum enim dixit Deus Fiat lux. et cum alia pars est in eo amplior.inter aquas superiores et inferiores.. pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est. si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum. quod vel possit amittere. per quod et ipsi et omnia facta sunt. aliud lux qua illuminatur. quoniam quod habet hoc est. quod est Deus. quae fecit Deus. senariam scilicet operum. qui vocantur immundi spiritus. inquam. Nam utique Pater habet Filium. 10. hoc est quod habet. . sicut ad se ipsum dicitur vivus habendo utique vitam. Mali enim nulla natura est. a quo si avertitur angelus. quasi aer sit anima. alibi minor. non genita. Propter hoc itaque natura dicitur simplex. quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei. quas habent. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus. quia Trinitas. quae duo Patrem et Filium dicimus. Alius est autem quam Pater et Filius. profecto facti sunt participes lucis aeternae. Quod enim de simplici bono genitum est. quod non ubique sui totum est. sicut erit cum liberabitur in aeternum. sicut sunt omnes. ut et vas evacuetur umore quo plenum est. quod ipsa incorruptio. Creata sane. Nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri. quod putaverunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. sed manente substantia corporali non hoc est. aliud qualitas eius. ita tenebrescere animam sapientiae luce privatam. nam neque vas liquor est nec corpus color nec aer lux sive fervor neque anima sapientia est. aliud quod habet. sed ideo simplex dicitur. 1. et sicut aer tenebrescit ista luce desertus (nam nihil sunt aliud quae dicuntur locorum quorumque corporalium tenebrae quam aer carens luce). Est itaque bonum solum simplex et ob hoc solum incommutabile. corpus vero ipsum maius est in toto quam in parte. participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. nec tamen ipse est Pater. et eadem vita ipse est. Sed habent haec ad illa etiam in magna disparilitate quamdam similitudinem. et septimam quietis Dei. Cuius natura simplex est et immutabilis. sed non simplicia et ob hoc mutabilia. non ea quae amplior est incorruptior quam quae minor. sicut vas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem sive fervorem aut anima sapientiam. quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus Sanctus. quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. et utrumque hoc cum Spiritu suo unus est Deus. 10. Aliud est itaque corpus. quale sanctis in resurrectione promittitur. Deus unus est et trinus. caelumque appellatum est. Ac per hoc quamvis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit. aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. ideo non aliud est ipse. excepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur. quem dicimus unigenitum Dei Filium. fierent lux et vocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei. sicut illuminatur aeris corpus luce corporea. hoc illuminat et omnem angelum mundum. quia digitus minor est quam tota manus. Lumen quippe verum. nec ideo non simplex. habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem. sed in Deo.. quae diei nomen accepit. quia nec Pater est nec Filius.. non ad alterum. quia omnis pars incorruptibilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. alia incorruptio. nec tamen ipse est Filius. et in alios habitus vel qualitates verti atque mutari. ipsi sunt illa lux. Nimirum ergo si ad istorum dierum opera Dei pertinent angeli. et facta est lux 25. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur. qui Spiritus Patris et Filii Spiritus Sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris Litteris nuncupatur. ideo incorruptibilior manus quam digitus. Neque hoc ita dixerim. quod est Verbum Dei. sed dies unus. 176 .. Nihil enim horum est id quod habet. quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 26. nec iam lux in Domino. cui non sit aliquid habere. sed in se ipsis tenebrae. Neque enim verbi gratia. sed idem ipse unus ad implendum senarium vel septenarium numerum repetitus est propter septenariam cognitionem. neque enim ulla pars est incorruptior quam altera. ut non inconvenienter dicatur sic illuminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei. sed amissio boni mali nomen accepit. aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subsistentia personarum. Anima quoque ipsa. 2.. sicut Sabelliani haeretici putaverunt. id est facta. etiamsi semper sit sapiens. ut sit lux non in se ipso. Hinc est quod etiam privari possunt rebus. aliud est tamen substantia.

ita aeterna vita veraciter dici poterit. quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali. 10. Quis enim hominum se in actione provectuque iustitiae perseveraturum usque in finem sciat. ut eam non possint amittere. Neque enim multae. quia pariter certi. sed simul ut facti sunt. qui tamen vere ita beatus est. et in eo omnium rerum rationes. illius sapientiae fuerint participes. quanta esse in angelis potest. aliud substantia. nisi peccassent). sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni.. si quidem vita tantummodo vivendo. Ab hac illuminatione aversi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque vitae. 3. aeterna vero finem non habendo nominata est. ut solum Deum dicamus beatum. sed certa veritate manifestum est. quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest. nescientes error beatos esse utique non sinebat. quae principaliter vereque divina sunt. in quibus sunt omnes invisibiles atque incommutabiles rationes rerum etiam visibilium et mutabilium. 13. quod attinet ad rationalem vel intellectualem creaturam. lux facti sunt. Quapropter. eo quod multa in sese habeat. quam recto proposito intellectualis natura desiderat. ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae vitae plenitudinem. sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei. porro si sciens fecit omnia. beatos nuncupandos putamus. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa atque secura. Poena secuta est lapsum diabuli. sed quae habet. quos videmus iuste ac pie cum spe futurae immortalitatis hanc vitam ducere sine crimine vastante conscientiam. quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine. antequam peccassent. 11. sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec 177 . Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum. Si autem hoc ita nesciebant. nec aliorum participatione vel divina vel sapientia vel beata sunt. nec si velint. quod Deus est. definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis. Deo autem nisi notus esset. cum hodie non impudenter beatos vocemus. nisi esset. nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae. quid aut quantum est? De beatitudine quae sit certitudo. sive nescientes aliud putarent. quamvis sua beatitudo quam diuturna vel utrum aeterna esset incertos (esset autem aeterna. quos angelos dicimus. nisi aliqua revelatione ab illo fiat certus. 12. de ipsa tamen perseverantia sua reperiuntur incerti. in neutram partem firma assensione ferrentur. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia. qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit. ut et bono incommutabili. Ceterum dictus est in Scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex 27. continuo beatum sit (dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus). cui non opinione. ea utique fecit quae noverat. non erat talis istorum. ut maior beatitudo esse non possit. Neque enim beatae vitae vocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias. hoc est. sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum. ut quoquo modo essent et quoquo modo viverent. quamdiucumque fuerit. Nec ipsos tantum. Quocirca cuivis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem. non habebat. quod iste mundus nobis notus esse non posset. sed tamen verum. sed una sapientia est. Ex quo occurrit animo quiddam mirum. si finem habitura sit. qui propterea vere pleneque beati sunt. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit. quia scientes timor. Qui licet de suae perseverantiae praemio certi sint. etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati. tamen si vere perfecteque beata vita non nisi aeterna est. esse non posset. quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent. sed rationalem vitam licet insipientem sic habent. sed etiam illuminati. in qua sunt infiniti quidam eique finiti thesauri rerum intellegibilium. non tamen tantum ita creati. Neque enim sicut vita. Quae cum ita sint.. quamvis non quidquid aeternum.. ut falsis incertisve non fiderent. quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur. quantum autem ad spem futuri. haec et est. sive id scirent. beatior erat primus homo in paradiso. quae per ipsam factae sunt. beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis. ut sapienter beateque viverent. facile impetrantes peccatis huius infirmitatis divinam misericordiam. quandoque desitura et propterea non aeterna. et ea omnia unus est. Quatenus autem. quod non aliud est in eis qualitas. in cuius comparatione. quam in sanctis angelis esse credimus... Boni creati sunt angeli. quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi.

quia nec quisquam potestatem Omnipotentis evadit. cum dicendum fuisse videatur: Exaudisti me Deus. ut. non intellegunt. ut sic intellegatur etiam quod beatus Ioannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat 31. Locutione autem dictum est minus usitata. sive quod ait Isaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. quem decipiendo posset occidere. quae finem fuerat habitura). aut. sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in evangelio sanctis fidelibusque promittit. Sic enim videtur sonare: In veritate non stetit. non aequales eis erimus. Nisi forte quis dicat id. ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum. ac per hoc falsus et fallax. sed: In veritate non stetit. sed non permanserit. ubi legitur: Draco hic. cui ab angelis illuderetur. quoniam exaudisti me. qui mane oriebatur 35. quod ait de diabolo Ioannes: Ab initio diabolus peccat 34. qui nunc mali sunt. quod ibunt in vitam aeternam 29. et qui per piam subiectionem noluit tenere quod vere est. oportet etiam illud. quod nos de illis per Scripturas sanctas nosse potuimus. quem finxisti ad illudendum ei 39 ). ex quo creatus est. hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores. ubi a veritate lapsum intellegi voluit. Aut si durum videtur. sed ab initio peccati. quia veritas in eo non fuit. quod fecit ad illudendum ab angelis suis 38 (cui consonare videtur et Psalmus. et illud. cum verba ista evangelica in auctoritate nobiscum habeant. quoniam clamavi. Esset autem in eo. qui tanta vanitate desipiunt. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa immortali felicitate casuros. Initium ergo eius figmentum est Domini. si vitam egerunt ante peccatum. post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. quod dictum est: In veritate non stetit 37. cum potius ea sit causa. Quis enim catholicus christianus ignorat nullum novum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum. quoniam exaudisti me Deus 33. quod in veritate fuerit. profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae. consequenti ratione colligimus.. in qua utique si stetisset. non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis. quam nisi pia Deoque subdita voluntas habere non posset. quasi quaesissemus. sive quod Ezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti. quando facti sunt angeli. atque ait: Quia non est veritas in eo. 14. tamquam diceret: Hinc ostendo clamasse me. si natura talis est. Cuius illi alii quia certi non fuerunt (non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent. donec isti. quod scriptum est in libro Iob. unde se clamasse monstraret. quod erunt aequales angelis Dei 28. beatitudinem. Subiecit autem indicium. Quae si aliter convenientius intellegi nequeunt. si in illa stetisset. habuisse tamen aliquam. alios autem ita ut veritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent. quod in eo veritas non sit. tamquam ea sit causa.ullo errore fallatur. id est initio humani generis. quod suam quamdam propriam tamquam ex adverso quodam principio diabolus habeat naturam mali. ut existimemus talem ab initio creatum. restat. illi vero certi non sunt: iam potiores. et ita fuerunt. suo recusans esse subditus Creatori et sua per superbiam velut privata potestate laetatus. affectat per superbam elationem simulare quod non est. nullo modo esse peccatum. sic accipiamus. et si quae aliae pestes ita sentiunt. ut in veritate non steterit. profecto credendi sunt. hoc est.. quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. quod Dominus ait de diabolo in evangelio: Ille homicida erat ab initio et in veritate non stetit 30. alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam vel perseverantiae vel casus sui. Sed cum dixisset: Ego clamavi. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus. Nec illud. a quo est 178 . Huic sententiae quisquis acquiescit. quod in veritate non steterit. et ipsos de semetipsis ignorare. si pares fuerunt. ab illo bonitatis lumine sua voluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos. quam non ille constituit. id est Manichaeis. ut in eo veritas non sit. quod ab initio diabolus peccat. ex quo creatus est. cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini. non attendant non dixisse Dominum: A veritate alienus fuit. non cum illis haereticis sapit. sed in hac poena post peccatum ordinatum. Ista locutio est et in Psalmo: Ego clamavi. ex quo utique homo factus est. peccare putandus est. sic esse accipiendum. unde ostendatur. Quae Scriptura dixerit de diabulo. tamquam ab eo quaereretur. non ab initio. verum etiam ab initio suae conditionis in veritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit. etsi non praesciam. quibus etiam promittitur. Nam expressius ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine vitio 36. eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneret. ut aut impares fuerint. 15. . Sed quid respondetur propheticis testimoniis. sic intellegendum est. iustitiam recusavit. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus. Illud etiam. quia veritas non est in eo 32. ut non solum homicida fuerit ab initio. quod in veritate non stetit. sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt. qui sua pravitate illa luce privati sunt.

quae habent vim gignendi vel etiam appetendi. gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu voluptate cupientis. contraposita. natura non vitiata praecessit. sed rerum eloquentia contrariorum oppositione saeculi pulchritudo componitur. cuius id vitium est. Diabulus non obstat Deo ordinatori. quo fit. sicut ea. sicut homines pecoribus. per gloriam et ignobilitatem.omnis modus. per infamiam et bonam famam. In his enim. in inferioribus ordinatus illuderetur ab angelis eius. Propter naturam igitur. cum eum conderet. Sed ista praeponuntur naturae ordine. Vitium autem ita contra naturam est. quae latine ut appellentur opposita. ut seductores et veraces. quibus eas obesse desiderat. voluptas vero quid iucundum corporis sensibus blandiatur spectat. ut in eo ipso quod eum finxit. ut non possit nisi nocere naturae. cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat. Quia sine dubio. ipse bene utatur etiam voluntatibus malis. sine quibus nihil rerum inveniri vel cogitari potest. Sed tantum valet in naturis rationalibus quoddam veluti pondus voluntatis et amoris. 16. quorum certe natura tantae est dignitatis. quae Deus condidit. sicut angeli hominibus. quod expressius dicitur. cum illae male utuntur naturis bonis. 17. cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo latinus utatur. cum ordine naturae angeli hominibus. quae quoquo modo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt. et in his. iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur quo modo illo uteretur et malo. cum in ipsorum etiam hominum aestimatione. Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt: ita quadam non verborum. Inter bonos et malos angelos lux et tenebrae. praeponuntur intellegentia non intellegentibus. plerumque carius comparetur equus quam servus. est autem alius atque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus. Apertissime hoc positum est in libro Ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem vitam. multos autem ditantes. quae intellegunt. omnis species. Non itaque esset vitium recedere a Deo. ut diabolus institutione illius bonus. tamquam nihil habentes. quae omnia cetera. sic contra pium peccator. unum contra unum 43. et omnia possidentes 42. non propter malitiam diaboli. Deo ordinante res antithetae sunt. sicut arboribus animalia. ubi dicit: Per arma iustitiae dextra et sinistra. sed vel hominum crearet. ut qui ignoramur et cognoscimur. vel. bina bina. et ecce vivimus. non dico angelorum. Quis enim non domi suae panem habere quam mures. quem malum futurum esse praescisset. quae vivunt. in tantum. sicut egeni. non est apud nos huius vocabuli consuetudo. sive quem in ea locum habeant ignorantes. ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus. immo linguae omnium gentium. Quapropter etiam voluntas mala grande testimonium est naturae bonae. Neque enim Deus ullum. omnis ordo. naturae dignitate praecedit! Quae naturae aliis praeponantur. ut tristes. et in his. praeponuntur immortalia mortalibus. et ista quid verum luci mentis appareat. his. nummos quam pulices malit? Sed quid mirum. 179 . licet per suam bonitatem bonum. praeponuntur viventia non viventibus. quae sentiunt. semper autem gaudentes. Et quoniam Deus. ut coherciti. ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre vellemus. ubi est vitium malitiae. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima. ut. potius competeret esse cum Deo. nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret atque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. nisi naturae. et non mortificati. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suaviter explicat. id est. ut. ita malarum voluntatum iustissimus ordinator. quem finxisti ad illudendum ei 41. Et sic intuere in omnia opera Altissimi. quasi morientes. 18. quae isto motu carent. futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praevidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea Psalmus ait: Draco hic. dictum recte intellegimus: Hoc est initium figmenti Domini 40. necessitas autem quid propter quid expetat cogitat. praeponuntur sentientia non sentientibus. quanto magis angelica creatura. tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est. sive etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Itaque fecit. voluntate sua malus. ut prosint temptationes eius sanctis. et in his.

vel quod praesens est aspicit. non postea quam separavit inter lucem et tenebras et vocavit lucem diem et tenebras noctem. quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiae producit. et luminare minus in principia noctis. nec aliter oculis. 20. non hoc loco additum est: Et vidit Deus quia bonum est. et postmodum infertur: Et separavit Deus inter lucem et tenebras. id est malorum angelorum aversorum a luce iustitiae taeterrimas mentes. Quid est enim aliud intellegendum in eo. ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse videretur. cui etiam futurum non naturae. quia utrumque sine peccato est. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori: tenebrae autem angelicae. aliud quae iam sunt. sive. Denique nec illud est praetereundum silentio. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux. quod in obscuro loco intellegitur. sed sic ostendere voluit artifici suo placuisse iam factum. non ante. Tenebrae fuerunt in mundo et in angelis. vel attestatione rerum manifestarum vel aliis locis minime dubiis asseratur. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit 180 . Inter illam vero lucem. non enim more nostro ille vel quod futurum est prospicit. quae sancta societas angelorum est illustratione veritatis intellegibiliter fulgens. in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae novit. sed post infertur: Et vidit Deus quia bonum est. Dum ergo videt quia bonum est. ipse dividere potuit. non quod ullo modo Dei scientia varietur. non tamen fuerant approbandae. ut nihil eorum fieret. quod. et paulo post: Et fecit. luminare maius in principia diei. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 44. qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et privatos lumine veritatis in tenebrosa superbia remansuros. vel quod praeteritum est respicit. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat. etsi fuerant ordinandae. ubi bonum esse vidit ut faceret. sive id lateat. et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et dividere inter lucem et tenebras 45. sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diverso. 21. non utique fieret: docet bonum esse. dum alius eum sic. in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. si. quod sensit ille qui scripsit. Quapropter. si ei fuisset incognitum. Posuit illa. aliter mente. et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint. Et Plato quidem plus ausus est dicere. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt. varietate mutatur. sed voluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit. inquit. sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia. sed omnino incommutabiliter videt. vitio proprio. apud quem non est immutatio nec momenti obumbratio 50. cui nihil ex eius operibus adderetur. ut luceant super terram et dividant inter diem et noctem. non discit. ita eius quoque scientia trium temporum. quod per omnia dicitur: Vidit Deus quia bonum est 49. Dei opus aliud non est ab eius arte. ipse vero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia comprehendat. Et vidit Deus lucem quia bona est. aliud quae fuerunt. ad id quoque perveniatur. non enim ex animo constat et corpore. quod placuerat in arte faciendum. ubi dictum est: Et divisit Deus inter lucem et tenebras. cum esset horum alterum malum. et stellas. luminaria in firmamento caeli. ut putaret Deum sui operis novitate factum beatiorem. ut aliud in ea faciant quae nondum sunt. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem. inter sanctos angelos et immundos fuisse discretum. quae temporaliter fiunt. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata. quod. inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli dividunt. angeli creati intelleguntur. nisi operis approbatio secundum artem facti. quem ad modum temporalia movet nullis suis temporalibus motibus. et facta est lux. Utrumque placuit. elatum esse scilicet Deum gaudio mundi universitate perfecta. continuo subiunctum est: Et vidit Deus lucem quia bona est 46. id est inter hanc lucem et has tenebras. quae Sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non cum factum est. et vocavit Deus lucem diem et tenebras vocavit noctem 48.19. inquit. Solus quippe ille ista discernere potuit. quoniam non sicut nostra. inquit. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit. tunc didicit bonum. et facta est lux. vulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut dividerent imperavit: Fiant. cum multa tractantur. et ei contrarias tenebras. nec aliter nunc et aliter antea et aliter postea. Deus duo luminaria magna. qui tam perfecte non operaretur. praesentis videlicet et praeteriti vel futuri. Quamvis itaque divini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis. nec quia factum vidit scientiam duplicavit vel ex aliqua parte auxit. nisi vidisset antequam fieret. non natura. Et vidit Deus quia bonum est 47. ne utrumque appellaretur bonum. ita ut illa quidem. Ibi ergo vidit bonum esse quod fecit. quoniam tempora ita novit nullis suis temporalibus notionibus. alius sic intellegit. ubi dixit Deus: Fiat lux. ita tamen ut. nisi tam perfecta scientia. tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod videret. cum lux prima illa facta est.

Sic autem Manichaei non desiperent vel potius insanirent. nisi ab illo conditore esse non posse. sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari. Errat Origenes putans animas a Deo recessisse. 181 . quae facta sunt. et facta est lux. convenienter adhibita in salubria medicamenta vertantur. In libris enim. primum quam hoc esset contrarium Scripturae huius tantae auctoritatis intentioni. et facta est lux. qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium. sed utilitatem rerum diligenter inquirere. sed artificis sapientia metienda sunt. id est ad bona creanda bonitatem Dei. quae non est quod Deus est. hoc scripsit. quam propemodum nihil corpori. quos appellat . dum ei non conveniunt. sive ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit. incommutabilem atque omnino incorruptibilem crederent. ut essent omnia. 22. 23. nec ars efficacior Dei Verbo. commoditatis attribuant. ita ut venena ipsa. ullamque naturam. verum etiam per quid fecerit. non ut conderentur bona. quidam haeretici non viderunt. Sed multo est mirandum amplius. quam vel in suis locis naturisque vigeant pulchroque ordine disponantur. peccasse a Conditore recedendo et diversis progressibus pro diversitate peccatorum a caelis usque ad terras diversa corpora quasi vincula meruisse. fecit Deus lucem. Si ergo quaerimus. Et vidit Deus lucem quia bona est 51.. si Dei naturam. sive acerrimo ingenio invisibilia Dei per ea. ut minor non sit in parvis. sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. hoc sensit. ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus. id est De principiis. sed animas dicunt. quare fecerit: Dixit Deus. Hanc tamen causam. Unde nos admonet divina providentia non res insipienter vituperare. quae voluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit atque ita incommutabilis veritatis luce privari. inquit: Fiat lux. nolunt accipere istam causam creationis rerum. sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid huiusmodi. quae parva non sua granditate (nam nulla est). sed ab illo conditam longe imparem Conditori christiana sanitate sentirent. quae non faceret nisi bonus Deus. quis eam fecerit. nec attendunt. quae per inconvenientiam perniciosa sunt. per quid fecerit. causam tam iustam atque idoneam.. ut a bono Deo bona opera fierent. intellecta conspexerit 52. quae Dei est. quam turpissime pollutam et crudelissime captivatam et oppressam labore magno vix mundet ac liberet. cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi privationis boni. sufficeret dicere. Sed a terrenis usque ad caelestia et a visibilibus usque ad invisibilia sunt aliis alia bona meliora. ad hoc inaequalia. si autem non solum quis fecerit. Contra quosdam Dei creatio expenditur et Trinitas (22-34) Errant manichaei Deum omnia bona fecisse negantes. non quidem partes Dei. non Dei partem nec eius naturae. et quam multum detrahitur pulchritudini. quod etiam quidam.lucem. et facta est. ut bonus Deus conderet bona. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit. si per quid fecerit: Dixit: Fiat. sicut in specie visibilis hominis. quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis attritio. quae vix potuimus invenire. animam vero. quamque a contrario etiam haec. si eis congruenter atque scienter utamur. et ubi nostrum ingenium vel infirmitas deficit. tegmen ac vinculum futurum hostis victi et inclusi. noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere. quod hi. inquam. credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis adversum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse. cui nocere nulla res possit. quoniam non mole constat. sicut erant quaedam. Quia vero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari. et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi. quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controversias quaerentium mundi originem terminat. sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est. sed factas a Deo. Ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse. Deus autem ita est artifex magnus in magnis. hanc. sed ut mala cohiberentur. sive ab his qui legerant forte cognoverit. Hinc Origenes iure culpatur. si quare fecerit: Quia bona est. immoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. ita credere occultam. bona tamen. 1. quantumque universitati rerum pro suis portionibusdecoris tamquam in communem rem publicam conferant vel nobis ipsis. quia bonum est 53. satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux. Nec auctor est excellentior Deo. non tamen totam. qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio. quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio venientem. si unum radatur supercilium. sicuti est. quibus delectantur. plurima offendunt. quis fecerit: Deus est. sive ista legerit. ut non tantum Deum. sicut cibus et potus et ista lux. quae per omnia opera Dei subiungens: Et vidit Deus.

inhaerens iucundatur. et Pater sanctus et Filius sanctus. sed eorum ipsorum. ut res. quae sic se voluit praedicari. Sed si nihil est aliud bonitas divina quam sanctitas. summe bonus aequaliter bonum. ut sola corpus tale mereretur. 23. verumtamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero. recte bonitas dici possit amborum. centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret. Non plane animarum.. et ecce bona valde 54. ut intellegeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda. in veritate Dei lucet. quibus inferius et gravius nihil est. ut tali corpore mereretur includi? Ac per hoc si contigisset. quae facta est. si quis possit intueri. ita universitas rerum. Haec ergo tria. et quia peccatum est. Deinde videre debuit Origenes et quicumque ista sapiunt. 2. aerium pessimus daemon. Ubi si nemo peccasset. 24. si haec opinio vera esset. potius quam homines etiam bonos habere debuisse. amat. per Verbum. sed decem vel centum similiter aequaliterque peccassent. quia communis ambobus est. sed duae. quis eam fecerit. videt. cum sit et Pater spiritus et Filius spiritus. quod hoc loco Scripturarum id accipiendum esse prohibeat. quae fecit. multi sermonis est quaestio. Inde est civitatis sanctae. profecto et illa diligentia rationis est. quod Pater genuerit Verbum. et certe ante peccatum. id est. 182 . tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus Sanctus. unamquamque creaturam quis fecerit. universa nobis Trinitas in suis operibus intimatur. sed ipsum quoque substantiam et tertiam in Trinitate personam. sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis. Quae bonitas si Spiritus Sanctus recte intellegitur. Quid autem stultius dici potest. etiam cum peccatoribus pulchra est. ita tamen. quia naturae ordinem servare noluit. Pater quippe intellegitur Verbi. quod autem illo dicente factum est. immo non duae.. terrena corpora. et quod Spiritus Sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus. non ideo cuncta sunt impleta peccatis. propter quam facta est. unigenitum Filium. de quibus nesciunt quid loquantur. non audeo temerariam praecipitare sententiam. an aliquid occurrat. cum vero de omnibus simul. satis significatur Deum nulla necessitate. subsistens modificatur. proprie tamen ipse vocatur Spiritus Sanctus tamquam sanctitas substantialis et consubstantialis amborum. indicetur. quod. sed unus Deus omnipotens. non amborum quasi qualitatem. Nunc vero. si unde sit felix: Deo fruitur. non praesumptionis audacia. mundum ideo factum.completisque omnibus inferens: Et vidit Deus omnia. quibus deterius nihil est. qui dixit ut fiat. et origo et informatio et beatitudo. sed sola bonitate fecisse quod factum est. utrum altitudine mystica nobis ipsa Trinitas intimetur. quam istum solem. quibus poenaliter includerentur. ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit. et meruisse corporibus includi. in bonitate Dei gaudet. non tres dii vel tres omnipotentes. nec omnia uno volumine ut explicemus urgendum est. quae in sanctis angelis sursum est. non opificis provisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est. Ad hoc enim me probabilius ducit. quare fecerit. et nunc licet malus longe minoris mitiorisque malitiae. ut animae pro meritis peccatorum suorum tamquam ergastula. in eo vero quod dicitur: Vidit Deus. nisi ut bona fierent a bono Deo. per quid fecerit. qui talia sapiunt. hoc est Sapientiam. quamvis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia. quae superius commendavi. inferiora vero et graviora quae amplius peccaverunt. congruere bonitati. cum in unaquaque creatura requirantur. multum longe a veritate et merito est cohercenda progressio. aeternus coaeternum. sed hoc potius evenisse. homo autem. corpora acciperent. hoc est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo. non decori pulchritudinis vel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum. quia bona est. unus unum. daemones. est. ut in uno mundo unus esset. tamen luteum corpus accepit 55. cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem servet. ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeatur. per quam facta sunt omnia. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit. per quid fecerit. ut respondeatur: Deus. nec mala voluntas. quia bonum est. atque hoc totum et Trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem divinitatem. in aeternitate Dei viget. eadem nobis insinuata intellegatur Trinitas. tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas. sicut unus omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam. quo nostra exerceatur intentio. quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo posito. ut non una. Civitas Dei Trinitati comparatur. superiora et leviora quae minus. contemplans illustratur. Credimus et tenemus et fideliter praedicamus. nullam aliam causam faciendi mundi intellegi voluit. quia una anima sic peccaverat. propter quid fecerit. . si unde sit sapiens: a Deo illuminatur. quod ideo postea quam factum est dicitur. procul dubio per Verbum factum est. quia bonum est.

non se ipsos de rebus. non sicut perversi. altera logica. quae sunt natura. usus utentis sit. tametsi non aequalem. nosse et diligere in Deo et in nobis. 1. qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus. qui frui volunt nummo. quod proprie fructus fruentis. ut naturalis. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum. non fallar. Illis etiam. quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione versamus. 26. verumtamen eo loquendi modo. dura et mollia contrectando sentimus. esse tamen aliquam naturae causam. Si ergo natura nostra esset a nobis. adhuc reformatione perficiendam. ac per hoc sum. hoc est illius summae Trinitatis. sed sine ulla phantasiarum vel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. cum se miseros esse sentiant. nulla nos falsitas veri similis turbat. Esse. quae in homine spectanda commonui. 183 . utique nec falli potest. Deum habet auctorem. doctrina. si nihil sit? Omnia esse volunt. sed Deum propter nummum colunt). si fallor. cum in his quae amo non fallar. cuius Deus est. sonos audiendo. usus fructu diiudicandus est. id est aliunde discendo. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae veritatis et de boni fine. 27. Sicut enim novi esse me. quamquam etsi illa falsa essent. ut esset. Quo modo enim potest beatus esse. procul dubio ut vera sapiamus ipsum debemus habere doctorem. percipere curaremus. diversi diversa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum versatur intentio. uti vero ea re. profecto et nostram nos genuissemus sapientiam nec eam doctrina. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum. eumdem quoque amorem quiddam tertium nec imparis aestimationis eis quas novi rebus adiungo. naturalis propter naturam. quas etiam in octavo libro breviter strinximus. non quo sit consequens. Neque enim fallor amare me. Nulla in his veris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor. usus. tertia ethica (quarum nomina latina iam multorum litteris frequentata sunt. ut etiam in eo. sapores gustando. procul dubio in eo. Quantum intellegi datur. si fallor? Quia igitur essem qui fallerer. nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum. quod me novi nosse. agnoscimus. ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et. etiamsi fallerer. Nec ignoro. 25. quam propter aliud quaerimus (unde temporalibus magis utendum est. et fructibus utimur et usibus fruimur. quae in unoquoque homine artifice spectantur. In his autem tribus. ut sit etiam similitudine proxima. quoniam non nummum propter Deum impendunt. non eiusdem substantiae. immo valde longeque distantem. cuius una pars appellaretur physica. quem plus obtinuit consuetudo. Ita vero vi quadam naturali ipsum esse iucundum est. rationalis moralisque vocarentur. cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus visus est neque intellegentiae dator neque amoris. usus. atque hoc interesse videatur. neque coaeternam et. Tria etiam sunt. velut colores videndo. Et nos quidem in nobis. cum amantur. sed miseriam suam potius auferri velint. quo brevius totum dicitur. imaginem Dei. quae foris sunt. ad quem cuncta quae agimus referre debemus. sed ita esse potius invenerunt). quam fruendum. et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate vivendum sufficeret nec bono alio quo frueremur ullo indigeret. ita novi etiam hoc ipsum.Tripertita philosophia Trinitati comparatur. ut dixi. quam nemo est qui non esse beatus velit. si me illa amare falsum esset? Cum vero illa vera atque certa sint. vitae summam nemo cunctatur. tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius. Nam et sumus et nos esse novimus et id esse ac nosse diligimus. ipsum etiam ut beati simus suavitatis intimae largitorem. uti autem Deo. Ex his propter obtinendam beatam vitam tripertita. ut aliquid efficiat: natura. non fallor. quae dixi. quo bene beateque vivitur. immo tripertitam esse animadvertere potuerunt (neque enim ipsi instituerunt ut ita esset. Hoc itaque moreusum dixerim in his tribus. hinc philosophi sapientiae disciplinam tripertitam esse voluerunt. Quia ergo sum si fallor. Nam qui non est. quod ea re frui dicimur. memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur. nosse me. quibus utique omnes temporaliter utimur. falsa me amare verum esset. Non enim ea sicut illa. quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat. a philosophis inventa est disciplina. et ipse amor verus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit. nunc vero quia natura nostra. rationalis propter doctrinam. quod me novi esse. sum. ullo sensu corporis tangimus. odores olfaciendo. doctrina. Eaque duo cum amo. doctrina scientia. quando certum est me esse. quis dubitet quod eorum. scientiae formam. quomodo esse me fallor. natura ingenio. quamvis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur. moralis propter usum. inspirator. Consequens est autem. ut frui mereamur aeternis. ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de Trinitate cogitaverint.

estque ipse aeterna et vera et cara Trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus. quasi innotescere velle videantur. quocumque fertur. Sed de duobus illis. custodiant. Cur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus. essentia scilicet et notitia. ut de his non sensu corporis iudicemus. et hoc bonum est homini. utrum et ipse amor ametur. immortalitatem. Sed nos ea sensu corporis ita capimus. ita tamen vel exiliunt in superna vel in ima descendunt vel librantur in mediis. ut illo proficiente quo bene vivimus iste deficiat quo male vivimus. quo amatur et quod amandum non est. nulli et nusquam essent futuri. Verumtamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent. Ad huius sensus officium non acies pupulae. nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Atque ideo cum se noverint esse morituros. non ullus corporeus tactus accedit. 28. non dictum est. non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. quia pauperes atque mendici sunt. iusta per intellegibilem speciem.quoniam stulti. pro magno beneficio sibi hanc impendi misericordiam desiderant. cetera autem rerum corporalium. non spiramenta narium. non gustus faucium. quibus mundi huius visibilis structura formosa est. verumtamen id quasi appetere videremur. saltem talem quae non habeat finem mendicitatis. sentiendas sensibus praebent. Omnia esse quodam modo noverunt. cum esset nobis bene. Possunt enim ambo esse in uno homine. quo id amatur quod amandum est. quo amantur. qua nec ipsa miseria moreretur. sed quia sentiuntur. Verumtamen inest in sensibus irrationalium animantium. quaedam tamen similitudo. quo alimentum trahant atque ita suum quodam modo esse conservent? Ipsa postremo corpora. quod lamentari quisque sana mente mavult quam laetari in amentia. Nam in quantum eam capimus. miseri iudicantur. Ita enim corpus pondere. quod nosse non possunt. donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod vivimus. iniusta per eius privationem. satis diximus. aeterna et vera caritas. licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum. quo feracius essemus uberiusque fructuosae. qui summe 184 . quae infra sunt. quibus datum non est ista cogitare. qua mens nostra quodam modo radiatur. profecto exsultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. quam eam morte finire. qui illum diligit. quae infra nos sunt. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus. sicut animus amore fertur. nihil aliud quaereremus. quod aluntur et gignunt. 27. quantum suscepti huius operis ratio visa est postulare. non quia sentiunt. sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt. ut pro eo. in tantum id possumus. ut aliquanto productius in eadem miseria vivant tardiusque moriantur. non foramen auriculae. ipse magis amatur. Iam vero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura. carnalem vitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc. nihil quidem sentiente motu amare possemus. Si enim pecora essemus. sine ullo quidem sensu atque vita. qui rectius amantur. quantum amentur in nobis. verum et ab his. Quid? animalia omnia etiam irrationalia. Si essemus lapides aut fluctus aut ventus aut flamma vel quid huiusmodi. quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem. etsi differens. 2. Quoniam igitur homines sumus ad nostri Creatoris imaginem creati. quibus non solum sensus. vel hinc intellegi potest. quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem vel appeterent vel tenerent. sive deorsum gravitate sive sursum levitate nitantur. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna vivere. de amore autem. et hinc probamus. ut essentiam suam. si in eadem miseria semper esse nollent. et istum amorem odit in se. eorum reperiatur. aeterna veritas. quanta gratulatione susciperent. Procul dubio ergo indicant. quo iusta et iniusta sentimus. si quis immortalitatem daret. sed omni modo perituri. quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor. Amor qui amat et amatur ad Deum fertur. cuius est vera aeternitas. qui se beatos putant. et quem ad modum etiam in ceteris rebus. Nam velut amores corporum momenta sunt ponderum. sensibilia nuncupata sunt. quod in hominibus. nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant. ab immensis draconibus usque ad exiguos vermiculos nonne se esse velle atque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices. nisi ab illo facta essent. ubi secundum naturam possunt esse. proposito sibi quod. at certe quaedam scientiae similitudo. Amatur autem. et haec amo atque amare me similiter certus sum. sed formas suas. Quae vis magna atque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est. Item si arbores essemus. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem. sed nec ulla saltem seminalis est vita. etsi scientia nullo modo. ut de his omnibus recte iudicare possimus. aliud terrae radicis affigunt. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. sed qui diligit.

quasi qui non potuerit creare omnia simul. ut dixi. sed nos ipsi praesentia sentiamus atque interiore veracissimo cernamus aspectu. 30. inter quos et illos. qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt. tamquam per omnia. quae sunt quattuor. sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores. incommutabiliter permanentes. quae fecit mirabili stabilitate. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. et tria potest. alibi minus impressa vestigia colligamus. id est sedecim. longe sunt a tota summa eius. Deum primitus divisisse iam diximus. Ipsam quoque creaturam melius ibi. sicut dimidia. quod est novem. quam in ea ipsa sciunt. utrum in ea ratione cognoscatur aliquid. Angeli vident in Dei Verbo et in seipsis. aliter cum in pulvere scribitur. qua facta est. tertia. Itemque in denario quaternarius est aliqua pars eius. quod sunt quinque. de quorum fide cur nulla debeat esse dubitatio. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis. sicut ex aquis animalium. qui primus. illa clariore. quod caelum vocatum est. Ibi esse nostrum non habebit mortem. verumtamen et in se ipsis. et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum Sanctum. volucrum scilicet atque piscium beluarumque natantium. a quo peccando recesseramus. quod sunt duo. Habet et quintam. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione. Perfectus est senarius numerus. hoc est in sapientia Dei. habet et dimidiam. secundum quam factum est. 29. sed unum Deum. cum intellecta conspicitur 57. Hoc breviter commemorandum putavi ad commemorandam senarii numeri perfectionem. simul ductae non complent decem. illo adiuvante quod coepimus ut possumus explicemus. fiunt. id est unum et tria. in quo perfecit Deus opera sua. quae sunt unum et duo et tria. Duodenarii vero numeri partes in summam ductae transeunt eum. quo autem si bene agantur perventura sint. qui summe sapiens est. decima et quinta et dimidia. in se ipsis autem tamquam in vespertina. sicut iam supra diximus. habet sextam. quae sunt duo. an in se ipso. ideo dici potest quota eius sit. aliter in anima iusti. sicut solis ac lunae stellarumque conditio. Sed hae tres partes eius. eamque esse inseparabilem Trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam.est. ut eis magis ista. et aliter iustitia in veritate incommutabili. ibi amare nostrum non habebit offensionem. nam nona eius est. Illi quippe angeli sancti non per verba sonantia Deum discunt. sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. quod est unum. quoniam per nos ipsos nosse non possumus. nam decima pars eius est. qui summe bonus est. id est sexta sui parte et tertia et dimidia. sicut quorumque in terra gradientium atque repentium et ipsius hominis. sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio atque lignorum. non est iste. quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. et tamen omnes non tres deos esse. ibi nosse nostrum non habebit errorem. Unde ratio numeri contemnenda non est. aliter in se ipsis. quae sunt tria. ita noverunt. sed immortalis semper in caelis est. id est unum et duo et quinque. Numerus quippe senarius primus completur suis partibus. nam tertia eius est. tamquam in arte. habet enim duodecimam. Neque enim exempli gratia quia in novenario numero quattuor pars aliqua eius est. in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille evangelicus filius 56 ad nosmetipsos reversi surgamus et ad illum redeamus. Sic deinde cetera. quamdiu futura vel utrum numquam defutura et quo si male. id est secundum quas facta sunt. sed per ipsam praesentiam immutabilis veritatis. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt. quae in multis sanctarum Scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter 185 . currentes quasi quaedam eius alibi magis. id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus. Haec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur. sicut aliter scitur rectitudo linearum seu veritas figurarum. sed posterior erit diligentius disserendi locus. ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis. velut artis atque operum. quae sunt sex. alios hinc testes vel quaerimus vel habemus. habet et dimidiam. hoc est Verbum eius unigenitum. hac obscuriore cognitione. non quia Deo fuerit necessaria mora temporum. qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores. tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. sed quota sit dici non potest. nona scilicet atque tertia. Nunc autem tria ista nostra quamvis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus. quam nos ipsi nobis cogniti simus. quae quotae sint dici potest. quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque referuntur. ubi habent causas rationesque suas. quae in summam ducta sex fiunt. Coniunctae vero istae duae partes eius. tamen. habet tertiam. quae non peregrinatur in huius vitae mortalitate. quae deinceps congruis motibus peragerent tempora. In hoc autem libro de civitate Dei. sunt enim octo. habet quartam. qui cunctis in terra rebus excelleret. unum autem potest. unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim. sed amplius. partibus suis in summam redactis ipse perficitur. Multum enim differt. unum autem potest.

ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias. maxime quia hoc me delectat plurimum. Ibi requies Dei. non ita dictum tamquam primum hoc factum sit. inquit. sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi voluit. quae non habet vesperam. quia angeli eorum in caelis semper vident faciem Patris mei. ubi ait: Videte. qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est. quod ex parte est evacuabitur 64. In toto quippe. de quo Dominus ait: Docebit vos omnem veritatem 63. Ideo laboramus. dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos. ut Pater fecisse intellegatur in Filio. sicut habent permanendi aeternitatem. Dei requies commendatur 59. ne contemnatis unum ex pusillis istis. sed quia omnia in sapientia fecit. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram. 31. et resurget 60. usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens. Peccasse autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos. sicut attestatur Psalmus.intuentibus. quod est Verbum eius et ipsum Scriptura principium nominavit (sicut ipse in evangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium 67 ): non e contrario referam contentionem. Cum enim dictum esset. quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant. ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus Sanctus. In septimo autem die. 33. in qua primum sanctificatio sonat. ne forte. dico enim vobis. qualem terram Deus primitus fecerit. et facta est lux 65. ex quibus duobus septenarius constat. Ideo pro universo saepe ponitur. ut dixi. atque illud. Hinc est quod etiam Scripturas istas cum labore rimamur. non peribit. Angeli facti sunt ante omnia. quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. mensuram et pondus neglegere iudicemur. sed tamen de sua sempiterna et vera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. sed et liber iste iam prolixus est. requies. neque enim ulla creatura est. 32. Hoc itaque satis sit admonere. quod ita profundum est. qua requiescitur in Deo. aliter in se cognita faciat aliam velut diurnam. sed in requie sua. ut etiam ipsa aliter in Dei Verbo. Domine! omnia in sapientia fecisti 68 : convenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus Sanctus. Sancti vero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus. sed cum venerit quod perfectum est. Deus requievit in perfecto septenario numero. cum ante fecerit angelos. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reservari 72. angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum. quod non de iniquitatibus. quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo 62. quod dictum est: In principio. Proinde ut volet quisque accipiat. in quibus septenarius numerus. Habenda est itaque ratio moderationis atque gravitatis. id est in plena perfectione. id est: Quotiescumque ceciderit. sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 66. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 58. in parte autem labor. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare. pro cuiusque rei universitate poni solet. et vereor ne occasione comperta scientiolam nostram leviter magis quam utiliter iactare velle videamur. Dei superferebatur super aquam 69. Inter hos ergo et illos Deum vel praescientia vel opere divisisse quis 186 . Ad quorum societatem pertinere parvulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei 70. qui in caelis est 71. Boni et mali angeli luci et tenebris comparantur. quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. et multa huiusmodi in divinis auctoritatibus reperiuntur. ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua. quod totus impar primus numerus ternarius est. sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur aut doceat. cum de numero multum loquimur. et: Septiens in die laudabo te 61. vel quam molem materiamve futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupaverit subiciendo et addendo: Terra autem erat invisibilis et incomposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut Trinitatis commemoratio compleretur: Et Spiritus. quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum. sicuti est: Septiens cadet iustus. Sine difficultate quippe nos adiuvant. totus par quaternarius. quamdiu ex parte scimus. Ne quis autem contendat et dicat non sanctos angelos esse significatos in eo quod scriptum est: Fiat lux. qui eis velut carcer est. id est eodem die septiens repetito. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt. aliam velut vespertinam notitiam. verum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit.

non ei pituitam. Quamquam nonnulli putaverint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam 81. sed ubi discreti. unam fruentem Deo. vel magnae duae mundi partes. infra vero vel aquae istae visibiles vel malorum angelorum multitudo vel omnium hominum gentes. quod est credibilius. quae per alias eiusdem auctoritatis sacras Litteras satis fidelibus nota est. et facta est lux. isti trutinatores elementorum nequaquam crederent. et quoniam. si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset. inquit. si diligenter singula scrutemur atque tractemus. Sed hi qui in nomine aquarum. non illic apparet ubi facti sint angeli. unam Dei sancto amore flagrantem. Quapropter. quod convenientius intellegitur. illam huic illudentem. nunc autem lux in Domino 73. quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. iuste ulciscentem. inquiunt. quia primo fecit. Dei bonitati ministram. angelos intellegi volunt. sed voluntate perversam. non sumus noctis neque tenebrarum 79. quod graece dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum vicem obtinet. in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis civitatum. ne quantum vult noceat. ut supra firmamentum angeli intellegantur. Deus superbis resistit. hanc illi invidentem. etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est. secundum istorum autem coniecturam tam absurde. ut quantum vult consulat. Illic ergo et aqua intellegenda est. illam in caelis caelorum habitantem 78. secundum quam dicit Apostolus: Omnes enim vos filii lucis estis et filii diei. istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem. Sed. aliis manifestioribus divinarum Scripturarum testimoniis declaratas quod etiam in hoc libro. si prostratus adoraveris me 76. Sed quoniam.dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide viventes et eorum aequalitatem adhuc sperantes. scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram 80. cum peregrinos colligit suos: nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares atque contrarias. ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux. a regula tamen fidei. Quod si ita est. Nam ipsius est mare. nullo modo angelos praetermisisse credatur. habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium. et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est. unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius 75. et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Divisit Deus inter lucem et tenebras 74 : nos tamen has duas angelicas societates. iamque de duabus istis diversis inter se atque contrariis societatibus angelorum. non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae. sive in principio. secundum Dei opus utique aptissime. vel spiritalis et corporalis. unam et natura bonam et voluntate rectam. scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram 82. 187 . etsi voluntatem auctoris libri huius indagare nequivimus. ut. quibus omnia quae creata sunt continentur. alteram propriae celsitudinis immundo amore fumantem. utique nondum tenentes iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim. etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit. et aridam terram manus eius finxerunt 83. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit. alteram tumentem typho. Dei potestate frenatam. si ipsi hominem facere possent. in principio. illam luminosa pietate tranquillam. quae omnia sexto die dicit esse perfecta. disputavimus: hunc quoque librum aliquando claudamus. 34. et si auctoritati eiusdem Scripturae subditi essent. Aberrant quidam angelos aquis comparantes. quod Deus umorem fluidum et frigidum ac per hoc gravem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit. quia. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei. negent quidam factas a Deo. aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. ponderibus elementorum moventur et ideo non putant aquarum fluidam gravemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui. uno enim nomine utrumque comprehensum est. istam inde deiectam in hoc infimo aerior caelo tumultuantem. cui nomen est Genesis. sive. de quibus deinceps dicere institui. qui peiores esse hominibus infidelibus sive intellegunt sive credunt. ad perfectiorem disputationis finem nostra pervenit intentio. ut homo Dei tam eximiae divinaeque sapientiae. quantum satis esse visum est. istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam. nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. lucis tenebrarumque vocabulis significatas existimavimus. Istos vero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto advertunt. quae in illo divino libro de constitutione mundi scripta sunt. et ipse fecit illud. illam Dei nutu clementer subvenientem. humilibus autem dat gratiam 77. sicut in Psalmo legitur. illam. ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. qui secundum rationes suas. sicut scriptum est. istam. aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo. Quod possunt simili vanitate etiam de terra dicere. quia in Verbo unigenito fecit. ut nolens prosit persecutionibus suis. quibus nominibus universalis est significata creatura. quae super caelos sunt. in capite ponerent. quamvis et aquas. aliquando tenebrae. non abhorruimus. Ibi enim sedes est phlegmatis. quod perversissimae atque impiae vanitatis est. aliam vero natura bonam. immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei.

quibus certo fine conclusis universa semper in eumdem ordinem eamdemque speciem reditura quidam philosophi crediderunt. 20. qui dicunt ea. De revolutione saeculorum. Quomodo intellegenda sit promissa homini a Deo vita aeterna ante tempora aeterna. 4. 6. quem habent Creatorem naturae. quae cum ipsis nocet. 8. nec Dei posse scientia comprehendi. De opinione eorum. 17. quae in suo genere atque ordine ab universitatis decore non discrepant. De his. De una bonorum angelorum malorumque natura. credendum sit creaturam quoque numquam defuisse cui dominaretur. 14. De temporali conditione generis humani. Quid de incommutabili consilio ac voluntate Dei fides sana defendat contra ratiocinationes eorum. qui humanum genus sicut ipsum mundum semper fuisse existimant. Quid respondendum sit his. 15. 188 . De falsitate eius historiae. 7. 18. An sancti angeli. Quod in omnium naturarum specie ac modo laudabilis sit Creator. eumdem habeant bonae voluntatis auctorem per Spiritum Sanctum in eis caritate diffusa. sed per contrariam voluntatem. bonae utique naturae nocet.14 LIBER XII BREVICULUS 1. An ut Deus semper etiam Dominus fuisse intellegatur. 3. 2. quia ab eo. 16. qui summe et semper est. De naturis irrationalium aut vita carentium. si non nocet. qui asserunt animas summae veraeque beatitudinis participes iterum atque iterum per circuitus temporum ad easdem miserias laboresque redituras. quia vitium. Quae causa sit beatitudinis angelorum bonorum et quae causa sit miseriae angelorum malorum. De impietate eorum. De amore perverso. qui primam conditionem hominis tardam esse causantur. hoc in totum videtur diversum esse quod non est. quae multa millia annorum praeteritis temporibus ascribit. 5. 21. 9. non est. 19. Causam efficientem malae voluntatis non esse quaerendam. qui hunc quidem mundum non sempiternum putant. sed aut innumerabiles aut eumdem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolvi opinantur. et quomodo dicatur semper creatum quod dici non potest coaeternum. quo voluntas ab incommutabili bono ad mutabile bonum deficit. quam Deus nec novo consilio instituerit nec mutabili voluntate. 10. De saeculis saeculorum. 13. 12. De inimicis Dei non per naturam. 11. Nullam essentiam Deo esse contrariam. Contra eos. qui opera Dei ex aeternitate repetita per eosdem semper volunt saeculorum redire circuitus. quae infinita sunt.

Quamquam ergo summa non sint. LIBER DUODECIMUS DEUS BONOS ANGELOS ET SEMEL IN TEMPORE HOMINEM CREAVIT Quae sint bona et mala in angelis et in rebus (1-9) Societas est et civitas angelorum et hominum. verum etiam hominibus constitutae. merito esse dicantur. immutabili bono. In potestate est naturae rationalis Deo adhaerere uno vero bono. non ex se ipsa potest. recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis vel intellectualis bonum. quare illi beati sint. 28. ubi duarum civitatum. vanitatis astutiam pro certissima veritate. quae adhaerere possunt.22. ea vero. sed se ipso bono beatus est. sed ex illo. sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse dubitare fas non est. 23. sed ipsos esse humanorum corporum conditores. quia non se potest amittere. Naturae rationalis bonum est esse cum Deo. hoc est societates. a quo creata est. sed duae potius civitates. quantum ad rationalium mortalium genus attinet. quod est non adhaerere Deo. quod usque adeo bonum eorum est. quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda. De conditione unius primi hominis atque in eo generis humani. cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit. quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona. ideo miser non potest esse. quem primum condidit. quantum piorum populum ex eius genere in angelicum consortium sua esset gratia translaturus. Ille vero qui non alio. quod ab illo. An ullius vel minimae creaturae possint dici angeli creatores. quae damnanda supplicio. 1. velut bonum suum sibi ipsi essent. peccaturum simulque praeviderit. quod non de illo. 1. et cum quaeritur. recte respondetur: Quia Deo adhaerent. cum quaeritur. dum alii constanter in communi omnibus bono. ut sine illo misera esse necesse sit. 1. quod ipse illis Deus est. sicut superiore libro 1 apparuisse in angelis iam videtur: prius mihi quaedam de ipsis angelis video esse dicenda. Antequam de institutione hominis dicam. atque in eius aeternitate veritate caritate persistunt. quo beata sit. quae pars honoranda esset praemio. ea tamen. cur isti sint miseri. In primo homine exortam fuisse omnem plenitudinem generis humani. sed de nihilo facta sunt. in qua praeviderit Deus. 25. qua putaverunt angelos quidem a Deo conditos. verumtamen mutabilia. Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis. De natura humanae animae creatae ad imaginem Dei. bona quidem esse. una in bonis. apparebit exortus. altera in malis non solum angelis. Quam ob rem si. ut non quattuor (duae scilicet angelorum totidemque hominum). studia partium pro individua caritate superbi fallaces invidi effecti sunt. 2. quam non inconveniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas. ut beata sint. Hoc enim adepto beata. Omnem naturam et omnem speciem universae creaturae nonnisi opere Dei fieri atque formari. Nec ideo cetera in hac creaturae universitate 189 . nisi Deus. quae potest. quo amisso misera est. Dicimus itaque immutabile bonum non esse nisi unum verum beatum Deum. quia ex nihilo creata est. alii sua potestate potius delectati. De Platonicorum opinione. 26. 27. Ita quamvis non omnis beata possit esse creatura (neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est). quibus demonstretur quantum a nobis potest. 1. a superiore communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo. Quod praescierit Deus hominem. 3. quae fecit. 24.

atque ita naturas essentiarum gradibus ordinavit (sicut enim ab eo. quanto perspicacius intellegere potuerit. profecto non illi adhaerere vitium est. cum de angelis apostaticis loquimur. quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam vitio malorum angelorum. a voluntate sumpsit exordium. Nulla quippe mala Deo noxia. qui non natura. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo. ne quisquam. malae sunt. Ab illa igitur. quod impunita non est. procul dubio natura laudatur. qui sum 2. quo non adhaerent Deo. vocatur sapientia. sed etiam noxium. nisi adimunt integritatem pulchritudinem. Quod cum ita sit. tamquam malum bono.meliora sunt. esse dedit. cum vitium creaturae angelicae dicitur. licet sit ipsa mutabilis. eius naturae ut Deo adhaereat convenire. Non enim quisquam de vitiis naturalibus. sed de voluntariis poenas luit. salutem virtutem et quidquid boni naturae per vitium detrahi sive minui consuevit? Quod si omnino desit. cui noxium sit non esse cum Deo. non est Deo. qua faciente sunt quaecumque sunt. quod est. Si enim bonae non essent. quod ad naturam oculorum pertinet visus. ut ei vivat. cum vitium oculorum dicitur caecitas. quod est sapere. Dicuntur autem in Scripturis inimici Dei 3. Omne autem vitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. essentia nulla contraria est. sicut est ipse. et cum vitium aurium dicitur surditas. quae ex malae voluntatis initio vitiatae sunt. sic ab eo. Natura igitur contraria non est Deo. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera. contrarium est bono. quoniam naturae etiam illae. nisi ubi nocet. et ideo in eam non cadit miseria. sed non summe esse. quoniam omne vitium naturae nocet. ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita. quod est esse. quamvis non possit vitium nocere incommutabili bono. sed ipsis malum. aliis minus. Hoc etiam isto modo dici potest. neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora. vocatur essentia. in quantum autem naturae sunt. inhaerendo tamen incommutabili bono. id ostenditur. Vitium naturae contrarium est Deo. quas ex nihilo creavit. non natura differt ista. et aliis dedit esse amplius. novo quidem nomine. non tantum malum. Cum enim Deus summa essentia sit. Et propterea Deo. in quantum vitiosae sunt. Nam recta vitii vituperatio est. Et cum in poenis est natura vitiosa. quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici. vitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. Inimici enim sunt resistendi voluntate. quo usi veteres non sunt latini sermonis auctores. non potestate laedendi. Nam etiam quod vitium consuetudine nimiove progressu roboratum velut naturaliter inolevit. sola mala nusquam. Haec dicta sint. 190 . sed vitiis adversantur eius imperio. nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. hinc apertissime declaratur. Porro autem bonum est et natura quam vitiat. sed iam nostris temporibus usitato. ac per hoc ei naturae. nisi quae non est. quod illo dehonestatur natura laudabilis. Deus namque immutabilis est et omni modo incorruptibilis. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo. quod Graeci appellant . quo tamen etiam vitio valde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. contraria natura non est. id est summo Deo. De vitiis quippe nunc loquimur eius naturae. Idcirco vitium. qua discernitur iustum ab iniusto. sed vitium quia malum est. Cuius enim recte vituperatur vitium. bonae sunt. nec eorum naturae auctorem Deum. quam vitiat. existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam. non tamen posse nocere nisi bono. illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur. nihil ei valentes nocere. 3. excepto eo. satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam. sed Deo tantummodo tamquam bono malum. id est summae essentiae et auctori omnium qualiumcumque essentiarum. etiam hoc ibi bonum est. Sicut ergo. Cuius erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius. cui mens inest capax intellegibilis lucis. quia misera esse non possunt. ut. quae in tanta excellentia creata est. ne deesset etiam linguae nostrae. bonis tamen ipsorum quoque testimonio vitiorum. hoc enim verbum e verbo expressum est. Ex principio est quaelibet natura ideoque bona. unde et huic bono utique contrarium est. quia caeca esse non possunt. quo non adhaeret Deo. quod per angelum Deus dixit. naturae vero. 2. Sola ergo bona alicubi esse possunt. huic naturae. neque hoc ob aliud. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. quia non inest. quae adhaeret Deo. sed vitio. hoc est summe sit. quae summe est. quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum. Unde colligitur. Nam quid eis nocendo faciunt. nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec vitium est. sed sibi. quam illa quae rationis vel sensus est expers. non esse contrarium est. inde sapiat. beatitudinem consequatur nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit eique explendae non sufficiat nisi Deus. eis vitia nocere non possent. ut diceretur essentia). sed mutabilibus corruptibilibusque naturis. Nam esse vitium et non nocere non potest. Ei quippe. et ideo immutabilis sit: rebus. quod natura est.

Quid est enim quod facit voluntatem malam. ardorem autem vituperant. Unde nobis. neque ullo modo esse posset. ut cedendo ac succedendo 4 peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. speciem suam et quamdam secum pacem suam. in eum divina providentia tendentes exitum. et qui magis essent. ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. aut habet aut non habet aliquam voluntatem. Quamquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria neque poenalia naturas ipsas. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro. quod in natura placet. aversi ad se ipsos conversi sunt. quoniam sunt et ideo habent modum suum. videlicet non ex vi naturae. quoniam sunt illa meliora. rerum est ordo transeuntium. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea verissima reperitur. Deus. qui non summe sunt. sed utilitatem suam. quae putatur facere voluntatem malam. sentire non possumus. sed ex suo commodo vel incommodo. oculis infirmis per inconvenientiam nocere. ardere nolunt. cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint. quod ab illo. si ei qui summe est adhaererent. cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala voluntas efficiens est operis mali. Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus. quoniam quidam peccantes vel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem. nihil invenitur. aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus atque in qualitates superantium superata vertuntur. quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit. Sed parum attendunt eam ipsam lucem. quorum abundantia Aegyptiorum superbia vapulavit 5. Quae cum ita sint. et hoc vitium quid aliud quam superbia nuncupetur ? Initium quippe omnis peccati superbia 6. si habet. Videre enim volunt. et tamen ad beatitudinem habendam eo. nec ullorum vitiorum offensione vituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. si bonam. aut ideo universitati deesse ista debuerunt. quarum nulla omnino est. Quoniam si res aliqua est. cuius non sit auctor et conditor Deus. quod ei adhaerent qui summe est. Ceterum vitia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium atque mortalium vel intellectu vel sensu vel vita omnino carentium. 5. quis ita desipiat. et quae semper esse non acceperunt. sicut illa animalia. quae nos offendunt. Cum ergo in his locis. Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam 7. quamvis damnatis impiis futura poenalis. qui summe est. ubi esse per naturae ordinem debent. cui particulae. ubi esse talia competebat. sic faciat non esse quod erat. 4. quo absurdius putari nihil potest. a quo aversa non quidem nulla. quae non summe est (quia neque illi aequalis esse deberet.Cuilibet naturae conveniens bonum fuit. ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. eadem ratione commendant. rectissime credenda praecipitur providentia Conditoris. qui summe est. suum esse custodiunt. satis apte decenterque conveniunt. ut dicat quod bona voluntas faciat voluntatem malam? Erit enim. Si autem res ista. et cum ibi sunt. Naturae igitur omnes. qui summe est atque ob hoc ab illo facta est omnis essentia. si ab illo facta non esset). in melius deteriusve mutantur. etiam eam quae fecerit res 191 . ut nec summe esset. Quid enim est igne flammante vigente lucente pulchrius? quid calefaciente curante coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. qui laudant in igne lucem. Nam eius in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt. quibus Creatoris lege subduntur. se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. nonnulla animalia per convenientiam salubriter vivere. Cum vero causa miseriae malorum angelorum quaeritur. malae autem voluntatis efficiens nihil est. si prudenter attendamus. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda. frui posset. Miseria naturae rationalis fuit ex aversione a Deo. ita ut nec tanta corruptio. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis. et in illo ardore. quia et in eis hoc nobis per vitium tolli displicet. non eas considerantibus. quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur. quae de nihilo facta esset. in quibus eam contemplari minus idonei sumus. si ita est. bona voluntas causa peccati. damnabilia putare ridiculum est. Huius porro malae voluntatis causa efficiens si quaeratur. Est ratio gubernandae universitatis. sed tamen minus esset atque ob hoc misera fieret. Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium eius naturae. sed per se ipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. cum eis fiunt noxiae. aut bonam profecto habet aut malam. quae certe et illis placet. ea merito occurrit. quantum acceperunt. quae ita creata est. nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent. qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. 6. pro usu motuque rerum. qui eis displicet. ipsa quoque habet voluntatem malam. Sed isto modo possunt et solem vituperare. quem ratio gubernandae universitatis includit. profecto bonae sunt. quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti universum.

quod mala voluntas nocendo posset adimere. si autem in aliqua. Non est enim prima voluntas mala. Quod unde fieri potest. ipsum sibi fecisse voluntatem malam. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram. sed quia perversa est ipsa conversio. sed in speciei privatione. quod videndum ambobus pariter adfuit. Si enim in nulla fuit. sed in eius privatione sciuntur. quaerimus. et unus ei cedat atque consentiat. Restat ut dicatur. propriam igitur in uno eorum voluntatem malam res quae fecerit scire volentibus. vitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono privabat. hoc est incipere habere voluntatem malam. hanc malam quam male suadenti adhibuit voluntatem quae in eo res fecerit. quod me nescire scio. Sed superior utique melior. ut dixi. quod sciri non posse sciendum est. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. an quia ex nihilo facta est. non sane in specie. quoniam natura et essentia est. in illo non fiat voluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis. 7. sed ubi deficiunt. quodam modo nesciendo sciuntur. alter in voluntate pudica stabilis perseveret. efficitur mala. quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. nisi forte ut nescire discat. Quo modo ergo res bona efficiens est voluntatis malae? Quo modo. utrum quia natura est. Nemo igitur quaerat efficientem causam malae voluntatis. cui non consensit alius. in qua bonum naturale praecesserat. ut in illo fiat. quam fecit voluntas mala. velle invenire tale est. Haec utrum superior sit. neque hoc nisi per aures. sed ad solas aures pertinet sentire silentium. Cum enim acies etiam oculi corporalis currit per species corporales. nesciendo condiscit. requiro. ambobus pariter institit occulta temptatio. fecerit angelicae naturae. nam eam non fecit in ambobus. cui nulla voluntas est. causam primae malae voluntatis inquiro. si eadem temptatione ambo temptentur. ut natura bona. alterum voluisse a castitate deficere? Unde. habens modum et speciem suam in genere atque ordine suo. quid aliud cogimur dicere. nisi unum noluisse. Delicta enim quis intellegit? 8 192 . bonum est causa mali? Cum enim se voluntas relicto superiore ad inferiora convertit. Duo quippe quamdiu sunt pariter voluntatis bonae. ac si quisquam velit videre tenebras vel audire silentium. si bene intueantur. alter idem qui fuerat perseveret: quid aliud apparet. neque illud nisi per oculos. quae alteram fecit. Si enim dixerimus quod ipse eam fecerit. Si enim non nocuit. Porro si nocuit. Ita etiam non ad aliquem alium sensum. bonum auferendo vel minuendo utique nocuit. ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio? Amborum oculis pariter visa est eadem pulchritudo. cuius auctor Deus. an inferior. atque ita. quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. quia nec illa effectio sed defectio. Nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur. si dici aut intellegi potest. sed rem inferiorem prave atque inordinate. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione temptatum. Deficere namque ab eo. Et ideo in mala natura voluntas mala esse non poterat. ac non potius bonae voluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. antequam habeat voluntatem malam. omnino non fuit. inquam. nisi propria voluntate. Non igitur esse potuit sempiterna voluntas mala in ea re. quam nulla fecit. quid putamus esse causae. appetivit. ipsa quia facta est. quod ea res fecerit malam voluntatem. sed deficientes. voluntatem malam. nusquam tenebras videt. sed ex eo quod de nihilo facta natura est. sed deficiens. An caro intuentis in causa est? cur non et illius? An vero animus? cur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. nisi a bono fieri malum et bonum esse causam mali? si quidem a natura bona fit voluntas mala. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem. ut sciendo nesciantur. procul dubio bona est. Si ergo non erat sempiterna. mutabili tamen. Ea quippe quae non in specie. quod tamen utrumque nobis notum est. quamvis mutabilis. quo modo ergo nullius. cum ante illam visionem ac temptationem similes ambo animo et corpore fuerint. cui vitium hoc posset nocere. Nemo ergo ex me scire quaerat. non enim est efficiens. quid erat ipse ante voluntatem malam nisi natura bona. quis eam fecerit quaero. Causas porro defectionum istarum. ac per hoc nec mala voluntas fuisse dicenda est. cum efficientes non sint. quod minus est. qua visa unus eorum ad illicite fruendum moveatur. nisi ubi coeperit non videre. qui est immutabile bonum? Qui ergo dicit eum. Idcirco non res inferior voluntatem malam fecit. quasi non eidem suggestioni et qualicumque suasioni propria voluntate consenserit? Hanc igitur consensionem. qui consensit temptanti atque suadenti. non utique vitium fuit. illa prior est. quae prima peccavit. faciat aliquid mali. sed illa prima est. in qua nulla voluntas fuit. nihil occurrit. non quia malum est. Sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit. quo se convertit. ad illicite utendum pulchro corpore. non facit alter in altero voluntatem malam. quod summe est. qui utique bonus ante voluntatem malam fuerit: quaerat cur eam fecerit.consequenter interrogo. Relinquitur ut inferior res. Nam si praecessit a qua fieret. an aequalis. ad id. ut sit aliquis inquirendi modus. sed in bona. hoc est ipsam voluntatem malam? Quaedam non in specie sed in eius privatione sciuntur. Nam si natura causa est voluntatis malae. et inveniet voluntatem malam non ex eo esse incipere quod natura est.

Ac per hoc qui perverse amat cuiuslibet naturae bonum. nec iactantia vitium est laudis humanae. simulque ut facti sunt. Quid enim erant sine bona voluntate nisi mali? Aut si propterea non mali. Hoc bonum quibus commune est. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona voluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt: ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt? Absit. ei. Et cum id egit eorum voluntas bona. a qua non defecissent. defecerant). sed hominis perverse amantis aurum iustitia derelicta. et ideo non necessarios. qui eos cum bona voluntate. utique nec fecerunt. quo nemo melius quicquam facit: profecto et bonam voluntatem. sed Deo coaeterna esse credatur. istis mala voluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem. a quo et ipsi. quae incomparabiliter auro debuit anteponi. nisi ille.. quam eos ille fecerat. non dubium quod ab illo facta sit. 2. Neque enim auri vitium est avaritia. Si aliqua. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere. Nam et hoc discutiendum est. qua deseritur Deus. nec superbia vitium est dantis potestatem vel ipsius etiam potestatis. qua poterant adhaerere vel deficere. qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suavioribus coaptamur. sed male. quo minuitur atque depravatur naturae bonum. nusquam. quam bona natura non fecit. ipse fit in bono malus et miser meliore privatus. eoque sunt isti ab illorum societate discreti. id in eo fieri. ne voluntas bona bonorum angelorum non facta. tractavimus 9. sed ideo male. iam ergo habebant. sed defectus a bono). quod si nollet non fieret. causas habent efficientes. sed animae perverse amantis potestatem suam potentioris iustiore contempta. unde se numquam casuros certissimi fierent. sed animae perversae amantis corporeas voluptates neglecta temperantia. si dici potest. utrum mala an bona? Si mala. cum quo facti sunt. Itemque scio. in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt (quid enim tunc faciunt nisi vana?). sed animae perverse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae. ut mali causa non sit bonum. qui minus erant. et ea posse deficere. Cum ergo ipsi facti sint. qui. creavit. nulla ex parte posse deficere. ex se ipso faceret implendo meliorem. qui datus est eis 10. isti ab ea deficiendo mutati sunt. Cum ergo malae voluntatis efficiens naturalis vel. aut minorem acceperunt divini amoris gratiam quam illi. sed primitus praecipueque angelorum bonum esse. an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est 11. sed ad illum. quod illi in eadem bona voluntate manserunt. prius faciens excitando avidiorem? . qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat. a quo facti sunt.. numquam sanctos angelos fuisse credendum est.Malum est a bono defectio. nec talem voluntatem facit nisi defectio. nec tantum hominum. Et istam quis fecerat nisi ille. quae ex nihilo facta sunt. si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam voluntatem. 8. quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum Sanctum. certe nondum tales. amore. simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona voluntate. quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. quia nec mala voluntas eis inerat (neque enim ab ea. pervenerunt. Deus in angelis bonam creavit voluntatem. Hoc scio. mala scilicet voluntate hoc ipso quod a bona defecerunt. etiamsi adipiscatur. Si nulla. naturam Dei numquam. in quo fit mala voluntas. sed voluntarios defectus iusta poena consequitur. cuius defectionis etiam causa utique deficit): si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam voluntatis bonae. id est non ad malas naturas.. nec luxuria vitium est pulchrorum suaviumque corporum. habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una 193 . adhaeserunt. qua meliores essent. quo modo esse potuit mala voluntas bonae voluntatis effectrix? Si bona. converterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque viverent: quid aliud ostenditur nisi voluntatem quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio remansuram. nisi cum a bono sponte defecit. verum etiam de sanctis angelis posse dici. quam nondum coeperant habere. qui summe est. utrum cum ipsis facta est. quem sequitur iste. aut si utrique boni aequaliter creati sunt.. si utique noluissent. Deficitur enim non ad mala. 1. nisi operante adiutorio Creatoris habere non possent. utrum aliqua eam an nulla voluntate fecerunt. causas habent deficientes. 9. hoc est Dei amore. cavendum est. sicut iam etiam in libro. qui in eadem perstiterunt. Isti autem. quo modo illa non esse facta dicetur? Porro quia facta est. At si non potuerunt se ipsos facere meliores. cum boni creati essent. quo illi adhaererent. nondum tam boni quam esse cum bona voluntate coeperunt. essentialis nulla sit causa (ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum. Quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt (tunc enim aliquid faciunt). ut non ad se ipsos. 9. tamen mali sunt (mala propria voluntate. id est cum amore casto.

aequarent. Quid de temporibus in institutione humani generis dicendum (10-14) Quid multi opinentur de institutione humani generis. in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum. secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit. etiamsi ter tantum computarentur. iam video esse dicendum. donec ipsius Alexandri victoria finiretur. cui loquebatur. sed plurima terrarum ita vastari 14. Unde ne multa disputem quem ad modum illarum litterarum. quae coniungenda immortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mutabiliter peregrinatur in terris vel in eis. continet etiam regna. illa atque illa insula incoli coeperit. quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio 15. et ideo paucos homines. sed innumerabiles opinentur. ac sic identidem reperiri et institui quasi prima. plus quam octo annorum milia ille constituit. Quidam ex elementis putant hominem renasci. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae. ut dixi. 2. quas sibi esse credituras inter cetera vera. sive solum quidem esse. quae mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarum atque in omnibus gentibus. tres eorum annos complectebatur antiquos. qui mortem obierunt. cum restituantur potius. cuncti tamen universo genere perpetui 13. quae dixit. Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia. Persarum vero. quae vere sacrae sunt. quas plenas fabulosis velut antiquitatibus proferre voluerint contra auctoritatem notissimorum divinorumque Librorum. ut redigantur homines ad exiguam paucitatem. Unde ait et Apuleius. quonam modo verum eorum loquatur historia narrans qui fuerint quarumque rerum inventores. 11. Neque enim ut alluvionibus incendiisque terrarum. cum ex Litteris sacris ab institutione hominis nondum completa annorum sex milia computemus. qui mundum istum non existimant sempiternum. nec eis. cum hoc animantium genus describeret: Singillatim mortales. Cuius pars. quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta. respondent diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia. in Graeca vero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu. Quot annis humani generis historia computetur. continentur. eodem Deo creante quem ad modum exorta sit. unde annus plenior et verior. quem primum Deus condidit. Alii namque. semper remanere contendunt. non quod sciunt. ceterum hominem nisi ex homine existere omnino non posse. multum abhorret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris. 10. qualis nunc et nobis et illis est. ut quaternis mensibus finirentur. Dicunt autem quod putant. sive non eum solum. quae Graeca quoque novit historia. ex quibus multitudo pristina reparetur. sicut de angelis dictum est. in quibus longe plura annorum milia referuntur. quae maxime innotuit. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breves annos habuisse. Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum. quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit. quas illi non putant toto prorsus orbe contingere. quae futura praenuntiavit. sicut de ipso mundo crediderunt. vel a quibus primum illa vel illa regio parsque terrarum. qui Litteris nostris. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. quae vera se narrasse praeterita ex his. quas perhibent in historia temporum multa annorum milia continere. vanitas refellatur et nulla in illis rei huius idonea reperiatur auctoritas: illa epistula Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam. Alii vero. humanum genus sumpsit exordium secundum sanctae Scripturae fidem. Omittamus igitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura vel institutione generis humani. vera divinitate praedixit 12. 194 .civitas Dei eademque vivum sacrificium eius vivumque templum eius. 10. Porro si haec epistula Alexandri. ducenti et triginta tres computentur. Et ideo Graecae potius fides habenda est. qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores. 1. et cui totus orbis. cum tanta veritate implentur. si semper fuit humanum genus. necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus exstitisse. sicut ab ea praedictum est 16. cum apud Graecos Macedonum usque ad mortem Alexandri quadringenti octoginta quinque reperiantur. Ex uno quippe homine. quam protulit ex litteris quae sacrae apud illos haberentur. ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur. quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo. Et cum illis dictum fuerit. ostendit. quia veritatem non excedit annorum. Sed ne sic quidem. ita et hi possunt putare. sed certis saeculorum intervallis innumerabiliter oriri et occidere. quam scripsit narrationem cuiusdam Aegyptii sacerdotis insinuans. semper fuisse homines opinantur. credidit.

quae transacta et ventura sunt. ut minus quam sex milia sint annorum. non exigua existimanda esse. Ecclesiastes non de his circuitibus loquitur. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putaverunt posse vel debere dissolvere. sicut etiam Plato apertissime confitetur. ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur: considerent nihil esse diuturnum. quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam movere quaestionem. ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset. sed utrumque finitum. etiam quantum oceanus circumfluit. ex quo esse coepisse in sacris Litteris invenitur. Quod autem respondimus. et detrahantur haec tanta spatia non semel atque iterum saepiusque. cur ante non fecerit. aut sexagiens aut sescentiens. alterum incomparabiliter magnum. A quo ludibrio prorsus immortalem animam. ubi iam nullum numeri nomen haberemus. Si autem detrahantur retrorsus in spatio. et non est omne recens 195 . et omnia saeculorum spatia definita. in quo nunc vivit. Ac per hoc si non quinque vel sex. et quandocumque antea factus esset. Cur non ergo et mundus? cur non et homo factus in mundo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque comperti in doctrina sana tramite recti itineris evitentur. comparatum illi. sed semper: quid fit. quod finem non habet temporis. de cuius numquam aeternitate confiditur. ut vocabulum non inveniat. sicut aliorum animalium 17. pervenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. quod tam pauci eis videntur anni. Nam quidam et illud. si ei conferatur quamlibet magna et ineffabilis numerositas temporum. etiam cum sapientiam perceperit. sive certis intervallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi nova. 2. detrahas) quandoque ad initium illa detractio perducetur. quod omnino nullum est. 1. quae tamen fine conclusa certi spatii terminatur. Quo modo enim vera beatitudo est. illud vero temporis spatium. aut sescentiens miliens dicerentur annorum. cur non ante sit factus. liberare non possunt. decrescente numero licet tam ingenti. si aeternitati interminae comparentur. aut itidem per totidem totiens multiplicaretur haec summa. quanta si umoris brevissimam guttam universo mari. magnitudine quantacumque tendatur. in quo est aliquid extremum. quamvis a nonnullis contra quam loquitur sensisse credatur: hoc etiam de prima hominis conditione responderim. quod legitur in libro Salomonis. nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. qui vocatur Ecclesiastes: Quid est quod fuit? Ipsum quod erit. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. propter eos. cum de mundi origine quaestio verteretur. ut. Et quid est quod factum est? Ipsum quod fiet. eis.sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant. euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad veram miseriam sine cessatione redeuntem. qui nolunt credere non eum semper fuisse. non vires tunc alias et alias nunc vel etiam postea ista de initio rerum temporalium controversia reperiret. quando numquam ad initium. dum anima venturam miseriam aut imperitissime in veritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid novi in tempore. verum etiam sexaginta milia sive sescenta. quibus eadem semper fuisse renovata atque repetita in rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseverarent volumina venientium et praetereuntium saeculorum. nec saltem tanta videri debeat. comparemus. cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatus non sit tamque sero sit creatus. 13. exhiberet. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeterna sine initio tanta est. quid agitur. quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur. qui similiter moventur. non dico singillatim minuta momenta vel horarum aut dierum aut mensum aut annorum etiam quantitates. nisi ut circuitus temporum inducerent. quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. Quidam circuitus temporum inducunt. ita in illo ex elementis eius genus humanum ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium. sed nulla. in quo natus est. 12. Ipse denique primus homo vel postridie vel eodem die postea quam factus est potuit inquirere. usque ad illum. sive in mundo permanente isti circuitus fierent. retrorsum redeundo (tamquam si hominis dies ab illo. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et imperita perseveraret infirmitas. sed tam magna spatia. quod a nullo coepit exordio. Non sero homo creatus si aeternitati comparetur. quanta illa summa comprehendit annorum. Hinc enim si a fine vel brevissima singillatim momenta detrahantur. 13. quae iam dici a quibuslibet computatoribus non potest. sed esse coepisse. quod initium non habet. Si enim brevitas eos offendit temporis.

tamen secundum id. continuo subiciens: In circuitu impii ambulant: tamquam ei diceretur: Quid ergo tu credis. Contra circuitus unitas et originaria bonitas hominis proponitur (15. Satis autem istis existimo convenire quod sequitur: In circuitu impii ambulabunt 22. quae Academia dicta est. qui semper est dominus nec dominus umquam non fuit. ut monstrum sub sole nascatur. cui modo dicimus. nec quo fine claudatur. sed nunc illam. et hominem. quod ille aut de his rebus dixit. in quo mutabile aliquid non est? continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum 23. et mors ei ultra non dominabitur 20. cum ipse sit aeternus et sine initio. ut verbi gratia. si dixero semper fuisse creaturam. quod generaliter miracula et monstra sunt. ante quem nemo umquam hominum fuit. nunc aliam per alia atque alia temporum spatia. verum est.28) Altitudinem Dei investigare non possumus. hoc est de generationibus aliis euntibus. propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta revocantes dictum intellegi volunt. quando quidem altitudinem Dei penetrare non possunt. Sed cum cogito cuius rei dominus semper fuerit. quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum volumina repeti. id est falsa doctrina. quem numquam antea infinita retro aeternitate fecisset. ut his Salomonis verbis illos circuitus significatos esse credamus. utique et fuerunt et erunt. quod ex illis vel praeter illa. erunt et post nos. quod sacer admonet Psalmus: Tu. cuius dominus esset. Absit autem a recta fide. fecit in tempore. sed tamen certis. Quamvis haec verba quidam sic intellexerint. discipulos docuit. Quis hanc valeat altitudinem investigabilem vestigare et inscrutabilem perscrutari. Fuerunt enim homines ante nos. nec consilium voluntatemque mutasse. Absit. de solis anfractibus. multiplicasti filios hominum. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. surgens autem a mortuis iam non moritur. aut certe de omnium rerum generibus. quae in hac terrena inhabitatione multa cogito (ideo utique multa. quem numquam fecerat. sed quia modo talis est erroris eorum via. inquam. ut nos ista credamus. quae inusitata nascuntur. quia unum. sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola. cui nihil novi accidere potest. affirmare aliquid pertimesco. et ideo nihil recens esse sub sole. quod forte non cogito. quem numquam antea fecerat. sed immutabili aeternoque consilio. sunt et nobiscum. 15. tamquam in praedestinatione Dei iam facta fuisse omnia sapiens ille voluisset intellegi. et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem 24.sub sole. aliam succedentem. nec recens et novum est. ne aliquam Creatori coaeternam esse dicamus. ita quaeque animantia vel arbusta. ita hominem numquam antea fuisse et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non debeo. qua. Quid autem mirum est. aliis venientibus. ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis intervallis. ne sit absurdum et a luce veritatis alienum mortalem quidem per vices temporum semper fuisse creaturam. si semper creatura non fuit. secundum quam Deus hominem temporalem. et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam. non quia per circulos. si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inveniunt? quia genus humanum atque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt. non tamen novo et repentino. Qui loquetur et dicet &ba : Ecce hoc novum est: iam fuit saeculis quae fuerunt ante nos 18. quae oriuntur atque occidunt. invenire non possum). de quibus superius loquebatur. 14. quamvis inter se diversa sint et quaedam eorum semel facta narrentur. et nos post resurrectionem semper cum Domino erimus 21. Semel enim Christus mortuus est pro peccatis nostris 19. decedentem aliam. aut quis poterit cogitare quid velit Dominus? Cogitationes enim mortalium timidae et incertae adinventiones nostrae. Monstra quoque ipsa. Ego quidem sicut Dominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo. servabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. Domine. Deus semper est Dominus. et idem Plato et eadem civitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint. Domine. ac deinde repercussisset eos. immortalem vero non esse 196 . homines quod putant. ex aliquo tempore primum facere voluisse. non mutabili voluntate in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicavit? Quando quidem Psalmus ipse cum praemisisset atque dixisset: Tu. Sentiant. intellegis? numquidnam existimandum est subito Deo placuisse hominem facere. in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas. Corruptibile enim corpus aggravat animam. Valde quippe altum est et semper fuisse. ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem. inquit. quos opinantur. sentis. de torrentium lapsibus. 1. quam nullus potest nosse hominum. eorum vita est recursura. quod fides ratioque sana condemnat: cavendum est. Ex his igitur. quia et me ipsum intueor et scriptum esse recolo: Quis hominum potest scire consilium Dei.

quibus tempora peraguntur. quando nullum erat tempus. de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram 25. Si autem dixero non in tempore creatos angelos. ideo non sint creati. quando nullus erat homo. erat tempus. erat tempus. vel futurum esse quod nondum sit. aeternitati immutabili non potest esse coaeternum. 2. si semper fuisse dicuntur. verumtamen non de ipso genitam. coaeterni esse non possunt. sed post aliquod tempus factus est mundus. quis vel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tempus. quando nullum erat tempus. 15. Sed si hoc respondero. Hic respondendum forte videatur: Quo modo non semper. Ille enim semper fuit aeternitate immutabili. quando non erat Roma. sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt. cum haec institueret. sed in aliquo mutabili motu. et propterea omni tempore fuerunt. Quapropter si Deus semper dominus fuit. erat ergo tempus. quod est omni tempore. ac per hoc etsi semper fuerunt. nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit Apostolo obtemperandum praecipienti salubriter. semper illi fuerunt? Quomodo etiam creati dicendi sunt. manifestum est quod a motu siderum coeperint. non quidem in horis et diebus et mensibus et annis (nam istae dimensiones temporalium spatiorum. non inconvenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt. illa vero. et si quid huiusmodi. 3. quia omni tempore fuerunt. nisi cum ad nostrum saeculum ventum est. Sed ideo putavi sine affirmatione tractanda. possumus dicere: Erat tempus. quod omni tempore fuit? Semper Domino angeli servierunt sed in tempore. si tamen a caelo coepta sunt tempora. 15. erat tempus. quamvis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. Si enim de alio atque alio intellegatur. quae usitate ac proprie dicuntur tempora. nec si semper fuerunt. si semper fuerunt angeli. ubi ait: Dico autem per gratiam Dei quae data est mihi omnibus qui sunt in vobis. quod Creator noster scire nos voluit. quomodo semper creator. erat quippe ante illam. Sed hoc si respondero eis qui requirunt. et illi iam erant ante caelum. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus. quoniam omni tempore fuerunt. verum et ante caelum fuit. at vero: Erat tempus. quando et angeli creati sunt. Quis autem dicat: Non semper fuit. sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam. 197 . ex quo facti sunt. nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus. isti autem facti sunt. hoc est: Erat alius homo. ne immortales. At si tempus non a caelo. ex futuro in praeteritum transeunt. ac si quisquam dicat: Erat homo. non plus sapere quam oportet sapere. temporaliter movebantur: etiam sic omni tempore fuerunt. cuius aliud prius. sed ideo semper fuisse dicuntur. sed ante omnia tempora et ipsos fuisse. si eos recte lux illa primum facta significat aut illud potius caelum. dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos 26 ). Ratio nescit tempora aeternitati coaequare. qui numquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam. cum tamen non fuerint. et ideo Creatori. non eam spatio trascurrente. tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit. si creatura serviens non semper fuit. ultra vires meas esse confiteor. Redeo igitur ad id. recte possumus dicere. si semper ille. quia omni tempore fuerunt. aut quomodo creata est et non potius creatori coaeterna est. si semper fuit: vereor ne facilius iudicer affirmare quod nescio. semper habuit creaturam suo dominatui servientem. ut. quando nullum erat tempus. quando quidem cum illis facta sunt tempora. quando non erat Ierusalem. ut qui haec legunt videant a quibus quaestionum periculis debeant temperare. aliud posterius praeterit. quando non erat Abraham. nec praeterita est quasi iam non sit. Deo coaeterni esse credantur. postremo si non cum initio temporis. sic ergo: Erat aliud tempus. in cuius motu dicendum non est vel fuisse quod iam non sit. potest dici aliquo modo. quando non erat iste homo. antequam fierent. at vero: Erat tempus. quae vel sapientioribus in hac vita scire permisit vel omnino perfectis in alia vita scienda servavit. et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus. aut cum quibus facta sunt tempora. tempora omnino esse non possunt. unde et Deus. utrum semper potuerint esse qui facti sunt. quorum Deus dominus esset. quando iste non erat mundus. quando non erat homo. cum id. semper dominus fuit. creati sunt. tam inconvenienter dicimus. quando non erat mundus. ideo Creatori coaeterni sunt. Ubi enim nulla creatura est. cuius mutabilibus motibus tempora peragantur. dicetur mihi: Quomodo ergo non coaeterni Creatori. quando non erat hoc tempus. Nam si non omni tempore fuit tempus. si ante omnia tempora facti sunt. qui cum tempore facti sunt. sed manente perpetuitate praecedens. aut: Erat iste mundus. si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit atque angeli. quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens. quam docere quod scio.coepisse. cum ideo semper fuisse dicatur. ut propterea semper fuisse dicantur. ut etiam ante omnia tempora facti sint. eo quod simul esse non possunt. si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est et semper eos fuisse. quamvis nullo tempore sine illa. Ac per hoc etiamsi immortalitas angelorum non transit in tempore.

2.. sed. 1. nisi quia in eius aeternitate atque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam praedestinatione fixum erat. sed semetipsos pro illo cogitantes. nec illi. sed alia atque alia perhibetur operatus ac sic aliquando etiam ad hominem faciendum. quibus impii nostram simplicem pietatem. Deo tribuitur. quam manifestavit temporibus suis. quos opinio confingit. 16. vel manente mundo mutabiliter. nec paenitendo. Non itaque in eius vacatione cogitetur ignavia desidia inertia. manifestavit autem temporibus suis verbum suum 28. aliter affici Deum cum vacat. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna. novo consilio faciunt (mutabiles quippe mentes gerunt): profecto non Deum.sed sapere ad temperantiam. quasi paenituerit eum prioris sine initio vacationis ac propterea sit operis aggressus initium. nec alium aliquem natura similem. Potest ad opus novum non novum. sicut veniebat in mentem. quia nec affici dicendus est. qua putant non posse quaecumque infinita comprehendi. si ratio refutare non posset. coepit facere quod non fecerat.. de sua humana mutabili angustaque metiuntur. in illo autem non alteram praecedentem 198 . ne videlicet. ut cum illis in circuitu ambulemus 29. quod ante non fuerit. inquiunt. praeterita. nec ea futura. tamquam in eius natura fiat aliquid. quod mentem divinam omnino immutabilem. si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat. quod dicunt nulla infinita ulla scientia posse comprehendi. . Sic enim ait: In spem vitae aeternae. Quae saecula praeterierint antequam genus institueretur humanum. quae tamen non fuerint Deo coaeterna. refutantur quia immutabilis est mens divina. cum hominibus utique promiserit. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent. deficiet antequam crescat. nec eumdem ipsum nescio quibus circuitibus nescio quotiens revolutum. Nam quia illis quidquid novi faciendum venit in mentem. quoniam si non eadem repetantur. quia prius cessaverat. si aliquando primum Dei opera coepta dicuntur. quod in adiutorio Domini Dei nostri hos volubiles circulos. ac per hoc Deus. praesertim tam longae sine initio diuturnitatis. verum etiam promisit vitam aeternam. et fit illis quod ait Apostolus: Comparantes enim semetipsos sibimetipsis non intellegunt 30. Hinc enim maxime isti errant.. quorum acutissimum illud putatur. Nihil creaturae Creatori est coaeternum. non illum. quem numquam antea fecerat. qui nondum erant ante tempora aeterna. Patitur quippe qui afficitur. priorem suam sine initio vacationem tamquam inertem ac desidiosam et ideo sibi displicentem damnasse quodam modo atque ob hoc mutasse credatur. ut in circuitu falso ambulare quam vero et recto itinere malint. quibus vel manente mundo vel ipso quoque revolubiles ortus suos et occasus eisdem circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur. fiet. cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem. aliter cum operatur. in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit. rerum quas facit omnium finitarum omnes finitas apud se rationes habet. Dicit etiam Apostolus tempora aeterna. qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est. quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna. 17. nec improvida temeritas operum suorum.. quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim vita aeterna. quod magis est mirandum. Illud quoque non dubito. inquiunt. unicuique sicut Deus partitus est mensuram fidei 27. bonitas autem eius numquam vacua fuisse credenda est. Si enim pro viribus suis alatur infans. pervenisse. me fateor ignorare. non possunt infinita diversitate variata ulla eius scientia vel praescientia comprehendi. sed sibi comparant. 17. nec ignavum otium. quod dicitur prius et posterius. ratio manifesta confringit. et ideo necesse est. inquiunt. ut crescendo plus capiat. cuius retro fuerit aeterna cessatio. sicut nec in eius opere labor conatus industria. id est congruis. Has argumentationes. sed quasi ad horam. Nobis autem fas non est credere. fides irridere deberet. sed se ipsos. si autem semper quidem temporalia. quem cogitare non possunt. si autem vires suae capacitatis excedat. Huc accedit. Porro si illi circuitus admittantur. Quomodo autem promisit. non scientia. Novit quiescens agere et agens quiescere. numquam quemquam fuisse hominem. non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum. eadem semper repeti eademque semper repetenda transcurrere. vel eius quoque ortu et occasu semper illis circuitibus repetito semperque repetendo. antequam homo primus creatus esset. sed sempiternum adhibere consilium. Sed et si prius cessavit et posterius operatus est (quod nescio quemadmodum ab homine possit intellegi): hoc procul dubio. de via recta conantur avertere. fortuita quadam inconstantia videatur fecisse quae fecit. ne sit temporalis eius operatio. et mutabile est omne quod aliquid patitur. quod suo tempore futurum erat? Circuitus redeuntium temporum.

Quare si infinitas numerorum scientiae Dei. Illud autem aliud quod dicunt. quam non eis indiguerit. profundissima quaestio est. inquit. apud quos Plato Deum magna auctoritate commendat mundum numeris fabricantem 31. quaecumque nova et dissimilia consequentia praecedentibus si semper facere vellet. et omnes infiniti sunt. idem ipse. et ut prius non essent egit. nec Dei scientia quae infinita sunt posse comprehendi: restat eis. Eos quippe infinitos esse. et ut posterius essent. et usque ad quamdam summam numerorum scientia Dei pervenit. et singuli quique finiti sunt. sed aeterna praescientia contineret. Ita vero suis quisque numerus proprietatibus terminatur. sive saecula saeculorum aeterna sint temporalium tamquam dominantia subditorum. cuius intellegentiae. quamvis infinitorum numerorum nullus sit numerus. si indiscussa interim differatur. non est numerus 35. quibus semper eadem per intervalla temporum necesse esse repeti existimantur. liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima permanente. alia tamen atque alia ordinata dissimilitudine procurrentia. nisi eisdem circuitibus temporum eadem temporalia repetantur.altera subsequens mutavit aut abstulit voluntatem. sicut nihil aliud dicitur caelum caeli 37 quam caeli caelorum. certissimum est. et continuata sibi connexione copulentur quae appellantur saecula saeculorum 36. Quid ergo istorum duorum sit. ne in tanta obscuritate rerum affirmare temere aliquid audeamus. sed eas gratuita bonitate condiderit. sed alterum ex altero connexione ordinatissima procurrentia. quas condidit. vestri omnes numerati sunt 34. esse non potest infinita: qui tandem nos sumus homunculi. nec ea provideret ex proximo tempore. et Salvator in Evangelio: Capilli. ut nullus eorum par esse cuicumque alteri possit. qua illi circuitus asseruntur. verum etiam multiplicari potest. inquit. sicut in Psalmo canitur. non est tamen incomprehensibilis ei. cuius intellegentiae non est numerus. qui talia videre possunt. quoniam in quocumque numero finem faciendum putaveris. ut dicere audeant atque huic se voragini profundae impietatis immergant. cum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate permansit. sive nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio. inordinata et improvisa habere non posset. sed una eademque sempiterna et immutabili voluntate res. 199 . Ergo et dispares inter se atque diversi sunt. quia scientiae ipsius incomprehensibilis non est. quando esse coeperunt. quod ei notus sit omnis numerus. quos maxime refellit aeterna vita sanctorum 40. dicentes quod. Quapropter si. quod non omnes numeros Deus noverit. Nunc enim contra opinionem disputamus. 18. eis dumtaxat. quae super caelos sunt. qui eius scientiae limites figere praesumamus. mirabiliter fortassis ostendens. qui ex miseria liberantur. Saecula saeculorum non sunt circuitus. Nam caelum Deus vocavit firmamentum super quod sunt aquae 38. definire non audeo. hinc eis. ad hos circuitus nihil pertinet. ut intellegantur saecula in sapientia Dei inconcussa stabilitate manentia istorum. circuitus illi eadem revolventes locum non habent. quamdiu non fuerunt. et tamen Psalmus: Et aquae. Fortassis enim possit dici saeculum. in sua beata immortalitate sine fine manentibus. vel scire cum fecerit? cuius sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis tam incomprehensibili comprehensione omnia incomprehensibilia comprehendit. qua comprehenditur. non dico uno addito augeri. laudent nomen Domini 39. quae sunt saecula. neque hoc quod nunc agimus impedit. ceteros ignorat? Quis hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isti contemnere numeros et eos dicere ad Dei scientiam non pertinere. sive aliquid in ea definire valeamus. quae cum tempore transeunt. ut nihil aliud perhibeatur saeculum saeculi quam saecula saeculorum. non potest Deus cuncta quae facit vel praescire ut faciat. in ipsa ratione atque scientia numerorum non solum duplicari. Quod utrum ita faciat. an ita dicantur saecula saeculorum. quoniam sive saecula saeculorum sint non eadem repetita. de quo et propheta dicit: Qui profert numerose saeculum 33. Itane numeros propter infinitatem nescit omnes Deus. an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi. sed quamlibet sit magnus et quamlibet ingentem multitudinem continens. ut. quaelibet autem illarum sententiarum de saeculis saeculorum vera sit. Et apud nos Deo dictum legitur: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti 32. Absit itaque ut dubitemus. Deus non agit aut scit in circuitibus. tamquam efficientia saeculorum. Omnis infinitas Deo finita est. Infinitas itaque numeri. 19. scientis comprehensione finitur: profecto et omnis infinitas quodam ineffabili modo Deo finita est. quidquid scientia comprehenditur.

quam beata. eo duce ac salvatore a vano et inepto impiorum circuitu iter fidei mentemque avertamus. tanto eum facilius ad beatitudinem perventurum. Haec autem novitas si non in rerum. turpi stultitiae. cur hic per eorum scientiam gravatur amplius nostra miseria? Si autem ibi ea necessario scituri sumus. et hoc itidem atque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis intervallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum. indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si vera essent. dicere maluit animam propter cognoscenda mala traditam mundo. ut ab eis liberata atque purgata. ut eam quandoque necesse sit deseri et eos. et hoc quidem valde magnum. 20. quae ab hac liberat. Nam si haec illic in memoria non habebimus et ideo beati erimus. Unde fit. in huius vitae eruditione cognoverit: quomodo ergo fatentur. quae potius mors est. et. cui se futurum novit inimicum. ut mors. 20. ubi odio veritas habeatur. ita gravis. ubi Deus amittatur. ibi metuimus imminentia.20. ibi autem beata. quod antea numquam factum est. ut. ut hic felicior sit exspectatio quam illic adeptio summi boni. 1. quae infinita sunt. sed casu potius evenit. nisi hos circuitus. si autem nos illic clades imminens non latebit. cum ad Patrem redierit. sed repetuntur eadem quae fuerunt? Si autem et haec novitas ab ordinatione providentiae non 200 . quae nobis minantur veram miseriam numquam finiendam. miseriis exsecrabilibus implicari. quia per nescio quos circuitus nihil sit in rebus novi. Quorum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus vitam (si tamen vita ista dicenda est. Si autem in natura immortali fit tanta novitas nullo repetita. Sed quoniam haec falsa sunt clamante pietate. verius semper miseri quam beati aliquando esse possimus. Homo in circuitibus numquam attingit beatitudinem. cuius erit semper retinenda et nulla infelicitate rumpenda certa securitas): viam rectam sequentes. quoniam ad eam revertitur. ut possint Deo circuitibus definitis euntibus semper atque redeuntibus per nostras falsas beatitudines et veras miserias alternatim quidem. sed non aeterna. et hoc propterea. quod nobis est Christus 41. 2. et hoc cum ad eius plenam pro sua capacitate notitiam beatitudinis perfectione pervenerit? quando nec hominem amicum possit quisque amare fideliter. non solum tacerentur prudentius. sed interpositionibus falsae beatitudinis saepe ac sine fine rumpendam. in quibus nulla nova fiunt. Si autem dicunt neminem posse ad illam beatitudinem pervenire. sed revolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua. et ipsa miseriae novitas in ea facta est quae numquam fuit. peritior est hic nostra miseria. in qua semper fuit. ab illa aeternitate veritate felicitate deiectos tartareae mortalitati. cuius adipiscendae amore flagramus. quem se cogitat necessario deserturum et contra eius veritatem sapientiamque sensurum. quod non et antea certis intervallis temporum fuerit et postea sit futurum. quae divina providentia gubernantur. qui deserunt. quod in libro decimo commemoravi 42. quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea. quia hic mala praesentia patimur. convincente veritate (illa enim nobis veraciter promittitur vera felicitas. ubi beatitudo et miseria vicissim alternant. quandoque amittenda cognoscitur. quanto plus quisque amaverit Deum. beatius tempora transigit anima misera. ubi venturam beatitudinem novimus. id est quae numquam desinat aeterna felicitas. Sed absit ut vera sint. Si enim liberatur anima non reditura ad miserias. ubi nos futuros miseros aut in tanta veritatis luce nesciamus aut in summa felicitatis arce timeamus? Si enim venturam calamitatem ignoraturi sumus. qui ea docent. quando hic aeterna vita consequenda exspectatur. ipsa certe liberatio nova fit. sicut numquam antea liberata est: fit in illa aliquid. sive ipsius rei vanitate permotus sive iam tempora Christiana reveritus. post tam magna mala tamque multa et horrenda tandem aliquando per veram religionem atque sapientiam expiata atque finita ita pervenire ad conspectum Dei atque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem immutabilis immortalitatis eius. quibus transactis in miseriam revolvatur. Atque ita spes nostrae infelicitatis est felix et felicitatis infelix. Quid enim illa beatitudine falsius atque fallacius. quibus transactis ad beatitudinem sublevetur.. ordinem venit. quibus amor ipse torpescat? Nam quis non remissius et tepidius amet eum.. verum etiam (ut quomodo valeo dicam quod volo) doctius nescirentur. ubi sunt illi determinati dimensique circuitus. hic saltem nesciamus. mortis huius amore timeatur). Absurdum est non esse novitatem. nihil ulterius tale patiatur: quanto magis nos istam inimicam Christianae fidei falsitatem detestari ac devitare debemus! His autem circuitibus evacuatis atque frustratis nulla necessitas nos compellit ideo putare non habere initium temporis ex quo esse coeperit genus humanum. ubi per immundas nequitias beatitudo quaeratur. 3. nullo repetenda circuitu: cur in rebus mortalibus fieri non posse contenditur? Si dicunt non fieri in anima beatitudinis novitatem. Si enim de istis circuitibus et sine cessatione alternantibus itionibus et reditionibus animarum Porphyrius Platonicus suorum opinionem sequi noluit. cum de miseria liberatur in qua numquam fuit.

Quapropter quoniam circuitus illi iam explosi sunt. cuius naturam quodammodo mediam inter angelos bestiasque condebat. Neque enim umquam inter se leones aut inter se dracones.. qui profecto crescere et ad suae quantitatis terminum pervenire sine aliquo non posset initio. non solum factus est semel. quae non esset improvisa divinae providentiae. quando ne ipsam quidem feminam copulandam viro sicut ipsum creare illi placuit. leones lupi et quaecumque ita sunt. quam homines. quas neque antea fecerit nec umquam habuerit improvisas? Si autem dicunt liberatas quidem animas ad miseriam non reversuras. sicuti sunt aquilae milvi. sed mundo novas. si ita est. nos vero ratiocinationem nostram ex utroque latere terminamus. quibus ad easdem miserias necessario putabatur anima reditura: quid restat convenientius pietati quam credere non esse impossibile Deo et ea. quod initium eo modo antea numquam fuit. Et si potuit anima per imprudentiam facere sibi novam miseriam.excluditur. Sed praevidebat etiam gratia sua populum piorum in adoptionem vocandum remissisque peccatis iustificatum Spiritu Sancto sanctis angelis in aeterna pace sociandum. infinitus sit numerus animarum. si sapienter vixerint. verum etiam cognationis affectu homines necterentur. ex quibus cotidie novi fiant homines. quicumque erit. Hac igitur quaestione difficillima propter aeternitatem Dei nova creantis sine novitate aliqua voluntatis. novissima inimica morte destructa 43. qui numquam antea fuit. qui de rerum infinitate cohibenda tam subtiliter disputant. nova facere et ineffabili praescientia voluntatem mutabilem non habere? Porro autem utrum animarum liberatarum nec ulterius ad miserias rediturarum numerus possit semper augeri. ut hanc quoque in rerum ordine includeret et ab hac eam non improvide liberaret: qua tandem temeritate humanae vanitatis audemus negare divinitatem facere posse res.. novas animas fieri. id est. quae ad miseriam numquam redeant. ut ex illo semper homines fierent. 20. unum ac singulum creavit. quam si id incohasset a pluribus. non utique solum sine humana societate deserendum. qualia homines.. non sibi. neque iste numerus ulterius augeatur: etiam ipse sine dubio. infinitis retro saeculis sufficere non valeret. ut sunt columbi sturni. Nec ignorabat Deus hominem peccaturum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi immanitate mortales. quae numquam fecerit. quoniam semper aliae atque aliae liberatae sunt et liberantur et liberabuntur: hoc certe concedunt. sed ut eo modo vehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas vinculumque concordiae. ipsi viderint. 21. ante utique numquam fuit. ita liberentur. . quomodo in rebus. quae congregatae atque in gregibus malint vivere. aut initium et incrementum. quas. Unus creatur homo ad unitatem societatis. quorum essent animae ab ista semper mortalitate liberandae.. 4. morti addictus bestialiter viveret. si Creatori suo tamquam vero domino subditus praeceptum eius pia oboedientia custodiret. ut ex uno homine. quem primum condidit. bella gesserunt. sed ex ipso. 22. explicata non est arduum videre multo fuisse melius quod factum est. ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanum. ut numquam ad miserias revolvantur. quae solitudinem magis appetant. multiplicaret genus humanum. consequenter dicturi sunt infinitas. quarum ex aquis et terris plurium pullulavit exordium. Si enim potest. quod ex uno homine Deus ad 201 . Hoc ergo ut esset. et ad vinculum concordiae quae naturalis est in bestiis. Quantuslibet namque finitus numerus fuisset animarum. sed plura simul iussit existere. si autem Dominum Deum suum libera voluntate superbe atque inoboedienter usus offenderet. cui populo esset huius rei consideratio profutura. finitas volunt. ut negetur creari potuisse quod numquam antea creatum esset. Nam cum animantes alias solitarias et quodammodo solivagas. numquam ad eam deinceps rediturae. alias congreges instituerit. de quorum corporibus. Nec ullo modo explicabunt. si non tantum inter se naturae similitudine. sine morte media beatam immortalitatem absque ullo termine consecutus.. creatus est homo. Hominem vero. quorum genus ex uno est ad commendandam concordiam propagatum. ut tutius atque pacatius inter se rationalis voluntatis expertes bestiae sui generis viverent. sed fieri numquam desinet? Si autem oportet ut certus sit liberatarum aliquis numerus animarum. quibus sit et nova miseria et nova liberatio. cervi damulae et cetera huiusmodi: utrumque tamen genus non ex singulis propagavit. si liberatarum animarum numerus. sive data sit anima sive lapsa sit: possunt fieri nova. quantum potuimus.. in consortium transiret angelicum. ut Deo notae esse possint. quae neque antea facta sint nec tamen a rerum ordine aliena sint. ut. quid causae est. . ante quem nullus fuit. libidinis servus aeternoque post mortem supplicio destinatus. Nam si antiquas eas esse dicunt et retrorsum sempiternas. sed cum hoc fit in rebus nihil novi fieri.

sicut de virgis variatis fecit Iacob. si inexpertis narrarentur. Cum enim alia sit species. ut ita dicam. sed intima Creatoris potentia. qua fit ut omnino naturae sint. quam nec agricolas frugum atque arborum. dum non fit. cui se etiam ipsi debere quod sunt cum gratiarum actione noverunt. verum etiam ipsas animantium animas. cum itidem legamus: Deus illi dat corpus quomodo voluerit et unicuique seminum proprium corpus 51. rutunditas caeli et rutunditas solis: eadem vi divina et effectiva. tam ipsa non 202 . nec debeo derogare quod possunt. et cuius sapientia est. alia vero. Ita nec feminam sui puerperii creatricem appellare debemus. quae non solum naturales corporum species. Et quamvis anima sic vel sic affecta praegnantis valeat aliquibus velut induere qualitatibus fetum. sicut operantur homines figuli et fabri atque id genus opifices. quamvis mater omnium fecunda videatur. qui fabricatus est mundum. permissu sive iussu eius animalia facta esse cuncta mortalia. qua per rationem atque intellegentiam omnibus esset praestantior animalibus terrestribus et natatilibus et volatilibus. qui mundum ipsum et angelos sine ullo mundo et sine ullis angelis fecit. facit: supra dicta illa species artificibus quibusque tribuatur. sed qui incrementum dat Deus 50. Omnia facit Deus in quantum sunt. Sed haec fabulosa potius quam vera esse arbitrantur. Qua enim vi divina et. qua novit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina. sed ne ipsam quidem terram. quas videmus in rebus quibusque nascentibus non extrinsecus adhiberi. quoniam non noverunt. Talem quippe illi animam creavit. quae noverunt de humanis conceptibus atque partubus. sed facere. ut Deus. quasi non haec ipsa. quos quidem ipse creaverit. accepit speciem rutunditas oculi et rutunditas pomi et ceterae figurae naturales. et antequam possit intellegi. 23 Fecit ergo Deus hominem ad imaginem suam 44. nec tribuere illis audeo quod forte non possunt. in quibus homo praecipuum diisque ipsis cognatum teneret locum. effectiva. quos illi deos libentius appellant. qui dixit: Caelum et terram ego impleo 48. sed ab aliis minoribus 47. qui etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus animalium. facile carebunt etiam huius opinionis errore. qui virtutem ac sapientiam Dei. quae mentem huiusmodi non haberent. sed facere. accepit speciem. haec autem altera non nisi uni artifici. quae primitus instituta sunt. Manus Dei potentia Dei est. Illi autem qui Platoni suo credunt non ab illo summo Deo. quae germinibus erumpentia promovet et fixa radicibus continet. etiamsi adhibent vel iussi vel permissi operationem suam rebus quae gignuntur in mundo. Creationem tamen conditionemque omnium naturarum. quamvis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis quam operibus divinae mentis assignent. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt. Sed cum his nullum nobis est in his libris negotium. ea vero. 25. Non solum igitur agricolas non dicimus fructuum quorumque creatores. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere. si superstitione careant. Et cum virum terreno formasset ex pulvere eique animam qualem dixi sive quam iam fecerat sufflando indidisset 45 sive potius sufflando fecisset eumque flatum. Unus Deus creare potest. cum legamus: Neque qui plantat est aliquid neque qui rigat. qua quaerunt unde iuste videantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis. genus instituisset humanum. 24. Angeli autem. cum mundus fieret. Proinde facti primitus angeli cuiusmodi ministerium praebuerint Creatori cetera facienti nescio. incredibiliora viderentur. quam ei grata sit etiam in pluribus unitas. Homo creatus est ut Deo serviat. etiam coniugem illi in adiutorium generandi ex eius latere osse detracto fecit 46. quod artis industria potuerint. ut videre solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. quae gignitur. quae attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter 49. infideliter cogitant. ex his usitatis et cotidianis metiuntur operibus. eis quoque faventibus illi Deo tribuo. ut pecora colore varia gignerentur 53 : naturam tamen illam. qui etiam visibilia invisibiliter operatur.commendandum hominibus. creatori et conditori Deo. quem sufflando fecit (nam quid est aliud sufflare quam flatum facere?). quae fieri nescit. tam non eos dicimus creatores animalium. quae intrinsecus efficientes causas habet de secreto et occulto naturae viventis atque intellegentis arbitrio. quae fieri nescit. animam hominis esse voluisset. qui divinam mentem facere vel curare ista non credunt. novi te 52. quae adhibetur extrinsecus cuicumque materiae corporali. sed potius illum qui cuidam famulo suo dixit: Priusquam te formarem in utero. fabricantes.

prodigia dicerentur. Quis enim alius creator est temporum. frustra gignitur? Ait quidam Psalmus sacer: Venite et videte opera Domini. vel sanandum cum exstitisset. cum tamen sit utrumque falsissimum. Quaelibet igitur corporales vel seminales causae gignendis rebus adhibeantur. ut ita dicam. quorum efficiendorum artem ineffabilis eius et ineffabiliter laudabilis mens haberet 58 ? Unum creavit Deus hominem ut concors esset genus humanum. nisi quos ipse creaverit. quam forinsecus corporalibus opifices rebus imponunt. et omnium viventium sive in caelo sive in terra nullus est conditor. quem propterea Deus creare voluit unum. ut hac admonitione etiam in multis concors unitas servaretur. remeare? Et si Deus. et si qua forte alia maior latet. Nam neque ita luunt poenas animae. 26. nihil esse aliud quam fabros compedum carcerumve nostrorum. quae sic vel sic in suo genere afficiantur. quae posuit prodigia super terram 60. ut immortalem partem ab ipso sumerent. 1. sicut mundi universi. nisi a quo facta sunt caelum et terra. Haec opera Dei propterea sunt utique inusitata. id est ad divina beneficia. In quibus terrenis praecipuus ab illo ad eius imaginem homo propter eam causam. quia nisi faciente illo non tale vel tale esset. Ex primo homine duae civitates exortae sunt. conditorem agnoscit et praedicat. Ita sane Plato minores et a summo Deo factos deos effectores esse voluit animalium ceterorum. Proinde animarum nostrarum eos creatores noluit esse. quos a nobis volunt quasi parentes et conditores nostros coli. ita non erunt. cuius occulta potentia cuncta penetrans incontaminabili praesentia facit esse quidquid aliquo modo est. divinum munus est: quomodo poena est ad ista corpora. Porphyrius tantummodo ad hominum 55 : sequitur eos. 27. quorum motibus currerent tempora? Quid de mundo Platonici sentiant. ut dicant deos istos. propter luendas poenas ad corpora redire mortalia. illam Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius non nisi Deum debemus conditorem dicere naturarum. hoc est et animarum et corporum. sed corporum 54. quam dixi. cum ad istam vitam denuo revolvuntur. in quantumcumque est. Plato quidem etiam bestiarum. Nihil enim est quam hoc genus tam discordiosum vitio. Aut ergo desinant Platonici poenas animarum ex istis corporibus comminari. sed non relictus est solus. non tempore. quem mundi universi. ipsi vero mortalem attexerent. Qui autem ista non credunt. nisi qui fecit ea.fecit. Neque commodius contra vitium discordiae vel cavendum ne existeret. natura loqueretur humana. Merito igitur vera religio. et hoc primum quodammodo prodigium quid praefiguraverit. fabricatoriam rebus subtrahat. ita omnium animalium species aeterna intellegentia continebat: quomodo non ipse cuncta condebat? An aliquorum esse artifex nollet. Sed ante dico aeternitate. sive operationibus angelorum aut hominum aut quorumque animalium sive marium feminarumque mixtionibus. quamvis eius causa lateat. quam ipse non fecerit. tam sociale natura. urbem Romam et urbem Alexandriam non fabros et architectos. quod assidue Plato commemorat 57. de quo multitudo propagaretur 59. Unde quoniam Porphyrius propter animae purgationem dicit corpus omne fugiendum simulque cum suo Platone aliisque Platonicis sentit eos. nec operarios habet. illam Romulum. 203 . sed inclusores alligatoresque nostros ergastulis aerumnosis et gravissimis vinculis. nulla facta prodigia debent credere. quam nec ipsa se fecit. sed reges. factus est unus. non facit nisi summus Deus. qui neque ex ea materia facit aliquid. dicetur alio loco. etiam hic satis significatum est quam cara mariti et uxoris debeat esse coniunctio. generibus impleretur 56 ? Si autem nostra institutio. quam recordationem illius parentis. id est et immortalium et mortalium. qui immoderate atque inhoneste vixerint. qua vel mortales conditi sumus. quaelibet etiam desideria motusve animae matris valeant aliquid liniamentorum aut colorum aspergere teneris mollibusque conceptibus: ipsas omnino naturas. sicut ante quam fierent non fuerunt. sed prorsus esse non posset. nec institutores. quantum me Deus adiuverit. Quid autem sub tanta gubernatione divinae providentiae. Cur ergo ex latere viri femina facta sit. quorum voluntate consilio imperio fabricatae sunt. neque enim et ipsa. hortantur. Quod vero femina illi ex eius latere facta est. et si potentiam suam. aut eos nobis deos colendos non praedicent. quia prima. nisi omnium animalium. Nam si nulla causa est vivendi in hoc corpore nisi propter pendenda supplicia: quomodo dicit idem Plato aliter mundum fieri non potuisse pulcherrimum atque optimum. Quapropter si in illa specie. ut quantum possumus fugiamus et evadamus. quorum in nobis operationem. si usitato naturae curriculo gignerentur. eum animalium quoque universorum.

naturali pondere revocetur ad terram. alii bonis in praemio sociandi. 7. An quisquam simul et vivens esse possit et mortuus. 15 LIBER XIII BREVICULUS 1. quae mala est. immortales futuros fuisse non credunt. in hoc primo homine. Quam mortem primis hominibus Deus. per quem est contracta mortalitas. 18. et primam fuisse animae mortem a Deo recessisse. si mandatum eius transgrederentur. Cum enim scriptum sit: Universae viae Domini misericordia et veritas 61 : nec iniusta eius gratia nec crudelis potest esse iustitia. si non peccassent. De generali mortis malo. 5. De terrenis corporibus. Tempus mortis. alii malis angelis in supplicio. id est poena peccati. De philosophis. ita iusti bene utuntur morte. Utrum mors. 14. Contra eorum dogmata. 10. Quod in sanctis primae mortis pro veritate susceptio secundae sit mortis abolitio. quod numquam sint corporibus exuendi. De morte. quam relinqueretur a Deo. An vita mortalium mors potius quam vita dicenda sit. 204 . quae per peccatum primorum hominum in omnes homines pertransiit. quod terrenum est. quamvis occulto Dei iudicio. quia. De lapsu primorum hominum. 15. 8. 12. cum Plato inducat summum Deum diis minoribus promittentem. De ea morte. qui animae separationem a corpore non putant esse poenalem. quae animae semper utcumque victurae accidere potest. 4. quae philosophi affirmant in caelestibus esse non posse. quae bona est. Quod Adam peccaturus prius ipse reliquerit Deum. non auferatur mors. Contra eos. 6. qui per gratiam regenerationis absoluti sunt a peccato. qui primos homines. in morientibus an in mortuis esse dicendum sit. 16. quo animae et corporis societas separatur. 11. Nunc quoniam liber iste claudendus est. et ea cui corpus obnoxium est. sed tamen iusto. quam quidam non regenerati pro Christi confessione suscipiunt. Quod sicut iniqui male utuntur lege. 19. 13. 2. nondum quidem secundum evidentiam. iam tamen secundum Dei praescientiam exortas fuisse existimemus in genere humano societates tamquam civitates duas. qui asserunt corpora terrena incorruptibilia fieri et aeterna non posse. 17. Qualis homo sit factus a Deo et in quam sortem deciderit suae voluntatis arbitrio. aeternitatem animarum volunt carere corporibus. etiam in sanctis poena peccati sit. quo vitae sensus aufertur. Ex illo enim futuri erant homines. Praevaricatio primorum hominum quam primam senserit poenam. qui primitus factus est. Cur ab his. 3. 9.27. 2. fuerit comminatus.

seu vivat ipsa seu non vivat ex Deo. quoniam deseri omni vita potest nec per se ipsum aliquatenus vivit. quam fuit primorum hominum ante peccatum. mors est. Expeditis de nostri saeculi exortu et de initio generis humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis. salva veritate narrationis historicae de corporali loco. quae nunc requiescit in spe. ut etiam si peccassent mori omnino non possent 1. non desistente. qui vero vivificentur in Christo. qua primus homo factus est in animam viventem. sed animatum sentiensque cruciatur. in quo anima non vivendi causa est. non enim potest bene vivere nisi Deo in se operante quod bonum est. quae sic spiritalia erunt. inoboedientes autem mors plecteret damnatione iustissima. hoc est Deo desertae. 23. 22. Huiusmodi autem totius hominis mortem illa sequitur. immo primorum hominum. conferre. ut nulla diremptione separentur: mirum videri potest quo modo corpus ea morte dicatur occidi. cum id deserit anima. 2.20. Hanc Salvator significavit. quod recte per significationem eius spiritale aliquid intellegatur. sed dolore poenalis est. dolor autem malum. 24. recte mors animae dicitur. De prima 205 . sentire tormenta. quia post illam primam est. qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam 4. sicut corporis. ideo nec vivere corpus dicendum est. ubi ait: Eum timete. cum anima Deo deserta deserit corpus. sed dolendi? Vivit itaque anima ex Deo. An quia vita qualiscumque aliquod bonum est. Nam in illa ultima poena ac sempiterna. qua non anima deseritur. Quod cum ante non fiat. Ita enim nec ex Deo vivit ipsa nec corpus ex ipsa. Mors igitur animae fit. corpus autem ideo mortale. quia sensus ipse nec voluptate suavis nec quiete salubris. quo angelos. Quamvis enim anima humana veraciter immortalis perhibeatur. sed corporum vita est. et qui moriantur in Adam. tamen. sive Dei et animae sive animae et corporis. sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interventu mortis angelica immortalitas et beata aeternitas sequeretur. 1. ut non in spiritum caro vertatur. cum vivit bene. Nam ideo dicitur immortalis. De corporibus sanctorum post resurrectionem. de qua suo loco diligentius disserendum est 5. Ideo autem secunda. Verum in damnatione novissima quamvis homo sentire non desinat. Qualiter accipienda sit vel illa insufflatio Dei. condiderat Deus homines. cum eam deserit Deus. non immerito mors est potius appellata quam vita. qua fit cohaerentium diremptio naturarum. quam cum anima corpori sic fuerit copulata. et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. quae post resurrectionem futura sunt. De paradiso. quantulacumque propria vita. cum anima vivit in corpore. 21. mors autem corporis quonam modo. habet tamen quamdam etiam ipsa mortem suam. cum vivat ex anima? Non enim aliter potest ipsa corporalia. ex qua et immortales sunt. quam possunt eis animae etiam mortuae. in meliorem reparanda sit qualitatem. Quid intellegendum sit de corpore animali et de corpore spiritali. vivit autem corpus ex anima. quam Dominus fecit dicens discipulis suis: Accipite Spiritum Sanctum. Quod caro sanctorum. id est totius hominis. in quo primi homines fuerunt. quia non vivit ex Deo. quam secundam mortem divinorum eloquiorum appellat auctoritas 3. Ergo utriusque rei. Sed de ipso genere mortis video mihi paulo diligentius disserendum. Impiorum namque in corporibus vita non animarum. Non enim eo modo. Mors corporis et animae est. LIBER DECIMUS TERTIUS REDEMPTUS HOMO IN VITAM AETERNAM RESTITUITUR Qui de morte sit modus (1-11) Ex peccato mors orta est. vel illa. quod etiam in libro superiore iam diximus 2. quia modo quodam quantulocumque non desinit vivere atque sentire.

ut non peccaretur. Iusti enim malunt credendo perpeti. tractata ac soluta est. homo autem homini gignendo parens. Verum hoc in sanctis martyribus. sed iam nec fides esset. Quae sit mors parvulorum et martyrum. Pulvis namque homini faciendo materies fuit. quorum per gratiam reatus aboletur: iam ista quaestio in alio nostro opere. quanto magis impetum suum. atque ita id. quod in re nondum videtur 10. sicut homo ex pulvere. sed hactenus in eo natura humana vitiata atque mutata est. nullum mortis experirentur genus. si et ipsa peccati poena est. hanc solam mortem perpeti possunt. quod bonis bona sit. quae accidere non posset nisi malis 7 ? Sed rursus si non nisi malis posset accidere.igitur corporis morte dici potest. Fidei autem robore atque certamine. 4. Nunc vero maiore et mirabiliore gratia Salvatoris in usus iustitiae peccati poena conversa est. quomodo poterit obtineri. quando exspectatur in spe. quia peccaverunt. quod est autem parens homo. ut aut deserant fidem aut sufferant mortem. Non autem dissimulanda nascitur quaestio. quam videmus in parvulis. ne pecces. sicut enim scriptum est: Homo in honore cum esset. Cum parvulis autem baptizandis quis non ad Christi gratiam propterea potius curreret. peccato vel poena ille redactus est (quae Deus voluit esse tamquam primordia catulorum. nunc impletur iustitia moriendo. quamvis ex terra facta sit caro. quod scripsimus de baptismo parvulorum. cur vel ipsam patiantur. ut. ut etiam quidquid de eorum stirpe esset exortum eadem poena teneretur obnoxium. morte moriemini. ut veniretur in poenam. quam quod ipsi fuerant. A quo peccati vinculo si per Mediatoris Christi gratiam solvuntur infantes. Factum est per illorum culpam. velut sagitta cum arcus extenditur. confestim sui operis quaerendo et sumendo mercedem. nunc dicitur: Si mortem recusaveritis. Proinde quod est terra. tamquam se tanto attollat excellentius supra cetera animantia vis humana. quia moriuntur. ita nulli bona 6. non ergo ad ista infantilia rudimenta praesumptione illicita et damnatione iusta prolapsus vel impulsus est primus homo 9. non cum crearetur. comparatus est pecoribus non intellegentibus et similis factus est eis 8. Tunc dictum est: Si mandatum transgressi fueritis. quod vitio poenaque factus est. si post lavacrum regenerationis 11 iam sancti non possent mortem perpeti corporalem. perpessi utique non fuissent. ut repugnantem pateretur in membris inoboedientiam concupiscendi et obstringeretur necessitate moriendi. sed eosdem primos peccatores ita fuisse morte multatos. quoniam. et quod homo factus est. nisi quod infantes infirmiores etiam cernimus in usu motuque membrorum et sensu appetendi atque vitandi. si regenerationis sacramentum continuo sequeretur immortalitas corporis. ne peccetur. quod in sanctis martyribus maxime eminuit. qua separantur anima et corpus. peccabunt autem isti. Nisi enim peccassent illi. malis mala. quae tunc est fides. nulla gloria (quia nec ipsum omnino posset esse certamen). Si quem vero movet. Non enim ad infantilem hebetudinem et infirmitatem animi et corporis. ubi dictum est ad hoc relinqui animae experimentum separationis a corpore. sed cum peccaret et puniretur. Tunc enim mors est acquisita peccando. bonis sit bona. Mortui sunt ergo illi. etiam mortis fuerat superandus timor. 3. quantum quidem attinet ad peccati et mortis originem. quae animam seiungit a corpore. In primo igitur homine per feminam in progeniem transiturum universum genus humanum fuit. Tunc enim dictum est homini: Morieris. non morerentur. nisi peccavissent. nunc dicitur martyri: Morere. Cur enim esset ulla poena in quibus non essent ulla punienda? Quapropter fatendum est primos quidem homines ita fuisse institutos. hoc est et proles homo. quod poenaliter praecessit in peccantibus hominibus primis. ut. quia si ita est. quando illa coniugum copula divinam sententiam suae damnationis excepit. Quod tunc timendum fuerat. et fit iusti meritum etiam supplicium peccatoris. ipsa fides enervaretur. quibus alterutrum a persecutore proponitur. nasceretur. Sic per ineffabilem Dei misericordiam et ipsa poena vitiorum transit in arma virtutis. Pro magnitudine quippe culpae illius naturam damnatio mutavit in peius. cuius profecto certaminis esset nulla victoria. non deberet bonis bona esse. quod sunt primi iniqui non credendo perpessi. id est obnoxios peccato mortique generaret. fit per 206 . non intellexit. non hoc est caro. nunc suscipiendum est. Quo pacto igitur bona esse possit bonis. nisi moriantur. in maioribus dumtaxat aetatibus. secunda vero sine dubio sicut nullorum bonorum est. non peccant isti. sed nulla. si non peccassent. etiam naturaliter sequeretur in nascentibus ceteris. quorum parentes in bestialem vitam mortemque deiecerat. mandatum transgrediemini. utrum re vera mors. Non enim aliud ex eis. quam sunt aliorum tenerrimi fetus animalium. hoc genuit. Ex peccato etiam progenies experitur mortem. retrorsum reducta distulerit). ne a corpore solveretur? Atque ita non invisibili praemio probaretur fides. in secundam vero illam sine fine poenalem liberati a peccati obligatione non transeunt. quod etiam ipsa sit poena peccati? Hanc enim primi hominis. Neque enim ita homo ex homine. si peccaveris 12. quamvis ablato iam criminis nexu.

non nisi divina subvenit gratia. Quidquid tamen illud est in morientibus. fit gloria renascentis. ut inde iustitiae fructus uberior nasceretur. Pie potest mors tolerari. Hinc fit. in quo lavacro et illis facinus tam immane dimissum est. virtus autem peccati lex 13. aliquando impetrat. qui mortem. mors autem mala. Aculeus. vel ista pro veritate suscipitur et efficit martyres. in eos usus redactum esse monstravit. ut. Apostolus cum vellet ostendere. Quod utique si fecissent. per quod transiretur ad vitam. cum possent. Quid enim pretiosius quam mors. qui occiderant Christum. id est separationem animae a corpore. qui morientes appellantur. tamen si pro pietate iustitiaque pendatur. Super modum dixit. non dubitavit dicere virtutem esse peccati. etiam hoc eis in illo lavacro dimitteretur. quoniam virtus est dicta peccati: ideo ipse alio loco versans huiusmodi quaestionem: Itaque. non quia mors bonum aliquod facta est. ut eum in tanto vitae discrimine sub tanta spe veniae negare non possent? Mors igitur pretiosa sanctorum. qua utrumque divellitur. qui ex ipso inerat animae carnisque complexu. 7. Sed peccatum. Quapropter quod attinet ad corporis mortem. sed tantam Deus fidei praestitit gratiam. et cum sit mors peccati retributio.istorum poenam. tantum eis valet ad dimittenda peccata. quamvis sit lex bonum. quam vitae constat esse contrariam. quae tunc metuenda proposita est. cum vel illa pro iniquitate deseritur et efficit praevaricatores. sed etiam malis. inquit. qui ubi vult spirat 21. ut appareat peccatum. quod ad poenam peccati fuerat antea constitutum. ut ad eum acquirendum suam non cunctarentur impendere. cum mortem differre non possent. pie fideliterque tolerando auget meritum patientiae. Ita cum ex hominis primi perpetuata propagine procul dubio sit mors poena nascentis. qua prohibetur peccatum. quia maluerunt Christum confitendo finire vitam quam eum negando ad eius baptismum pervenire. ut et mali male lege utantur. quanti sunt hi. tantum Christum amare possent. ubi non minus generaliter ait: Qui me confessus fuerit coram hominibus. inquit. et alio loco: Qui perdiderit animam suam propter me. per quam fit ut et delicta omnia dimittantur et merita cumulatius augeantur? Neque enim tanti sunt meriti. sicut lex non est malum. Ut autem diligatur et delectet vera iustitia. et boni bene moriantur. sed quemadmodum iniustitia male utitur non tantum malis. Habet enim asperum sensum et contra naturam vis ipsa. quod fuerat in vivente coniunctum atque consertum. Ac per hoc lex quidem bona est. mihi factum est mors? Absit. Qui enim dixit: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu. Quam totam molestiam nonnumquam unus ictus corporis vel animae raptus intercipit nec eam sentiri praeveniente celeritate permittit. nulli bona est 16. baptizati sunt deletisque omnibus peccatis ex hac vita emigrarunt. quae antea malum fuit. inquit. cum peccandi aucta libidine etiam lex ipsa contemnitur. ne veniatur in culpam. quantum peccatum gratia non subveniente ad nocendum valeret. instrumentum fieret. ut peccandi cupiditas eius delectatione vincatur. Remittitur peccatum lavacro et martyrio. Sed quando sine abundantia gratiae Spiritus illius. qui. ita nec mors bonum est. cum eam patiuntur. quia in tantam utilitatem non vi sua. Sed ne propterea lex putaretur malum. non aufert vocabulum poenae. Cur hoc commemorandum putavimus? Quia scilicet. quia prohibitio est peccati. Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lavacro pro Christi confessione moriuntur. quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. Mors ergo non ideo bonum videri debet. Verissime omnino. etiam ipsam legem. quod cum gravi sensu adimit sensum. 6. quamvis sit mors malum. Quod ergo bonum est. non intrabit in regnum caelorum 17. ideo non distulerunt. ut nihil retribuatur peccato. quia stipendium est peccati 15. donec omnis adimatur sensus. quando auget peccantium concupiscentiam. quia etiam praevaricatio additur. alia sententia istos fecit exceptos. mortis est peccatum. Hinc est quod scriptum est: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius 20. quamdiu moratur. verum etiam bonis: ita iustitia bene non tantum bonis. quando auget patientium gloriam. inveniet eam 19. ut mors. per bonum mihi operatum est mortem. confitebor et ego eum coram Patre meo qui in caelis est 18. sed divina opitulatione conversa est. ut fiat super modum peccator aut peccatum per mandatum 14. 5. quibus cum tanta gratia est praemissa et praerogata mors Christi. quando iustitia non sic diligitur. quod timore mortis negaverant Christum. Auget enim prohibitio desiderium operis illiciti. Quae virtus peccati sit lex. 207 .

non morientes. illarum vero ad aeternam mortem. sed plus itineris conficit. Ex quo enim quisque in isto corpore morituro esse coeperit. Si enim diligentius consideremus. In requie sunt enim animae piorum a corpore separatae. qui ea propinquante molestus est. Sed id tempus. et paulo post quam nunc. utrum post mortem potius an in morte dicendum est? Si enim post mortem est. alter habuit propius. donec eius fiat perfecta consumptio? Si autem non est in morte. et cras quam hodie. non lentius pergit. et incipiat iam tempus esse post mortem. nondum autem in morte. quae iam non est? Porro si adhuc diligentius attendamus. Aliud est autem amplius viae peregisse. donec tota detrahatur. cum in tanta est extremitate vitae. si et in vita et in morte simul non potest esse. Ac per hoc quomodo morientes dicamus eos. Quamdiu enim sentiunt. ex quo esse incipit in hoc corpore. impleatur. quod. Neque enim. adhuc tamen in vita. quia. ne tota contingat et secunda insuper. quoniam. sed imminente morte iam extrema et mortifera afflictione iactantur. quidquid temporis vivitur. sed post eam vita praesens animae bona seu mala est. quam cursus ad mortem. Peracta autem mors quonam modo vel bona vel mala est. Idem ipse igitur simul et moriens est et vivens. iam non ipsa mors. cum vita detraheretur. corpora revivescant. sed cum aequaliter et aequalia momenta raperentur ambobus. sed laudabiliter toleratur pro tenendo vel adipiscendo bono. id est vitae detractio (quia. in cuius iam corpore agitur ut moriatur. Quid enim aliud diebus horis momentisque singulis agitur. et nunc quam paulo ante propinquior. Qui ergo usque ad mortem productiora spatia temporis agit. non possumus negare viventem. cum vero in ea sunt. nunc suscipienda proponatur. hoc est quando eam patiebantur. quo animae a corpore separatae aut in bonis sunt aut in malis. ne Deo ab anima separato etiam ipsa separetur a corpore. quia iam moritur. An potius et in vita et in morte simul est. nec illa mors esse apparebit. non absurde dicitur et malis mala et bonis bona. mors cavetur. quoniam gravis et molestus eius inerat sensus. nec tunc in morte. quam ante annum fuit. accedat. cui longior. qui nondum mortui sunt. cuius gravem ac molestum in morientibus diximus sensum. Sed si.ne peccatum committeretur. ex quo in illo agi coeperit ipsa mors. ut peccatum non committatur commissumque deleatur magnaeque victoriae debita iustitiae palma reddatur. cui vita brevior fuit. 8. quoniam. etiam cum quisque pro veritate fideliter et laudabiliter moritur. etiamsi recte isti appellantur morientes. sed mortui nuncupantur. Aut si moriens potius dicendus est. Suscipitur enim animae a corpore separatio. et si adhuc vivunt. nemini bona est. Porro si ex illo quisque incipit mori. qui iam mortui nuncupantur. quia inest anima corpori. donec ea consumpta mors. Mors autem tunc eis mala erat. qui non ei post annum sit. ac sic totius hominis prima morte completa secunda excipiat sempiterna. Quocirca mors quidem. erat in morte? Numquam igitur in vita homo est. aliud tardius ambulasse. Nullus est ergo moriens nisi vivens. cum abscesserit. et cotidie fit minus minusque quod restat. aufert omnem corporis sensum. numquam in eo non agitur ut mors veniat. quia illa. quia nondum abscessit a corpore. explicare difficile est. Nemo quippe est. ante mortem quam in morte potius esse dicendi sunt. quo malo bene utuntur boni. in vita scilicet. sed urgentur omnes pari motu nec diverso impelluntur accessu. sed morti accedens. quae transacta atque praeterita est. in morte est 23. ut dixi 22. in morte autem. quae agebatur. Ideo quippe aliquid eius suscipitur. ut veniatur in mortem. quando erat. Hoc enim agit eius mutabilitas toto tempore vitae huius (si tamen vita dicenda est). 10. quae numquam finiatur. in qua vivit. cum mors quae iam impendet advenerit. vita cedens. 9. de spatio vivendi demitur. cum vita detrahitur? Si enim non est in vita. in quo nemo vel paululum stare vel aliquanto tardius ire permittitur. Quamdiu quippe anima in corpore est. Vita ad mortem agitur. adhuc utique vivunt. cum morerentur. cum detrahendo finita fuerit. sed post mortem potius erit: quando sit in morte quis dixerit? Nam neque ullus moriens erit. ex quo est in isto corpore moriente potius quam vivente. cum venerit. hoc est esse in morte. et hodie quam heri. ut omnino nihil sit aliud tempus vitae huius. nec simul quisquam potest esse vivens et moriens: nescio quando sit vivens. Nemo moriens non vivit. in quanta sunt quos agere animam dicimus. non in morte): profecto. donec istarum ad aeternam vitam. post mortem iam erit. cum eam morientes patiuntur cumque in eis ut moriantur facit. quo non impari velocitate ambo currebant. alter remotius. si moriens et vivens simul esse nullus potest. quae secunda dicitur. quid est quod detrahitur. celerius diem duxit quam ille. impiorum autem poenas luunt. quid est vitae 208 . Bona mors si pie toleratur. profecto qui nondum anima caruit adhuc vivit.

at vero mortui. non est moriens. donec evigilet. Ab eo vero. id est in morte. sicut scriptum est: Ante mortem ne laudes hominem quemquam 25. pro participio praeteriti temporis ponitur nomen. ne ista ratione mors corporis nulla esse dicatur? Si enim est. sed semper in morte. 1. languentes. Sed hoc est.. Ibi e contrario non erunt homines ante mortem atque post mortem. quasi ut declinetur. quod est moritur. Quamdiu quippe est anima in corpore. Quomodo enim post mortem. quantum attinet ad corporis mortem. Quando itaque sit moriens. quae non fit separatione animae et corporis. quae in ullo et in qua ullus esse non potest? Quando quidem si vivitur. nec tamen eo modo possumus dicere eos. quoniam si adhuc vivit. conspicuus et si qua similia. quae non sunt praeteriti temporis. et si qua similia sunt. quo moriens vel in morte sit. per temporis praeteriti participia declinantur. ut hominem. etsi non humana industria. non in morte. et: Illis atque illis illud atque illud moriens dereliquit. non in morte. Nonne ergo videndum est. cum vita fuerit corpori tota detracta. sed in aeternam poenam potius utriusque complexu. priusquam resurgant. qui memor sit tui 26. quod declinari non potest. sed vivens. reddantur. ut simul et vivens esse dicatur et moriens. Agi tamen potest in adiutorio gratiae Redemptoris nostri. ac per hoc adhuc ante mortem. dicitur. si adhuc in morte? praesertim cum eos nec morientes dicamus. u littera geminata. utique dolentes. Unde non importune neque incongrue arbitror accidisse. nec invenitur. si autem vivere iam cessatum est. cum detraheretur. sicut in somno esse quisque. si quaeramus praeteriti temporis verbum.ipsa detractio? Non enim frustra.. sed in morte esse non dubitat dicere. Sed rursus si nulla mors est ante quid vel post. Nam si ea detracta non est homo in morte. priusquam mors accidat. ut saltem secundam mortem declinare possimus. hoc iam post mortem. sed moriens in vita. ut hoc verbum. Perit igitur inter utrumque. Loquamur ergo secundum consuetudinem (non enim aliter debemus) et dicamus: Ante mortem. quia sine ullo spatio est. Illa est enim gravior et omnium malorum pessima. dicimus dormientes. cum vero mors venerit. per quod transitur ex futuro in praeteritum 24. maxime si etiam sensus adsit. qui constat ex anima et corpore. maxime quia nimis est insolens. quonam modo vel morientes dicantur vivere vel iam mortui etiam post mortem adhuc esse dicantur in morte. cum vigilans et dormiens simul esse non possit: quaerendum est quando erit moriens. morientes. esse dicuntur in morte. ut nec ulla explicari locutione possit nec ulla ratione vitari. antequam ad mortem perveniat. 11. Sic enim dicitur mortuus. si vivere destitit. in latina lingua nec grammatici declinare potuerint. recte esse dicuntur in morte. quemadmodum id quod significat non potest agendo. iudicio fortasse divino. qui iam sunt mortui. iam post mortem est. non in morte. Namque ab eo quod est oritur. . et qui in vita.. 2. procul dubio vivit homo. ita tria singulis singula. ubi neque sit vivens. nisi quia mors erat. quamvis hoc nisi vivens omnino facere non posset et potius hoc ante mortem fecerit. ut. Dicamus et de praesenti tempore ut possumus. cum vero anima abscesserit omnemque abstulerit corporis sensum. mortuus erit. fit verbum praeteriti temporis. quando est. viventes. sed moriens. ita ipsum verbum non posset loquendo declinari. erit in morte? Mortuus in morte est. sicuti eos. post mortem iam dicitur. Nunc autem non solum est. quid est quod dicitur ante mortem sive post mortem? Nam et hoc inaniter dicitur. iam sunt a corporibus separati. de qua nunc disserimus. Ita etiam in transcursu temporum quaeritur praesens. ut re vera nulla mors esset. adhuc non est. Loquamur etiam sicut loquitur Scriptura divina. Illud ergo est adhuc ante mortem. ut. Hinc enim est illud: Quoniam non est in morte. esse comprehenditur. iam non est. ortus est. quia et hoc post mortem est. quae mortuos quoque non post mortem.. quomodo fatuus. si iam in illa est?). in morte. quamvis in somno positos dicamus dormientes. quod est ante mortem. Donec enim revivescant. quod est moritur. Numquam ergo moriens. nec tamen possunt appellari morientes. mortuus est. ea regula qua cetera talia declinantur. Vivens. sed quoniam nomina sunt. qui in somno sunt. non in morte esse dicendus est. quod dixi explicari aliqua locutione non posse. si mors nulla est. Quando ergo in morte? Tunc enim est moriens. Dicamus etiam cum acciderit: Post mortem illius vel illius factum est illud aut illud. 209 . iam esse dicamus in morte (cui enim propinquat peragendo vitae suae tempora. arduus. sed post mortem: quando. quod est post mortem. post mortem. 11. responderi assolet. ac per hoc numquam viventes. et qui in languore. ante mortem est. nisi cum detrahitur. moriens mortuusque. id est in morte. id est in morte. difficillime definitur. Non enim adhuc moriuntur. quemadmodum tria sunt cum dicimus: Ante mortem. Etenim antequam mors veniat. Atque utinam in paradiso bene vivendo egissemus. Illud autem. et qui in dolore. Convenienter itaque factum est. Si autem absurdum est. iam post mortem mortuusque perhibetur. neque mortuus. quia hoc ante mortem. qui. verum etiam tam molesta est. sine tempore declinantur. velut cum ita loquimur: Moriens ille testatus est. non moriens.

Prima enim constat ex duabus. secunda animae. sensa est mors una. Ac per hoc a liberi arbitrii malo usu series calamitatis huius exorta est. si Deo subdita ipsa mansisset. ut attenderet ubi esset. quod inoboediens motus in carne animae inoboedientis exortus est. 14. Deus enim creavit hominem rectum. Hominis ex primo homine vitiata natura est. cum qua controversia nati sumus. qui per feminam lapsus est in peccatum. quae non habet finem. quando timore dementi sese abscondenti homini dixit: Adam. sicut semper habere potuisset. propter quem pudenda texerunt. usque ad secundae mortis exitium. Cum vero corpus anima ipsa deseruit aetate 210 . quod illi Deus est (non enim deserta est ut desereret. quae secunda dicitur. in qua deseruit animam Deus. Iam quippe anima libertate in perversum propria delectata et Deo dedignata servire pristino corporis servitio destituebatur. trahentes originem mortis et in membris nostris vitiataque natura contentionem eius sive victoriam de prima praevaricatione gestantes. eam solam intellegamus. altera corporis. sed increpando admonens. secunda ex omnibus tota. sed ut desereretur deseruit. tamquam diceret: Qua die me deserueritis per inoboedientiam. ubi anima sine Deo cum corpore poenas aeternas luit. ubi anima et a Deo et a corpore separata punitur. deseram vos per iustitiam: profecto in ea morte etiam ceterae denuntiatae sunt. Nam postea quam praecepti facta trasgressio est. cum anima sine Deo et sine corpore ad tempus poenas luit. Deo deserente secunda facta est mors. in quo Deus non esset. solis eis exceptis qui per Dei gratiam liberantur. Omnes enim fuimus in illo uno. ut sit prima totius hominis mors. utrum animae an corporis an totius hominis an illam quae appellatur secunda: respondendum est: Omnes. quae prius eadem membra erant. ad malum quippe eius prior est voluntas eius. Mors ex peccato est (12-18) Prima mors corporis. in qua singuli viveremus. quando omnes fuimus ille unus. qua scilicet propter peccatum vitiata et vinculo mortis obstricta iusteque damnata non alterius condicionis homo ex homine nasceretur. Ex peccato praevaricatio fuit. comminatio illa complexa est. si ab eo mandatum transgrederentur acceptum nec oboedientiam custodirent. quia lapsa perierat). morte moriemini 30. ubi anima privatur Deo. quae nulla erat. qua est nulla posterior. Quamobrem etiamsi in eo quod dictum est: Morte moriemini. nec tantum posteriorem. naturarum auctor. Tunc ergo coepit caro concupiscere adversus spiritum 29. 15. quae procul dubio fuerant secuturae. de cibo vetito: Quacumque die ederitis ex illo. sed quidquid mortis est usque ad novissimam. ad bonum vero eius prior est voluntas Creatoris eius. ubi corpus privatur anima. quae fit cum anima deseritur sua vita. miseriarum connexione perducit. non utique vitiorum. sive ut eam faceret. quoniam non est dictum: Mortibus. Sicut enim universa terra ex multis terris et universa ecclesia ex multis constat ecclesiis: sic universa mors ex omnibus. quae forte a perturbatis prima comperta sunt. quae humanum genus origine depravata. sed sine fine morientes. Quoniam prima constat ex duabus. secunda vero. Nondum erat nobis singillatim creata et distributa forma. quae de illo facta est ante peccatum. et quia superiorem dominum suo arbitrio deseruerat. quam mortem Deus primis hominibus fuerit comminatus. sed pudenda non erant. 12. sed iam erat natura seminalis. Unde etiam foliis ficulneis. ex qua propagaremur. Senserunt ergo novum motum inoboedientis carnis suae. morte moriemini 27 : non tantum primae mortis partem priorem. una animae. sive ut reficiat. tamquam reciprocam poenam inoboedientiae suae. Ea significata est verbis eius. inferiorem famulum ad suum arbitrium non tenebat. Quando ergo dixit Deus primo illi homini. sed sponte depravatus iusteque damnatus depravatos damnatosque generavit.numquam mortui. Nam in eo. Cum ergo requiritur. 13. nec omni modo habebat subditam carnem. pudenda texerunt. Numquam enim erit homini peius in morte. nec solam ipsam totam primam. ubi es? 31 non utique ignorando quaerens. quam ubi erit mors ipsa sine morte. etiamsi ergo hanc intellegamus Deum denuntiasse mortem in eo quod ait: Qua die ederitis ex illo. confestim gratia deserente divina de corporum suorum nuditate confusi sunt 28. velut radice corrupta. quem in paradiso constituerat.

sed propter suam invictissimam voluntatem. id est a corporibus. quia videlicet eius perfectam beatitudinem tunc illi fieri existimant. Contendunt etiam isti terrestria corpora sempiterna esse non posse. 2. attendite: quorum operum ego parens effectorque sum. nec erunt valentiora quam consilium meum. quae sit compacta.. immortales vos quidem esse et indissolubiles non potestis. quo demonstrarem non corpus esse animae. ne commune illis cum vulgo vocabulum vilem faciat palliatorum tanto magis inflatam. ut dixi. et tamen immortales Dei a quo facti sunt voluntate atque consilio. velut aerumnoso vinculo colligatam. instanter affirmat. Quid de anima senserit Plato. inducat pro magno beneficio pollicentem. id est dissolvantur a corpore. non simplex. sed haudquaquam bonum est ratione vinctum velle dissolvere. id est istum mundum. sicut ea Cicero in Latinum vertit. qui deorum satu orti estis. quod in aeternum cum suis corporibus permanebunt nec ab eis ulla morte solventur: quid est quod isti ad exagitandam Christianam fidem fingunt se nescire quod sciunt. Decipiuntur philosophi de anima. cum eorum auctor et magister Plato donum a Deo summo diis ab illo factis dicat esse concessum. Unde constat inter Christianos veraciter catholicam tenentes fidem etiam ipsam nobis corporis mortem non lege naturae. Sed haec. quo cuncta cetera continerentur animalia. Neque enim corpus. et quaerentes. cum gignebamini. sed corruptibile corpus onerosum. Sed quoniam estis orti. rediret in terram nisi sua morte. Addendo utique corruptibile non qualicumque corpore. quanto magis exiguam paucitatem. ne forte moriantur. Cum ergo Deus ille summus fecerit eis alterum quem putant deum. Et hoc quidem utrum Plato verum de sideribus dicat.. ne utiquam tamen dissolvemini. exagitant aeternitatem corporum. tamquam uno animali maximo. quamquam omne colligatum solvi potest. ne aliquando moriantur. sed incorruptibiliter perseverent? . alia quaestio est. sapienter sibi videntur irridere. quod maius est vinculum ad perpetuitatem vestram. haec sunt indissolubilia me invito. aut etiam sibi repugnantes adversum se ipsos malunt dicere. 1. cum deseritur sua vita. Ubi si nihil. cum ipsam universam terram dei sui. neque vos ulla mortis fata periment. quae totius est hominis. 16. qua nullam mortem homini Deus fecit. 211 . de sua facit immortalitate securos. separentur. 17. non quidem summi. operosius mihi disputandum esset. quod de terra est. venit in experimentum mors altera. Hoc tantum contra istos commemorandum putavi. Neque enim ei continuo concedendum est globos istos luminum sive orbiculos luce corporea super terras seu die seu nocte fulgentes suis quibusdam propriis animis vivere eisque intellectualibus et beatis. dum nobis non desinant contradicere? Nempe Platonis haec verba sunt. alia quaestio est.. ut nec orta occidant nec connexa solvantur. quam illa quibus estis tum. Sed philosophi. sed merito inflictam esse peccati. cuius superbia nominis erubescunt esse Christiani. quod etiam de ipso universo mundo. contra quorum calumnias defendimus civitatem Dei. sed quale factum est ex peccato consequente vindicta. et de non terrestri corpore. quid in doctrina Christiana reprehendant. praeferendum. quam secunda in ultimo sequitur. Ecce deos Plato dicit et corporis animaeque colligatione mortales. non propter eorum naturam. qui se Platonicos vocari vel esse gloriantur. cum omni prorsus corpore exuta ad Deum simplex et sola et quodammodo nuda redierit. id est totius huius mundi. ut ex his duabus mors illa prima. nisi homo per gratiam liberetur. quibus inducit summum Deum deos quos fecit alloquentem ac dicentem: Vos..corruptum et senectute confectum. membrum in medio positum et sempiternum esse non dubitent. quae illi accidit. Si ergo animae poena est in qualicumque corpore colligari. sed tamen magni. Quod etiamsi non addidisset. quoniam peccatum vindicans Deus dixit homini. in quo tunc omnes eramus: Terra es et in terram ibis. qui infra eum sunt. de qua Deus peccatum adhuc puniens homini dixerat: Terra es et in terram ibis 32. tamquam haec sint inter se contraria. colligati 35. 1. ceteris diis.. in eorum litteris invenirem. a quo facti sunt. qua potens est facere. 16. animam perhibuit aggravari. compleretur. quibus eos connexuit. id est anima. quid est quod eos alloquens Deus tamquam sollicitos. nihil aliud intellegere deberemus. quam nunc discutiendam non suscepimus. quo ista refelleretur opinio. Unde illud est quod de Scripturis nostris in superiore libro commemoravimus 33 : Corpus enim corruptibile aggravat animam 34. Sed cum apertissime Plato deos a summo Deo factos habere immortalia corpora praedicet eisque ipsum Deum. ut et beatitudinem quaeramus animae et eam semper esse velimus in corpore. hoc est eius ecclesiam. quod dicimus animae a corpore separationem inter poenas eius esse deputandam..

inclusam. ne infelices eos esse fateantur. divina voluntate atque potentia immortalia corpora fieri posse terrena. sed corruptibilia molesta. sed qualia esse compulit poena peccati. voluntatem Spiritus eius docuerit. ipsisque animis perfectissime beatis. situ motuque facillimo! An vero si hoc angeli faciant et quaelibet animalia terrestria rapiant unde libet constituantque ubi libet. ut hoc etiam de terrestribus corporibus Deus possit efficere. nec beatitudinis privationem. ut nec terrestria moriantur? An Deus non est potens quousque Christiani credunt. cuius anima et perfectam sapientiae felicitatem teneret et corpus proprium non relinqueret. promisit Plato. nulla vis vincit? Quid ergo prohibet. posse Deum facere confitetur Plato? Cur ergo non possit. et de corpore immortali loquentes. ut terrena corpora naturale pondus vel in terra teneat vel cogat ad terram et ideo in caelo esse non possint. inquiunt. quae paradisi nomen obtinuit. aut si non possunt. quem mundum istum volunt. ut beata esse possit.. quam talibus diis. ut sit iste mundus animal maximum beatissimum sempiternum. intueantur paulo attentius pondera ipsa terrena. velut Deo summo loquente. ne illos mortales colere videantur. quae in aquis posita continuo submerguntur. Primi quidem illi homines in terra erant nemorosa atque fructuosa. inquiunt. 18. sed quia et ad hoc respondendum est vel propter Christi corpus cum quo ascendit in caelum vel propter sanctorum qualia in resurrectione futura sunt. sed omne corpus esse fugiendum 36. ut ait Plato. philosophos autem in ea cognoscenda coniectura humana deceperit. ut ea sit necesse dissolvi et emori et eo modo terrae stabili ac sempiternae. quantum dignatus est. nullis eorum oneribus aggravatae sempiterne ac feliciter vivant. Iovis autem ipsius animam. fugiat Iuppiter de caelo et terra. qui neque a corporibus separationem audent dare diis suis. cum potius e contrario Dei prophetas ad enuntiandam eius. quia Deus non vult. Si enim ars humana efficit. aut eos non posse aut onera sentire credendum est? Cur ergo sanctorum perfectos et beatos divino munere spiritus sine ulla difficultate posse ferre quo voluerint et sistere ubi voluerint sua corpora non credamus? Nam cum terrenorum corporum. Sed neutrum isti volunt. . omnibus omnino corporeis elementis. ut in corpore maioris animantis tamquam medium membrum aeterna sit terra. et aliorum animantium terrestrium corpora. cuius omnipotentissima voluntate Plato dicit nec orta interire nec colligata posse dissolvi. miseri iudicentur. Non ergo ad beatitudinem consequendam omnia fugienda sunt corpora. gravia moribunda. non qualia fecit primis hominibus bonitas Dei. ut nullo in ima pondere deprimantur. quibus haec tota moles a terra in caelum surgit. sicut onera in gestando 212 . 2. rationali vel intellectuali in tam magna mole corporis eius inclusa. ut beata sit. unde fuerant sumpta. ex quo fit. sicut asserunt. nec potuerunt nosse prophetae. 17. tamquam violentia disputationis huius intercidet? An ibi propterea non fit. ut caelestia fierent animalia: nonne immortalitas. non terrenum tantum. caelestes quidem igneis. Hanc enim animam Plato ab intimo terrae medio. verum etiam pervicacia. Corpus divino munere immortale. tamen incorruptibilia iam corpora ubi volunt ponant et quo volunt agant. si Deus sicut illud velit. aeterna esse non possint? Sed terrae. quandoquidem. insolubilem ac sempiternam velint: quid causae est. unde animalium terrestria sumpta sunt corpora. corpus est omne fugiendum. restitui. cuiusque corpus et in aeternum ex illa viveret et eam quamvis non simplex. in quibus animae nulla ab eis morte separatae. ut ex metallis. et deos rursus dicentes habere beatissimas animas et tamen aeternis corporibus illigatas. quibusdam modis vasa fabricata etiam natare possint: quanto credibilius et efficacius occultus aliquis modus operationis Dei. non solum ignorantia. cum multo mirabilius incorporea corporeis quam quaecumque corpora quibuscumque corporibus copulentur. ut quamvis terrena. Si quis hoc etiam de igne similiter affirmet et dicat reddenda esse universo igni corpora. quorum iuncturam. potest molibus praestare terrenis. fugiant dii eorum de globis siderum. ne umquam deus eorum tam magnus moriatur. Cum igitur suspicionibus suis ista permittant. per omnes partes eius usque ad caeli summa et extrema diffundi et extendi per numeros musicos opinatur. quae inde sumpta sunt. inquiunt. cur nolunt credere. ut et sibi apertissime refragentur magnis disputationum viribus asserentes animae. quod deos suos posse asserunt in corporibus igneis Iovemque ipsum eorum regem in omnibus corporeis elementis? Nam si animae. terra reddenda est. quod geometrae centrum vocant. Verum non usque adeo decipi debuerunt.eumdemque esse existiment animantem. cuius voluntatem. sed quousque Platonici volunt? Nimirum quippe consilium Dei et potestatem potuerunt philosophi. anima scilicet. Sed necesse est. sed tot corporibus tantisque compactum hebetare atque tardare non posset. ipsiusque corporis tamquam membra locis suis posita atque digesta quattuor constituerit elementa.. ut nec ea quae orta sunt occidant nec ea quae sunt vincta solvantur nec ea quae sunt ex elementis sumpta reddantur atque ut animae in corporibus constitutae nec umquam ea deserant et cum eis immortalitate ac sempiterna beatitudine perfruantur.

ut etiam illi. Neque enim quisquam audebit illorum sapientes homines. quanto maior est quantitas. si non peccassent. sicut dicit. cum in bona valetudine plus habet molis. non quantitatis pondus. non credidit illis esse meliores? Quapropter. Nolo enim quaerere. sed omnibus nota est. nisi quia eas. detrahat ponderis tarditatem? Sed de fide resurrectionis mortuorum et de corporibus eorum immortalibus diligentius. quoniam nec mors ista. evidenter emoritur. Scilicet immemores supera ut convexa revisant Rursus et incipiant in corpora velle reverti 39. cur non credant terrenum esse posse corpus in caelo. ut. cui donat immortalitatem. sed pro meritis oboedientiae custoditae immortalitate donati cum eis viverent in aeternum. corruptionem auferat. Et cum aliis gestantibus onerosior sit salvus et validus quam exilis et morbidus. Optime autem cum hominibus agi arbitratur idem Plato. ita ut plura pondo quam pauciora plus premant: membra tamen suae carnis leviora portat anima cum in sanitate robusta sunt quam in languore cum macra sunt. naturam relinquat. Gratia homo a peccato et morte redimitur (19-24) Errat Plato animas transmigrare affirmans. quamvis adhuc corruptibilibus atque mortalibus. quibus Deus summus apud Platonem munus ingens. quibus inter animalia terrestria cetera etiam hominem faciendum commisit Plato. id est aut carentes corporibus aut corpora relicturos. nec sine corporibus durare perpetuo. diis beatissimis et tamen in aeternis corporibus constitutis humanas animas anteponere: cur eis videtur absurdum. si non audebunt isti. Illud dico: Si dii minores. potuerunt. resurrectionem incorruptibilium corporum negans non solum sine terrenis. Fortassis enim de ipso medio mundi loco. sive morituros sive iam mortuos. qui omni modo esse sine corpore beatissimum existimant. recipiantur sinum. sed mortis necessitate dissolvi. qui sua corpora numquam deserunt. nulla morte a suis corporibus solverentur. ut aliquanto diutius in astro sibi congruo quisque requiescat atque inde rursus miseriae pristinae oblitus et cupiditate habendi corporis victus redeat ad labores aerumnasque mortalium. qui stultam duxerint vitam. Licet enim iustorum ac piorum animae defunctorum quod in requie vivant dubitare fas non sit. ne moriantur quae orta sint. De quo Platonico dogmate iam in libris superioribus diximus 41 Christiano tempori erubuisse Porphyrium et non solum ab animis humanis removisse corpora bestiarum. quod post mortem feruntur ad sidera. Nec tamen ista qualicumque opinione praecepit saltem ne diis corporatis religionis obsequio subderentur. cuius ille voluntati potestatique concessit. ab igne removere urendi qualitatem. 19. quamvis nulli corpori sociatas. In hac itaque durissima condicione constituit etiam bonas atque sapientes animas. quae bona perhibetur bonis nec tantum paucis intellegentibus sive credentibus. quibus non talia corpora distributa sunt. ut neque in corporibus permanere neque sine his possint in aeterna puritate durare. et primos homines ita fuisse conditos. sed temperationis modus. eis potuisset accidere. ut corpus omne fugientes beatae apud Patrem sine fine teneantur. et ut Christo adversaretur. ut a ceteris hominibus hoc videantur differre sapientes. ut de carne hominis. eo quod in eum coeant quaeque graviora. sed alternantibus vicibus indesinenter vivos ex mortuis et ex vivis mortuos fieri putat). Et quis verbis explicat. usque adeo tamen eis melius esset cum suis corporibus bene valentibus vivere 38. verum etiam sapientium animas ita voluisse de corporeis nexibus liberari. Tantum valet in habendis etiam terrenis corporibus. sicut eos ausuros esse non arbitror. diis immortalibus anteponere. sibimet connexa nulla possint dissolutione seiungi. etiam ipse purgatas animas sine ullo ad miserias pristinas reditu in aeterna felicitate constituit. id est corporea et incorporea. Itaque ne a Christo vinci videretur vitam sanctis pollicente perpetuam. lucendi relinquere quae per oculos emicaret: itane Deo summo concedere dubitabimus. tanto sit maior et gravitas. quam cum in peste vel fame minimum roboris. in fine huius operis disserendum est 37. si tamen hanc vitam pie iusteque peregerint. ad corpora suis meritis debita sive hominum sive bestiarum de proximo revolvantur 40. et talia 213 . tam dissimilia. quod Virgilius ex Platonico dogmate dixisse laudatur (ita quippe animas mortalium nec in suis corporibus semper esse posse existimat. id est aeternum cum suis corporibus consortium. cum terra universa libretur in nihilo.sentire consuevimus. quod fides Christiana praedicat. nisi peccati meritum sequeretur. illi vero. etiam argumentatio veri similior habeatur. qua certe corpus animantis. si Deus voluerit. hanc opinionem suam sententia repugnante convincant. indissolubilem scilicet vitam. ipse tamen ad suum corpus movendum atque portandum agilior est. congruentiam figurae membrorumque detineat. quod evidenter vivebat. Quid ita. cum quibus semper atque immortaliter viverent. pollicetur. qua fit animae a corpore separatio. et tam diversa. quantum distet inter praesentem quam dicimus sanitatem et immortalitatem futuram? Non itaque nostram fidem redarguunt philosophi de ponderibus corporum. ut a suis corporibus separati in ipsorum deorum. Nunc de corporibus primorum hominum quod instituimus explicemus. sed sine ullis omnino corporibus eas adseruit in sempiternum esse victuras 42.

corpora oblivione desiderant. sed nec tale quidem. sicut nonnulli putant ex eo quod scriptum est: Seminatur corpus animale. Proinde nunc sanctorum animae defunctorum ideo non habent gravem mortem. omni molestiae sensu. ad intellegibilia referunt arboresque illas et ligna fructifera in virtutes vitae moresque convertunt. Quae sit natura corporis spiritalis. et ligna eius omnes utiles disciplinas et lignorum fructus mores piorum et lignum vitae ipsam bonorum omnium matrem sapientiam et lignum scientiae boni et mali transgressi mandati experimentum. Se quippe amans donatur sibi. paradisum scilicet ipsam ecclesiam. fructus autem eorum opera eorum. quia potest illic figurata significatione etiam Christus intellegi. 21. sed propter commendandum purae et simplicis oboedientiae bonum. ut sic fuisse accipiatur lignum vitae in paradiso corporali. aut ideo de nulla petra Moyse percutiente aqua defluxerit 49. quaslibet sine ullo iam sensu contumelias accepisse videatur. non quia ipsa erat malum. Possunt haec etiam in ecclesia intellegi. Unde nonnulli totum ipsum paradisum. et ex eis duo filii Abrahae. Haec et si qua alia commodius dici possunt de intellegendo spiritaliter paradiso nemine prohibente dicantur. alimentis tamen ut homines utebantur. sed intellegibilium significandorum causa eo modo dicta vel scripta sint. tamen et alios sumebant cibos praeter unam arborem. in quibus hic laboraverunt. quattuor eis flumina quattuor virtutes. qui neminem fallit. quia duo Testamenta in eis figurata dicit Apostolus 48. sed non suo bono experitur homo. de ligno autem vitae propterea gustabatur. nondum spiritalia. quae fuerat interdicta. tamquam cetera essent alimento. ubi primi homines parentes generis umani sanctae Scripturae veritate fuisse narrantur. Agebatur ergo aliis quae sumebant. eodem Apostolo dicente: Petra autem erat Christus 50. illud sacramento. sicut in spiritali. dum tamen et illius historiae veritas fidelissima rerum gestarum narratione commendata credatur. sed quia spiritui summa et mirabili obtemperandi facilitate subdetur usque ad implendam immortalitatis indissolubilis securissimam voluntatem. Non enim. nihil in eis ulterius tale sensuri desiderabiliter et patienter exspectant. tamquam ideo non fuerint duae mulieres. Non solum enim non erit tale. resurrectionem corporum. ut necessitate perducerentur ad mortem (qui status eis de ligno vitae. constituit Deus. sicut de illa legitur in Cantico canticorum 51. qua separatae sunt a corporibus suis. prudentiam. Quidam ad intellegibilia paradisum referunt. qui licet morituri non essent. quod in medio paradiso cum arbore vetita simul erat. omni corruptibilitate et tarditate detracta. correctusque iam dicat: Fortitudinem meam ad te custodiam 53. utrum inhaereat communi omnibus bono an proprio delectetur. ne animalia corpora molestiae aliquid esuriendo ac sitiendo sentirent. quia potest etiam spiritalis intellegi. ut inde timoribus maeroribusque completus cantet in Psalmo. quale nunc est in quavis optima valetudine. si prohibitum tangeretur. sola inoboedientia peccabatur. quae magna virtus est rationalis creaturae sub Creatore Domino constitutae. 214 . profecto. quia meminerunt quid sibi ab eo sit promissum. ut nec eorum car