P. 1
Untitled

Untitled

|Views: 308|Likes:
Published by amitkarpe

More info:

Published by: amitkarpe on Oct 05, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/02/2013

pdf

text

original

सोनेर| पान पÍहले

१. चंिगुB-चाण4य
१. आप~या भारता¯या रा¶ीय जीवना¯या उष:कालाचा आरं भ =यूनत: पाच सहॐ
वषा पासून दहा सहॐ वषा पय त तर| आज¯या संशोधनानुसार ूाचीन आहे . चीन, बाÍबलोन,
मीस ूभृ ती कोणcयाह| ूाचीन रा¶ा¯या जीवनवृ dा=ताूमाणे हा आपला ूाचीन रा¶ीय
वृ dा=तह| पुराणकालात मोडतो. ¹हणजे cयात असले~या इितहासावर दं तकथेची, दै वीकरणाची
आÍण लाHÍणक वण नाची पुटे च पुटे चढलेली आहे त. तर|ह| ह| आपली जुनी 'पुराणे' आप~या
ूाचीन इितहासाचे आधारःतंभच आहे त हे Íवसरता कामा नये. हे ूचंड 'पुराण-वा%य' आप~या
साÍहcयाचे, 7ानाचे, कतृ cवाचे िन ऐ+या चेह| जसे एक भ¯य भांडार आहे तसेच ते आप~या
ूाचीन जीवनवृ dा=तांचेह| असंगत, अःता¯यःत िन संÍद¹ध असले तर| एक अमाय द संमहालय
आहे .
२. परं तु आपली 'पुराणे' ¹हणजे िनभ ळ 'इितहास' न¯हे .
३. याःतव मी cया पुराणकालाचा Íवचार या ूसंगापुरता बाजूस ठे वणार आहे .
कारण मी 7या सोनेर| पानांचा िनद श करणार आहे ती सोनेर| पाने भारता¯या 'पुराणातील'
नसून 'इितहासातील' आहे त.
भारतीय इितहासाचा आरं भ
४. इितहासाचे मुFय लHण ¹हणजे cयातील वण नांतील िन घटनांतील ःथल िन
काल ह| जवळजवळ िनÍ°तीने तर| सांगता आली पाÍहजेत आÍण cयातील घटनांना परक|य
वा ःवक|य अवांतर पुरा¯यांचे श4यतो पाठबळ िमळत असले पाÍहजे.
५. अशा कसोट|स बहतांशी

उतरणारा आपला ूाचीन काळचा वृ dा=त हा बुºद
कालापासून मोजता येतो. याःतव अनेक भारतीय िन पा°ाïय ूा¯यÍव²ावेdे आप~या
भारता¯या 'इितहासा'चा आरं भ Hा बुºदकालापासून सºया समजत आहे त. Hा
ूा¯यÍव²ावेïयां¯या सतत चालणा¯ या पÍरौमामुळे आज आपण 7याला पौराÍणक काल ¹हणतो
cयातलाह| काह| भाग नवीन संशोधन झा~यास Hा इितहासकालात समावेशता येईल. पण
तोपय त तर| बुºदकाल हाच आप~या 'इितहासा'चा आरं भ ¹हणून समजणे भाग आहे .
६. cयातह| कोणcयाह| ूाचीन रा¶ाचा िनभ ळ इितहास िनÍ°तपणे ठरÍवÞया¯या
कामी तcकालीन जगातील तÍदतर रा¶ां¯या साÍहcयाÍदक िलखाणांत सापडले~या अपो§लक
उ~लेखांचा फार उपयोग होतो. आज उपल¯ध असले~या आÍण िनÍ°ताथ ठरले~या जगातील
ऐितहािसक साधनांमºये भारता¯या 7या ूाचीन कालखंडाला असा भारतेतर रा¶ां¯या सुिनÍ°त
साधनांचा पाÍठं बा िमळतो तो आप~या इितहासांचा कालखंड सॆाट चंिगुBा¯या काळा¯या
आगेमागेच चालू होतो. कारण अले4झांडरची ःवार| भारतावर जे¯हा झाली ते¯हापासून¯या मीक

1
इितहासकारा¯या िन पुढे पुढे चीन दे शातील ूवाशां¯या ूवासवण नां¯या लेखांतून भारतातील
cया cया पुढ|ल घटनांचे ऐितहािसक कसोट|स ब¯हं शी उतरणारे असे अनेक उ~लेख सापडतात.
सोनेर| पान कोणते ?
७. Hा आप~या ऐितहािसक कालातील 7या सोनेर| पानांÍवषयी मी चचा करणार
आहे तीच पाने काय ती सोनेर| ¹हणून िनवडÞयासाठ| मी कोणती कसोट| वापर|त आहे ? तसे
पाहता आप~या Hा ऐितहािसक कालात का¯य, संगती, ूाब~य, ऐ+य , अºयाcम ूभृ ती
अवांतर कसोट|ंना उतरणार| शतावधी गौरवाह पाने सापडतात. परं तु कोणcयाह| रा¶ावर
पारतं¯यासारखे ूाणसंकट जे¯हा गुदरते, आबमक परशऽू¯या ूबळ टाचेखाली ते ःवरा¶ जे¯हा
Íपचून गेलेले असते Íकं वा जाऊ लागते ते¯हा ते¯हा cया ूबळ शऽूचा पाडाव कFन िन
पराबमाची पराका8ा कFन ःवरा¶ास cया पारतं¯यातून मुñ करणार|, cया पारतं¯यातून
सोडÍवणार| आÍण आप~या रा¶ीय ःवातं¯याचे आÍण ःवरा7याचे पुन³7जीवन करणार| जी
झुंजार Íपढ|, ित¯या िन ितला झुंजÍवणारे जे धुरं धरवीर िन Íवजयी पु³ष cयां¯या cया
ःवातं¯ययुºदा¯या वृ dा=ताचे जे पान cया पानास मी येथे सोनेर| पान ¹हणून संबोधीत आहे .
कोणcयाह| रा¶ात cया¯या अशा परं जयी ःवातं¯ययुºदाची ऐितहािसक पाने अशीच गौरÍवली
जातात. अगद| अमेÍरके चेच उदाहरण पहा. रणांगणात इं ¹लंडला चीत कFन 7या समयी
अमेÍरके ने आपले ःवातं¯य िछनावून घेतले cया Íवजयी Íदवसालाच अमेÍरके ¯या इितहासातील
सोनेर| Íदवस ¹हणून सणासारखे गौरÍवले जाते आÍण cया युºदा¯या इितहासाचे पान हे
अमेÍरके ¯या इितहासातील सोनेर| पान गणले जाते.
ूcयेक मोç या िन ूाचीन रा¶ावर पारतं¯याचे संकट
के ¯हातर| कोसळलेलेच असते
८. cयातह| अमेÍरके ¯या रा¶ाचा ज=मच मुळ| कालचा ! ¹हणून cया¯या ट|चभर
इितहासात cयां¯यावर एकच काय ते ूाणसंकट गु दरावे आÍण ते िनवारणारे एकच काय ते
सोनेर| पान असावे Hात काह| Íवशेष नाह|. परं तु चीन, बाÍबलोिनयन, पिश यन, इÍजÍ!शयन,
ूाचीन पे³, ूाचीन मेÍ4सको, मीस, रोमन ूभृ ती जी पुरातन रा¶े सहॐावधी वष नांदत
राÍहली cयां¯या cया Íवःतृ त रा¶ीय जीवनात ूबलतर परक|यां¯या आबमणाखाली चेचले
जाÞयाचे अनेक ूसंग cयां¯यावर साहÍजकपणेच येऊन गेले. तशा ूाणसंकटातून cयातील
काह| रा¶ांनी आप~या पराबमाने पु=हा पु=हा सुटकाह| कFन घेतली आÍण cयां¯या cया cया
परशऽूंना दाती तृ ण धरावयास लावले. सहॐावधी वष आपले रा¶ीय अÍःतcव िन ूाब~य
Íटकवून धरणा¯ या अशा रा¶ांचा इितहासात वेळोवेळ| पुन:पु=हा ःवातं¯यसंपादनाथ के ले~या
रणांगणांची िन cयात िमळÍवले~या Íवजयाची एकाहन

अिधक अशी सोनेर| पाने स=मािनली
गेलेली आहे त. भारताचा इितहास तर cया ूाचीनतम कालापासून आजपय त अखंडपणे चालत
आलेला ! cया¯या ूाचीन काळात भरभराट असलेली वर|ल बहतेक

रा¶े िन रा7ये आज
नामशेषसुºदा होऊन गेलेली आहे त. एक चीनचे महान रा¶ तेवढे भारता¯या महनीयतेचे पुरातन
साHी ¹हणून आज उरलेले आहे .
९. चीन आÍण भारत ह| दो=ह|ह| रा¶े अितÍवःतृ त अस~यामुळे आÍण अितूाचीन

2
कालापासून सततपणे आजपय त आपले ःवातं¯य आÍण साम°य Íटकवून नांदत आलेली
अस~यामुळे cयां¯यावर अनेक वेळा इतर अ~पजीवी रा¶ांपेHा अिधक ूसंगी परदाःयाची
ूाणसंकटे कोसळलेली आढळतात यात काह| आ°य नाह|. चबनेिमबमाचा अटळ िनयम
cयांनाह| होताच. Íहं दःथानावर ु 7याूमाणे शक, हण

, मोगलाÍदकां¯या अनेक चढाया झा~या
cयाचूमाणे चीनवरह| cया आÍण इतर पररा¶ां¯या अनेक चढाया झाले~या आहे त. हणां¯या


ूलयापासून बचाव करÞयासाठ| तर चीनने cयां¯या रा¶ाभोवती ती जगूिसºद तटबंद|, ती
Chinese Wall बांधली होती. पण ितलाह| वळसे घालून Íकं वा उ~लंघून चीन¯या शऽूंनी
cयाला पादाबा=त करावयास सोडले नाह|. बहधा

अंशत: परं तु काह| वेळा तर संपूण त: चीनह|
परक|य राजसdे¯या जोखडाखाली संऽःत होऊन पडलेला होता. तथाÍप cया cया वेळ| ते महान्
रा¶ पुन:पु=हा नवतेजाने िन चैत=याने अनुूाÍणत होऊन cया परक|य सdेला उलथून पाडू
शकले, आपले जीÍवत, सïव िन ःवातं¯य राखू शकले आÍण आजह| पु=हा एक ःवतंऽ िन
साम°य शाली रा¶ ¹हणून नांदत राÍहले आहे . हे च खरे ऐितहािसक आ°य होय ! भारता¯या
इितहासाचे मू~यमापन करताना या ूकरणी तोच मानदं ड वापरला पाÍहजे. परं तु Íवशेषत:
इं मजां¯या परक|य सdेखाली जे¯हा Íहं दःथान ु दबला होता ते¯हा अनेक इं मजांनी भारताचा
इितहास अशा Íवकृ त पºदतीने िलÍहला आÍण cयांनी काढले~या शाळामहाशाळांतून त³णां¯या
दोनतीन Íपढयांकडन ू cया Íवकृ त इितहासाची इतक| पारायणे कFन घेतली क|, जगाचाच न¯हे ,
तर आप~या ःवत:¯या लोकांचाह| cया ूकरणी बुͺदॅंशच ¯हावा. Íहं दःथानचे ु रा¶ हे सतत
Hा वा cया परसdेखालीच दडपलेले होते; Íहं दःथानचा ु इितहास ¹हणजे Íहं दं ¯या ू पराभवामागून
पराभवांचीच काय ती एक जंऽी आहे . अशी धडधड|त असcय, उपमद कारक आÍण दPु हे तूंनी
के लेली Íवधाने चलनी नाÞयासारखी परक|यांकडनच ू न¯हे , तर काह| ःवक|यांकडनह| ू बेखटक
¯यवहाÍरली जात आहे त. cयांचा ूितकार करणे हे ःवरा¶ािभमाना¯या 7Pीनेच न¯हे , तर
ऐितहािसक सcया¯या 7Pीनेह| अcयंत आवँयक आहे . Hा काय| जे काह| ूयH अ=य
इितहास7ांकडन ू होत आले आहे त, cयात Hा ूसंगािनिमdे ूचाराची श4यतो अिधक भर
घालणे हे एक कत ¯यच आहे . यासाठ| 7या 7या परक|य आबमकांनी Íहं दःथानवर ु ःवा¯ या
के ~या Íकं वा रा7यसdा गाजÍवली cया cया परक|यांचा अंती धु¯वा उडवून दे ऊन आप~या
Íहं दरा ु ¶ास 7यांनी 7यांनी Íवमुñ के ले cया cया Íहं दरा¶Íवमोचक ु Íपढयांचे आÍण cयांचे ूतीक
¹हणून cया cया संमामातील काह| युगूवत क वीरवरांचे ऐितहािसक श¯दिचऽण करÞयाचे मी
येथे योÍजले आहे .
अले4झांडरची ःवार|
१०. पूव| उ~लेÍखले~या भारता¯या ऐितहािसक कालातील भारतावर झालेली
पररा¶ाची पÍहली ूिसºद ःवार| ह| अले4झांडरची होय. इसवी सनपूव ३२७ मºये ह| ःवार|
झाली. cया ूाचीन काली युरोपमधली सºयाची इं ¹लंड, ृा=स, जम नी ूभृ ती रा¶े ज=मली
सुºदा न¯हती. रोमन साॆा7याची पायाभरणीह| झालेली न¯हती. युरोपात एक मीक लोक तेवढे
गाजत होते. मीकांची लहान लहान नगररा7ये (City States) ःवतंऽपणे नांदत असत. cयात
ःपाटा , अथे=स ह| नगररा7ये पुढारलेली. परं तु Hा फु टकळ नगररा7यांवर जे¯हा संघÍटत,
Íवःतृ त, एकक Íित िन बलाढय अशा cया वेळ¯या पारिसक साॆा7या¯या अिधपतीने ःवार|
के ली ते¯हा cया ःपाटा , अथे=स ूभृ ती फु टकळ नगररा7यांचा काह|च Íटकाव लागला नाह|.

3
नी) लढÞयाची पराका8ा के ली; Republics पण पारिसक
साॆा7या¯या सेनासागरापु ढे cयांचे काह|च चालेनासे झाले. Hामुळे पारिसकांूमाणेच आप~या
सा¯ या फु टकळ नगररा7यांचे िमळून एक ूबळ मीक रा7य ःथापावे िन शऽूशी एकमुखी
सामना ²ावा अशी मीक लोकांत तीो इ¯छा उcप=न झाली. cयां¯यातील मॅिसडोिनयाचा राजा
Íफिलप याने cया महïवाकांHेने लहानसहान मीक ूाजके Íजंकली. परं तु cयाचे एकमुखी रा7य
वाढत चालले असताच तो मृ cयू पावला. तथाÍप cया¯यामागे रा7यावर बसलेला cयाचा पुऽ हा
cया¯यापेHा शतपट|ने महïवाकांHी, Íवजियंणु आÍण शू र िनघाला. cयाचेच नाव अले4झांडर.
सा¯ या मीक रा¶ात cयाने एकरा¶ीयcवाचे नवचैत=य संचारÍवले. बलाढय सै=य उभारले , आÍण
मीकां¯या रा¶ाचा शऽू जो पारिसक सॆाट दरायस cया¯यावरच अले4झांडर चालून गेला.
मीकां¯या cया संघÍटत सै=यापुढे दरायस¯या बहसंFय

पण असंघÍटत साॆा7यसेनेचा धु¯वा
उडाला. अलबेला येथील लढाईत तर पारिसक राजसdाच उखडन ू पड~यासारखी झाली.
अले4झांडर आप~या Íवजयो£|B सै=यासह पारिसक सॆाटा¯या थेट राजधानीवर चालून गेला
आÍण ती Íजंकू न cयाने ःवत:चीच पारिसकांचा सॆाट ¹हणून घोषणा के ली. Hा अपूव
Íवजयाने अले4झांडरची रा7यतृ ंणा अिधकच वाढली. मीस¯या िन पारिसकां¯या सुÍवशाल
साॆा7याचे सॆाटपद हाती येताच अले4झांडरला ःवग दोन बोटे उर~यासारखा वाटू लागला.
आपण मनात आणू तर आपण सा¯ या जगास Íजंकू शकू आÍण इितहासात आपले नाव
जग7जेता ¹हणून गाजवू शकू अशा ूबळ आcमÍव+ासाचा उ=माद cयाला चढला. पारिसकांचे
िन cयां¯याह| पूव|चे ते बाÍबलोिनयाचे महारा7य जसे एका धडा4यासरशी तो पादाबा=त कF
शकला तसेच cयाला लागू नच असलेले आÍण 7याची क|त| मीक लोक Íपç याÍ=पç या ऐकत
आलेले होते ते भरतखं डह| मी सहज पादाबा=त कF शके न अशा दद ¹य ु महïवाकांHेने
अले4झांडरने भरतखंडावरह| ःवार| करÞयाचे ठरÍवले. cया धाडसी योजनेूमाणे cयाने लवकरच
मीकांचे अगद| िनवडक, ता7या दमाचे िन को¯ याकरकर|त शUांिनशी स7ज असे नवीन सै=य
उभारले. cयात एक लH वीस सहॐ पायदळ िन पंधरा सहॐ घोडे ःवार होते. आजपय त
Íवजयामागून Íवजय िमळवीत आले~या आप~या महासेनानी िन सॆाट अले4झांडरवर, Hा
cया¯या पराबमी िन Íवजियंणु सै=यसंभाराची इतक| ौºदा बसलेली होती क| ते मीक सैिनक
cयाला एक अलौÍकक असा दै वी पु³षच समजत. अले4झांडर ःवत:सह| 'çयू' (²ु:) दे वतेचा
पुऽ ¹हणून ¹हणवी.
भारत रा¶ाची तcकालीन ¯याBी
११. cया दोन अड|च सहॐ वषा पूव|¯या काली िसंधू नद|¯या पलीकडे अगद|
इराण¯या सीमेला िभडले~या ूदे शापय त भारतीयांची वःती िन रा7ये पसरलेली होती. आज
7याला Íहं दकु श ु पव त ¹हणतात cयाला मीक लोक 'परोपिनसस' (Paropnisus) असे ¹हणत.
आज 7याला अफगाÍणःथान ¹हणतात cयाला cया काळ| गांधार ¹हणत. 'अÍहगणःथान' हे
अफगाÍणःथानचे आपले ूाचीन नाव आहे . काबूल नद|चे आपले cया वेळचे ूाचीन नांव
'कु भा' असे होते. cया Íहं दकु श ु पव तापय त¯या Hा सव ूांतांत भारतीयांची लहानमोठ| रा7ये
होती. Hा भागातील रा7यांपासून तो िसंधुनद| समुिाला जेथे िमळाली आहे तेथपावेतो ित¯या
दो=ह| काठांना लागून वैÍदक धमा नुयायी असले~या भारतीयां¯या लहान मोç या ःवतंऽ
रा7यांची मािलकाच मािलका पसरलेली होती. Hा रा7यांतील बहतेक

रा7ये ह| ूाजके होती.

4
=यात मोठे होते.
डॉ. जयःवाल Hांचा मंथ Hindu Polity
१२. 'अिभनव भारत' Hा बांितकारक संःथेचे लंडनमºये सन १९०७ ते १९१० ¯या
कालात एक ूमुख सदःय असलेले आÍण पुढे ूा¯यÍव²ाÍवशारदांत जागितक क|त| पावलेले
डॉ. जयःवाल Hांनी िलÍहले~या ‘Hindu Polity’ Hा सुूिसºद मंथात िसंधू नद|¯या उभय
तटांवर ित¯या समुिसंगमापय त पसरले~या Hा भारतीय 'गणरा7यां¯या' िनरिनरा=या
लोकसdाक रा7यघटनांचे संशोधनपूव क Íवःतृ त वण न के लेले आहे .
मीक लोकां¯या पुराणांूमाणेच cयाचे पूव ज फार ूाचीन काळ| भारता¯या
िसंधूपलीकड|ल गांधारूभृ ती ूांतांतूनच मूळ¯या आय वंशा¯या जानपदाची एक तुटक शाखा
होऊन मीसकडे गेले होते अशी cयांची पुरातन भावना असे. अले4झांडरचे सै=य ूाचीन
भारता¯या cया भागात ूवेशले ते¯हा तेथे cयांना अकःमात एक लहानसा समूह, ःवत:ला
मूळचा मीक समजणारा, असा आढळला. तो जर| भारतीयांत िमसळून गेलेला होता तर| cयाने
ते मीक सै=य पाहताच आपणह| cयांचेच पुरातन कालाचे भाऊबं द आहोत असे सांिगतले.
अले4झांडरलाह| आप~या ूाचीन पूव जांचे हे च मूळ Íठकाण असले पाÍहजे असे वाटले. cयाला
िन cया¯या मीक सै=याला cयां¯या Hा ूाचीन Íपतृ भूमीचे दश न झा~यावर इतका अcयानंद
झाला क|, cया सा¯ या सै=याने काह| Íदवस युºद बंद ठे वून एक महोcसव साजरा के ला. मीक
लोकांनी मीक दे वतां¯या संतोषाःतव य7 कFन हवने अÍप ली.
१३. मीक लोकां¯या दे वतांचे वैÍदक लोकां¯या दे वतांशी अcयंत सा7ँय होते.
cयां¯या दे वतां¯या नावांचे उ¯चार तेवढे अपॅंशानुसार पालटलेले होते. मीक लोकह| य7
कर|त, हवने दे त. मीकांना आयोिनय=स असेह| ¹हणत.
आयोिनय=स नावावFन 'यवन' श¯द पडला
१४. 4विचत् ययातीचा पुऽ अनु Hाचेच हे मीक लोक वंशज असतील काय ?
अ=वायन - अयोिनयन अशी अपॅP Fपे होत गेली असतील काय ? पण तो Íवषय
संशोधकांकडे सोपÍवला पाÍहजे. इतके माऽ खर क|, मीक लोकांना अगद| आरं भापासून आपले
भारतीय लोक 'यवन' या नावानेच ओळखत आलेले आहे त. ह| गोP संःकृ त साÍहcयावFन
उघड आहे . मीकां¯या 'आयोिनअ=स' Hा नांवावFन cयांना भारतात 'यवन' Íकं वा 'योन' हे नाव
पडलेले असावे.
cया काळ| गांधार पंचनद ते िसंधूपय त बुºदाचा पdा सुºदा न¯हता
१५. आणखी एक गोP येथेच सांगून टाकÞयासारखी आहे क|, पूव| उ~लेÍखले~या
गांधारपासून तो पंचनद (पंजाब) ूांतापय त आÍण तेथून िसंधू नद|¯या उभय तटांवर|ल
ूदे शांपासून तो ती नद| समुिास िमळते तेथपय त भारता¯या 7या 7या भागात अले4झांडरने
संचार के ला cया cया भागातील लोकÍःथतीचे ÍवÍवधांगी वण न cया वेळ¯या मीक लेखकांनी
Íदलेले आहे . परं तु cया सव वण नात वैÍदक धमा नुयायी भारतीयांचे अनेक उ~लेख असताह|

5
बुºदाचा Íकं वा बुºदपंथाचा चुकू नसुºदा एखादा उ~लेख आढळत नाह|. HावFन आÍण अथा तच
इतर सव तcकालीन पुरा¯यांवFन हे ःपP होते क| cया कालापय त भारता¯या, शतिू
पलीकड|ल, भागात तर| बुºदपंथा¯या अÍःतcवाचा पdासुºदा न¯हता. ¹हणजे बुºदा¯या
मृ cयूनंतर अड|चशे-तीनशे वष उलटन ू जाईतोपय त के वळ मगध ूांतातच बुºदपंथाचा यऽतऽ
जो ूसार झाला cयापलीकडे काह| cयाचे पाऊल पडलेले न¯हते. पुढ|ल इितहासा¯या
अनुरोधासाठ| ह| गोP ºयानात ठे वली पाÍहजे.
मीक ¹हणजे 'यवन', मुसलमानांना यवन ¹हणणे हे चूक !
१६. पररा¶ीय, आबमक आÍण अंशत: परधम|य अशा मीकांना आपले तcकालीन
भारतीय लोक 'यवन' ¹हणून ओळखत. परं तु cयामुळे सव च पररा¶ीय आबमकांना यवन असे
¹हणणे ह| अथा तच चुक|ची गोP होती. Íवशेषत: मुसलमानांना आपले लोक जे यवन ¹हणूनच
¹हणू लागले ती तर घोडचूक होती. कारण मीक लोक आबमक िन पररा¶ीय जर| असले तर|
सापेHत: ते cया वेळ¯या Íव²ा¯यासंगी िन स¹य जगतातच मोडत होते. परं तु भारतावर 7या
मुसलमानां¯या टोळधाड| शतावधी वषा नंतर पुढे चालून आ~या cया धमा ध, रानट| िन
Íवºवंसक अशा राHसी वृ dी¯या होcया. तशा राHसी वृ dी¯या मुसलमानांना 'मुसलमान' ¹हणून
ओळखणेच अवँय होते. cयांनाह| 'यवन' ¹हणÞयात cयांचा नसता गौरव करÞयाची आÍण
यवन श¯दाची नसती पायम~ली करÞयाची अशी दहे र| ु चूक आप~या हातून घडत आली.
मुसलमानांना '¹ल¯छ' ¹हणता येईल, यवन न¯हे .
वेडगळ मुसलमान समजतात तसा
िशकं दर हा काह| कु णी मुसलमान न¯हता
१७. बहसंFय

मुसलमानांतील एक वेडगळ समजूतह| येथे सांगÞयासारखी आहे .
अले4झांडर Hा नावाचे पिश यन भाषेत िशकं दर असे Fपांतर झाले होते. मीकांचे साॆा7य
पिश यावर होते तोपय त अनेक पिश यन लोक अले4झांडर¯या अलौÍकक पराबमामुळे मोÍहत
होऊन आप~या मुलांनाह| िशकं दर हे च नाव ठे वू लागले. पुढे पिश यातील लोक मुसलमान
झा~यानंतरह| cयां¯यात मुलांना िशकं दर हे नाव ठे वÞयाची ूथा चालूच राÍहली. भारतातील
बाट¹या मुसलमानांनीह| तीच ूथा उचलली. cया िशकं दर Hा श¯दाची ह| मूळ कथा ठाऊकच
नस~यामुळे Íहं दःथानातील ु सहॐावधी मुसलमानांची अशी 7ढ समजूत झालेली असते क|, 7या
अथ| महं मद अ~ली, कािसक इcयाद| cयां¯या नावांूमाणे 'िशकं दर' हे ह| cयां¯या मुसलमानी
नावातच मोडते. cयाअथ| हा पराबमी िशकं दरह| मुसलमानांतीलच कोणीतर| महापु³ष असला
पाÍहजे ! Íकं बहना

तो मु सलमान होता ¹हणूनच तो एवढा पराबमी िन Íद͹वजयी िनपजू
शकला ! अस~या Íकcयेक धम वेç या, अडाणी िन आcमूशं सक मुसलमानांना जर कोणी
सांिगतले क| 'िशकं दर' हा मुसलमान न¯हता. तो मुसलमान होऊ तर| कसा शके ल ?
िशकं दरा¯या मृ cयूनंतर उÞयापु¯ या एक सहॐ वषा नी महं मद पैगंबराचा ज=म, तर तसले
गावंढळ मुसलमान cया सांगणा¯ यालाच वेç यात काढतील !
१८. अले4झांडर¯या साॆा7याची cया वेळची सरसीमा Íहं दकु श ु पव त ह| होती.
अले4झांडर cयां¯यापुढे आप~या तुंबळ मीक सेनेसह भारतावर जो चालून आला तो तHिशलेला

6
येऊन पोचला. तHिशलेचा राजा अंबुज (अंभी) याने युºद न करताच अले4झांडरचे मांडिलकcव
मा=य के ले. काह| मीक लेखक ¹हणतात क|, Hा तHिशले¯याच राजाने आपला ूितःपध| जो
पौरसराजा cयाचा मोड करÞयासाठ| अले4झांडरला आपण होऊन बोलाÍवले होते. तसे असेल
तर Hा ःवजनिोहाचे ूायÍ°d अंभी राजाला मीकांशी दोन हात न करताच cयांना शरण
जाऊन हौसेने भोगावे लागले हे बमूाBच झाले.
तHिशलेतील Íव²ापीठ आÍण एक ÍवलHण योगायोग
१९. तHिशलेला तcकालीन जगतात सुूिसºद असलेले एक भारतीय Íव²ापीठ होते.
cया Íव²ापीठात दे शोदे शीचे Íव²ाथ| येऊन अनेक शाUांचे िन कलांचे अºययन कर|त. इतके च
न¯हे , तर दे शोदे शी¯या रा7यातील राजपुऽह| तेथे येऊन तेथील अनुशासन पाळून, रा7यशाU
िन युºदशाU यांचे िशHण घेत असत.
२०. कोÞया ÍवलHण योगायोगाने, ितकडे अले4झांडर तHिशले¯या रा7याचा पाडाव
कFन भारतात ससै=य चाल कFन जात असता, इकडे cयाच तHिशला Íव²ापीठात तेजःवी,
तरतर|त आÍण भारता¯या इितहासात एक दै द|!यमान असे सोनेर| पान 7या¯या हातून
भÍवत¯यता िलहÍवणार होती असा एक त³णह| रा7यशाUाचे िन युºदशाUाचे िशHण घेत
होता Íकं वा ते िशHण घेऊन अलीकडे च बाहे र पडला होता. cयाचे नाव चंिगुB आÍण Hा
तHिशला Íव²ापीठा¯या पÍरसरातच ÍवÍवधशाUपारावारपारं गत िन राजकारणधुरं धर असे एक
ूौढ पंÍडत cया त³णाला रा¶ीय बांितकाया चे िन रा7यशाUाचे धडे दे त होते, cयांचे नाव
चाण4य !
२१. परं तु िशकं दर¯या ःवार|ने उडाले~या हलक~लोळात Hा दोन सामा=य ¯यñ|
कोणा¯याह| डो=यात असामा=यपणे भरले~या न¯हcया. cया दोन ¯यñ| िशकं दर¯या cया
सा¯ या ूचंड परचब|य हालचालींकडे डो=यात तेल घालून बघत होcया. भारतातील सा¯ या
रावरावळ, राजा-महाराजांचे ते फु टकळ फु टकळ मुकु ट एकऽ Íवतळवून िशकं दर ःवत:¯या
िशरावर धारण करÞयासाठ| जो भारतीय सॆाçपदाचा महामुकु ट रणांगणात घडवीत होता तो
आयताचे आयता cया परशऽू¯या हातून Íहसकू न घेऊन आप~या cया त³ण िशंया¯या
मःतकावरच 7यायोगे बसÍवता येईल अशा एका महान बांितकारक काया ची योजना ते ूौढ
आचाय मनोमन आखीत होते.
पौरवराजाशी युºद
२२. तHिशलेचा राजा अंबुज हा मीकां¯या ¹ल¯छ सै=याशी युºद न करताच cयाचे
आिधपcय मानता झाला. Hा cया¯या कृ cयाची जो तो छ| थू कF लागला. अंबुज राजा¯या Hा
Hाऽधमा ला कलंक लावणा¯ या 4लै¯याचा वचपा काढÞयासाठ| आपण आपाप~यापर| मीकांशी
ूखर सामना ²ावयाचा िनधा र आजूबाजू¯या राजसdाक असले~या भारतीय रा7यांनी िन
गणरा7यांनी के ला. दु द वाची गोP इतक|च क| cया सव फु टकळपणे ःवतंऽ असले~या भारतीय
रा7यांना cया मीक युºदापुरते का होईना, पण एकऽ येऊन एकाच सैिनक नेतृ cवाखाली ते
युºद लढÞयाची बुºद| झाली नाह| ¹हणा Íकं वा समय सापडला नाह| ¹हणा. अले4झांडरने वेळ
न दवडता तHिशलेला येताच आजूबाजू¯या सव भारतीय रा7यांना शरण येÞयाची आ7ा सोडली
आÍण तHिशला रा7याला लागूनच असले~या पौरव (पौरस) राजाने ती आ7ा िध4काFन

7
युºदाचे आ¯हान ःवीकारताच cया¯यावर चाल के ली.
२३. पौरव राजाचा मुFय भर cया¯या लढाऊ रथांवर िन हdी¯या बळावर होता, तर
अले4झांडरचा मुFय भर मीकां¯या रणिनंणात घोडदळावर होता. Hा दो=ह| सै=यां¯यामºये
Íवतःता (झेलम) नद| होती. इत4यात cया सै=याचे त|ड लागाय¯या आधीच अकःमात मोठा
वादळ| पाऊस पडू लागला. cयामुळे नद|ला मोठा पूर आला. तथाÍप अले4झांडरने थोç याच
Íदवसात दरवर ू शोध कर|त नद|¯या वर¯या बाजूला असलेला एक उतार शोधून काढला िन
झटपट cया¯या cया रणिनंणात घोडदळासह नद| उतFन पौरवा¯या पा+ा वर चाल के ली.
cयामुळे पौरवाचा ¯यूहच ढासळला. तर|ह| राजा पौरवाने तुंबळ लढाई Íदली. परं तु पावसामु ळे
cया रणभूमीत Íजकडे ितकडे िचखलच िचखल झा~यामुळे पौरवाचे रथ िन हdी ह| दो=ह|ह|
रणसाधने िनकामी झा~यामुळे अले4झांडर¯या घोडदळा¯या चढाऊ मा¯ यामुळे पौरवा¯या
सै=याचा Íटकाव लागला नाह|. cया रणधुमाळ|त हdीवर आFढ झालेला पौरव राजाह| Íजवावर
उदार होऊन लढत असता ःवत:च घायाळ झाला आÍण अले4झांडर¯या हाती सापडला. अशा
ूकारे अंशत: पौरवा¯या दद वामुळे ु िन अंशत: अले4झांडर¯या रणचाप~यामुळे मीकांचा पू ण
Íवजय झाला.
कौतुकाने न¯हे , राजकारणासाठ|
२४. पौरव राजाला बंÍदवान कFन अले4झांडरपुढे नेले असता अले4झांडरने cयास
Íवचारले, 'मी तुला कसे वागवावे अशी तुझी इ¯छा आहे ?' ते¯हा पौरवाने उdर Íदले,
'राजासारखे !' आप~या इकड¯या िन युरोपीय इितहासकारांनीह| बहधा

असेच िलÍहले आहे क|
पौरव राजा¯या िधटाई¯या उdराचे अले4झांडरला मोठे 'कौतुक' वाटले आÍण ¹हणून cयाने
पौरवाला न मारता के वळ अंÍकत कFन पु=हा रा7यावर बसÍवले. परं तु हे वण न चुक|चे आहे .
Íवशेषत: शालेय पुःतकांतून तर| अशी भ|गळ ःतुितवा4ये घालू नयेत.
२५. कारण, ःव!नात रा7य दे Þयाचे वचन Íदले ¹हणून जागे झा~यावरह| cया
वचनाूमाणे रा7य दे ऊन टाकणारा अले4झांडर हा कोणी भाबडा भारतीय राजा न¯हता. जर
पौरवाला cयाने ठार मारले असते Íकं वा cयाचे रा7य िछनावून घेऊन मीक जातीचा एखादा
'Hऽप' अले4झांडरने cया रा7यावर नेमला असता, तर cया रा7यातील ःवािभमानी भारतीय
जानपद मीकां¯या §े षाने अिधकच खवळले असते. अले4झांडरला अनेक शऽूंशी लढत भारताची
मुFय राजधानी जी पाटलीपुऽ, तेथपय त जावयाचे होते ते के वळ cया¯यासमवेत असले~या
जाितवंत मीक सेने¯या बळावर थोडे च साधणार होते ! cयापेHा तHिशले¯या अंबुज
राजाूमाणेच पौरवालाह| Íदखाऊ दयेने Íजंकू न आपला अंÍकत िन पाÍठराखा के ~यानेच
अले4झांडरचा भारतÍवजयाचा अिधक संभव होता. याःतव पौरवा¯या धीरोदाd उdराने
अले4झांडरला जे कौतुक वाटले तेवç यासाठ| न¯हे , तर या राजक|य डावपेचासाठ|च cया
राजकारणपटू अले4झांडरने पौरवाचे रा7य cयाला परत Íदले. इतके च न¯हे , तर आजूबाजूची
Íजंकलेली काह| छोट|छोट| संःथानेह| पौरवा¯या रा7यात समावेिशली आÍण cयाला आप~या
cया Íवःतृ त भारतीय ूांतावरचा 'Hऽप' (Governor) ¹हणून नेमले. पौरवानेह| 'ूसंग पडला
बाका' Hा =यायाने अले4झांडरचे ते बोलणे मा=य के ले. पररा¶ीय शऽूशी पौरवाने
Hाऽधमा ूमाणे झुंजÞयाचे कत ¯य बजावलेलेच होते आÍण 'तावत् कालं ूतीHेताम् ' हाह|
राजनीतीचाच दं डक आहे ; हे जाणून राजा पौरवाने अले4झांडरचे नावापुरते आिधपcय मानून

8
, याचा भारतीयांना Íवषादह| वाटला नाह|. संधी येताच 'Hऽप' पौरवाने
अले4झांडरचा हा डाव cया¯यावरच कसा उलटÍवला तेह| पुढे Íदसेलच.
मीसहन

अले4झांडर नवे मीक सै=य भर|स मागÍवतो
२६. पौरवाचे युºद संपताच अले4झांडरने आजूबाजू¯या लहानसहान संःथानांना
Íजंकू न cया ूदे शाची ¯यवःथा लावÞयाची आÍण तेथील िन cयापुढ|ल ूदे शातील लोकÍःथतीची
चौकशी के ली. Íहं दकु शपासून ु तेथपय त दे श Íजंक|त येÞयात cया¯या मूळ¯या मीक सै=याची जी
हानी झालेली होती ती भFन काढÞयासाठ| cयाने cया¯या बाÍबलोन िन मीसमधील
ूांतािधपांकडन ू न¯या मीक सै=याची मागणी के ली. जु=या सै=यातील जे मीक सैिनक घायाळ,
अधू िन अंगचुकार Íकं वा िनकामी झालेले होते cयांना परत धाडले.
भारतीय यतींची िन यो¹यांची चौकशी
२७. भारता¯या Íजंकले~या आÍण Íजंकावया¯या ूदे शातील लोकÍःथतीचा वृ dा=त
समजून घेÞयाकÍरता अले4झांडरने जे चौकस लोक चहकडे

धाडले होते cयांनी आणले~या
समाचारात तेथील अरÞयात बसत असले~या तपोवनांची, तपः¯यांची, िन:संग िन एकएकटे च
Íवचरणा¯ या तïविचंतक यतींची, यो¹यांची िन ूोÍजतांची वण नेह| होती. ःवत: सॆाट
अले4झांडरला Íव§dेची िन तïव7ानाचीह| अिभ³ची असे. अले4झांडर हा ःवत:स तïव7
ऍÍरःटॉटलचा िशंय ¹हणवी. मीस दे शामºये अशा यित, योगी, तïव7ानी िन सं=यासी
ॄा(णांची ूFयाती असे. ती अले4झांडर¯याह| कानावर पडलेली होतीच. cयामुळे cयाला cया
भारतातील सं=यासी ॄा(णांना, 7यांना मीक भाषेत ‘Gymnosophist’ ¹हणून संबोिधत,
cयांपैक| काह|ंना ूcयH पाहÞयाची िन cयां¯याशी संभाषण करÞयाची ूबळ Íज7ासा होती.
अरÞयातील तपोवनांतून अले4झांडरने अशा काह| सं=याशांना बोलावून घेतले आÍण काह|ंची
cयां¯याकडे जाऊन भेट घेतली. अशा ूसंगा¯या काह| कथा लोकां¯या िन अले4झांडरसारFया
अलौÍकक सॆाटा¯या भावना ¯यñÍवÞयापुरcया मीक कथानकां¯याच श¯दात सांगतो.
२८. अशा एका यतीची भेट झाली असता अले4झांडरने Íवचारले, 'माçया Hा
Íद͹वजया¯या काया स यश येईल क| नाह| ?' अशा अथा ¯या cया¯या ू÷ास cया यतीने
श¯दांमºये काह|च उdर न दे ता एक मोठे चामडे , 7या¯या दो=ह| बाजू अगद| सुकू न वातड
होऊन धनुंयासारFया वब झाले~या होcया, ते आणÍवले आÍण नंतर तो यित अले4झांडरला
¹हणाला, 'हे चामडे नीट सपाट पसFन या¯यावर एकटा बैस.' cयावर अले4झांडरने Íकं वा
cया¯या आ7ेने cया¯या कोणा एका अिधका¯ याने cया चामç या¯या एका टोकास बळाने दाबून
cयावर बसÞयाचा ूयH के ला तोच ते दसरे ु वातड टोक खाडकन वर आले. ते दसरे ु टोक खाली
दाबून cयावर बसू पाहावे तो पÍहले वातड टोक खाडकन उभे राहावे. अथा त् ते चामडे सपाट
अंथरता येईना िन cया¯या मधोमध चपखल बसता येईना ! ते दाखवून तो यित ¹हणाला,
'तुçया भारतावर|ल ःवार|ची अशी Íःथती होईल. तू एका बाजू ला पुढे Íजंक|त जाशील तर
तुझी मागची Íजंकलेली रा7ये पु=हा तुçयाÍव³ºद उठून तुझे जोखड फे कू न दे तील. तू मागे
वळशील तर तुझी पुढची Íजंकलेली रा7ये पु=हा तुçयाÍव³ºद उठून तुझे जोखड फे कू न दे तील.
तुला अÍखल भारता¯या क ि|य सॆाटपदावर बसणे हे असे अश4य आहे .'

9
'डं डािमस'चा दं डक
२९. मीक लेखक 7याला ‘Dandamis’(डं डािमस) ¹हणतात आÍण 7याचे शु ºद
संःकृ त नाव मला तर| आढळले नाह|, अशा एका सं=यःत ॄा(णाची Fयाती तHिशलेकडे
ऐकू न cयालाह| बोलावून cया¯याशी संभाषण करावे अशी अले4झांडरला उcकट इ¯छा झाली.
तो वयोवृ ºद िन 7ानवृ ºद ॄा(ण सं=यःत िन उÍ~लंग अवःथेत Íवचरत असे. िनरोपावार| तो
सं=यःत ॄा(ण अले4झांडरकडे जाईना. ते¯हा अले4झांडरने आप~या 'सेबे टस' नावा¯या
अिधका¯ याला cया सव सं गपÍरcयागी ॄा(णाकडे धाडन ू आ7ाÍपले क|, 'जे ूcयH 'çयूज'
दे वतेचे (संःकृ त '²ु:'चे) पुऽ आहे त cया जग7जेcया सॆाट अले4झांडरने तुला बोलाÍवले आहे .
जर तू येÞयास पु=हा नकार दे शील तर तुझा आता¯या आता िशर¯छे द के ला जाईल.' ह|
धमक| ऐकताच तो सं=यासी ॄा(ण खदखदनू हसला आÍण उdरला क| 'अले4झांडर हा जसा
िन 7या अथ| 'çयूज' दे वतेचा पुऽ आहे तसा िन cयाअथ| मीह| पण cया ²ु:चाच पुऽ आहे !
अले4झांडरची जग7जेतेपणाची बढाई ह| ¯यथ आहे . cयाने ¯यास नद|चे परतीरह| अजून
पाÍहलेले नाह|. cयापुढे 7या शू र भारतीयांची रा7ये आहे त आÍण cयां¯याह| पुढे ते मगधाचे
ूबळ साॆा7य आहे cया¯याशी त|ड Íद~यानंतर जर अले4झांडर उरला तर मग तो जग7जेता
आहे क| नाह| याचा Íवचार करता येईल ! मला अले4झांडर भूिमदान दे ऊ ¹हणतो, धन दे ऊ
¹हणतो, परं तु cयाला जाऊन सांग क|, अशा वःतूंना माçयासारखे सं=यःत ॄा(ण तु ¯छ
मानतात. ह| माझी मातृ भू मी मला जे हवे ते, आई लेकराला दे ते ितत4या मायेने, मला पुरÍवते
आहे . अले4झांडर जर माझे िशर छाट|त असेल तर फार तर माझे िशर िन Íपंड 7या Hा
मातीतून घडले गेले तीतच ते िमसळून जाईल. पण cयाला माझा आcमा काह| छाटता येणार
नाह|. तो अ¯छे ², अमर आहे . अले4झांडरला सांग क|, जे सdेचे िन सुवणा चे दास असतील
आÍण जे मृ cयूला भीत असतील cयांना अशा धम4या दे ! आम¯यापुढे अले4झांडरसारFया
एका मcय मनुंया¯या अशा धम4याच पांगुळतात ! कारण खरा सं=यासी ॄा(ण सुवणा ने वश
होत नाह| आÍण मरणाला भीत नाह| !! मी येत नाह| जा !'
३०. डं डािमसने अले4झांडर¯या अिधका¯ याला Íदले~या उdरातून काह| वा4ये तेवढ|
वर Íदली आहे त. मीक लेखकांनी cयाचे ते बाणेदार उdर सÍवःतर Íदले आहे . Plutarch नेह|
Hा कथा वÍण ~या आहे त. Íवशेषत: 'डं डािमस'ची वर|ल कथा दे ऊन काह| मीक लेखकांनी
cया¯या Hा िनभ य िन बाणेदार उdराने थ4क होऊन ¹हटले आहे , '7या अले4झांडरने अनेक
रा¶े Íजंकली cया जग7जेcया अले4झांडरलाह| धूळ चारणारा जर कोणी Hा जगात भेटला
असेल तर तो हा वृ ºद िन नागडा उघडा भारतीय ॄा(ण सं=यासीच होय !!'
अले4झांडर ॄा(णांना बांितकारक ¹हणून फाशी दे तो !
३१. Hा चौकशीत अले4झांडरला असेह| आढळून आले क|, हे सं=यासी योगी िन
यित जर| फÍटं गासारखे एकटे भटकत असले तथाÍप cयां¯या िन:संग, िनभ य िन िन:ःपृ ह
वृ dीमुळे च भारतीय गणरा7यां¯या काय Íकं वा एकसdाक साॆा7यां¯या काय, रा7यचालकांवर
cयां¯या राजक|य मतांचा अcयंत ूभाव पडत असे. भारतीय HÍऽयां¯या खçगा¯या धारे इतक|च
Hा सं=यःत ॄा(णां¯या Íजभेची धारह| तीआण असू न परक|य मीकां¯या अ=या³य आबमणांची
ती तीो ूितकार कर|त होती आÍण अले4झांडरÍव³ºद भारतीय जनतेत ूकटपणे व गुBपणे

10
ूHोभ पेटवीत चाललेली होती. हे ºयानी येताच Hा ‘Gymnosophist’ तïव7ानी वगा Íवषयी
अले4झांडरला ूथमूथम वाटणा¯ या Íज7ासेचे Fपांतर अशा सं=यःत ॄा(णां¯या §े षात झाले.
ते¯हा अले4झांडर अशा काह| ॄा(णांना पकडन ू फाशी दे ऊ लागला. अशा एका ॄा(णाचा
िशर¯छे द करÞयाआधी cयाला जे¯हा ÍवचारÞयात आले , 'तू अम4या एका भारतीय
संःथािनकाला मीकांÍव³ºद का िचथÍवलेस ?' ते¯हा cयाने ठासून सांिगतले क|, 'कारण माझे
असे ॄीद आहे क|, जगायचे तर मानाने जगावे , अ=यथा मानानेच मरावे !' (Plutarch
LXIV)
३२. पौरव राजाचा पराभव के ~यानंतर अले4झांडरला साहÍजकच असे वाटले होते
क|, cया¯या cया डोळे ÍदपÍवणा¯ या जयामुळे आजूबाजू¯या गणरा7यांचेह| धैय आपोआपच
खचून जाईल आÍण ती ूाजके (Republics) आपण होऊन पटापट शरण येतील. परं तु ह|
cयाची समजूत बहतांशी

ॅामक ठरली. तो Íवतःता (झेलम) उतFन जसजसा पुढे जाऊ
लागला तसतशी cया¯या वाटे तील बहतेक

लहानमोठ| गणरा7ये cया¯याशी लढाई दे त चालली.
रणदे वतेचा िनण य घेत~यावाचून ती cयाचे ःवािमcव सुखासुखी मानीनात. Hामुळे cयांतील
बहतेकांना

मीकांचे बहसंFय

िन ूबळ सै=य जर| Íजंक|त चालले होते तर| cया सतत लढत
राहÞयाचा ताण मीकांवरह| पड~यावाचून राÍहला नाह|.
३३. अशा अनेक झुंजार भारतीय गणरा7यांशी झाले~या लढायांची वण ने मीक
मंथकारांनी Íदलेली आहे त. परं तु ती सÍवःतरपणे Íकं वा संHेपानेह| सांगÞयाचा हा ूसंग नाह|.
तथाÍप सारे भारत पादाबांत कFन थेट मगध सॆाटाचा मुकु ट आप~या डो4यावर
िमरÍवÞयासाठ| आले~या cया ूबळ लH लH मीक सै=याशी आÍण cया¯या असामा=य िन
जगcूिसºद 'दे वसेनानी'शी - अले4झांडरशी भारतीय ःवातं¯याथ 7या 7या गणरा7यांनी
फु टकळपणे का होईना, पण आपाप~यापुरता तुंबळ िन भीषण लढा Íदला िन शेवट|
अले4झांडरला अं गणातूनच परत जाणे भाग पाडले, cयां¯यातील काह| गणरा7यांची िन
रा7यांची वेचक उदाहरणे के वळ कृ त7तेसाठ| तर| सांिगतलीच पाÍहजेत.
सौभूित िन कठ गणरा7ये
३४. Hा दो=ह| गणरा7यांची रा7यघटना ूजासdाक होती िन ती ःवतंऽ होती.
डायोडोरस हा मीक मंथकार िलÍहतो क|, cयां¯या हाताखालील सव नगरांतील रा7य¯यवःथा िन
िनब ध हे अcयंत Íहतकारक िन ूशं सनीय होते. (They were governed by laws in the
highest degree salutary and their political system was admirable.) Hाचे एक
वैिशPय असे होते क|, आपली ूजा अिधकािधक बिल8 िन सुंदर िनपजत जावी ¹हणू न
ूजनन हे ¯यÍñÍवषयक लहर|वर न सोपÍवता हे एक रा¶ीय कत ¯य जाणून cयावर राजसdेचे
िनयंऽण ठे वलेले होते. ते शार|Íरक सlदया चे भोñे होते. याःतव cयां¯यात Íववाहाचे वेळ| हं डा


घेÞयाची चाल नसे. वधू -वरांचे शर|रसौ8व, सुंदरता आÍण िनकोप िन बिल8 संतती उcप=न
करÞयाची पाऽता हे गुण जुळ~यास तो Íववाह ौे यःकर मानला जाई. cयां¯या गणरा7यांचे
धुरं धर पुढार| िनवडÞयातह| शर|रसौ8व िन बळ Hा गुणांचाह| Íवचार के ला जाई. हे सुूजननाचे
तïव इतके कठोरपणे cयां¯या िनब धात अनुःयूत के लेले असे क| मुले ज=म~यानंतर तीन
मÍह=यांचे आत cयांची रा7यािधकाढयांकडन ू शार|Íरक पर|Hा के ली जाई. जर एखादे मू ल

11
, दध र ु रोगाने पछाडलेले वा Íवकृ त असले तर cयास राजा7ेने
िनद यतेने मारले जाई.
३५. मीसमध~या 'ःपाटा ' Hा ूाजकातह| आनुवंश (Heredity) सुधारÞयासाठ|
असेच िनब ध असत हे 7ाcयांस ठाऊकच आहे .
३६. Hा सौभूित िन कठ गणांूमाणे अगद| कठोरपणे नसली तर| बिल8 िन सुंदर
ूजा ¯हावी ¹हणून जपणार| आणखी गणरा7ये भारतात असत. वृ ंणीगणांतह| cयांचे धुरं धर
पु³ष बिल8 िन दे खणे असावे असा कटाH Hा काळ¯या फार पूव|पासून असे. cया
वृ ंणीगणाचा जगͧFयात नेता जो ौीकृ ंण cया¯या शर|रसौ8वाची िन बिल8तेची Fयाती तर
अजरामरच झाली आहे ! ौीकृ ंणाचे पुऽह| अितशय दे खणे होते असे पुराणांतून सांिगतले आहे .
३७. 'आयुधजीवी' गणरा7ये : पंचनद ूांतात (पंजाबात) िन िसंधू नद|¯या तटाला
लागून थेट ित¯या मुखापय त पसरले~या भारतीय गणरा7यांतील अनेक गणरा7यांना
आयुधजीवी Íकं वा शUोपजीवी ¹हणत. cयांचे वैिशPय हे असे क|, cया सव पु ³षांनाच न¯हे ,
तर बहसंFय

ÍUयांनाह| सैिनक-िशHण अिनवाय पणे ¯यावेच लागे. युºदाचे काळ| ते सारे रा¶
लढाईवर जाऊ शके . िनरिनरा=या ूकारची असली तर| cयांची रा7यघटना मूलत: ूजासdाक
असे हे सांगणे नकोच. ती लहानमोठ| असली तर| ःवतंऽपणे नांदत.
३८. यौधेय गणरा7य : या आयुधजीवी वगा ¯या गणरा7यांत 7याचे रा7य Íवःतृ त
िन सुपीक ूदे शावर पसरलेले होते , १८ ते २१ वष वया¯या ूcयेक त³णाने शUÍव²ा िशकलीच
पाÍहजे असा िनब ध अस~यामुळे 7याचा पु³षवग तर काय, (Law) पण बहसंFय

ÍUयाह|
शUस7ज असत, 7याला ‘A nation in arms’ ¹हणून परके इितहासकारह| संबोिधतात आÍण
आप~या ःवातं¯याःतव Íजवावर उदार होऊन लढÞया¯या 7या¯या क|त|मुळे 7या¯या
पराबमाचा सवा ना दरारा वाटत असे ते यौधेय गणाचे रा7य ूमुखcवे गणले जाई. ते पंचनद
ूांतातील ¯यास नद|¯या खाली पसरलेले होते.
३९. पौरव राजाचा पराभव कFन आजूबाजूची गणरा7ये िन ड|गराळ टोळयांशी
लढत िन ती Íजंक|त अले4झांडर Íवतःता (झेलम) िन चंिभागा (िचनाब) Hा न²ा उतFन
¯यास नद| ओलांडÞयासाठ| झपाç याने पुढे येत आहे हे पाहन

ित¯या खाल¯या तीराला
िनवासणा¯ या या पराबमी यौधेय गणानेह| अले4झांडरचे 'शरण येÞयाचे' आ¯हान िध4काFन
युºदाची ज³यत िसºदता चालÍवली ! इतके झाले, तर| मगध साॆा7याचा 'सॆाट'
¹हणÍवणा¯ या पराबमशू =य धनानंद महाराजा¯या डोळयांवर|ल गुंगी उतरली नाह|. cया भेकडाने
या शू र यौधेय गणाशी िशकं दरला (अले4झांडरला) ितकड¯या ितकडे च पादाबांत करÞयासाठ|
कोणतेह| सामÍरक सहकाय के ~याचे आढळत नाह|. तर|ह| यौधेयगण आप~याच बळावर
िशकं दराशी लढÞयास स7ज झाला.
िशकं दरा¯या सै=याने धाःती खा~ली !
४०. पंचनदांतील िसंधू, Íवतःता, चंिभागा Hा न²ा ओलांडन ू अले4झांडरचे सै=य
लढत लढत जे¯हा Hा ¯यास नद|¯या काठापय त आले ते¯हा cयांना cया नद|¯या पलीकडे
असलेले हे यौधेय गणाचे ूाजक मीकांशी आप~या ःवातं¯यरHणाथ लढÞयास स7ज होऊन
ठाक~याचे कळले. cया¯या पराबमी सै=यशñ|ची Fयातीह| मीकां¯या कानांवर गेली, cया
यौधेय गणा¯या पुढे च गंगेकाठची मोठमोठ| रा7ये लढÞयास िसºद आहे त ह| वाता ह| cया¯या

12
कानावर आलेलीच होती. यामुळे आजवर पंचनदात भारतीयांशी लढत लढत आधीच थकवा िन
कं टाळा आले~या मीक सै=याची ¯यास नद| ओलांडन ू Hा पराबमी यौधेय गणाÍदक भारतीय
रा7यांशी युºदे कर|त पुढे घुसÞयाची छाती होईना !
४१. परं तु cयां¯या cया जियंणु िन धैय मेF सॆाटाची िन सेनापतीची, cया
अले4झांडरची रा7यतृ ंणा िन युºदÍपपासा लेशमाऽ उणावलेली न¯हती ! ¯यास नद| ओलांडन ू ,
यौधेय गणास Íजंकू न थेट मगधापय त पु ढे घुसायचेच अशी cयाने मीक सै=यात घोषणा के ली.
Hा cया¯या हçटामुळे लढाईस कं टाळले~या cया¯या अगद| िनवडक सै=यात सुºदा असंतोष
माजला. cया मीक सै=यातील सैिनक टो=याटोळयांनी गुBपणे पुढे जाÞयास ःपPपणे नकार
²ावयाचा ¹हणून ठराव कF लागले. अले4झांडरला ते अÍजं4य िन ूcयH 'çयू' दे वतेचा पु ऽ
¹हणून मानीत आले. पण cया¯या रा7यतृ ंणेचा cयांना आता अगद| उबग आला. ह| मीक
सै=यातील असंतोषाची जाणीव अले4झांडरला होताच cयांना उdेजÍवÞयासाठ| cयाने
cयां¯यासमोर एक भाषण के ले. तो ¹हणाला, 'मीसच सै=य अÍजं4य आहे ह| तुमची जगभर
गाजवणार| क|त| ! ितला अशी काळोखी ! भारतात िशर~यानंतर तु¹ह| आजवर 7या लढाया
लढलेत िन जय िमळÍवलेत ते लहानसहान शऽूंशी गाठ पडली ते¯हा होते. आता मोठमोç या
शऽूंना त|ड ²ावयचे आहे . ¯यास नद|¯या पलीकडे च हे एक आयुधजीवी गणरा7य शरण न
येता तुम¯याÍव³ºद दं ड थोपटन ू रणांगणात उतरले आहे ! cयांची खोड मोडन ू पुढे असले~या
गंगे¯या काठ¯या अcयंत सुपीक रा7यांना Íजंकू न, आप~या मीस¯या Íद͹वजयाचा डं का सा¯ या
जगात गाजÍवलाच पाÍहजे !'
४२. पण अशा आशया¯या चेव आणणा¯ या अले4झांडर¯या भाषणाचा पÍरणाम
cयाने अपेÍHला होता तसा न होता अगद| उलट झाला. आज आपण लढलो cयापेHा अिधक
भीषण संमाम आपणास लढावे लागणार आहे त, हे ःवत: अले4झांडरनेच सांिगत~यामुळे
cया¯या मीक सै=या¯या (दयात धडक|च भरली. डॉ. जयःवाल आप~या “Hindu Polity”
मंथात िलÍहतात : ‘The Greek army refused to move an inch forward to face the
(Bharatiya) nations whose very name, according to Alexander struck his
soldiers with terror.’
४३. आपले मीक सै=य थक~यामुळे यौधेयगणाशी तcकाळ लढÞया¯या भयामुळे िन
पुढ|ल सव च कटकट टाळÞयासाठ| ¯यास नद| उतरÞयास ःव¯छ नकार दे त आहे हे पाहताच
ूcयH आपली अव7ा के ~याÍवषयी अले4झांडर संतापला. पण तो जसा धुरं धर योºदा होता
तसा धूत कारःथानीह| होता. काळवेळ ओळखून संतापाचे भरात काह| एक झटकन् न करता
अले4झांडर वैतागासरशी एकदम आप~या तंबूत गेला. कोणाशीह| बोलेनासा झाला. तीन
Íदवसपय त तो तंबूबाहे र आलाच नाह|. Íवचारपूव क cयाने एक िनराळ|च योजना मनात~या
मनात ठरÍवली. नंतर cयाने सव मीक सै=यास एकऽ जमÍवले आÍण तंबूबाहे र येऊन cयाला
¹हणाला, '¯यास नद| उतFन पुढे जायचा बेत मी सोडन ू Íदला आहे . आता मीसला परत
जावयाचे !' या वा4यासरशी िशकं दर¯या सै=यास अथा तच 'आनंद|आनंद' झाला ! िशकं दर पु ढे
¹हणाला, 'पण मागे परत Íफरायचे कसे ? सरळ पाठ Íफरवून आ~या माग जाऊ लागलो तर
आपण Íजंकलेलेच हे सारे भारतीय जानपद 'Íजतं Íजतं' कर|त बंड कFन उठे ल. आपण
घाबरलो आहोत असे समजतील ! ते¯हा पाठ दाखवून, आले~या भूमीमाग परत न Íफरता
आपण Íकं िचत् ितरपे वळावे. िसंधू नद|तून वाट काढ|त समुिाकडे जावे िन मग समुिमाग

13
इराणास परत जावे. पुढे पु=हा जे¯हा भारतात आपण येऊ ते¯हा गंगेकड|ल रा7येह| Íजंकू न
आपण आपला भारताचा Íद͹वजय पुरा कF !!'
४४. अले4झांडर ¹हणाला खरा क| 'पु=हा जे¯हा आपण भारतावर चालून येऊ'.. पण
हे मीक सेनापते, पुढे ¹हणजे के ¯हा ? गंगेकड|ल रा7ये ÍजंकÞयाचे तर राहोच, पण आज तू ह|
भारताची सीमारे षा Íजंकली आहे स तीच मुळ| तोवर तुçया साॆा7याचे जूं झुगाFन दे ऊन
ःवतंऽ झालेली नसेल तर ? न¯हे , cया तुçया 'पुढं '¯या आधीच तू च मुळ| बेपdा झालास तर
? 'çयू'चे कु ल सुºदा बोलता बोलता काळाचा मास होऊ शकते मग मीसचे का असेना !
४५. भारतावर पु=हा चालून येणा¯ या अले4झांडर¯या धम4यांची जर cया भारतीय
‘Gymnosophist’ यतींनी िन यो¹यांनी अशी Íटं गल उडवली असेल तर ती काह| अःथानी
ठरत नाह| !
अले4झांडरची पीछे हाट
४६. त|डाने काह|ह| व~गना कर|त राÍहला तर| ¯यास नद|पलीकड|ल यौधेयाÍद
भारतीय दळभारां¯या पराबमास मीक सै=य ¹याले ¹हणून ¯यास नद| उतरÞयाची
अले4झांडरची छाती झाली नाह| ! भारतीय पराबमाने cया¯या चढाईची रग ÍजरÍवली ¹हणून
अले4झांडरला मागे Íफरणे भाग पडले. ते ःवे¯छे ने मागे परतणे न¯हे , तर ती भारतीयांपु ढे
हतबल मीकांची पीछे हाट होती. हे ऐितहािसक सcय छपÍवÞयासाठ| जे काह| मीक Íकं वा
युरोÍपयन इितहासकार िलÍहतात क| 'जर िशकं दर ¯यास नद| उतFन पुढे गेला असता तर
यौधेय गणाचाच काय पण मगधाचाह| पराभव कF शकता. यौधेयांनी ूcयH रणांगणातच
लढन ू काह| कु ठे पराभव के लेला नाह|.' अशा जर-तर¯या व~गनांनी यौधेयाÍदकां¯या भारतीय
रणूतापा¯या वतीने Hा ूकरणी तर| असे ूcयुdरता येईल क|,
'का कथा बाणसंधाने 7याश¯दे नैव दरत ू : ।
हं कारे णैव

धनुष: स Íह Íव¯नन् ¯यपोहित ॥'
४७. जो शऽू आम¯या नुसcया धनुंयां¯या टणcकारासरशीच भयभीत होऊन पळ
काढतो cया¯याशी लढायचे काय कपाळ !
४८. पु=हा अले4झांडर¯या Hा मीक सै=याची ूcयH रणांगणात लढÞयाची
खुमखुमीह| मगधाÍदक भारतीयांचा रणूताप पुढे ÍजरÍवणार आहे ! युºदा¯या आखाडयांत
उतरतोच आहे तो चंिगुB; थोडे थांबा.
अले4झांडर एक बलाढय नौदल उभारतो
४९. ¯यास नद|वर cया¯या सै=याची पीछे हाट होताच िसंधुनद|तून समुिाकडे ससै=य
िनघून जाÞयासाठ| िशकं दरने पांच-सहाशे रणतर| बांधू न एक बलाढय नौदल (आरमार) उभारले.
cयावर cयाचे सहॐावधी मीक सै=य शUाUांिनशी स7ज कFन cयाने चढÍवले आÍण तो िसंधु
नद|तून परतू लागला. या जलूवासा¯याच आगेमागे िशकं दरने बाÍबलोिनया येथून मागÍवलेली
cयाची न¯या दमाची दोन मीक सै=येह| cयाला येऊन िमळाली. cयामुळे cयाचे थकलेले जुने
मीक सै=यह| उ~हिसत झाले.
५०. परं तु इकडे िशकं दरची पीछे हाट झालेली पाहन

cयाने Íजंकले~या गांधार ते
¯यास नद|पय त भारतीय जानपदात आतू न आतून मीससdेÍव³ºद मोठे षçयंऽ चालू झाले. पण

14
cयाचा उ~लेख पुढे येईल. इथे इतके सांगणे पुरे आहे क|, 'मी परत येणार आहे ते¯हा पाहन


घेईन !' Hा अले4झांडर¯या धमक|ला एक राजकारणी बागुलबोवा समजून िशकं दर िसंधुनद|¯या
7या मागा ने परत जाणार होता cया¯या उभय तीरांवर पसरले~या लहानमोç या भारतीय
गणरा7यांनी cया मीक सै=याचा श4यतो सशU सामÍरक ूितकार करावयाचे ठरÍवले. पण तो
7या cया ःवतंऽ गणरा7याने 7या¯या cया¯यापुरता फु टकळपणे घेतलेला िनण य होता. सवा नी
िमळून संघÍटतपणे एकािधपcयाखाली िशकं दरशी लढलेले ते संयुñ युºद न¯हते. cयामुळे मागे
गांधार िन पंचनदात झाले तसे एके का भारतीय गणरा7याला गाठून िशकं दरचे संघÍटत सै=य
लढत लढत पुढे जाऊ शके . Hा भारतीय सै=याशी या फु टकळ लढाया झुंजवीत राहÞयाने जर|
िशकं दरची हाडे ÍखळÍखळ| होत तर| cयाचा िन:पात असा होऊ शकत नसे. 7या cया ःवतंऽ
गणरा7याने आप~यापुरते लढÞया¯या Hा फु ट|र ूवृ dीला काह| तुरळक अपवादह| घडले.
cयांपैक| शऽुपHाकड|ल मीक इितहासलेखकह| 7यांची त|ड भFन ूशं सा करतात आÍण मीक
इितहास ज=मभर Íवसरणार नाह| असा एक तडाखा 7याने समरांगणात िशकं दरला लगावला
cया दोन गणरा7यांना तर| येथे उ~लेÍखले पाÍहजे.
मालव आÍण शूिक गणरा7यo
५१. ह| दो=ह| गणरा7ये िसंधू¯या तटावर ूcयेक| ःवतंऽपणे नांदत होती. दो=ह|ह|
संप=न, शू र, लोकसdाक िन अcयंत ःवािभमानी असत. cयातह| मालवगण हा ूाचीन
कालापासून ÍवFयात असे. cयाचे रा7य Íवःतृ त होते. Hा गणांत के ¯हा वैरह| येई. तथाÍप
जे¯हा िशकं दराचे बलाढय नौदल वाटे त आडवे येईल, cया cया फु टकळ भारतीय संःथानांशी
लढत िसंधू नद|तून वाट कापीत चालले, ते¯हा cया दो=ह| गणांतील राजकारÞयांनी तोवर
फु टकळपणे लढÞयात ःवतंऽ भारतीय गणरा7याची जी रा¶घातक भूल होत होती ती
सुधारÞयाचा िनधा र के ला. cयांनी ःवतंऽपणे न लढता दो=ह| गणरा7यांचे सै=य एकऽ कFन
एकाच नेतृ cवाखाली लढÞयाचे ठरÍवले. के वळ सै=यच न¯हे , तर आपले जुने वैर ÍवसFन cया
गणरा7यांतील नागÍरकांनी आपले रा¶ीय िन सामाÍजक जीवनह| एकाcम करÞयासाठ|
परःपरांत शर|रसंबंध घडवून आणले. जातीत जात िमसळून जावी, एकरñ, एकबीज ¯हावे,
Hासाठ| परःपरांत cयांचा मोठा सामुदाियक Íववाहसमारं भ झाला, =यूनत: एक सहॐ मुली
एकमेकांत दे ऊन घेऊन परःपरांतील वरांशी cयांची ल¹ने लागली गेली !
५२. मालव शू िकां¯या Hा संयुñ सै=याचा मीकांशी तुमुल संमाम चालू असता Hा
गणरा7यांतील एका महïवा¯या नगराला िशकं दराने वेढा घातला. cया नगराचे न4क| नाव
िनÍ°तपणे आढळत नसले तर| ते राजधानीचे Íकं वा तशाच महïवाचे नगर असले पाÍहजे. ते
गणरा7यीय नगर अट|तट|ने लढत राÍह~याने मीक सै=याचा वेढा र गाळत राÍहला. तापट
ःवभावा¯या अले4झांडरला हे सहन झाले नाह|. cयाने िशç या लावून शऽू¯या तटावर सरळ
चढन ू जाÞयाची आ7ा मीक सै=यास दे Þयाचे योÍजले.
५३. पण मागे ¯यास नद| ओलांडÞयाचे वेळ| झाले cयाूमाणे याह| वेळ| मीक
सै=यात िशकं दराÍवषयी असंतोष माजत चाललेला होता. नवी यु ºदे टाळÞयासाठ| पीछे हाट
पcकFन मीक सै=य िसंधू नद|तून घर| जाÞयासाठ| परतले होते. पण cया िसंधू नद|¯या
जलमागा ने ÍठकÍठकाणी cयांना भारतीयांशी लढे ²ावे लागले. आÍण िशकं दराने रा7यतृ ंणेपायी
धरलेले आबमक धोरण सोडले नाह| तर Íजवावर¯या लढाया आणखी पुढे लढा¯या लागणारच !

15
Hा ूबळ अशा मालव-शू िकांशी छे डले~या युºदामुळे तर मीक सै=याची सहनशñ| तुटे तो
ताणली गेली होती. ¹हणून cयां¯यातील असंतोष िशगेला पोचून िशकं दरची उघड उघड अव7ा
करावी अशी बंडखोर|ची कु जबूज होऊ लागली.
५४. When the Macedonian soldiers found that they had still on hand a
fresh war in which the most warlike nations (गण) would be their antagonists,
they were struck with unexpected terror and began again to upbraid the king in
the language of sedition. (Curtius as quoted in ‘Hindu Polity’)
५५. तथाÍप शेवट| शऽू¯या वेç यास भीक न घालणा¯ या cया भारतीय नगरावर
cया¯या तटास िशç या लावून शऽू¯या मा¯ यास न िभता सरळ आत उड| घेÞयाची धाडसी आ7ा
अले4झांडरने सोडली. आपले मीक सै=य तसे साहस करÞयास अळं टळं करते आहे से पाहन


तटास लावले~या एका िशड|वर तो मीकांचा अतुल पराबमी सेनापती िशकं दर ःवत: चढू
लागला. cया 7ँयासरशी ते सारे मीक सै =यह| अकःमात् उdेÍजत होऊन िशडयांवर भरभर चढू
लागले. तट चढन ू जाताच ःवत: अले4झांडरने तटावFन जी उड| घेतली ती थेट खाली cया
नगराचे आत~या रणभूमीतच होय ! मागोमाग मीक सै=यह| तटावFन उç या घेत नगरात
घुसले. भारतीय सै=यात िन मीक सै=यात एकच रणधुमाळ| उसळली !
५६. इत4यात -
५७. इत4यात एका भारतीय वीराने भाcयातू न एक Íवषार| शर काढन ू धनुंया¯या
ूcयंचेस जोडला आÍण Íजथे सेनापितपदाचे सोनेर| िशरUाण घालून, तुंबळ रण घुमवीत, पुढे
घुसणा¯ या मीक सै=यात cयांचा सॆाट सेनापती अले4झांडर तळपत होता, ते लआय साधून cया
भारतीय वीराने (7याचे नावह| उपल¯ध नाह| cयाने) तो अमोघ शर सोडला.
५८. तो शर न¯हता तर भारताचा मूित मंत सूडच होता ! पंतांचे आय त Íकं िचत
जुळवून बोलायचे तर
'तो शर गरधरवरसा पÍवसा रÍवसा ःमराÍरसायकसा ।
¹ल¯छ(दं तर| घुसला व~मीकामाÍज नागनायकसा ॥'
cया बाणाने घायाळ होऊन अले4झांडर रñा¯या थारो=यात कोसळला
५९. भारतीय वीराने ूबळपणे सोडलेला तो बाण नेमका िशकं दर¯या वH:ःथळ|
घुसला. cयासरशी मर◌ूͯछत ् होऊन िशकं दर खाली कोसळला. हे पाहताच एका मीक सैिनकाने
आप~या ढालीखाली cयास झाकू न घेतले. अले4झांडर रणात पडला, मर◌ूͯछत ् झाला, असा
एकच Íवसंगत हाहाकार मीक सै=यात उडाला. कडोिनकड|ने मीकांनी रñा¯या थारो=यात
पडले~या अले4झांडरला रणातून तसाच बाहे र काढन ू आप~या िशÍबरात नेले. ितथे मोç या
ूयासाने cया¯या वH:ःथलात घुसलेला cया भारतीय वीराचा तो भीषण बाण उपटन ू काढला
गेला. अले4झांडर जसजसा शु ºद|वर येऊ लागला तसतसा मीक सै=या¯या Íजवात जीव येऊ
लागला. Íकcयेक Íदवस तो घाव भFन येÞयास लागले. तोपय त िशकं दर अंथ³णास Íखळून
होता.
६०. पण ितकडे हां हां ¹हणता बाÍबलोन ते मीसपय त या घटनेची पÍहली बातमी
ह|च गेली क|, युºदात भारतीय बाण लागून िशकं दर ठार झाला ! िन यामुळे गांधार िन

16
इराण¯या काह| भागात बं डे ह| झाली. पुढे 'िशकं दर घायाळ झाला िन आता बरा आहे ' ह|
बातमी पोच~यावर Íःथरःथावर झाले.
६१. आÍण cया वृ dासरशी भारतात िन Íवशेषत: cया वीय शाली मालव-शू िक
गणरा7यात कृ तकृ cयतेची ध=यता वाटली अस~यास ते साहÍजकच होते. भारतीय पौरव
राजाला लढाईत मीकांनी जे¯हा घायाळ के ले होते ते¯हा cयाचा अले4झांडरला इतका गव झाला
होता क| cयाने ते िचऽ ठसÍवलेले एक नवे नाणे ःवत:चे दपा चे ःमारक ¹हणून पाडले होते.
ते आजह| पाहावयास िमळते. भारता¯या cया अपमानाचे उçटे आज cया मीकां¯या राजालाह|
रणांगणात अHरश: लोळवून भारतीय वीरांनी काढले ! भारताचे रñ सांडणा¯ या cया
¹ल¯छसॆाट अले4झांडरला cयाचे ःवत:चे रñ सांडन ू भारतीय वीरांनीह| वैयÍñक दं ड
भोगावयास लावला !
६२. भारतीय बाण 7या¯या वH:ःथळास भेदनू आत ³तलेला आहे िन cयामुळे जो
रणांगणात ःवत:¯या रñा¯या थारो=यात मर◌ूͯछत ् पडलेला आहे अशा अले4झांडरचे िचऽ
ठसÍवलेले एखादे नवे सोनेर| नाणे मालव-शू िक गणानेह| पाडावयास हवे होते ! पाडले असेलह|
4विचत् !
६३. अले4झांडर¯या आजवर¯या अcयाचार| रणनीतीूमाणे जी cयास Íवरोधतील
cया cया संःथानांचा तो बहधा

िनद यपणे िन:पात कर|त आला होता. पण अरे स कारे ¹हणून
हटकणारा ूितवीर भेटताच आपले काम साधून घेÞयासाठ| सुतासारखा सरळपणा
दाखÍवÞया¯या कलेतह| तो िनंणात होता ! cयाची ूकृ ती बर| होताच मालव-शू िकां¯या संयुñ
सेनापतीशी उ£ं ड भाषा न योजता cयाने शUसंधीचे बोलणे लावले. हा संधी करÞयासाठ| cया
संयुñगणाचे शं भर ूितिनधी िनवडले गेले होते. cया सव भारतीय ूितिनधीं¯या स=मानाथ
अले4झांडरने आप~या िशÍबरात एक मोç या थाटाचा समारं भ करÞयाचे ठरÍवले. मालव-शू िांचे
ते शं भर ूितिनधी मीकांचे िशÍबरात येताच cयांचे भ¯य ःवागत करÞयात आले. cया ूसंगाची
मोठ|, सुरस िन सÍवःतर वण ने िनरिनरा=या मीक इितहासकारांनी Íदलेली आहे त. पण
ःथलाभावी इथे cयांचा अगद| संÍHB उ~लेख तेवढा के ला आहे . मीकांनाह| असाधारण
(Uncommon) वाटावे असे भरपूर उं चीचे , धPपुP िन डौलदार शर|राचे , भरजर| मू~यवान वेश
िन रHामोcयांचे अलंकार पÍरधान के लेले असे ते शं भर भारतीय वीर पु³ष ूcयेक| आप~या
सु7ढ िन सालंकृ त सोनेर| रथात बसून आलेले होते. cयांचेसमवेत उdम िन मू~यवान साज
चढÍवलेले हdीह| होते. मीकांना हdीचे नेहमीच मोठे आकष ण वाटे .
६४. Hाच ूितसर◌्पºयांनी ् आप~या ःवत:वर ूाणसं कट आणलेले होते याची
जाणीव मनांत सलत असताह| cया समारं भात अले4झांडरने वीरोिचत उदारमनःकता दाखवून
आप~याह| राजवैभवाचे ूदश न के ले. cया ूितिनधीमंडळातील शंभर ूितिनधींसाठ|
भोजनसमारं भाचे वेळ| सो=याची शं भर पीठे हार|ने मांडली होती. उं ची म²ांची िन प4वा=नांची
रे लचेल उडाली. िनरिनरा=या ब|डोcसवांची आÍण गायनवादननत नाÍद समारं भांची लयलूट
झाली. शेवट| अले4झांडरचा िन cया मालव-शू िकां¯या संयुñ गणरा7यांचा संयुñ संिध झाला.
६५. cया काळ¯या मीक लेखकां¯या या संिधसंबंधात Íवसं गत वण नांतू न जो काह|
सम=वय लागतो तो इतकाच क|, या संयुñ गणरा7यांशी चाललेले युºद मीकांनी िन
भारतीयांनी उभयपHी बंद ठे वÞयाचे मा=य के ले आÍण Hा मालव-शू िकां¯या गणरा7यांनी िसंधु

17
नद|तून परतणा¯ या अले4झांडर¯या नौदलाला कोणताह| उपिव होऊ दे ऊ नये हे cया संयुñ
गणरा7यांनी मा=य के ले. या दोन गणरा7यांपैक| मालव गणरा7या¯या पराबमी अÍःतcवाचा
उ~लेख भारता¯या पुढ¯या इितहासात शकयूचीं¯या ¹ल¯छसdेशी झाले~या युºदातह| वारं वार
येणारा आहे च. cयावFन ते मालवगणरा7य पुढे अनेक शतके भरभराट|त होते हे िसºद कर|त
बसÞयाचे कारणच उरत नाह|.
६६. भारतीय ूितकारकां¯या आणखी काह| वीरकथा, cया ूकरणी¯या ःथल-
कालाचा ःपP उ~लेख नसताह| मीक लेखकांनाह| वÍण ~यावाचून राहवले नाह|. cयापैक| दोन-
तीन तर| येथे उदाहरणाथ दे ऊ.
६७. 'मागासा' येथील छापा : मासागा येथे अले4झांडर¯या हाती सात सहॐ
भारतीयांची एक सशU टोळ| सापडली. तीत अनेक ÍUयाह| होcया. अले4झांडरने cयांस
सांिगतले क|, जर तु¹ह| माçया सै=यात भरती ¯हाल आÍण माçया ःवार|त माçया भारतीय
शऽूंशी लढाल तर मी तु¹हांस जीवदान दे तो. नाह|तर सवा ना कापून काढ|न Íकं वा दास-दासी
¹हणून धFन नेईन. cया टोळ|तील पुढाढयांनी ती अट मा=य के ली. पण Íवनंती के ली क| cया
सवा चे एकमत ¯हावे ¹हणून ÍवचारÍविनमयासाठ| cयांना एक राऽ अविध ²ावा. cयाूमाणे
िशकं दराने cयांना अविध Íदला आÍण मीकां¯या िशÍबरासमोर नऊएक मैलां¯या अंतरावर|ल
टे कड|वर राऽभर वसती करÞयास जाऊ Íदले. ͯह=सट Íःमथ आप~या इितहासात िलÍहतो क|,
“The Indians being unwilling to aid to foreigners in the subjugation of their
country-men desired to evade the unwelcome obligation.” Hामुळे ःवत:चा जीव
वाचावा ¹हणून मीकांसारFया पररा¶ीय शऽूंना िमळून आप~या रा¶ाला पारतं¯यात
ढकलÞयासाठ| लढÞयाचे पापी कृ cय के ¯हाह| करावयाचे नाह| असे cया भारतीयांनी cया
राऽी¯या गुB बैठक|त ठरÍवले आÍण भ~या पहाटे सच मीकांचा डोळा चुकवून ितकड¯या ितकडे
िनसटन ू जाÞयाचा cयांनी कट के ला. Íवसा¯यासाठ| मग ते थोडा वेळ िनजले. पण cयां¯या cया
कटाची बातमी तcकाल िशकं दरला कळली. cयासरशी cयाने मीक सै=यास घेऊन cया िनÍिःत
भारतीय दलावर अकःमात छापा घातला आÍण एकदम कापाकापीस आरं भ के ला. ते¯हा cया
सात सहॐ भारतीयांत एकच हाहाकार झाला ! पण थोç याच वेळात ते सावध झाले. cयांनी
आपापली शUे उपसली. मºये पोकळ असा एक गोल ¯यूह रचला. cया पोकळ|त ÍUया िन
मुले घातली आÍण ते सारे भारतीय वीर शऽूवर तुटन ू पडले. अनेक ÍUयाह| आघाड|वर राहन


मीकांशी बेभान झुंजताना आढळत होcया. शेवट| मीकां¯या बहसंFय

सै=याकडन ू ठार मारले
जाईतो ते भारतीय वीर आप~या रा¶ा¯या ःवातं¯याःतव झुंजत राÍहले !
६८. ‘The gallant Defenders met a glorious death which they would
have disclaimed to exchange for a life with dishonour.’ (Early History of India
by V. D. Smith, Page ५१)
६९. अमौे णी : Hा भारतीयां¯या लहानशा पण ःवतंऽ ूाजकानेह| शरण न जाता
िशकं दराचे ूचंड नौसै=य िसंधूनद|तून परत जात असता Hाऽधमा नुसार cया¯याशी ूाणांितक
संमाम के ला. cयां¯या राजधानीवर मीक सै=य चालून आले ते¯हा cया भारतीय लढव³यांनी
माग|माग| आडोसे उभाFन मा¯ याची ःथले िनिम ली आÍण पावलोपावली अशी लढत Íदली क|
िशकं दरला cया¯या ःवत:¯या मीक सै िनकांचे बळ| Íद~यावाचून cया नगरात ूवेश करता
आला नाह|. शेवट| ‘According to Curtius when those brave fellows could not

18
further resist the odds, they (the Agrashrenees) set their houses on fire and their
wives and children and all threw thenselves into the flames !’ कÍट स हा युरोÍपयन
मंथकार िलÍहतो क|, मीकां¯या बहसंFय

सै=याला हटÍवणे जे¯हा अश4य झाले ते¯हा cया
झुंजार अमौे णींनी आप~या सा¯ या घरादारांना आग लावून Íदली आÍण cयां¯या शू र ÍUया,
मुले-मुली सव जण cया 7वालाक~लोळात उç या घेऊन भःमसात झाले ! ¹हणजे आज¯या
भाषेत cयांनी जोहार के ला.
हाच तो जोहार !! = जय हर !
७०. आप~याकडे सव सामा=यपणे असे समजले जाते क| 'जोहार'ची ह| तेजःवी चाल
राजपुतात तेवढ| ूचिलत असे. परं तु मीक लेखकांनी वर|ल अमौे णीसारFया पराबमी लोकांची
जी उदाहरणे आ°य चÍकत होऊन Íदली आहे त cयावFन हे उघड होते क|, रजपूत Hा नावाचाह|
उदय होÞयापूव|पासून आप~या भारतीय योºदयां¯या वगा तून ह| 'जोहार'ची तेजःवी परं परा
चालत आलेली आहे . 'जोहार' हा श¯द अलीकडचा. तो 'जय हर !' Hा रणघोषणेपासून िनघाला
असावा. Íवलय, मरणमारणाचे थैमान चालत असलेले रणांगण, याची भारतीय दे वता हर !
महादे व ! ¹हणूनच 'जय हर' ह| तु मुल रणगज ना कर|त भारतीय सै=ये बेभानपणे लढत.
मराठयांचीह| युºदगज ना होती 'हर हर महादे व' ह|च ! लढÞयाची पराका8ा के ली असताह| जे¯हा
जे¯हा परधम|य वा पररा¶ीय अशा आततायी शऽू¯या हातून सुटÞयाची सार| श4यता नP होई,
ते¯हा पाडाव होऊन cया परशऽू¯या सdेखाली cयां¯या दास-दासी होऊन Íकं वा परधम
ःवीकाFन Íजवंत राहÞयापेHा ःवधम , ःवरा¶, ःवcव यां¯या स=मानरHणाःतव ःवयं-हौताc¹य
पcकरणारे असे आम¯या भारतीय युºदतंऽाचे हे अ¹=यU, हा जोहार, हे च अंितम िन अमोघ
अU असे ! लढाऊ वयाचे सव वीर पु³ष रणांगणात शऽूस मार|त मार|त मारले जाताच
cयां¯या शतावधी वीरांगनांनी आपली मुलेबाळे छातीशी कवटाळून आपणच पेटवून Íदले~या
अ͹ननारायणा¯या 7वालाक~लोळात 'जय हर ! जय हर !' गज त पटापट उç या टाकू न
भःमसात् होऊन जायचे ! याचे नाव जोहार ! ह| त|डाची गोP नाह|. वीरौीची, पराबमाची,
ःवcवरHक Hाऽधमा ची ूाणांितक पराका8ा आहे ती !
७१. 7यांनी 7यांनी अशा जोहारा¯या अ͹नक~लोळांची कवचे धारण के ली cयांना
cयांना बाटÍवÞयाची, दास करÞयाची, ःपश करÞयाची सुºदा श4यता cयांचा पाठलाग कर|त
येणा¯ या एखा²ा िशकं दराला, अ~लाउÍ£नला, सेिलमला तर काय पण सैतानाला सुºदा उरलेली
नसते ! cया अ͹नक~लोळा¯या कHेत येताच cया चट4यासरशी तो शऽू हतबल, हताश,
Íहरमुसला होतो !
७२. भारतात लढत असता काह| Íठकाणी मीक सै=या¯या हाती पडÞयाची मानहानी
सोसÞयापेHा जे¯हा भारतीय वीर-वीरांगनांनी असे अंितम रणबं दन कFन सांिघक अ͹नूवेश
के ले ते¯हा ते अ{तु 7ँय पाहन

मीकांची सै=ये आ°य चÍकत झा~याची जी वण ने आहे त,
cयातच वर|ल 'अमौे णी' Hा शू र जनपदाचीह| गणना होते.
७३. ॄा(णक जानपद : शेवट| अले4झांडरचे नौदल असे लढत लढत जे¯हा िसंधू
नद|¯या मुखापाशी आले ते¯हा ितथे असले~या भारतीय ःवतंऽ गणरा7याशी cयाची गाठ
पडली. ह| गणरा7ये Íकं वा 'जनपदे ' ःवतंऽ िन शू र असली तर| लहान लहान होती.
अले4झांडर¯या बहसंFय

िन बलाढय सै =याशी समबलाने लढू शके ल असे cयां¯यात कोणीह|

19
'ॄा(णक' जनपदाने शरण न जाता Hा पररा¶ीय शऽूशी दोन हात
करावयाचे ठरÍवले. पाÍणनी 7या 'ॄा(णको नाम जनपद:'चा उ~लेख करतो, तेच हे जनपद
होय असे डॉ. जयःवाल ¹हणतात. मागे पंचनदात लढत असतानाच या ‘Philosophers’
वगा वर अले4झांडरने कसा डं ख धरलेला होता ते वर सांिगतलेलेच आहे . cयाच ॄा(णवगा चे हे
छोटे से रा7य आहे हे ऐकताच अले4झांडरने cयां¯यावर Íवशेष कडकपणे सूड उगÍवÞयाचे
ठरÍवले. अले4झांडरवर िलÍहले~या आप~या चÍरऽात ¹हणतो : Plutarch ‘These
philosophers were specially marked down for revenge by Alexander as they
gave him no less troubles than the mercenaries, they reviled the princes who
declared for Alexander and encouraged free states (in India) to revolt against
his authority.’ cया छोç याशा जानपदाने ःवरा¶ा¯या ःवातं¯याःतव मोç या बाणेदारपणाने
मीकांशी शेवटपय त झुंज Íदली.
७४. पçटनूःथ : 7याला आज मुसलमान िसंध है िाबाद ¹हणतात cया नगराला
cयाकाळ| पçटनूःथ ¹हणून ¹हणत. संःकृ तमºये समुिकाठ¯या Íकं वा मोç या नद|मुखांचे
काठ| असले~या नगरांना बहधा

पçटन ¹हणत. पçटन ¹हणजे इं ͹लश ‘Port’. 4विचत हा
इं ͹लश Port श¯द, cया संःकृ त श¯द पçटन श¯दापासून आलेला असावा. िशकं दर अगद|
समुिाचे सÍ=नध येऊ लागला ते¯हा हे पçटनूःथाचे लहान रा7य िशकं दरला शरण जाÞयासह|
मा=य न¯हते आÍण cया¯या बलाढय सेनेशी लढÞयाचे साम°य आप~यात नाह| हे ह| ते जाणून
होते. याःतव cया जनपदाने ितसर| एक तोड काढली. cया सा¯ या जनपदाने सामुदाियक
दे शcयाग के ला िन घरदार, मdा िन मातृ भूमी अशा सव ःवास अcयंत दु :Íखत (दयाने सोडन ू
ते ःवातं¯यÍूय जनपद दे शांतर| जाऊन िनवसू लागले.
िसंधुसागरास पोचताच िशकं दर ःवदे शास परततो
७५. िसंधुनद| समुिास िमळते cया समुिभागास 'िसंधुसागर' हे नाव दे णे उिचत
होय. जसे ितकडे आप~या पूव स 'गंगासागर' हे परं परागत नाव आहे तसेच इकडे आप~या
पÍ°मेस 'िसंधुसागर' हे जोडनाव खुलून Íदसते.
७६. िशकं दराचे नौदल िसंधुसागरात पोचताच िशकं दराने आप~या सै=याचे दोन भाग
के ले. एक भाग आज 7याला बलुिचःथान ¹हणतात cया बाजूने भूमागा ने इराणकडे परत
धाडला. िशकं दराचे सारे च सै=य भारता¯या ःवार|त दमून भागून ऽासून गेलेले होते. cयातह|
cयाकाळ| बलुिचःथानाकड|ल हा भाग अितÍबकट, अरÞयमय िन cया मीकांना अ7ात
अस~यामुळे िशकं दराचे ितकडन ू गेलेले सै=य कसे तर| पडत झडत इराणास जाऊन पोचले.
इकडे आप~या सै=याचा दसरा ु भाग ःवत:समवेत घेऊन इ.स.पू. ३२५ ¯या वष| िशकं दर
समुिमागा ने इराणास जाऊन पोचला. पू व|चे सारे इराणी साॆा7य अले4झांडर¯या साॆा7यातच
आता मोडत अस~यामुळे तेथील आपली राजधानी जी बाÍबलोन ितथे तो परत गेला, पण
तेथून दोन वषा पूव| भारतावर चालून येÞयासाठ| जे¯हा तो वीरौी¯या अवसानात 'भारतीय
सॆाट' ¹हणून िमरवीत परत येÞयासाठ| िनघाला होता तसा काह| बाÍबलोनला परत येऊ
शकला नाह| ! भारतसॆाटासारखा तर न¯हे च, पण सॆाटासारखासुºदा नाह|. तर तो परत
आला एखा²ा दमून भागू न मनोभंग होऊन अºया च ःवार|वFन परत आले~या एखा²ा
सेनापतीसारखा !

20
इराणी साॆा7यासारखे भारतीय साॆा7य
कोपराने खणता आले नाह| !
७७. अले4झांडर¯या या मनोभंगाचे कारण असे होते क|, मीक लोकांना cयावेळचे
cयां¯या ःवत:पेHा अcयंत Íवःतृ त असलेले इराणी साॆा7य हे च काय ते सव ौे 8 साॆा7य
¹हणून पÍरिचत होते. जे¯हा अले4झांडरसारFया आप~या अलौÍकक सेनापतीसह cया
साॆा7यावर ते चालून गेले आÍण दोन तीन लढायातच ते दरायसाचे सारे Íवःतृ त साॆा7य
पïयां¯या तंबूसारखे कोसळून मीकां¯या पायाशी पडले, ते¯हा cया अ{तु Íवजयासरशी मीकांना
वीरौी¯या उ=मादात असे वाटू लागले क| आपला सेनानी हा दे वसेनानीसारखाच अÍजं4य आहे .
अले4झांडरह| cया 'ग'¯या बाधेपासून अिलB राह

शकला नाह|. cयाला cया आप~या Íवजयी
मीक सै=याचे बळावर जग7जेता होÞयाची हाव भरली. इराणचे पुढे च भारत ¹हणून तो
भारताला इराणूमाणेच लगोलग Íजंकू न भारतसॆाट होÞयासाठ| चालून आला. cयाला वाटले
क|, Íवःतृ त िन अवाढ¯य Íदसणार| ह| भारतीय रा7ये िन साॆा7येह| या इराणी
साॆा7यासारखीच आतून पोकळ िन भुसभुशीत असणार ! इराणाूमाणेच cयांनाह| आपण
कोपराने खणू शकू !
७८. पण अनुभव अगद| उलटा आला ! भारतात cयाला पदोपद| कçटर Íवरोध
झाला. झाले~या लढायांत जर| तो लढाई अशी हरला नाह| तर| Íजंकता Íजंकताच तो िन cयाचे
मीक सै=य है राण झाले. इराणाूमाणे सारे भारत चुटक|सारखे पादाबांत करÞयाचे मीकांचे
चढे ल बोल फोल ठरले आÍण शेवट| भारता¯या एका िसंधुसीमेवर|ल पçट| तेवढ| Íजंकू न cयाला
परत ःवदे शी Íफरावे लागले.
७९. अले4झांडरचा असा मनोभंग िन काह| अंशी मानभंगह| झाला होता. पण cया
पराबमी सॆाटाचा धैय भंग माऽ झाला न¯हता. जे Íजंकले आहे cयाची नीट ¯यवःथा लावू न,
ते ÍवÍजत भारतीय ूदे श आप~या साॆा7यात सीÍरया, इराण, बाÍबलोनूमाणेच पचवून,
Íरचवून, मग भारतावर कालांतराने पु=हा चालून जावे अशी खुमखुमी िशकं दरला वाटतच होती.
भारता¯या Íजंकले~या भागात िशकं दर आपले Hऽप नेमतो
८०. Íहं दकु शपासून ु गांधार िन तHिशलेपय तचा ूदे श, ¯यास नद|पय तचा अधा
पंचनद िन Íवतःते¯या संगमापासून तो िसंधुपव ताचा िसंधुकाठचा ूदे श इतका भारताचा भाग
िशकं दराने आप~या साॆा7यास जोडÞयाची घोषणा के ली. तHिशलेचा भारतीय राजा अंबुज
Hाला िशकं दरने Íहं दकु श ु भागाचा आपला Hऽप (Governor) नेमले. पंचनदाचा आपला Hऽप
¹हणून राजा पौरव Hाची िनयुñ| के ली. ितसरा जो िसंधु-Íवतःतासंगमापासून
िसंधूसागरापय तचा भाग होता cयावर आप~या Íव+ासाचा Íफिलप आÍण िनÍकयान Hा दोन
मीक सेनापतींची नेमणूक के ली. cयां¯या हाताखाली cयाने Íफरती मीक सैिनक पथके ह| ठे वली
होती. मीकांची काह| गावेह| भारतीय ूदे शात cयाने वसÍवली होती आÍण cया¯या इतरऽ¯या
पºदतीूमाणे 'अले4झांÍसया' नावाचे मीकाÍदक नागÍरकांचे एक नगरह| तHिशले¯या Íदशेकडे
वसÍवले होते.


21
'िशकं दरचा मृ cयू'
८१. भारतातील Íजंकले~या ूदे शांची ह| ¯यवःथा लावÞयाचे िशकं दर ठरÍवतो न
ठरÍवतो तोच cयाला कु णकु ण लागली क|, cया ूदे शातील अनेक भारतीय जनपदे आपण
'Íजंकलेले' आहोत हे च मानावयास िसºद नाह|त. िशकं दर िसंधमºये असतानाच cया¯या
सdेÍव³ºद गांधार ूांतात भारतीयांचे बं ड झा~याची वाता आली होती. तो गांधारकडे नवी िन
भरपूर मीक सेना धाडÞयाचे बेतातह| होता. पण पंचनदामºये िशकं दरची सdा झुगाFन दे Þयाचा
भारतीयांचा कट िशजतो आहे अशीह| िचंताजनक कु णकु ण िसंध दे शातू न िशकं दर ससै=य परत
ÍफरÞयाचे आधीच कानावर आली असताह| िशकं दरला झटपट काह| करता येईना. cया¯या
भारतावर|ल ःवार|ला झाले~या दगदगीने cयाचे सै=यच काय ते थकलेले होते असे नाह|, तर
ःवत: cया¯याह| ूकृ तीवर ताण पडलेला होता. cयातच cयाचे अितÍरñ म²पानाचे ¯यसनह|
बळावले होते. cयामुळे अकःमात् ूकृ ती Íबघडन ू इ. सनपूव ३२३ ¯या वष|, ¹हणजे तो
Íहं दःथानातू ु न ससै=य परत गे~यावर अव¯या द|ड-दोन वषा चे आतच मीकांचा तो पराबमी
सॆाट िन सेनापती अले4झांडर बाÍबलोन येथे मरण पावला.
भारतीय राजकारÞयांचे रा¶ीय षçयंऽ
८२. अले4झांडरची पीछे हाट होऊन तो िसंधू नद|चे मागे परत ÍफF लागला cयाच
वेळ| पंचनदात मीकांÍव³ºद, काह| भारतीय राजकारणी पु³षांचे, रा¶ःवातं¯याथ , एक षçयंऽ
रचले जात होते. cया षçयंऽाचा उ£े श मीकां¯या हातात पडलेला सीमाूदे श मुñ करÞयापुरताच
काय तो न¯हता, तर सा¯ या भारताचा राजक|य कायापालट करÞयाचा आÍण cयाूीcयथ एका
ूचंड अंतग त रा7यबांतीचाच सूऽपात करÞयाचा होता. िशकं दर मेला नसता तर|ह| ते षçयंऽ,
हाती घेतलेले ते रा¶ीय रा7यबांतीचे भ¯य, भीषण साहस करणारच होते. तथाÍप िशकं दरा¯या
या अकःमात् झाले~या मृ cयूमुळे cया भारतीय राजकारÞयांना एक अनपेÍHत सुवण संधीच
िमळा~यासारखे होऊन cयांनी cया मीकांची रा7यसdा उखडन ू टाकÞयासाठ| तcकाळ उठावणी
के ली.
मीक ग¯हन रांचा िशर¯छे द
८३. मीक सdेचे मुFय राजूितिनधी ¹हणून िशकं दराने िनÍकयान िन Íफिलप
दोघांना भारतात ठे वलेले होते हे वर सांिगतलेच आहे . िशकं दरा¯या मृ cयूची बातमी येताच
अÍ+नी नावा¯या गणरा7यात cया दोघा मीक ग¯हन रांपैक| Íफिलप Hाला अकःमात् गाठून
भारतीयांनी cयाचा िशर¯छे द के ला आÍण cया¯या लहानशा मीक पथकाचीह| तीच वाट लावली.
इत4यात दसरा ु उरलेला मीक ग¯हन र जो िनÍकयान cयालाह| कोणा भारतीयाने अकःमात् झेप
घालून ठार मारले. cयासरशी िसंधू¯या या तीरास असले~या 7या 7या भारतीय पंथांनी,
गणरा7यांनी, रा7यांनी िशकं दराचे आिधपcय मानले होते cयांनी cयांनी ते झुगाFन दे ऊन
आपापले राजक|य ःवातं¯य पु=हा घोÍषत के ले ! मीकां¯या वसती, मीकांचे ºवज, मीकां¯या
रा7याचे िच=ह ¹हणून जे जे Íजथे Íदसले cयाचा cयाचा ितथेच नायनाट कFन टाकÞयात
आला. पंचनदापासून तो िसंधूांतसुºदा िसंधू नद|¯या सीमापçट|चा िसंधुसागरापय तचा इकडचा
जो भारतीय भाग 7याला िशकं दराने 'Íजंकलेला' ¹हणून मीक साॆा7यात 'याव¯चंिÍदवाकरौ'

22
¹हणून समावेिशलेला होता तो असा चुटक|सरशी ःवतंऽ झाला, िशकं दराचा मृ cयु होताच
अव¯या सहा मÍह=यां¯या आत !
८४. िशकं दराने मीस, सीÍरया, पिश या, बाÍबलोन, इÍजB असे दे श, रा7ये िन
साॆा7ये Íजंकली. तेथे आप~या नावाची नगरे ःथाÍपली. मीकां¯या वसती (Colonies)
वसÍव~या. cया¯या साॆा7या¯या वाटणीनंतर cया¯या मीकािधकार| वगा ची रा7ये
बाÍबलोनूभृ ती cया cया ूदे शात शतकानुशतके चालली. अजूनह| इतर दे शात 'अले4झांÍसया'
नावाची नगरे अÍःतcवात आहे त, cयाचे नाव तर सा¯ या युरोप¯या ूाचीन इितहासातून 'द|
मेट' या पदवीस पोचलेले आहे .
८५. पण भारतात ? सतत दोन वष अनेक संगरात लढन ू , झुंजून, झगडन ू , लाखो
मीकांचे िन भारतीयांचे रñ सांडन ू 7या काह| भारतीय ूांतांना आपण आता िनcयाचे Íजंकले
असे समजून अले4झांडरने cया¯या मीक साॆा7यास जोडन ू टाकले cया ूांतांनी िशकं दरची
सdा, cयाचा ºवज, cया¯या मीकां¯या वसती (Colonies), cया¯या Íवजयाचे िच=ह िन िच=ह
उखडन ू टाकले - अव¯या वष , सहा मÍह=यां¯या आत !
८६. शेवट| cयाने ःथाÍपले~या अले4झांÍसया नगराचा तर काय, पण
अले4झांडर¯या ःवत:¯या नावाचा सुºदा कोणताह| थांगपdा भारतीय इितहासात सापडे नासा
झाला. जणू अले4झांडर या नावा¯या, युरोपमºये 'द| मेट' ¹हणून गाजू शकणा¯ या कोणा
¹ल¯छ राजाची ःवार| भारतीय सीमेवर झालीच न¯हती ! वैÍदक वा जैन वा बुºद अशा
कोणcयाह| भारतीय ूाचीन मंथातून अले4झांडरचा उ~लेख सुºदा अजून आढळलेला नाह|.
८७. ͯहसे=ट Íःमथ हा आप~या सुूिसºद ‘Early History of India’ या मंथात
िलÍहतो :
८८. “All these proceedings prove conclusively that Alexander
intended the permanent annexation of those (Indian) provinces to his empire...
But within three years of his departure from India (from 325 B.C. to 322 B.C.)
his officers in India were ousted, his garrisons destroyed and all traces of his
rule had disappeared. The colonies which he founded in India, no root. His
campaign, though carefully designed to secure a permanent conquest was in
actual effect no more than a brilliantly successful raid on a gigantic scale which
left upon India no mark save the horrid sears of a bloody war India remained
unchanged. She continued her life of splendid isolation and soon forgot the
passing of the Macedonian Storm. No Indian author Hindu, Bhuddhist or J ain
makes even the faintest allusion to Alexander or his deeds.” (Page 110)
८९. भारतीय राजकारणा¯या 7या रा¶ीय षçयंऽा¯या ःफोटासरशी अले4झांडर¯या
पररा¶ीय पारतं¯यातून पंचनद ते िसंधूपय त¯या भारतीय ूदे शांना असे अव¯या वष -सहा
मÍह=यां¯या आत ःवतंऽ करÞयात आले cया षçयंऽाचे ूमुख नेते कोण कोण होते cयांची नावे
इितहासास ठाऊक नाह|त. तथाÍप, cयांतील दोघा पु³षांची नावे माऽ भारतीय इितहासात
अजरामर झालेली आहे त. अले4झांडर तHिशलेपय त जे¯हा आला ते¯हाचे ते वृ d वर सांिगतले
आहे ितथे 7या दोघा पु³षांचा नामिनद ष आ¹ह| के लेला आहे तेच ते दोघे पु³ष होत. पÍहला

23
¹हणजे तHिशले¯या Íव²ापीठात युºदशाUाचे िशHण घेऊन नवथरच बाहे र पडलेला तो
तरतर|त त³ण चंिगुB आÍण दसरा ु ¹हणजे cया Íव²ापीठात पू व| आचाय असलेला िन नंतर
cया त³ण चं िगुBाला रा7यबांतीचे िन रा7यशाUाचे वःतुपाठ सÍबयर|cया िशकÍवणारा आय
चाण4य ! यापुढचे सा¯ या भारताचे ूकट नेतृ cव तेच महापु³ष करणार अस~यामुळे cयांचा
पूव पÍरचय इथेच कFन Íदला पाÍहजे.
चंिगु Bाची कु लकथा
९०. जगा¯या ूाचीन इितहासातील बहतेक

थोर पु³षांूमाणेच चंिगुB िन चाण4य
यां¯या चÍरऽांवर दं तकथांची िन कÍ~पतांची दाट पुटे चढलेली आहे त. cयांपैक| अनेक कथा
िनदान मनोरं जनासाठ| तर| 7यांना वाचा¯याशा वाटतील cयांनी राधाकु मुद मुकज| यांचे
‘Chandragupt Maurya & his Time’ हे पुःतक वाचावे. वैÍदक, जैन, बौºद, यां¯या
ूाचीन वा%यात Íवखुरले~या Hा चंिगुB-चाण4याÍवषयी¯या अनेक कथांतून जे आम¯या मते
या दोन महापु³षां¯या पूव चÍरऽाÍवषयी ऐितहािसक असे वृ d वाटते तेवढे च इथे दे त आहो.
९१. 7या जातीत गौतमबुºद ज=मला cया शा4य जातीवर काह| संकट
गुदर~यामुळे एके काळ| cयां¯या काह| टो=या दरू ूांतात जाऊन िनवस~या. शा4य आपणांस
HÍऽय समजत. तथाÍप आपcकाल समजून ती िनवा िसत झालेली शा4यकु टं बे ु ितकडे
उपजीÍवके साठ| इतर ¯यवसाय कF लागली. cया रानात मोर फार असत. cयांना पाळÞयाचा
िन ÍवकÞयाचा ¯यवसाय ह| मंडळ| कF लागली. ¹हणून cयांना 'मोÍरया' असे नाव पडले.
cयांची एक पोटजातच बनली. Hा 'मोÍरया' जातीतील एक कु टं ु ब पु=हा पाटलीपुऽ नगरा¯या
आसमंतात परतले होते. cयातील 'मुरा' (मथुरा) नावा¯या एका मÍहलेचा पाटलीपुऽा¯या
राजवाç यातील अंत:पुरात कोणcया तर| कारणाने ूवेश झाला आÍण cया वेळचा नंदसॆाट
महापVनंद उपाFय धनानंद Hाची दासी ¹हणून ती नांदू लागली. cया नंदसॆाटापासून cया
मुरा दासीला जो पुऽ झाला तोच पुढे ूFयाती पावलेला सॆाç चं िगु B होय.
९२. तथाÍप, ह| कु ळकथा चंिगुB पुढे जे¯हा सॆाट झाला ते¯हा cयाला ह|नपणा
दे णार| आहे असे वाटनच ू क| काय, काह| मंथांतून पुढे कोणीतर| तीत अशी सुधारणा के ली
आहे क| मुरादे वी ह| नंदसॆाटाची दासी न¯हती, तर ती cयाची एक Íववाहबºद राणी होती.
¹हणजे चंिगुB हा दासीपुऽ नसून रा7ीपु ऽ होता.
९३. परं तु काह| मंथांतून Íदले~या ितस¯ या एका दं तकथेने तर Hा दो=ह| मूळ
कथांवर ताण कFन िलÍहले आहे क|, मुरे चा आÍण नं दसॆाटाचा कोणताच सं बंध न¯हता. ितला
ित¯या जाती¯या यजमानापासून एक पुऽ झाला तोच चंिगुB. पुढे आय चाण4या¯या ःफू त|ने
िन साहा³याने िन ःवत:¯या पराबमाने cयाने Hा आप~या िनध न, सामा=य िन अूिसºद
माताÍपcयांचे पांग फे डले आÍण नंदवंशाचे हातून सॆाटपद िछनावून 'मौय ' राजवंशाची ःथापना
के ली.
९४. कोणcयाह| मनुंयाचे महïव वा लघुcव cया¯या ःवत:¯या ूकट गुणांवFन न
ठरÍवता तो कोणcया वणा त, जातीत वा कु ळात ज=मला HावFन ठरÍवÞयाची खोड सव च
समाजांमºये या वा cया ूमाणात आढळून येते. cयामुळे च काळ लोटत जातो तशा cया¯या
कु लवृ dांताÍवषयी अशा लोककथा नाटक, का¯य, कादं बढयांतून Íकं वा त|डोत|ड| ूसृ त होतात.

24
चंिगुBाला ह|नcव वा महïव दे Þयासाठ| वर Íद~या आहे त cयावाचून इतरह| दं तकथा आहे त.
पण वर|ल कारणांसाठ| cयांना उ~लेखÞयाचे सुºदा इथे कारण नाह|, ःथलह| नाह|.
९५. चंिगुB दासीपुऽ होता, तो HÍऽय न¯हता, तर| काय झाले ? 'सुतो वा सू तपुऽो
वा यो वा को वा भवा¹यहम् । दै वायdं कु ले ज=म मदायdं तु पौ³षम् ॥' हे उdर 7या
बाÞयाने महावीर कणा ने cया¯या सूतपुऽ ¹हणून उपमद करणाढयांना Íदले, cयाच यथाथ
ःवािभमानाने चंिगुBह| उdF शकतो क|, ¹ल¯छां¯या, cया मीकां¯या सॆाटाची िन सेनापतीची
पायधूळ मःतक| धारण करणा¯ या तु¹हा के वळ नामधार| अशा 'जाितवंत' रा7ीपुऽांपेHा िन
HÍऽयांपेHा cया ¹ल¯छांची रणांगणात धूळधाण उडÍवणारा खçगधार| असा मी, 'गुणवं त'
चंिगुBच, खराखरा HÍऽय आहे !
९६. मुरे चा पुऽ तो मौय . ¹हणूनच चंिगुBाला मौय ¹हणत. cयाच आप~या
मातृ कु लागत उपपदाचा अिभमान धFन चंिगुBाने सॆाट पद िमळताच आप~या राजवंशाला
मौय वंश ¹हणÍवले आÍण आप~या ज=मदाऽीचे, मुरादे वीचे नाव भारतीय इितहासात िचरं तन
कFन ठे वले. cया¯या आईची जी जात, मोÍरया (मोर पाळणार|) ¹हणून वर सांिगतलेच आहे ,
तीच मौय सॆाटह| आपली जात मानीत. मौय सॆाटाचे कु लदै वतह| मोर हे च मानले जात असे.
Hाला आता िशलालेखांचा पुरावाह| सापडला आहे . नंदनगडला सापडले~या अशोकःतंभावर
cया¯या तळाशी मोराचे िचऽ खोदलेले आहे . cयाचूमाणे सांची¯या सुूिसºद ःतूपावरह| सॆाट
अशोका¯या 7या चÍरऽकथा खोदले~या आहे त cयांतून अशीच मोराची िचऽे खोदलेली
आढळतात.
मगधसॆाç महापVनंद
९७. cया वेळ| मगधा¯या Íवःतृ त साॆा7यावर महापVनंद हा रा7य कर|त होता.
cया¯या अंग¯या अनेक दगु णांमुळे ु तो लोकांना अcयंत अÍूय झालेला होता. cया¯या अनावर
धनतृ ंणेपायी ती तृ ंणा पु रÍवÞयास ²ा¯या लागणा¯ या करां¯या भाराखाली ूजा रडकुं ड|स आली
होती. ित¯यात असंतोष माजलेला होता. Hा cया¯या धनतृ ंणेचा उपहास करÞयासाठ| cयाला
'पVनंद' न ¹हणता लोक cयाला 'धनानंद'च ¹हणत. सॆाçपदाला शोभेल असा एकह| गुण
cया¯यात न¯हता. के वळ माग¯या सॆाटाचा भाऊ ¹हणून तो रा7यपदावर चढला होता. जे¯हा
अले4झांडर भारतावर चालू न आला िन मगधावर ःवार| कFन मी भारतसॆाट होणार ¹हणून
उघड उघड घोषणा कF लागला, ते¯हाच जर Hा मगधाचा सॆाट ¹हणÍवणा¯ या महापVनंदाने
ते आ¯हान ःवीकाFन अले4झांडरला पंचनदातच गाठले असते आÍण आप~या तेथील भारतीय
ूदे शांना मीकांचा पाडाव कFन मुñ के ले असते, िनदान तसा बलवdर ूयH जर के ला असता
तर cया¯या सॆाçपणाला काह| अथ उरला असता ! पण cयाने हं

क| चूं के ले नाह|.
अले4झांडरने के लेला उपमद िनमूटपणे िगळला. या cया¯या िभऽेपणाचा ःवािभमानी िन
ःवरा¶ािभमानी अशा ूcयेक भारतीयाला ितटकारा आला होता. तो िभऽा असे ¹हणूनच तो
कपट|ह| होत गेला. िन:ःवाथ| िन रा¶ािभमानी अशा राजकारÞयांचा तो §े ष कर|. लोकांत
cयांची पत उतरावी ¹हणून अशा रा¶ािभमानी पुढाढयांचा तो उपमद कर|. कता मनुंय पाÍहला
क| cया¯या कपाळास आç या पडत.
९८. Hाच सॆाट महापVनंदापासून मुरा दासीला चंिगुB हा पुऽ झाला होता.
चंिगुBा¯या लहानपणी¯या काह| कथा आहे त. पण cया थोç या िन के वळ दं तकथा आहे त.

25
िनÍ°त जे Íदसते ते इतके च क|, त³ण चंिगुBासारखा तेजःवी, तरतर|त, साहसी, महïवाकांHी
दासीपुऽ असताह| राजपुऽाचे अिधकार गाजवू पाहणा¯ या आप~या Hा पुऽाचा cया भेकड, पण
धूत अशा सॆाç महापVनंदाला असा धाक वाटू लागला क|, न जाणो, आप~या Íव³ºद
असणा¯ या ूबळ राजकारÞयांचा गट Hा आप~या उ¯छृ ं खल दासीपुऽाला हाती धFन
आप~यालाच िसंहासनावFन खाली ओढÞयास कचरणार नाह| ? cया¯या नंदवंशाने मगधा¯या
मूळ¯या िशशुनाग रा7यवंशाचा उ¯छे द कFन कसे रा7य बळकावले ते वृ d cया महापVनंदा¯या
डोळयांसमोरच होते. अशा कोणcयातर| भयावह कारणामुळे खटका उडन ू cया त³ण सॆाट
महापVनंदाने मगधरा7यातून सीमापार होÞयाची िशHा Íदली. यापुढचा वृ dांत अगद| अ7ात
आहे . त³ण चंिगुB जो पु =हा ूकट होतो तो तHिशले¯या Íव²ापीठात रा7यशाU िन युºदशाU
ूभृ ती Íव²ांचे िशHण घेत असलेला एक राजकु मार ¹हणूनच होय. ितकडे महापंÍडत ¹हणून
Fयाती पावले~या आय चाण4या¯या पाÍठं ¯यानेच cयाला cया Íव²ापीठात िशरता आले अशी
जी कथा मंथांतर| आहे तीत काह|तर| त°य असावे. चंिगुBाने सहा-सात वष तHिशलेत िशHण
घेत~यानंतर ितकडे अले4झांडरची पूव| वÍण लेली ःवार| झाली. cया वेळ| मीकांनी आप~या
भारतीय रा¶ा¯या के ले~या उपमदा चे उçटे काढन ू cयांनी Íजंकलेला ूदे श पु=हा ःवतंऽ
करÞयासाठ| जे भारतीय रा¶भñांचे िन राजकारÞयांचे आय चाण4या¯या नेतृ cवाखाली मोठे
षçयंऽ रचले गेले ¹हणून वर सांिगतले आहे cयात आय चाण4याचा हा पçटिशंय, हा त³ण
चंिगुB ूथमत: आप~या तेजाने तळपू लागला.
इितहासातील एक अ{त

अध| घटका !
९९. मीकां¯या सै=यरचनेतील, ¯यूहातील, शUागारातील वैिशPये तर| कोणती आहे त
ह| पाहणी ःवत: करावी, Hा हे तूने त³ण चंिगुB मीकां¯या िशÍबरात छVीपणे Íहं डत असावा.
कारण एकदा तो cयां¯या ूcयH राजिशÍबरातच असा लपत लपत टे हळणी कर|त असता मीक
पहारे वा~यांनी cयास संशयावFन पकडले. ःवत: अले4झांडरपय त ते वृ d पोचून cया मीक
सॆाटाने cया अ7ात त³ण भारतीयास आप~या समोर बोलाÍवले. 4विचत आधी भेट ठरवू नच
तो त³ण अले4झांडरला भेटावयास गेला असेल असेह| काह|ंना वाटते.
१००. चाळ|शीकडे झुकलेला तो ूतापी मीक सेनापती िन सॆाट अले4झांडर आÍण
Íवशी¯या वेशीत िशरणारा तो भावी भारतीय सेनापती िन सॆाट पण cया वेळचा एक भटकता
त³ण चंिगुB एकमेकांना काह| Hण =याहाळ|त राÍहले ! मºया=ह उतF लागलेला एक सूय िन
उष:कालाचे आवरणातून अजून पुरता बाहे र न आलेला तो अपर उदयो=मुख सूय जणू परःपर
स=मुख आले !
१०१. एक अध| घटकासुºदा cयांची ती भेट Íटकली नसेल; पण इितहासात
िचरं तनपणे Íवःमयावह वाटावी अशी ती अध| घटका उ{तु ठरली खर| !
१०२. cया भेट|चा उ~लेख बहतेक

मीक लेखक कर|त असताह| ितथे अले4झांडरशी
cया त³ण चंिगुBाचे काय बोलणे झाले याÍवषयी कोणीच न4क| सांगत नाह|. 'मगधा¯या
राजवंशाशी माझा संबंध आहे ' असे काह|से चंिगुB पुटपुटला, एवढे एकदोघांनी िलÍहले आहे .
एकं दर|त न4क| असे इतके च सांगता येते क| अले4झांडर¯या ू÷ांना चंिगुBाने बाणेदारपणे
उdरे Íदली. cया उdर-ूcयुdरात काह| Íवकोप उcप=न होऊन िशकं दरने cया त³णाला तcकाळ
िशÍबराबाहे र काढन ू दे Þयाची आ7ा सोडली. cयाूमाणे तो त³ण तेथून तcHणी बाहे र पडला.

26
पण मºयंतर| अले4झांडरला काय वाटले कोणास ठाऊक, cयाने काह| वेळाने cया त³णास
पु=हा आप~यासमोर घेऊन येÞयास आ7ाÍपले. पण तो त³ण इत4या वेगाने िनसटला होता क|
cयाचा शोध मीक सैिनकांना पु=हा कु ठे च लागला नाह|.
आय चाण4याची कु लकथा
१०३. आय चाण4य हा ॄा(ण कु ळात ज=मलेला होता. cयाचे मूळचे नाव ÍवंणुगुB
असे होते. चाण4य हे नाव cया¯या मूळ¯या चणक नावा¯या गावावFन पडले असावे. परं तु
cयाचे आय चाण4य हे च नाव सुूिसºद आहे . cयाचे ितसरे कौÍट~य हे नावह| लोकÍूय आहे .
cयाचा महनीय िन मौिलक मंथ 'कौÍटलीय अथ शाU' Hाच नावाने ÍवFयात आहे . cयाचे गोऽ
जे कु टल cयावFन हे नाव पडलेले असावे. cया वेळ¯या बहतेक

शाUांत तो पारं गत झालेला
असून तHिशले¯या Íव²ापीठात िन भारतीय पंÍडतमंडळात महापंÍडत ¹हणून cयाची क|त|
दमदमत ु ु होती. ÍदसÞयात तो कु Fप होता. पुढे मगधात झाले~या साॆा7यीय रा7यबांतीत
जे¯हा cयाचे नाव अÍखल भारतातच न¯हे , तर cया वेळ¯या मीस ूभृ ती जागितक
रा7यमंडळातह| सॆाट चंिगुBाचा लहानपणीचा माग दश क िन नंतरचा भारतीय साॆा7याचा
महामाcय ¹हणून जगूिसºद झाले ते¯हा cया¯या पूव चÍरऽाÍवषयीह| चंिगुB Íकं वा
अले4झांडरूमाणेच अनेक भाकड दं तकथा लोकांत ूचिलत झा~या. चंिगुB िन चाण4य हे
दोघेह| Íदवंगत झा~यानंतर शतकांचा काळ लोट~यावर िलÍह~या गेले~या अनेक मंथांतून,
नाटकांतून, लोककथांतून साधार असोत वा िनराधार असोत, पण अनेक उ~लेख आलेले
आढळतात. जैन, बौºद Íकं वा वैÍदक वा%यातील हे उ~लेख सव ःवी Íव+सनीय नाह|त. एका
संःकृ त नाटकातह| cयाची रं गÍवलेली भूिमका नाटयूसंग रं गÍवÞयासाठ| अवाःतवपणे वÍण लेली
आहे . याःतव cया¯या कु FपतेÍवषयीची िन दातांÍवषयीची ÍवÍHB वण ने Íकं वा cयाने मागा त
खेळणा¯ या अजाण िन मा¹य मुलांतून चंिगुB Hा एका हड

मुलाची भारताचा भावी सॆाट
करÞयासाठ| के वळ लहर लागली ¹हणू न Íकं वा हःतसामुÍिकावFन िनवड के ली, अशा ग!पा
cया ूाचीन मंथात Íदले~या अस~या तर|, cयांना 'ग!पां'पलीकडे कोणतेह| ऐितहािसक मू~य
दे ऊ नये. तथाÍप, cयां¯या मुळाशी काह| ऐितहािसक त°यकÍणका आहे त क| काय याचा छडा
अवँय लावावा.
आय चाण4या¯या ूित7ेची Íवकृ त आFयाियका
१०४. चाण4याÍवषयी¯या अशा एका आFयाियके ची चचा उदाहरण ¹हणून तर| इथे
के ली पाÍहजे. कारण ती आज¯या शालेय इितहासांतून सुºदा cयाच Íवकृ त Fपात िशकÍवली
जात आहे . ती आFयाियका थोड4यात अशी : ''तHिशले¯या Íव²ापीठात िन ितकड¯या ूदे शात
महापंÍडत ¹हणून ूिसºद| पाव~यामुळे पाटलीपुऽात आय चाण4याला सॆाट महापVनंदा¯या
ूासादांत 'दानाºयH' पदावर िनयुñ करÞयात आले. cया उ¯चपदावर तो काय कर|त असता
एक Íदवस नंदसॆाट पाहणी कर|त ितथे आला. परं तु आय चाण4याचे दातांवाचून Íविपू
झालेले त|ड िन मूळचेच कु Fप शर|र पाहन

cयाने cयाची कु चेPा के ली. ते न साहन

चाण4य
संतापला, ते¯हा नंदाने cयास तcकाळ खाली खेचून आÍण काह| मंथात िलÍहले आहे तशी
cयाची शड| उपटे तो ओढन ू cयास राजूासादाबाहे र हसकू न

पद¯युत करÞयाची आ7ा सोडली.
ते¯हा cया तेजःवी ॄा(णाने ताडकन् उdर Íदले क| 'तुçया िसंहासनावFन तुलाह| असाच

27
खेचून तुझा िन तुçया नंदवंशाचा नायनाट कर|न ते¯हाच पु=हा शड|ला गाठ बांधीन !' अशी
ूित7ा कFन तो राजवाç यातून िनघून गेला.
१०५. परं तु सॆाट नंद दानÍवभागाची पाहणी करÞयास ितथे आला होता,
सlदय Íवभागाची न¯हे ! ते¯हा 7या महापंÍडताला cया नं दराजाने ःवत:च दानाºयHा¯या
उ¯चपद| नेमले होते तो के वळ कु Fपतेमुळे cया उ¯चपदास अयो¹य आहे , असे नंदराजा ¹हणेल
तर| कसा ? cया काया ºयHपदाला धम शाUाÍदक पांÍडcयाची आवँयकता होती. दै Íहक
सlदया ची न¯हे ! परं तु Hा आFयाियके चा भाकडपणा ठरÍवÞयास अशा Íकरकोळ आHेपांपेHा
जो ख¯ या महïवाचा आHेप आहे तो असा क| चाण4या¯या Hा झाले~या वैयÍñक
अपमानामुळे च काय तो चाण4य नंद-सॆाटाÍव³ºद बंड कFन उठला असे ती आFयाियका
सूिचत करते. ¹हणजे जर cयाचा हा वै यÍñक अपमान झाला नसता तर तो नं दसॆाटाचा एक
राजिन8 सेवकचा सेवक ¹हणूनच राÍहला असता ! cयाने जी भारत¯यापी ूचंड रा7यबांती
के ली ती भारतीय रा¶ाला ¹ल¯छां¯या दाःयातून सोडवून ःवतंऽ करÞयासाठ| न¯हे , तर के वळ
आप~या वैयÍñक अपमानाचा सूड उगÍवÞयासाठ| होय ! ¹हणूनच ह| आFयाियका Íवकृ त
आहे .
१०६. जे¯हा िशवाजी, राजकारणातील एक हल

¹हणून औरं गजेबाचे आिधपcय मानून
आग¯ यास cया मोगल बादशहा¯या 'दरबारात' गेला ते¯हा औरं गजेबाने cयाचा अपमान के ला.
cयात खटका उडन ू िशवाजी बंद|त पडला. पण तेथून चातुया ने िनसटन ू जाऊन cयाने
औरं गजेबाशी उघड युºद मांडले आÍण ःवत:चे ःवतंऽ रा7य ःथापले, अशी कथा सांगून, जर
कोणा शहाÞयाने िनंकष काढला क|, ःवत:चा वैयÍñक अपमान के ला ¹हणूनच काय, त,
िशवाजीने औरं गजेबाशी वैर के ले िन आपले ःवत:चे रा7य ःथापले, cयात ःवधमा ¯या िन
ःवरा¶ा¯या राजक|य मुñतेचा हे तुÍबतु न¯हता, तर, ते, Íजतके Íवकृ त िन वेडगळ कथन होईल
िततक|च आय चाण4याचा तो वैयÍñक अपमान नंदराजाने के ला, ¹हणूनच, काय ती,
चाण4याने नंदवंशाचे उ=मूलन कFन, ती, भारतीय रा7यबांती के ली असे सुचÍवणार| ह|
आFयाियकाह| अगद| असcय नसली तर| Íवकृ त िन अध वट आहे .
ती आFयाियका अशी उलगडन ू िशकवावी
१०७. िशवाजीचा अपमान झाला ¹हणून cयाने औरं गजेबाÍव³ºद बंड के ले असे नसून
औरं गजेबाची परधम|य सdा उलथून टाकÞयासाठ| Íहं दcवा¯या ु अिभमानाने िशवाजी बंड करतो
आहे अशी धाःती औरं गजेबाने खा~ली होती, ¹हणून cयाने िशवाजीस अपमानून बंद|त टाकले
असा खरा काय कारणभाव आहे . cयाचूमाणे आय चाण4य हा आपणास दबळे ु लेखून मगध
साॆा7यवाद| सdा आप~या हातून िछनावून घेÞयासाठ| एक रा¶ीय षçयंऽ रिचत आहे असे
गुB वृ d महापVनंदाला आधीच ठाऊक झा~यामुळे नंदाने cयाचा राजवाç यात असा कोणता तर|
उपमद के ला आÍण cयासरशी cया तेजःवी ॄा(णाने 'तुçया ूपीडक सdेचे उ=मूलन कFन
भारताचा उºदार कर|न तरच मी खरा चाण4य' अशा आशयाचे ूcयुdर Íदले, असा
काय कारणभाव ूितपाÍदला पाÍहजे. तोच सव वःतुÍःथतीशी जुळतो.
१०८. कारण, Hाचा बळकट पुरावा ःवत: चाण4याने रिचले~या 'कौÍटलीय अथ शाU'
Hा मंथातच आपणांस सापडतो. cया मंथात ःवत: मंथकाराचा पÍरचय कFन दे ताना ¹हटले
आहे :

28
चाण4य इित ÍवFयात: ौोÍऽय: सव धम Íवq ॥
येन शUं च शाUं च नंदराजगता च भू: ।
अमष णोº7ता=याशु तेन शाUिमदं कृ तम् ॥
१०९. 'नंदाचा उ¯छे द कFन cया¯या सdेत अध:पात होत चालले~या रा¶ीय
शUशñ|चे, शाUशñ|चे िन Hा भारतभूमीचे उºदरण 7याने के ले cयाने हा मंथ िलÍहला आहे .'
आप~या वैयÍñक उपमदा चा सूड ¹हणून cयाने नंदाचा िन:पात के ला अशा आशयाचा चकार
श¯दह| cया पÍरचया¯या Hोकात उ~लेÍखलेला नाह|. ःवरा¶ा¯या आÍण मातृ भूमी¯या उºदाराथ
नंदाचा िन:पात के ला असे ःवत: चाण4याचा मंथच सांगत आहे !
११०. चाण4या¯या Hा रा¶मू लक नंद§े षास नंदाने मागाहन

के ले~या वैयÍñक
उपमदा ने अिधक धार चढली असेल; इतकाच काय तो cया अत°य अशा नाटक|पणा¯या भाषेत
सांिगतले~या आFयाियके त सcयाचा अंश असावा.
िशकं दर¯या ःवार|¯या पूव|पासूनच चाण4या¯या राजकारणाचा आरं भ
१११. तHिशले¯या पÍरसरात चाण4याचे वाःत¯य िशकं दरा¯या ःवार|¯या आधी
Íकतीतर| वष होते. भारता¯या ितकड|ल िसंधूपय त¯या सीमाूदे शां¯या राजक|य पÍरÍःथतीचा
cयाने ूcयH पÍरचय कFन घेतलेला होता.
११२. भारता¯या या सीमाूदे शाला लागूनच इराणचे ूचंड, संघÍटत, एकक ि िन
एकरा¶ असे शऽुरा¶ाचे साॆा7य पसरलेले होते. तशा कोणा भारतÍव§े षी संघÍटत साॆा7याने
ःवार| के ली असता cया सीमेवर|ल Íहं दकु श ु ते पंचनद िन िसंधपय त पसरलेली आमची भारतीय
ःवतंऽ शू र पण लहान लहान Íवलग िन ÍवघÍटत गणरा7ये िन रा7ये रणांगणात कधीच
एकएकट| पुर| पडणार| नाह|त, हे चाण4याचे ठाम मत झालेले होते.
मीकांची गणरा7येह| Hामुळे च बुडाली
११३. इत4यात मीसमºये वर|ल िसºदांताचे समथ न करणारे एक ूाcयÍHकच घडले.
इराण¯या सॆाटाने मीसवर ःवार| करताच भारताूमाणे पसरले~या मीकां¯या लहान
गणरा7यांची हाडे िन हाडे घुसळून िनघाली. शेवट| cया सव फु टकळ मीक संःथानांना Íजंकू न
जे¯हा Íफिलपने िन अले4झांडरने मीकांचे एक संघÍटत िन बलाढय साॆा7य बनÍवले ते¯हा
काय ती cयांना इराणी साॆा7यावर मात करता आली, हे ह| चाण4या¯या चाणाH 7ÍPHेपातून
सुटले नाह|.
११४. cयाने िनधा र के ला क|, भारताचे ःवातं¯य रÍHÞया¯या आÍण cयाची
रा7यशñ| बलाढय िन अÍजं4य करÞयाचा, शऽुःथानी असले~या cया Íवःतृ त साॆा7या¯या
अÍःतcवामुळे िन शऽुcवामुळे cया पÍरÍःथतीत एकच उपाय होता िन तो हाच क| सार|
लहानसहान रा7ये िन गणरा7ये Íवतळवून टाकू न cयांचे एकाcम, एकक ि िन ूबळतम असे
अÍखल िन अखंड भारताचे एकछऽी साॆा7य ःथाÍपले पाÍहजे. परं तु cयां¯या िनधा राचा,
गांधार, िसंध ूभृ ित ितकड¯या ूांतातून जे पाठपुरावा कF शके ल असे एकह| भारतीय
गणरा7य Íकं वा रा7य ितकडे न¯हते. चाण4याने cयांची सवा ची शñ| िन ूवृ dी मोजून मापून
पाÍहलेली होती. cयामुळे सा¯ या उdर भारतात साॆा7य ह| पदवी 7याने आधीच संपाÍदलेली
होती अशी जी एकच रा7यसंघटना, रा7यशñ|, साॆा7यसंःथा उरलेली होती cया

29
मगधसाॆा7याकडे चाण4याची 7Pी वळली. Hा िनयोÍजत भारतीय रा7यबांती¯या ूेरणेने
भारावलेला आय चाण4य मगधरा7याची झोपड|पासून तो सॆाटा¯या राजवाç यापय त गुBपणे
छाननी करÞयासाठ| मगधात पु=हा आला. cयाूमाणे तो काह| िमषाने राजूासादात
वावरÞया¯या ूयHात होता, तोपय त चाण4य हा महापंÍडत आहे , एवढे च cया नंदसॆाटाला
ठाऊक होते. cयामुळे तसा ू÷ िनघताच दानाºयHपदा¯या उ¯च ःथानावर आय चाण4याची
िनयुñ| करÞयास नंदाने आHेप घेतला नाह|. ते पद ःवीकार~यामुळे चाण4यालाह| cया¯या
षçयंऽास हवे ते साहा³यच िमळाले.
११५. परं तु काह| काळानंतर चाण4य हा नुसता एक महापंÍडत नसून एक
कू टनीित7ह| आहे आÍण आप~याÍव³ºद cयाचे काह|तर| भयंकर कट चालू आहे त अशी
कु णकु ण कानावर आ~यावFन सॆाट नंदाने cयाचा चारचौघांत कसा उपमद के ला, cयाला
पद¯युत कFन राजवाç यातून काढन ू दे ऊन मगधरा7यातून कसे सीमापार के ले तो वृ dांत वर
Íदलाच आहे . सीमापार झा~यामुळे चाण4य पु=हा तHिशलेकडे गेला.
११६. मºयंतर| cया रा¶भñा¯या अÍखल भारतीय साॆा7य ःथापÞया¯या महान्
काया ला अcयंत अनुकू ल अशी एक घटना घडली. ती ह| क| मागे सांिगत~याूमाणे
नंदसॆाटाने cयाचा दासीपुऽ असले~या त³ण चंिगुBालाह| सीमापर के ~यामुळे तोह|
तHिशलेकडे जाऊन आय चाण4याला िमळाला.
चंिगु Bालाच चाण4याने कां पाÍठं बा Íदला ?
११७. दबु =या िन दPु नंदाला पद¯युत कFन cयाचे ःथान कोÞयातर| उपटसुंभ
पु³षाला, तो गुणवंत असला तर|, के वळ बळाने मगधसॆाटपदावर ःथापू गेले असता
मंडळातील, भारतीय रा7यमंडळातील, िन जनतेतील परं पराÍूय अशा अनेकांचा फार मोठा
Íवरोध झाला असता. परं तु चंिगुB हा दासीपुऽ असला तर| राजपुऽच अस~यामुळे cयाचा cया
िसंहासनाशी काह|तर| ज=मिसºद रñसंबंध होताच होता. cयातह| पराबमाÍद गुणांनी तो
संप=न होता. cयामुळे वर|ल परं पराÍूय शñ|चाह| cयास िततका तीो Íवरोध होÞयाचा संभव
फार थोडा होता, हे कू टनीित7 चाण4या¯या ते¯हाच ºयानात आले आÍण cयाने चंिगुBाचाच
पH घेऊन cयाला मगधसॆाट पदावरच न¯हे , तर भारतीय सॆाटपदावर अिधÍ8त करÞयाचा
7ढ िन°य के ला.
११८. चाण4य-चंिगुBा¯या भारत साॆा7य ःथापÞया¯या षçयंऽाचे असे सूतोवाच
होत आहे तोच चाण4याने तÍक ली होती ती अशुभ घटना ितकडे इराणकडे घडन ू आली.
मीकां¯या नवसाॆा7याचा जो नेता अले4झांडर cयाने इराणचे साॆा7य बुडवून भारतावर ःवार|
के ली. मागे वÍण ~याूमाणे cया संकटात भारतीयां¯या ूितकाराने िशकं दराची पीछे हाट कFन
cयाला जर| ःवदे शी परत Íफरणे भाग पाडले तर| cया संघÍटत िन साॆा7यीय ¹ल¯छशñ|चा
िनणा यक पराभव असा आपणास करता आला नाह|.
११९. वाईटातून चांगले इतके च झाले क|, चाण4याÍद रा¶ीय िPे जे सांगत होते क|
शऽूचे साॆा7य जसे एकक Íित, Íवःतृ त पण संघÍटत िन एकरा¶ झालेले आहे तसे भारतीय
साॆा7य ःथाÍप~यावाचून cया पÍरÍःथतीत भारतीय ःवातं¯य रÍHणे अश4य आहे हे cया
सीमाूदे शीय गणरा7यातील लोकसdाÍूय भारतीयांनाह|, cयांनाच ती ठे च खावी लाग~याने, पटू
लागले.

30
१२०. Hा बांितकारक वृ dी¯या ूसाराचे पÍहले ूसादिच=ह ¹हणजे हे होते क|
िसंधपय त जे जे भारतीय ूांत िशकं दरने Íजंकू न cया¯या साॆा7यात समाÍवP के लेले होते
cयां¯यात िशकं दर परतताच सामुदाियक उठावणी होऊन मागे वÍण ~याूमाणे िशकं दर¯या
मरणा¯या वष -सहा मÍह=याचे आत ते सारे भारतीय ूांत मीकांचे दो Íदवसांचे आिधपcय
झुगाFन दे ऊन ःवतंऽ झाले. Hा आ°य कारक िन अिभमानाःपद सामुदाियक उठावाचे ौे य
जÍःटन (J ustin) हा ूाचीन िन ूिसºद मंथकार ःपPपणे चंिगुBा¯या पुढार|पणाला दे तो :
‘India after the death of Alexander had shaken as it were the yoke of servitude
form its neck and put his governors to death. The author of this liberation was
Sandrocottus.’ या उता¯ यातील 'ःया=सोकोटस' ¹हणजेच चंिगुB. मीक लेखक चंिगुB
नावाचा उ¯चार िन उ~लेख असाच कर|त िन िलह|त.
मीक साॆा7यीय सेना भारतावर पु=हा ःवार| करणार हे न4क|;
cयाचा ूितकार असा !
१२१. वर Íदले~या सीमाूांतीय भारतीयांची चंिगुB-चाण4याÍदकां¯या नेतृ cवाखालील
सामुदाियक उठावणी अशी यशःवी झाली तर|ह| ितने भारतीय ःवातं¯य मीकां¯या
आबमणापासून अगद| िनभ य झाले असे न¯हे , असे चाण4याचे हःतक सव रा7यमंडळाला
बजावू लागले. cयांनी सव ऽ अशा ूचाराचा धुमधडाका चालÍवला क|, ःवत: िशकं दरच, ''भारत
Íवजयासाठ|, मी पु=हा ःवार| करणार आहे ,'' ¹हणून, मरे तो ूित7ा कर|तच होता. cया¯या
मृ cयूनंतर cया¯या ूमुख सdािधकाढयांत िन सेनािधकाढयांत सºया मीक साॆा7या¯या
ÍवभागणीÍवषयी लढा चालू झाला आहे ; cयात जो कोणी मीक सेनापती भारता¯या सीमेस
िभडले~या बाÍबलोनचा रा7यािधकार| होईल तो भारतावर पु=हा पÍह~याहन

ूबळतर ःवार|
के ~यावाचून राहणार नाह|. आÍण ितला पÍहले बळ| पु=हा तु¹ह| पडाल, जर असेच फु टकळ
फु टकळ राजके , ूाजके बनवून असंघÍटत राहाल तर ! पण जर मीक साॆा7यात चालले~या
या मीकां¯या यादवीची संधी आपण साधली आÍण िसंधुसागरापासून गंगासागरापय त सारा
भारत एका ूबळ साॆा7यात Íवलीन कFन एकछऽ कF शकलो तर मीकां¯या
¹ल¯छसाॆा7याहन

ूबळतर असे आपले भारतीय साॆा7य, ते ¹ल¯छ पु=हा ःवार| कFन
आलेच तर|ह|, cयांची हçड| न् हçड| नरम के ~यावाचून राहणार नाह| ! तर| सारे भारत
एकरा¶ करा !''
चंिगु B-चाण4यांची मगधावर ःवार|
१२२. मीकांत चालले~या वर|ल यादवी¯या संधीचा एक Hणह| वाया न दवडता
चाण4या¯या रा7यबांती¯या आराखç याूमाणे ूथम मगधावर चालून जाÞयासाठ| cयाचे
चंिगुBाÍद अनुयायी उघडपणे सै=य उभाF लागले. cयाÍवषयी काह| ःपP पण अगद| मोजके
उ~लेख 'महावंश' ट|के सारFया अगद| थोç या मंथांत सापडतात. cया िन इतर आधारांवFन असे
Íदसते क| cया सै=यात बहतेक

भरणा एकरा¶ असे भारतीय साॆा7य उभारÞया¯या
चाण4या¯या ूचाराने उ£|Íपत झाले~या पंचनद|य, पाव तीय िन गणरा7यीय सैिनकांचाच होता.
Hा आप~या Íबकट काया ला पाÍठं बा िमळÍवÞयासाठ| ःवत: चाण4य 'पव ते+रास' ¹हणजे
ितकड|ल एक ूःथ असले~या पौरव राजासह| गुBपणे जाऊन भेट~याचा उ~लेख आहे .

31
अले4झांडरची राजसdाच भारतातून उखडली गे~यामुळे राजा पौरव हाह| आता Hऽप ¹हणून
मीकांचा अंÍकत राÍहलेला न¯हता. चाण4याचे काया स राजा पौरवाचा पाÍठं बाच न¯हे , तर काह|
धनीजनांचे ूcयH सहा³यह| िमळाले असे मंथांतर|¯या उ~लेखावFन Íदसते. चाण4य हा Hा
सव सै=याचे सेनापितcव चंिगुBास दे त गेला. पंचनदातील श4य cया ूदे शावर आपली सdा
ःथापून ते वेगाने मगधावर चालून गेले. नंदा¯या ूपीडक िन दबु =या राजवट|ची चीड आलेली
आÍण चाण4याने ूचाÍरले~या एकछऽी िन अखंड अशा भारतीय साॆा7या¯या ºयेयाने उcःफू त
झालेली भारतीय जनता िन सdाक िे चंिगुBा¯या सै=यास, ते लढत लढत, जसे, पुढे चालले
तसतशी िमळत गेली.
१२३. Hा झंझावाती अिभयानात चंिगुB िन चाण4य Hांना Íकcयेक वेळा अगद|
Íजवावर¯या संकटांनाह| त|ड ²ावे लागले. एकदा तर cयांचे सारे सै=य Íवरोधी सै=या¯या
िनकरा¯या मा¯ यामुळे उधळून गेले. जीव बचावÞयासाठ| ःवत: चंिगुB िन चाण4य हे
रानावनात पळून गेले. एक राऽ cयांना नुसcया उघç या भूमीवरच िनजावे लागले. पण अशा
कोणcयाह| संकटाने हतोcसाह न होता ःवक|य सै=याची पुन:पु=हा जुळवणी कFन चंिगुB िन
चाण4य सारखे पुढे घुसत पाटलीपुऽा¯या, cया ूcयH राजधानी¯या पÍरसरात येऊन थडकले.
१२४. कू टनीितपटू चाण4या¯या गुB कारःथानांनी नंदाचे सै=य िन राजधानी आधीच
पोखFन ठे वलेली होती. cया आधारावर साहसी चंिगुB एखा²ा तीरासारखा पाटलीपुऽावर तुटन ू
पडला.
महापVनंदाचा िशर¯छे द
१२५. राजधानी¯या चार| बाजूंनी कडक नाके बंद| कर|त चंिगुBाचे सै=य पाटलीपुऽ
नगरात घुसताच cया राजधानीत Íजकडे ितकडे ग|धळ उडाला. ःवत: चंिगुB राजवाç यात
िशरला. परं तु महापVनंद cया साव Íऽक ग|धळात राजवाç यातून आधीच बाहे र पडला होता. तो
गुBपणे राजधानीबाहे र िनसटन ू जाऊ लागला असता मागा तच धरला गेला. तcकाळ तेथे cयाचा
िशर¯छे द करÞयात आला.
सॆाç चंिगुB क| जय !
१२६. लगोलग चंिगुBाची मगधाचा सॆाट ¹हणून सव ऽ घोषणा करÞयात आली.
cयाने आप~या माते¯या मुरा Hा नावास अनुसFन मौय हे अिभधान धारण के ले. cयामुळे तो
िन cयाचा राजवंश इितहासात मौय Hा नावानेच िचरं तन ूFयाती पावला. सॆाटपदावर
अिधÍ8त होताच cयाने आप~या साॆा7या¯या मुFय ूधानपद| आय चाण4याची िनयुñ| के ली.
ह| घटना इ. सनपूव ३२१ ¯या वषा चे जवळपास घडली.
१२७. िशकं दर इसवी सनपूव ३२३ मºये मरण पावला. ते¯हा सव ऽ Íवःकळ|त िन
हतोcसाह झाले~या Hा उdर भारताचे ःवातं¯य िन रा7यशñ| पु=हा ूःथाÍपत करणार| ह|
ूचंड रा7यबांती सॆाट चं िगुB िन आय चाण4य Hा दोघा भारतीय महापु³षांनी अव¯या दोन
वषा चे आत, इसवी सनपूव ३२१ ¯या वषा चे जवळपास, इत4या यशःवीपणाने घडवून आणली !
ितकडे िशकं दरा¯या मीक साॆा7यात माऽ मीक सामंत आपआपसात~या यादवी युºदातच
लढत बसले होते ! या अनुकू ल संधीचा लाभ घेÞयासाठ| चाण4याने एक Hणह| Íवसावा न
घेता सा¯ या साॆा7यात अंतग त शांती िन सु¯यवःथा ःथापÞयास तcकाल ूारं भ के ला.

32
चाण4य-नीतीचा मूळ दं डक 'ूथम शUबळ'
१२८. परं तु एकछऽ साॆा7याची शांतता िन सु¯यवःथा ह| सुºदा शेवट| cया
साॆा7या¯या मूलाधार असले~या दं डशñ|वरच अवलंबून असते. हा तर चाण4य-राजनीतीचा
मूल दं डक होता. Hाऽतेज, शUशñ| ह| समाजा¯या के वळ राजक|य अंगाचाच न¯हे , तर सा¯ या
समाजजीवनाचा ूाण होय. Hाऽधम दबळा ु झाला तर सारे धम , सार| शाUे, सा¯ या कला,
रा¶ाचे जीवनचे जीवन बु डालेच ¹हणून समजा ! 'सव धमा : ूHयेयुÍव वृ ºदा: Hाऽे cयñे
राजधम पुराणे । पायावाचून भ¯य भवन, तसे सै =यशñ|वाचून साॆा7य नु सcया वा¯ या¯या
वादळानेह| कोसळणारच,' हे 7या¯या राजनीतीचे सू ऽ cया आय चाण4याने सवा आधी cया
नूतन साॆा7या¯या रHणाथ ूबळ, ÍविनयंÍऽत, जियंणु वृ dीने भारलेले असे ूचंड सै=य
उभारÞयाचे काय ह| कडोिनकड|ने चालÍवले. इत4या झपाç याने क| अव¯या तीन-चार वषा ¯या
आत सॆाç चंिगुBा¯या बलाढयतेचा Íव+ास cया¯या ूजाजनांना िन दरारा भारता¯या शऽूंनाह|
वाटू लागला.
१२९. अशा कटाHाने िन कडोिनकड|ने उभारले~या Hा चंिगु Bा¯या ूचंड सै=यबळाची
संFया Íकती होती ?
१३०. अव¯या चार-पाच वषा पूव| चंिगुB-चाण4यांनी पंचनदात जे¯हा अखंड िन
अÍखल भारता¯या एकछऽी साॆा7याचा िन ःवातं¯याचा गुB संक~प के ला ते¯हा cयांचे
सै=यबळ होते अHरश: शू =य ! cया शू=यापासून ूारं भ करणा¯ या cयाच सॆाç चंिगुBाचे आज
शUस7ज िन कÍटबºद सै=यबळ आहे सहा लH पायदळ, तीस सहॐ घोडे ःवार, दोन सहॐ
लढाऊ हdी आÍण चार सहॐ रथ !!
१३१. Hा बलाढय सै=यशñ|¯या ूभावाने चाण4याने उdर भारतातील लहान सहान
पण फु टकळपणे ःवतंऽ राह

इͯछणा¯ या राजकांची, ूाजकांची िन संघांची बजबजपुर| मोडन ू
टाकू न शांतता िन एकक Íित सु¯यवःथा ूःथाÍपली. शेवट| िसंधूनद|¯या इकड~या तटापय तचे
पं चनद, पाव तीय भाग आÍण िसंध हे ूदे शह| सॆाट चंिगुBा¯या मौय साॆा7यात समाÍवP
कFन टाकले.
१३२. याूमाणे आम¯या ऐितहािसक काळातील िसंधूनद|पय तचे एकसंध असे
भारतीय साॆा7य ूथमच ूःथाÍपत झालेले पाहन

कोणाह| रा7यधुरं धराला िन भारतीय
सॆाटाला कृ तकृ cयता वाटली असती तर तीह| शोभून Íदसली असती. पण ....
िसंधूनद| न¯हे , भारताची नैसिग क िन सामÍरक सीमा आहे Íहं दकु श

!
१३३. पण चंिगुB-चाण4यांना िसंधूनद|¯या तटापय तच काय ती भारतीय
साॆा7याची सीमा िभडÍवÞयात काह| के ~या तशी कृ तकृ cयता वाटे ना. cयांची ूित7ा होती
अÍखल िन अखंड अशी भारतीय साॆा7याची ूःथापना आÍण उदं ड ¹ल¯छांचे पाÍरपcय ! परं तु
cया काळ| भारतीय रा¶ाची सीमा िसंधूनद|¯या इकड¯या तटापुरतीच काय ती मानली जात
नसे. तर िसंधूनद|¯या ितकड¯या तटा¯याह| पलीकडे गांधार ूभृ ती ूदे शांना िन कु भा (आजची
काबूल), बमू (आजची कु म ), सुवाःतु (आजची ःवात), गोमती (आजची गुमल) ूभृ ती आज
अफगाÍणःथानात गेले~या पण पूव| आप~या भारतीय सीमेत असले~या िसंधूपलीकड|ल
वेदÍवFयात न²ांना सामावून Íहं दकु श ु पव ता¯या िशखरापय त Íवःतारलेली असे; तेथपय त

33
आमची वैÍदक धमा नुयायी Íकं वा भारतवंशीय जनपदे िनवसलेली असत. cयावर परं परागत
भारतीय राजे रा7य कर|त आलेले होते. भारता¯या cया Íहम-शीतल ूदे शातील आमचे लोक
सापेHत: गौरवणा चे अस~यामुळे या ूांताला कोणी कोणी '+ेतभारत'ह| ¹हणत. याःतव
िसंधू नद|¯या या इकड¯या तटापय त थडकले~या आप~या साॆा7या¯या संरHक सै=याचा
कडे कोट ूबंध कFन चाण4य-चंिगुBाची रा¶ीय महïवाकांHा अÍखल भारताची नैसिग क सीमा
असले~या Íहं दकु श ु पव ता¯या िशखरांवर cया साॆा7याचा ºवज कसा रोवता येईल या िचंतेत
िन िचंतनात, योजनेत िन साधनेत ¯यम होऊन गेली. 'यcकांHÍ=त तपोिभर=यमुनय:, तÍःमन्
तपःय=cयमी ।'
मीकां¯या साॆा7यातील यादवी िन Íवभागणी
१३४. इत4यात इकडे मीकां¯या यादवीयुºदाचा ताcपुरता का होईना, पण शेवट
झाला. cयां¯या िशकं दर| साॆा7याची वाटणी झाली. तीत भारतीय सीमेस लागून असणा¯ या
बाÍबलोनकड|ल मीक साॆा7याचा Íवभाग िशकं दरचा एक शू र कसलेला सेनापती िन
सdािधकार| जो से~युकस िनके टर cया¯या वाç यास आला, cयावर cयाचे सं पूण िन ःवतं ऽ
आिधपcय ःथाÍपले गेले. इतके च न¯हे , तर cया¯या cया रा7यास लागून असले~या
Íहं दकु शपासून¯या ु , िशकं दरने पूव| Íजंकले~या, भारतीय ूदे शांचे ःवािमcवह| से~युकस¯याच
वाç यास आले.
१३५. ¹हणू न भारतीय ूदे शांपैक| पंचनद ते िसंधदे शसुºदा जो भाग मºयं तर| ःवतंऽ
कFन सॆाç चंिगुBाने आप~या भारतीय साॆा7यात समाÍवP के लेला होता तो, आमचा
आ¹हास परत ²ा, अशी मागणी cया मीकांचा राजा से~युकस Hाने चंिगुBाकडे के ली ! अथा त्
से~युकस¯या हे ºयानात आले नाह| क| मीकांची गाठ आता माग¯याूमाणे कोणा तHिशले¯या
अंबुज राजाशी Íकं वा कोणा महामाcय नेभळूशी न¯हती, तर ती होती राजा चंिगुBाशी िन
महामाcय आय चाण4याशी ! cयांनी से~युकसची ती बांकळ मागणी तर धुडकावून लावलीच,
पण उलट मागणी के ली क|, िसंधूपार असलेला गांधार ते Íहं दकु शपय तचा ु जो भारताचा भूभाग
मीक बळकावून बसलेले आहे त तोह| से~युकसने तcकाळ भारतास परत ²ावा.
तुंबळ मीकसेनेसह राजा से~युकसची भारतावर ःवार| !
१३६. cयामुळे चवताळून से~युकस हा िशकं दरा¯या हाताखाली कसले~या मीक
सै=यािनशी, इसवी सनपूव ३१५ ¯या जवळपास, िसंधूनद| ओलांडन ू भारतावर ःवार| करता
झाला. िशकं दरची पÍहली न गाजलेली इ. सनपूव ३२९ ची गांधारकड|ल लहानशी ःवार| सोडन ू
Íदली असता cयाने िसंधू ओलांडन ू इ. सनपूव ३२७ त के ले~या िन मागे सÍवःतर वÍण ले~या
cया पÍह~या ःवार|नंतर िसंधू ओलांडन ू आलेली मीकांची भारतावर|ल ह| दसर| ु ःवार| होय !
१३७. परं तु यावेळ| िसंधूनद| उतFन से~युकस पुढे येताच cयाला ती पूव|ची
िशकं दर¯या वेळची भारतीय रा7य-गणरा7यांची फु टकळ फु टकळ सै=ये कोठे च Íदसेनात !
मºयंतर|¯या काळात चंिगुB-चाण4यां¯या ूयHामुळे िन पराबमामुळे भारताचा जो राजक|य
िन सामÍरक कायाक~प झालेला होता तो पाहन

से~युकस चÍकत झाला, ग|धळला !
िसंधूनद|¯या पंचनदा¯या या टोकापासू न तो अगद| थेट िसंधूसागरापय त भारतीय रा¶ा¯या

34
संघÍटत, एकछऽी, एकक ि|, एकसंचािलत अशा चतुरं ग िन ूबळ सै=याची पोलाद| िभंतच िभंत
cयाला अडÍवÞयास शUस7ज उभी असलेली आढळली आÍण ितचा सेनापती ःवयं चंिगुB !
१३८. cया दो=ह| युयुcसु सै=यांची गाठ पडताच िनकरा¯या रणकं दनास आरं भ झाला.
मीकांनी आप~या पराबमाची पराका8ा के ली, पण शे वट| cयांची भारतीय सै=याने कोणcयातर|
िसंधुपÍरसरातील दोन-तीन रणांत (cया ःथलाचे नावह| उपल¯ध नाह| !) इतक| दाणादाण
उडवून Íदली क| से~युकसला cया िनणा यक पराजयामुळे Íवजयी चंिगुBास शरण जाÞयावाचून
गcयंतर उरले नाह|.
राजा पौरवा¯या पराभवाचा सूड !
१३९. िशकं दरा¯या वेळे स मीकांनी के ले~या पौरवा¯या पराजयाचा, इतर अcयाचारांचा
िन अपमानाचा, चंिगुBा¯या Hा िनणा यक Íवजयामुळे पादाबांत झाले~या मीकांवर भारताने
असा पुरे पूर सूड उगÍवला ! ते¯हा Íवजयी सॆाट चंिगुBा¯या सव अट| पराÍजत से~युकस
मुकाç याने मानता झाला.
१४०. या अट|ंूमाणे यवनसॆाç से~युकसने िसंधूनद|¯या इकड~या बाजू¯या पंचनद
ते िसंधूभृ ती भारतीय ूदे शांवर मीक जो अिधकार सांगत होते तो अिधकार सोडन ू Íदला.
इतके च न¯हे , तर िसंधू¯या पलीकडला जो गांधार तो Íहं दकु श ु ूभृ ती भारतीय ूदे श मीकां¯या
हातात पडला होता आÍण जो भारतास परत Íद~यावाचून युºद थांबणार नाह| ¹हणून
महामाcय चाण4याने दरडावले होते तो सारा भारतीय ूदे शह| Íवजयी चं िगुBास राजा
से~युकसने हं

का चूं न करता परत दे ऊन टाकला. आÍण भारतावर चढाई करÞयासाठ| िसंधू
उतरताना छाती वर काढन ू िन खçगे उपसून चालून आले~या cया सहॐावधी मीकां¯या
िशकं दर| सेना, शUे खाली ठे वून िन मःतके अधोमुख कFन िसंधूपार, Íहं दकु शपार ु चालcया
झा~या.
भय Íबन होय न ूीत
१४१. चंिगुBा¯या Hा Íवजयामुळे cया¯या भारतीय साॆा7याची सीमा से~युकस¯या
मीक रा7याशी िभडन ू गेली होती आÍण cया दो=ह| रा7यां¯या मधली सीमारे षा होती Íहं दकु श ु
पव ताची पं ñ| ! या भारतीय साॆा7या¯या बलाढयतेची आÍण चाण4य-चंिगुBा¯या
¯यÍñमïवाची अशी काह| छाप यवनािधपित से~युकस¯या मनावर पडली क| अशा साॆा7याशी
Íवरोध करÞयापेHा cया¯याशी मन:पूव क ःनेह जोडÞयातच आप~या मीकरा7याचे क~याण
आहे , अशी cयाची िनÍ°ती पटली. दसरे ु असे क|, से~युकस¯या इतर सीमांवर जी रा7ये होती
ती मीकांचीच असतानाह| cयाची ूितःपध| शऽुःथाने होती, cयांनाह| धाक पडावा Hासाठ|
चंिगुBासारFया बलाढय सॆाटाशी 7ढ मैऽी संपादणे हे से~यु कसला Íहतावहच होते. या
कारणामुळे cया यवनािधप से~युकसने सॆाट चंिगुBाशी मन:पूव क िचरं तन मैऽीचा संधी के ला.
१४२. इतके च न¯हे , तर राजक|य िन रा¶ीय ःनेहबंधाला cया दोन राजकु लांतील
शर|रसंबंधाचा वैयÍñक Íज¯हाळाह| लाभावा अशासाठ| cया मीकनरे शाने आप~या क=येचा
सॆाट चंिगुBाशी Íववाह कFन Íदला.
१४३. cया सालंकृ त मीक राजकु मार|¯या क=यादानाने सॆाट चंिगुBा¯या दै द|!यमान
यशोमंÍदरावर रHजÍडत सो=याचा कळसच चढÍवला गेला !

35
महामाcय चाण4याचा ूभावी ूबंध
१४४. cया ःवतंऽ, सुÍवशाल िन अखंड साॆा7याचा सारा ूबंध महामाcय चाण4याने
पाऽापाऽÍववेकानुसार Íकती कठोरपणे, Íकती ूबळपणे िन तर|ह| Íकती कनवाळूपणे ठे वला होता
हे ःवत: cया राजकाय धुरं धर पु³षानेच िलÍहले~या 'कौÍटलीय अथ शाU' Hा ÍवFयात मंथावFन
िन cया भारतीय साॆा7या¯या पुढे पुढे =यूनत: शं भर वष तर| वाढत गेले~या िन दरवर ू
पसरत गेले~या अÍजं4य ूभावावFन Íदसून येते. cयाचूमाणे चाण4या¯या cया ूभावी
ूबंधामुळे सा¯ या रा¶ात शांतता, सु¯यवःथा िन सुखसंप=नता कशी नांदत होती, तेह|
से~युकसने चंिगुBा¯या रा7यसभेत ठे वलेला मीक राजदतू मेगॅÍःथनीस याने िलÍहले~या
ूितवृ dावFन परःपरे च ूcययास येत आहे .
१४५. के ¯हा के ¯हा एका Íदवसात घडले~या एखा²ा ऐितहािसक घटनेचा ूभाव एके क
सहॐ वषा चे ऐितहािसक भÍवत¯य ठरवून टाकतो. चंिगुBाने मीकां¯या के ले~या पराभवाचा
पÍरणामह| तसाच Íकती दरवर ू ूभाव पाडू शकला, HाÍवषयी इं मजी इितहासकार ͯह=सेट
Íःमथ ¹हणतो क|, ''िशकं दर-से~युकस¯या ःवाढयांचा बोजवारा उडवून चंिगुBाने के ले~या
मीकां¯या Hा िनणा यक पराभवामुळे पुढे जवळजवळ १५०० वष पय त तर| युरोपमधील कोणतेह|
रा¶ Íहं दःथानवर ु ःवार| कF शकले नाह|.''
१४६. से~युकसशी झाले~या संधीूमाणे Íहं दकु श ु , Íहरात ते बलुिचःथानलाह|
सामावणार| भारताची cया Íदशेची जी नैसिग क सामÍरक िन ¹हणूनच शाUोñ (Scientific)
सीमारे षा आहे , जी सीमारे षा गाठÞयासाठ| पुढे इं ͹लश सdे¯या त|डास सारखे पाणी सुटत
असताह| ती cयांना Íजंकता आली नाह| Íकं वा मोगल बादशहांनाह| जी पुरतेपणी हाती ठे वता
आली नाह|, cयाच अखंड भारता¯या शाUीय सीमारे षेला ऐितहािसक कालातील, भारताचा
पÍहला सॆाट चंिगुB हा दोन सहॐ वषा ¯याह| पूव|, अशा र|तीने पादाबा=त करता झाला !*
* ...The first Indian Emperor, more than two thousand years ago thus
entered into possession of that ‘Scientific frontier sighed for in vain by his
English successors and never held in its entirety even by the Monghul
Monarchs of the १६th and १७th century.’ (Early History of India, by V. Smith)
अले4झांडर हा जग7जेता तर न¯हताच, पण तो भारतÍवजेताह| न¯हताच
१४७. cया ूाचीन काळ| सा¯ या युरोपमºये मीकसंःकृ ती ह|च पुढारलेली अस~याने
ितला आजची बहतेक

युरोÍपयन रा¶े आपआप~या संःकृ ती¯या मातृ ःथानीच मानतात. cया
ूाचीन काळ¯या अले4झांडरसारFया पराबमी मीक सॆाटाचे नाव cयामुळे च आज¯या
युरोÍपयन जनतेला आपआप~याच कोणा पराबमी पूव जा¯या नावासारखे आपुलक|चे
ःफू ित ःथान वाटत आहे . युरोÍपयन इितहासातून cयाला 'अले4झांडर Íद मेट' या नावाने
संबोिधले जात असून cया¯याÍवषयी¯या अनेक पौराÍणक पºदती¯या आFयाियकाह| cयां¯या
शालेय पुःतकांतून रं गवून cयां¯या त³णांना िशकÍव~या जातात. परं तु cया िशकं दराचा िन
cया¯या cया मीक साॆा7याचा cया काळचा भारतीय ूित§ं §| जो सॆाट चंिगुB Íकं वा
चाण4य Hां¯या नावाचा, काह| त77 इितहासकार सोडले तर, सामा=य युरोÍपयन िशÍHत
जनतेला पdाह| नसतो. एक वेळ युरोपातील जनतेपुरती Hा ऐितहािसक Íवपया साकडे

36
डोळे झाकह| करता येईल; परं तु ÍॄÍटशांचे रा7य Íहं दःथानात ु ःथाÍपले गे~यानंतर आम¯या
शाळा-ूशाळांमºयेह| ÍॄÍटशांनी िलÍहले~या शालेय पुःतकांतून आÍण साÍहcयातूनह|
अले4झांडरची ह|च वर|ल अवाःतव महती गाियलेली असे. तीन-चार Íपç या आम¯या इकडे हे च
इं मजी िशHण Íदले गे~यामुळे आम¯या िशÍHत वगा वरह| 'अले4झांडर Íद मेट' हे नाव घेताच
एक रोमहष क छाप पडे . परं तु चंिगुB Íकं वा चाण4य हा कोणcया झाडाचा पाला Hाचाह| बहधा


cयांना पdा नसे. हा ऐितहािसक Íवपया स आÍण cयामुळे झालेली जनमनाची Íदशाभूल आता
यापुढे तर|, होऊ दे ता कामा नये. िशकं दराÍवषयी¯या पौराÍणक अशा ूचिलत दं तकथा सोडन ू
Íद~या तर| ूcयH भारतीय इितहासाशी संबंध असले~या आÍण िशकं दराची नसती बडे जावी
कFन भारतास ह|नपणा आणणा¯ या आFयाियका तर| आम¯या शालेय पुःतकांतून Íकं वा
साÍहcयातून काढन ू टाक~या पाÍहजेत. उदाहरणाथ , युरोपमध~या शालेय पुःतकांतून िन इतर
साÍहcयातूनह| रं गवून सांिगतली जात असलेली आÍण आम¯या इकडे ह| ÍॄÍटशांनी ूचिलत
के लेली खालील मीक आFयाियका पहा :
१४८. मीकाÍदक युरोÍपयन जनतेत अशी समज ूचिलत असे क|, 'अले4झांडर हा
जग7जेता होता आÍण cयाने सारा भारत Íजंकला होता. तो पराबमी पु³ष जे¯हा सारे जग
Íजंकू न ःवदे शी परत आला ते¯हा जगात Íजंकावयास असा आता दे शच उरला नाह|, Hा
िन³cसाहक जाÍणवेने cया यु युcसु सॆाटाला रडू कोसळले !' आÍण अशी ह| अले4झांडर¯या
Íद͹वजयाÍवषयीची आFयाियका युरोपातच न¯हे , तर Íहं दःथानातह| ु ऐट|ने सांिगतली जाते !
आता ती Íकती खोट| िन हाःयाःपद आहे हे या पुःतकात िशकं दर¯या Íदले~या ऽोटक
वृ dा=तावFनह| Íदसून येईल. cया काळ¯या चीनसारFया 7या बलाढय रा¶ांकडे तो वळलाच
नाह| cयांची गोP सोडन ू Íदली तर| अले4झांडर Íद͹वजय कर|त भारतापय त जे¯हा पोचला
आÍण मगधासुºदा सारे भारत Íजंकू न भारताचा सॆाट ¹हणवून घेÞयाची महïवाकांHा cयाने
जे¯हा धरली ते¯हा cया¯या cया भारतावर|ल ःवार|ची आÍण cया महïवाकांHेची कोण दद शा ु
उडाली, हे Hा पुःतकात वर दाखÍवलेलेच आहे . अले4झांडर हा पराबमी होता, Íवजेता होता,
पण जग7जेता न¯हता ! भारतÍवजेता तर तो न¯हताच न¯हता ! जर cया पराबमी पु³षाला
खरोखर| रडू कोसळले असेल तर तो 'आता Íजं कावयास जगात दे शच उरला नाह|' अशा
जाÍणवेने रडू कोसळणे अश4य होते. कारण तशी जाणीव खोट| आहे हे cयाचे cयालाच ठाऊक
होते. तर ते रडे अशा जाÍणवेने कोसळले असले पाÍहजे क|, 7या भारताचा मी सॆाट होऊ
इͯछत होतो cया अÍखल भारताला मी मरे तो Íजंकू शकलो नाह|. इतके च न¯हे , तर cयाचा
जो एक लहानसा कोना मी Íजंकला आहे ¹हणून मी समजत होतो, तोह| ते बं डखोर भारतीय
माçया हातून Íहसडन ू घेतील असे Íदसते !
'गोमांतक' का¯यात ¹हटलेच आहे क|,
अ=य कु णाचा असो िशकं दर परं तु भारत जेता ना ।
अंगणÍह ना तये दे Íखले कळलाÍह ना कु णा कु णा ॥
सवाई िशकं दर
१४९. थोर पु³षांची तुलना सहसा कोणी कF नये, ते िनरिनरा=या पर|ने थोर
असतात. पण जर कोणी अशा पु³षांची तुलना करताना एकाचीच नसती बडे जावी के ली तर ती
हाणून पाडणे भाग आहे . जोवर युरोप अले4झांडरलाच तेवढे 'Íद मेट' ¹हणून गौरवीत आहे

37
आÍण cयाचा िन cया¯या मीक साॆा7याचा यशःवी ूित§ं §| जो सॆाट चंिगुB cयाची
अनु~लेखाने अवहे लना कर|त आहे , तोवर आ¹हा भारतीयांना हे सांगणे अवँय आहे क|
तुलनाच करावयाची तर 'जर िशकं दर एक िशकं दर आहे , तर चंिगुB हा सवाई िशकं दर आहे !'
िशकं दरला cया¯या बापाने आधीच िमळÍवले~या ूबळ रा7याचे िन सै=याचे उदं ड भांडवल
आयतेच लाभलेले होते. cया आधारावर ःवत:¯या पराबमाने cयाने मीकांचे साॆा7य उभारले.
परं तु चंिगुBाला तसा कोणताह| आधार न¯हता. पदर| एकह| सैिनक न¯हता. cया¯या बापानेच
cयाला रा7याबाहे र हसकू न

Íदलेले होते. एकच पु³ष तेवढा cया¯या पाठ|शी उभा होता, तो
¹हणजे आय चाण4य ! अशा Íःथतीत शू =यापासून आरं भ कFन चंिगुBाने ःवत:चे बलाढय
सै=य उभारले. ःवत: िशकं दर¯या आÍण cयाचा सेनापती से~युकस¯या भारतावर झाले~या
ःवाढयांचा बोजवारा उडवून Íदला आÍण िशकं दरा¯या साॆा7याहनह|

महdर असले~या भारतीय
साॆा7याची उभारणी के ली !
१५०. काळा¯या 7या पानावर Hा यवनÍवजेcया सॆाट चंिगुBाची, Hा सवाई
िशकं दराची, राजमुिा अंÍकलेली आहे , तेच आहे आम¯या Íहं दरा¶ा¯या ु इितहासातील सोनेर| पान
पÍहले !
· · ·
सोनेर| पान दसरे


२. यवना=तक सॆाट पुंयिमऽ
१५१. सॆाट चंिगुB मौय इसवी सनपूव २९८ ¯या वष| वारला. cया¯या िसंहासनावर
cयाचा पुऽ Íबंदसार ु हा बसला. तोह| पराबमी होता. cयाने ःवत: 'अिमऽघात' (शऽूंचा
कद नकाळ) ह| पदवीच धारण के ली होती. चंिगुBा¯या मृ cयूनंतरह| मौय साॆा7याचे
महामाcयपद आय चाण4या¯याच हाती काह| काळ तर| होते. cयामुळे सॆाट Íबंदसाराने ु
चाण4य चंिगुBा¯या भारतीय साॆा7या¯या (मागे पÍर¯छे द १२७, १२८, १३२ व १४९ मºये
उ~लेÍखले~या) भ¯य ºयेयाचे जे एक उपांग चंिगुBा¯या मृ cयुसमयी अध वट राÍहलेले होते तेह|
पूण करÞयाचे काय लगोलग हाती घेतले. cयां¯या वर|ल भ¯य ºयेयानुसार ¹ल¯छांचे उदं ड
पाÍरपcय झाले होते. अÍखल भारत ःवतंऽ झाला होता आÍण उdर भारतापुरते एक अखंड,
बलाढय िन एकछऽी भारतीय साॆा7य ूःथाÍपत झाले होते. परं तु cयांची ूित7ा सव च भारत

38
एकछऽी करÞयाची होती. यासाठ| cया उdरे ¯या मौय साॆा7यात उरलेला दÍHण भारतह| Íवलीन
कFन घेणे, हे ूाB कत ¯यच होते.
१५२. य²Íप दÍHण भारतातील cया काळची पृ थक् पृ थक् रा7ये ह| आमचीच होती,
आपआप~यापर| ःवतंऽ होती, कोणcयाह| परक|यां¯या, ¹ल¯छां¯या उपिवापासून Íवमुñ होती,
तथाÍप अÍखल भारतीय रा¶ जर एकतंऽ िन एकरा¶ करावयाचे तर या दाÍHणाcय पृ थक्
पृ थक् ःवतंऽ रा¶ांनी cया उdर भारतीय साॆा7यात समाÍवP होणे हे cयाचेह| cया
पÍरÍःथतीतील रा¶ीय कत ¯यच होते.
१५३. दÍHण-Íवजयावर िनघा~यानंतर सॆाट Íबंदसाराने ु साम-दाम-दं ड-भेदे कFन
तेथील बहतेक

रा7यांकडन ू आपले आिधपcय मा=य करÍवले. 'पूव िन पÍ°म समुिा¯या
मºयंतर|¯या सतरा राजधा=या cयाने मौया ¯या रा7यात समाÍवP के ~या' असे मंथांतर|
उ~लेÍखलेले आहे . एकं दर|त चंिगुB चाण4या¯या अÍखल भारतीय साॆा7या¯या ºयेयाचे हे
उरलेले द³यम ु उपांगह| पूण कFन सॆाट Íबंदसाराने ु उdर-दÍHण, पूव -पÍ°मेसुºदा सारे
भारतवष एकछऽी िन एकरा¶ के ले ! Hा वैिशPयाूमाणेच cया मौय साॆा7याचे आणखी एक
वैिशPय हे क| ऐितहािसक पºदतीने अगद| मोजूनमापून ¹हटले तर| cया काळ¯या जगातील
मीससुºदा सा¯ या रा¶ांमºये सैिनक बळातह| भारत बिल8तम होते.
१५४. चाण4या¯या ूबळ ूबं धाूमाणे उभारले~या िन शUस7ज राखले~या Hा
चतुरं गदला¯या अजेय बळामुळे च चंिगुBा¯या रा7यारोहणापासून तो अशोक बौºद झा~यानंतरह|
cया¯या मृ cयूपय त, उणीपुर| शं भर वष cया मौय कालीन अÍखल भारतीय साॆा7यास भूिममाग
व समुिमाग कोणतीह| सीमा उ~लंघून, जगातील कोणताह| शऽू काह|ह| उपिव दे ऊ शकला
नाह| !
पुÞयHोक अशोक
१५५. सॆाट Íबंदसार ु इ. सनपूव २७३ ¯या वष| वारला. cया¯या िसंहासनावर cयाचा
पुऽ अशोक हा ःवत:¯या वड|ल भावास बाजूस साFन आFढ झाला. आप~या इितहासातच
न¯हे , तर जगा¯या इितहासात 7याचे संक|त न 'पुÞय-Hोक नृ पावलीत' के ले जावे अशी सॆाट
अशोकाची यो¹यता होती. तथाÍप, मागे पÍर¯छे द ७ ते ९ अ=वये Hा पुःतकातील सोनेर|
पानांची जी कसोट| आÍण ÍवषयHेऽ आखून घेतलेले आहे , cयात सॆाट अशोककालीन पान
बसत नाह|. Hाःतव cया¯या राजवट|चा अिधक उ~लेख करता येत नाह|.
१५६. तथाÍप, अशोकाने बुºदधमा ची द|Hा घेत~यानंतर cया धमा तील अÍहं साूभृ ित
काह| तïवांचा िन आचारांचा जो अितरे क| पुरःकार के ला cयाचा भारतीय राजकारणावर,
राजक|य ःवातं¯यावर, इतका हािनकारक पÍरणाम झालेला आहे क| सॆाट अशोका¯याच न¯हे ,
तर मुFयत: बौºदधमा ¯याह| cया तïवांÍवषयी िन ूवृ dींÍवषयी इथे िन Hा पुःतका¯या पुढ¯या
भागातह| अवँय ती चचा के ली पाÍहजे.
नमो भगवते बुºदाय !
१५७. बौºदधमा तील रा¶Íवघातक अशा काह| ूवृ dींची िन पÍरणामांची ह| चचा
करÞया¯या आधी, माçया मतांचा Íवपया स होऊ नये ¹हणून, इथे आरं भीच हे सांगणे मी माझे
कत ¯य समजतो क|, ःवत: बुºददे वाÍवषयी Íकं वा cया¯या बौºदधमा Íवषयी एकं दर|त मला

39
अcयंत आदर वाटत आहे . भारतीय इितहासात एकाहन

एक उdुंग अशी महान् िन जागितक
Íवभूतींची जी Íहमालयीन िशखरे आहे त cयातील एका उdुंग िशखराचे नाव आहे भगवान बुºद
! Hा आदरापुरता cया¯या िशंयाूमाणेच cया¯या मूत|पुढे नॆ होऊन मीह| ¹हणतो, 'नमो
भगवते बु ºदाय !' 7या Íहं दरा¶ाने ु cयांना ज=म Íदला ते Íहं दरा¶ह| ु आज cयांना ौीÍवंणूंचा
नववा अवतार मानीत आहे , तेह| एवç यासाठ|च !
बौºदधम भारतातून नामशेष कां झाला ?
१५८. बौºदधम हा अशोका¯या आधी तीनशे वष तर| मगधाचे आजूबाजूला
उपदे िशला जात होता. cयाचा ूचार तोपय त बहश

: मतपÍरवत नाने होई. cयामुळे cयाचा
ूसारह| मंदगतीने चाले. मागे पÍर¯छे द १५ मºये वर सांिगतलेच आहे क| िशकं दर
से~युकस¯या कालापय त पं चनद (पंजाब), िसंध, गांधारूभृ ित ूांतांत बौºदधमा चे नावह| फारसे
ऐÍकवात न¯हते. मीकांना तर cयाचा पdाह| न¯हता. बहतेक

इितहासकारांचा असा समज
झालेला आहे क| बौºदधम हा वेदाचे ूामाÞय न मानणारा आÍण एकं दर|त िनर|+रवाद|
अस~यामुळे cयावेळ¯या वैÍदकधमा िभमानी जनतेने cयाचा ूबळ Íवरोध के ला आÍण cयामुळे
शेवट| तो धम भारतातून नामशेष होऊन गेला. परं तु आजपय तची 7ढावलेली ह| समजूत
सवा शी सcय नाह|. कारण गौतमबुºदानेच अवैÍदक Íकं वा िनर|+रवाद| Íकं वा शू =यवाद| धम पंथ
काढला हे च मुळात अत°य आहे . ःवत: बुºद ज=मला cयाचे आधी उणेपु रे अवैÍदक िन
िनर|+रवाद| प=नास-साठ धम पंथ भारतात ूचिलत होते. हे बुºदमंथांनासुºदा मा=य आहे .
वैÍदक िन अवैÍदक तïव7ानाचे िन ूचारकांचे बौͺदक वादÍववाद होत. मतपÍरवत नाने 7याला
जो धम पंथ ³चेल तो cया धम पं थात जाई. बुºदकालापासून शं कराचाया ¯या कालापय त
तïव7ाना¯या आÍण बौͺदक संघषा ¯या आघाताने बौºदधमा स काह| अंशी हार खावी लागली
ह| गोP जर| सcय असली तर| वैÍदक धमा िभमानी ॄा(ण, HÍऽयाÍद जनतेला बौºदधमा चा िन
Íवशेषत: cयाची पुढे पुढे जी Íवकृ ती होत गेली ितलाच अनुसरणा¯ या बौºदांचा जो अगद|
ितटकारा आला cयाचे मु Fय कारण ताÍïव Íकं वा बौͺदक हे च काय ते नसून ते रा¶ीय िन
राजक|यह| आहे . ते कसे, ते Hा पुःतका¯या कHेत मावेल cया ूमाणात पुढे यथाूसंगी
सांगÞयात येईल.
अशोकाने वैÍदकधम|यांवर बौºदधम बळाने लादला
१५९. अशोकाने बौºदधम ःवीकार~यानंतर cया¯या राजवट|¯या उdराधा त cया¯या
अंगी cया बौºदधमा चा अिभिनवेश इतका संचारला क| तोपय त के वळ उपदे शाने cया मताचा
जो ूचार होत होता तो पुरे सा नाह|, असे वाटन ू cयाने आप~या सव साॆा7यात
वैÍदकधमा तील अcयंत मूलभूत परं तु बौºदधमा त िनÍषºद मानले~या अशा धमा चारांना एखा²ा
अपराधाूमाणे दं डय ठरÍवले. उदाहरणाथ , दोन-तीनच गोPी ःथलाभावामुळे येथे दे ऊ.
य7यागांना ते Íहं साूधान ¹हणून आप~या सा¯ या साॆा7यात cयाने बंद| के ली. य7संःथा ह|
वैÍदकधमा चे आ² क ि. cया य7संःथे¯या क िाभोवती वेदकालापासून भारतीयांची महान
संःकृ ती Íवकसून भरभराटलेली होती. ते य7 राजदं डा¯या बळाने अकःमात दं डय ठरÍव~यामुळे
अशोका¯या साॆा7यात ८० ट4के असणा¯ या ॄा(ण, HÍऽयाÍदक वैÍदकधम|यांत के वढा Hोभ
माजला असेल याला क~पनाच के लेली बर|. अशोकाने मृ गयाह| िनÍषºद, दं डय ठरÍवली. वैÍदक

40
धमा त HÍऽयांचे मृ गया हे एक मुFय कत ¯य होते. cयातह| लHावधी लोकां¯या आहारासाठ|
मासे, क|बç या मारणे हे िनÍषºद ठरÍवले गेले. ते तर राहोच, पण घनघोर अरÞयांतून
वावरणा¯ या आÍण वारं वार मनुंयवःतीत िशFन माणसांनाह| गçट करणा¯ या िसंह-¯यायाद| बू र
पशूं ची मृ गयाह| 'ूाÍणÍहं सा कF नये' Hा िनरपवादपणे आचF गे~यास अगद| दबु =या िन
मनुंयघातक ठरणा¯ या बुºदमतासाठ| अशोकाने दं डय ठरÍवली. ॄा(ण, HÍऽयाÍद वैÍदक
धम|यां¯या धमा चरणावर अशोक इकडे अcयाचार| बंद| घालीत असताना ितकडे cया¯या
मोठमोç या ःतंभावFन उपदे श कोFन ठे वीत असे क|, 'सव धम|यांशी सÍहंणुतेने वागावे !
ौमणांचा आÍण ॄा(णांचा सcकार करावा !' Hा cया¯या कृ cयातील धडधड|त Íवसंगती
cया¯यासारFया संयमशील िन Íववेक| सॆाटा¯याह| ºयानात येऊ नये, हे आ°य आहे .
१६०. बौºदधमा ¯या काह| िशकवणींचा रा¶ीय शñ|वर िन समाजधारणेवर घातक
पÍरणाम झा~यावाचून राहणार नाह|, हे आय चाण4याने अशोका¯या आधीच प=नास वष हे Fन
ठे वलेले होते. Hाःतव मौय साॆा7याचा सारा रा7यूबंध 7या 'अथ शाUा'वर आधारलेला होता
cया आप~या 'अथ शाU' Hा मंथात सं सार सोडन ू िभHु होऊ इͯछणाढयांसाठ| काह| रा¶ीय
7Pीने उपयुñ असे ूितबंध cयाने घातलेले होते. उदाहरणाथ , चाण4याचा एक दं डक असा आहे
क|, 'अ~पवयी Uीने ित¯या माताÍपcयां¯या िन राजसdे¯या अनु7ेवाचून संसार सोडन ू
िभHुसंघात ूवेश कF नये.' दसु ¯ या एका दं डकाूमाणे 'कोणाह| पु³षास cयाचेवर अवलंबून
असले~या ÍUया-मुलांची ¯यवःथा लावÞयापूव| िभHु होÞयास म7जाव के लेला आहे !' परं तु
अशोकाचे काळात िन नंतर हे ूितबंध लुB झाले आÍण कोणcयाह| लहानमोç या माणसास
संसार सोडन ू िभHुसंघात जाÞयास सरळ मोकळ|क झाली. Hा िभHु संघात िशरले~या सहॐावधी
लोकांना अ=न-वU-श³या-िनवासाद|ं¯या सोयी धमा थ फु कट के ~या जात असत आÍण cयाचा
सारा ¯यय राजकोषातून होई. अशोकाने cया¯या साॆा7या¯या कोषातील कोç यानुकोट| ³पयांचा
¯यय अशा िभHुसंघाकÍरता मोठमोठे Íवहार बांधÞयासाठ| आÍण cयातून िनवसणा¯ या लHावधी
िभHूंची उपजीÍवका चालÍवÞयासाठ| चालÍवला होता. परं तु साॆा7याचा हा सारा रा7यकोष
बहतांशी

साॆा7यातील वैÍदकधम|यां¯या करातून, संपdीतून भरला जात होता आÍण cयाचा
Íविनयोग cयां¯या Íव³ºद जाणा¯ या बुºदमता¯या साव Íऽक ूचारावर होत होता ! ह| cयां¯याच
संपdीची cयां¯याच Íव³ºद पH बलवान करÞयासाठ| के लेली उधळपçट| cया वैÍदकधम|य
जनतेस असH होऊन cयां¯यात तीो असंतोष वाढत जावा, हे साहÍजकच होते.
साॆा7या¯या शUबळा¯या मुळावरच घाव !
१६१. परं तु राजदं डा¯या बळाने अशोकाने सा¯ या साॆा7यात आÍण बाH दे शीह|
चालÍवले~या बौºदधमा तील अितरे क| अÍहं से¯या ूचाराचा भारतीय साॆा7या¯या मुळावरच जो
घाव पडत होता, तो वर¯या इतर कृ cयांहनह|

रा¶ीय अÍःतcवास िन ःवातं ¯यास अिधक
हािनकारक होता. सव च शUबळ हे Íहं सामय आÍण पापकारक आहे , Hाऽधम आचरणारे हे
Íहं सक िन अध¹य वगा त मोडणारे असून जे जे कोणी अÍहं सेची शपथ घेऊन, शUcयाग कFन,
संसार सोडन ू , िभHू होऊन ÍवहाराÍवहारांतूनच बौºदधमा नुसार जगत राहतील cयांचा वग हा
रा¶ा¯या संरHणासाठ| लढणा¯ या िन हताहत होणा¯ या HÍऽय, सैिनक वीरापेHाह| उ¯चतर,
पुÞयकर िन पूजाह तर आहे , असा बौºदधम|पदे श Íजकडे ितकडे अशोकाने नेमले~या िन
पोसले~या सहॐावधी िभHूंकडन ू चालू झा~यामुळे सामा=य समाजातसुºदा शUधार| िन वीरवृ dी

41
अशा कोणाह| सैिनकापेHा कोणीह| ऐतखाऊ भटकता िभHु हा मानाह आÍण धमा चरणी
समजला जाऊ लागला.
१६२. अशोकाने cया¯या ःतंभावर इतर धमा तूनह| आढळणारे एक ठराÍवक वा4य
कोरले आहे क|, 'शUÍवजयापेHा धम Íवजय हा ौे 8 आहे '. पण तो धम Íवजय Hा ऐÍहक जगात
श4य आहे काय ? ¯यवहाय आहे काय ? अमृ त !यायले असता मनुंय अमर होतो; होत
असेल, पण ते अमृ त Hा ऐÍहक जगात कोणcया दकानात ु िमळते cयाचा पdा कोणी सांगू
शकत आहे का ? 'बोलाचीच कढ| बोलाचाच भात, जेवूिनया तृ B कोण झाला ?'
१६३. 7या साॆा7यीय आपार साधनां¯या, सdे¯या िन संपdी¯या आधारामुळे सॆाट
अशोक सा¯ या भारतात आÍण cयावेळ¯या पररा¶ांतह| धम Íवजय हा शUÍवजयापेHा ौे 8 आहे ,
असे उपदे शीत होता ते cयाचे साॆा7यच cया चाण4य-चंिगुBांनी उभारले~या ूबळ िन अजेय
अशा चतुरं ग सै=या¯या शUबळानेच काय ते संपाÍदलेले न¯हते काय ? आÍण अशोक
िसंहासनावर येताच जर ते चतुरं ग सै=यबळ सारे ¯या सारे बुºदधम| होऊन, शUcयाग कFन
आÍण ऐतखाऊ िभHु होऊन ÍवहाराÍवहारांतून घोरत पडते तर ःवत: अशोकच सॆाट ¹हणून
एक Hणभर तर| Íटकू शकला असता का ? भारता¯या अवतीभोवती ते¯हाह| जी मीक रा¶े
आÍण cयां¯याह| पलीकडे अcयंत कडवी, Íहं सक िन के वळ शUाचार| शक-कु शाण-हणाÍद

रा¶े
भारता¯या चतुरं ग िन अÍजं4य सेने¯या भयानेच काय ती तोवर दरू दरू दडून बसलेली होती.
ती सार|¯या सार| cया िभHुमय बनले~या भारतावर िसंहासारखी झडप घालून cयां¯या बू र
नखांनी अशोका¯या cया cयñशU धम Íवजयाचाच गळा घोटन ू cयाचे रñ !यायली नसती का?
१६४. पण ह| 'जर तर' ची चचा च करÞयाचे कारण नाह|. भारतीय Hाऽवृ dीचा
नायनाट कF पाहणा¯ या के वळ अशोका¯याच न¯हे , तर माçया 'सं=यःत खçग' नाटकात
वÍण ~याूमाणे ःवत: बु ºदा¯याच उपदे शाचा वःतुत: तसा पÍरणाम भारता¯या दद वाने ु
cयाकाळ|च भारताला भोगावा लागला आहे . तोच दद वी ु पÍरणाम आÍण cयाचा वैÍदकधम|यांनी
के लेला यशःवी ूितकार आता वणा वयाचा आहे .
धमा ची न¯हे , तर cयां¯या राजकारणÍवषयक पÍरणामांची चचा
१६५. हे वण न करताना वैÍदक Íकं वा बौºदधमा तील तïवांची Íकं वा cया¯या
कम कांडातील य7-याग-सं=यासाÍद आचारांची पारलौÍकक7Pया छाननी करÞयाचा हे तू तर
नाह|च नाह|, पण ऐÍहक7Pया सवा गीण पाहणी वा तु लना करÞयाचा आमचा मानस नाह|. cया
तïवांपैक| आज काय काय Íव+ासाह आहे Íकं वा cयां¯या आचारांपैक| आज अनुकरणीय काय
आहे हा ू÷सुºदा अूःतुत ¹हणून उपÍःथत के ला जाणार नाह|. Hा पुःतकात, cया cया
काळ| Hा िन इतर धमा तील मतांचे िन cयां¯या अनुयायां¯या कृ cयाचे भारता¯या cया काळ¯या
राजक|य जीवनावर जे रा¶ीय िन राजकारणÍवषयक पÍरणाम घडले cयांची चचा काय ती
करÞयाचा आमचा मानस आहे . कारण तसे ऐितहािसक ÍवHेषण के ~यावाचून cया इितहासाचे
धागेदोरे उलगडता येणेच अश4य आहे .
अशोका¯या मृ cयूनंतर
१६६. ःवत:¯या धम िन8ेूमाणे लोकक~याणाथ शेवटपय त झटणारा हा पुÞयHोक
सॆाç अशोक इ.स.पूव २३२ मºये वारला. cयाचा अंत हाच हा भ¯यतम भारतीय मौय

42
साॆा7या¯या अंताचा आरं भ ठरला ! अशोका¯या शेवट¯या २५ वषा त cयाने आपले सारे
तनमनधन बुºदमता¯या ूचाराथ वाÍहले. अशोकानंतर cया¯या रा7यासनावर जे cयाचे वंशज
अनुबमे बसले तेह| सारे ूामाÍणक बौºदधम|य आÍण ¹हणूनच शUशñ|ने दबळे ु असे के वळ
नामधार| राजे िनघाले. cया अÍहं साूवण अशा बौºदधमा ¯या अितरे क| अनुयायांकडन ू िन
रा7यकcया कडन ू Hा चाळ|सप=नास वष झाले~या साॆा7यीय शUबळा¯या रा¶घातक उपेHेमुळे
मौय साॆा7या¯या, Íवशेषत: cया वाय¯य ूांताकडची (सरसीमेकडची) सार| सै=यसंघटना
अगद| Íवःकळ|त झालेली होती. ते पाहन

तोवर के वळ मौय साॆा7या¯या नावा¯या दरा¯ यानेच
दबून राÍहले~या भारता¯या बाहे र|ल शऽूंनी अशोका¯या मृ cयूनंतर अव¯या तीसएक वषा ¯या
आतच भारतावर चढाई करÞयाचे धाडस पु=हा के ले.८
बॅÍ4शयन मीकांची भारतावर ःवार|
१६७. सॆाç चंिगु Bाने से~युकस िनके टरचा पराभव कFन इसवी सनपूव ३१५ ¯या
जवळपास मीकांना Íहं दकु श¯या ु पलीकडे Íपटाळून लावले होते. (पÍर¯छे द १३६ ते १४० पहा)
cया काळ| भारताची सरसीमा असले~या Hा Íहं दकु शा¯या ु cया पलीकड¯या बाजूला लागूनच जो
बॅÍ4शया नावाचा ूांत होता cयात से~युकस िनके टरने आपले ःवतंऽ मीक रा7य ूःथाÍपले
होते. ते ःवतंऽ अस~यामुळे च तेथून सुदरू असले~या मूळ¯या युरोÍपयन मीक रा7याशी cयाचा
काह| संबंध उरलेला न¯हता. जर असलाच तर तो सं बंध परःपर वैराचा काय तो होता. cयामुळे
Hा बॅÍ4शयन मीकांना 'आिशयाई मीक' असेच ¹हणत. िशकं दर¯या मूळ¯या जाितवंत मीकांपेHा
मध~या शं भरएक वषा तील तुटत गेले~या Íपç यान् Íपढयांनी हे बॅÍ4शयन मीक ह|न अवःथेस
पोचले होते. cयां¯या िशकं दर| पूव जांचे ते पÍहले तेज आता cयां¯यात उरलेले न¯हते. पण जी
एकच गोP cयां¯यातह| अ²ाप जीव धFन उरली होती ती भारत ÍजंकÞयाची िशकं दर|
महïवाकांHा ! मौय साॆा7या¯या शUशñ|ची वर सांिगत~याूमाणे वाताहत झालेली पाहताच
cया बॅÍ4शयन मीकां¯या (दयात ती भारत§े षी महïवाकांHा पु=हा उसळून आली आÍण cयांचा
cया वेळचा राजा जो डे मेÍशयस cयाने Íहं दकु श ु ओलांडन ू भारतावर धाड घातली. भारतीय
सै=याचा कोणताह| ¹हणÞयासारखा ूितकार होतच नस~यामुळे डे मेÍशयस हा का¹बोज, गांधार
ूभृ ित ूांत घेऊन िसंधूनद| उतरला. पुढे सारा पं चनदह| (पंजाबह|) हःतगत कFन तो
यवनाधीश ूcयH मगधावर चाल करÞयासाठ| ससै =य पुढे सरसावला. सा¯ या मीक सै=यात
मोठा वीरोcसाह संचFन ते अशी घोषणा कF लागले क|, ''िशकं दरचे जे ःव!न होते क|,
पाटलीपुऽ Íजंकू न तेथे भारतीय सॆाट ¹हणून ःवत:ची घोषणा कर|न, ते अले4झांडरचे
भारतसाॆा7य ÍजंकÞयाचे ःव!न आ¹ह| आता खरे कFन दाखÍवतोच !''
पंचनदाÍद ूांतांत भारतीय वीरवृ dीचा ढहास अकःमात् कां झाला ?
१६८. हे के वढे आ°य आहे क|, 7या Íहं दकु शापासून ु पंचनद, िसंधाÍद ूांतांत शं भर-
स¯वाशे वषा पूव| िशकं दर से~युकससारFया जगͧFयात मीक सेनानीं¯या िन सै=या¯या
ःवाढयांचा cया cया ूांतांतील भारतीय HÍऽयांनी, गणरा7यांनी, सैिनकांनी आÍण जनतेने
बोजवारा उडवून cयांना मागे Íपटाळून Íदले cयाच पराबमी भारतीय ूांतांना Hा बॅÍ4शयन
मीकांसारFया दब लतर ु िन अध:पितत अशा आिशयाई मीकांनी असे के वळ चालता चालता
Íजंकू न ¯यावे ! पदोपद| लढाया दे णा¯ या भारतीय वीरवरां¯या धाःतीमुळे िशकं दर, से~युकसला

43
Hाच ूांतांमºये लढत असता ःवत:¯या तंबूतह| ःवःथ झोप घेता येत नसे. पण हे द³यम ु
ूगतीचे बॅÍ4शयन मीक सेनानी Íवजया¯या सुरÍHततेत आज अयोºदे ¯या ूासादामºये सुखाने
झोपत आहे त.
१६९. अशोकाने बौºदधम ःवीकार~यानंतर तीस-चाळ|स वषा तच डे मेÍशयसची ह|
मीक ःवार| झाली. मºयंतर|¯या Hा तीस-चाळ|स वषा तच cया गांधार, पंचनदाÍद झुंजार
ूांतांतील भारतीय ूितकारशñ|चा िन वीरवृ dीचा इतका ढहास अकःमात कसा झाला ? अशी
कोणती Íवशेष घटना Hा तीस-चाळ|स वषा त घडली क| Íज¯यामुळे हा भारतीय वीरवृ dीचा
ढहास अपÍरहाय ठरावा ?
१७०. िशकं दर से~युकस¯या मीक सै=यापेHा हे डे मेÍशयस¯या सेनापितcवाखाली
चालून आलेले बॅÍ4शयन मीक सै=य काय अिधक पराबमी होते ? मुळ|च न¯हे . उलट ते
ःवत:च मानीत असत क| cयांचे िशकं दर, से~युकस¯या वेळचे पूव ज cयां¯यापेHा अिधक
पराबमी आÍण जवळ जवळ दै Íवक यो¹यतेचे होते. ¹हणजे अशा ह|नतर आÍण दब लतर ु
यवनांनी cया cया ूांतांतू न भारतीयांना नुसते चालता चालता जे यावेळ| Íजंकले ते िशकं दर¯या
कालापेHा भारतशऽू मीकांचे बळ वाढले ¹हणून न¯हे , तर ितकड¯या भारतीयां¯याच
ूितकारशñ|चा िन वीरवृ dीचा भयंकर ढहास झाला असला पाÍहजे ¹हणूनच होय.
१७१. अथा त् िशकं दर¯या इसवी सनपूव ३२७ ¯या वषा ¯या ःवार|पासून डे मेÍशयस¯या
Hा साधारणत: इसवी सनपूव २०० ¯या वषा ¯या ःवार|¯या मºयंतर| भारतीयां¯या
परशऽुूितकारशñ|चा िन वीरवृ dीचा ढहास करÞयासाठ| मुFयत: एकच एक घटना जी घडली
ती अशोकाने बौºदधम ःवीकार~यानंतर आप~या राजदं डा¯या बळाने जो अूितकार|, अÍहं सक,
शUबळिनंदक बुºदमतांचा अितरे क| ूचार cया cया ूांतांतून के ला, तीच असली पाÍहजे.
कारण दसर| ु अशी महïवाची िन अशा ूकारची घटना घडलीच नाह|. cयाÍवषयीची तुलनाcमक
अशी दोन-तीन Íवधेये (Points) ःपPीकरणाथ घेऊ.
अले4झांडर¯या वेळची भारतीय मनोवृ Íd आÍण
डे मेÍशयस¯या वेळची भारतीय मनोवृ Íd
१७२. िशकं दर¯या वेळ| का¹बोज, गांधार, पंचनद ते िसंध ूभृ ित ूांतांत बौºद
धमा चे नावसुºदा जनतेस माह|त न¯हते. (मागील पÍर¯छे द १५ पहा) ती भारतीय जनता
वीरपूजक वैÍदक धमा वलंबी होती. Hाऽवृ dीचा अिभमान धरणार| यौधेयांसारखी गणरा7ये
ःवत:स आयुधजीवी (Nation in Arms) ह| अिभधाने एखा²ा Íब³दावलीसारखी अिभमानाने
लावून घेत, (पÍर¯छे द ३७, ३८ पहा). के वळ HÍऽयवण च न¯हे , तर काह| काह| 'संघां 'तून
सारे ¯या सारे भारतीय नागÍरक, Uी-पु³षसुºदा, पररा¶ाचे आबमण होताच समरांगणात
सशU होऊन लढावयास जात. दद ु वाने जेथे कोणा 'जनसंघाचा' पराभव होई तेथे तेथे
यवनां¯या हाती Íजवंतपणी पडÞयापेHा भारतीय वीरांगना वीरिशशूं सह जोहार कFन
अ͹नूलयात उç या घेत, भःम होत ! हे सव वण न Hा पुःतकात मागे (पÍर¯छे द ३७ ते ७४
मºये) आलेच आहे . आणखी एकच गोP cया चाण4य-चंिगुBां¯या काळ¯या वैÍदकधम|य
भारतीयां¯या ःवरा¶संरHक वीरवृ dीचे ²ोतक ¹हणून दे ऊ ¹हणजे झाले.

44
१७३. 'अथ शाU' Hा वैÍदकधम|य आय चाण4या¯या 7या मंथात~या
रा7यूबंधाूमाणेच चंिगुBा¯या भ¯यतम भारतीय साॆा7याचा ूबं ध बहश

: चालत असे, cया
मंथात भारतीय ःवातं¯य िन भारतीय साॆा7यरHणाथ अवँय असले~या Hाऽवृ dीचा के वढा
गौरव के लेला आहे तो पहा. चाण4या¯या ूबंधाूमाणे सै=यामºये ॄा(णांसुºदा सा¯ या वणा ¯या
नागÍरकांना ूवेश िमळत असे. 'अमया दूवृ dे च शऽुिभ: संगरे कृ ते । सव वणा ° 7ँयेयु:
शUव=तो युिधÍ8र ॥' ह| वैÍदकधम|यांची परं पराच होती. जे¯हा हे असे साॆा7यीय महासै=य
परशऽूवर चाल करÞयासाठ| रणांगणात उतरे ते¯हा चाण4य आ7ाÍपतो, ःवत: सॆाटाने cया
चतुरं ग दलभारास संबोधून असे भाषण करावे :
१७४. ''वेदे ंव!यनुौू यते समाBदÍHणानाम् य7ानामवभृ थःनानेषु या सा गित:
शू राणािमित । Hणेन ताम!यितयाÍ=त शूरा:, ूाणान् सुयुºदे षु पÍरcयजÍ=त । तु~यभोगोऽÍःम,
भवÍ{: सह भो¹यिमदं रा7यम् । परान् ह=त¯यम् ।''
१७५. भावाथ क|, ''जी य7ाने सÿित तीच सÿित शू रांना रणात िमळते ! =या³य
युºदात (सुयुºदे ) ूाणाप ण करणा¯ या शू रांना तcHणी ःवग ूाB होतो. हे रा7य जसे मी तसेच
तु¹ह|ह| उपभोगणारे आहात. मग पहाता काय ! शऽूंवर तुटन ू पडा, cयाचा वध करा !'
१७६. कोणी सांगावे ! Hाच 7वलंत श¯दांत से~युकसवर चढन ू जाणा¯ या आप~या
अÍजं4य भारतीय दलभाराला ःवत: सॆाट चंिगुBानेह| उdेÍजले असावे !
१७७. आबमक, अ=या³य, 'पÍरऽाणाय साधू नां Íवनाशाय च दंकृ ताम ु ् ,' असे जे
सशU युºद लढावे लागते तशा युºदास वैÍदकधम 'Íहं सक' हे Íवशेषण लावीतच नाह|. cयास
तो 'धम युºद'च ¹हणतो.
१७८. िशकं दरा¯या वेळ| भारतीय ःवातं¯या¯या संरHणाथ यवनशऽूंशी असे धम युºद
लढÞयासाठ| ितकड¯या सा¯ या ूांतात वैÍदकधम|य ूचारक वीरौीची आग पेटवीत चालले होते.
cयांपैक| Íकcयेक ॄा(णाÍद रा¶ीय ूचारकांना धFन िशकं दर फाशीह| दे त चालला होता !
(पÍर¯छे द ३१ व ७३ पहा)
१७९. अशा वीरौीने रसरसले~या चंिगुBा¯या भारतीय सै=याने यवनािधप
से~युकसचा पराभव के ~यानंतर cया Íहं दकु शपय त¯या ु भारतीय साॆा7याचे िन ःवातं¯याचे
संरHणाथ चं िगुB-चाण4यांनी cया वेळ¯या सव जगातील बलाढयतम अशा आप~या चतुरं ग
सै=याचा पोलाद| तट उभाFन ठे वला, cया cया¯या शUबळा¯या भीतीनेच Íहं दकु शपलीकड|ल ु
बॅÍ4शयामºये दबले~या िन दडले~या मीकां¯या रा7याने साधारणत: १२५ वष पय त
भारताÍव³ºद चकार श¯द काढला नाह|. सॆाç अशोक Hा वीरवृ Ídपूजक वैÍदकधमा चा अनुयायी
¹हणवीत होता तोपय त ¹हणजे साधारणत: इसवी सनपूव २५२ पय त भारतीय
मौय साॆा7या¯या Hा वाय¯य सरसीमेकडचा हा सै=यसंभार तसा¯या तसाच शUस7ज िन
अÍजं4य होता. परं तु -
१८०. परं तु अशोकाने बौºदधम ःवीकारताच ह| सार| सुरÍHतता अकःमात्
कोसळली. ःवत: गौतम बुºदाने cयाचे इवलेसे शा4य-रा7य सोडन ू जसे ःवत:च िभHुपण
ःवीकारले तसे अशोकाने बौºदधम ःवीकारताच आपले सॆाटपद जर सोडन ू Íदले असते आÍण
िभHु होऊन तो बौºदधमा चा ूचार कर|त Íहं डता तर भारतीय रा¶ावर मोठे से सं कट कोसळले
नसते. अशोका¯या बौºदधम -िन8ेचीह| खर| कसोट| लागती. पण मरे तोपय त अशोकास भारतीय

45
महारा7याचे सॆाटपद काह| सोडवले नाह|. उलट cयाने cया साॆा7यासच बौºदधमा चा एक
ूचारक मठ बनवून टाकले ! अथा त् Hा वाय¯येकड¯या पव तीय ूांतात (सरसीमेकड¯या
ूांतात) 'धम Íवजय हा शUÍवजयापेHा ौे 8 आहे ', 'अबोधेन जयेत् बोधम् ', 'अÍहं सा परमो
धम :', 'मा Íहं ःयाcसव भूतािन' ूभृ ित दे शकालपाऽानुसार आचरली गेली असता Íहतकारक
असणार| आÍण वैÍदकधमा तच 7याचे मूळ आहे अशी सूñे दे शकालपाऽांचा Íववेक सोडन ू िन
िनरपवाद सcये ¹हणून बौºदधमा त जशी ूचाÍरली जात तशी ूचाÍरली जाऊ लागली.
अशोका¯या साॆा7यकोषातून पोसलेले िन पाळलेले बौºदिभHूंचे तांडे ¯या तांडे cया ूांतात
'शUबळ हे पाप आहे ' असा ूचार कर|त Íहं डू लागले. जे बौºदधम|य असतील cयांनाच
साॆा7यातील 'धम महामाऽ', ूांतीय अिधकार|, 'र7जुक' नावाचे अशोकाचे Íव+ासू राजकम चार|
¹हणून उ¯चपद| नेमले जाऊ लागले. Hा सवा ना अशोका¯या आ7ेूमाणे बौºदधम ूचारास िन
आचारास श4य ते ते रा7यीय ूोcसाहन ²ावे लागे. गांधार, पंचनदूभृ ित ूांतांतह| बौºदधम|य
ूचार नागÍरकांतच न¯हे , तर सैिनकांतूनह| चालू लागला. अथा त् 7या ूमाणात वर|ल
अÍहं साÍद बौºदमतांचा अितरे क| ूचार Íजकडे ितकडे राजदं डबळाने होऊ लागला cयाच
ूमाणात cया भारता¯या वाय¯यपव ताकड|ल ूांतातह| Hाऽवृ Íd िन शUबळ उणावत गेले. वीस
वष असा वीरवृ ÍdÍवरोधक िन अरा¶ीय ूचार के ~यानंतर अशोक वारला. cया¯या रा7यासनावर
आले~या दबु =या बौºदधम|य वंशजांनी तर cया पव तीय ूांतां¯या संरHणाथ चंिगुBापासून
शUस7ज ठाणात उ¹या असले~या भारतीय सै=यसंभारा¯या cया अÍजं4य पोलाद| कोटाची
अशोकाहनह|

इतक| उपेHा के ली क| पायाच ढासळ~यामुळे दग ु ढासळावा cयाूमाणे ढासळून
गेला.
सारांश
१८१. बौºदधमा ¯या शUबळिनंदक आÍद रा¶ःवातं¯यासाठ| झुंजणा¯ या वीरवृ dीची
अH¹य उपेHा करणा¯ या मतांचा एकांगी िन अितरे क| ूचार भारतीय जनतेत राजदं डा¯या
बळाने अशोक िन cयाचे वंजश यांनी साॆा7यभर जो के ला, सा¯ या साॆा7याचे बौºदमठ|करण
आÍण सैिनकांचे बौºदिभHुक|करण जे के ले cयामुळे भारता¯या अcयंत महïवा¯या अशा
वाय¯येकड|ल पव तीय ूांतांतील जनतेत वीरौीचा ढहास, भारत रा¶ा¯या दद ¹य ु अिभमानाचा
नायनाट आÍण चंिगुBा¯या वेळे पासून cया वेळ¯या सा¯ या जगात बिल8तम असले~या
शUस7ज सै=य¯यूहाची Hा अंतग त Hयाने धूळधाण झाली. ¹हणूनच िशकं दर-से~युकस¯या
मानाने अगद| दु ³यम असणा¯ या डे मेÍशयसचे मीक सै=य Íहं दकु शपासून ु पंचनदसुºदा सारे
भारतीय ूांत चालता चालता Íजंकू न मगधा¯या Íदशेने पुढे सरसावले.
१८२. सार| साॆा7यसdा बौºदां¯या हाती असताह| cयांचा कोणताह| ूांतािधप,
रा7यािधकार| Íकं वा बौºद|य जानपदसमूह Hु¯ध होऊन भारतीय ःवातं¯य िछनावÞयास येणा¯ या
Hा यवनशऽूशी रणांगणात झुंजÞयास सबळपणे पुढे आला नाह|. भारता¯या Hा रा¶ीय
अपमानाची cयांना चीड आली नाह|, लाज वाटली नाह|. ूcयH मगधात जो अशोकाचा वंशज
ःवत:स अजून सॆाट ¹हणवून घेत रा7यासनावर बसलेला होता तो बौºदधम|य बृ हिथ राजा
तर या यवनशऽू¯या ूितकारासाठ| पायह| पुढे टाक|ना.

46
१८३. 4विचत् असेह| असेल क|, अशा िनरपवाद 'अूितकारा'ने तो बौºद राजा
'अबोधेन जयेत् बोधम् ' Hा ध¹मपदातील सूñाचा ूयोग, बस~या बस~याच मीकांचे मन
Íजंकू न यशःवी कF पाहात होता!
वैÍदक धम|यांचा रा¶ीय ूHोभ !
किलंगाचा ूतापी राजा खारवेल मीकांवर चालून जातो
१८४. परं तु मीकांचे परचब भारतीय ःवातं¯याला आÍण रा¶ीय स=मानाला मासीत
आहे Hाची रा¶ीय िचंता, लाज Íकं वा चीड भारतीय बौºदधम|यांना जर| वाटली नाह| तर|
भारतीय वैÍदक धम|यांत माऽ cया रा¶ीय अपमानाने आÍण cया रा¶ीय संकटाने Íजकडे ितकडे
संतापाची आग पेटली. cया संकटाचा तcकाल ूितकार करÞयाइतके वैÍदक धम|यांचे समथ
रा7यक ि उdर भारतात उरलेले न¯हते. परं तु सुदै वाने अशोका¯या मृ cयूनंतर दहाएक वषा तच
दÍHण भारतातील किलंग (ओÍरसा) आÍण आंी Hा दो=ह| दाÍHणाcय रा7यांनी बौºदधम|य
मौय सॆाटाचे आिधपcय झुगाFन दे ऊन आपआपली ःवतंऽ रा7ये ःथाÍपलेली होती. ते दोघेह|
पराबमी राजे वैÍदकधमा िभमानी आÍण ¹हणूनच भारतरा¶ािभमानी होते. दोघांनीह| ूबळ सै=य
उभाFन शUस7ज ठे वलेले होते. उdर भारत मीक ¹ल¯छांनी पादाबा=त के ले आहे आÍण
मगधाचा दबळा ु बौºदधम|य राजा cयाचा काह|ह| ूितकार कF शकत नाह|, Hा घटना ऐकू न
Hा दाÍHणाcय रा7यांतील वैÍदकधमा िभमानी जनतेत मोठाच ूHोभ माजला. शेवट| cया
ःवतंऽ किलंग रा7याचा पराबमी अिधपित जो खारवेल cयाने डे मेÍशयस¯या मीक सै=यावर
ःवत: चालून जाÞयाचे ठरÍवले.
यवनांची दाणादाण िन भरधाव पीछे हाट
१८५. ूथम ूबल सेनेसह cयाने मगध हःतगत कFन मग अयोºये¯या आसपास
डे मेÍशयस¯या यवन सै=याला गाठले. किलंगा¯या cया ूबल भारतीय सै=याने यवनांची
रणांगणात इतक| दाणादाण उडÍवली क| डे मेÍशयस पाठ Íफरवून भरधाव माघार घेत आप~या
उरले~या सै=यासह थेट पंचनदापलीकडे चालता झाला.
राजसूय य7
१८६. यवनांना भारता¯या पय ताकडे (सरसीमेकडे ) असे हटÍव~यानंतर cयाचा
पाठलाग करÞयात Íकं वा cया उdरे कड¯या सव ूदे शाची प4क| ¯यवःथा करÞयास खारवेलला
फार वेळ िमळाला नाह|. राजकारणामुळे cयाला लगोलग किलंगास परतावे लागले. मगधाचा
बौºद राजा बृ हिथ मौय यासह| cयाने पद¯युत के ले नाह|. किलंगास परत येताच भारताचे
ःवातं¯य आÍण स=मान Hांचे रHणाथ यवन शऽूवर रणांगणात cया पराबमी खारवेल राजाने
जो Íवजय िमळÍवला होता, cया¯या घोषणेूीcयथ वैÍदक धम|य राजौे 8ां¯या परं परे ूमाणे
cयाने राजसूय नावाचा मोठा य7समारं भ के ला. Hा राजसूय य7ाचे वैिशPय असे क| तो य7
मुFयत: रा¶ीय आÍण राजक|य ःवFपाचा असे. cयातह| अशोकाने सव य7यागांवर बलपूव क
बंद| घात~यानंतर चाळ|स, प=नास वष पय त जवळजवळ सा¯ या भारतात वैÍदक धम|यांना
ूकटपणे य7समारं भ असा करताच आला नाह|. परं तु किलंगात आÍण आंीात वैÍदकधम|यांची

47
ःवतंऽ िन बिल8 रा7ये ूःथाÍपली जाताच आज अशोकाचा तो वैÍदकधमा चरणावर|ल
बलाcकार| ूितबंध उघडपणे झुगाFन दे ऊन आÍण भारताचे रा¶ीय शऽू असणा¯ या
यवनांसारFया ¹ल¯छांचा रणांगणात पराजय कFन हा वैÍदकधम|यांचा राजसूय य7ाचा समारं भ
प=नास वषा नंतर पÍह~यानेच साजरा होत होता !
चारएक वषा तच मीकांची पु=हा ःवार|
१८७. ूतापी राजा खारवेल दÍHणेत परत गेला आहे हे पाहताच का¹बोज आÍण
गांधार Hा ूांतांत ठाण मांडन ू बसले~या आÍण डे मेÍशयस¯या मगधावर|ल ःवार|ची जी दद शा ु
झाली ित¯यामुळे िचडन ू गेले~या िम=यांडर Hा मीक सेनापतीने चारएक वषा तच ता7या
दमा¯या सै=यािनशी भारतावर पु=हा चाल के ली. डे मेÍशयस¯याच ःवार|ूमाणे मीकां¯या Hा
ःवार|लाह| cया बौºदबहल

िन ¹हणूनच ूितकारशू =य झाले~या पंचनदाÍद ूांतांचा Íकं वा
मगधा¯या दबु =या अशोकवंशीय राजाचा ¹हणÞयासारखा असा काह| एक ूितकार झाला नाह|.
बौºद भारतीयांची भारतशऽू मीकांना सहानुभूती
१८८. उलट, यवनसेनापती िम=यांडर Hास Hा भारतावर|ल ःवार|त अनेक
बौºदधम|यांची सहानुभूतीह| िमळू लागली ! कारण बौºदधमा तील अनेक मते आपणास
आवडतात आÍण आपण लवकरच बौºदधम ःवीकाF, असे तो उघडपणे बोलून दाखवी. cयामुळे
हे मीक लोक के वळ वैÍदकधम|यांÍव³ºदच काय ते लढावयास आलेले आहे त आÍण Hांचे रा7य
भारतावर झाले तर ते आप~याच बौºदधम|यांचे होणार आहे . आता मीक लोक परक|य;
पररा¶ीय आहे त हे खरे , पण आप~यास रा¶ाÍब¶ाशी काय कत ¯य आहे ? बौºद धम , जाित,
रा¶, वंश मानीत नाह|. अशी रा¶घातक, भारतÍविोह| िन दबु ºद ु Íवचारसरणी cया बौºद
¹हणÍवणा¯ या भारतीय जनतेत अनेक िभHुूचारक उपदे शू लागले ! cया¯या सहानुभूती¯या
साहा³याचा भारतशऽू िम=यांडरलाह| पÍरणामकारक उपयोग होऊ लाग~यामुळे cया¯या मीक
ूचारकांकडन ू cयानेह| असा ूचार भारतीय बौºद जनतेत चालÍवला क| 'आपली ःवार|' ह|
बौºदां¯या अगद| दबु =या मगध राजाचे हातून भारतीय साॆा7यसdा िछनावून घेÞयाचा जो
भारतीय वैÍदकधम|यांचा कट होत आहे तो हाणून पाडÞयासाठ| तेवढ| काय ती आहे !
िम=यांडर पंचनदाÍद ूदे श पु=हा यवनांÍकत कर|त अयोºयेपय त आला. अप4ववेळ| घाई
के ~यामुळे डे मेÍशयसची झाली तशी आपलीह| दद शा ु होऊ नये ¹हणून हातात आलेला भारतीय
ूदे श िन रा7य संघÍटत कFन िन अिधक सै=याची भरती कFन मग मगधावर झडप घालावी,
अशा सावधपणे तो अयोºयेकडे Íःथरःथावर झाला आÍण अनुकू ल संधीची वाट पाहात बळकट
ठाण मांडन ू बसला.
पण ितकडे पाटलीपुऽात !
१८९. किलंगा¯या ूतापी खारवेल राजा¯या Íवजयामुळे उdर भारतातील वैÍदकधम|य
नेcयांत िन जनतेत वीरौीची लाट आधीच उसळली होती. cयातच िम=यांडरचे मीक सै =य
पु=हा मगधावर चालून येत आहे ह| बातमी आली. cयातह| भारतीय बौºद जनतेत ःवदे शिोह|
ूवृ dी बळावत असून रा¶शऽू मीकांचे रा7य भारतात ःथाÍपले जावे ¹हणून ती िम=यांडरला
अनुकू ल होत आहे , अशी ःपP िच=हे Íदसू लागली. ते¯हा मीकांचा एकदाचा िन:शेष िन:पात

48
करÞयासाठ| ूथमत: मगधाचा ते¯हाचा बौºदधम|य राजा जो बृ हिथ मौय cयालाच
िसंहासनावFन खाली ओढन ू कोणा एखा²ा चंिगुBासारFया पराबमी वैÍदकधम|य पु³षासच
सॆाटपद| ःथापावे या हे तूने उdरे त रा¶ािभमानी भारतीय नेcयांचे एक मोठे रा7यबांितकारक
कारःथान रचÞयात आले. पण cया सवा समोर मु Fय ू÷ जो होता तो हा क| यवनांचा
िन:पात करणारा आÍण Hा रा7यबांतीचे धुरं धरcव पcकरणारा असा पराबमी पु³ष आहे कोण?
पुंयिमऽ
१९०. मगधा¯या उपयु ñ बृ हिथ मौय Hा राजाचे जे काह| 'सै=य' ¹हणून उरलेले होते
cयात पुंयिमऽ नावाचा एक सैिनक होता. पुंयिमऽ हा ज=माने ॄा(ण होता. वैÍदकधमा चा िन
भारतीय रा¶ाचा तो कçटर अिभमानी होता आÍण cयातह| िन8ावंत िशवभñ होता. cया¯या
कु लाचे नाव शुं ग होते. मगधा¯या cया सै=यामºये तो आप~या Hाऽतेजानेह| इतके वच ःव
पावलेला होता क| cया बृ हिथ मौय राजाने मीकांनी के ले~या ःवार|¯या ूाणसंकटात
पुंयिमऽालाच िन³पायाने मुFय सेनापितपदावर नेमले. सेनापितcव हाती येताच cयाने
मगधा¯या सै=याचे शUबळ िन संFयाबळ वाढÍवÞयास लगोलग आरं भ के ला. Hा योगायोगाने
सा¯ या वैÍदकधम|य रा¶भñ जनतेचे डोळे आपण होऊन सेनापती पुंयिमऽ Hाचेकडे लागले.
7याला cयाला अशी उcकट आशा वाटू लागली क| जर सेनापती पु ंयिमऽच Hा बांतीचे नेतृ cव
घेईल तर ? तर cया पराबमी पु³षाहन

आज भारतीय साॆा7या¯या परं परागत िसंहासनावर
बसÞयास Hा Íपढ|त तर| cया¯याहन

अिधक यो¹य कोण आहे ?
१९१. के ¯हा के ¯हा इितहासामºये 'फलानुमेया: ूारं भा: सं ःकारा: ूाñना इव' Hा
=यायाने पुढे ूकटपणे घडले~या घटनांवFनच काय ते कू ट नीित7ांनी cयापू व| आÍण cया
घडवून आणÞयासाठ| काय काय गुB कट आÍण कारःथाने रचली असलीच पाÍहजेत cयांचा
छडा लावता येतो. मगधातील Hा रा7यबांतीत पुढे लवकरच वÍण ~या जाणा¯ या इितहासिसºद
घटनांमुळे हे ःपP होते क|, ःवत: सेनापती पुंयिमऽाने आधीपासू न Hा भावी रा7यबांती¯या
कटाचे नेतृ cव गुBपणे ःवीकारलेले असले पाÍहजे. इतके च न¯हे , तर cया¯या हाती असले~या
रा7यीय सै=याची आÍण cयातील ूमुखांचीह| cयाने Hा बांतीला ूcयHाूcयH संमती
िमळÍवली असली पाÍहजे.
बृ हिथ मौया चा िशर¯छे द
१९२. ह| सव पूव िसºदता चालली असता एके Íदवशी पाटलीपुऽ Hा राजधानी¯या
पटांगणात सव सै=याचा शUस7ज संचलनसमारं भ करÞयाचे योÍजले गेले. cयाूमाणे cया
सैिनक समारं भाचे िनर|Hण करÞयासाठ| सॆाट बृ हिथ मौय हा ःवत: उपÍःथत होता.
सेनापती पुंयिमऽा¯या आ7ेनुसार cया चतुरं ग सै=यांतील ÍवÍवध शUÍवभागांचे काय बम
मोç या गाजावाजाने चालू असता, 7याचा इितहासात उ~लेख सापडत नाह| अशा कोणcया तर|
कारणाने राजा बृ हिथ बसला होता cया बाजूला काह|तर| उcHु¯ध कटकट चालू झाली. cया
उcHोभातच ःवत: सेनापती पुंयिमऽ Hाने नावानेच काय तो सॆाट असले~या बृ हिथ मौया वर
चालून जाऊन cयाचा तेथ~या तेथेच िशर¯छे द के ला !
१९३. Hा िशर¯छे दातच अशोका¯या वंशाचा राजक|य अंत झाला ! बौºदधम|य
मौय रा7य लयाला गेले !

49
१९४. Hा अकःमात् घडले~या भीषण घटनेसरशी तेथे जमले~या जनसागरात मोठ|
खळबळ उडाली. परं तु cया सा¯ या शUस7ज दलभारातील Íकं वा बृ हिथाभोवती बसले~या
राजपु³षातील कोणी बृ हिथा¯या वतीने सेनापती पुंयिमऽावर तुटन ू पडला का ? नाह|. उलट
cया शUस7ज दलभारातून सेनापती पु ंयिमऽा¯या नावाचा जयघोष उठू लागला.
१९५. कारण सैिनकांसुºदा अनेकां¯या मनात जे करावयाचे होते, परं तु जे महासाहसी
कृ cय करÞयाचे उdरदाियcव ःवत:कडे घेÞयास सा¯ या उdर भारतात कोणीह| धजत न¯हता,
तेच भारतीय साॆा7या¯या ःवातं¯यसंरHणास अपाऽ ठरले~या अशोकवंशज बृ हिथ मौया चा
िशर¯छे द अशोकाचे भर राजधानीतच करÞयाचे अपÍरहाय रा¶ीय कत ¯य सेनापती पुंयिमऽाने
के ले होते !
१९६. भारतीय ःवातं¯यरHणाथ जे पूव| चंिगुBास करावे लागले तेच साहसी कृ cय
पुंयिमऽाने के ले.
१९७. िशकं दरा¯या अगद| पÍह~या ःवार|¯या वेळ| मीकांचा ूितकार करÞयास
असमथ ठरले~या नामधार| सॆाç महापVनंदाचा िशर¯छे द भारतीय ःवातं¯या¯या आÍण
भारतीय साॆा7या¯या संरHणाथ 7याूमाणे आय चाण4य िन सॆाट चंिगुB Hांना रा¶ीय
कत ¯य ¹हणूनच करावा लागला, अगद| cयाच कारणासाठ| मगधा¯या Hा बौºदधम|य नामधार|
सॆाट बृ हिथ मौया चा िशर¯छे द सेनापती पुंयिमऽास रा¶ीय कत ¯य ¹हणूनच करावा लागला.
सॆाट पुंयिमऽ शुंग
१९८. ह| घटना इसवी सनपूव १८४ ¯या वषा ¯या आसपास घडली. वैÍदकÍवधीनुसार
पाटलीपुऽात भारतीय सॆाटपदाचा अिभषेक होऊन पुंयिमऽ अशोका¯या िसंहासनावर आFढ
झाला. मौय -राजवट|चा अंत होऊन सॆाट पुंयिमऽा¯या शुं गवंशाची राजवट चालू झाली.
सॆाट पुंयिमऽाची मीकांवर चढाई
१९९. ूथमत: राजधानीतील िन आसपास¯या ूदे शातील सारा रा7यूबं ध ¯यवÍःथत
िन बळकट कFन आÍण चतुरं ग, ूबळ िन रणोcसुक असे भारतीय सै=य उभाFन सॆाट
पुंयिमऽाने अयोºयेस ठाण मांडन ू बसले~या िम=यांडरवर ःवार| के ली. भारतीय शUबळापुढे
रणांगणात Íटकाव धरणे अश4य झा~यामुळे यवनसेनापती िम=यांडर मागे पंचनदाकडे
सै=यासह, पण झुंजत, हटू लागला. परं तु, पूव| डे मेÍशयसचा Íप¯छा पुरÍवÞयाचे जसे राहन

गेले
तशी Íढलाई Hावेळ| न करता सॆाट पुंयिमऽाने मीकां¯या सै=याचा कडोिनकड|ने पाठलाग
के ला. पराभवामागून पराभव खा~~यामुळे िन cया¯या मीक सै=याचा सारा ¯यूह ढासळून
गे~यामुळे अगद| हतवीय झाले~या िम=यांडरला पुंयिमऽाने िसंधूपार हसकू न

Íदले. सारे
िसंधुपय तचे भारत मीकां¯या राजक|य दाःयातून मुñ झाले.
मीकांची तलवार तोडन ू टाकली, ढाल फोडन ू टाकली,
cयां¯या राजसdेचा कं दच उपटन ू टाकला !
२००. भारतावर|ल मीकांची ह|च शेवटची ःवार| ठरली. सॆाट पुंयिमऽाने के ले~या
मीकां¯या Hा पराभवामुळे cयांची शUशñ| इतक| Hीण झाली क|, पु=हा, िसंधुनद| ओलांडन ू

50
भारतावर ःवार| करÞयाची धमकच cयां¯यात उरली नाह|. िशकं दरापासून भारतास उपिव दे त
आले~या Hा यवनशऽूचा भारताने असा िनcयाचा िन:पात के ला !
२०१. मीकां¯या हातून सोडÍवलेला सारा ूदे श पुंयिमऽाने आप~या साॆा7यास
जोडला. उ7जियनीला ितकड¯या रा7यÍवभागाचा मुFय राजूितिनधी ¹हणून cयाने आपला पुऽ
सेनापती अ͹निमऽ यास नेमले. सेनापती अ͹निमऽ हाह| बापाूमाणेच शू र आÍण कता पु³ष
होता. cयाने दÍHणेकड|ल Íवदभ दे शापय त आप~या साॆा7याचे आिधपcय मा=य करÍवले.
परं तु पुढे Íवदभा चा राजा ते आिधपcय मानीना. याःतव अ͹निमऽाने cया¯यावर ःवार| के ली.
तीत Íवदभ राजाचा पराभव झाला. cयाच घडामोड|त Íवदभ राजाची क=या मालÍवका
अ͹निमऽा¯या पराबमाÍद गुणांनी मोÍहत होऊन cया¯याशी Íववाह करावयास उcसुक
झा~यामुळे Íवदभ राजाने पुंयिमऽा¯या संमतीने अ͹निमऽाशी मोç या समारं भपूव क ितचे ल¹न
लावून Íदले. Hामुळे cया दो=ह| राजकु लांचा के वळ ःनेहसंबंधच न¯हे , तर रñसंबंधह| जुळून
आला. Hा रमणीय कथेवरच कािलदासाने आपले 'मालÍवका͹निमऽम् ' हे नाटक िलÍहले आहे .
अशोका¯या पाटलीपुऽातच अ+मेध य7 !
२०२. मीकांसारFया पुरातन परक|य शऽूंचा िन:शेष िन:पात कFन भारतीय
साॆा7याचे पुन³7जीवन करणा¯ या सॆाट पुंयिमऽास आप~या वैÍदक परं परे नुसार आता
अ+मेध य7 करÞयाचा अिधकार ःवपराबमानेच ूाB झालेला होता. सॆाट पुंयिमऽा¯या Hा
अिधकाराÍवषयी ͯह=सेट Íःमथह| cया¯या ‘The Early History of India’ Hा मंथात
गौरवपूव क िलÍहतो क| : ‘The Yavanas and all other rivals having been disposed
off in due course, Pushyamitra was justified in his claim to reign as the
paramount power of North India and straightway proceeded to announce his
success by a magnificent celebration of the Ashwamedha sacrifice at his
capital.’ (Page १८९)
२०३. सॆाट पुंयिमऽाने अ+मेध य7ाचा सोडलेला संक~प ऐकताच सा¯ या
भारतवषा त, अcयंत अ~पसंFय असलेली बौºद जनता सोडन ू , भारतीय रा¶ािभमानाची िन
Íवजयानंदाची लाट उसळली. 7या अशोकाने वैÍदक धम|यांचे धािम क आचारःवातं¯य राजदं डाचे
बळाने िछनावून घेतले होते cयाच बौºद अशोकाची राजधानी असले~या पाटलीपुऽात
वैÍदकधमा िभमानी सॆाट पुंयिमऽाचा हा अ+मेध य7 होणार होता. वैÍदकधम|यां¯या
धमा चारःवातं¯यावर|ल अशोकाने लादलेले सारे ूितबंध काढन ू टाकलेले आहे त अशी सॆाट
पुंयिमऽाने के लेली, तो अ+मेध य7 ¹हणजे एक ूकट सॆाट|य घोषणाच होती !
२०४. सॆाट पुंयिमऽाचा पुऽ युवराज अ͹निमऽ हा जसा पराबमी, रणधुरं धर िन
कतृ cववान राजपु³ष होता तसाच cया युवराज अ͹निमऽाचा पु ऽ ¹हणजे पुंयिमऽाचा नातू
वसुिमऽ हाह| एक त³ण िन तेजःवी राजकु मार होता. सॆाट पुंयिमऽाने जे¯हा आपला
अ+मेधीय घोडा Íवजय याऽेूीcयथ सोडला ते¯हा cया¯या मागे मागे cया¯या रHणासाठ|
ससै=य राहÞयाचे काय Hाच cया¯या त³ण नातवावर, सेनानी वसुिमऽावर सोपÍवले. cया
Íवजया+ा¯या ःवे¯छा संचारात िसंधूनद|¯या तीरापय त कोणीह| अडथळा के ला नाह|. परं तु
िसंधुतीर| कोणा यवनराजाने cयाला अडथळा के ला. ¹हणजेच cया वेळ¯या संके ताूमाणे सॆाट
पुंयिमऽा¯या आिधपcयास आ¯हान Íदले. ते¯हा cया त³ण सेनानी वसुिमऽाने cया

51
यवनराजाशी लढन ू cयाचा पुरता पराभव के ला आÍण आपला Íवजया+ सोडवून आणला. जे¯हा
एक वषा नंतर Hा अ+ाला घेऊन सेनानी वसुिमऽ Íवजयासह पाटलीपुऽास परत आला ते¯हा
Íजकडे ितकडे के वढा आनं द झाला, ते वृ d ःवत: सॆाट पुंयिमऽाने युवराज अ͹निमऽास
धाडले~या आमंऽणपÍऽके त िलÍहलेले आहे . Hा पऽाचा ब(ं शी cया सॆाटा¯या भाषेतच
ूतÍवलेला मूळ लेख सुदै वाने आजह| आपणास वाचावयास िमळतो. कारण कािलदासाने वर
उ~लेÍखले~या 'मालÍवका͹निमऽम् ' नाटकात तो ब(ं श जसा¯या तसाच Íदलेला आहे . cया
नाटकातील ते पऽ इतके मनोवेधक आहे क|, श4यतो ते ूcयेकाने वाचावे. cया Íवजयशील
काळातील ूcयH सॆाट पुंयिमऽा¯या Íवचारांचे आÍण सव सामा=य जनभावनांचेह| ते एक
Íजवंत िचऽण आहे .
रा¶ीय Íवजयोcसव
२०५. भारतवषा तील मोठमोठे जपी, तपी, वेदÍव²ापारं गत, HÍऽयकु लोवतंस राजवृ ंद,
साॆा7यातील ूमुख रा7यािधकार|, नगरौे 8 िन माममुFयजन cया अ+मेधय7ा¯या महान्
समारं भास उपÍःथत होते. cया काळचा पंÍडतांतील पंÍडत ¹हणून गाजलेला आÍण आज तर
7याला पाÍ°माcयाÍदक परक|य Íव§§गा तह| जागितक मा=यता िमळाली आहे तो पतंजलीह|
cया अ+मेधास उपÍःथत होता. अस~या अस~यां¯या आशीवा दांनी िन सहभागcवाने cया
अ+मेधा¯या समारं भास ¹ल¯छांचे मद न करणा¯ या भारतीय Íवजयोcसवाची ूित8ा िन शोभा
ूाB झाली.
आिशयाई मीकवंशाचाच नायनाट
२०६. वर वÍण ~याूमाणे सॆाट पुंयिमऽाने साधारणत: इसवी सनापूव| १९० ते १८०
वषा ¯या मºयंतर| मीक आबमकांना िनcयाचे िसंधुपार हसकू न

दे ऊन भारत ःवतंऽ के ~यानंतर
मीकवंशा¯याच इितौीस आरं भ झाला. िसंधूपलीकडे गांधारात िन बॅÍ4शयात (बाÍ~हक दे शात)
cयांची काह| दब ळ ु होत चाललेली लहानसहान फु टकळ रा7ये Íटकाव धFन होती. परं तु इसवी
सना¯या पÍह~या शतका¯या आरं भाचे आगेमागे जे¯हा मºयआिशयातील शक जातीचा ूचंड
लढाऊ ल|ढा बॅÍ4शया (बाÍ~हक), इराण िन गांधार Hा ूांतांवर येऊन आदळला, ते¯हा cया
कड¯या िन रानट| शकां¯या खçगापुढे ितकड|ल सा¯ या मीक जनतेस पळता भुई थोड| झाली,
पु³ष-Uी, मुलाबाळांसुºदा ते पुढे पळत, थांबत, पु=हा पुढे पळत, आपला जीव वाचÍवÞयासाठ|
शेवट| िसंधू उतFन भारतीय साॆा7यात िशरले, पण आता के वळ आौयाथ| ¹हणून, शरणाथ|
¹हणून ! कु ठे ते इसवी सनपूव ३२९ ते ३२७ मºये 'युºदं दे Íह' ¹हणून गज त भारतावर चढन ू
आलेले िशकं दर-से~युकसचे Íवजयाथ| मीक आÍण कु ठे हे भारतीय पराबमापुढे शेवट| हतवीय
झालेले इसवी सना¯या आरं भी आरं भीचे 'िभHां दे Íह' ¹हणत भारतीयां¯या दारोदार Íहं डणारे
cयांचे वंशज शरणाथ| मीक !
२०७. पण अशा दद शेतह| ु जुने वैर ÍवसFन भारताने cयांना आौय Íदला.
भारतीयां¯या उदारतेचा cयां¯या cया टोळयांपैक| Íजला Íजथे आौय िमळाला cया cया नगरांत,
ूांतांत ती ती मीकांची टोळ| फु टकळपणे वसत गेली. cयां¯यापैक| काह| बौºद झा~या. काह|
वैÍदकधम|य झा~या. परं तु cया काळ| वैÍदकधम|यांचीच रा7ये अस~यामुळे Hा मीक
समाजातील ¯यñ|¯यñ|ंचा धम बौºद असला काय, वैÍदक असला काय, तर| कोणcयाह|

52
ूकारचा राजक|य उपिव दे णे cयांना श4य झाले नाह|. हळूहळू ते ःवत:ची मीक भाषाह|
Íवसरले. भारतीय भाषा, चालीर|ती ह| सार| आcमसात् कFन भारतीय समाजात ते झपाç याने
एकFप होत गेले. cयां¯यात भारतीयांपासून आपण अलग आहोत, अ=य रा¶ आहोत अशी
ूेरणा दे णार| जी अहं कार| मीकपणाची भावना तीच मुळ| cयांचे ÍववाहाÍद संबंधह| भारतीयांत
होत गे~याने एक-दोन शतकां¯या आत नP झाली. गंगौघात िमठाचा खडा ÍवFन जावा तसे
cयांचे मीकपणच भारतीय जीवनौघात ÍवFन गेले.
¹ल¯छांना ूथम संगरात Íजंकू शकलो
¹हणूनच cयांना संःकृ तीत आcमसात् कF शकलो
२०८. तथाÍप Hा ूकरणी बहतेक

इितहास-लेखकांचे आÍण आप~या लोकांचे एका
महïवा¯या Íवधेयाकडे लH आकÍष ले गेलेले नाह|. cयासाठ|च ते Íवधेय इथे उ~लेÍखणे अवँय
आहे . ती गोP ह| क|, 'भारतावर चढाई कFन आलेले Íवजयाथ| यवन काय, Íकं वा, पुढे
आणखी जे जे कोणी ¹ल¯छ भारतावर चालून आले ते परशऽू काय, cयां¯यापैक| 7यांना
7यांना शतक¯यापी संघषा नंतर का होईना, पण, भारतीयांनी Íजंकू न, िगळून, पचवून आप~या
संःकृ तीत, समाजात आcमसात् कFन टाकले, नाह|से कFन टाकले, cया cया ूcयेक ूकरणी
हे च िसºद झालेले आहे क|, cया cया आबमकांची ती चढती तलवार भारतीय पराबमाने ूथम
जे¯हा तोडन ू टाकली, cयांना सशU संगरातह| जे¯हा चार| मुंç या चीत के ले, ते¯हाच काय ते, ते
ते परक|य सशU आबमक आम¯या भारतीय संःकृ तीत िन समाजात आcमसात् कFन
टाकÞयाइतके चव णीय िन पचनीय होऊ शकले. के वळ शांितपाठाने न¯हे , तर बलवdर
शUपाठाने !!
धम ¯छळ के ला नाह|, रा¶िोहा¯या पापाचा यो¹य तो दं ड Íदला !
२०९. सॆाट पुंयिमऽाने बौºद िभHूंचा फार छळ के ला. काह|ंना ठार मारले, काह|
मठ उqºवःत के ले असे पौराÍणक पºदतीने रं गÍवलेले उ~लेख जु=या बौºदमंथांतून सापडतात.
युरोÍपयन इितहास-लेखकांनी सुºदा Hा उ~लेखांना अितशयोÍñपूण ¹हणूनच बाजूस सारले
आहे . तथाÍप, काह| जणांनी Hा अितशयोñ|¯या बुडाशी थोडे तर| त°य असले पाÍहजे,
पुंयिमऽाने के वळ धम §े षाने बौºदांवर अ=या³य सूड उगÍवÞयासाठ| थोडाफार छळ के ला असला
पाÍहजे असे ूितपाÍदले आहे . आम¯या मतेह| बौºदांपैक| अनेकांना सॆाट पुंयिमऽाने धारे वर
धरले असलेच पाÍहजे; परं तु, ते के वळ ताÍïव िन धािम क मतिभ=नतेसाठ| न¯हते.
२१०. बौºद लोक शू =यवाद Íकं वा अ7ेयवाद मानीत Íकं वा cयात कोणी नाÍःतक
होते Íकं वा अÍहं सक होते Íकं वा वेदिनंदक होते Íकं वा cयां¯या जपजा!या¯या पºदती वैÍदकांहन


वेग=या होcया ¹हणून काह| बौºदांचा सामुदाियक 'धम छळ' झालेला न¯हता. ःवत: गौतम
बुºदाला cया¯या धमा चा ूचार करताना कोणाचीह| आडकाठ| झालेली न¯हती ! तेह| राहो.
पण, पुढे चंिगुBा¯या अÍखल िन अखंड भारतवष|य साॆा7यात िन वैÍदक धम िन8 अशा ःवत:
आय चाण4या¯या ूधानवट|त, बौºदधमा ला उणीपुर| ३०० वष अÍःतcवात येऊन झाली
असताह| cयांचा छळ होत अस~याची कु णकू णह| cया वेळचा ूFयात मीक राजदतू , जो
चंिगुBा¯या रा7यसभेत वषा नुवष राÍहलेला होता, cया मे¹याÍःथनीसने आप~या इितहासूिसºद

53
ूितवृ dात न|दलेली नाह|. मे¹याÍःथिनस¯या ूितवृ dात बुºदधमा चे नावसुºदा आलेले नाह| !
कारण, ते¯हा िशकं दर Íकं वा से~युकस Hा बलाढय मीक सेनानींशी Íकं वा cयां¯या सै=याशी
बौºदांनी राजिोहाcमक Íकं वा राजक|य असे दे शघातक संबंध ठे वलेले न¯हते. cयांना ते श4यच
न¯हते. ¹हणूनच, तशा इतर अनेक पंथांूमाणे बौºदांनाह| चंिगुBा¯या िन आय
चाण4यासारFया¯या वैÍदक धम|य साॆा7यात आपाप~या धमा ूमाणे आचरण करता आले.
इतके च न¯हे , तर cयाचा उपदे शाने जो काह| ूचार करता येईल तो ूचारह| करता आला.
२११. परं तु, िशकं दर-से~युकसनंतर मीकांची जी दु सर| चढाई डे मेÍशयस िम=यांडर¯या
वेळ| भारतावर झाली िन ते रा¶शऽू थेट अयोºयेपय त येऊन मगधा¯या सॆाट पीठावरच मीक
सॆाटाचा रा7यािभषेक करÞया¯या बेतात आले ते¯हा अशा भारताचे रा¶ीय ःवातं¯य धो4यात
आणणा¯ या राजक|य संकटात भारतीय बौºदांनी मागे वÍण ~याूमाणे धडधड|त रा¶िोह के ला.
इथेच हे ह| सांगणे Íवषयानु कू ल होणार आहे क| िम=यांडर, 7याला बौºद 'िमिलंद' ¹हणतात,
ःवत: बौºदधम ःवीकारता झाला, ते¯हा cया मीक राजालाच भारतीय बौºदांनी आपली
राजिन8ा Íवकली. cयाला cया cया भारतीय ूदे शाचा राजा मानले. cया मीकां¯या भारतीय
ूदे शातील राजसभेत बौºद पंÍडत िन बौºद िभHु कोणा ःवरा¶ीय राजा¯याच राजसभेत
िमरवावे तसे मानाने िमरवू लागले. अशी ह| भारतीय बौºदांची भयंकर दे शिोहक कृ cये,
मठामठातील ःवरा7यघातक कट िन रा¶ःवातं¯यÍवरोधी उठावणी करÞयाचा जनतेत के लेला
ूचार हाणून पाडÞयासाठ| मीकांशी ूcयH युºद चालले~या काळात सॆाट पुंयिमऽाला िन
cया¯या सेनािधकाढयांना अशी रा¶िोह| कृ cये िन ूचार करणा¯ या भारतीय बौºदांना दे हांत
शासन दे णे िन अशा भारतिोह| कटांची क िे असणा¯ या बौºदमठांना उqºवःत कFन टाकणे
भागच होते. भारतीय ःवातं¯याचे िन साॆा7याचे संरHणाथ ःवदे शिोHांना िन पररा¶ास
िमळणा¯ या ःवरा¶घात4यांना Íदलेला तो =यायोिचत राजक|य दं ड होता. तो cयांचा के लेला
धािम क छळ न¯हता. भारतीय साॆा7याचे ूमु खतम दं डधारक असणा¯ या सॆाटाने अशा
रा¶घातक पा!यांना, मग ते वैÍदक असोत वा बौºद असोत, दं ड करणे हे पुंयिमऽा¯या
वैÍदकधम|य दं डनीतीूमाणे cयाचे राजकत ¯यच होते, धम कत ¯यच होते.
कोण धम सÍहंणु ? अशोक क| पुंयिमऽ ?
२१२. गतानुगितक इितहास-लेखकांत अशोकाला परधम सÍहंणु ¹हणून गौरÍवÞयाचा
जो पÍरपाठ पडन ू गेला आहे आÍण पुंयिमऽा¯या धम ःवातं¯य ूःथाÍपणा¯ या महcकृ cयाÍवषयी
उ~लेख करÞयाचे भानह| कोणा ःवदे शीय वा परदे शीय इितहासकाराला न राहता, उलट cयाने
बौºदांचा 'धम छळ' के ला अस~या¯या बौºद पौराÍणक कथा माऽ उ~लेÍखÞयाचा िन cयामुळे
पुंयिमऽ हा काह| परधम -सÍहंणु न¯हता, असे सुचÍवÞयाची Íकं वा ठासून सांगÞयाची जी
परं परा चालू आहे ितचाह| Íबमोड के ला पाÍहजे. जर कोणी धािम क असÍहंणुतेचा अिधक
दोषभागी असेल तर तो अशोकच होय; कारण, नुसcया ूचाराने न¯हे , तर राजशñ|¯या बळाने
cयाने सा¯ या भारतवष भर वैÍदकधम|यांचे ¹हणजेच भारतीय रा¶ातील cया काळ¯या
अिधकािधक जनतेचे य7याग, मृ गयाूभृ ित अनेक मूलगामी धमा चार सव भारतभर दं डय
ठरÍवले होते. पण, अशोकाचे उçटे काढÞयासाठ| सुºदा सॆाट पुंयिमऽाने काह| अशी राजा7ा
काढली नाह| क|, ''बौºदांनी मठामठातू न सामुदाियक य7 वैÍदकपºदतीनेच के ले पाÍहजेत !''
Íकं वा, ''िनदान ूcयेक गृ हःथाौमी बौºदाने घरोघर वै+दे व के लाच पाÍहजे !'' रा¶शऽूंशी

54
कोणताह| राजक|य संबंध न ठे वता आपआपला धम ूचार Íकं वा धमा चार करणा¯ या, पण,
वैÍदकधम|य नसले~या अनेक पंथांचे समूहांना भारतात cया काळ|ह| जसे धम ःवातं¯य िन
सुरÍHतता उपभोगता येत होती तशीच ती ितत4या िनFपिवीपणे वावरणा¯ या बौºदांनाह|
उपभोगता येत होती. आता, हे श4य आहे क|, भर युºदकालात दे शिोह करणा¯ या बौºदांची
अवँय ती ससेहोलपट चालली असता सु4याबरोबर ओलेह| काह| ूकरणी जळले असेल, पण,
तो िनयम न¯हे , अपÍरहाय अपवाद !
२१३. पुंयिमऽाने के ले ते हे च सcकृ cय होते क|, अशोकाने बळाने उ¯छे Íदलेले
धम ःवातं¯य भारतीय साॆा7यात पु=हा ूःथाÍपले. धािम क असÍहंणु Íकं वा पHपाती
¹हणावयाचेच तर अशोकास ¹हणावे, पुंयिमऽास न¯हे .
२१४. या ूकरणी वैÍदकांÍवषयी कोणcयाह| ूकारे Íवशेष सहानुभूती न बाळगणा¯ या
पण cयात~या cयात तारत¹य राखून िलÍहणा¯ या ͯह=सट ÍःमथसारFया परक|य
इितहासकाराने काढलेले उÿार वाचनीय आहे त.
२१५. य²Íप, इतर इितहासकारांूमाणेच ÍःमथसारFया Íव§ान इितहासकारा¯याह|, हे ,
मुळ|च ºयानात आलेले नाह| क|, भारतीय बौºदांची के ¯हा के ¯हा ससेहोलपट भारतीय
वैÍदकांकडन ू झाली ितचे; आÍण, बौºदधमा Íवषयी भारतीय जनतेत जी चीड िन अÍूयता
उcप=न होऊन बौºदधमा चा शेवट| नायनाट झाला cयाचे, एक मुFय कारण, भारतीय बौºदांनी
भारतीय ःवातं¯य िन भारतीय साॆा7य यांशी वारं वार के लेले रा¶िोह| वत न हे च होते. तथाÍप,
हे मुFय कारण लHात नसताह| ͯह=सट Íःमथने आप~या ूिसºद मंथात बौºदां¯या इतर
ऐितहािसक कृ cयातून धािम क असÍहंणुते¯या ू÷ी Íवशेषत: बौºदांनाच दोषी ठरÍवले आहे .
cया¯या Hा ूकरणी¯या लेखातील काह| वा4ये अशी :
२१६. ‘The memorable Horse Sacrifice of Pushyamitra marked the
beginning of Brahmanical (Vaidik ?) re-action which was fully developed by
centuries later, in the time of Samudragupta & his successors... Its credit may
be given to semimythological stories of Buddhist writers. Pushyamitra was not
contented with the peaceful revivals of Hindu rites, but indulged in a savage
persecution of Buddhism.... It will be rash to reject this tale as wholly baseless,
although it may be exaggerated.... That such outbursts after all should have
occurred is not wonderful if you consider the extreme oppressiveness of the
J ain and Buddhist prohibition when ruthlessly enforced as they certainly were
by some Rajas and probably by Ashok. The wonder rather is that presecutions
were so rare. And that as a rule the various sects managed to live together in
harmony and in the enjoyment of fairly impartial official favour.’ (Early
History of India, Page, १९०-९१)
२१७. िशकं दर¯या वेळे पासून भारताला वेळोवेळ| उपिव दे त असले~या यवनां¯या
राजसdेचा, शUशñ|चा आÍण ¹हणूनच पÍरणामी cयां¯या वांिशक अÍःतcवाचा 7या¯या ूतापी
खçगाने शेवट| िशर¯छे द कFन टाकला आÍण एतदथ च 7यास 'यवनांतक' ह| पदवी यथाथ पणे
शोभते आहे cया सॆाç पुंयिमऽाने, cयानेच मुñ के ले~या आप~या भारता¯या ःवातं¯याचे िन

55
साॆा7याचे, संरHण, संगोपन िन संवध न ३६ वष पय त के ~यानंतर, इसवी सनपूव १४९ ¯या
वषा ¯या आगेमागे, आपला दे ह ठे वला.
२१८. 7या अथ| यवनÍवजेcया सॆाट चंिगु Bा¯या राजमुिे ने अंÍकत झालेले पान
आप~या भारतीय इितहासातील 'पÍहले सोनेर| पान' ठरते, cयाच अथ| 'यवनांतक' सॆाç
पुंयिमऽा¯या राजमुिे ने अंÍकत झालेले आप~या भारतीय इितहासातील जे पान ते ठरते सोनेर|
पान दसरे ु .

सोनेर| पान ितसरे

३. शक-कु शाणांतक ÍवबमाÍदcय
२१९. मीकांचा समू ळ उ¯छे द के ~यानंतर भारतावर इितहासात मोजले जावे असे
आÍण काह| अंशी िशकं दराÍद यवनािधपती¯या सै=यां¯या आबमणाहनह|

भयंकर िन ¯यापक
असे जे परचब चालून आले ते शक-कु शाणाचे होय.
२२०. शक आÍण कु शाण हे जर| काह| अंशी परःपर िभ=न लोक होते आÍण cयांचे
आपापसात तुमुल वैरह| होते, तथाÍप, एकं दर|त भारतीयांसारFया Íविभ=न िन अपÍरिचत
रा¶ास ते जवळजवळ एकच वाटावेत इतके cयां¯यात सा¹यह| होते. cयामुळे cयां¯या 7या
रानट| टो=या एकामागून एक भारतावर येऊन आदळ~या cया सवा ना सव सामा=य भारतीय
लोक शक Hा नावानेच ओळखत. काह| ःथानी कु शाणांचा उ~लेख 'कु श' Hा नावानेह| भारतीय
मंथात के लेला आहे . एवç यासाठ|च Hा नावानेच cया दोघांनाह| उ~लेÍखले आहे .
२२१. बाÍ~हक (बॅÍ4शया) या ूांता¯या पलीकडे मºयआिशया¯या भागात शक हे
लोक रानट| अवःथेत मोç या मोç या टो=या कFन राहात असत. cयां¯याह| पलीकडला
Íवःतीण ूदे श कु शाण Hा तशाच रानट| अवःथेत राहणा¯ या लोकांनी ¯यापलेला होता. आÍण
cया¯याह| पलीकडे चीन दे शा¯या काह| भागांना ¯यापून हण

हे तसेच टो=याटोळयांनी भटकते,
सदै व इतरांशी वा आपापसांत लढत राहणारे , रानवट, बू र पण शू र असे लHावधी लोक राहात
असत. Hा शक, कु शाण, हण

लोकां¯या मºये तीो वैमनःय असे आÍण एकमेकां¯या ूदे शांत
cयांची वारं वार आबमणे िन युºदे चाललेली असत.
२२२. इसवी सना¯या शे-द|डशे वषा पूव| Hा लोकांतील परःपर वैमनःयाचा भयंकर
वणवा पूव| कधीह| भडकला नसेल इत4या ¯यापक ूमाणावर भडकला. cयां¯यापैक| अcयंत

56
कड¯या आÍण चीनकडे असले~या हण

लोकांनी मºय आिशयात cयां¯यापुढे असणा¯ या कु शाण
लोकांवर चाल के ली िन cयां¯या ूदे शातून cयांना पÍ°मेकडे रे टले. ते¯हा cया कु शाण लोकांनी
cयांना लागूनच बाÍ~हक (बॅÍ4शया) ूांता¯या वर राहणा¯ या शक लोकांवर धाड|मागून धाड|
घालीत cया शकांना cयां¯या ूदे शातून खाली ढकलून cया ूदे शात आपले रा7य ःथापले.
cयामुळे शक लोकांनी cयांना लागूनच असले~या बाÍ~हकावर ःवार| के ली. या बाÍ~हक ¹हणजे
बॅÍ4शयापासून तो थेट मीसपय त मागे सांिगत~याूमाणे, िशकं दर¯या वेळे पासून मीकांची
लहानमोठ| रा7ये चालू होती. परं तु Hा कड¯या, रानवट आÍण 7यां¯यातील पु³षांूमाणेच
ÍUयाह| ूcयेक| शU घेऊन घोç यावर बसून रणांगणात उतरत असत, अशा असंFय लोकां¯या
धाड|मागून धाड| जे¯हा cया मीक रा7यावर कोसळ~या ते¯हा cया सव मीकरा7यांची दाणादाण
उडन ू गेली. ती मीकरा7ये बुडÍवली गेली, आÍण तो सारा ूदे श शकांनी ¯यापून टाकला. परं तु
तेथेह| शं भरएक वषा ¯या आतच cया शकांचा पाठलाग कर|त, cयांचे शऽू जे कु शाण लोक,
7यांचे जीवन शकां¯या वर Íदले~या वण नाूमाणेच ःथायी नगरमामांपेHा धावcया घोडयां¯या
सशU िन लढcया िशÍबरािशÍबरांतूनच ¯यतीत होत असत, cया कु शाणांनी शकांवर पु=हा
ःवार| के ली आÍण शकांना बॅÍ4शयाूभृ ित ूदे शांतूनह| हसकू न

दे ऊन तेथे आपली सdा ःथापली.
खाली रे टन ू Íदले~या Hा असंFय शकांना मागे Íकं वा ितरपे वळÞयाचा माग च न उर~याने ते
खाल¯या बलु िचःथाना¯या ूदे शात घुसले आÍण बोलनÍखंड|¯या मागा ने एक वषा ¯या आतच
भारता¯या िसंधू, काठे वाड िन गुजराथ ूांतांवर टोळधाड|¯या लाटांमागून लाटा येतात तसे
अनावर वेगाने कोसळले. लूटमार, बायकामुलांसुºदा नगरमामांचे सरसकट िशरकाण कर|त
ूवेगाने पुढे घुसणा¯ या cयां¯या असंFय घोडे ःवारांनी ते भारतीय ूदे श आप~या टापेखाली
नुसते तुडवून टाकले. ितकडे cयावेळ| भारतीय रा7ये कोणती होती Íकं वा न¯हती, Íकं वा cयांना
Hा अनावर ¹ल¯छां¯या धाड|चा काह| ूितकार करवला Íकं वा नाह| Hाचा इितहासाला िनÍ°त
पdा नाह| आÍण इथे cयाचा खल करÞयाचे, Hा पुःतका¯या पÍर¯छे द ७ ते ९ Hां अ=वय
आखले~या Hेऽात ूयोजनह| नाह|. इथे इतके सांगणे पुरे आहे क|, इसवी सना¯या आरं भा¯या
आसपास भारतातील बलु िचःथान, िसंध, काठे वाड, गुजराथ िन खाली अपरा=तकाचा
(कोकणचा) Íकं िचत् भाग ¯यापून Hा शकांनी वर उ7जियनीपय त¯या ूदे शावर आपली सdा
ःथाÍपली होती िन cयां¯यामागून ूवेगाने पाठलाग कर|त येणा¯ या मºयआिशयातील कु शाण
िन हण

यां¯या दडपणामुळे ते शक लोक भारताचा आणखी Íकती भाग पायदळ| तुडवीत
सहकु टं ब ु ¯यापून टाकू शकतात Hा िचंतेने सारे भारत संऽःत होऊन गेले होते !
इितहासकाळात =यूनािधक एक सहॐ वष तर| दÍHण भारत,
¹ल¯छां¯या आबमणापासून अिलB, ःवतंऽ, समथ िन संप=नपणे नांदत होता
२२३. परक|य शऽूं¯या ःवा¯ या बहधा

, Hा आप~या इितहासा¯या ूाचीन खंडात तर|,
वाय¯येकडनच ू होत गे~यामुळे cयाचा ूितकार करÞयाचा मुFय भार आप~या उdर भारतातील
रा¶बांधवांनाच सोसावा लागला िन cयाूमाणे cयांनी तो सोसून cयाकाळ| रा¶शऽूंना दाती तृ ण
धरावयास लावले. cयामुळे कोणताह| परक|य शऽू Íवंºयाचल उतFन Hा कालखंडात दÍHण
भारतात येऊच शकला नाह|. पुरातन, अिनÍ°त िन Hणभंगुर अशा एका इराणी आबमणाची
कथा सोडली तर साधारणत: इसवी सनपूव ५०० ¯या वषा पासून तर| Íवंºय ओलांडन ू उdरे कडन ू

57
कोणीह| ¹ल¯छशऽू येऊ न शक~यामुळे सारा दÍHण भारत ःवातं ¯य िन साॆा7य, सdा िन
संपdी Hांना अखंडपणे उपभोगीत होता. किलंगापासून ते पांडय, चेल, चोल ूभृ ित आम¯या
दÍHण भारतीय ूांतातील भारतीय रा7यसdािधकाढयांनी दÍHण भारता¯या ित=ह| बाजूंना
पसरले~या पÍ°मसमुि, दÍHणसमुि िन पूव समुि Hात नाÍवकदले स7ज ठे वलेली असत.
cयामुळे , cया समुिसीमांवरह| cयाकाळ| कोणcयाह| परक|य ¹ल¯छ शऽूं¯या नौदलांचे आबमण
होऊ शकले नाह|. इतके च न¯हे , तर उलट Hा भारतीय सामुÍिक राजसdांनी आपली ूबळ िन
जियंणु नाÍवक सै=ये घेऊन ॄ(दे श-सयामपासून तो Íफिलपाई=सपय त आप~या रा7यसdेचा,
संःकृ तीचा िन वाÍण7याचा जियंणु ूसार सतत चालÍवला होता.
२२४. वाय¯येकडन ू झाले~या पररा¶ीय आबमणांचा यशःवी ूितकार आम¯या
उdरभारतीय वीरवरांनी वारं वार ितकड¯या ितकडे च के ~यामुळे ते परशऽू नम दे पय त पोचूच
शकले नाह|त. परं तु Hा शकशऽूचे अनावर आबमण बलुिचःथानातील बोलनÍखंड|तील माग
झा~यामुळे पÍ°मेलगत¯या िसंध, काठे वाड, गुजराथ ूांतातून घुसून नम दा उतरणे cयांना
सापेHत: लगोलग साºय झाले िन दÍHण Íहं दःथानावर ु परचबाची पÍहली छाया पडली ती या
¹ल¯छ शकांची होय. पण तीह| Íकती HÍणक ! कारण-
आंीांचा हं कार

२२५. सुदै वाने याच वेळ| दÍHणेकडे किलंग िन आंी Hा दोन वैÍदकधम|य िन
भारतिन8 ूबळ शñ|ंचा उदय झालेला होता. िसंधापासून उ7जियनीपय त¯या भारतीय ूांतांत
शकांसारFया ¹ल¯छ रा¶ाने धुमाकू ळ घालून cयांची राजसdा ःथापन करावी िन cयांचा
ूितकार करÞयाची कोणतीह| शñ| उdर भारतात पुढे येऊ नये, Hाची ल7जा िन Íवषाद सव
भारतिन8 जनतेूमाणेच आंीांनाह| संतB करता झाला. cयातह| शकां¯या काह| टो=या नम दा
उतFन अपरांतकात पोच~यामुळे तर ःवत: आंीां¯या तेथपय त पसरले~या Íवःतृ त रा7यालाह|
धोका उcप=न झालेलाच होता. Hा सव कारणांमु ळे आंी राजशñ|ने शकांचा पुरता मोड
करÞयासाठ| cयां¯यावर ूबळ सै=यासह ःवार| के ली, आÍण cया शऽूंना भारता¯या वतीने
समरांगणात पÍह~याने हं काFन

धडा4यासरशी नम दापार हसकू न

Íदले. Hाच वेळ| उdरे त
उ7जियनीपय त चढन ू गेले~या शकांची गाठ यौधेय िन मालव गणांशी पडली. Hा दो=ह|ह|
गणरा7यांनी ूcयH िशकं दर¯या ःवार|¯या वेळ|ह| भारता¯या ःवातं¯यरHणाथ Íकती दद ¹य ु
शौया ने लढा Íदलेला होता ते मागे वÍण लेलेच आहे . अशा ूकारे खालून दÍHणेकडन ू आंीांनी
िन वFन उdरे कडन ू यौधेयांनी िन मालवांनी शकांवर ूबळ चढाया के ~यामुळे शकां¯या
आबमक वृ dीची नांगीच िचरडली गेली. cयांची ूगती खुंटली. सा¯ या शकांची िमळून कोणतीह|
संयुñ एकक Íित िन सव समथ अशी राजसdा cयांना भारतात आधीच ःथापन करता आलेली
न¯हती. cयाची जी फु टकळ ःवतंऽ रा7ये वर Íदले~या पण भारतीय ूांतांत ःथाÍपली गेली
होती ती Hा भारतीय ूितकाराचा दहे र| ु उठाव होताच cया¯या कै चीत सापड~यामुळे cयाला
यशःवीपणे त|ड दे ऊ शकली नाह|त.
मालवांचा Íवजय
२२६. उ7जियनी¯या आजूबाजूला पसरले~या शकरा7यावर वर|ल यौधेय िन मालव
गणांनी ःवार| के ली होती. इसवीसन पू व ५७ वषा ¯या आसपास 'उdमभिा'ला मालवांनी वेढा

58
घेत~याचा उ~लेख सापडतो. शकांचा cया वेळचा नांवाजलेला राजा जो 'नहपान' cया¯या
सै=याने तो वेढा उठÍवणे मालवांना भाग पाडले होते. परं तु, cया¯या मागोमाग मालवां¯या
सै=यांनी नहपानालाच cया¯या शकसै=यासह चार| बाजूंनी क|डले. अथा तच, दो=ह| सै=यांची
तुंबळ लढाई झाली. तीत मालवगणा¯या सै=याने शौया ची पराका8ा के ली. आÍण रणात आजवर
दद ¹य ु ¹हणून नावाजले~या cया शकसै=याचाच काय तो संहार कFन न थांबता cयांचा
रणधुरं धर ¹हणÍवणारा राजा तो नहपान, cयालाच, cया लढाईत मालवांनी ठार मारले.
मालव संवत्
२२७. मालवांनी ¹ल¯छ शकांवर िमळÍवले~या Hा Íवजयाने शकांची लढाऊ शÍñ
आÍण धैय इतके Hीणcवास पावले क|, सुसंघÍटत भारतीय सै=याशी ठाण मांडन ू लढाई
दे Þयाची cयांनी धाःतीच खा~~यासारखे झाले. Hा लढाईचा दसराह| ु एक उ~लेखनीय Íवशेष
¹हणजे, ¹ल¯छांवर िमळÍवलेला आÍण, 7याची क|त| भारतभर पसरली अशा Hा आप~या
मालवगणा¯या Íवजयाचे िचरं तन ःमारक रहावे Hाःतव मालवगणांनी cया Íवजया¯या वष| एक
नवा संवत् चालू के ला. cयाचे नाव cयांनी 'कृ त' असे ठे वले, तथाÍप cया िनिमdे cयांनी cया
संवताची जी नाणी पाडली cया नाÞयांवर ॄा(| िलपीत 'मालवजय:' 'मालवानाम् जय:'
'मालवगणःय' असे उ~लेख अंÍकलेले आहे त.
हाच आजचा आपला Íवबम संवत् होय
२२८. आप~या रा¶ात अनेक ÍवFयात सॆाट आपाप~या नावाचे संवत् cयां¯या काळ|
चालू कर|त असत. Íद͹वजय करणा¯ या राजाची Íकं वा 'गणा'ची ःवत:स 'शककता ' ¹हणवून
घेणे ह| एक परं पराूाB हौस िन अिधकारह| असे. अगद| अलीकडचे उदाहरण ¹हणजे
िशवाजीमहाराजांचे चाहcयांनीह| 'िशव-शक' ूचलÍवला होताच. Hा अनेक संवतांपैक| बहतेक


संवत् cया cया राजवंशा¯या अंतासहच अंतधा न पावत. तथाÍप, cया अनेक संवतांपैक| 7या
दोन-तीन संवतांना रा¶ीय मान िमळाला आÍण 7यांना Íवभागश: का होईना, पण आप~या Íहं दू
जगताने अंिगकारले, आजपय त आपली ¯यावहाÍरकच न¯हे तर धािम क कृ cयांचीह| कालगणना
cयाच संवतात गेली उणीपुर| दोन सहॐ वष चालू ठे वली आहे , cया संवतात या मालव
संवताची गणना ूामुFयाने के ली पाÍहजे. कारण हाच मालव संवत् पुढे Íवबम संवत् ¹हणून
ूFयाती पावलेला आहे .
२२९. सुूिसºद इितहासत77 डॉ. जयःवाल Hांनी आप~या Hindu Polity Hा
मंथात 'मालव संवत् ' हाच 'Íवबम संवत् ' हे च मत समिथ ले आहे . तथाÍप, cयां¯या मते मालव
संवताला ूथमपासूनच 'Íवबम संवत् ' (Íवजयाचा संवत् ) असे अिभधान Íदलेले होते. परं तु
Hापुढे आ¹ह| 7या घटना दे णार आहोत cयाूमाणे शक-कु शाणांचे भारतातून समूळ उ¯चाटन
करणारा गुBवंशीय सॆाट ÍवबमाÍदcय पुढे जे¯हा उ7जियनीस रा7य कF लागला ते¯हा cया
अÍखल भारतीय रा¶ीय पराबमाचा गौरव करÞयासाठ| Hा मालव संवतालाच 'Íवबम संवत् '
असे अिभधान दे Þयात आले. हे दसरे ु मत माHतर Íदसते. तो संवत् 'Íवबम संवत् ' Hा
नावानेच इतका रा¶पÍरिचत आÍण रा¶Íूयह| होत गेला क| सा¯ या उdर भारतातील कोटयवधी
Íहं दू आज तोच Íवबम संवत् आप~या धम कृ cयांतह| पाळ|त आहे त.

59
Íवबम संवत् व शािलवाहन शक Hां¯या उcपdीत मतभेद
२३०. इथेच हे ह| सांिगतले पाÍहजे क| Íवबम संवता¯या Hा उcपdीÍवषयी
इितहासकारांचे एकमत नाह|. आप~या इितहासा¯या ूाचीन कालखंडात अनेक महïवा¯या
घटनां¯या कालबमाÍवषयी जसे मतभेद आहे त तसेच Hा ू÷ीह| आहे त. बुºदज=मासारFया
ू÷ीसुºदा शे-प=नास वषा चे अंतर िभ=न िभ=न इितहासकारांनी मानले~या कालात पडते.
किनंका¯या कालावधीचीह| तीच गोP. कोणी तो इ. स. ७८ ¯या वष| रा7यावर आला असे
समजतात, तर कोणी तो इ. स. १२० मºये रा7यावर आला असे समजतात. Hा Íवबम
संवताÍवषयीह| काह| इितहासकारांचे ितसरे मत असे आहे क| Íवबम संवताचा संबंध मालवगण
संवताशी नाह|. भारतात िशरले~या शकांचा एक Hऽप राजा जो ओझोझ पÍहला cयाने इसवी
सनपूव ५८ ¯या वष| cयाचा ¹हणून एक संवत चालू के ला. cयालाच पुढे जे¯हा गुBवंशीय
सॆाट ÍवबमाÍदcयाने शक-कु शाणांचा उ¯छे द के ला ते¯हापासून लोक Íवबम संवत् ¹हणून
¹हणू लागले. चौथेह| एक मत आहे क|, इसवी सनपू व ५८ ¯या वष| ÍवबमाÍदcय नावाचा एक
पराबमी सॆाट जो cया काळ|च ितकडे रा7य कर|त होता, cयाने शकांवर मोठा Íवजय
िमळÍवला आÍण cया Íवजया¯या ःमारकाथ हा आप~या नावाचा Íवबम संवत् चालू के ला.
cयाचा मालवगणा¯या मालव संवताशी Íकं वा शक-राजा ओझीझ¯या संवताशी काह| एक संबंध
नाह|. परं तु अशा कोणcया काळ| होऊन गेले~या ÍवबमाÍदcयाचा उ~लेख िशलालेख ूभृ ित
साधनांत नस~यामुळे Íकं वा cयाने Íवबम संवत् ¹हणून पाडले~या कोणcयाह| नाÞयांचा शोध
न लाग~यामुळे ह| पौराÍणक आFयाियका अ²ाप तर| िनÍ°तपणा पावू शकत नाह|.
२३१. तथाÍप Hापुढे जर नवीन नाणक, िशलालेखाÍद साधने उपल¯ध होऊन Íवबम
संवताची दसर| ु एखाद| उपपdी अिधक Íव+ासाह ठरे ल तर ती आ¹ह| माH मानू.
२३२. जी गोP Íवबम संवताची, तीच गोP शािलवाहन शकाची. HाÍवषयी पÍह~या
मताचे पुरःकत ¹हणतात क|, Íहं दःथानातील ु कु शाणांचा पÍहला राजा Íवमा 4याçफाइसेस,
7यास आपले लोक शकच ¹हणत, हा इ.स. ७८ त रा7यावर बसला ते¯हा cयाने हा 'शक'
चालू के ला. परं तु दसु ¯ या पHा¯या मते इ.स. ७८ मºये Íवमा 4याçफाइसेस हा रा7यावर
बसलेला नसू न कु शाणांचा cया¯या पुढचा राजा किनंक हा रा7यावर बसला होता. cया सॆाç
किनंकाने आप~या रा7यारोहणा¯या ःमृ cयथ ह| शक-काल गणना चालू के ली. पुढे पैठाण¯या
शािलवाहन सॆाटांनी जे¯हा शकांना पादाबांत के ले ते¯हा आप~या Íवजयाचे ःमारकाथ Hाच
'शका'ला 'शािलवाहन शक' असे नाव Íदले. परं तु ह| दो=ह| मते न मानणा¯ या इितहासकारांचे
ितसरे मत असे आहे क|, शािलवाहन शकाचा किनंक ूभृ ित कोणाह| कु शाण राजाशी काह|एक
संबंध नाह|. इसवी सन ७८ ¯या आसपास शािलवाहनांतील 'गाथा-सBशती' िलÍहणा¯ या हाल
नावा¯या राजाने ःवत:च गुजराथ-सौरा¶ाकड|ल शक-Hऽपावर एक मोठा Íवजय िमळÍवला
आÍण cयाचे ःमारक ¹हणून हा 'शािलवाहन शक' चालू के ला.
२३३. इथे HाÍवषयीची अिधक चचा करÞयाचे कारण नस~यामुळे शक संवताÍवषयी
के ले~या वर|ल ऽोटक उ~लेखावFन ूःतुत Íवषयापुरcया दोन-तीन महïचा¯या गोPी तेवç या
ूामुFयाने उ~लेÍख~या क| पुरे आहे . cया अशा :

60
२३४. एक संवcसराÍवषयी¯या इितहास7ां¯या मतभेदातील कोणतेह| मत माH तर हे
सcय वादातीत ठरते क| Hा दो=ह| कालगणना शक-कु शाणांवर भारतीयांनी समरांगणात
िमळÍवले~या िनणा यक Íवजयां¯याच ²ोतक आहे त.
२३५. 'शक' श¯दापेHा 'संवत् ' हाच श¯द आप~या भारतीय कालगणनेत अिधक
ःवीकाराह आहे . वेदकालापासून संवcसर िन संवत् हे श¯द कालगणनेसाठ| आपण योजीत
आलेले आहोत. शक श¯द cयाअथ| सहसा योजलेला आढळत नाह|. अथा त् तो श¯द शक-
कु शाणाÍद cयाकाळ¯या आबमक ¹ल¯छ शऽूं¯या नावाचीच Íवकृ ती असली पाÍहजे. Íवबम
संवत् हे नाव जसे शु ºद संःकृ तिन8 आहे तसे 'शािलवाहन शक' हे नाव संःकृ तिन8 नाह|.
Hासाठ| ¹ल¯छ शऽूंचे शक हे नाव गाळून टाकू न 'शािलवाहन संवत् ' असे अिभधान आप~या
धम कृ cयाÍद सव ूसंगी Hापुढे तर| योजले जावे आÍण आज¯या धम काया त दोषाह Fढ|मुळे
'शािलवाहन शके ' Íकं वा के वळ 'शके ' हे जे ¹ल¯छ श¯द उपयोÍजले जातात ते बÍहंकारले
जावेत.
२३६. Íवबम संवत् िन शािलवाहन संवत् Hा दो=ह| रा¶ीय संवतांचा संबंध
भारतीयांनी शक-कु शाणांवर जे Íवजय िमळÍवले cयां¯याच ःमृ ितगौरवाशी आहे ह| गोPह|
के वळ चमcकाÍरक योगायोगाची नसून अथ गभ ह| आहे . गुBसॆाटांसारFयांचे अनेक संवत्
आप~या इितहासात cया cया काळ| गाजले, पण ते सारे लुB झाले. के वळ शक-कु शाणांवर
िमळÍवले~या भारतीय Íवजयांचे हे दोन संवत् तेवढे िचरं तनcव पावले. HावFन आप~या cया
काळ¯या वैÍदकधम|य भारतिन8 रा¶ीय जनतेला शक-कु शाणां¯या अनावर टोळधाड|पासून द|ड-
दोन शतके तर| Íकती उcपात िन उपिव सहन करावा लागला असेल, Hाची क~पना करता
येते. कारण, अ=यथा cया शऽूं¯या राHसी उपिवांपासून िन राजक|य दाःयापासून भारतीयांची
मुñता करणा¯ या Hा आम¯या शािलवाहन िन गुBसॆाटां¯या शक-कु शाणांवर|ल Íवजया¯या
ःमृ cयथ चालू झाले~या 'Íवबम संवत् ' िन 'शािलवाहन संवत् ' Hा दोन संवतांना, इतर अनेक
Íवजयी संवत् लुB झाले असताह|, इतके भारतीय महïव येते ना आÍण ते दोनच आज
उणीपुर| दोन सहॐ वष उलटली असताह| आ¹हा Íहं दं चे ू रा¶ीय संवत् ¹हणून मुFयत: पाळले
जात राहते ना !
शUÍवजयामागोमाग शकांवर भारताने िमळÍवलेला धम Íवजय !
२३७. मालवगणांनी शकां¯या नहपान राजास ठार माFन वर सांिगत~याूमाणे
cयां¯या माळ¯या¯या पुढे होणा¯ या अनावर आबमणास प4का पायबंद जसा घातला तसा cयाच
वेळ| वर उ~लेÍखले~या आम¯या दाÍHणाcय आंी सै=याने दÍHण भारतातू न उdरे कडे ःवा¯ या
कFन शकां¯या गुजराथ, सौरा¶, िसंध Hा ूदे शांत असले~या रा7यांची समरांगणांत धुळधाण
उडवून Íदली. शािलवाहन वंशांतील Íवलीनयांकु र, गौतमीपुऽ शातकण|, विस8पुऽ मुलमाई
Hां¯यासारFया पराबमी राजांनी उ7जियनीपय त¯या शकराजांवर Hा 7या चढायांमागून चढाया
के ~या cया समरांगणीय ूितकारामुळे संऽःत झाले~या cया cया शकरा7यांनी शेवट|
शािलवाहन सॆाटांचे आिधपcय मा=य के ले. असाह| एक िशलालेख आहे क|, cयां¯यापैक| ³ि
नावा¯या शकराजाने आपली मुलगीह| शािलवाहन राजाला Íदली, जशी पूव| मीक राजा
से~युकस याने आली मुलगी सॆाट चंिगुBाला Íदली होती.

61
२३८. हे ह| ºयानात घेतले पाÍहजे क|, भारतीयांशी रणांगणात एकसारखे लढत
राÍह~यामुळे या शे-प=नास वषा त शकां¯या भारतामºये मूळ आले~या लढाऊ लोकांतील
सहॐावधी सैिनकांचा जो संहार होत होता, cयामुळे शकांचे संFयाबळह| Hीणतर झालेले होते.
२३९. अशा ूकारे , जसजशी शकांची शUशñ| भारतीय ूितकारापुढे Hीण होत गेली
तसतशी भारतीयां¯या cया ूबळ संःकृ तीची छापह| cया पररा¶ीय शकांवर अिधकािधक पडत
चालली. शक शऽूशी भारतीयांचा हा जो संघष शंभरएक वष तर| चाललेला होता cया¯या
पÍरणामी शकांनी भारतीय संःकृ तीला शरणागतीची वचनिचçठ|च िलहन

Íद~यासारखे झाले.
शकांतील सामा=यजनांपासून तो cयां¯या राजवंशापय त cयांनी आपली मूळची शकभाषीय
¯यÍñनामे सोडन ू सcयिसंह, ³िसेन Hांसारखी भारतीय नावेसुºदा ःवीकारली. Íवशेष आ°या ची
गोP अशी क|, बहसंFय

शकांनी वैÍदकधम ःवीकारला ! तसे पाहता Íहं दकु श ु ओलांडन ू शक
लोक बलुिचःथान िन िसं ध ूभृ ित ूांतात उतFन तेथे वाःत¯य कFन राÍहले ते¯हापासून
ितकड|ल अशोका¯या िन िम=यांडर¯या कालापासून ूचार कर|त आले~या बौºद िभHुक िांशी
आÍण बौºद जनतेशी cया शकांचा सतत संबंध आलेला होता. cयांतह| cयां¯याशी िनकराने
लढन ू cया काळ| cयांचा पाडाव करणार| मालव, यौधेयाÍद गणरा7यांची िन शातवाहनांची
पराबमी सै=ये ह| वैÍदकधम|यच होती. बौºदांनी असा cयांचा सशU वा िन:शU ूितकार
के लेला न¯हता. अशा Íःथतीत शकांचे शऽू जे वैÍदक cयां¯या वैÍदकधमा चा §े ष वाटणे आÍण
शकांची सdा मुकाç याने आप~यावर चालवून घेणा¯ या बौºदांचा बुºदधम शकांनी ःवीकारणे हे
अगद| संभवनीय होते. पण जे घडले ते Hा अपेHे¯या अगद| उलट घडले. शकांतील बहसंFय


जनतेपासून तो cयां¯यातील ूमुख राजवंशीयांपय त cयांनी वैÍदकधमा चाच आपण होऊन
मोç या आवड|ने ःवीकार के ला ! बहधा

, Hा चमcकाराचे कारण, असेह| असू शके ल क|, शक हे
मुळातच अंगात लढाऊ रñ संचरणा¯ या जातीचे लोक; cयां¯याशी लढणा¯ या पराबमी वैÍदक
वीरांÍवषयी, ते cयांचे शऽू असले तर|, शकां¯या मनात सभय आदर उcप=न होत असावा
आÍण cया वैÍदकांत तसे Hाऽतेज उcःफू त करणारा cयांचा तो वैÍदकधम च cया शकांना
ःवभावानुसार ःवीकाराह वाटला असावा.
२४०. संःकृ त भाषेवरह| शकांची कौतुकाःपद भÍñ जडली. cयां¯या हाती जी दोन-
तीन ूांतांची मांडिलक रा7ये राÍहलेली होती cयांतील शकराजांनी संःकृ तÍव²ेस श4य ते ते
उdेजन Íदले. एका शकराजाने तर आप~या रा7यसभेची आÍण रा7यकारभाराची सव काय िन
लेखन-¯यवहार संःकृ त भाषेतच चालू के ली. भारतातील इतर सव लहानमोç या रा7यांशी cयांचा
राजक|य पऽ¯यवहारह| संःकृ तमºयेच होऊ लागला. cयांचे सामाÍजक आचार-Íवचारह|
झपाç याने भारतीय समाजजीवनाशी एकFप होत चालले.
कु शाणां¯या ःवा¯ या
२४१. सामÍरक Hेऽात िन सांःकृ ितक Hेऽात शकांवर असे Íवजय िमळवीत शकां¯या
आबमणाचा नायनाट कर|त असताच भारता¯या Íहं दकु शकड|ल ु सरसीमेवर कु शाणांची टोळधाड
येऊन आदळली. Hा कु शाण लोकसमूहाला cयां¯या ूदे शातून हणलोकांनी

मु लामाणसांसुºदा
हसकू न

Íदले होते. cयामुळे cयां¯या लHावधी Uीपु³षां¯या लढाऊ टोळधाड| आिशया¯या
खाल¯या ूदे शात रñपात, लूटमार, जाळपोळ कर|त अनावर वेगाने िशर~या. Íहं दकु श ु
पलीकड|ल चीन¯या सीमेपासून तो मीस¯या सा¯ या ूदे शात cयांनी भयंकर धुमाकू ळ घातला.

62
cयां¯यातील काह| टो=या cयांचे जुने वैर| जे शक cयांचा पाठलाग कर|त शकांचे बॅÍ4शयांतील
रा7य घेऊन आÍण Íहं दकु श ु ओलांडन ू गांधार ूभृ ित वाय¯येकड|ल ूांतात घुस~या. तेथील cया
वेळे स असले~या शकां¯या लहानसहान रा7यांना बोलता बोलता उखडन ू ते पंजाबात घुसले
आÍण cयांनी तेथे आपले एक रा7य ःथाÍपले. Íहं दःथानातील ु cयां¯या या पÍह~या राजाचे नाव
'Íवमा 4याçफाईसेस' हे होते.
२४२. शकां¯या आबमणाचा यशःवी ूितकार करÞयात उणीपुर| शं भर वष लढत िन
झगडत राÍहले~या उdरे कड|ल यौधेय, माल ूभृ ित भारतीय गणांची िन दÍHणेकड|ल
शािलवाहनांची शñ| आधीच पणास लागली असता शकांहनह|

बू र, शू र िन रñÍपपासू
असले~या Hा कु शाणां¯या आबमणाचे संकट भारतावर कोसळ~यामुळे cयांचा पंजाबपय त
लगोलग ूितकार होऊ शकला नाह|. तथाÍप तशा संकटातह| Hा अनावर कु शाणां¯या
टोळधाड|ंनाह| आवर घालÞयाइतका ूितकार पुढे पुढे भारतीयांकडन ू के ला गे~यामुळे पंजाब¯या
अलीकड|ल भारतीय ूांतात कु शाणां¯या Hा टोळधाड| घुसू शक~या नाह|त.
सॆाç किनंक
२४३. Íवमा 4याçफाईसेस वार~यानंतर कु शाण-राजपीठावर किनंक हा इसवी सन
७८ ¯या वष| (काह| इितहास7ां¯या मते इ. १२० मºये !!) आFढ झाला. cयाची महïवाकांHा
Íजतक| असीम िततकाच cयाचा पराबमह| cया काळ| अतुल होता. cया¯याÍवषयीचा सÍवःतर
वृ dांत दे Þयाचे इथे काह|च ूयोजन नाह|. Hा पुःतकातील Íवषय-Hेऽापुरcया काह| घटना माऽ
Íद~या पाÍहजेत. शक-कु शाणां¯या Íहमालयापलीकड|ल आÍण अलीकड|ल सव भट4या लुटाF
टो=या आÍण पंजाबपय तची सव लहानसहान रा7यक िे ह| किनंकाने मोडन ू काढन ू cयांचे एक
Íवःतृ त साॆा7य घडÍवले. कु शाणांचा सॆाट ¹हणवून घेऊन cयाने पु³षपुर (आजचे पेशावर)
येथे cया साॆा7याची राजधानी ःथाÍपली. नंतर cयाने माळवा ते िसंधपय त शकांनी जी
रा7यक िे ःथाÍपली होती आÍण 7यांनी आंीांपुढे हार खाऊन cयांचे आिधपcय मा=य के ले होते
cया शकांवर चढाई के ली. परं तु शकांना पादाबांत करताना आधीच उणेपुरे एक शतक
एकसारखी यु ºदे झुंजÍवÞयात 7यांचे रणसाम°य ¯यतीत होत गेलेले होते, cयाच भारतीय
रा7यांवर कु शाणांचे हे नवीन संकट अकःमात कोसळ~यामुळे cयाला त|ड दे णे दघ ट ु झाले.
एक-दोन लढायांत ूcयH शािलवाहना¯या सै=याचा मोठा पराभव झा~यामुळे नम दे ¯या
उdरे कड|ल सव सै=ये दÍHणेत आणून किनंका¯या आबमणापासून आप~या ःवत:¯याच
रा7या¯या संरHणाथ कडे कोट िसºदता करणे शातवाहनांना भाग पडले. तोवर किनंकाने
मालव, गुजराथ, सौरा¶, िसंध येथील शकांची सव रा7ये Íजंकू न घेतली. cयामुळे cया
शकराजांनी आंीाचे आिधपcय झुगाFन दे ऊन किनंकाचे आिधपcय ःवीकारले. cयापुढे जाऊन
आंीावरच ःवार| करÞयासाठ| किनंकाची सै=ये नम दा उतरली आÍण अपरांतकाचा (उdर
कोकणचा) एक कोपराह| cयांनी Íजंकला. परं तु शातवाहनां¯या क Íित झाले~या सै=यशñ|चे
साम°य पाहन

, जाÞयाचे धाडस न करता, किनंकाने आपले दÍHणेकड|ल आबमण तेथेच
थांबÍवले. नंतर Íहमालयापलीकडे पसरले~या cया¯या रा7यावर चीन¯या सेनापतीने के ले~या
ःवार|चा ूितकार करÞयासाठ| किनंक फार मोठे सै=य घेऊन चालू न गेला. अनेक लढायांनंतर
cयाने चीन¯या सेनापतीचाह| पराभव के ला आÍण आिशयातील काँगर, चासकं द, खोतान हे
चीन¯या साॆा7यांतील ूांत Íजंकू न घेतले.

63
रा¶ा¯या पौ³षाची िन जीवनपाऽतेची खर| कसोट| कोणती ?
२४४. हा ूसंग येथे सांगÞयाचे मुFय कारण हे क|, शक-कु शाणां¯या आिशयात
उसळले~या Hा ूलयामुळे के वळ भारतालाच हादरा बसलेला न¯हता, तर cया लHानुलH
शUधार| समूहां¯या उcपातामुळे चीनसारFया cया काळा¯या बिल8 िन संघÍटत साॆा7याचीह|
काह| काळ समरांगणात ऽेधा उडा~यावाचून राÍहली नाह|. परं तु, के वळ शक-कु शाणां¯या
ःवार|त Íकं वा इतर ूसंगी झाले~या चीन¯या तशा अनेक ताcकािलक अपजयांमुळे , ''चीनचे
रा¶ सदोÍदत दबळे च ु होते आÍण परदाःयांतच सदासव दा Íखतपत राहÞयापेHा cयाची अिधक
पाऽताच न¯हती,'' हे ¹हणणे जसे मcसर| मूख पणाचे होईल, तसेच, भारतावरह| आले~या
परचबातून ''भारताचे रा¶ीय जीवन ¹हणजे पराजयांचाच एक पाढा आहे '' असे आम¯या
शऽूंपैक| जे कोणी ¹हणतात, cयांचे, ते ¹हणणेह|, मcसराने आंध=या झाले~या cयां¯या 7Pीला
इितहास स¹यक् 7Pीने वाचता येत नाह|, हे च िसºद कर|त असते.
२४५. कोणcयाह| रा¶ावर Íकती परचबे आली ह| cया रा¶ा¯या पौ³षाची अंितम
कसोट| नसून cया परक|य आबमकां¯या आघातासरशी ते रा¶ नP झाले, का cया रा¶ीय
संघषा ¯या अंितम रणात cया परक|य आबमणाला cया रा¶ाने पादाबांत के ले, यावरच cया
रा¶ा¯या पौ³षाची िन जीवनपाऽतेची खर| कसोट| अवलंबून असते.
२४६. Hा कसोट|स शक-कु शाणां¯या िन भारतीयां¯या या संघषा त कोण उतरतो ?
कोण जगातून बेपdा होतो ? बघू या.
पण cयाचे किनंक|य नवे संःकरण काढन ू
!
किनंक बुºदधम ःवीकारतो,
२४७. चीनपय त ःवा¯ या करÞयात िन युºदे लढÞयात गुंतलेला असताह| किनंकाचे
लH आºयाÍcमक िन सांःकृ ितक Íवषयाकडे वेधलेले असे. cयाने मºयंतर| बौºदधम
ःवीकार~याची घोषणा के ली होती. ित¯या अनुरोधे cयाने अनेक ःतूप िन Íवहार आप~या
साॆा7यात ÍठकÍठकाणी बांधले. cया वेळ| अशोका¯या वेळे ूमाणेच बौºदधमा त अनेक पंथांचे
खूळ माजले होते. cयांचे परःपरात जे वैमनःय होते ते मोडन ू काढन ू बौºदमतांची एकवा4यता
¯हावी ¹हणून अशोकाूमाणेच cयाने य¯चयावत् बौºदपंथांची एक महापÍरषद बोलाÍवली. परं तु
तीत एकमत होÞयाचे बाजूसच राहन

बौºदधमा चे ःवFपच बहश

: पालटन ू टाकणारा एक नवा
'महायान' नावाचा पH िनघाला. किनंकाला जी आवडत पण जी मूळ¯या बुºदमतांत न¯हती
अशी सव संमाहक मते Hा न¯या 'महायान' पंथात समाÍवP के ~यामुळे जे अ~पसंFया बौºद Hा
मतास िमळाले नाह|त, cयांनी 'ह|नयान' नावाचा दसरा ु बौºदपंथ ःथापला. किनंकाने आप~या
Íहमालयापलीकड|ल Íवःतृ त रा7यातूनह| Hा महायान बौºदपंथाचा पुंकळ ूचार करÍवला. Hा
महापÍरषदे त संःकृ त भाषेलाह| धम भाषा ¹हणून मोठ| मा=यता िमळा~यामुळे पूव| पाली-
ूाकृ तातच िलÍह~या गेले~या बौºदमंथांचे संःकृ तमºये Fपांतर करÞयात आले. इतके च न¯हे ,
तर बुºदचÍरऽासारखे अनेक नवे मंथ अनेक Íवषयांवर किनंका¯या आौयास असले~या
आिशयाई साॆा7यातील शक, कु शाण ूभृ ित जनतेतह| जु=या-न¯या संःकृ त वा%याचा आÍण
संःकृ तीचा ूसार चालू झाला. Hाूमाणे भारतीय सं ःकृ तीने शकजगताला 7याूमाणे भारतीय

64
धम , भाषा, आचार, Íवचार ूभृ ित उपांगांसह आcमसात के ले होते cयाचूमाणे जेते ¹हणून
आलेले हे कु शाणजगतह| Hा भारतीय संःकृ ती¯या आपण होऊन अंÍकत झाले.
२४८. बौºदधम हाह| एक भारतीय धम च अस~यामुळे सॆाट किनंकाने तो
ःवीकारताच भारताला हा सांःकृ ितक Íवजय िमळÍवता आला. हे जर| इP तेच घडले तर|ह| हे
ºयानात ठे वले पाÍहजे क| किनंकाने जो बुºदधम ःवीकारला तो मूळचा बुºदाचा Íकं वा
अशोकाचाह| िनभ ळ बुºदधम न¯हता. तर तो बुºदधमा चे किनंक|य संःकरण होते.
उदाहरणाथ , ःवत: सॆाट किनंकाने बुºदधमा ची द|Hा घेतली तर| तो ³िासारFया वैÍदक
उपाःयांची उपासनाह| कर|तच असे. 'ूाÍणÍहं सा कF नये, शUÍवजय हा खरा Íवजय नसून
धम Íवजय हा खरा Íवजय आहे ' असे उ@ोषून शUसं=यास करणा¯ या सॆाट अशोका¯या
आcयंितक अÍहं सेला सॆाट किनंका¯या बौºदधमा त लवलेशह| थारा िमळाला नाह|. cयाने
एका बाजूला cया महायानपंथी बौºदधमा चा ूचार चालÍवला असताच तो बौºद ¹हणÍवणारा
किनंक cया¯या शऽूवर मोठमोठ| सै=ये घेऊन ःवाढयांवर ःवा¯ या कर|त होता. cयाने ःवत:स
चीनचा सॆाट ¹हणवून घेÞयासाठ| सशU रणांगणा¯या िशÍबरातच दहादहा वष लढत
घालÍवली. शेवट| cया¯या Hा युºदÍपपासेला कं टाळून cया¯या सैिनकांनीच बंड के ले आÍण cया
बौºदसॆाटाला ठार मारले, ते¯हाच काय ती cयाची युºदÍपपासा शमली !
२४९. हे ह| ºयानात ठे वले पाÍहजे क|, Íहमालयापलीकड|ल चीन¯या ूांतात किनंकाने
बौºदधमा चा ूसार के ला तो कसा श4य झाला ? ूथम शUÍवजयाने cयाने ते ूांत Íजं कू न
घेतले, ¹हणूनच cयाला तो धम Íवजय तेथे इत4या शीयतेने संपाÍदता आला. ितकडे cयाने
शेकडो ूचारक धाडले, Íवहार बांधले, सहॐावधी िभHूंना पाळले, पोसले ते हाती ूबळ रा7य
होते, ¹हणजेच शUबळ होते ¹हणून ना ?
२५०. सारांश, शUÍवजय ौे 8 Íकं वा धम Íवजयच ौे 8 असली एकांितक Íवधाने
अवाःतव असतात.
२५१. शUबळावाचून धम Íवजय पंगू असतो. धम बळावाचून नुसता शUÍवजय पाशवी
असतो, हे च खरे .
भारतीय बौºदांचा Íपढ|जात रा¶िोह
२५२. सॆाट किनंक हा धमा ने बौºद वा वैÍदक कोणीह| असला तर| तो अभारतीय
अशा कु शाण जातीचा पररा¶ीय आबमक होता आÍण भारता¯या पÍ°मोdर भागावर cयाने
बळाने रा7य ःथाÍपलेले होते. cयाचे साॆा7य हे भारतावर आलेले परचबच होते. ते भारतीय
रा7य न¯हते. Hासाठ| ते उलथून पाडन ू कु शाणां¯या राजक|य पारतं¯यात सापडले~या cया cया
भारतीय ूांतांना ःवतंऽ करÞयासाठ| भारतातील वैÍदकधम|य रा¶भñ जनता शकांशी
ूाणपणाने लढली तशीच किनंकाशीह| लढत होती. परं तु भारतीय बौºद cया वेळ| काय कर|त
होते ? तर ते cया ¹ल¯छ शऽू कु शाण सॆाटाला cयाने बौºदधम ःवीकारताच आपलाह| सॆाट
मानून, आपली राजिन8ा cयाला Íवकू न, भारतीय रा¶ाचा आÍण cया¯या ःवातं¯यासाठ|
लढणा¯ या वैÍदकधम|य ःवरा7यिन8 वीर जनतेचा िोह कर|त होते. मागे िम=यांडर ूभृ ित जे
मीक राजे बौºद झाले cयांना िमळून भारतीय बौºदांनी भारतीय ःवातं ¯यासाठ| लढणा¯ या
सॆाट पुंयिमऽाचे काळ| (मागे पÍर¯छे द १८८ मºये वÍण ~याूमाणे) जसा रा¶िोह के ला तसाच

65
भारतीय बौºदांनी Hा कु शाणां¯या परचबाचे संकट आले ते¯हाह| ःवरा¶िोह करÞयास मागेपुढे
पाÍहले नाह|.
२५३. जर भारतीय बौºदांनी ¹ल¯छ शकांचा पाडाव कFन आपले एखादे भारतीय
बौºदरा7य ःथापन के ले असते तर भारताला ःवतंऽ करÞयाचे ौे य cया बौºदराजालाह| वैÍदक
राजाूमाणेच िमळाले असते आÍण वैÍदकधम|य सॆाट पुंयिमऽ Íकं वा शािलवाहन
यां¯याूमाणेच आ¹ह| cया भारतीय बौºदराजाचाह| गौरव के ला असता. परं तु भारतीय बौºदात
तसली रा¶ीय धमक कु ठली असणार ! शक-कु शाणांशी cया वेळची भारतीय रा¶ािभमानी
यौधेय, शातवाहन ूभृ ित गणरा7ये िन रा7ये शे-स¯वाशे वष युºदांवर युºदे लढत असता Hा
भारतीय बौºदांनी ¹ल¯छांÍव³ºद भारता¯या ःवातं¯यासाठ| इकडची काड|ह| ितकडे के ली नाह|.
पण cयाच ¹ल¯छ शऽूंतील ूबळतम अशा किनंक सॆाटाने अध वट का होईना, पण बौºदधम
ःवीकार~याची घोषणा करताच cया परशऽूला ह| सार| बौºद जनता ूेमपूव क आपण होऊन
शरण िनघाली. एखा²ा दे वासारखा cयांनी cयाचा उदोउदो के ला. ते ¹ले◌े◌ं¯छ शक-कु शाणरा7य
िचरकाल Íटकावे ¹हणून बौºदÍवहाराÍवहारांतून ूाथ ना के ~या. अथा त् अशा भारतिोहाने
भारतीय वैÍदक जनतेत बौºदांÍवषयी जी चीड उcप=न झाली तीमु ळे सॆाट किनंकासारFयाचा
पाÍठं बा िमळाला असताह| भारतात बौºदधमा स सॆाट पुंयिमऽा¯या काळापासून लागलेली
ओहोट| तशीच चालू राÍहली, यात काह| आ°य नाह|.
सॆाट किनंकाचा नातूच वैÍदकधम ःवीकारतो !
२५४. cयातह| वर सांिगत~याूमाणे किनंकाला तो चीनमºये लढत असता जे¯हा
cया¯याच सै=यांतील बंडखोरांनी ठार मारले ते¯हा तर cया भारतीय बौºदांची 'इतो ॅPःततो
ॅP:' अशी दद शा ु झाली, कारण किनंकामागून cया¯या रा7यावर बसलेला cयाचा पुऽ सॆाट
हÍवंक हा बौºदधमा Íवषयी सापेHत: उदासीन राÍहला आÍण हÍवंका¯या मृ cयूनंतर किनंकाचा
नातू जो cया शककु शाण रा7याचा अिधपती झाला cयाने तर च4क समारं भपू व क बौºदधमा चा
पÍरcयाग कFन वैÍदक धम ःवीकारला ! cयाने आपले नावसुºदा पालटन ू सॆाट 'वसुदे व' अशी
शु ºद संःकृ तिन8 अिभधा धारण के ली ! िशवाची िन नंद|ची ूितमा असलेली आप~या नावाची
नाणी पाडली !
किनंक मरताच cया¯या साॆा7याचे तुकडे तुकडे उडतात !
२५५. सॆाट किनंकाचा मृ cयू होताच cया¯या भारतातील साॆा7या¯या िचंधç या
उडा~या. किनंकाचे भारतातील रा7य उdर भारतातह| फारसे ÍवःताF शकले न¯हते. ते ूबळ
असे न¯हतेच न¯हते. पंजाब, माळवा, सौरा¶ आपण आज 7यास गुजराथ ¹हणतो तो गुजराथ
िन उdर कोकणची लहान पçट| असा भारताचा जो पÍ°मोdर भाग पूव| शकां¯या हाती
पडलेला होता तेवç यावरच काय ते आं ीाचे आिधपcय जाऊन किनंकाचे आिधपcय ूःथाÍपत
झालेले होते. आता किनंकानंतर Hा भागात असलेली जी तीन-चार शकरा7ये होती ती,
कु शाणाचे आिधपcय झुगाFन दे ऊन, पु=हा ःवतंऽपणे रा7य कF लागली. शािलवाहन राजांनी
Hा शक-कु शाणां¯या शतक¯यापी युºदात सा¯ या दÍHण भारताचे ःवातं¯य अबािधत राखले
होतेच. आÍण आता उdरपूव भारतातील किनंकाचे नाममाऽ आिधपcय मानले~या लहानमोç या

66
भारतीय रा7यांनीह| ते आिधपcय झुगाFन दे ऊन आपापले ःवातं¯य संपादन के ले. Hाच पूव
भारतातील रा7यात पाटलीपुऽाचेह| लहानसे रा7य cया गडबड|त ःवतंऽ झाले.
पाटलीपुऽाचा मावळलेला सूय पु=हा उगवला !
२५६. वर¯या ओळ|त पाटलीपुऽाचे 'लहानसे रा7य' असे ¹हटले आहे . कोणास वाटे ल
क| पाटलीपुऽास 'लहानसे' असे चुकू न ¹हटले गेले असावे. पण ते चुकू न ¹हटलेले नाह|. कारण
7या पाटलीपु ऽातील िसंहासनावर सॆाट चंिगुB, सॆाट अशोक, सॆाट पुंयिमऽ असे सॆाट
Íवराजमान होऊन गेले आÍण आसेतु-Íहमाचल अशा भारतीय साॆा7याचे िनयंऽण-नेतृ cव
शतकानुशतके जेथून के ले गेले ते पाटलीपुऽाचे िसंहासन सूय जसा Íदसता Íदसता अःतास
जातो तसेच Hा शक-कु शाणां¯या इसवी सना¯या आरं भी आले~या ूलयाचे काली Íदसता
Íदसता अःतंगत झाले होते. cयापुढे शक-कु शाणांशी शे-द|डशे वष चालले~या भारतीयां¯या
महायुºदात पाटलीपुऽाचे Íकं वा मगधाचे ःवतंऽ असे अÍःतcवह| कोठे भासमान झाले नाह|.
कोणीतर| िन कु ठलातर| नामधार| राजा तेथे पाटलीपुऽा¯या चार िभंतीत वसत असे वा नसे.
२५७. इ. सन ३०० ¯या आसपास Hाच पाटलीपुऽा¯या लहानशा रा7यावर िल¯छवी
नावा¯या बुºदापासून मगधात ूFयात असले~या गणरा7याची सdा ःथाÍपली गेली.
२५८. Hा िल¯छवी गणा¯या ूमुखाची मु लगी कु मारदे वी Íहचे एका नामांÍकत
साम=त घराÞयातील चंिगुB नावा¯या त³णाने इ.स. ३०८ मºये पाÍणमहण के ले. cयाच
िल¯छवी गणा¯या पाÍठं ¯याने cयाने आसपास¯या ूदे शावर ःवािमcव ःथापले आÍण इ.स. ३२०
मºये cयाने पाटलीपुऽात आप~या ःवतंऽ रा7याची ःथापना के ली. Hा चंिगुBाचा ूFयात
सॆाट चंिगुB मौया शी नामसा7ँयामुळे कोणाचाह| घोटाळा होऊ नये. सॆाट चंिगुB हा मौय
कु ळाचा होता. परं तु हा त³ण िन उदयो=मुख चंिगुB गुB कु लातील होता. cयाचा पराबम माऽ
सॆाट चंिगुBा¯या कु ळाला शोभेल असाच होता. cयाने आप~या १०-११ वषा ¯या राजवट|त
आपले ते पाटलीपुऽातील लहानसे रा7य मगध, ूयाग िन अयोºया हे ूांत आप~या रा7यास
जोडन ू इतके वाढÍवले क| cयास 'महाराज' ह| अिभधा यथाथ पणे शोभावी. ¹ल¯छ शकां¯या
राजसdेचे उ=मूलन कFन िन भारतीय साॆा7यपदाची महïवाकांHा धरणा¯ या आप~या
समुिगुB नावा¯या मुलाचे हाती आपले रा7य सोपवून चंिगुB इ.स. ३३० मºये मरण पावला.
हे गुB घराणे वैÍदकधमा चे िनतांत अिभमानी असून ौीÍवंणु ह| cयाची उपाःयदे वता होती.
सॆाट समुिगु B
२५९. रा7यावर येताच समुिगुBाने भारतात cयावेळ| उdरे त आÍण दÍHणेत जी
अनेक िनरिनराळ| भारतीय रा7ये ःवतंऽपणे पण फु टकळपणे नांदत होती cयांना Íजंकू न,
मौय कालीन चंिगुB-चाण4याूमाणे ूथमत: एक ूबळ भारतीय साॆा7य ःथापÞयाचा आÍण
नंतर cया बलाढय शñ|¯या आधारे शक-कु शाणां¯या हाती भारताचा जो पÍ°मोdर ूदे श अ²ाप
राÍहला होता, तो ःवतंऽ करÞयासाठ| cया ¹ल¯छांवर चालून जावयाचा संक~प सोडला.
cयाूमाणे cयाने कामFप, समतट, नेपाल ूभृ ित पू व|dर सीमारा7यांपासून Íवंºयपव तापय तचा
ूदे श Íजंकू न घेतला. नं तर Íवंºय ओलांडन ू पूव बाजूने सदलबल तो दÍHणेत उतरला.
दÍHणेतील ूमुख ूमुख अशी बारा रा7ये cयाने Íजंकली. Íकcयेक राजांना, लढाईत पाडाव
कFन, पकडन ू आणÍव~यानंतर cयांनी cयांचे आिधपcय ःवीकारताच cयांची रा7ये तो परत

67
कर| िन cयांना सोडन ू दे ई. cया¯या Hा उdर-दÍHण Íद͹वजयातील पराबमाÍवषयी िन
यशाÍवषयी अनेक पाÍ°माcय इितहासलेखकांनीह| ध=योÿार काढले आहे त आÍण cयां¯यात
ूचिलत असले~या भ¯यतम उपमांपै क| एक उपमा दे ऊन समुिगुBाला ‘The Hindu
Napoleon’ (Íहं दु नेपोिलयन) ¹हणून मन:पू व क गौरÍवले आहे . इत4या Íवःतृ त
Íद͹वजयानंतर समुिगुB पाटलीपुऽास परत आला. cयाने Íजंकले~या Hा न¯या भारतीय
साॆा7याची वैÍदकधमा नुसार घोषणा करÞयासाठ| cयाने मोç या समारं भाने अ+मेध य7 के ला
िन तो सॆाटपदाचा अिधकार| झाला. नंतर cयाने शक-कु शाणांवर ःवार| करÞयाची ज³यत
िसºदता चालÍवली.
कु शाणांची अंितम शरणागती
२६०. सॆाट समुिगुBा¯या Hा आगामी ःवार|ची वाता ऐकताच वाय¯य Íदशेकड|ल
गांधार ूभृ ित भारतीय भागात कु शाणांची जी लहानसहान रा7ये जीव धFन राÍहलेली होती
cयांनी आपण होऊन समुिगुBाचे आिधपcय मा=य के ले. कु शाणांना cयावेळ| आपले लोक 'कु श'
असेह| ¹हणत. आप~या शरणागतीचे ूतीक ¹हणून cया कु शांनी आपआप~या दतांकरवी ू सॆाट
समुिगुBास अनेक पुरःकारह| (नजराणेह|) धाडन ू Íदले. अशाूकारे द|ड-दोन शतकां¯या
अ¯याहत लç यानंतर भारतीय कृ पाणाने कु शाणां¯या भारतातील राजसdेचे मूळच शेवट| कापून
काढले. कु शाणांचा ू÷ येथेच िनकालात िनघाला.
२६१. परं तु (मागे पÍर¯छे द २४३ व २४४ Hांत सांिगत~याूमाणे) किनंकाशी युºद
चालू असता जे माळवा ते िसंधपय तचे शकराजे आंीांचे आिधपcय झुगाFन दे ऊन ःवतंऽ
¹हणून िमरवू लागले होते cयांनी माऽ आपण होऊन शरणागतीचे बोलणे काढले नाह|.
सॆाट समुिगु Bाचा मृ cयू िन नंतर
२६२. cया शकां¯या ¹ल¯छ रा7यांवर चढाई करÞया¯या बेतात असताच हा पराबमी
सॆाट समुिगुB इ.स. ३७५ मºये मरण पावला. cयाने आप~यामागे cयाचा धाकटा पण
तेजःवी िन त³ण जो चंिगुB (दसरा ु ) cयासच सॆाटपद ²ावे असे सांिगतले होते. परं तु ह|
cयाची आ7ा न मानता cयाचा 7ये8 पुऽ जो रामगुB तोच आप~या 7ये8cवाचा अिधकार
सांगून िसंहासनावर बसला. परं तु तो इतका दबळा ु होता क| cया¯या मंÍऽमंडळातील िन
सै=यमंडळातील बहतेक

कतृ cववान् ूमुखािधकार| मनातून cयाचा ितटकारा कF लागले.
इत4यात Hा रामगुBा¯या दौब ~याÍवषयी सा¯ या जनतेतह| Hोभ उcप=न ¯हावा अशी एक
घटना घडन ू आली. य²Íप काह| इितहासकार Hा घटनेस के वळ आFयाियका ¹हणून समजत,
तथाÍप 7याअथ| Íवशाखदd िन बाणभçट HांसारFया ूाचीन मंथकारांनी ितला सcय मानलेले
आहे , अमोघवष राजा¯या दानपऽातह| 7याअथ| ितचा उ~लेख सापडतो आÍण अवा चीन
इितहासातील अ~लाउÍ£नाÍव³ºद पिVनी¯या ूकरणी आप~या राजपुत वीरांनी तशाच एका
ूसंगाशी तसेच त|ड Íदलेले आढळते, cयाअथ| रामगुBाÍवषयी¯या या आFयाियके ¯या मुळाशी
असलेली ती घटना ब¯हं शी सcय असावी असे काह| इितहासकारांचे जे मत आहे तेच माHतर
Íदसते. ती घटना अशी :
२६३. सॆाट समुिगुB मृ cयू पाव~यामुळे आÍण cया¯या मागे रामगुBासारखा दब ल ु
पु³ष सॆाट झा~यामुळे शकराजे िनभ य होऊन cयां¯या शऽूःथानी असले~या cया भारतीय

68
साॆा7याशी उ£ामपणे वागू लागलेले होते. cयां¯यापैक| एका उम ट िन अधम ¹ल¯छराजाने
सॆाट रामगु Bाचा उपमद करÞयासाठ| cयास 'आ7ा' के ली क| 'तू तुझी सुंदर िन त³ण पHी
गृ हदे वी Íहला माçयाकडे धाडन ू दे , नाह| तर युºदास िसºद हो !' हा उपमद कारक नीचपणाचा
िनरोप ऐकताच मगधरा7यातील सारे राजक|य वातावरण Hु¯ध होऊन उठले. परं तु सॆाट
¹हणÍवणा¯ या रामगुBा¯या नेभळे पणाची िन िनल 7जपणाची इतक| परमावधी झाली होती क|,
cयाने 'के वळ युºद टळावे' ¹हणून आप~या राणीस, गृ हदे वीस cया शकHऽपाकडे धाडÞयाची
िसºदता के ली. हे पाहताच cयाचा वर उ~लेÍखलेला धाकटा भाऊ जो चंिगुB तो संतापाने लाल
झाला. रामगु Bा¯या आ7ेला भीक न घालता cयाने गृ हदे वीला आप~या संरHणाखाली घेतले.
नंतर कू टनीतीचा अवलंब कFन चंिगुBाने cया शकराजाला परत िनरोप धाडला क| आप~या
आ7ेूमाणे राणी गृ हदे वीला आप~याकडे धाडÞयात येत आहे . पण Uीसुलभल7जेमुळे ती पडदा
सोडले~या मेÞयातून येऊ इͯछते. ित¯यासमवेत ित¯या दासींचा पÍरवारह| तशाच मेÞयांतून
येत आहे . हा संदे श ऐकताच तो शकराजा अगद| हरळून

गेला आÍण cया योजनेूमाणे राणीस
धाडन ू ²ावे, असे cयाने कळÍवले. इकडे चंिगुB ःवत: Uीवेष धारण कFन राणी¯या मेÞयात
बसला. समवेत येणा¯ या दासीं¯या अनेक मेÞयांतूनह| cयाचे िनवडक सैिनक वीर Uीवेष घेऊन
बसले. तो झाकले~या मेÞयांचा मेळावा cया शकराजा¯या राजधानीशी येताच आनंदाने उ~लू
झालेला तो शकराजा राणी¯या ःवागताथ ःवत: ित¯या मेÞयापाशी आला. इत4यात दासी
वेषातील चंिगुBाने cया¯यावर झडप घालून आप~या तरवार|ने cया असावध राजाचा तcकाळ
िशर¯छे द के ला. इतर मेÞयांतू नह| चंिगुBा¯या cया सशU सैिनकांनी शUे उपसून खाली उç या
घेत~या. शकराजा¯या िशर¯छे दाची भयंकर बातमी आजूबाजूला पसरते न पसरते तोच
चंिगुBासह ते सारे सशU पथक शऽू¯या आटो4यातून पाहता पाहता भरधाव िनसटन ू गेले.
२६४. हे अ{तु साहसाचे कृ cय कFन आÍण आप~या रा¶ाचा उपमद करणा¯ या
शकराजास ःवहःते दे हा=त ूायÍ°d दे ऊन राजपुऽ चंिगुB पाटलीपुऽास परत आला आहे , ह|
वाता पसरताच सार| राजधानी आÍण रा¶ चंिगुBा¯या जयजयकाराने दमदमून ु ु गेले. Íदवंगत
सॆाट समुिगुBा¯या आ7ेचे उ~लंघन कFन िसंहासनावर चढले~या cया भेकड रामगुBाला
खाली ओढन ू चंिगुBालाच सॆाटपद Íदले पाÍहजे, ¹हणून मोठ| उठावणी झाली. cया ूHोभात
रामगुB ठार मारला गेला. चंिगुB साॆा7यपदावर आFढ झाला. शऽूकडन ू होणा¯ या
Íवटं बनेपासून Íजला cयाने आप~या अ{तु पराबमाने मुñ के ले होते cया राणी गृ हदे वीशीच
चंिगुBाने Íववाह के ला. नंतर आपली बलाढय सेना सुस7ज कFन सॆाट चंिगुBाने
शकHऽपांवर ःवार| के ली.
शकांशी शेवटचे युºद, शकHऽप ³ििसंह Hाला ठार मारले
२६५. गुजराथ ते माळवा Hा शकरा7या¯या सीमेशी युºदाला त|ड जुंपताच
शकराजांनी ÍठकÍठकाणी ूितकार के ला. परं तु भारतीय सै=याने शऽुसै=याची ÍठकÍठकाणी
धूळधाण उडवली. शेवट¯या लढाईत तर शकांचा उरलासुरला जो शकHऽप सcयिसंहाचा पुऽ,
cया Hऽप ³ििसंह Hालाच रणांगणावर गाठून सॆाट चं िगुBाने ःवहःते cयाचा िशर¯छे द के ला.
येथेच शकां¯या राजसdेचा अं त झाला

69
२६६. शकांचा असा पूण मोड होताच cयां¯या हाती cयावेळ| असले~या िसंध, क¯छ,
सौरा¶, गुजराथ, माळवा इcयाद| ूांतांना ःवतंऽ कFन सॆाट चंिगुBाने आप~या भारतीय
साॆा7यात समाÍवP के ले. शकराजांचा असा समू ळ उ¯छे द के ~यानंतर cयांची तोवर जी
राजधानी होती cया ूाचीन िन ूFयात उ7जियनी नगरात सॆाट चंिगुBाने जे¯हा Íवजयूवेश
के ला ते¯हा तेथे मोठा रा¶ीय महोcसव साजरा करÞयात आला. सॆाट चंिगुBाने 'ÍवबमाÍदcय'
ह| पदवी धारण के ली. पूव|पासून ितकडे चालत आले~या मालव संवतालाच शकांचा समूळ
उ¯छे द करणा¯ या Hा महान् Íवजया¯या ःमरणाथ आपले नाव दे ऊन 'Íवबम संवत् ' चालू के ला,
ते मागे पÍर¯छे द २२८ व २२९ मºये सांिगतलेच आहे . cयाने उ7जियनीलाच आप~या भारतीय
साॆा7या¯या पÍ°म भागाची राजधानी के ली आÍण तेथेच तो िसंहासनाFढ होऊन वाःत¯य
कF लागला.
२६७. ÍवबमाÍदcयाने ¹ल¯छांवर िमळÍवले~या Hा Íवजयामुळे सा¯ या भारताला जी
ध=यता वाटली ती काय वणा वी ? परक|यां¯या हातून सारा भारत ःवतंऽ होऊन तो आप~या
एकछऽ साॆा7यात 'एकरा¶' झाला. शक-कु शाणांचा नाश करÞयासाठ| १५०-२०० वष लढत
आले~या यौधेय, मालव, Íविलनयांकु र, शातवाहन ूभृ ित अनेक वीरवरां¯या आÍण cयां¯या
ःवत:¯या Íपतृ Íपतामहा¯या पराबमाचे, यशापयशाचे िन रा¶ीय आशा-आकांHांचे शेवट| साथ क
झाले; ते पाहन

ःवत: ÍवबमाÍदcयालाह| Íकती ध=यता वाटली असेल !
२६८. HाÍवषयी ͯह=सट Íःमथसारखा इं ͹लश इितहासकारह| कÞहत कुं थत का
होईना, पण ¹हणतो : “We may feel assured that differences of a race, creed and
manner supplied the Gupta monarch with special reasons for Desiring to
suppress the impure foreign (¹ल¯छ) rulers of the Western India. Chandragupta
Vikramaditya although tolerant of Buddhism and J ainism was himself an
orthodox Hindu, especially devoted to the cult of Vishnu, and as such could not
but have experienced peculiar satisfaction in ‘Violently uprooting foreign
chieftains‘.”
शेवट| कु शाणांूमाणेच शकह| नामशेष झाले !
२६९. पूव| पÍर¯छे द २३९, २४० व २४१ मºये सांिगतलेच आहे क| शकांनी वैÍदक
धम , संःकृ त भाषा आÍण भारतीय आचार-Íवचार Hांना अंिगकारले होते. ÍवबमाÍदcयाने
cयां¯या राजसdेचेह| आता आप~या खçगबळाने उ=मूलन के ~यामुळे cयां¯या शकपणाचे असे
भारतीयांपासू न िभ=न अÍःतcव मुळातच नाह|से झाले. दोन-तीन Íपढयां¯या आतच शक असा,
कु शाणांूमाणेच cया भारतीय जगतात कोणीह| उरला नाह|.
२७०. भारतवषा ¯या ऐितहािसक कालामºये अनेक सॆाट होऊन गेले, पण शक-
कु शाणांचा अंत करणा¯ या Hा सॆाट Íवबमाइतका लोकÍूय असा सॆाट 4विचतच कोणी झाला
असेल. cया¯या राजवट|त फाियआन नावाचा जो िचनी ूवासी आला होता cया परक|यानेह|
cया¯या साॆा7यात भारतीयां¯या वैभवाचा, सुखाचा, संप=नतेचा िन संतोषाचा कसा कळस
झाला होता ते वÍण लेले आहे . भारता¯या सव भागांतील खेç यापाडयांतून सुºदा आFयाियकांतून
िन लोकगीतांतून आजह| 'राजा Íवबमांचे' नाव िन cयाची =यायूवीणता मोç या ूेमाने

70
संक|ित ली जात आहे . उणीपुर| पःतीसएक वष एकछऽ अशा cया बलाढय भारतीय साॆा7याचे
संरHण िन सं गोपन के ~यानंतर सॆाट ÍवबमाÍदcय इसवी सन ४१४ मºये Íदवंगत झाला.
२७१. भारतीय इितहासाचे जे पान Hा शक-कु शाणा=तक सॆाट ÍवबमाÍदcया¯या
राजमुिे ने अंÍकत झालेले आहे , तेच होय आप~या भारतीय इितहासातील सोनेर| पान ितसरे !

सोनेर| पान चौथे

४. हणा=तक

यशोधमा
हणांची

जगावरच धाड
२७२. Hा पुःतकात पूव| हणांचा

उ~लेख आलेलाच आहे . Hांनीच शक-कु शाणां¯या
झाडन ू सा¯ या लोकांना cयां¯या ूदे शातून हसकू न

दे ऊन ते ूदे शचे ूदे श ¯यापून टाकले होते.
पण आता cया शक-कु शाणांहनह|

अिधक भयंकर अशा Hा हणां¯या

ूळयाने सारा आिशयाच
न¯हे , तर सारा युरोपह| हादरवून cया वेळ¯या 7ात जगातील जी जी ःथायी, सुसंःकृ त िन
संघÍटत अशी रा¶े िन रा7ये होती ती सव ¯या सव चीनपासून ते रोमपय त चळचळा कापावयास
लावली. cयां¯या संFयाबळाला अंतच न¯हता. cयाची धाड Hा वा cया एका ूदे शापुरती न¯हती,
तर ती cया काळ¯या सा¯ या 7ात जगावर पडलेली होती !
२७३. cयांची सै=ये, जे¯हा, बाहे र पडत, ते¯हा, सहॐावधी Uी-पु³षांसुºदा घोç यावर
ःवार होऊन हाती भाले िन तलवार| परजीत, जी समोर Íदसतील cया cया नगरांना, मामांना
आग लावीत, मुलामाणसांसुºदा सगळयांची िशरकाणे कर|त, Íदवसा न¯हे , तर राऽीबेराऽीसुºदा,
Íहं ॐ +ापदां¯या थ¯याूमाणे मोठमोç या कक श Íकं का=या िन डरका=या फोड|त, चळचळ
कापणा¯ या शऽुूदे शातून सारखी धावत सुटत. जेथे जेथे लढाई होई तेथे लढाई संपताच
िशरकाण के ले~या Uी-पु³षां¯या डो4यां¯या कवç या काढन ू cयां¯या वाç या कFन cया
वाटयांतून ते म² पीत, िनcयाचे जयोcसव साजरे कर|त.
२७४. हणांचा

मूळचा ूदे श चीन¯या साॆा7याला लागून अस~यामुळे cयां¯या अशा
भयंकर उपिवाने चीनचे ूांतचे ूांत उजाड झाले. वषा नुवष हणां¯या

टोळधाड|ंना िनवारता
िनवारता टे क|स आ~यामुळे चीन¯या सा¯ या दे शाभोवतीच हणां¯या

टोळधाड|पासून संरHील
अशी ूचंड तटबंद| बांधÞयाची योजना चीन¯या सॆाटाचे मनात आली, तीच होय आजची

71
'चीनची िभंत' ! जगातील एका आ°या सारखी उभी असलेली ह| चीनची ूचंड िभंत ¹हणजे
हणांची

ती मूित मंत भीतीच होय !
२७५. इकडे हणांची

जी अनेक घोडदळे मºय आिशयास तुडवीत चालली होती cयांना
cयां¯या 'आÍट ला' नावा¯या एका सेनापतीने संघÍटत कFन, आिशया ओलांडन ू , युरोपकडे धाव
मारली. cया असंFय घोडदळा¯या िभ=न िभ=न सै=याने सापडे ल cया Íदशेने युरोÍपयन
रिशयात घुसून नुसता हलक~लोळ माजवून Íदला. Íव²ापीठे , कलापीठे , घरे , दे वघरे , झोपç या
िन राजवाडे , मामे िन नगरे , जे Íदसेल ते ते, हण

पेटवीत चालले~या, आगी¯या ड|बात भःम
होऊन गेले. जो जो Íदसेल cयाला ते कापीत सुटले. रिशया तुडवून ते पोलंडमºये घुसले. तेथून
cया हणां¯या

धाड| पुढ¯या गाथ लोकांवर तुटन ू पड~या. रोमन साॆा7या¯या सै=यामागू न
सै=याचा cयांनी धु¯वा उडÍवला. ÍवजयापेHा हणां¯या

बू रतेला Íवºवंसाचीच अिधक आवड असे.
cयामुळे सारे युरोप नुसते पराभूत झाले, इतके च न¯हे तर सारे युरोप रñात =हाऊन िनघाले,
वैराण झाले. हणांनी

के ले~या युरोप¯या दद शेचे ु भीषण Íववरण (तपशील) 7याला पाहावयाचे
असेल cयाने िगबनचा Decline and Fall of the Roman Empire हा इितहास वाचावा.
बहतेक

युरोÍपयन भाषांतून कोणा दPाला ु िशवी हासडायची तर आजह| cयाला 'ए हण

' असेच
¹हणतात, जसे आपण 'Íपशा¯च' ¹हणतो. इतक| Hा हणांची

धाःती युरोपने घेतली होती.
२७६. मºय आिशयातून हणांचा

एक महापूर जसा वर सांिगत~याूमाणे युरोपवर
कोसळला तसाच cयां¯या घोडदळाचा दसरा ु महापूर काह| काळ Íहमालयाभोवती घोटाळत
घोटाळत आÍण Íहमालया¯या पलीकड~या शक-कु शाणा¯या उर~या सुर~या रा7यांचा िन
लोकांचा नायनाट कर|त शेवट| भारता¯या वाय¯येकड|ल गांधारूभृ ती ूदे शावरह| कोसळला.
चीन¯या, रिशया¯या, रोमन साॆा7याची िन रा7यांची जशी दद शा ु उडÍवली cयाच आवेशाने िन
आवेगाने भारतासह| Hा टोकापासून cया टोकापय त तुडवून टाकू , अशा उतावीळ ईष ने Hा
हणां¯या

टोळधाड| गांधारूांत तुडवीत िसं धूकडे घुसू लाग~या.
परं तु
२७७. परं तु, भारता¯या सुदै वाने Hा काळ| भारतावर पूव|¯या मीकां¯या ःवार|¯या
वेळे ूमाणे कोणा भेकड धनानंदाचे नामधार| साॆा7य न¯हते, तर ते होते शक-कु शाणांतक
सॆाट ÍवबमाÍदcया¯या पुऽाचे, HÍऽयकु लावतंस सॆाट कु मारगु Bाचे ! भारतात cया काळ|
शतक¯यापी गुBकालीन सुवण युग नांदत होते. मौय कालीन सुवण युगात शेवट| शेवट| सॆाट
अशोकाने आcयंितक अÍहं से¯या खुळापायी शUसं=यास के ~यामुळे भारताचे सै=यबळ जसे
Íवःकळ|त िन दब ळ ु झाले होते तसे वैÍदकधम|य सॆाट कु मारगुBाने कोणताह| आcमघातक
शUसं=यास के ला नस~यामुळे cया¯या cया भारतीय साॆा7याचे शUबळ दबळे ु झालेले न¯हते.
सा¯ या जगात उcपात माजÍवणा¯ या हणांसारFया

भयं कर शऽूची धाड भारतावरह| कोसळÞयाचा
ूसंग आज वा उ²ा येणार आहे , हे उघड Íदसत अस~यामुळे आप~या भारतीय साॆा7या¯या
पय तांचे (सरसीमांचे) संरHण करÞयास समथ असा युयुcसु संघÍटत सै=यसंभार सॆाट
कु मारगुBाने सुस7ज ठे वलेला होता.
हणां¯या

पÍह~या ःवार|चा बोजवारा उडÍवला !

72
२७८. हणांचे

परचब गांधारूांतावर कोसळ~याचे ऐकताच सॆाट कु मारगुBाने
आप~या चतुरं ग सै=यासमवेत आपला पराबमी पु ऽ जो ःकं दगुB cयास हणांवर

ःवार|
करÞयास धाडन ू Íदले. हणां¯या

अगÍणत संFयाबळा¯या आधारावर cयांचे जे तोवर अÍजं4य
ठरलेले एक Íवशेष युºदतंऽ होते, cयाूमाणे cयांनी भारतीय सै =याची लांडगेतोड करÞयास
आरं भ के ला. cयां¯या चाल कFन येणा¯ या सहॐावधी घोडे ःवारां¯या एका टोळधाड|चा भारतीय
सै=याने फडशा पाडला न पाडला तोच cयां¯या न¯या टोळधाड|, फु टले~या वा³ळातील
मुं¹यां¯या रांगांसारFया चहबाजूं

नी चालून येत असले~या Íदसत. cयांचा नाश होतो न होतो
तोच पु=हा न¯या टोळधाड| दd ¹हणून सा¯ या ूदे शात धुमाकू ळ घालू लागत. पण अशा या
अिनवार ¹ल¯छ शऽूंशी कु मार ःकं दगुBा¯या भारतीय सै=याने लढायामागून लढाया दे त आÍण
cयांचा संहार कर|त वषा नुवष ते युºद इत4या सातcयाने चालÍवले क|, शेवट| हणांचे

ते अिमत
संFयाबळह| Hीण होऊन cयां¯यात गुBसाॆा7या¯या सीमेत एक पाऊलह| पुढे सरकÞयाची
धमक उरली नाह|, Íकं वा cयांना ते उभे होते तेथे ःकं दगुBा¯या चढाऊ मा¯ यापुढे उभे राहणे
अश4य झाले. ते¯हा cयां¯या cया उरले~या टोळयांनी मागे पळ काढला आÍण पडतझडत
आ~या वाटे ने ते भारतीय सीमे¯या बाहे र िनघून गेले. हणां¯या

Hा पराभवाने cयांना इतक|
धाःती बसली क|, पुढे उणीपुर| ४० वष भारताकडे पु=हा वळÞयाची cयांची छाती झाली नाह|.
हणांना

Íपटाळन ू लावणारा Íवजयी वीर ःकं दगु B !
२७९. वषा नुवष समरांगणात लढत राहन

आÍण हणांसारFया

जगातील मोठ-मोç या
साॆा7यांना पाणी पाजणा¯ या ¹ल¯छशऽूचा असा िनणा यक पराभव कFन हा Íवजयी युवराज
ःकं दगुB जे¯हा आप~या Íपcयास भेटावयास पाटलीपुऽास परतला ते¯हा cया भारतीय
साॆा7या¯या राजधानीत िन सा¯ या रा¶ात cयाचा अपूव गौरव झाला. cयाचा वृ ºद Íपता सॆाट
कु मारगुB Hा¯या आनंदाला पारावार उरला नाह|. cयाने भारता¯या Hा असामा=य Íवजयाची
रा¶ीय उ@ोषणा करÞयाकरता वैÍदकधम|य परं परे ूमाणे एक मोठा अ+मेध य7 के ला.
सॆाट कु मारगु Bाचा मृ cयू : ःकं दगु B सॆाट होतो
२८०. Hानंतर तो कृ तकृ cय झालेला वृ ºद सॆाट कु मारगु B काह| वषा नी इ.स. ४५५
त वारला. cया¯या मागे cयाचा हणांस

Íपटाळून लावणारा पराबमी पुऽ जो ःकं दगुB तोच
सॆाट झाला. cया¯या जीवनातील cया¯या कतृ cवाÍवषयी¯या इतर उ~लेखनीय घटनांचा संबंध
ूःतुत ूकरणी येत नस~यामुळे आÍण Íवशेषत: ःथलाभावी ते वृ d येथे सोडन ू दे णे भाग आहे .
२८१. मºयंतर| युरोपवर धाड घालणा¯ या हणांचा

कतृ cववान सेनापती
आÍटलाूमाणेच आिशयातील हणां¯या

Íवलग Íवलग सै=यांना एकऽ कFन ÍखंÍखल नावा¯या
एका कतृ cववान पुढा¯ याने आप~या आिधपcयाखाली दसरे ु एक क ि संघÍटले होते आÍण तो
ःवत: cयांचा राजा ¹हणवून घेऊ लागला होता. भारतात मागे झाले~या हणां¯या

पराभवाचे
उçटे काढÞयासाठ| आÍण भरतखंड Íजंकू न घेÞयासाठ| cयाने Hा न¯या संघटने¯या बळावर
भारतावर पु=हा ःवार| के ली, ह| गोP सॆाट ःकं दगुBा¯या राजवट|¯या उdरकाळात घडली.
भारतावर हणांची

दसर|

बलवdर चढाई

73
२८२. पÍह~या धडा4यातच हणांनी

भारतीय साॆा7या¯या वाय¯य ूांतावर रHणाथ
ठे वले~या साॆा7यीय सै=याचा एक-दोन Íठकाणी पराभव कFन cयांना मागे हटÍवले. हे
कळताच cयाचे आता उतारवय झाले असताह| सॆाट ःकं दगुB हणांशी

त|ड ²ावयाला आपली
राजधानी सोडन ू ःवत: पंचनदापय त चालून गेला. हणांनी

मागे हटÍवले~या आप~या
साॆा7यीय सै =याची पु=हा िसºदता कFन हणांवर

उलट चढाई करÞया¯या िसºदतेत तो ितकडे
समरिशÍबरात असताना इकडे पाटलीपुऽ नगरात cयाचा सावऽभाऊ जो पु रगुB तो ःकं दगुBाचे
िसंहासन बळकावÞयाचे अधम कृ cय करÞया¯या बेतात आहे , असे cयाला कळले. तर|ह|
वैयÍñक ःवरा¶ािभमानी सेनानी ःकं दगुB न परतता ¹ल¯छांशी ितकडे झुंजतच राÍहला. कारण
साॆा7यसेनेला ितकडे च सोडन ू जर तो गृ हकलहापायी परत राजधानीस येता तर cया भारतीय
सै=याचे धैय खचून तो बांध फु टताच महापुराूमाणे हणांची

बू र सै=ये सारा पंजाब िन अधा
उdर भारत हां हां ¹हणता मासून टाकती. या शं के ने तो वृ ºद सॆाट ितकडे समरिशÍबरातच
राहन

शऽूशी झुंजत होता. सॆाट असावा तर असा !
२८३. आÍण आप~या रा¶ासाठ| असा लढत असतानाच तो वृ ºद वीरावतंस, ःकं दगुB
इ.स. ४७१ चे आसपास समरिशÍबरातच मरण पावला. सॆाट असावा तर कसा !
सॆाटाने उ¹याउ¹याच मेले पाÍहजे !
२८४. रोमन साॆा7या¯या भरभराट|¯या काळात होऊन गेले~या एका नामांÍकत
रोमन सॆाटाÍवषयी अशी एक कथा सांगÞयात येते क| तो आप~या राजवाç यात मरणास=न
होऊन पडला असता अकःमात् उठून िन खçग हाती घेऊन उभा राÍहला. हे पाहताच cयाला
वायूचा झटका आला क| काय अशा शं के ने cयाचे राजवै² िन पÍरचारक घाबFन 'हां हां
महाराज हे काय ?' असे ¹हणत cयाला खाली िनजवू लागले. ते¯हा आपला अंितम +ास
सोडÞया¯या आधी तो ¹हणाला : 'दरू ¯हा, रोमचा सॆाट श³येवर लोळतघोळत मरता कामा
नये ! रोम¯या सॆाटाने आप~या पायावर ताठ उभे राहन

रणस7ज पÍव¯यातच उ¹याउ¹या
मेले पाÍहजे ! A Roman Emperor must die standing.’
२८५. अशाच बाणेदारपणाने ¹ल¯छ शऽूशी झुंजत झुंजत भारताचा हा सॆाट
ःकं दगुB सॆाट असताह| सैिनकासारखा समरिशÍबरात मरण पावला. पूव| cया¯या ता³Þयात
Hाच अनावर हणां¯या

टोळधाड|ची नांगी ठे चून cयाने cयांना सीमापार Íपटाळून Íदलेले होते.
आता वृ ºदापकाळ|ह| cयाच ूबळ रा¶शऽूंशी तो रणांगणात उतFन झुंजत होता. सारे
राजÍवलास उपल¯ध असताह| cयां¯याकडे पाठ Íफरवून आप~या जीवनाची एकं दर पंधरा-वीस
वष तर| भारतीय साॆा7या¯या िन ःवातं¯या¯या रHणाथ cयाने रणिशÍबरातील खडतर िन
कठोर अवःथेत काढली. cयाला cया काळात अcयंत 4लेश सोसावे लागले. पण cयाने ते सव
कP सोसून cया Íवःतृ त भारतीय साॆा7याला ध4का लागू न दे ता cयां¯या संरHणाथ शेवट|
दे ह ठे वला, तोह| रा¶शऽूशी झुंजता झुंजता एखा²ा सैिनकासारखा, पंचनद|तील सुदर¯या ू
रणिशÍबरातच ! राजधानीतील ूासादातच न¯हे !! सॆाट असावा तर असा !
२८६. 7या प=नास वषा त हणांनी

इकडे चीनचे ूदे श उqºवःत कFन ितकडे रिशया
ते रोमन साॆा7यापय तचा ूदे श पादाबा=त के ला cयाच प=नास वषा त cया ूबळ शऽूला
cया¯या हाताशी असले~या भारतावर तो वारं वार चढाया कर|त असताह| जर िसंधुनद|पय त¯या
एका कोप¯ यापलीकडे Íःथरपणे पाऊल टाकता आले नसेल तर ते सॆाट ःकं दगुBा¯या िन

74
भारतीय सै=यबळा¯या ूतापामुळे च होय. नाह|तर हणां¯या

भर उ=मादात सा¯ या आिशया,
युरोपची cयांनी जी दद शा ु उडवून Íदली तीच cयांनी सा¯ या भारताचीह| उडÍवली असती. हणांचा


पूण िन:पात होÞयापूव|च सॆाट ःकं दगुBाला मृ cयू आला. पण cया¯या Hा ूतापामुळे च पू व|चा
भर उ=माद ओसFन Hीणबल झाले~या Hा हणांचा

िन:पात करणार| बलवdर वीरांची Íपढ|
भारतात लवकरच रणांगणात उतरÞयाची श4यता िनमा ण झाली.
२८७. याःतव सॆाट ःकं दगुBा¯या ःमृ ितसमाधीला, ÍवबमाÍदcयासारFया कोणcयाह|
Íद͹वजयी भारतीय सॆाटाला वाहावी ितत4याच गौरवाने, अिभमानाने िन रा¶ीय कृ त7तेने
आ¹ह| ौºदांजली वाहत आहो !
सॆाट ःकं दगु Bा¯या मृ cयूनंतर
२८८. ःकं दगुBा¯या मृ cयूनंतर cया¯याÍव³ºद आधीच बंड कFन उठले~या cया¯या
सावऽभावाने, पुरगुBाने मगधाचे िसंहासन बळकावले. परं तु कतृ cव असे cया¯यात लवलेशह|
न¯हते. ःकं दगुB मरताच cया¯या पराबमा¯या िन नावा¯या दरा¯ याने वाय¯येस घुटमळत
राÍहले~या हणां¯या

टोळधाड| cयांचा राजा ÍखंÍखल या¯या आिधपcयाखाली पुढे सरक~या.
ÍखंÍखला¯या मृ cयूनंतर cयाचे रा7यपद तोरमाण नावा¯या पराबमी पु³षाने पटकाÍवले. cया¯या
राजवट|त हणां¯या

Íवºवंसक िन अcयाचार| ूवृ dी मोकाट सुटन ू का¹बोज, गांधार िन पंजाब
Hा ूांतांत लुटालुट|चा िन जाळपोळ|चा धुमाकू ळ माजला. तHिशले¯या जगͧFयात
Íव²ापीठाचाह| Íवºवंस झाला. तेथील सहॐावधी मू~यवान मंथांची हणांनी

होळ| के ली.
२८९. रा¶ीय शUबळाचा पाÍठं बा नसला ¹हणजे रा¶ीय साÍहcय िन संःकृ ती Hांचीह|
परशऽूकडन ू कशी धूळधाण उडÍवली जाते, cयाचे हे आणखी एक ूाcयÍHक पहा!
२९०. मºयंतर| ितकडे इराण दे शावर तुटन ू पडले~या हणां¯या

सै=याने सारा इराण
पादाबांत कFन इ.सन ४८४ मºये इराणचा राजा Íफरोज Hास पकडले आÍण cयाला Íजवे ठार
मारले. इराणचा ू÷ असा िनकालात िनघा~यामुळे ितकडे लढत राÍहलेले हणांचे

सहॐावधी
सैिनक cयां¯या तावड|त तोपय त न सापडले~या भारताचीह| तीच दद शा ु करÞयासाठ| भारतात
घुसून तोरमाणा¯या सै=यात िशरले. cयांचे बळ असे अकःमात् वाढताच तोरमाणाने ५११ ¯या
आगेमागे पंजाबातून पुढे घुसून माळवा ूांत, उ7जियनी नगरासह Íजंकू न घेतला. तोरमाणा¯या
मृ cयूनंतर cयाचा पुऽ िमÍहरगुल हा हणांचा

राजा झाला. तो आप~या बापापेHाह| सवाई
पराबमी िन सवाई बू र होता.
िमÍहरगु ल ³िदे वतेचा उपासक बनला ?
२९१. आ°या ची गोP अशी क|, िनदानपHी भारता¯या वाय¯य ूांतात िशर~यापासून
हणांमºये

वैÍदकधमा तील ³ि Hा दे वतेची उपासना वेगाने फै लावू लागली होती आÍण
बुºदधमा चा तर cयांना पÍह~यापासूनच मोठा ितटकारा होता. cयांचा नवा राजा िमÍहरगुल हाह|
cयाला अपवाद न¯हता. तो वैÍदक ³िदे वतेचा एकिन8 भñ होता आÍण बुºदधमा चा िन
बौºदांचा कçटर §े Pा होता. cया¯याÍवषयी ͯह=सट Íःमथ िलÍहतो : ‘The Savage Invader
who worshipped as his patron deity Shiva, the god of destruction, exhibited
ferocious hostility against the peaceful Buddhistic cult and remoreselessly
overthrew their Stupas and Monasteries which he plundered of their treasuries.’

75
वैÍदकांचा ःवरा¶ािभमान आÍण बौºदांचा रा¶िोह
२९२. इथे या पुःतकाची मागील पÍर¯छे द १८१ ते १८६, १८८, १८९ ते १९८ आÍण
२५२ व २५३ Hांमºये आ¹ह| वैÍदकां¯या रा¶ािभमानी आÍण बौºदा¯या रा¶िोह| ूवृ dीÍवषयी
जी Íवधाने के लेली आहे त ती वाचकांनी संदभा साठ| पु =हा एकदा वाचावी. बौºदांची ह| रा¶िोह|
ूवृ dी आÍण वैÍदकांची ह| रा¶ािभमानी ूवृ dी Hामधला Íवरोध ःपP करÞयास आÍण आम¯या
Íवधानांचे सcयcव पटÍवÞयास हणांचा

राजा जो िमÍहरगुल cयाचे हे ूकरण अcयंत उपयुñ
कसे आहे ते पहा.
२९३. िमÍहरगुल हा भारतावर आबमण करणारा हण

राजा वैÍदकधम|य ³िदे वतेचाच
उपासक होता आÍण cयाने वैÍदकांना पाÞयात पाहणा¯ या भारतीय बौºदांचा अनÍ=वत छळ
चालÍवला होता. पण एवç यासाठ| वैÍदकधम|य राजांनी Íकं वा जनतेने cया परक|य हण

राजाचे
राजक|य दाःयcव ःवीकारले नाह| Íकं वा cयास िमळून भारतीय बौºदां¯या छळास हातभार
लावला नाह|. तर, तो िमÍहरगुल ःवधम|य असला तर| राजक|य 7Pीने तो परक|य
अस~यामुळे cयाला भारताचा रा¶शऽूच मानले आÍण भारताचा जो ूदे श cया¯या हातात
सापडला होता cया ूदे शास राजक|य7Pया मुñ करÞयासाठ| cया¯याशी वैरच मांडले. वैÍदकात
तHिशलेचा अंबुज Íकं वा जयचंद HासारFया काह| रा¶िोह| ¯यñ| पूव| Íकं वा नंतर िनघा~या
नाह|त असे नाह|, परं तु एकं दर|त वैÍदक समाज अशा ¹ल¯छ राजाचे कçटर शऽुcवच कर|त
आला आÍण भारता¯या ःवातं¯या¯या िन साॆा7या¯या संरHणासाठ| घनघोर युºद लढत
आला. वैÍदकां¯या Hा ःवरा¶ािभमानी बाÞयाचा ÍःमथसारFया इं ͹लश इितहासकारासह|,
Íकं िचत् कु Ícसत भाषेत का होईना, पण वारं वार उ~लेख के ~यावाचून राहवले नाह|. वैÍदकधम|य
Íहं दू हे कोणcयाह| ¹ल¯छ राजसdेचे उपजत शऽू असतात, असा सव साधारण उ~लेख करताना
तो िलÍहतो : “These foreign tribes Shakas, Pahlavas & Yavanas at the time
settled in Western India as the lords of a conquered native population were the
objects of hostility of the Vaidik King Vilivayankur II.... He recovered the
losses which his kingdom had suffered at the hands of the intruding foreigners
and utterly destroyed the power of (the Shaka king) Nahpan. The hostility of
the Andhra (Vaidik) monarch was stimulated by the disgust felt by all Hindus,
and especially by the followers of the orthodox Bramhanical system at the
outlandish foreign barbarians.”
२९४. 4विचत् , भारतावर|ल Hा इितहासकार Íःमथ¯या इं ͹लश साॆा7याचेह| कçटर
शऽू Íहं दू हे च होते, Hा cया¯या ःवानुभवाचे श~यह| cया¯या वर|ल वा4यात ¯यñÍवले गेले
असावे.
राजा यशोधमा
२९५. मगधातील गु Bसाॆा7यपद पुरगुBासारFया कु पाऽ िन दबु =या पु³षा¯या हाती
जाताच cयाचे आिधपcय कोणीह| मानीनासे झाले. गुBसाॆा7याचे मांडिलक असलेले बहतेक


राजे िन ूदे श ःवतंऽपणे रा7य कF लागले. य²Íप cया िनरिनरा=या ःवतंऽ भारतीय
रा7यातील ूcयेकाला ¹ल¯छ हणां¯या

माळ¯यापय त वाढले~या राजसdेची भीती वाटत होती,
ूcयH उ7जियनीला ÍवबमाÍदcया¯या िसंहासनावर हा िमÍहरगुलसारखा ¹ल¯छ राHस बसत

76
असलेला पाहन

बहतेकां¯या

अंगाची जर| लाह| लाह| होत असली आÍण हणांचा

उ¯छे द कधी
होईल, अशी ूcयेक ःवरा¶ािभमानी वैÍदक भारतीयाला जर| सिचंत उcकं ठा लागली होती तर|
हणांÍव³ºद

ःवत: िन एकç याने चढाई करÞयाची cया फु टकळ रा7यातील एकालाह| छाती
होईना. तो ू÷च कोणी काढू धजेना.
२९६. अशा वेळ| तोच कठ|ण ू÷ सोडÍवÞयाची ूकट ूित7ा कFन एक साहसी
वीरपु³ष पुढे आला. तो कोणी नामधार| महाराजािधराज न¯हता. तो महाराजह| न¯हता. तो
होता मालव ूांतातील यशोधमा नावाचा एक सापेHत: लहानसा राजा. परं तु cयाची
महïवाकांHा, रा¶ािभमान िन साहस हे ¹ल¯छां¯या 'राजािधराज' ¹हणून िमरÍवणा¯ या बलाढय
िमÍहरगुलला उ7जियनी¯या िसंहासनावFन खाली ओढन ू हणांचा

िन:पात करÞयासाठ| ःवत:
रणांगणात उतरÞयाइतके उdुंग होते !
वैÍदक राजांची संयुñ आघाड| !
२९७. cयाने ूथमत: बाजूबाजू¯या ःवतंऽ अशा बहतेक

भारतीय रा7यांना
हणांÍव³ºद

युºद करÞयासाठ| एका संयुñ योजनेत संघÍटत के ले. या सं युñ युºदयोजनेस
मगधा¯या बालाÍदcय राजानेह| उचलून धरले. ते¯हा यशोधमा राजा¯या नेतृ cवाखाली cया सव
राजांनी हणांÍव³ºद

चहबाजूंनी

उठावणी के ली. जे साहस cया वेळचा कोणताह| एकएकटा राजा
कF धजत न¯हता ते साहस करÞयाचा आवेश Hा संयुñ भारतीय सै=यात उcप=न होऊन
हणां¯या

ूबळ सै=याची रणांगणात लांडगेतोड चालू झाली.
हणांचा

िनणा यक पराभव !
ःवत: िमÍहरगुल Íजवंत पकडला जातो !!
२९८. शेवट| सेनापती यशोधमा Hाने आप~या हाताखालील सै=यासह हणांचा

राजा
जो िमÍहरगुल cया¯या मुFय सै=यावरच चाल के ली. या दो=ह| सै=यांची गाठ मंदोसर येथे
Íकं वा कोFर येथे इ. सन ५२८ ¯या आसपास पडली. cयां¯यामºये झाले~या हटातटा¯या
लढाईत भारतीय सै=या¯या मा¯ यापुढे हणां¯या

सै=याची फळ| फु टन ू cयाची दाणादाण उडाली
आÍण आजवर कद नकाळासारखा मातलेला cयांचा राजा जो िमÍहरगुल तो ःवत: Íजवंत
पकडला जाऊन Íवजयी सेनापती जो यशोधमा cया¯या हाती सापडला.
२९९. राजा यशोधमा Hा¯या पराबमाने िमळÍवले~या हणांवर|ल

Hा अभूतपूव
Íवजया¯या दं दभी ु ु सा¯ या भारतवष भर िननादू लाग~या. हण

जातीने िन ःवत: िमÍहरगुलाने
भारतीयांवर के ले~या आजवर¯या अcयाचारांचा भारतीय सूड उगÍवÞयासाठ| आÍण cया¯या
पापाचे cयाला ूायÍ°d दे Þयासाठ| यशोधमा राजाने पाडाव के लेला हण

राजा जो िमÍहरगुल
Hाचा िशर¯छे द करÞयाची आ7ा Íदली.
बालाÍदcयाचे रा¶घातक औदाय का ःवाथ परायणता ?
३००. परं तु cया दPु िमÍहरगुलाला ठार मारÞयाची आ7ा राजा यशोधमा Hाने Íदली
आहे , हे कळताच cयास संयुñ आघाड|तील एक घटक असलेला मगधाचा राजा जो बालाÍदcय
Hाने िमÍहरगुलाला ठार न मारता आप~या ःवाधीन करावे असा अcयामह धरला. cयामुळे

77
बालाÍदcयास दखवू ु नये ¹हणून cया अcयाचार| हण

राजाला राजा यशोधमा याने िमÍहरगुलाला
ःवत: ठार न मारता बालाÍदcयाचे हाती सोपÍवले. िमÍहरगुलाचे हःते काह| ःवाथ साधÞया¯या
गुB अट|वर असो Íकं वा वधाह रा¶शऽूलाह| परत जीवदान दे णे, सापाला दधू पाजणे, हे च
अलौÍकक औदाया चे कृ cय होय असे मानÞयाचे जे दु P ¯यसन आप~या भारतीयां¯या हाड|मांसी
Íखळलेले आहे , तशा रा¶घातक| औदाया पायी असो, पण बालाÍदcयाने cया रा¶शऽू िन दPाcमा ु
असले~या िमÍहरगुलाला जीवदान Íदले. इतके च न¯हे , तर cयाला स=मानपू व क वाय¯येकडे
उरले~या हणरा7यात

जाÞयाची मोकळ|क Íदली, जशी अगद| अवा चीन काळ| पृ °वीराजाने
महं मद घोर|ला Íदली !
'पय:पानं भुजंगानां के वलं Íवषवध नम् ।'
३०१. तेथून जीव घेऊन िमÍहरगुल जो िनसटला तो काँमीरमºये गेला. तेथे
हणसै=याची

पु=हा गुBपणे जमवाजमव कFन cयाने काँमीर¯या राजास ठार मारले. गांधारचे
रा7यह| Íजंकू न ितकड|ल ूजेचा cयाने अनÍ=वत छळ के ला. Íवशेषत: cयाला जे जे 'बुºदूःथ'
आढळले ते ते cयाने धुळ|स िमळÍवले. अनेक बौºदधम|यांचे cयाने िशरकाण के ले.
३०२. 'शUÍवजयापेHा धम Íवजय हा ौे 8 आहे ' अशा ॅामक गुंगीत राहणा¯ या
भारतीय बौºदांना, ःवक|य शUबळा¯या पाÍठं ¯यावाचून शऽू¯या शUबळापुढे 'धमा ला' Íजवंत
राहणेसुºदा असे अश4य होते, Hाचा वःतुपाठच िशकÍवÞयासाठ| िनयतीने िमÍहरगुलाला
ज=माला घातले होते क| काय नकळे !
३०३. तथाÍप, िमÍहरगुलावर सूड उगÍवÞयाचे जे एकमेव साधन Hा Íबचा¯ या दबु =या
िन संऽःत बौºदां¯या हाती होते cयाचा माऽ cयांनी उपयोग करÞयास सोडले नाह|. िमÍहरगुल
जे¯हा शेवट| एकदाचा आप~या मरणानेच मेला ते¯हा cया Hणाचे वण न बौºदांनी आप~या
पुराणातूनच असे के ले आहे : 'जे¯हा तो हण

राHस िमÍहरगुल गेला आÍण बुºद§े षा¯या
अपराधाःतव अनंत यातना भोगÞयासाठ| तो बू रकमा अH³य नरकात पडला, ते¯हा cया
धडा4यासरशी पृ °वी दभंग ु झाली. ूलयकालासारखा पज =य कोसळला. पशु-पHी संऽासाने
हं बरत िन Íकं चाळत रानोमाळ पळू लागले, इतरह| अनेक उcपात झाले !' या इहलोकात cया
बौºदांना cयाचा के सह| वाकडा करता आला नाह|. cयाला शेवट| परलोकात अH³यनरका¯या
अनंत यातना भोगणे आ¹ह| भाग पाडले, असा सूड उगÍव~याचे का~पिनक समाधान
मानÞयावाचून तस~या दबु =या लोकांना गcयंतरच न¯हते ! पण cया अÍहं सक बौºदांचे हे
समाधानह| 'Íहं सक'च न¯हते का ? हे का³Þय क| दा³ण बू रता ?
उ7जियनीत Íवजयूवेश
३०४. हण

राजा िमÍहरगुल याचा पूण पराभव के ~यानंतर यशोधमा ने पंचनदातून
हणांचे

सारे ूःथ उलथून पाडले. पंचनदाला Íवमुñ कFन आÍण तेथे भारतीय राजसdा
Íःथरःथावर कFन राजा यशोधमा आप~या Íवजयी सै=यासह माळ¯यास परतला.
ÍवबमाÍदcयापासून भारता¯या, मान िमळत आले~या; आÍण, हणां¯या

¹ल¯छ सdे¯या हातून,
आता cयाने ःवत:, मुñ के ले~या, उ7जियनी नगरात cयाने मोç या समारं भाने Íवजयूवेश
के ला. आता तो 'राजा' राÍहला नसून 'महाराजािधराज' झाला होता. भारतीयांनी हणांवर



78
िमळÍवले~या Hा Íवजया¯या ःमरणाथ cयाने दोन क|ित ःतंभह| उभारले. ते अ²ापह| cया
Íवजयाची तcकालीन भारतीयांना के वढ| ध=यता वाटली याची साH दे त आहे त !
हणांचे

पुढे काय झाले ?
३०५. दसरे ु काय ¯हावयाचे ? यवन, शक, कु शाण, पािथ यन आÍद पूव|¯या परक|य
आबमकांची जी गत झाली तीच शेवट| हणांचीह|

झाली. िमÍहरगुल इ. स. ५४० ¯या आसपास
मे~यानंतर हणांची

िसंधूनद|¯या पलीकड¯या वाय¯य भागात असलेली संःथानेह| एक-दोन
Íपç यातच नP झाली. cयां¯या हातून राजसdा Íहरावून घेऊन Íहं दकु शपय त ु वैÍदकधम|य
Íहं दराजांची ु रा7ये पु=हा नांदू लागली. cयां¯यापेHा शUबळातह| Íहं दरा¶ाचे ु शUबळ अिधक
ूभावी ठर~यामुळे cयां¯या हातातील राजसdा िछनावून घेतली जाताच तेच हण

नुसते
गोगलगाय बनले. डॉ. जयःवाल िलÍहतात : ‘The Huns were fully crushed within a
century by the successive (Hindu) dynasties.’ Íहं दरा¶ाशी ु उणीपुर| शं भर वष लढता
लढता चालले~या महायुºदात हणांचा

जो संहार झाला यामुळे cयांचे पूव|चे संFयाबळह| घटले
होते. जे उरले cया हण

लोकांनी आपण होऊन भारतीय धम , भाषा िन आचार अंगीकाFन ते
एक-दोन Íपढयांत भारतीयांत Íवलीन झाले , इतके पूण पणे क| cयांना cयां¯या हणपणाची


सुºदा जाणीव उरली नाह|.
३०६. हणांवर

भारतीयांनी रणसंमामात िमळÍवले~या Hा िनणा यक Íवजया¯या
दरगामी ू पÍरणामाÍवषयी ͯह=सट Íःमथने असा आशय ¯यñ के ला आहे क|, “After the
defeat of Mihiragul and the extinction of the Hun power on the Oxus, India
enjoyed immunity from foreign attack for nearly five centuries.” अथा त्
िमÍहरगुलाचा यशोधमा राजाने िनणा यक पराभव के ~यानंतर आÍण हणां¯या

राजसdेचा ितकडे
बHु नद|कडे ह| (ऑ4ससकडे ह|) अंत झा~यानंतर Íहं दःथानावर ु पुढे जवळजवळ पाचशे वष पय त
परचब असे येऊ शकले नाह|. ¹हणजे जवळजवळ पाचशे वष पाÍरयाऽ पव तापासू न
(Íहं दकु शपासून ु ) गांधार, काँमीर, पंजाब, िसंध तो थेट क=याकु मार|पय त Íजकडे ितकडे वैÍदक
Íहं दं ची ू रा7ये ःवतंऽपणे नांदत होती. सारा भारत ःवतंऽ, संप=न, समथ िन सुखी होता.
ऐितहािसक ूाचीन खं डाचा समारोप
३०७. इसवी सनपूव ६०० वषा पासून तो इ. सन ७०० पय त¯या वषा तील साधारणत:
१३०० वषा ¯या सुद|घ ऐितहािसक कालखंडाला जर ूाचीन खंड असे संबोिधले आÍण cयापुढ¯या
काळाला अवा चीन खंड असे ¹हटले तर या पुःतकातील ÍवषयHेऽापुरता cया ूाचीन खंडाचा
तेथेच समारोप करणे युñ आहे . या ूाचीन कालखं डातील जी ऐितहािसक Íवधेये (Points)
ठसठशीतपणे आप~या त³णां¯या िन सव सामा=य वाचकां¯या मनावर अंÍकली जाणे अवँय
आहे ; परं तु , जी अ²ाप तशी ठसÍवली जात नाह|त cया Íवधेयांपैक| काह| Íवधेये या समारोपात
सुटसुट|तपणे खाली दे त आहो.
(१) या ूाचीन खंडात कोणतेह| परचब सारा भारत असा के ¯हाह| Íजंकू शकले
नाह|. ह| वःतुÍःथती बहतेक

परक|य Íकं वा ःवक|य लोकां¯या ºयानात आलेली नसते.
काह|जणांनी तर ितकडे जाणूनबुजून दल H ु के लेले असते. 'भारतावर अले4झांडरची ःवार|',
'भारतावर शकांचे आबमण' अशा ूकारची वा4ये वाचताच सव सामा=य परक|य वा ःवक|य

79
वाचकांचीह| अशी एक Íवपर|त समजूत होते क| Hा परक|य शऽूंनी जणू काह| सा¯ या
भारतावरच ःवार| कFन cयाचे ःवातं¯य Íहरावून घेतले होते. अशा आभासमय समजामुळे
अनेक शऽूंनी िन Íहतशऽूंनी असे आHेप घेतलेले असतात िन िसºदांत ठोकलेले असतात क|
भारतीय रा¶ाचे, अथा त् Íहं दरा¶ाचे ु सारे जीवन परक|यां¯या दाःयातच ¯यतीत झालेले आहे . हा
cयांचा मूख Íकं वा दPु आरोप िन अपिसºदांत सव तोपर| एकतर अहे तुक अ7ानाचा Íकं वा
सहे तुक मcसराचा असतो हे उघडक|स आणÞयासाठ|च हे पुःतक हे तुत: िलÍहले आहे . cयात
येथपय त के ले~या वण नानुसार हे ःपP होईल क|,
(२) नेपाळपासून पूव समुिापय तचा सारा पूव|dर भारत आÍण दÍHण भारत, ¹हणजे
आप~या भारतखंडाचा सुÍवशाल असा साधारणत: ३/४ भाग Hा १३०० वषा ¯या ूद|घ कालात
पूण पणे ःवतं ऽ होता. cया¯यावर भूमागा ने वा िसंधूमागा ने कोणतेह| परचब येऊ शकले नाह|.
(३) उरले~या पÍ°मोdरा¯या साधारणत: एकचतुथा श भागात जी परचबे आली
cयापैक| यवनशऽू एकदा पंजाब ते अयोºयेपय त पुढे सरकला होता आÍण पंजाब ते
गुजराथपय तचा पÍ°मोdर पçटा शक-कु शाणांनी काह| काळ Íजंकू न घेतला होता. हण

तर
पंजाब ते उ7जियनीपय त जेमतेम येऊ शकले. या सव शऽूंची Íहं दरा¶ाने ु शेवट| काय दद शा ु
के ली, हे येथे संHेपत: वÍण लेलेच आहे .
(४) cया काळ¯या जगातील आिशयन वा युरोÍपयन रा¶ांपैक| आपले रा¶ीय
ःवातं¯य िन अÍःतcव भयंकर परशऽूंचा िन:पात कFन इत4या ूद|घ कालापय त िन इत4या
यशःवीपणे Íहं दरा¶ाने ु जसे अबािधत राखले तसे राखू शकलेले एखाद दसरे ु च समकालीन रा¶
या काळा¯या इितहासात सापडू शके ल!
(५) Hा ूाचीन कालात जी यवन, शक-हणाÍदकांची

परचबे आली ती के वळ
Íहं दरा¶ावरच ु काय ती आली होती असे नाह|. cयां¯यातील काह|ंनी तर cया cया कालातील
जगामधील बहतेक

रा7ये उqºवःत कFन टाकली. इतके च न¯हे , तर इतर लोकांची रा¶े¯या
रा¶े नामशेष कFन टाकली ! हे cयां¯या Íहं दःथानावर ु झाले~या आबमणांशी तुलना करताना
ºयानात घेतले पाÍहजे.
(६) Íहं दरा¶ासह| ु तसेच नामशेष करÞया¯या ईष ने cया cया काळ| ते ते आबमक
ूचंड शUबळासह िन संFयाबळासह तुटन ू पडले. पण या सा¯ या यवन-शक-कु शाण-हणाÍदक


सशU आबमकां¯या शUबळास Íहं दरा¶ाने ु ूथम रणा¹नीत भःमसात् के ले आÍण मग cयां¯या
¹ल¯छ|य बब रतेस य7ा¹नीत शु ºद कFन आcमसात कFन टाकले. इत4या पूण पणे क|,
भारतास नामशेष करÞयासाठ| आले~या Hा शऽूंचे अÍःतcव तर काय, पण 'नाम' सुºदा 'शेष'
उF Íदले नाह|.
३०८. Hणभर अशी क~पना कF या क|, वर|ल ूाचीन कालखंडात आकाशातून
पृ °वीस िनरखीत असलेला पण cयानंतर आजवर पृ °वीकडे न आलेला कोणी दे वदतू पु=हा
आज Íहमालया¯या िशखरावर येऊन Íहं दःथानचे ु िनर|Hण कF लागला आहे , पण, मधली
माÍहती काह|ह| नस~याने तो जर cया िशखरावFन ÍवचाF लागला : ''अहो, पूव| एकदा Hा
Íहं दःथानात ु यवन (मीक) नावा¯या लोकांचे एका कोनात रा7य होते. आज cयां¯यापैक| कोणी
यवन लोक येथे उरले आहे त काय ?'' तर ''होय, cया यवनांचाच मी एक वंशज हा येथे उभा
आहे '' असे सांगणारा एकह| मनुंय Hा Íहं दःथानात ु आज उरलेला नाह| ! जर cया दे वदताने ू

80
पु=हा Íवचारले क|, ''अहो ! Hा Íहं दःथानातील ु एका भागाला शक-कु शाणांची रा7ये िन
लोकसमूह cया काळ| एकदा नांदत होते. cयां¯यातील कोणी शक-कु शाण आज येथे आहे त
का?'' तर ''होय, होय, cयांचाच वंशज हा मी शक, हा मी कु शाण आजह| येथे नांदत आहे ''
असे सांगणारा एकह| मनुंय आज Hा Íहं दःथानात ु सापडणे अश4य आहे ! जर cया दे वदताने ू
पु=हा Íवचारले : ''अहो, पण cयाकाळ| सा¯ या जगास संऽास दे णारे जे हण

नावाचे बू र लोक
Hा Íहं दःथानात ु येथील लोकांशी लढत उ7जियनीपय त पुढे सरसावले होते cया हणांपैक|

तर|
कोणी स7जन येथे उरलेले असलेच पाÍहजे ! तसे कोण कोण येथे आहे त ?'' तर ''होय, होय,
cयांचाच वंशज हा मी हण

येथे आहे '' असे छातीवर हात ठे वून सांगÞयास पुढे येणारा एकह|
मनुंय आज Hा Íहं दःथानात ु उरलेला नाह| !
३०९. पण आ°य चÍकत होऊन cया दे वदताने ू शेवट| Íवचारले : ''अहो, पण cया
ूाचीन काळ| Hा यवन-शक-हणाÍद

ूबळ आबमकांशी लढणा¯ या आÍण Hा दे शाचे ःवािमcव
गाजÍवणा¯ या cया Íहं दू लोकांपैक| तर| कोणी Íहं दू येथे उरला आहे काय ?'' तर ''होय ! होय !
मी Íहं दू , मी Íहं दू '' असे ूcयेक| अिभमानाने गज त तीस कोट|ंचे लोकारÞयचे लोकारÞय,
Íहं दरा¶चे ु रा¶ आजह| Hा Íहं दःथानात ु उभे राह|ल !
३१०. Hा ूाचीन कालखंडा¯या अंितम शतकात ब¯हं श जगास चळचळ कापावयास
लावणा¯ या हणांनाह|

पादाबांत कFन िन:पात करणा¯ या हणांतक

यशोधमा राजा¯या पराबमाने
जे झगझगाटलेले आहे तेच होय Íहं दरा¶ा¯या ु इितहासांतील सोनेर| पान चौथे !


81

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->