You are on page 1of 9

FEHNER (EKSPERIMENTALNA ESTETIKA) Pravo eksperimentalno provjeravanje ideje o „prostom pravilu estetike uradio je G.T.Fehner.

Fehner je provjeravao Cajzingove tvrdnje o „zlatnom presjeku“ kao uslovu lijepih proporcija tjela i lica, da potraži opštije pravilo,ako ono postoji.Fehner je isprobao i afirmisao postupke mjerenja osjetljivosti u psihofizici. Time započinje „estetiku odozdo“, za razliku od tradicionalne estetike, koja kao pretežno filozofska disciplina, njeguje pristup problemu umjetnosti na moralnom planu.Njegovi eksperimenti su direktnog tipa- nisu zasnovani na vjerovatnoći savremenoj statist. zaključivanja ali pretpostavljaju kauzalni zaključak već na osnovu apsolutnih iznosa ili dominantnog broja.Fehner provjerava „zlatni presjek“ statistički, kroz interpersonalnu saglasnost. On testira istim zadatkom veći broj ispitanika i oslanja svoj zaključak na modalnim vrijednostima. Dobio je nalaz koji potvrđuje dominaciju „zlatnog presjeka“ kao kriterijuma za lijepe odnose. Fehner je bio pozitivistički orjentisan. Rješavao je važne probleme u fizici. Uveo mjerenje u psihologiji i našao osnovni zakon o odnosu duha i materije.Eksperimentaciju u estetici shvatio je kao empirijsku dopunu filozofiji.Vjerovao da u estetskom doživljaju postoji nešto analogno pragu osjetljivosti iz psihofiz.-estetski prag. Misli da se tu radi o posebnoj dimenziji koja je više kognitivna no emotivna,to je princip „prijatnosti-neprijatnosti“, po tome mjenja ime estetici u hedonika. Kod Fehnera hedonika ima pretežno čulno, površinsko značenje i ne podrazumjeva neki dublji emotivni odjek. VEZA SNA I UMJETNOSTI Povezivanje sna i umjetnosti nije skorašnjeg datuma. Vjekovima ljudi koji razmišljaju o njima uviđaju sličnost. Ali sa tom vezom nisu znali šta da rade. Sve se svodilo na ubacivanje sna u romane, u slike, poeziju,kao nekog posebno podesnog mediuma na fantaziju bez granica. Ima puno umjetnika koji san koriste kao temu za stvaralaštvo, ali manje onih koji opisuju kako im je san bio posrednik za stvaranje u umjetnosti. Ešer je naglašavao tu vezu u svom stvaralaštvu. Gombrovič kaže da ništa u umjetnosti čak ni najnadahnutije misterije muzike ne može da se izjednače sa snom. U snu je sve bramenito strašnim i nesvakidašnjim

značenjem, ništa nije ravnodušno, sve nas doseže dublje,poverljivije nego najraspaljenija strast dana. Umjetnik ne smije da se ograniči na dan, on mora da dopre do noćnog života čovječanstva i traži njegove mitove,simbole. San ruši stvarnost preživljenog dana.San ima istaknutu ulogu i to jeste podrška tezi o povezanosti sna i umjetnosti. Nekada san fascinantan isprovocira umjetnika da ga direktno prenese u svoju umjetnost. Problemi shvaćene veze sna i umjetnosti je u tome što se: 1.razlikuju kritike spavača i čovjeka na javi, pa se neka stvar koja izgleda uzvišena u snu pokaže bezvrijedna na javi, 2.ono što se dragocjeno pojavilo u snu lako se gubi i teško se prenosi u javu. Umjetnici od sna dobijaju model, relaciju ili direkciju za razrješenje nekog čvora s kojim ne mogu da izađu na kraj na javi. TEZE POVEZANE SA TEORIJOM DINAMIČKIH KOMPETENCI 1.svako čovjek je (potencijalni) umjetnik, 2.doživljavanje umjetnosti je istovremeno i proizvodnja, stvaranje, događaj u umjetnosti koji obuhvata i subjekta i objekat, 3.svaki objekat, svaki sadržaj svjesti je i potencijalni sadržaj umjetnosti, 4.objekat će u umjetnosti imati poseban tretman, 5.odluka da neki objekat ili sadržaj svijesti postane sadržaj umjetnosti, da se pokrene estetski ili umjetnički događaj, donosi se na kognitivnom planu, 6.odluka o tom specifičnom, posebnom tretmanu donosi se na osnovu operativnih modusa u obradi informacija, koji služe kao ključ, estetski kriterijum, 7.u istoj ličnosti postoji više različitih instanci, sa posebnim operativnim karakteristikama na osnovu kojih se donosi estetska odluka, 8.operativni modusi imaju lokalitete u mozgu povezane redno.prvi u redosljedu lokalitet radi po principu sklada, drugi po principu ukrašavanja,a treći po principu proširenja prostora TIPOVI UMJETNIKA 1.umjetnik kao luđak (ovdje su umjetnici opisivani kao čudni,pomalo šašavi, umjetnički zavrnuti,blesavi,luckasti,pomalo uvrnuti,neusklađeni sa realnošću, 2.umjetnik kao čovjek sa manama (umjetnik je ovdje sujetan ljubomoran,iskompleksiran, narcisoidan, izvještačen,nezadovoljan, egocentričan,pravi se fin, ima želju za statusom a ne pravim stanjem umjetnika, 3.umjetnik kao čovjek sa vrlinama (normalan čovjek,prijatan, Zabavan, njegov kodeks ponašanja je sličan ostalim ljudima, hrabar,

Pozitivan za umjetnost,human,svestran,senzibilan, obrazovan, dosledan, 4.umjetnik kao izuzetno biće (umjetnik je nešto posebno,izizetno, neka Crta ih razdvaja od drugih ljudi, nekonvencionalan,slobodniji, nezavisniji Od drugih, radi ono što voli, vodi maštovitiji i ispunjeniji život. OSOBINE UMJETNIKA A-grupa ispitanika iz umjetničkog okruženja, B-ispitanici koji pripadaju Kategoriji publika, oni koji su po nekom opštem životnom iskustvu slični Ljudima umjetničkog okruženja, C-studenti fakulteta dramske umjetnosti! A: osjetljivost, vrednoća,sujeta,kreativnost,posvećenost poslu,inteligencija, Radoznalost,agresivnost,nesigurnost,naivnost,humanost,egocentrizam. B: inteligencija,kreativnost,humanost,posvećenost poslu,osjetljivost, Vrednoća,radoznalost,agresivnost,egocentrizam,sujeta,nesigurnost,naivnost. C: kreativnost,radoznalost,inteligencija,posvećenost poslu,osjetljivost, Egocentrizam,sujeta,nesigurnost,agresivnost,humanost,naivnost. Umjetnici dopisuju neke osobine za koje smatraju da spadaju u 5 najznačajn: Osjetljivost,samostalnost,posvećenost,vrednoća,kreativnost,radoznalost,intelig. LIČNOST UMJETNIKA I društveni značaj umjetnika i njegovog djela bio je veoma različit (u pogledu). Platon- „Pjesnici nisu ništa drugo nego tumači Bogova i to svaki u vlasti onog Boga koji ga je izabrao za svoje oruđe“. Van Gog- „A zatim ću se povući negdje Na jug, da ne gledam tolike slikare koji su mi odvratni kao ljudi“. „Misterija Umjetnika“ je najviše zaokupljala baš same umjetnike. Jedan majstor baleta kaže: „Doživljavam sebe naizmenično kao strašan promašaj prirode i kao njen najviši Domet“. Lorens Darel- „mi umjetnici preko umjetnosti postižemo radosno Pomirenje sa svim onim što nas u svakodnevnom životu ranjava ili nam nanosi Poraz, tako ne izmičemo sudbini, kao što to obični ljudi pokušavaju, već je Ostvarujemo kroz njenu najstvarniju mogućnost. Jedan književnik kaže da je Stvaran samo kad stvara. AJZENK (ISTRAŽIVANJA) U velikom broju radova primjenjuje faktorsku analizu u istraživanju raznih Tema eksperimentalne estetike i psihologije umjetnosti,od preferencije Boja,jednostavnih figura i poligona do strukture ličnosti sa sklonostima za Umjetnost. Nalazi različite efekte pobuđenosti kod introvertnih i Ekstrvertnih ispitanika. Ekstraverti-imaju niži nivo pobuđenosti,preferiraju

Estetsku stimulaciju koja diže nivo pobuđenosti, a introverti radije biraju Stimulaciju koja snižava pobuđenost. Ajzenk kritikuje Birkhofove form. Kao Empirijski neosnovanu,slabo prediktivnu. Primjenivši faktorsku analizu na Masu pod.,izdvaja dva glavna faktora: 1.opšti (koji kod individue odražava Tendenciju ka aproksimaciji istovjetnog i naziva ga T – faktor, 2.bipolarni Faktor, K- faktor. Radeći faktorsku analizu nalazi tri relativno nezavisna Gl. faktora: 1.simetrije, 2.trodimenzionalnosti, 3.kompleksnosti. HERMAN HELMHOLC Orjentacija bila ka traganju za fiziološkim korelativima. On provjerava Pitagorinu tezu da harmonija nastaje u odnosu malih cijelih br. Helmholc Ističe da nije tačna sačvačnje nastaje na nivou bazilarne mambrane u Unutrašnjem uhu kao posledica karakterističnog talasa. Proizilazi teza: Harmonija, posledica je trajanja osjeta, neprekidan osjet daje osjećaj Zadovoljstva. Odluka o estetskom je svrgnuta i protjerana veoma daleko „na površinu duha“.

UMJETNIČKO STVARANJE Najveća tajna umjetnosti je sam čin stvaranja. To je trenutak kada se Nešto rađa. Umjetnici opisuju ponekad svoje iznenađenje ili čak strah Od tog magičnog trena u kojem je njihovu ruku ili glavu vidio na izgled Neko drugi ka tom srećnom ishodu. Nolde- umjetnik stvara djelo sledeći Svoju prirodu i svoj instinkt. Kandinski- mislim da taj duhovni proces Oplodnje potpuno odgovara fizičkom procesu čovjekovog rađanja. Za Mnoge umjetnike inicijalni impuls za stvaralački skok dolazi iz nepoznate Zone van čovjekovog uobičajenog iskustva. Ne iz njegovog poznavanja Zanata, tehnologije,ne iz znanja,ne iz sfere motivacije,iz želje da se uradi Nešto značajno.Stvaralačka iskra,zametak ideje iz koje će poroditi novo Djelo ne može da se namami i upeca na stereotipni mamac. Šeme ne Pomažu.One zakopavaju um.,tako da tapka na istom mjestu ili čak Nazaduje. Kle- umjetnost nikada ne počinje jednim poetskim raspoloženjem Ili idejom, već kod gradnje jedne ili više figura,kod usklađivanja nekoliko Boja i vrijednosti tonova ili kod prosuđivanja odnosa prostora. Kandinski-

Kad umjetnik stvara sliku on „čuje“ uvijek „glas“ koji mu jednostavno Govori „tačno ili pogrešno“. Kada glas postane previše nejasan,slikar Mora da odloži svoju četku i da čeka. To dvojstvo se nužno smjenjuje. Pod objektom umjetnosti se tokom istorije umjetnosti podrazumjevale Različite stvari. Pod objektom se podrazumjevaju sad i ideje, a ne samo Materijalni predmeti iz naše okoline. To je dalo krila i umjetnosti za Odvajanje od neposrednog ka posredovanom,odloženom i izvedenom, Od konkretnog do apstraktnog. Geometrija se vidi kao odskočna daska U svijet apstraktnog mišljenja. Geometrija je shvaćena ne samo kao Gimnastika mozga,već prije svega kao način kako da se priđe skrivenim A suštinskim relacijama ovog svijeta. Istorija umjetnosti prati na jedan Poseban način i čovjekovo traganje o suštini svijeta,o smislu života u Njemu i o sebi, o čovjeku kao posebnom produktu tog svijeta. Malro – Umjetnik izdvaja i usvaja nove oblike, pa ih prenosi iz svijeta u kojima je On predmet u svijet u kome je on gospodar. Djelo je tek onda umjetničko Ako je u stanju da pokrene neku psihičku cjelokupnost.

DANIJEL BERLAJN Sa saradnicima započinje u Torintu seriju radova u kojima se eksperimentalno Pretežno kombinovanjem psiholoških i fizioloških metoda, ispitivao odgovor Na umjetnost kao stimulaciju. Berlajn daje novo ime estetska psihologija,a Jedno vrijeme je bilo i nova eksperimentalna estetika. Akcenat je na povezivanju Fizioloških korelata- nervnih zbavanja u mozgu sa karakteristikom estetske Stimulacije. Dva važna otkrića u fiziologiji mozga omogućili su pokretanje Molekularnog istraživanja umjetnosti: 1.otkriće uzlaznog retikularnog Otkrivajućeg sistema, 2.otkriće centra za nagradu i kaznu u hipotalamusu. Berlajn sa saradnicima snima EEG zapis sa mozga ljudi u trenutku kada ovi Procjenjuju neke estetske dimenzije crteža. Berlajn vidi dejstvo umjetnosti Na čovjekov mozak kao promjenu, kao relativno naglo povećenje ili smanjenje Pobuđenosti u mozgu. To je neutralna osnova, fiziološki korelat koji na Subjektivnom, unutrašnjem planu znači zadovoljstvo, odnosno podizanje Hedoničke vrijednosti. Eksperiment pokazuje da stepen pobuđenosti najviše Mjenja kada djeluje posebno organizovana spoljašnja stimulacija gdje on Prepoznaje kolativne varijable, a pod tim podrazumjeva: novina u stimulaciji,

Kompleksnost,iznenađenje i zagonetnost. Novina u stimulaciji mora biti Relativna novina,a može se javljati kao kratkovremenska i dugovremenska Novina. Procjena interesantnosti se mijenja kao linearna funkcionalna promjenja Kompleksnosti stimulusa. Procjena prijatnosti sa promjenom kompleksnosti Dobija se obrnuta U-kriva. Berlajn smatra da postoje dvije vrste eksplorativnog Ponašanja čovjeka pred izazovnim stimulusom: 1.specifična eksploracija, Zasnovana na perceptivnoj gladi, radoznalosti, 2.diverzivna eksploracija,zasnovana Na izraženim kolativnim efektima. Berlajn i saradnici razvijaju poseban i namjenski Istrument- Berlajnova skala semantičkog diferencijala.

JUNGOV JEZIK SIMBOLA Smatra da ima tri osnovna polja u kojima se simboli javljaju:san,religija i Umjetnost. Rzlikuju se po tome što je upotreba simbola u snu nesvjesn, A u religiji i umjetnosti svjesna.U snu najviše raste simbola.San je mnogo Bogatije polje zbivanja,pa njegovo istraživanje treba da ide kroz strogo Ograničavanje na sam sadržaj sna. Osnovne Jungove misli o snu:1.san ima Smisao, 2.san je specifični izraz nesvjesnog. Dnevni događaji koji nisu dobili Prostor za duhovnu doradu tokom dana kao i stari sadržaji, traže riječ u snu. U snu će dijelovi naše psihe koristiti svoj jezik, koji je mnogo stariji,slikovitiji, Emotivniji.San ima kompozitorsku ulogu jer radi na uspostavljanju ravnoteže Između svjesnih i nesvjesnih djelova ličnosti. Simboli sna nemaju jedno Značenje već je interpretacija sa ličnošću spavača i ne postoje određena ili Direktna tumačenja bilo kojeg sna,ali ima pojedinačnih simbola koji su veoma Česti i tipični(razumljivi samo u kontekstu cijelog sna). Svi simboli su prirodni I spontani proizvodi, a znak je ono što namjerno možemo stvoriti. Snovi rade Sa simbolima, a religija i umjetnost operišu znacima. Mnogi simboli u upotrebi U religiji i umjetnosti su kolektivni simboli, a u upotrebi su mnogo šire i u Svakodnevnici, u simboličkom mišljenju, simboličkim osjećajima i simboličkim Aktima.Umjetnik nije proizvođač simbola već samo onaj ko ih primjenjuje. JEZIK SIMBOLA Glavna karakteristika je u tome što je značenje zamagljeno ili sasvim skriveno. Glavna razlika između znaka i simbola, po mišljenju semiotičara, znak ima Direktnu vezu sa značenjem i nema jasno definisan ili zatvoren obim značenja.

Suzana Longer razlikuje dva simbola: 1.diskurzivni, koji imamo u organizaciji Jezika i numerološkog sistema, 2.prezentacionalni koji postoji u umjetnosti. SEMIOTIČKA ESTETIKA („ESTETSKA KOMUNIKACIJA“) Estetskom komunikacijom prenosi se znanje i onda kada su to emocije. Umjetnost je prevoshodno saznanje i svako umjetničko djelo biva „saznato“ Prema pravilima kada kojim se simboli iščitavaju. Emocije učestvuju u svemu Tome, ali pažljiv posmatrač može lako uočiti razliku između tih „estetskih Emocija“ i onih pravih koje doživljavamo u realnosti. Idejama Kasisrera, Langerove i Gudmana razvijala se semiotička estetika u kojoj je fenomen Umjetnosti posmatran naglašeno kao komunukativni sistem. Komunikacija Nije jednostavan proces. Marks Benz razlikuje šest komunikacionih nivoa: 1.nivo fizičkih osnova, 2.nivo diferencijalnih elemenata, 3.nivo sintagmantskih Odnosa, 4.nivo denotacije, 5.nivo konotacije, 6.nivo ideoloških očekivanja. KELER I KOFKA Nalaze dominaciju forme u konstituisanju našeg iskustva. Sve što biva opaženo Mora prije toga biti oformljeno po posebnim principima raspodjele sila. Naše Opažanje je organizovanje smisaonih predmetnih cjelina,ali njih omogućuje Upravo forma. Forma, oblik je odredilac sudbine objekta. Sama priroda je Organizovana kroz forme koje nisu slučajne već nužne. Naše doživljavanje Svijeta zasniva se na identifikovanju cjelina koje opet određuju forme. Umjesto Pokidaj,isjeckaj da bi upoznao,geštalti objavljuju: ispituj pojavu u njenoj Cjelovitosti,onakvu kakva se ona prirodno javlja da bi je upoznao. ERENFELS Pokazuje da opažena cjelina ne može biti svedena na prostu sumu elemenata. Npr. Prva melodija može transportovati u drugi muzički ključ, da elementarni Tonovi budu svi novi,a cjelina ostane nepromjenjena. Promjena u rasporedu Istih tonova daće novu opažajnu cjelinu. Cjelina je nosilac značenja u opažanju I ona nije svodiva na sumu djelova. Erenfels je prvi govorio o formi kao nosiocu Cjeline u opažanju.

VERTHAJMER U seriji ogleda sa upropašćenim materijalom nalazi odrednike organizovanja Cjelina u opažanju – to su prosti uslovi konstelacije, rasporeda stimulusa u polju Koje se opaža: blizina, sličnost stimulusa,jedinstven smjer kretanja i formiranje Dobre forme. Čovjek opaža primarno već organizovan prostor: percepcija je čin Debalansa među brojnim informacijama koje preko čula paralelno prispjevaju u Naš mozak. Taj debalans je izdvajanje figure na račun pozadine. Figure postaju Osmišljen objekat. Naše opažanje spontano teži održavanju jednostavne „dobre Forme“ objekata. RUBIN Potvrđuje eksperimentalnu nejednakost u opažanju figure i pozadine. Figura biva Određena ne samo stimulacijom koju dobijamo sa nje, već i stanjem pozadine – Figura je zatvorena forma, istupa napred ka posmatraču,vezuje smisao i pažnju Za sebe, pozadina je difuzna,neograničena,izgleda kao da je dalje od posmatrača. DVA NIVOA DOPRINOSA GEŠTALT TEORIJE (UŽI I ŠIRI) 1.uži i molekularniji doprinos odnosi se na razumjevanje same forme u kojoj Se pojedino umjetničko djelo javlja i njenog riječnika, 2.širi i molarniji doprinos Usmjeren ka razumjevanju fenomena umjetnosti u cjelini,kojima se Teorija Geštalta javlja kao prva dosledna kognitivna teorija umjetnosti. ODNOS PSIHOLOGIJE I UMJETNOSTI Odnos psihologije i umjetnosti je višeslojan i može se podjeliti na dva međusobno Zavisna smjera:1.psihologija u umjetnosti, 2.umjetnost u psihologiji. Umjetnost Nikad nije bez psihologije, ona je u njoj prisutna kako u činu stvaranja umjetničkog Djela, tako i u činu doživljavanja djela stvorenih od strane nekog drugog. Stoga bi Se sasvim dosljedno umjetnost mogla posmatrati i kao oblast primjenjene psiholog. Umjetnost je uvjek bila otvorena prema široko shvaćenoj psihologiji. Od razvoja Psihologije kao samostalne nauke, od druge polovine 19.vjeka, sve je primjetniji i Uži i neposredniji uticaj jedne na drugu. Psihologija se otad sreće dvojako u Umjetnosti: 1.umjetnost čini prodor u neki novi prostor,te prednjači razvoju posebnih Učenja u psihologiji, 2.umjetnost koristi nalaze aktuelne psihologije,organizujući Formu ili tehnologiju stvaranja po principima tih nalaza. Pokušaj psihologije da prodre U fenomen umjetnosti je razumljiv,pošto je umjetnost jedna od specifičnih pojava

Duševnog života čovjeka. Svjesni sveprisutnosti psihologije u umjetnosti istraživači Su se često i rado upuštali u istraživanje umjetnosti,ali ne u pristupu njenoj Cjelovitosti,već pre svega po strukturalističkoj tradiciji onako kako su navikli i mogliIsparcelisano na posebne psihološke dimenzije. Otkako je psihologija usvojila Eksperimentalni metod, već od samog njenog naučnog početka,jedna od tema Njenog interesovanja je i umjetnost. TEORIJA INFORMACIJE Teorija informacije,jedna od disciplina kibernetike i teorije komunikacije,nastala Kroz bezazleno ispitivanje valjanosti telefonskih i telegrafskih veza,stvara neslućene Mogućnosti maštovitim istraživačima da kvantitativno odrede do tad samo kvalitativno Opisane veze i relacije.Mjere i aršini prodiru u dotad neskrnavljene oblasti kvalitativnog Vrednovanja,pa jasno da u opštem oduševljenju ne učestvuje samo empirijska psihologi., Već mnoge sasvim raznorodne nauke. Psihologija Teoriju informacija dočekuje sa Oduševljenjem,pa kako se psihofizička relacija,percepcija,učenje,dakle,fundamentalni Psihički procesi sad mogu posmatrati i mjeriti na nov način,jasno je sa i fenomen Estetskog doživljaja mora ubrzo da dođe na red. Doživljavanje umjetnosti je svakako Sagledivo i kao komunikacija između umjetničkog djela i svjesti posmatrača. Svaka Komunikacija je prenos saopštenja o nekom događaju sistemom znakova koji se mogu Tumačiti po određenom obrascu-kodu. Princip koji koristi Teorija informacije je – broj Opredjeljenja je mjera količine informacije. Mjera uspješnosti neke komunikacije,kako Pokazuje Teorija komunikacije, je procenat prenjete količine informacija,od one koja Je emitovana.