You are on page 1of 7

1

Limitin Tanımını “Doğru Anlamak!”


“Epsilon-delta:” kâbus mu yoksa gerçek bir güzellik mi?
*
ıldırım Ali İlik (aliilik@gmail.com)

Y Akbal (hamsiblues@gmail.com)

Bu yazıda limitin tanımını alabildiğine eşelemeye çalışacağız. Kitaplarda sık sık


görülen bir limit tanımını ele alarak, onun aslında ne kadar hatalı bir tanım olduğundan
bahsedeceğiz. Sonra, epsilonları ve deltaları halının altına süpürmeyeceğiz! Çöp kutusuna da
atmayacağız! Aksine “epsilon-delta metodu” nun ne kadar harikulade bir kavram olduğundan
falan bahsedeceğiz. Çok işimiz var yani. Yavaş yavaş başlayalım.

Lafı hiç yuvarlamadan söyleyelim: limit konusu matematiğin öğrencileri en çok


zorlayan konularından biridir. Liselerde kâbuslar geçirilir… Üniversiteye adım atılınca da
analiz, temel matematik gibi dersler alınıyorsa, ilk karşılaşılacak tanımlardan biridir limit.

Ne var ki gerek ülkemizde gerekse dünyada limit kavramı ne tam olarak


öğretilebilmekte ne de tam olarak anlaşılabilmektedir. Hatta doktora sınavlarında değil limiti
anlayabilmiş, tanımını yazamayan adaylara sık sık rastladıklarını matematik bölümlerindeki
öğretim üyeleri “kulislerde” sık sık dile getirmektedirler. Hocasının tezindeki imla yanlışlarını
kontrol ederken, “Hocam, matematik makalesinde *tarlanın ne işi var! Yanlış yazılmış!”
diyebilecek cüretteki araştırmacıları yetiştirecek kadar kaliteli (!) bir eğitim sisteminde,
limitin tanımının matematikte yüksek lisans derecesine sahip biri tarafından yazılamamasına
çok da şaşmamak gerekir. Neyse, işimiz sistem eleştirmek değil. O başka bir yazının konusu.
Limite dönelim…

Bu yazıda birer lisans öğrencisi olarak limiti tam olarak öğretmek, anlatmak
haddimize değil elbette. Ancak limitle ilgili okuduğumuz ders kitaplarından, popüler
matematik ve bilim kitaplarından ve internette gerek yurtiçindeki gerekse yurtdışındaki
popüler matematik forumlarından edindiğimiz bilgilerden bir derleme yaparak yazıyı
okuyucuların ilgisine sunuyoruz.

Limitin tanımını alabildiğine deşeceğiz demiştik… Evet, noktasına, virgülüne


varıncaya kadar...

İşe limitin çoğu kitapta rastlayabileceğimiz türden bir tanımını vererek başlayalım.

Tanım: f : A  B bir fonksiyon olmak üzere, verilen her keyfi  pozitif, reel sayısı
için 0  |x  x0 |   iken | f (x) - L |   olacak şekilde bir  pozitif, reel sayısı
bulunabiliyorsa, f fonksiyonunun x  x0 noktasındaki limiti L’dir denir ve

lim f ( x)  L ile gösterilir.


x x0

*
field sözcüğü İngilizcede hem tarla hem de bir matematik terimi olan cisim anlamında
gelmektedir.
2

Yukarıdaki tanımdaki tüm sembolleri listeleyelim:

, :, A, B, 0,  , x, -, x0 ,  , | |,  x), L,  , lim f ( x)
x x0
 , bir fonksiyonu temsil ediyor elbette, fakat nasıl bir fonksiyon olduğu
belirtilmemiş. Yalnızca, A ’dan B ’ye olduğunu biliyoruz. Bu arada, fonksiyon tanımını
okurun bildiğini varsayıyoruz. Çok değişik fonksiyon türleri vardır. Bunlardan bazıları:
birebir, örten, hem birebir hem örten fonksiyonlar, trigonometrik fonksiyonlar, üstel,
logaritmik, hiperbolik fonksiyonlar vs.

Tanımda bahsettiğimiz fonksiyon acaba nasıl bir fonksiyon olmalıdır? Verilen tanımda
bu belirtilmemiş. Ne tür bir fonksiyondan bahsettiğimizi bilmiyoruz! Her fonksiyon için
geçerli mi acaba bu tanım?  ’i tek değişkene bağlı reel değerli bir fonksiyon olarak seçelim.

GelelimA ’ya... Yani fonksiyonumuzun tanım kümesine. A , herhangi bir küme


olabilir mi? Hayır! Nedenine geleceğiz, ancak şimdilik A ’yı  ’nin bir altkümesi olarak
düşünelim. Yani, A   olsun. Ancak A ,  ’nin herhangi bir altkümesi olamaz! Öyleyse
nasıl bir küme olmalıdır?

Tanım kümesinin seçimi: x0 ’ı bir limit noktası olarak kabul eden bir küme
A ’yı
olarak seçelim. Yani, x0 ’ın her delik komşuluğu A ’ya ait olan en az bir eleman ( x0 ’dan
farklı ) içersin.
Yalnız burada, Akümesinin açık ya da kapalı küme olmasından bahsetmedik.
Kolaylık olsun diye açık küme olarak alalım- ki öyle almak zorunda değiliz. Çünkü:

A , x0 ’ın bir delik komşuluğunu kapsıyorsa, illa da açık küme (açık aralık) olmak zorunda
değil. Mesela   (a, b)      x0 olmak üzere,
A  (a,  )  ( x0   , x0   ) \  x0  kümesi için de x0 bir limit noktasıdır
fakat ( a,  )  ( x0   , x0   ) \  x0    olduğundan  ’un x ekseni

üzerindeki izdüşümü  x ’in    x   ve/veya    x  b olacak şekilde


seçilmesi, yazının sonlarında  seçimini yapmak için vereceğimiz  seçimi algoritmasından
daha uzun bir işlemi gerektirir. Zira bu pek zor değildir, hatta bu yazıda ele almakta
olduğumuz ana fonksiyon için (  ) vereceğimiz yönteme benzer algoritmaların,
fonksiyonumuzun (  ) tanım ve değer kümeleriyle açıklık / kapalılık bakımından aynı
karakteri gösteren çok sayıda kısıtlanmış fonksiyonuyla (Mesela, yukarıdaki örnek için - tabi
ki x0 da değişecektir-  ( a , ) ve  ( x  , x  )\x  kısıtlanmış fonksiyonlarıyla)
0 0 0
beraber yorumlanması da işin içine girecektir.

Ancak, kolaylık olsun diye,


3

A  (a, b) , a, b   a  b alalım.


 işareti, fonksiyonun B ’den A ’ya değil de, A ’dan B ’ye tanımlandığının bir
göstergesidir.

İşleri kolaylaştırmak için, B kümesini değer kümesi olarak değil de görüntü kümesi
olarak düşünelim. Peki, B nasıl bir kümedir? Yanıt basit (!): B , A ’ya ve  ’e bağlı olarak
değişir. Yani A ’ya ve  ’e kısıtlar koyduğumuzdan, B ’nin kısıtları kendiliğinden
oluşacaktır…

Yukarıdaki açıklama pek de inandırıcı gözükmüyor, B ’ye ilişkin daha fazla bir şeyler
söylememiz gerekiyor gibi… Birazdan tekrar döneriz bu konuya…

Sıra geldi "0  |x  x0 |   " ifadesine...


Burada akla ilk gelebilecek sorulardan biri şudur:
Neden “ |x  x0 |   ” yı değil de "0  |x  x0 |   " eşitsizliğini ele alıyoruz?
Yanıtımız limit kelimesinin sözlük anlamında ( ne demekse! ) gizli! Limitin,
yaklaşmakla ilgili bir sözcük olmasından dolayı, yaklaştığımız x0 noktasına varmak zorunda
hissetmiyoruz kendimizi. Varabiliriz de… Sonuçta, x  x0 olmak zorunda olmasın. 0  ...
dememizin nedeni bundan ibaret.

Bu arada x ’den şu ana kadar bahsetmedik, x0 ’ı ise yukarıda kullanmamıza rağmen,


ne olduğunu, nasıl bir nokta olduğunu söylemedik ( mi acaba! ). O zaman şu x ve x0 ’ı
aradan bir çıkaralım. Daha önümüzde epsilon ve L var bahsedeceğimiz. Hatta
"0  |x  x0 |   " dan da çok az bahsettik. Zira x ve x0 ’dan söz etmeden delta
mevzusunu açıklamak olası gözükmüyor.

x ’i x  A olacak şekilde seçelim ( Neden? )


Gelelim x0 ’a…Aslında x0 ’a ilişkin yukarıda bir cümle söylemiştik. Aynen alalım
buraya: “ A ’yı x0 ’ı bir limit noktası olarak kabul eden bir küme olarak seçelim. Yani,
x0 ’ın her delik komşuluğu A ’ya ait olan en az bir eleman ( x0 ’dan farklı ) içersin.”
demiştik. Bu ifade daha çok A ’ya vurgu yapıyor olabilir, ya da öyle gözükebilir. Ancak
x0 ’ı net olarak belirten bir ifade! x0 öyle bir nokta ki, A , x0 ’ın bir limit noktası ( limit
point ) olarak kabul etmektedir. Burada, x0  A olmak zorunda olmadığını da söylemiş
oluyoruz.
4

Şimdi rahatlıkla "0  |x  x0 |   " ı açıklayabiliriz ( mi acaba! ) Eşitsizlikte bir 


var. O  da neyin nesi öyle?  işleri bozdu mu dersiniz? Biraz sıkıştık sanki… Hemen bir
manevra yapıyoruz ve | f (x) - L |   ifadesine geçiyoruz.  ’ya döneceğiz elbet. Dedik
ya, “Epsilonları, deltaları halının altına süpürmek yok!” diye.

Hangisini düşünsek önce? f ( x), L ve  …

L ile başlayalım. Evet, şimdi B ’yi yani fonksiyonumuzun görüntü kümesini devreye
sokabiliriz. A ’yı belirlerkenki stratejimizin neredeyse aynısını yapacağız! (Neden?)

“Tanım kümesinin seçimi” konusunda A yerine B , x0 yerine L ve delik


komşuluk yerine de komşuluk alalım. Gerisi aynı kalsın!! Böyle bir seçim yapıyoruz, zira
tanım kümesi olarak A ’yı belirttiğimiz gibi bir küme olarak kabul eden her fonksiyon B ’yi
de benzer şartlarla oluşturmak zorunda değil. Ancak söz konusu özelliklerin B için de geçerli
olmasını belirlersek, B de her durumda A ’ya “benzer.” O zaman, fonksiyonumuz, yani f
de netleşmiş olacak sanki! Vay canına! Her şey gün ışığına çıkmaya başlıyor. Ancak işimiz
bitmedi. İrdelemeye devam ediyoruz…

B ’yı L ’yi bir limit noktası olarak kabul eden bir küme olarak seçelim.
Yine irdelemeyi kolaylaştırmak açısından, B ’yi de A için yaptığımız gibi ayrık açık
aralıklar içermeyecek biçimde seçelim. Yani,

B  (a ' , b' ) a ' , b'  a '  b' olsun.


Bu halde, aşağıdakilerin grafiklerin hepsi tanımladığımız fonksiyon için birer grafik
olabilir: (Not: Değer kümesi ile görüntü kümesini aynı kabul ettik. O yüzden 4 fonksiyon da
örtendir.)
a'
b '
L
a'
L b'

a x0 b x a x0 b x
 1–1 ve a' b'  1–1 ve a' b'
b'
b'
L
L
a'
a'

a x0 b a x0 b
x x
 1–1 değil ve a' b'  1–1 değil ve a' b'
5

B için delik komşuluktan bahsetmedik, çünkü bu durum | f (x) - L |  


olmasını istememizle uyuşuyor. Zira f ( x)  L olabilsin istiyoruz.

Sıra geldi, L ’ye… Yoksa ondan da gizli olarak bahsettik mi? Evet! L , öyle bir reel
sayıdır ki ( f ’i reel değerli bir fonksiyon seçmiştik…) L , B ’nin bir limit noktasıdır.

Burada önemli bir noktaya değinelim: limit noktasıyla, bir fonksiyonun bir noktadaki
limiti faklı iki kavram. Yani matematiksel olarak, bir fonksiyonun bir noktadaki limitini
tanımlarken, limit noktasından bahsetmememizin bir sakıncası yok.

Az kaldı… Asıl meseleye gelmek üzereyiz…

İşin en kritik bölümündeyiz.  ve  kaldı bahsetmediğimiz.

 ’u  0 olacak şekilde herhangi bir sayı seçelim ( neden?) O zaman


“  ,  , 0  |x  x0 |    | f (x ) - L |   ” önermesi doğruysa,  da,  ’a bağlı
olacaktır. Yani, deltayla epsilon arasında bir bağıntı olacaktır ( fonksiyon değil!). Bu arada
limit tanımını , , ve  matematiksel sembollerini kullanarak daha formel hale getirmiş
olduk.

Buraya kadar, aslında metrik uzay ve topoloji konularına girmeyerek basit bir anlatım
tercih ediyoruz. Yoksa disk, açık top ( open ball ), vb. gibi kavramlarla limit kavramı çok
daha genelleştirebilir.

Şu ana kadar yaptıklarımızla aslında, eğer bir a  m  b olmak üzere bir


P  (m, m )  G f
'
noktasından başlarsak, her iki uca kadar elimizi kaldırmadan
çizebileceğimiz ( sayılamayacak çoklukta noktadan iki kez geçerek de olsa!! ) bir fonksiyon
elde etmiş olduk.

Bu arada, birebirlik konusunda fonksiyonumuza kısıtlama getirelim. f , 1  1 olsun.


Örten kabul ettiğimizi de baştan söylemiştik. O halde f 1 uygun değerler için tanımlıdır.
İşte meşhur  … Aşağıdakilerin neden ve nasıl öyle oldukları, geometrik çizim
yaparak daha rahat anlaşılabilir. Yalnızca ii) için bir grafik örneği vereceğiz.

---  belirliyken,  ’yı seçmek---

i) | b  a |    ( ) 0
f 1 ( L   ) ve f 1 ( L   ) mevcut
ii)
   maks{ |  { |  | x   |, { f
1( L   ), f 1( L   )}}}
0
6

f 1 ( L   ) ve f 1 ( L   ) ’den yalnızca biri mevcut


iii)
 
min{ |  { |  | x0   |, { f 1( L * ),| x0  a |,| x0  b |}},*{, }}

f(a)

L+
L
L-

f(b)

a xo- xo xo+ b

ii) için bir grafik örneği

Epsilon – delta kavramları bir kâbus olmaktan biraz olsun çıktıysa, geçmiş olsun! “Epsilon –
delta” artık bir güzellikse, ne mutlu! Kâbustan çok öte bir güzellikse, sizi kimse tutamaz!

Gökten 3 elma düştü, biri  ’a biri sevgilisi (!)  ’ya ve diğeri de bu yazıyı okuyana...
Ekstra birkaç söz…

x’in A’nın bir elemanı olmasını istiyoruz! xA olsun ki f vasıtasıyla x0’ a
yaklaşabilelim. Yoksa x0’a başka fonksiyonlar aracılığıyla da yaklaşabiliriz. Zira o zaman
xA olmak zorunda değildir. Ne var ki söz konusu limit de f’in değil başka bir fonksiyonun
x0’daki limiti olur ki, biz f fonksiyonunun x0’daki limitinden bahsediyoruz. Demek ki xA
olmalıdır.

| f (x) - L | ise en az 0 ( sıfır ) olabilir. Ayrıca fonksiyonun limitinden (x0 noktasındaki,


elbette... ), yani fonksiyonun – kabaca – değerlerinin yaklaştığı değerden bahsettiğimiz açık.
O halde, yine öyle bir değer varsa, o değere mümkün olduğu kadar yaklaşmak için  sayısını
“çok küçük” seçelim. Ne kadar küçük seçersek ( L - , L +  ) açık aralığını o kadar daraltmış
oluruz ve L’ye daha çok yaklaşmış oluruz. Ancak,  için reel sayı (neden!) olmasının
haricinde bir kısıt koymayalım, ve uzaktan da olsa (!) L’ye yaklaşabilelim...

, her değeri alamaz demiştik. Zira ’yı keyfi olarak seçmedik (neden?). Keyfi olarak
seçtiğimiz değer . Çünkü L’ye matematiksel olarak yaklaşabilmek için L ile her iki yandan
( yani L’den küçük ve L’den büyük değerlerle...) olan uzaklığımızı aynı miktarda
daraltmalıyız. Aksi halde, bir taraftan L’ye çok yaklaşabilsek de diğer yandan aynı miktarda
yaklaşamayabiliriz ki bu da L’ye yaklaşmadığımızı gösterir!
7

İki polis aracının bir şüpheli kıstırmaya çalıştıklarını düşünelim. Ve polis araçlarıyla
şüphelinin aracının aynı doğru üzerinde olduğunu varsayalım. Polis araçlarından birinin
şüpheliye çok yaklaştığı ancak diğerinin o kadar yaklaşmadığı bir durumda, bu iki polis
aralarında ortak bir karar alıp “merkez”e : “Tamam, zanlıyı kıstırdık!” diyebilirler mi?
Derlerse ve merkez de “İyi de, biriniz yaklaşmış, diğeriniz yeteri kadar yaklaşmamış. Zanlı
kendisine yakın olmayan polis aracı tarafından kaçabilir.” derse bu hiç de fena bir yanıt
olmaz. Tabi ki, uzak olan polis aracı zanlıya çok yakın değilse!

’a geri dönelim. Elimizde “ L -  ” ve “ L +  ” uzunluğundaki (L - , L] ve [L + )


aralıkları var. Bu aralıklar ’a bağlı olarak L’nin herhangi bir komşuluğu olabilir. f’nin
görüntü kümesinin her elemanının L’nin epsilon komşuluğunda olması gerekmez yukarıda
belirttiğimiz gibi. Ancak ’u “çok büyük” seçersek L’ye “yeteri kadar” yaklaşamayız. L’ye
çok yaklaşmak istiyorsak ’u çok küçük seçelim. Çok küçük bir reel sayı... Ancak çok büyük
de seçebiliriz! Kafamız karıştı! Büyük mü seçsek küçük mü!? “Daha iyi” bir soru soralım:
’un büyük veya küçük seçilmesi neyle alakalıdır? Yanıtımız geliyor: büyük seçilmesi, bir
anlamda ’yı sınamaya yönelik! Yani, epsilonu büyüttüğümüzü düşünelim,  küçülebilir ya
da büyüyebilir. Ancak delta,

“ 0  |x-x0|   iken | f (x) - L |   ” önermesini yanlış yapacak bir değere gelirse, ki


gelmez limit mevcutsa (!), işler karışır. Anlatım kolaylığı açısından, şu aşamada L’yi önceden
bildiğimizi varsayıyoruz... L’ye mümkün olduğu kadar yaklaşabilmek için de (L - , L] ve [L
+ ) aralıklarıı daraltmalıyız. 0 ( sıfır ),  için bir altsınır olmasına rağmen, ’un minimum bir
değeri yoktur zira olsaydı, ne kadar küçük olsa da , bu “L’ye neden daha çok
yaklaşmıyorsun? ” itirazlarını da beraberinde getirecektir. O halde, daha iyi bir şekilde L’ye
yaklaşmak için, ’u istediğimiz kadar küçük seçebilmeliyiz. Demek ki, ’a bir minimum değer
koymamak akla yatkındır. Seçeceğimiz her  değeri için , ’a bağlı olacaktır! Bu çetrefili
gibi gözüken sorunun da ikna edici olduğunu düşündüğümüz ancak matematiksel olmayan bir
yanıtını verelim: f(x) değerleri  ve L tarafından sınırlanır. Aynı f(x) değerleri x’ler tarafından
belirlenmektedir. “ 0  |x-x0|   ” eşitsizliğinde de x’ler x0 ve  tarafından kısıtlanır. f ( x0 ),
x0’a bağlı olduğundan,  da ’a bağlıdır!

*Uludağ Üniversitesi Matematik Bölümü 2. sınıf öğrencisi


† Uludağ Üniversitesi. Matematik Bölümü 3. sınıf öğrencisi