You are on page 1of 48

ΤΟΜΟΣ 2ος

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1Ο – ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ

1.1.

ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

Κυρίες τεχνοτροπικές τάσεις:
Αφαίρεση ( Εξέφραζε το χριστιανικό πνεύμα και τον υπερβατικό κόσμου του
θείου) Απομάκρυνση από πιστή αναπαράσταση και σχηματοποιημένη
απόδοση.
Νατουραλισμός Απεικόνιση πραγματικότητας με όσο το δυνατόν πιστότερο
τρόπο.

ΧΡΟΝΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΔΟΙ:
324 (ίδρυση) - 726 (εικονομαχία). Πρωτοβυζαντινή Τέχνη
726 - 843

Τέχνη της εικονομαχίας

843 - 1204 (κατάληψη Πόλης, Δ' Σταυροφορία) Μεσοβυζαντινή Τέχνη
1204 - 1261 (ανάκτηση Πόλης) Η Τέχνη στην εποχή της Φραγκοκρατίας
1261 - 1453 Υστεροβυζαντινή Τέχνη (Παλαιολόγεια εποχή)
ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ επιστροφή στην αρχαία κληρονομιά ελληνορωμαϊκού
κόσμου)

1.1.1 (19) ΣΧΕΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ

 Ο θρησκευτικός χαρακτήρας τόσων καλλιτεχνημάτων φανερώνει:
1. το σημαντικό ρόλος της Εκκλησίας στη βυζαντινή κοινωνία
2. τη βαθιά θρησκευτικότητά του μεσαιωνικού ανθρώπου.

1

 Η τέχνη μιλούσε εύληπτα για τα δόγματα του χριστιανισμού και
αφηγούνταν το θείο δράμα
 Παραγγελίες έργων τέχνης (εικόνες, σμάλτα, χειρόγραφα κ.α.) ως
δώρο ιδιωτών προς το Θεό για προστασία και ευνοϊκή κρίση κατά τη
Δευτέρα Παρουσία
 Λειτουργία της τέχνης:
 ο Βυζαντινός ταύτιζε, με υπερφυσικό τρόπο, το εικαστικό έργο
με το πρωτότυπο
 το αγιογραφικό πορτραίτο είχε την υπόσταση του ίδιου του αγίου
– αντικείμενο λατρείας
 έφερνε κοντά τους αγίους κοντά στο μεσαιωνικό άνθρωπο
 ισχυρή πεποίθηση ότι το αντικείμενο προστατεύει και θεραπεύει.
1.1.2 (21) ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΚΑΙ ΝΑΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ
 έως μέσα 4ου αι. οι χριστιανοί συγγραφείς είτε αγνοούν την τέχνη είτε
αντιτίθενται στην αναπαράσταση του θείου με υλικά μέσα
 4ος-5ος αι.  δημιουργία της χριστιανικής τέχνης
 (σταδιακή υποχώρηση) λόγω κλασικής παιδείας μεγάλοι θεωρητικοί του
χριστιανισμού βλέπουν την τέχνη ως παιδαγωγικό μέσο στο κατηχητικό έργο
της Εκκλησίας
 Αφού ο Θεός πήρε ανθρώπινη μορφή, μπορεί να αναπαρασταθεί με ύλη σε
ένα μεταφυσικό όμως χώρο, όχι σε πραγματικό
 Εικαστική γλώσσα που θα εκφράσει τις αφηρημένες ιδέες των δογμάτων,
καθιστώντας ορατά τα αόρατα:
ΣΧΕΔΙΟ ΘΕΟΥ (σωτηρία ανθρώπου)
ενσάρκωση Χριστού
βασιλεία ουρανών
μεσιτεία αγίων

2

Τα θέματα της βυζαντινής τέχνης:
 δεν εμφανίζονται στο θεατή με νατουραλιστικό τρόπο (συνειδητή
απόφαση)
 αλλά ως φανταστικές αναπαραστάσεις ενός υπερβατικού κόσμου
 ο θεατής βλέπει με τα μάτια του πνεύματος έναν αόρατο κόσμο πέρα
από τις ανθρώπινες αισθήσεις (ιδεώδες και σκοπός)
 το αποτέλεσμα είναι οι παραστάσεις να μην υπακούουν στους νόμους
της ύλης
 υπερβατική κατάσταση - χωρίς βάρος, χωρίς σκιά, πολλές οι
φωτιστικές πηγές, τα βλέπεις από πολλές μεριές.
 Προκειμένου οι καλλιτέχνες να προσεγγίσουν την υπερβατικότητα
οδηγήθηκαν στην αφαίρεση.
 Η αρχαία ελληνική νατουραλιστική παράδοση δεν εξέλιπε ποτέ
εντελώς, ωστόσο πάντοτε επικρατούσε η αφαίρεση, που εξέφραζε
αρτιότερα το χριστιανικό πνεύμα.

1.1.3 (24) ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ
ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

ΚΑΙ

ΥΣΤΕΡΗ

ΕΛΛΗΝΟΡΩΜΑΪΚΗ

Η πρώιμη βυζαντινή τέχνη, τον 4ο αι., συμπίπτει με την κυριαρχία της
τεχνοτροπικής τάσης γνωστή ως “επαρχιωτισμός” της ελληνορωμαϊκής
καλλιτεχνικής περιόδου.
ΤΕΧΝΟΤΡΟΠΙΑ της επαρχιακής τέχνης της αυτοκρατορικής περιόδου
 σταδιακή απώλεια της τρίτης διάστασης
 αδιαφορία για την κλίμακα,
 ακαμψία,
 ακινησία,
 λιτότητα,
 αφαιρετικότητα,
 Μετωπικότητα
 κυριαρχία του διακοσμητικού στοιχείου.
3

Παράγοντες που μετασχημάτισαν τη φυσιοκρατική ελληνορωμαϊκή
αισθητική αντίληψη::
1. Η διατήρηση των κλασικών προτύπων εξαρτιόταν από την υψηλή
χορηγία και από μία συνεχή παράδοση καλλιτεχνικών εργαστηρίων
υψηλού επιπέδου. Και οι δυο αυτοί παράγοντες έχουν υποστεί
σημαντικά πλήγματα από την οικονομική κρίση κατά τον 3ο αι. μ.Χ. Ο
απολυταρχισμός

όμως

της

εξουσίας

ευνοούσε

την

ανάπτυξη

αντικλασικής τάσης (υλική κρίση).
2. Υπό

την

επίδραση

των

νεοπλατωνικών

ιδεών

οι καλλιτέχνες

επιζητούσαν να αποδώσουν τη μόνιμη και σταθερή ιδέα, το βαθύτερο
πνευματικό περιεχόμενο, την αναλλοίωτη και σταθερή ουσία, κι όχι να
αναπαραγάγουν πιστά το πρότυπο, να μιμηθούν τη φύση (πνευματική
κρίση).
 Ο

χριστιανισμός

προηγούμενοι

είχε

μόνο

παράγοντες

έμμεση

προκάλεσαν

σχέση
και

καθώς
τη

οι

γρήγορη

εξάπλωση της χριστιανικής θρησκείας και τέχνης.
 Η χριστιανική βυζαντινή τέχνη στηρίχθηκε στο υφολογικό
υπόστρωμα της αντικλασικής τεχνοτροπικής τάσης της ύστερης
αρχαιότητας, διότι απέδιδε καλύτερα την κοσμοθεωρία της νέας
θρησκείας και την έκανε προσιτή στο λαό.

Έτσι οι τάσεις που υιοθετήθηκαν για την απεικόνιση του θείου και του
υπερβατικού ήταν:
1. Ακινησία, μετωπικότητα, λιτότητα, επανάληψη.
2. Αδιαφορία για την οργανική απόδοση της ανθρώπινης μορφής,
απομάκρυνση από το ιδανικό του κλασικού κάλλους  ανάδειξη
εσωτερικού κόσμου, πνευματικότητα, τονισμός ματιών.

4

 Στη μακραίωνη πορεία της διαπιστώνουμε κάποιες περιόδους κατά τη διάρκεια των οποίων η βυζαντινή τέχνη υιοθετεί τα διδάγματα και την καλλιτεχνική έκφραση της αρχαιότητας. Αυτές τις ονομάζουμε “Βυζαντινές Αναγεννήσεις”.  Στη βυζαντινή τέχνη επιβιώνει και μια τάση πιστή στην κλασική ελληνική παράδοση. ήταν μια συντηρητική τέχνη. που είχε ως σκοπό της τη διατήρηση της χριστιανικής παράδοσης.1. άπειρο. χωρίς κανέναν κανόνα προοπτικής.3. ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ: Ειδωλολατρία (ελληνορωμαϊκή τέχνη) απεικόνιση) Νατουραλισμός (φυσιοκρατική   ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ    Χριστιανισμός  Αφαίρεση   Νεοπλατωνισμός  Αντικλασική (επαρχιωτισμός της ύστερης ελληνορωμαϊκής. Η διαχρονική σύζευξη και οι αμφιταλαντεύσεις των δύο αυτών τάσεων ευνοούν τη βυζαντινή τέχνη. μεταφυσικό. Τα λίγα στοιχεία τοπίου και αρχιτεκτονημάτων είναι σχηματοποιημένα.Τ. αρχαιότητας) 1. 5 περιόδους τις . ΚΑΙ ΟΙ τάση ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ  Η βυζαντινή τέχνη.4 (28) Ο ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΣΜΟΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ Β. Το βάθος διαμορφώθηκε σε ελεύθερο χώρο.  Η τάση αυτή πηγάζει από την ασίγαστη επιθυμία των Βυζαντινών να ζωντανέψουν το ένδοξο παρελθόν της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

Ψαλτήρι που φυλάσσεται στην παρισινή Εθνική Βιβλιοθήκη. πλαστικότητα μορφών.  Τα δάνεια της αρχαιότητας εντάσσονταν στα βυζαντινά έργα με οργανικό τρόπο ώστε να εξυπηρετούν τον υπερβατικό κόσμο της Ορθοδοξίας.. ειδυλλιακό τοπίο.  Οι μορφές είναι σε μονοχρωμία  Μάσκες και κόκκινα υφάσματα αιωρούνται ανάμεσα στα αρχαιοπρεπή αρχιτεκτονήματα των παραστάσεων. σελ. χωρίς ωστόσο να ψευδαίσθηση τρισδιάστατου πραγματικού χώρου. θυμίζοντας έτσι το σκηνογραφικό βάθος αρχαίου θεάτρου. Παράδειγμα: 1. (950–970. 29). βαθιά και πλούσια χρώματα. ακραίο παράδειγμα. αρχαιοπρεπής σύνθεση.  Παρατήρηση αυθεντικών έργων και αναδρομή σε καλλιτεχνήματα της αναγέννησης των Μακεδόνων. την εποχή των δύο πρώτων Παλαιολόγων.  Η Παλαιολόγεια αναγέννηση τοποθετείται στο β’ μισό του 13ου και στις πρώτες δεκαετίες του 14ου αι. Οι σημαντικότερες αναγεννήσεις ήταν αυτή των “Μακεδόνων” (τέλη 9ου – αρχές 11ου αιώνα) κι αυτή των Παλαιολόγων (β μισό 13ου – πρώτες δεκαετίες 14ου αιώνα)  Οι βυζαντινοί καλλιτέχνες αυτής της περιόδου (αναγέννηση των Μακεδόνων) επιχειρούν όχι μόνο να αντιγράψουν τα έργα της αρχαιότητα αλλά και να τα ερμηνεύσουν και να τα αφομοιώσουν. 6 δημιουργείται η .  Στην ύστατη φάση της αναζητά πρότυπα στο ένδοξο παρελθόν της – οικονομικά αποδυναμωμένη και περικυκλωμένη από εχθρούς.  Τους γοήτευε η η αρχαία σύλληψη της ανθρώπινης μορφής αλλά και του περιβάλλοντος χώρου – δομημένου και φυσικού.

στέρεα δομή και μνημειακό χαρακτήρα. . πλαστική απόδοση της μορφής – όλα αυτά παραπέμπουν σε ελληνορωμαϊκά έργα). Παράδειγμα: 2. που είχε κυριαρχήσει στην τέχνη του Βυζαντίου.1. Τοιχογραφικός διάκοσμος νεκρικού παρεκκλησίου της μονής της Χώρας. στην Κωνσταντινούπολη – «ο ελίσσων τον ουρανόν άγγελο» (1315 – 1320. 1. Οι μορφές απέκτησαν κλασικές αναλογίες. τα οποία ακολουθούν απαρέγκλιτα οι καλλιτέχνες. αποδεκτά από την Εκκλησία και ενσωματωμένα στη μακρόχρονη βυζαντινή καλλιτεχνική παράδοση.  Οι κανόνες έχουν διατυπωθεί από τις υψηλές εκκλησιαστικές αρχές ενώ ανθίβολα (πρόχειρα σκίτσα) βοηθούν τον καλλιτέχνη και τα καλλιτεχνικά εργαστήρια να δημιουργήσουν τη δική τους σύνθεση. καθώς και από την ακινησία που απέκλειε τη συμμετοχή τους στα δρώμενα. αρμονικές αναλογίες. χάρη στις μεγάλες διαστάσεις και την επιβλητικότητα και με αυτόν τον τρόπο αποστασιοποιήθηκαν από το δισδιάστατο εξαϋλωμένο πρότυπο. ακολουθώντας συγκεκριμένα πρότυπα.  Σε συνδυασμό με τους εικονογραφικούς τύπους η δομή των παραστάσεων ακολουθούσε κάποιες αναλλοίωτες.5 (32) ΚΥΡΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Σύνθεση: τρόπος δόμησης παράστασης  Η θρησκευτική τέχνη έχει καθιερωμένα εικονογραφικά και συνθετικά σχήματα. χάρη και κομψότητα στις κινήσεις. 7 γενικές συνθετικές αρχές.

αφήνοντας πίσω τα στοιχεία του χώρου.2.2. Διακοσμητικά θέματα – κόσμημα – ταινίες με πολύχρωμα φυτικά και γεωμετρικά θέματα (εικ. οι πολλές οπτικές γωνίες δημιουργούν μια σύγχυση στο θεατή. ΧΩΡΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ 1. Η αντίστροφη προοπτική. Αρχή της αντιφατικής απόδοσης του χώρου. ο περίπλοκος αρχιτεκτονικός διάκοσμος. η έλλειψη γεωμετρικής προοπτικής. 2.1. όπου τοποθετείται η κύρια μορφή ή το κύριο θέμα (δρ. που σκοπό έχει να τονίσει τη υπερβατικότητα. Η βυζαντινή πνευματική και καλλιτεχνική δημιουργία. Αρχή της διαφοροποίηση της κλίμακας των στοιχείων με βάση την ιεράρχηση της αξίας τους – ιερατική προοπτική. Αρχή της συμμετρίας: Οι παραστάσεις είναι συνθέσεις ευανάγνωστες και συμμετρικές ως προς έναν άξονα.12). 5. Η κλίμακα στη οποία εικονίζεται ο Χριστός και τα άλλα άγια πρόσωπα. είναι κατά κανόνα μεγαλύτερη από των άλλων μορφών (δρ. όμως εξακολουθούσε να καλλιεργείται ακόμη και σε περιοχές που είχαν αποσπαστεί από τον πολιτικό έλεγχο του Βυζαντίου. Αρχή της απλής παράταξης ή ρυθμικής επανάληψης των στοιχείων της σύνθεσης. 3. (37) Ο ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 1.1 (37) Ο ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΚΑΙ Η ΣΦΑΙΡΑ ΕΠΙΡΡΟΗΣ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 1. Τα όρια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας δεν έμειναν σταθερά κατά τη διάρκεια της ιστορίας της.10). σε ταινιωτή διάταξή (δρ.11).9). 4. Η δράση εκτυλίσσεται στο πρώτο επίπεδο. 8 .

Κωνσταντινούπολη 3. 3. Μιλάνο. Η βυζαντινή τέχνη ανθεί σε περιοχές υπό ξένη κατοχή.χ.α. 16 και 6ο). 4. Απόδειξη αυτού είναι ότι η βυζαντινή τέχνη.χ. Στη σφαίρα της πολιτιστικής επιρροής του Βυζαντίου ανήκουν λαοί που εκχριστιανίστηκαν με πρωτοβουλία της βυζαντινής Εκκλησίας. 5. Ρώμη 2. συνεχίζει να υφίσταται και μετά την κατάλυση του βυζαντινού κράτους το 1453 από τους Οθωμανούς. Ιουστινιανού Β’. το μεγάλο τέμενος των Ομμεϋαδών στη Δαμασκό. που είχαν διαφορετικές κοσμοθεωρίες και βρίσκονταν σε πολεμική αντιπαράθεση. Έφεσος. Θεοφάνης: φημισμένος Έλληνας ζωγράφος που δημιούργησε έξω από τα όρια της βυζαντινής επικράτειας. Αντιόχεια → Συρία 5. Κρήτη. Καπαδοκία. πιθανότατα βυζαντινοί καλλιτέχνες διακόσμησαν. οι Γεωργιανοί κ. 8ος αιώνας φυσιοκρατική αντίληψη της ελληνιστικής τέχνης (παράδειγμα 5ο εικ.2. Ραβέννα → Ιταλία 9 . Αφροδισιάδα → Μικρά Ασία 4. όπως οι Ρώσοι.Χ. Διακόσμησε με τοιχογραφίες σημαντικούς ρωσικούς ναούς. π.2 ΤΑ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ (Πρώιμη Βυζαντινή Περίοδος – 4ος έως 6ος αιώνας μ.α. 1. όπως οι Αρμένιοι. Γέρασα → Ιορδανία 6. Πολιτιστικές ανταλλαγές με τους Πέρσες και τους Άραβες. π.) 1.2. Αλεξάνδρεια → Αίγυπτος 7. οι Βούλγαροι και οι Σέρβοι αλλά και χριστιανικοί λαοί της Ανατολής. νησιά Αιγαίου κ.

8. Θεσσαλονίκη και Μυστράς (δεσποτάτο του Μορέως) 1. 7. 10 . Κόρινθος. Φθιώτιδες Θήβες. Ενσωμάτωσε την εικονιστική τέχνη της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας.: Κων/πολη και Θεσσαλονίκη (συμβασιλεύουσα)  13ος αι. Τα βαρβαρικά φύλα εκφράζονται με αφηρημένα γεωμετρικά ή φυτικά μοτίβα και επιτυχημένες μορφές ζώων. Οι Άραβες εχθρικοί προς την εικονιστική τέχνη. 5.2. 6. 4.3. 9. Είναι η τέχνη του μεσαιωνικού ελληνισμού. Η αναγέννηση της ευρωπαϊκής τέχνης κατά το Μεσαίωνα συντελέστηκε χάρη στο Βυζάντιο. Θεσσαλονίκη.: (λατινική κατοχή) Άρτα (δεσποτάτο της Ηπείρου) και Νίκαια (αυτοκρατορία της Νίκαιας)  14ος αι.  7ος – 9ος αι. Είναι αμφίβολο ότι θα είχε επιβιώσει στην Ευρώπη η εικονιστική τέχνη αν δε διατηρούσε το Βυζάντιο την εικονιστική καλλιτεχνική παράδοση 8. Νικόπολη → Ελλάδα  Οι μεταβολές των συνόρων της αυτοκρατορίας δημιούργησαν κρίση στα αστικά κέντρα. Πλούσια φαντασία αλλά αδυναμία στο χειρισμό της ανθρώπινης μορφής. Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 1. 3. Έξω από τα βυζαντινά σύνορα κυριαρχεί η ανεικονική τέχνη. 2.Κίνα και Ινδία.: (Παλαιολόγεια Αναγέννηση) Κων/πολη. Δημιούργησε νέες αισθητικές αξίες. Άλλα κέντρα εικονιστικής τέχνης –εκτός Βυζαντίου.

Χρονικές περίοδοι της μεταβυζαντινής τέχνης 1. • Στις τουρκοκρατούμενες περιοχές. Οι μωαμεθανοί ήταν αντίθετοι στην επιβίωση του βυζαντινού πολιτισμού.1. 11 . στο πρώτο διάστημα μετά την Άλωση. η μεταβυζαντινή τέχνη.1. αποκτά λαϊκό χαρακτήρα. 3. 1700-1830: Περίοδος ανάπτυξης και εξάπλωσης των ζωγράφων της βόρειας Ελλάδας. Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΜΕ ΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ • Οι Έλληνες δε ζούσαν όλοι κάτω από τις ίδιες πολιτισμικές συνθήκες (Βενετοκρατία-Τουρκοκρατία). Ελλάδας. 1453 (=Άλωση) -1527 (=τοιχογραφικός διάκοσμος του καθολικού της μονής του Αγίου Νικολάου του Αναπαυσά στα Μετέωρα: Περίοδος διαμόρφωσης της Κρητικής Σχολής 2.Δ. Έτσι. παρατηρήθηκε αρχικά οπισθοδρόμηση στην τέχνη. Ακόμα και για τους Καρολίδες αποτέλεσε κινητήριο μοχλό ανάπτυξης ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2Ο – ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΤΕΧΝΗ Ορισμός  Η τέχνη των Ελλήνων κάτω από ξένη κυριαρχία. 1527-1700: Περίοδος εξάπλωσης της Κρητικής Σχολής και της Σχολής της Β.1. 2. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 2. στη διάρκεια των τεσσάρων αιώνων που ακολούθησαν την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς Τούρκους (1453) έως την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους (1830).10.

εικ. 53) 2. ενώ διατηρούσαν και τις θρησκευτικές και πνευματικές παραδόσεις τους. (52) Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΜΕ ΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ  Η μεταβυζαντινή θρησκευτική τέχνη στις τουρκοκρατούμενες περιοχές. η οποία δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την εκτέλεση μεγάλων καλλιτεχνικών προγραμμάτων. έρχονται στην ηπειρωτική Ελλάδα και βοηθούν στην εικονογράφηση των μοναστηριών.1. • Στις τουρκοκρατούμενες περιοχές η τέχνη. 2.χ. Διατηρούνται οι βυζαντινές αισθητικές αντιλήψεις 3.1. • Καλλιτέχνες από τις βενετοκρατούμενες περιοχές. διατηρώντας την εσωστρέφεια και το συντηρητισμό της. • Έτσι. είχαν καταφύγει πολλοί βυζαντινοί ζωγράφοι. υπό την αιγίδα των ορθόδοξων μοναστικών κύκλων: 1.  Αντίθετα οι Έλληνες που βρίσκονταν υπό βενετική κατοχή (π. απορρίπτοντας οποιοδήποτε στοιχείο πνευματικής ζωής προερχόταν από τη δυτική Ευρώπη. στις βενετοκρατούμενες περιοχές και κυρίως στην Κρήτη.1-2.• Αντίθετα. σελ. σελ.  Αυτά πήγαζαν από τη στάση της Εκκλησίας. που με φανατισμό ακολούθησε την πολιτική της καταλυμένης βυζαντινής αυτοκρατορίας. 12 . αντιστάθηκε στη διείσδυση στοιχείων από τη σύγχρονη δυτική τέχνη. η βυζαντινή τέχνη συνεχίστηκε απρόσκοπτα και εμβολιάσθηκε με νέα στοιχεία. όπου από τα τέλη του 14ου αι. Εξελίσσονται τα βυζαντινά εικονογραφικά πρότυπα σύμφωνα με την ορθόδοξη θεολογική σκέψη. 52. Κρήτη και Κύπρος) είχαν οικονομική και επαγγελματική ισοτιμία με τους Βενετούς κυριάρχους. Διαμορφώνεται η μεταβυζαντινή τέχνη ως συνέχεια της βυζαντινής καλλιτεχνικής παράδοσης (παράδειγμα 1ο. γνωρίζει πάλι άνθηση από την τρίτη δεκαετία του 16ου αιώνα και ο λόγος ήταν η οικονομική ευημερία των μοναστικών κέντρων του Αγίου Όρους και των Μετεώρων.

1. σελ.1 Ο ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΚΑΙ Η ΣΦΑΙΡΑ ΕΠΙΡΡΟΗΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Που οφείλεται ο συμπαγής χαρακτήρας της μεταβυζαντινής τέχνης. Κοινή εθνική συνείδηση και ενότητα των αισθητικών αντιλήψεων.  Μόνο στα Επτάνησα. Στην αδιάρρηκτη επικοινωνία των δύο περιοχών και στις μετακινήσεις των ζωγράφων.3. απόρροια της βυζαντινής πολιτιστικής του κληρονομιάς. επιτυγχάνοντας την ανανέωση των εκφραστικών μέσων της βυζαντινής καλλιτεχνικής παράδοσης (εικ. γεγονός που οδήγησε σε μία σύζευξη. όπου η επιρροή του μπαρόκ ήταν ισχυρή οι ζωγράφοι απομακρύνθηκαν οριστικά από τη βυζαντινή καλλιτεχνική παράδοση μετά το 1820. Μέσα από τις εμπορικές σχέσεις ήρθαν σε επαφή με πνευματικά και καλλιτεχνικά κινήματα της Ευρώπης.  2. 55). Οι παράγοντες που έπαιξαν ρόλο σ’ αυτό είναι: 13 . Η βυζαντινή καλλιτεχνική παράδοση είναι κοινή σ’ όλους τους ορθόδοξους λαούς των Βαλκανίων.2. των παραδόσεων και των εκδηλώσεων του θρησκευτικού βίου του ελληνικού λαού. 2.2 (56) Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ 2.

Συρία. μικροί τοπικοί άρχοντες. Σερβία. Παλαιστίνη). Αλβανία.  Το Άγιον Όρος: με το μεγάλο κύρος του στον ορθόδοξο κόσμο και τη συγκέντρωση των σημαντικότερων καλλιτεχνών κάθε εποχής.2 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΧΟΡΗΓΙΑΣ  Η χορηγία αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την ανάπτυξη της τέχνης.2. που με την πάροδο του χρόνου αποκτούν σημαντικά εισοδήματα 14 . Εστίες δημιουργίας αξιόλογων έργων τέχνης τα καλλιτεχνικά εργαστήρια των μοναστηριών της Παλαιστίνης και του Σινά. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο: είχε επιφορτιστεί από την τουρκική διοίκηση με την πνευματική καθοδήγηση όλων των υπόδουλων χριστιανών. Οπότε η μεταβυζαντινή τέχνη εξαπλώθηκε: 1.  Η μεταβυζαντινή τέχνη διατηρεί τον ηγετικό της ρόλο  Πολιτιστικό επίτευγμα του Ελληνισμού στην περίοδο της ξένης κατοχής 2. με ιδιαίτερο η καθεμία χαρακτήρα. Ρουμανία) 2. έμποροι. Στην ορθόδοξη Ρωσία 3.  Έτσι έχουμε τη διαμόρφωση τοπικών σχολών ζωγραφικής. αναλαμβάνουν καλλιτεχνικές πρωτοβουλίες ίδρυσης και διακόσμησης εκκλησιαστικών καθιδρυμάτων: 1. που έχουν αποσπάσει προνόμια μέσα στον τουρκικό διοικητικό μηχανισμό 2.  Στον τουρκοκρατούμενο ελληνικό χώρο από το β’ μισό του 15ου αιώνα. Εγγύς Ανατολή (Αίγυπτος. Σε όλη τη βαλκανική χερσόνησο (Βουλγαρία. που βρίσκονταν σε σχέση μαθητείας με τη σύγχρονη τους μεταβυζαντινή τέχνη.

 Μετά την άλωση της Κρήτης (1669): Σπουδαίοι Κρητικοί ζωγράφοι καταφεύγουν στα Επτάνησα. οι μεγάλες πόλεις της Κρήτης –Χάνδακας. Στο εξής Κέρκυρα και Ζάκυνθος 15 . Χανιά. και μέλη μικρών αυτόνομων κοινοτήτων. αναπτύσσουν μια έντονη οικονομική δραστηριότητα και εξελίσσονται σε σημαντικά κέντρα διεθνούς εμπορίου. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο συναντούσε δυσκολίες.3.2. Η έλλειψη λοιπόν πολιτικο-θρησκευτικών πυρήνων δεν ευνοεί την ανάπτυξη καλλιτεχνικών κέντρων και αναγκάζει τους καλλιτέχνες να μετακινούνται διαρκώς. Ρέθυμνο. Η εύπορη ελληνική αστική τάξη του νησιού γίνεται ο σταθερός πελάτης των Κρητικών ζωγράφων και συντελούν στο να αναδειχθεί η Κρήτη. των την μεγάλων ανάληψη πόλεων και σημαντικών κυρίως της καλλιτεχνικών πρωτοβουλιών. κατά τα πρότυπα των βυζαντινών αυτοκρατόρων. Ο στενός τουρκικός. καθώς και των αξιωματούχων της αυλή τους.  Μεγάλα μοναστήρια διατήρησαν μεγάλο μέρος της ακίνητης περιουσίας τους ενώ λάμβαναν μεγάλες δωρεές και από τους παραδουνάβιους ηγεμόνες. έως και την κατάκτηση της από τους Τούρκους το 1669.  Όμως. όχι όμως και τα μεγάλα μοναστήρια.3 ΤΑ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ  Τουρκοκρατούμενες περιοχές: οι πολιτικό-οικονομικές συνθήκες δεν επιτρέπουν τη διατήρηση των μεγάλων αστικών καλλιτεχνικών κέντρων.  Βενετοκρατούμενες περιοχες: Μετά τα μέσα του 15ου αι. τα οποία άκμασαν στη βυζαντινή αυτοκρατορία. μόνο με την οικονομική συμβολή της Εκκλησίας έχουμε πραγματική ανάκαμψη της καλλιτεχνικής δραστηριότητας. 2. διοικητικός έλεγχος δεν επιτρέπει στην Εκκλησία και στην εύπορη αριστοκρατία Κωνσταντινούπολης. στο σπουδαιότερο καλλιτεχνικό κέντρο – κυρίως εικόνες. μέσω των οποίων η Εκκλησία έπαιξε το ρόλο του χορηγού.

αμεσότητα. Πρωτοεμφανίστηκε στα Γιάννενα και εξαπλώθηκε στην Ήπειρο. τη Θεσσαλία. την Εύβοια και τη Βοιωτία. πυκνότητα στη σύνθεση και τόλμη στο χειρισμό του χρώματος. πολυπροσωπία (ιστορικός και διδακτικός χαρακτήρας). όπου οι μορφές και τα στοιχεία του χώρου συμπλέκονται σ’ ένα δυναμικό 16 .εξελίσσονται σε σημαντικά καλλιτεχνικά κέντα με αξιόλογη συμβολή στη νεοελληνική τέχνη. 2. Μορφές: αναλογίες. Μετά τη μετακίνηση τους στην ηπειρωτική Ελλάδα. Στοιχεία του χώρου: αποδίδονται με ιδιαίτερη σχηματοποίηση. αφηγηματικότητα. το α’ μισό του 16ου αι.2. συμμετρική καλοσχεδιασμένες. πλαστικότητα. αντίθετα. Δομή: ευανάγνωστη. κυρίως στα μοναστήρια του Άθω και των Μετεώρων. Χαρακτηριστικά μνημειακής ζωγραφικής: επηρεασμός από τα παλαιολόγεια εικονογραφικά και τεχνοτροπικά πρότυπα του 14ου αι. με αρμονικές στατική σύνθεση. ρευστές και μεστές συνθέσεις. τη Μακεδονία. από δυναμισμό. Νευρώδεις. Χαρακτηριστικά: Η σχολή αυτή χαρακτηρίζεται. και ήρεμες συγκρατημένες κινήσεις. εκφράζοντας μια τεχνοτροπική τάση που τείνει προς το μπαρόκ.  Σχολή της Βορειοδυτικής Ελλάδας: (κυριότερος εκπρόσωπος ήταν ο Φράγκος Κατελάνος). εκφραστικότητα. Ωστόσο τα αποδίδει με πιο εύρυθμη και συγκροτημένη οργάνωση αλλά και με χαρακτήρα στατικό και άκαμπτο (ήρεμο κλασικό ύφος). ασχολούνται και με τη μνημειακή ζωγραφική. Η σχολή αυτή γεννήθηκε ως σχολή ζωγράφων εικόνων.4 ΟΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΧΟΛΕΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ  Κρητική Σχολή: (κυριότερος εκπρόσωπος ήταν ο Θεοφάνης Στρελίτζας ή Μπαθάς). Δυναμική κίνηση.

1.1. ΓΛΥΠΤΙΚΗ Α. Λειτουργία 5. ΤΟ ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ 3.1. προτομές).  Μέχρι και τον 7ο αιώνα εξακολουθούσαν να κατασκευάζονται ανδριάντες.1) 17 . Χαρακτήρας 3. Υλικά 3.  Τα περίοπτα γλυπτά είχαν κυρίως κοσμικό χαρακτήρα (ανδριάντες. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3Ο – ΤΟ ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ Βασικά στοιχεία των εικαστικών έργων: 1. που κοσμούσαν ιδιωτικούς και δημόσιους χώρους (εικ. είναι εκφραστικές με κινήσεις που κάποιες φορές αγγίζουν την εκζήτηση. Οι μορφές κερδίζουν σε πλαστικότητα και όγκο.αποτέλεσμα. Η περίοπτη γλυπτική  Αντίδραση της Εκκλησίας. λόγω των δεσμών της με τον ειδωλολατρικό κόσμο. Τεχνική 2. Θεματολογία 4. Μετά τον 5ο αιώνα χάνει τη σπουδαιότητά της.

δημιουργώντας έντονες φωτοσκιάσεις με ζωγραφικό αποτέλεσμα. στα μαυσωλεία και σε υπέργεια νεκροταφεία.  Οι ρωμαϊκές τεχνικές λάξευσης πέτρας.3). Ανάγλυφη διακόσμηση: δέχονταν τα αρχιτεκτονικά μέλη όπως κιονόκρανα. τόξα. εξελίχθηκαν με τη χρήση τρυπανιού από τον 5ο αιώνα. σταυρός. χριστογράμματα.2) και ο Ορφέας (εικ. Ο διάκοσμος περιλάμβανε γεωμετρικά ή στυλιζαρισμένα φυτικά θέματα. Β. επιθήματα.χ. θυρώματα κ. άμβωνες. Σαρκοφάγοι.α.χ. π.  Έτσι ελάφρυναν το συμπαγές μάρμαρο. Κυρίως ανεικονικός διάκοσμος. επιστύλια. 2.4). μορφές αγίων. μορφές ζώων και πτηνών (εικ. Με μικρότερη συχνότητα εικονίζουν θρησκευτικά θέματα. σταυρούς.α. Τα θέματα των παλαιοχριστιανικών σαρκοφάγων: 18 . Ο διάκοσμος των σαρκοφάγων μας δίνει μια ολοκληρωμένη εικόνα των θεμάτων και των ιδεών που προβάλλει η πρωτοβυζαντινή τέχνη. 1. θωράκια. π. Εκκλησιαστικά έπιπλα: π. Η ανάγλυφη διακόσμηση εξαρτιόταν από τη θέση τους. Και τα δύο αποτελούν συμβολικές αναπαραστάσεις του Χριστού. επιτύμβιες στήλες: ειδωλολατρικό έθιμο το οποίο ακολούθησαν εύποροι χριστιανοί από τον 3ο έως τον 6ο αι. άγιες τράπεζες. Τοποθετούνταν στις κατακόμβες.χ. Το ανάγλυφο  Κατέλαβε τη θέση της περίοπτης γλυπτικής στη βυζαντινή τέχνη. χριστόγραμμα. φυτικά θέματα και σπανιότερα εικονιστικός διάκοσμος. όπως ο Καλός Ποιμήν (εικ. 3. Συνήθως από μάρμαρο ενώ οι σαρκοφάγοι από πορφυρίτη προορίζονταν για τον αυτοκράτορα και τα μέλη της οικογένειας του. σκηνές κυνηγιού κ. επισκοπικοί θρόνοι.

 Θέματα με θεολογικό χαρακτήρα. παραδεισιακά τοπία. σκηνές κυνηγιού (η νίκη του καλού επί του κακού). η ίδρυση της Εκκλησίας. Θέματα Παλαιάς και Καινής Διαθήκης με αναστάσιμο ή σωτηριολογικό μήνυμα.  Θέματα ειδωλολατρικής προέλευσης που απέκτησαν χριστιανικό συμβολισμό π. ελάφια. ΤΟ ΕΠΙΔΑΠΕΔΙΟ ΨΗΦΙΔΩΤΟ  Είναι μορφή μνημειακής ζωγραφικής. ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ Α. σταυροί.  Χριστιανικά (χριστολογικά) σύμβολα.  Τα έργα κοσμούσαν πολυτελή κτίρια κοσμικού και θρησκευτικού χαρακτήρα. Παρουσιάζει ομοιότητες με εντοίχια ψηφιδωτά. της γης και της θάλασσας. παγώνια. δηλ.2. όπως η Παράδοση του Νόμου από το Χριστό στους αποστόλους. Σωτηριολογική ερμηνεία: με την υπακοή σους Νόμους της Εκκλησίας κερδίζεις την αιώνια ζωή. η συνύπαρξη άγριων και ήμερων ζώων (ειρήνευση στη γη διαμέσου της Ενσάρκωσης). ιχθύς.1. το χριστόγραμμα. ο φιλόσοφος με τους μαθητές του (ο Χριστός με τους μαθητές του). ο αμνός. το πουλί φοίνικας (αθανασία και αιωνιότητα). 19 . όπως ο σταυρός.  Εκφράζονταν με αλληγορίες κι όχι βιβλικές σκηνές γιατί επρόκειτο να πατηθούν. ο καλός Ποιμήν (ο Χριστός). που παραπέμπουν στο σωτηριολογικό έργο του Χριστού. των μηνών.χ. 3.  Και αγαπημένα σύμβολα των ειδωλολατρών: όπως προσωποποιήσεις των εποχών. όπως και στους ρωμαϊκούς χρόνους και κατασκευάζονταν με την ίδια τεχνική. φοίνικες κι άλλα φυτικά θέματα (σύμβολα του πραδείσου).  Θέματα: αμνός. ο Ορφέας.

ορθομαρμάρωση στα κατώτερα τμήματα. θερμαινόταν για να λιώσουν τα υλικά και όταν κρύωνε κοβόταν σε ψηφίδες. ΤΟ ΕΝΤΟΙΧΙΟ ΨΗΦΙΔΩΤΟ  Παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με το επιδαπέδιο ως προς την κατασκευή. μείγμα ρητίνης) για προστασία από την υγρασία. Στη δεύτερη στρώση σχεδιάζουν το θέμα. Β. Κατασκευή σε 3 στάδια: 1. σημαντική θέση στη βυζαντινή τέχνη  Ψηφιδωτά για τα ανώτερα τμήματα των τοίχων και τους θόλους. Υλικά και τεχνική:  Ψηφίδες από πέτρα.  Από τον 4ο αι. Κάλυψη τοίχου από 3 στρώματα σοβά: 1ο υπόστρωμα (ασβέστης + άμμος + τριμμένο κεραμίδι → υδραυλικό κονίαμα ή κουρασάνι) και ύστερα δυο λεπτότερες και καθαρότερες στρώσεις. κεραμίδι και υαλόμαζα  Χρυσές και αργυρές ψηφίδες από φύλλο χρυσού ή αργύρου τοποθετούνταν ανάμεσα σε διαφανή υαλόμαζα. Χαρακτήρας και λειτουργία:  Δύσκολος και ακριβός τρόπος διακόσμησης γιατί: 1.  Η επιφάνεια δε λειαινόταν για να δημιουργείται γραφικό παιχνίδισμα χρωμάτων με την αντανάκλαση του φωτός. Στερέωση ψηφίδων πάνω στο τελευταίο στρώμα. 3. Στεγανοποίηση τοίχου (πίσσα. 2. Τα υλικά απαιτούσαν ειδική επεξεργασία. την εικονογραφία και την τεχνοτροπία. 20 .σύμβολα του ζωδιακού κύκλου συμπλέκονταν με χριστιανικά σε συνθέσεις με χριστιανικό συμβολισμό.

της Θεσσαλονίκης κ.2.  Με τις σκηνές αυτές σε μία ή δύο οριζόντιες σειρές καλύπτονταν οι τοίχοι του φωταγωγού του μεσαίου κλίτους.α. της βασιλικής. Η κατασκευή ήταν χρονοβόρα και απαιτούσε μεγάλο αριθμό εξειδικευμένων τεχνιτών.  Αυτά τα δύο οδήγησαν στη δημιουργία μεγάλων εικαστικών ενοτήτων με αφηγηματικό χαρακτήρα.  Ελάχιστα σπαράγματα στην Κωνσταντινούπολη.  Αρχιτεκτονική: μεγάλες διαστάσεις του κυρίαρχου τύπου του πρωτοβυζαντινού ναού.  Με ολόσωμες μορφές αγίων κοσμούνταν τα ορθογώνια διάχωρα μεταξύ των παραθύρων.  Λειτουργία: βασικός στόχος της Εκκλησίας να λειτουργήσουν ως μέσο διδαχής για το πλατύ κοινό.  Στηθάρια αγίων (προτομές αγίων σε κύκλους) κοσμούσαν τις τριγωνικές επιφάνειες ανάμεσα στα τόξα των κιονοστοιχιών.  Θέματα με αφηγηματικό ή συμβολικό χαρακτήρα τόνιζαν το θρίαμβο της Εκκλησίας στη κόγχη και το θριαμβευτικό τόξο* (το τόξο της αψίδας του ιερού). Πολυτελής χαρακτήρας κυρίως σε σημαντικά κτίρια κοσμικού και θρησκευτικού χαρακτήρα σε μεγάλα αστικά κέντρα με πρωτοβουλία εύπορων προσώπων. Θέματα: Τα εικονογραφικά θέματα και προγράμματα (τρόπος διάταξης) εξαρτιόνταν από τις εξελίξεις στην αρχιτεκτονική και στη λειτουργία τους.  Εντυπωσιακά αποτελέσματα. Ψηφιδωτοί διάκοσμοι με μεγάλο θεματολογικό πλούτο σε ναούς της Ρώμης.  Οι εικονογραφικοί αυτοί κύκλοι περιλάμβαναν επεισόδια από τη Βίβλο και το βίο σημαντικών αγίων. της Ραβέννας. 21 .

Καταστράφηκε από πυρκαγιά το 629–634. 22 . Εικονίζουν προφήτες. εικονίζεται στη ζώνη πάνω από τα παράθυρα του μεσαίου κλίτους. Πολλές φορές αντικατέστησαν τις πλάκες της ορθομαρμάρωσης*. με επικεφαλής τους Τρεις Μάγους. που κρατούν διάλιθα* στεφάνια. μέσα σε παραδείσιο τοπίο. αποστόλους ή ευαγγελιστές. Οι γυναίκες στο βόρειο τοίχο . στη Ραβέννα (80)  Ο παλαιότερος χριστολογικός κύκλος της μνημειακής ζωγραφικής. αυτούς που βοήθησε και αυτούς που συνέβαλλαν στην οικοδόμηση του ναού. που πλαισιώνεται από τέσσερις αγγέλους.Παραδείγματα εικονογραφικού προγράμματος ναών κατά την πρώιμη βυζαντινή περίοδο Παράδειγμα 2: Ο Άγιος Απολλινάριος ο Νέος. κατευθύνονται της τον ένθρονο Χριστό. το Πάθος και την Ανάσταση του Χριστού.  Στη ζώνη κάτω από τα παράθυρα παριστάνονται. Εικονίζουν κατά κανόνα τον άγιο. Παράδειγμα 3: Ο Άγιος Δημήτριος της Θεσσαλονίκης (81)  Πεντάκλιτη βασιλική. Διακοσμήθηκε γύρω στο 500. Οι άντρες στο νότιο τοίχο. κατευθύνονται της την ένθρονη βρεφοκρατούσα Παναγία.  Ιδιαιτερότητες εικονογραφικού προγράμματος: τα ψηφιδωτά είναι μεμονωμένες συνθέσεις. κρατούν ειλητάριο* ή κώδικα*. Ο χριστολογικός κύκλος με σκηνές από το δημόσιο βίο. Από τα λαμπρότερα πρωτοβυζαντινά μαρτύρια*. που πλαισιώνεται από τέσσερις αγγέλους.  Υπάρχουν δύο διακοσμητικές φάσεις: 500–634 και 640 και εξής. δύο πομπές μαρτύρων. Κτίστηκε γύρω στο 500 πάνω στον τάφο του μεγαλομάρτυρα Δημητρίου.  Στη ζώνη μεταξύ των παραθύρων υπάρχουν 32 ολόσωμες λευκοντυμένες μορφές με φωτοστέφανο.

Παράδειγμα 4: Ναός του Οσίου Δαυίδ. με τέσσερις κληρικούς. Επίσης ορισμένα ψηφιδωτά πάνω από τη βόρεια μικρή τοξοστοιχία.11) στο δυτικό τοίχο του πρώτου νότιου κλίτους. Η βρεφοκρατούσα Θεοτόκος – σύμβολο της Ενσάρκωσης (χριστιανική Ανατολή). Ο σταυρός – ιερότερο χριστιανικό σύμβολο. Ο Χριστός νέος και αγένειος. 23 . μπροστά από την αγία τράπεζα και τα λείψανα των μαρτύρων 1. κτίστηκε γύρω στα τέλη του 5ου αιώνα. Α΄ φάση διακόσμησης (500 – 634): η Αφιέρωση των παιδιών στον Άγιο Δημήτριο (εικ. δεόμενος.  Σήμερα διατηρούνται τα 2/3 του κτίσματος  Στην ψηφιδωτή παράσταση της αψίδας εικονίζονται (εικ. Ο θριαμβευτής Χριστός – θεοφάνεια. καθισμένος σε ουράνιο τόξο. 12): 1. στα ερείπια ρωμαϊκού λουτρού. ο Άγιος Σέργιος. στη Θεσσαλονίκη (83)  Σταυρόσχημη βασιλική. με ένα διάκονο. που καταστράφηκαν στην πυρκαγιά του 1917  Β΄ φάση διακόσμησης (μετά το 640): Ο Άγιος Δημήτριος με δύο κτήτορες. 3.  Θέματα των ψηφιδωτών παραστάσεων των αψίδων: σημαντικότερες από άποψη θεολογικού νοήματος. 2. καθώς ήταν το εστιακό σημείο της εκκλησίας.

Δυο ηλικιωμένες ανδρικές μορφές στο βραχώδες τοπίο του βάθους της σύνθεσης παριστάνουν μάλλον τους προφήτες Ιεζεκιήλ και Αββακούμ. μια αποκάλυψη της μεγαλειότητας του Θεού. δηλ. βασισμένη σε προφητικά οράματα της Παλαιάς Διαθήκης. Πλούσιος φυτικός διάκοσμος με πτηνά και ζώα – παράδεισος. βαπτιστήρια και μαρτύρια. Χαρακτηριστικά θέματα ψηφιδωτού διακόσμου ήταν: 1.  Στα μαυσωλεία τα θέματα επιλέγονταν για το σωτηριολογικό.2. Η Βάπτιση.  Στα βαπτιστήρια. Μέσα στο ρεύμα εικονίζεται αριστερά μια προσωποποίηση ποτάμιας θεότητας. Η Παράδοση του Νόμου. εσχατολογικό συμβολισμό τους. απ’ όπου πηγάζουν οι τέσσερις ποταμοί του. 24 . Ο θριαμβευτής Χριστός σε παραδείσιο τοπίο. 6. 3. 2. 5. συνήθη θέματα ήταν: 1. 2. 500. όπως μαυσωλεία. παραδεισιακό. Κάτω από τα πόδια του υψώνεται το όρος του παραδείσου. που χύνονται σε ένα ποτάμι με ψάρια. Το θέμα λοιπόν είναι μια θεοφάνεια. Περιβάλλεται από στρογγυλή δόξα την οποία πλαισιώνουν τα σύμβολα των τεσσάρων ευαγγελιστών. 4.  Αρχιτεκτονική: περίκεντρα θρησκευτικά κέντρα με τρούλο. το οποίο εκτείνεται σ’ όλο το μήκος της βάσης της παράστασης. Ο σταυρός – ιερό σύμβολο και εσχατολογικές επεκτάσεις μέσω της Αποκάλυψης.

4. Ο Χριστός και η Σαμαρείτις.  Στο κεντρικό μετάλλιο* εικονίζεται η Βάπτιση του Χριστού.  Η κατώτερη ζώνη έχει αρχιτεκτονικό διάκοσμο με αψίδες και στοές. τα οποία προσφέρουν στο Χριστό. Η προσφορά στεφάνων στο Χριστό από τους Αποστόλους (με ρίζες στην αυτοκρατορική εικονογραφία – ρωμαϊκή σύγκλητος στον αυτοκράτορα.  Με το εικονογραφικό πρόγραμμα του Βαπτιστηρίου οι νεοφώτιστοι διδάσκονταν ότι με τη βάπτιση αρχίζει η θριαμβευτική πορεία τους διαμέσου της επίγειας Εκκλησίας. κενοί θρόνοι και κήποι και συμβολίζει την ουράνια Ιερουσαλήμ. Γ. Παράδειγμα 5: Βαπτιστήριο στη Ραβέννα (86)  Κτίστηκε στα τέλη του 4 ου αιώνα  Τα ψηφιδωτά καλύπτουν μόνο τον τρούλο. που θα τους οδηγήσει προς τον παράδεισο.  Ακολουθεί ζώνη με τους 12 Αποστόλους που κρατούν στεφάνια.  Στα μαρτύρια πρωτεύουσα θέση έχουν τα αγιογραφικά πορτρέτα. Η ΕΙΚΟΝΑ 25 . στις οποίες εικονίζονται τράπεζες με ανοιχτά ευαγγέλια.3. η Θαυμαστή Αλιεία. το εν Κανά θαύμα. Αποτελεσματικότητα της μεσιτείας των αγίων προς το Θεό υπέρ της σωτηρίας των πιστών.

 Θέματα: πρόδρομοι των βυζαντινών εικόνων τα αιγυπτιακά φαγιούμ. απόστολοι. μετωπικός. Παναγία. Επειδή το κερί κρυώνει γρήγορα το «σιδέρωναν» με ένα πυρωμένο μυστράκι. στις δεήσεις.  Τεχνική: η εγκαυστική: οι ζωγράφοι αναμείγνυαν τις σκόνες των χρωμάτων με κερί και σχημάτιζαν πλακίδια.Ο Απόστολος Πέτρος (β’ μισό 6ου αιώνα – α’ μισό 7ου αιώνα)  Ο Απόστολος Πέτρος σε προτομή. κρατά τα κλειδιά του παραδείσου και σταυρό. Διδακτικό: κατανοούσαν. του 6ου αι. Οι παλαιότερες διατηρημένες στη συλλογή της μονής της Αγίας Αικατερίνης στο Σινά. δημιουργώντας έτσι τις διάφορες χροιές των χρωμάτων. Αρχικά πορτρέτα αγίων προσώπων: Χριστός. 26 . είχαν την υπόσταση της αγίας μορφής που απεικόνιζαν. τα δόγματα της εκκλησίας 3. Λειτουργικό: χρησιμοποιούνταν σε κάθε εκδήλωση της εκκλησιαστικής ζωής. Είχαν λοιπόν χαρακτήρα: 1. Παράδειγμα 6 .  Πάνω από τη μορφή του εικονίζεται μετάλλιο* με την προτομή του Χριστού που πλαισιώνεται από στηθάρια* της Θεοτόκου και το Ευαγγελιστή Ιωάννη  Εγκαυστική τεχνική. μπροστά από κόγχη. Με τον καιρό ο κάθε άγιος απέκτησε συγκεκριμένα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά και ορισμένα συγκεκριμένα σύμβολα. στις παρακλήσεις. στη θεία Λειτουργία. Έλιωναν τα χρώματα σε ζεστές παλέτες και ζωγράφιζαν πάνω στο σανίδι. Χαρακτήρας: οι εικόνες. στις λιτανείες. κυρίως οι λιγότεροι μορφωμένοι. στις άλλες ιερές ακολουθίες. Λατρευτικό: οι πιστοί προσεύχονταν και εκδήλωναν τη λατρεία τους στα άγια πρόσωπα 2. άγιοι.

τον κώδικα. Οι μικρογραφίες παρίσταναν επεισόδια που περιγράφονταν στο κείμενο.Χ.Δ. Έτσι. Το εξώφυλλο.  Αρχικά. καθαριζόταν. Το δέρμα μουσκευόταν σε ασβεστόνερο. δηλαδή ειλητάρια* από πάπυρο. Μετά την επεξεργασία της η περγαμηνή κοβόταν σε μεγάλα κομμάτια που διπλώνονταν δύο φορές στα δυο σχηματίζοντας τετράδια που δένονταν σε τόμο. ΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ  Εικονογραφημένα χειρόγραφα υπήρχαν και στον προχριστιανικό κόσμο. πλενόταν. 27 . Το κείμενο αναπτυσσόταν και στις δύο όψεις σε μια ή δυο στήλες. Στενή σχέση λόγου και εικόνας. Ήταν όμως δύσχρηστοι. Τα φύλλα κατασκευάζονταν από περγαμηνή. 2. χρησιμοποιούνταν κύλινδροι. που είχε τη μορφή σημερινού βιβλίου. Ο γραφέας χάραζε με το στύλο κάθε σελίδα για να ορίσει τις γραμμές (στίχοι) και τα περιθώρια.  Κατασκευή: 1. δηλαδή ένας τόμος από χωριστά φύλλα μικρότερων διαστάσεων. πασπαλιζόταν με γύψο για να απορροφηθεί το λίπος και τριβόταν με καρπούς χουρμαδιών για να μαλακώσει. 3. σχίζονταν και καταστρέφονταν από την υγρασία. ακολουιώντας τη ροή της αφήγησης. Στη συνέχεια τεντωνόταν και τριβόταν με ελαφρόπετρα για να ασπρίσει και να εξαφανιστούν οι κηλίδες και τα εξογκώματα. ο νέος τύπος χειρογράφου. από τα μέσα του 2ου μ. εάν επρόκειτο για πολυτελή κώδικα. αιώνα διαδίδεται ο κώδικας (codex). η στάχωση κατασκευαζόταν από ξύλο και επενδυόταν με δέρμα ή με άλλα πολύτιμα υλικά. Στη συνέχεια ο μικρογράφος εικονογραφούσε. κατεργασμένο δέρμα ζώου. Αριθμούσε τον κώδικα αρχικά ανά τετράδιο και μετά ανά φύλλο.

 Μία από τις προμετωπίδες του εικονίζει την Ι.3.  Πολλά προορίζονταν για δώρα. γνωστό ως Διοσκορίδης της Βιέννης  Περιέχει μια πραγματεία βοτανικής γραμμένη το 2ο αιώνα από το φαρμακολόγο Διοσκορίδη. ΜΙΚΡΟΤΕΧΝΙΑ  Τα έργα μικροτεχνίας ήταν αντικείμενα πολυτελείας. πτηνών φιδιών και άλλων ζώων.  Αντιγράφηκε και φιλοτεχνήθηκε το 512. Τα υλικά ήταν ακριβά και η επεξεργασία απαιτούσε εξειδίκευση. 3. Χρονοβόρα και επίπονη διαδικασία. όπου είχε κτίσει ναό της Θεοτόκου.Α. κυρίως σε Βιβλιοθήκες του εξωτερικού. ένθρονη ανάμεσα στις προσωποποιήσεις της μεγαλοψυχίας και της φρόνησης. 28 . Κώδικες εικονογραφημένους μπορούσαν να αποκτήσουν μόνο εύποροι Βυζαντινοί και καθιδρύματα. Παράδειγμα 7 χειρόγραφο. την αριστοκρατία. τους υψηλούς κοσμικούς και θρησκευτικούς αξιωματούχους.  Μπορούσαν να αποκτηθούν μόνο από τον αυτοκράτορα. θρησκευτικά ή κοσμικά.  Έχει 1000 σελίδες και 498 μικρογραφίες.  Σήμερα διατηρούνται ελάχιστα. κυρίως φυτών. τις εκκλησίες.1. Δόθηκε δώρο στη Βυζαντινή αρχόντισσα Ιουλιανή Ανικία από τους κατοίκους της πόλης Ονωράται. Άλλα δωρίζονταν σε μοναστήρια και εκκλησίες με κίνητρο την πεποίθηση ότι κάθε εξαιρετικό και πολύτιμο ανθρώπινο έργο ανήκει στο Θεό. σε ανάμνηση γεγονότος ή στα πλαίσια άσκησης διπλωματίας.

 Αποτελούνταν από δύο πλακίδια συνδεδεμένα μεταξύ τους. έτσι ώστε να κλείνουν σαν εξώφυλλο βιβλίου.Α. Αντιόχεια. που μνημονεύονταν στη Λειτουργία.  Διατηρούνται επίσης. Αλεξάνδρεια.16). με την ευκαιρία της αναγόρευσης τους. Χαρακτηριστική εξέλιξη η χρήση τους για σταχώσεις (εξώφυλλα) κωδίκων. Εκεί μπορούσαν να γράψουν με το στύλο. Τα υπατικά δίπτυχα  Αρχές 5 ου μέχρι το α’ μισό του 6ου αιώνα  Προορίζονταν για δώρα εκ μέρους των υπάτων. ΤΟ ΕΛΕΦΑΝΤΟΣΤΕΪΝΟ ΕΡΓΟ  Έργα υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας. 29 .  Στην εσωτερική πλευρά είχαν υποδοχές.  Μια μεγάλη κατηγορία ήταν τα δίπτυχα. μετωπικοί. το ύφασμα με το οποίο έδινε το σύνθημα για να αρχίσουν οι αγώνες. Ρώμη. όχι καθημερινής χρήσης. νεκρών και δωρητών. με επίσημη ενδυμασία. Αποδίδονται ολόσωμοι. δίπτυχα θρησκευτικού χαρακτήρα.  Στην εξωτερική όψη και των δύο φύλλων τους εικονίζουν τη μορφή του υπάτου. σκήπτρο και τη μάππα. (Εικ.  Η εξωτερική πλευρά φιλοτεχνούνταν με ανάγλυφη διακόσμηση. στη Αγία Τράπεζα κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας. όπου τοποθετούσαν σκληρό κερί με λειασμένη επιφάνεια. αλλά και για την αναγραφή ονομάτων αγίων. σε μεγάλα Ραβέννα. καλλιτεχνικά Μεδιόλανο κέντρα: (Μιλάνο). Ήταν αντικείμενα πολυτελείας.  Κατασκευάζονταν Κωνσταντινούπολη.

άγια ποτήρια. χωρίς υψηλές καλλιτεχνικές απαιτήσεις για τους προσκυνητές των Αγίων Τόπων.Β.  Πρόκειται για φθηνά έργα.  Έφεραν ανάγλυφες παραστάσεις από τη Σταύρωση. λειψανοθήκες. της Παναγίας. συνήθως από άργυρο.Με αυτά μεταφέρουν λάδι από το ξύλο του Τιμίου Σταυρού ή από τα κανδήλια των Αγίων Τόπων. βιβλικές σκηνές. Παράδειγμα: εικ. Είχαν ανάγλυφη διακόσμηση και φυσιοκρατική αντίληψη (επιβίωση κλασικής παράδοσης). λιβανοθήκες. με θρησκευτικό χαρακτήρα  Αποτελείται από 36 φιαλίδια του 6ου μ. Το θεματολόγιο περιλάμβανε μυθολογικά θέματα. τις Μυροφόρες στον Άγιο Τάφο. της Ανάληψης κ. σκηνές από την καθημερινή ζωή. σταυροί λιτανείας. λαβίδες*. αγίων. Σε άλλα εικονίζονταν οι μορφές του Χριστού. 20 Ποια είναι τα γενικά χαρακτηριστικά της πρώιμης βυζαντινής περιόδου? 30 .α. ΜΕΤΑΛΛΟΤΕΧΝΙΑ  Εκκλησιαστικά σκεύη. χριστόγραμμα. από χαλκό ή μόλυβδο. αφιερωματική επιγραφή).Χ. αποστόλων. ΟΙ ΕΥΛΟΓΙΕΣ  Ομάδα μετάλλινων έργων. Bobbio. . αιώνα.  Σήμερα φυλάσσονται στους Θησαυρούς των καθεδρικών ναών των ιταλικών πόλεων Monza. όπως δίσκοι.  Μετάλλινα έργα κοσμικού χαρακτήρα. διακοσμημένα με απλό τρόπο (σταυρός.  Δωρίστηκαν από τον πάπα Γρηγόριο τον Μεγάλο στη βασίλισσα των Λογγοβάρδων Θευδελίνα. ήταν αντικείμενα πολυτελείας προορισμένα για δώρα.

ΤΟ ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ (726-843) 3. ενώ περιφερειακά μνημεία κοσμούνταν από ανεικονικούς διακόσμους: τεμνόμενοι κύκλοι. ενώ συνεχίστηκε η παραγωγή εικονογραφημένων χειρογράφων κοσμικού χαρακτήρα. ρόδακες. ευκολία στις μετακινήσεις των καλλιτεχνών και διάδοση τεχνικών. Ισόρροπη ανάπτυξη γλυπτικής. Υπάρχει πληθώρα εικονογραφικών θεμάτων και ποικιλία εικονογραφικών προγραμμάτων στους πρωτοβυζαντινούς ναούς.2. 3.α. ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ  Απαγορεύεται η παραγωγή εικόνων κατά την περίοδο της Εικονομαχίας.  Κυρίαρχη θέση μεταξύ των θεμάτων κατείχε ο σταυρός. 3.  Στα κοσμικά κτίρια παριστάνονταν σκηνές της καθημερινής ζωής. ανθέμια. που τελικά επικράτησε. ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ. 31 .  Οι σωζόμενες μαρτυρίες της εποχής. μικροτεχνίας. Η πρωτοβυζαντινή περίοδος (324-726) ήταν ιδιαίτερα δημιουργική.1.2. Η «πληθωρική» τέχνη της περιόδου αποτελεί αστείρευτη πηγή προτύπων για την τέχνη των μεταγενέστερων εποχών στο Βυζάντιο και στη Δύση. ζωγραφικής.  Πτηνά και διακοσμητικά θέματα επηρεασμένα από την ισλαμική τέχνη. 2. εξασφαλίζει πληθώρα υλικών και παραγγελιών. εκπροσωπούν την εικονόφιλη πλευρά. Η οικονομική ευμάρεια και η γεωγραφική έκταση.1. τετράγωνα με φυτικά και γεωμετρικά διακοσμητικά θέματα. σταυροί κ. ρόμβοι.

που αντικαταστάθηκε μετά το 843 από τη μορφή της βρεφοκρατούσας Θεοτόκου. Στο τετρασφαίριο της αψίδας απεικονίστηκε σταυρός. Ποια τα γενικά χαρακτηριστικά της περιόδου της Εικονομαχίας.  Πρόσφερε όμως κάτι σημαντικό: την αποσαφήνιση των δογμάτων και τη διαμόρφωση των εικονογραφικών κανόνων. ΤΟ ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ 32 . δέχτηκε εικονομαχικό διάκοσμο. Κάτω από τη μορφή της Θεοτόκου υπήρχε σταυρός που αντικαταστάθηκε τον 9ο αιώνα.3. Ο ναός της Θεοτόκου στη Νίκαια της Βιθυνίας. Ο ναός της Αγίας Σοφίας στη Θεσσαλονίκη. Η περίοδος της Εικονομαχίας δεν απέκλεισε κάθε καλλιτεχνική δραστηριότητα.  Οι περιορισμοί αφορούσαν τη θρησκευτική τέχνη και ήταν αυστηρότεροι στα μεγάλα κέντρα. Στην καμάρα το ιερού διατηρείται ο ψηφιδωτός διάκοσμος της εικονομαχικής περιόδου: στο κλειδί* διάλιθος σταυρός και χαμηλότερα δύο πλατιές ζώνες με σταυρούς και ανθέμια. Είναι του 780–788. 4. 3. της μητέρας του Ειρήνης και του επισκόπου Θεόφιλου. με βάση τα μονογράμματα του Κωνσταντίνου ΣΤ’.Παραδείγματα: 1. 2. 3.

ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ  Το τέλος της Εικονομαχίας.  Σημείο στροφής προς μια πιο ρεαλιστική απεικόνιση της μορφής και των συναισθημάτων αποτελούν τα μέσα του 12ου αιώνα (παρ. αποτελούν απλές ενδείξεις για το χώρο που διαδραματίζονται τα επεισόδια.3. από τον ουρανό προς τη γη.  Παρά τις επιμέρους διαφορές τους οι μεταεικονομαχικοί εκκλησιαστικοί διάκοσμοι υπακούουν σε κάποιες γενικές αρχές και έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά (σχ.  Η ανθρώπινη μορφή εικονίζεται επίπεδη. Το εικονογραφικό πρόγραμμα των ναών  Ο διάκοσμος κάθε χριστιανικού ναού είναι μία επίγεια εικόνα της Βασιλείας του Θεού.  Η βασικότερη αρχή είναι η ιεράρχηση των θεμάτων από πάνω προς τα κάτω. 33 . σήμανε αλλαγή για τη θρησκευτική τέχνη. με βασικό χαρακτηριστικό τον περιορισμό των αφηγηματικών στοιχείων (παρ.1).3)  Παράλληλα με την αφαίρεση παρατηρείται μια τάση στροφής προς τα ιδεώδη της φυσιοκρατικής τέχνης της Αρχαιότητας. χωρίς να εξωτερικεύονται τα συναισθήματα. αποδίδονται σχηματικά.  Οι πτυχές των ενδυμάτων ελάχιστα αποκαλύπτουν την ανθρώπινη ανατομία. Η τρίτη διάσταση αγνοείται.1 κεφ.  Στο πρόσωπο κυριαρχούν τα μεγάλα μάτια.11 κεφ.1-2).  Η κύρια τάση στη ζωγραφική είναι η αφαίρεση.  Τα στοιχεία του τοπίου και της αρχιτεκτονικής είναι ελάχιστα.1.(843-1204) 3. η έκφραση είναι σοβαρή και αυστηρή. Από τον 9ο-11ο η τάση αυτή εντάσσεται στο φαινόμενο της αναγέννησης των Μακεδόνων. στατική. άκαμπτη.

αρχάγγελοι. Δώδεκα οι κυριότερες σκηνές του. Σφαιρικά τρίγωνα – Τέσσερις Ευαγγελιστές 4. Τρούλος κλειδί* – Παντοκράτορας σε προτομή. δίπλα στο τέμπλο – εορτή ή άγιος στον οποίο είναι αφιερωμένη η εκκλησία 11. σκηνές από τη ζωή του Χριστού. τετράμορφα* 2. τύμπανα κυρίως ναού – Χριστολογικός Κύκλος. Πλάγιοι τοίχοι Ιερού – Κοινωνία των Αποστόλων 7.α. Αψίδα του ιερού (2ο ιεραρχικά μετά τον τρούλο) – Θεοτόκος 5. Μέτωπο τόξου αψίδας Ιερού – Ευαγγελισμός της Θεοτόκου 9. Καμάρες. 9α η Σταύρωση. θόλοι. 10. Νάρθηκας ή πιο σπάνια στο δυτικό τοίχο του κυρίως ναού – Δευτέρα Παρουσία  Συχνά παρατηρούνται αποκλίσεις και εμπλουτισμοί εξαιτίας της εποχής. των προτιμήσεων του κτήτορα. του είδους του ναού – κοιμητηριακός (έμφαση σε θέματα εσχατολογικού και σωτηριολογικού περιεχομένου) μοναστηριακός (στα αγιογραφικά πορτρέτα πλειοψηφούν οι μοναχοί άγιοι). ζώνη με αγγελικές δυνάμεις. 9β Κοίμηση έχουν σταθερή θέση. πατριάρχες) 8. Στο βόρειο ή στο νότιο τοίχο. το Δωδεκάορτο. Δωδεκάορτο – οι δώδεκα μεγάλες εκκλησιαστικές γιορτές του έτους 34 . των μηνυμάτων που θέλει να περάσει κ. 1α. Τύμπανο τρούλου – Προφήτες 3. Ημικύλινδρος Αψίδας Ιερού– Τρεις Ιεράρχες (αλλά και επίσκοποι. του γεωγραφικού χώρου. Ευαγγελισμός και Ανάληψη παριστάνονται κατά κανόνα στο Ιερό. σεραφείμ. χερουβείμ. που αντιστοιχούν στις δώδεκα μεγάλες εκκλησιαστικές εορτές του έτους. Χαμηλότερη ζώνη τοίχων κυρίως ναού και νάρθηκα – Άγιοι κατά κατηγορίες. Καμάρα Ιερού – Ανάληψη Χριστού 6.Γενικό σχήμα που υπακούει κάθε ναός μετά την Εικονομαχία: 1.

Κοίμηση της Θεοτόκου Α. Ανάληψη 12. 35 . Ευαγγελισμός 2. Υπαπαντή 4.1. Βάπτιση 5. Σταύρωση 9. Μεταμόρφωση 6. Έγερση Λαζάρου 7. ΤΟ ΕΝΤΟΙΧΙΟ ΨΗΦΙΔΩΤΟ  Τα ψηφιδωτά είναι το σπουδαιότερο επίτευγμα της βυζαντινής μνημειακής τέχνης (3.3). Πεντηκοστή 11.2 και 3. Γέννηση 3. Βαϊοφόρος 8.1. Ανάσταση 10.

σε 36 . Σήμερα. 867 – στο εσωτερικό της αψίδας αρχάγγελοι . Η τεχνική του ψηφιδωτού (3.  Οι ψηφίδες τοποθετούνται συστηματικά με διαφορετική κλίση.  Τα επιδαπέδια ψηφιδωτά. ανάμεσα στα παράθυρα: μορφές Ιεραρχών. με τις οποίες σχηματίζονταν γεωμετρικά διακοσμητικά θέματα (εικ. ώστε να δημιουργείται παιχνίδισμα φωτός και να τονίζεται ο υπερβατικός χαρακτήρας της διακόσμησης. διατηρούνται ψηφιδωτές παραστάσεις από τον 9ο έως το 13ο αιώνα. προσκυνάει γονατιστός το Χριστό. σήμερα ορατές μόνο του βόρειου. Μελέτη περίπτωσης 1 (105) Οι ψηφιδωτές παραστάσεις της Αγίας Σοφίας  Ήταν ο σημαντικότερος ναός της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Νάρθηκας – τύμπανο της βασιλείου θύρας: αυτοκράτορας. μετά το 877. αρκετοί αυτοκράτορες ανέλαβαν πρωτοβουλίες για τη διακόσμηση της Αγίας Σοφίας με ψηφιδωτά. Τεταρτοσφαίριο αψίδας: η Βρεφοκρατούσα Θεοτόκος. Αναμφισβήτητα η πιο πρωτότυπη και αισθητικά ολοκληρωμένη έκφραση της βυζαντινής τέχνης.1.οι μορφές συνδυάζουν γλυκύτητα και σοβαρότητα. θυμίζουν μορφές αρχαίας ελληνικής τέχνης. 1. 2. Βόρειο και νότιο τύμπανο.2) έχει εξελιχθεί:  Για τα πρόσωπα χρησιμοποιούνται ψηφίδες μικρότερες από εκείνες των γυμνών μερών του σώματος και των ενδυμάτων. μάλλον ο Λέων ΣΤ’ ο Σοφός. ένθρονη. ένας ναός σύμβολο.25). 3.  Γι` αυτό το λόγο. αντικαταστάθηκαν με μαρμάρινες πλάκες.

Χτίστηκε για να στεγάσει τα θαυματουργά λείψανα του οσίου Λουκά. Εικονίζονται και πάλι ως δωρητές. ο οποίος με τις υψηλές του γνωριμίες στην περιοχή και στην αυτοκρατορική αυλή κατόρθωσε να συγκεντρώσει το μεγάλο ποσό που απαιτούνταν για την ψηφιδωτή διακόσμηση από συνεργείο ψηφοθετών από την Κωνσταντινούπολη. ενός τοπικού αγίου του 10ου αι. Του προσφέρουν «αποκόμβιον» (πουγκί) και χρυσόβουλο αντίστοιχα σε ανάμνηση δωρεάς τους προς το ναό. 1118. Νότιο υπερώο: ο Χριστός ανάμεσα στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Θ’ Μονομάχο και τη σύζυγό του Ζωή. Νότιο υπερώο επίσης: η Παναγία Βρεφοκρατούσα ανάμεσα στον αυτοκράτορα Ιωάννη Β’ Κομνηνό και τη σύζυγό του Ειρήνη.  Ο ψηφιδωτός διάκοσμος του ναού. που της προσφέρουν προπλάσματα της Κωνσταντινούπολης και της Αγίας Σοφίας αντίστοιχα.. ΨΗΦΙΔΩΤΑ ΣΥΝΟΛΑ ΣΤΟΝ ΕΛΛΑΔΙΚΟ ΧΩΡΟ 1. 6. τέλη 9ου – αρχές 10ου αιώνα (εικ. 5.πολυτελή θρόνο.28). 4. 37 . το. ώστε να καλύπτονται οι μισθοί των κληρικών και να τελείται Θεία Λειτουργία καθημερινά κι όχι μόνο Σ/Κ (εικ.27). ο οποίος ίδρυσε και το μοναστήρι. Ο Όσιος Λουκάς – Μελέτη περίπτωσης 2  Ο ναός του Οσίου Λουκά είναι το καθολικό της ομώνυμης μονής στη Βοιωτία. Δεξιά και αριστερά στηθάρια με την Παναγία και το Γαβριήλ. χρονολογείται στην 5η δεκαετία του 11ου αιώνα και έγινε με πρωτοβουλία του ηγουμένου Θεοδώρου Λεοβάχου. 1042 – 1055.29). Τέλη 9ου με αρχές 10ου αιώνα (εικ. Τύμπανο νότιας θύρας νάρθηκα: η Παναγία Βρεφοκρατούσα ανάμεσα στους αυτοκράτορες Μεγάλο Κωνσταντίνο και Ιουστινιανό Α’.

Ευαγγελισμός. Μορφές επίπεδες. 1.)  Περιγραφή: Ο ψηφιδωτός διάκοσμος του τρούλου έχει καταστραφεί και αντικαταστάθηκε στα τέλη του 17ου αιώνα με τοιχογραφίες. Η Νέα Μονή Χίου – Μελέτη περίπτωσης 3 38 . σύγχρονες με τα ψηφιδωτά. Η πληθώρα των πορτρέτων ίσως δικαιολογείται γιατί πρόκειται για ναό αφιερωμένο στη λατρεία των λειψάνων ενός αγίου. από κάτω από το κέντρο του τρούλου 4. Αρχάγγελοι. Μεγάλα μάτια και σοβαρή έκφραση που αντανακλούν το θρησκευτικό ήθος. Βάπτιση ( 3 από το δωδεκάορτο) στα ημιχώνια* του τρούλου 5.  Τεχνοτροπία: έχει απομακρυνθεί αισθητά από τη φυσιοκρατική αντίληψη της ελληνορωμαϊκής παράδοσης. Πεντηκοστή στον τρουλίσκο του ιερού 7. άκομψες. Νιπτήρας. πάνω από 140.4) (χριστολογικές σκηνές) . Τα ψηφιδωτά καλύπτουν τις ψηλότερες επιφάνειες του ιερού. Γέννηση. ενώ υπάρχουν και 5 σκηνές του Δωδεκάορτου. 2. μαρτύριο (δες 3. Μεταμόρφωση.1 εικ.  Στο εικονογραφικό πρόγραμμα. Παντοκράτορας . χρώματα απαλά και φωτεινά. του κυρίως ναού και του νάρθηκα του καθολικού. Παναγία. επικρατούν τα αγιογραφικά πορτρέτα (απεικονίσεις αγίων). Λιτές συνθέσεις με ελάχιστα αφηγηματικά στοιχεία. Παναγία Βρεφοκρατούσα ένθρονη .  Τα παρεκκλήσια και η κρύπτη κοσμούνται με τοιχογραφίες.στο νάρθηκα. στον ανατολικό τοίχο 8.στο κλειδί του τρούλου 2. ήταν δηλ.στην αψίδα του ιερού 6. προφήτες 3.2. Σταύρωση. του κυρίως ναού και του ιερού.1. Ψηλάφηση Θωμά στο νάρθηκα του βόρειου και νότιου τοίχου αντίστοιχα. Ανάσταση (κεφ. εξαϋλωμένες. Ιωάννης Πρόδρομος.

Ανάσταση (εικ.στις 8 κόγχες του κυρίως ναού  Ο εσωνάρθηκας του καθολικού διασώζει ψηφιδωτά της ίδιας εποχής  Παναγία δεομένη .  Όσες επιφάνειες δεν έχουν σκηνές. Σύμφωνα όμως με περιγραφές περιηγητών στο κλειδί του τρούλου εικονιζόταν ο Παντοκράτορας και 9 ολόσωμοι άγγελοι.στα 2 ανατολικά σφαιρικά τρίγωνα του τρουλίσκου  Πρωτομάρτυρας Στέφανος και άγιος Παντελεήμονας – στα 2 ανατολικά σφαιρικά τρίγωνα του τρουλίσκου. Βαϊοφόρος. ασυνήθιστο αλλά μάλλον επειδή το κάτω μέρος καλυπτόταν με ορθομαρμάρωση. όπως τα εσωράχια των τόξων φέρουν πορτρέτα μοναχών. Κτίστηκε και διακοσμήθηκε με χορηγία του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ’ του Μονομάχου (1042 – 1055)  Περιγραφή: η διακόσμηση του τρούλου δε σώζεται καθώς καταστράφηκε από σεισμό το 1881. Τέσσερις Ευαγγελιστές. Υπαπαντή. χερουβίμ και σεραφείμ στα σφαιρικά τρίγωνα τρούλου – Οκτώ στηθάρια Αποστόλων ανάμεσα στη στεφάνη του τρούλου και στις οκτώ κόγχες του τετράγωνου του κυρίως ναού  Παναγία . Ανάληψη και Πεντηκοστή στο νότιο διαμέρισμα του εσωνάρθηκα. Προδοσία Ιούδα. 39 . Σταύρωση. Γαβριήλ . Βάπτιση.στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας  Αρχάγγελοι Μιχαήλ. και μαρτύρων. Γέννηση.στο τεταρτοσφαίριο αψίδας της πρόθεσης και του Διακονικού  Ευαγγελισμός. Αποκαθήλωση. Νιπτήρας - στο βόρειο διαμέρισμα του εσωνάρθηκα  Προσευχή στο όρος των Ελαιών.στο κέντρο του τρουλίσκου  Οκτώ μάρτυρες – στη στεφάνη του τρουλίσκου  Θεοπάτορες Ιωακείμ και Άννα .  ‘Εγερση Λαζάρου. 34) . Μεταμόρφωση. στυλιτών*.

 Τεχνοτροπία: Συγγενή με εκείνη του Όσιου Λουκά.  Περιγραφή: Παντοκράτορας στον τρούλο – 16 προφήτες στο τύμπανο – Παναγία Βρεφοκρατούσα στην αψίδα – Αρχάγγελοι Μιχαήλ. σκεπτικισμός. Ελαφρές κλίσεις. ιεράρχες στα εσωρράχια τύμπανα των τόξων – Νιπτήρας. άνετες στάσεις των μορφών που αποδίδονται πιο φυσικές.Μελέτη περίπτωσης 4  Ο ψηφιδωτός διάκοσμος χρονολογείται γύρω στο 1100 και είναι το πιο φιλόδοξο καλλιτεχνικό εγχείρημα του β’ μισού του 11ου αιώνα (1050) στον ελληνικό χώρο. εντυπωσιακό ζωγραφικό αποτέλεσμα. 40 . γαλήνη. ψηλάφιση στη νότια κεραία του κυρίως ναού – Κοίμηση Θεοτόκου στο δυτικό τοίχο – Μάρτυρες. Βαϊοφόρος στη βόρεια κεραία του κυρίως ναού – Προσκύνηση Μάγων. Σταύρωση. ηρεμία. Νικόλαος στο 4σφαίριο της αψίδας της πρόθεσης και του διακονικού – Ευαγγελισμός. Βάπτιση. Επιστροφή στην κλασική αρχαιότητα.  Τεχνοτροπία: Τα ψηφιδωτά είναι σταθμός στην εξέλιξη της βυζαντινής ζωγραφικής του 11ου αιώνα. 3. Μεταμόρφωση στα 4 ημιχώνια του τρούλου – Γέννηση Παναγίας. Μυστικός Δείπνος. Γαβριήλ στους πλάγιους τοίχους – Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος. Η Μονή Δαφνίου. πιο ελεύθερες στον χώρο σα να συνομιλούν. Γέννηση. Προδοσία στο βόρειο τμήμα του νάρθηκα – Παιδική ηλικία Θεοτόκου στο νότιο τμήμα του νάρθηκα. Έγερση Λαζάρου. Υπαπαντή. Εις Άδου Κάθοδος. Ωστόσο έντονα λαμπερά χρώματα σε τολμηρές αντιπαραθέσεις.

Καθάριζαν και έξυναν τον τοίχο 2. 5. με ένα λεπτό επίχρισμα. τα οποία απλώνονταν σε φρεσκοβαμμένο τοίχο.Β. Τέλος.Η ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ (114)  Η πλειονότητα των μνημείων διακοσμείται με τοιχογραφίες  Η τεχνική της τοιχογραφίας επιτρέπει την κάλυψη μεγάλων επιφανειών σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα και με χαμηλό κόστος. Εκεί σχεδιάζονταν τα περιγράμματα και απλώνονταν τα χρώματα. Τον περνούσαν με ένα στρώματα ασβεστοκονιάματος 3. 41 . Περνούσαν δεύτερο στρώμα αναμεμειγμένο με λεπτό άχυρο 4.  Η τοιχογραφία γίνεται το κυρίαρχο μέσο διακόσμησης των βυζαντινών ναών. . πρώτα τα σκοτεινότερα και στη συνέχεια τα φωτεινότερα 6. Διαδικασία 1. Τεχνική της τοιχογραφίας:  Η πιο διαδεδομένη τεχνική είναι η νωπογραφία  Η τοιχογραφία δουλεύεται ενώ τα χρώματα και η επιφάνεια του τοίχου είναι ακόμα νωπή  Χρησιμοποιούνται ασβεστοχρώματα αναμεμειγμένα με νερό.καθώς απαιτούσε μεγάλη ταχύτητα πολλές φορές η συμπλήρωση κυρίως των λευκών φώτων και των επιγραφών γινόταν σε στεγνές επιφάνειες.  Η νωπογραφία εξασφάλιζε στερεότητα και αντοχή στις τοιχογραφίες αλλά απαιτούσε μεγάλη ταχύτητα για να μη στεγνώσουν οι επιφάνειες.

1164).Η ΕΙΚΟΝΑ Τεχνική  Αυγοτέμπερα: Τα χρώματα αναμειγνύονταν με κρόκο αυγού.  Το μνημείο είναι προδρομικό για τις τάσεις που θα επικρατήσουν κατά την υστεροβυζαντινή περίοδο. Προετοιμασία του ξύλου: άλειμμα με ψαρόκολλα. Πολύ καλή λείανση της επιφάνειας. λεπτά στρώματα κόλλας και γύψου και τέλος. 2. Συχνά.  Η συγκίνηση αποδίδεται με το δυνατό λύγισμα των μορφών. Πάνω στην προετοιμασμένη επιφάνεια ριχνόταν τριμμένο κάρβουνο (φούμο). ώστε 42 . Η τεχνική αυτή περιελάμβανε τρία στάδια: 1.Ποιο είναι το τοιχογραφικό σύνολο σταθμός της μεσοβυζαντινής περιόδου και γιατί? Άγιος Παντελεήμων στο Νέρεζι.  Βρίσκεται έξω από τα σημερινά Σκόπια  Από τις πιο εκφραστικές σκηνές είναι η Αποκαθήλωση και ο Θρήνος (Επιτάφιος Θρήνος. στις πολυτελείς εικόνες.  Πρωτοβουλία του Αλέξιου Κομνηνού – εξαδέλφου του αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνού  Εκδηλώνεται για πρώτη φορά το έντονο ανθρώπινο συναίσθημα στη βυζαντινή τέχνη. ανάμεσα στα στρωματα κολλούσαν κομμάτι λινού υφάσματος –καμβάς. Γ. με τις συσπάσεις στα πρόσωπα. 1164. με σκούρες τριγωνικές σκιές κάτω από τα μάτια.ο ζωγράφος σχεδίαζε το θέμα. Σχεδίαση: με τη βοήθεια του ανθιβόλου -χάρτινο προσχέδιο με τρυπημένα περιγράμματα.που γυψωνόταν επίσης.

Θέματα και τύποι εικόνων:  Εκτός από μορφές Χριστού.να αποτυπωθεί το σχέδιο στο γύψο. δίπλα Παναγία και Πρόδρομος και οι δώδεκα απόστολοι δεόμενοι.  Οι εικόνες μεγάλων διαστάσεων έμπαιναν δεξιά και αριστερά της Ωραίας Πύλης και ονομάζονταν δεσποτικές. χάραξη του σχεδίου με αιχμηρό εργαλείο. 3. ώστε να παραμείνει ορατό το σχέδιο.  Από 12ος αιώνας η κύρια θέση της εικόνας είναι στο τέμπλο ή εικονοστάσιο. απόκρυφα Ευαγγέλια. αμφιπρόσωπες και ήταν εικόνες λιτανείας.  Στο βυμόθυρο του τέμπλου. Τέλος.  Μεγάλη Δέηση: Χριστός. ίσως και σε δεύτερη σειρά. βίοι και μαρτύρια Αγίων. Ζωγραφική: κάλυψη του τμήματος της επιφάνειας του βάθους (φόντο) με φύλλα χρυσού και κατόπιν προσθέτουν τα χρώματα. η Παναγία και δίπλα της ο άγιος στον οποίο ήταν αφιερωμένος ο ναός. 43 . Τέλος αλείφουν την επιφάνεια με διαδοχικά χρώματα βερνικιού προκειμένου να παραμένει λαμπερή. παριστανόταν συνήθως ο Ευαγγελισμός. Πρώτα τα σκοτεινότερα οι “προπλασμοί” και μετά τα ανοικτότερα τα “φώτα”. τα δύο φύλλα της Ωραίας Πύλης.  Δεσποτικές: ο Χριστός και δίπλα του ο Πρόδρομος. Παναγίας και Αγίων έχουμε επεισόδια από Παλαιά και Καινή Διαθήκη.  Υπήρχαν και εικόνες με ζωγραφισμένες και τις δύο όψεις ονομάζονταν.  Εικονογραφικό πρόγραμμα του τέμπλου: επανάληψη σε μικρότερη κλίμακα το εικονογραφικό πρόγραμμα του ζωγραφικού ή ψηφιδωτού διακόσμου του ναού  Στο επιστύλιο το Δωδεκάορτο ή Μεγάλη Δέηση.

Δαυίδ . κάποιες φορές και ολοσέλιδες.Δ.  Αριστοκρατικά ψαλτήρια: εικονογράφηση μέσα στο κείμενο κι όχι στο περιθώριο. θεολογικά. που δεν απεικονίζονταν στην κλασική βυζαντινή τέχνη. 11ος (Βρετανικό Μουσείο) έχουν κοινά τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά και παρεμφερή εικονογράφηση. λογοτεχνικά. 139.  Πολλά γράφτηκαν και εικονογραφήθηκαν από λόγιους κύκλους της πρωτεύουσας. βοτανολογικές πραγματείες. χρησμολόγια κ. Και τα τρία αντιγράφουν κοινό πρότυπο. κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. φιλοσοφικά κείμενα. ιστορικά. κοντά γύρω από τους καλλιεργημένους αυτοκράτορες Λέοντα ΣΤ’ και Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο.α. Par.χ. κωδ. βασανισμοί.  παρασελίδια εικονογράφηση: απλοϊκή και ελεύθερη σχεδίαση. με ρεαλιστικές λεπτομέρειες. ΨΑΛΤΗΡΙΑ:  ιδιότυπη ομάδα χειρογράφων  δεν εντάσσονται στο πνεύμα των κλασικών αισθητικών προτιμήσεων της αναγέννησης των Μακεδόνων  παλαιότερα παρασελίδια: Chludov. αστρονομικές. 61 (μονή Παντοκράτορα Αγίου Όρους)  μαζί με το μεταγενέστερο ψαλτήριο Bristol. Κυρίως στην αυτοκρατορική αυλή γι’ αυτό ονομάζονται και αριστοκρατικά  Ψαλτήριο Εθνικής βιβλιοθήκης στο Παρίσι. Gr. εμποτισμένες από τις φυσιοκρατικές και αρχαιοπρεπείς αισθητικές αντιλήψεις της αναγέννησης44 των Μακεδόνων. περίπου 850 (Κρατικό Ιστορικό Μουσείο Μόσχας) και κωδ. ΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ  Το είδος που εξέφραζε περισσότερο απ’ όλα το πνεύμα της αναγέννησης των Μακεδόνων. ωροσκόπια.  Μεγάλη ποικιλία περιεχομένου: ιατρικές. νομικά. π.  Πολύ σημαντικά όχι μόνο από καλλιτεχνική άποψη αλλά και γιατί διέσωσαν την αρχαία ελληνική σκέψη. λειτουργικά. Επίσης κάποια περιέχουν και εικονοφιλικές μικρογραφίες.

σελ.α.2. Θησαυρός Αγίου Μάρκου . Βενετία. Εικ.α. ΕΡΓΟ ΜΕ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ ΑΠΟ ΣΜΑΛΤΟ  Πρόκειται για αντικείμενα πολυτελείας από χρυσό. ΤΕΧΝΙΚΕΣ:  Επιπεδόγλυφη τεχνική: αποτύπωση σχεδίου σε μεταλλικό πλακίδιο και χάραξη των κοιλοτήτων. Θεσσαλονίκη κ.  Τεχνική του ανάγλυφου: (σπανιότερη) Άλειφαν. στο περίγραμμα του στερεωνόταν λεπτός συρμάτινος σκελετός από χρυσό. συνήθως ασημένια. Αποτύπωση σχεδίου σε μεταλλικό πλακίδιο. Β. πλάκα. που γεμίζονταν με ρευστό σμάλτο  Περίκλειστη τεχνική: Η τεχνική που προτιμούσαν οι Βυζαντινοί. (119) ΜΙΚΡΟΤΕΧΝΙΑ Α. με ένα πολύ λεπτό στρώμα ρευστού σμάλτου.Βενετία. Στα περιγράμματα στερεώνονταν τα εσωτερικά χωρίσματα.3.  Και τα κοκκάλινα είναι αντικείμενα πολυτελείας αλλά όχι τόσο ακριβά 45 . 40. όπου και απλωνόταν με πινέλο το ρευστό σμάλτο. ήλεκτρο ή μείγμα χρυσού και αργύρου. ΤΟ ΕΛΕΦΑΝΤΟΣΤΕΪΝΟ ΕΡΓΟ  Αντικείμενα πολυτελείας. εικόνες Αγίων κ. χρησιμοποιώντας πινέλο.3. όπως γαμήλια δώρα. ασήμι μπρούτζο ή χαλκό. 120. μια ανάγλυφη. κοσμηματοθήκες. Πλακίδιο με Αρχάγγελο Μιχαήλ". διακοσμημένα με γυάλινο επίχρισμα – σμάλτο  Τέχνη άμεσα συνδεδεμένη με το παλάτι  Περιορισμένα περιφερειακά εργαστήρια σε Γεωργία.

 Σκαλίζοντας βαθιά πίσω από το περίγραμμα του θέματος.4 ΤΟ ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΦΡΑΓΚΟΚΡΑΤΙΑΣ (1204-1261) 3. Δημιουργείται μια τρισδιάστατη εντύπωση βάθους καθιστώντας ωστόσο το έργο πιο εύθραυστο 3.4. (123) ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ Α. Με το κοπίδι αφαιρείται υλικό πλάγια κόβοντας λοξά.  Έτσι τα ωραιότερα βυζαντινά έργα της μνημειακής ζωγραφικής δε θα τα βρούμε στο φραγκοκρατούμενο Βυζάντιο αλλά στη Σερβία (πολιτιστική και θρησκευτική εξάρτηση από Βυζάντιο)  κορυφαία έργα μνημειακής ζωγραφικής .Ναός Παναγίας Ευεργέτιδας.1. πίσω από το περίγραμμα του θέματος. 46 .κόβονται οι πλάκες παράλληλα προς τον άξονα του δοντιού. 1208/9  δε σταμάτησε η δραστηριότητα στη μνημειακή ζωγραφική αλλά δεν ευνοήθηκε και η δημιουργία σημαντικών έργων. Με τη σκιά δημιουργείται μια ψευδαίσθηση βάθους. Τρόποι κοπής:  Κάθετα προς την επιφάνεια της πλάκας  Πλάγια ως προς την επιφάνεια της πλάκας. Μετά σχεδιάζεται στην πλάκα το θέμα και στη συνέχεια με ένα εργαλείο με ίδια κοφτερή λάμα χαράζουν τα περιγράμματα και αφαιρούν το υλικό από το φόντο με σκοπό να προβληθεί το θέμα. Πάχος 7-11 χιλ.ΤΕΧΝΙΚΕΣ: με τα κατάλληλα εργαλεία –κοπίδια με λάμα κάθετη προς τη λαβή. Η ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ  Πολλοί Βυζαντινοί καλλιτέχνες εγκαταλείπουν την Κωνσταντινούπολη μετά την Άλωση από τους Σταυροφόρους και καταφεύγουν στη Σερβία. μόνη Στουντένιτσα.

που εντοπίζονται μόνο από ειδικούς. 43.  Πολύπλοκο το θέμα των επιδράσεων της καλλιτεχνικής παράδοσης της Δύσης στη βυζαντινή τέχνη. 125 3. 3. Δημιουργούνται νέες συνθέσεις και οι παλιές εμπλουτίζονται με εικονογραφικά στοιχεία. Το Σχίσμα (1054) και η δυτική κατοχή δεν επέτρεψαν παρά τη διείσδυση παρά ελάχιστων. συμβολικά στοιχεία και μορφές από τα κείμενα της εκκλησιαστικής φιλολογίας. αρχαίες προσωποποιήσεις. Β. σελ. Η ΕΙΚΟΝΑ  Ανάλογα φαινόμενα και στις εικόνες  Πλουσιότατη η συλλογή της Αγίας Αικατερίνης του Σινά αυτής της περιόδου και σε μεγάλη ποικιλία.  Αποδεικνύεται ότι πολλοί καλλιτέχνες διασκορπίστηκαν στην ανατολική Μεσόγειο. ακολουθούνται οι μέθοδοι της μεσοβυζαντινής περιόδου. δευτερευόντων δυτικών στοιχείων. ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ  Από άποψη τεχνικής στην υ/β περίοδο. ΤΟ ΕΙΚΑΣΤΙΚΌ ΕΡΓΟ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΥΣΤΕΡΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟ (1261-1453) . 47 .  Παράδειγμα 14. Η ζωγραφική στις φραγκοκρατούμενες περιοχές παραμένει προσηλωμένη στα πρότυπα της βυζαντινής ζωγραφικής του 12ου αι. την εποχή της δυναστείας των Παλαιολόγων.  Από άποψη περιεχομένου η ζωγραφική των Παλαιολόγων έχει εικονογραφικό πλούτο.  Η διασπορά των καλλιτεχνών συνέτεινε στη διάδοση των καλλιτεχνικών ρευμάτων της πρωτεύουσας.1.5.5. εικ. ρεαλιστικές και γραφικές λεπτομέρειες.

 Τα χαρακτηριστικά αυτά σχετίζονται με το ανανεωμένο ενδιαφέρον στην εποχή των Παλαιολόγων για τη φυσιοκρατική τέχνη της Αρχαιότητας.  Από άποψη τεχνοτροπίας υπάρχει μια τάση για ρεαλιστικότερη απόδοση των παραστάσεων. Ιδιαίτερα έντονη η επίδραση της υμνολογίας και της Θείας Λειτουργίας. στα πλαίσια της λεγόμενης Παλαιολόγειας αναγέννησης (1. 56). ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ 48 .  Οι μορφές δεν εικονίζονται πια άσαρκες και δισδιάστατες αλλά με στέρεη δομή και έντονη σωματική παρουσία (εικ. 46.  Πληθωρική τέχνη με μεγάλη ποικιλία για το μελετητή.  Οι σκηνές γίνονται πολυπρόσωπες και οι μορφές με τις κινήσεις και την έκφραση των συναισθημάτων τους αποκτούν μεγαλύτερη συμμετοχή στα δρώμενα.1.  Πληθαίνουν τα στοιχεία του τοπίου και τα αρχιτεκτονήματα και δημιουργούν ένα πλούσιο σκηνικό βάθος. σε σχέση με τη ζωγραφική της μεσοβυζαντινής περιόδου. όπου διαφαίνεται μια προσπάθεια για υποδήλωση της τρίτης διάστασης (εικ.  Αν και υπήρχαν και παλιά αυτές οι τάσεις τώρα στην παλαιολόγεια τέχνη βρίσκονται σε πλήρη ανάπτυξη. 49).4).