Erciyes Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü

DİFERANSİYEL DENKLEMLER ve UYGULAMALARI
(DERS NOTLARI)

Doç.Dr. Sebahattin ÜNALAN

Kayseri, Eylül 2003
01

BÖLÜM I PROBLEM ve DİFERANSİYEL ÇÖZÜM 1.1 GİRİŞ. Mühendislik bir problemin çözümüne yönelik araştırma yapan bir hesaplama bilimidir. Bir hesaplama işlemi ise, değişik metodlar neticesinde geliştirilmiş olan bağıntı-denklem-eşitlik ismi verilen, değişik fonksiyonların kullanılmasıyla mümkündür. Yani denklemsiz bir problem çözümünden bahsedilemez. “Doğru-Yanlış”, “Az-çok”, “Büyük-Küçük” gibi mantıksal yorumlar ancak bir denklemin vereceği sayısal sonuca göre veya eğrisel karekterestiğine göre yapılabilir. Bu bağıntılar veya denklemler, deneysel olarak bulunması halinde AMPİRİK, nümerik metodlarla bulunması halinde NÜMERİK ve teorik tekniklerle elde edilmesi halinde ise ANALİTİK bağıntılar ismini alırlar. Bir bağıntının çözüm aralığı ve hassasiyeti, sınırlı ve hatasız olabileceği gibi, (-∞, ∞) aralığı ve belirli bir hata olabilir. Bunun nedeni, bir denklemin üretimi sürecinde bazı ön şartların kabul edilmesi ve denklem üretimini imkansız kılan bazı parametreler ihmal edilmesidir. Dolayısıyla hem denklemleri kullanabilmek ve çözebilmek, hemde bu denklemlerden elde edilecek sonuçların doğruluğu hakkında yorum yapmak belirli bir bilgi birikimini gerektirecektir. Bu nedenle, hesaplama işleminde kullanılan denklemlerin nasıl ve hangi şartlarda bulunduğu çok önemli olacaktır. Başka bir ifadeyle, denklemlerin nasıl üretilildiğinin ve çözüm metodlarının ne olduğunun bilinmesi mühendisler için vazgeçilmez bir aşamadır. Bu dersin amacı, bahsedilen denklemlerden TEORİK ve NÜMERİK çözümlerin uygulanabileceği temel yapının oluşturulabilmesi için gerekli olan matematiksel ve temel fiziki teknikleri vermektir. İlave olarak, çözüm modeli olarakta isimlendirilebilecek temel yapının ürünü olan denklemlerin nasıl çözüleceği sorusuda cevaplanacaktır. Çözüm teknikleri ve çözümün uygulanacağı temel yapı, tam olarak doğru olabileceğı gibi belirli bir hata payını baştan kabul ederek yaklaşık neticeler de verebililecektir. Önemli olan bu hatanın problem üzerinde etkisinin mühendislik açısından ihmal edilebilir seviyede olmasıdır. Bu nedenle bir mühendis kesin çözümlerin yanında yaklaşık çözümlerle de ilgilenen kişidir. Çözüme ulaşma yolunda, nelerden vazgeçileceğini ve bu vazgeçilen parametrelerin sonuç üzerindeki etkisi tahmin edebilen matematik ve fizik adamıdır. Mühendis başka bir ifade ile “matemetiksel ve fiziksel olarak doğru olabilen bir çözümü mutlaka bulmak için zorunlu olarak kabul edilen bir hatanın, çözüm sonrasında sonuç üzerine etkisini yansıtabilecek kadar, ilgili problemin gereği olan fiziksel ve matematiksel bilgiye sahip olan ” kişi demektir. Diğer bir bakış açısıyla, mühendis problemi en kolay, mümkün olan en doğru şekilde çözüp, bulunan neticelerin geçerliliğinide tayin edebilen kişidir. Böyle bir kabiliyet ise ancak matematisel ve fiziksel bilgilerin olarak tam olarak bilinmesiyle ve bunların harmanlanmasıyla mümkün olabilir. Sonuçta, probleme ve problemin fiziğine olan hakimiyet, pratik mühendislikte oluşabilecek arızaların veya üretim hatalarının meydana geliş sebeplerinin kolay bir şekilde belirlenmesine ve en kısa zamanda arızanın giderilmesine de yardımcı olacaktır. Örnek-1: İlk hızı 1 m/s olan maddesel nokta, a =

1 şeklinde zamana bağlı ivme ile sin(0.25t ) hareketine devam etmektedir. Hareketin zamana bağlı hızını veren denklemi bulunuz. Denklemdeki t nin birimi saniyedir.
02

dV , dV = ∫ adt ise hız dt ∫ ivmenin zaman üzerinden integrasyonundan V t dt integrali bulunabilir. dV = ∫ ∫ sin(0.25t ) 1 0 hareketin zamana bağlı hız denklemini verecektir. Bu integralin çözümü ile 0-∞ arasındaki herhangi bir t zamanı için geçerli V=V(t) şeklinde bir denklemi verecektir. Ancak verilen integral çözülemeyen bir integraldir. Dolayısıyla V=V(t) şeklinde bir bağıntı üretilemeyecektir. Buda hareketin hızının hesaplanamaması manasınadır. Bu aşamada tam bir çözüm yerine yaklaşık bir çözüm düşünülebilir. Bu yaklaşık çözümün birincisi analitik olarak çözülemeyen integralin sayısal (nümerik) olarak çözülmesidir. İkincisi ise, integralin çözümsüzlüğüne neden olan fonksiyonel yapının belirli bir hata ile giderilmeye çalışılmasıdır. İntegraldeki sin(0.25t) yerine, küçük 0.25t değerleri için ≈ 0.25t yazılabilir. Böylece integral çözülebilir hale dönüşür. Bu yaklaşımın doğruluğu, yandaki şekilden gözlenebilir. Zaman-t nin 0 ile 3 saniye değerleri arasında sin(0.25t) ve 0.25t arasında büyük bir uyum vardır. İntegral eğri altında kalan alanın hesabı manasınada geleceği için 0-3 saniye aralığında her iki eğri altındaki alanda hemen hemen aynı olacaktır. Ancak, 3 saniyeden büyük zaman değerlerinde aradaki fark büyümektedir. Böylece 0-3 arasında kullanılmak üzere hareketin hızını tanımlayan bir denklem üretilebilir.
Çözüm : a =
V

2

2 1.8 1.6 1.4

sin ( 0.25 t ) 0.25 t

1.2 1 0.8 0.6 0.4 0.2

0

0

0
0

1

2

3

4

5
t

6

7

8

9 10
10

Çözülemeyen integral nümerik yöntemlerle çok hassas bir şekilde çözülebilir. Nümerik çözüm ve V(t)=1+4 t1/2 denklemiyle değişik zamanlar için hesaplanan hız değerleri mukayese edildiği zaman 3 s den sonraki hız değerlerinin çok farklı olduğu görülecektir. Yandaki tabloda MATHCAD ile yapılan nümerik integrasyon ve V(t)=1+4t1/2 denklemi ile hesaplanan hız değerleri görülmektedir. İfade edildiği gibi 3 s den sonra hız değerleri arasında fark meydana gelmektedir. 10 saniye için V(t)=1+4t1/2 denkleminden hız hesaplanır- sa %12 lik [=(15.524-13.649)*100/15.524] bir hata yapılmış olur. Değişik zamanlar için nümerik ve analitik hız değerleri [m/s] 1/2 Zaman Nüm.Hes. V(t)=1+4t t [s] 1 5.004 5.000 2 6.681 6.656 3 7.995 7.928 4 8.139 9.000 5 9.194 9.944 6 10.205 10.797 8 13.232 12.313 10 15.524 13.649

∫ dV = ∫
1 0

t

dt ≈ sin(0.25t )


0

t

dt 0.25t

ise

V(t) = 1+4 t1/2 (t<3 s)

Örnek-2: Aynı kütleye sahip bir paraşütün ve bir çelik bilyanın H kadar yükseklikten serbest bırakılması halinde meydana gelen hareketlerin hız ve yol denklemlerini bulunuz. Çözüm : Çelik bilyaya ve paraşüte etkiyen kuvvetler Ağırlık (W) ve Hava Direnç (FR) kuvvetleridir. Hava direnci cismin yüzey alanıyla (A) yakından ilişkilidir. Büyük yüzeylere büyük direnç kuvvetleri, küçük yüzeylere küçük direnç kuvvetleri etkiyecektir. Genel olarak akışkan direnç kuvvetleri akışkan veya cisim hızıyla n.dereceden (Vn) orantılıdır. Bu durumda paraşüt ve çelik bilya için II.Newton Kanunu (∑F=ma) uygulanırsa ivme (a) şu şekilde bulunur.
3

5 ile 2 arasında değer alabilir. üretim sonrası kontrol gibi tüm süreçler bir problemin kapsamı dahilindedir. W-FR = ma . a= dV A = g − V n ise ∫ dt = ∫ dt m dV A g− Vn m Son integralin alınabilmesi n değerinin sayısal değerine bağlıdır. Hareket süresince hız değişeceği için ivme değişecektir. Çözüm için çözümsüzlüğe sebep olan direnç kuvvet ihmal edilmesi düşünülebilir. W=mg ve FR=AVn ise a = g − AV n m Son ifadeye göre ivme hızın fonksiyonudur.2 Mühendislik Problemi: Makina mühendisliğinin ilgi alanı olan Enerji. Bu dersin kapsamının daha iyi anlaşılması bakımından. Bir problem bu anabilim dallarından sadece biri ile alakalı olabileceği. Termodinamik. Bu durumda ivme yerçekimi ivmesine eşit olup sabit olacaktır. Hata tayini. “n” sayısı cisim geometrisine. akışkan cinsine ve akış cinsine göre 0. birden fazla alanıda kapsayabilir. ayar işlemleri. Çok küçük yüzey alanına sahip çelik bilya için FR≈ 0 alınabilir. Daha ekonomik ve kolay olan analitik ve nümerik çözümler ile netice aranır. Ancak deneysel çalışma pahalı ve hassas bir işlemdir. Bir problemin hem nümerik hem deneysel veya hem teorik hemde deneysel çözümü yapılabilir.∑F=ma . Bu nedenle literatürde teorinin doğruluğu deneysel çalışma ile doğrulandıktan sonra deneysel çalışma tercih edilmez. Deney reel ortamı temsil edeceğinden. Deneysel ve nümerik çözümlerin aşamaları Tablo-1 de açıktır. neticeleri daha sağlıklı olacaktır. Genel olarak bir mühendislik probleminin çözümü için gerekli olan bir denklemin elde edilmesi için başlangıcından sonuna kadar gelişen genel olaylar Tablo-I‘ deki akış şeması ile açıklanabilir. Sonra nümerik ve gerekirse deneysel çözümler takip edilecektir. Makina Dinamiği ve Mekanik anabilim dallarını ilgilendiren Dizayn. Tercih edilen bir denklem vasıtasıyla analitik çözüm aramaktır. Bir paraşüt hareketinin analizinde kullanılamaz. İmalat-Konsrüksiyon. 4 . Yeni durumda zamana bağlı hız ve yol denklemleri a= dV 1 = g ise V=gt ve s = gt 2 dt 2 olacaktır. İvmeden hıza ve hızdan yola integrasyon ile geçilebilir. Bu durumda integral alma işlemi genel manada mümkün olamadığı için “çözümsüzlük var” denilebilir. Üretim ve Kontrol hesaplamalarının tamamıdır. Lise seviyesinde fizik bilgisi olarak verilen bu denklemler sadece direnç kuvvetinin yaklaşık sıfır olduğu veya hareket ivmesinin sabit olduğu durumlarda kullanılabilir. Analitik veya teorik analizi içeren çözüm metodu ve aşamaları Diferansiyel Denklemler Dersinin müfredatını kapsamaktadır. analitik çözüm için bu tabloda görünen aşamalar daha detaylı olarak alt bölümlerde incelemiştir: 1. Yukarıdaki örneklerden görüldüğü gibi problem çözümünde amaç en doğru ve en kolay çözümü uygulamaktır. Bu çözüm metodları için gerekli alt yapı ve teknikler Ölçme Tekniği ve Nümerik Analiz dersleriyle verilir.

Teorik ve Deneysel Neticelerin Mukayesesi Örnek: F [N] luk bir basma kuvveti zorlanan A kesitli L uzunluğundaki makina elemanının 25 oC ve 400 oC sıcaklık ortamlarında çalışması halinde hesaplamalarda dikkate alınacak kriterler neler olabilir. Basınç ve burkulma tesirinde malzeme bir şekil değişimine maruz kalacaktır. Malzeme. Isı transferi ve Mukavemet bilgileri dahilinde hesaplanmalıdır.I : Bir Çözüm Denklemin Bulunması için Gerekli Aşamalar Mühendislik Problemi Deney Setinin Hazırlanması Deneysel Çalışma ve Model Fiziksel Büyüklüklerin Tanımlanması Teorik Çalışma Uygun Koordinat Sisteminin Seçilmesi Deneysel Ölçümler ÖLÇME TEKNİĞİ Sınır ve Başlangıç Şartlarının Belirlenmesi Diferansiyel Denklemin Teşkil Edilmesi Sonuçların Yorumu ve Hata Analizi İSTATİSTİK METODLAR Nümerik Çözüm Diferansiyel Denklemin Çözümü Analitik Çözüm NÜMERİK ANALİZ Deneysel Ölçümlerin AMPİRİK DENKLEME Dönüştürülmesi Tüm Sonuçların Fiziki Olarak Yorumlanması. F ∆L1 L ∆L1 < ∆L2 Şekil değişmiş haller 25 oC (a) 400 oC (b) Flambaj hali F ∆L2 F Değerlendirme : Bu makina elemanının F kuvvetini emniyetli bir şekilde taşıması için gerekli kesit ve uzunluk değeri Makine Elemanları.Tablo . Bu açıdan kullanılan malzemenin emniyetli gerilme değerleri F’ nin sebep olduğu basıncı ve L uzunluğunun maruz kaldığı burkulmayı (flambaj) karşılayacak seviyede olmalıdır. Bu şekil değişiminin 5 .

g Makina mühendisliği açısından önemli büyüklükler. a şıkkına göre şekil değiştirme (elastik veya plastik deformasyon) kabiliyeti daha fazladır. santigrad derece.h. Fiziksel 6 . Oysaki b şıkkında malzeme yüksek sıcaklıktadır. bunların birimleri ve sembolleri Tablo II verilmiştir.E Cp.çalışılan ortam ve malzeme sıcaklığı ile yakın bir ilgisi vardır. Çünkü. Hatta soğutmayı temin etmek için eleman yapısında meydana gelecek dizayn değişimleri. Bu nedenle sadece mukavemet problemi olarak ele alınabilir. N/m2 . Genelde.p k M m Birim mm4. Dolayısıyla mukavemet hesaplarına ilave olarak ısı transferi hesaplamaları ve malzemenin mikroskobik analizide yapılmalıdır. üst sınırı yoktur. Enerji Hız V. Örnek olarak. Fiziksel büyüklükler tespit edilirken probleme olan etkiside başlangıçta belirlenebilmelidir.q Kcal. Bu açıdan b şıkkında malzeme ek bir sistemle soğutulmalıdır. Bu büyüklüklerin belirlenmesi ilgili problemin fiziğine hakim olmakla mümkündür. Dolayısıyla konular birbirinden bağımsız olmayıp. Joule Dinamik vizkosite Boyutsuz Basınç Sürtünme Katsayısı µ Boyutsuz Yay Katsayısı Birim uzama ε 3 kg/m Yogunluk Moment ρ Mm Kütle Çökme miktarı δ Sembol I W.τ ν µ P.λ H.P N Isı taşınım katsayısı Güç P.α σ.sn kW/m2. Böyle bir halde sıcaklık sonucu mukavemette bir azalma veya plastik-elastik şekil değişiminin tehlikesinden bahsedilemez. a şıkkında malzeme oda sıcaklığındadır. Diğer bir ifade ile bulunacak çözüm denkleminde ve çözüm aşamasında karşımıza çıkacak Sabit ve Değişkenlerdir. Bu nedenle yüksek sıcaklık ortamında çalışmak istenmeyen neticeler doğuracaktır. Tablo II : Temel Fiziksel Büyüklükler. Bu nedenle atomik (kristalik) yapı değişim gösterebilir. mukavemet analizinde tekrar dikkate alınmalıdır.Cv K. kgmm2 Joule j/Kg. Bu değişim malzemenin sertlik. sabitlerin problem çözümünde bir zorlaştırıcı ve kolaylaştırıcı bir etkisi yoktur. İş. saniye ve kg. Bar N/m Nm Kg. Mukavemet hesaplamaları için L. İyi bir fiziki bilgi aynı zamanda pratikte meydana gelebilecek problemlerin giderilmesinede yardımcı olacaktır. Fiziksel büyüklüklerin problemin hiç bir safhasında değişiklik göstermeyen kısmına sabit büyüklükler ismi verilir. metre. s. birbirleriyle etkileşim halindedirler. 1. kolay çözüm açısından hangi fiziksel parametrelerin ihmal edilebileceği tayin edilebilir. dayanımı gibi tüm özelliklerinin değişmesine neden olabilir. Bu kesitte ve diğer boyutlarda değişime neden olacaktır.sn.BG Gerilme o o Sıcaklık T C.o C kW/m.3 Fiziksel Büyüklükler: İlgili probleme etkisi olan birimli (4 temel birim: m. problemin daha komplex olmasına ve analitik çözümün daha zor olmasına neden olacaktır. Bir probleme etkiyen fiziksel büyüklüklerin iyi belirlenmesi çözümün sıhhatini de direkt etkiliyecektir.sn daN/cm2 m2/sn Kg/m. A ve F ile malzemenin emniyet sınırını belirleyen gerilme değeri yeterlidir. K Kinematik vizkosite Isı Q. Sembolleri ve Birimleri Değişkenler Sembol Birim Değişkenler Zaman T Sn Atalet momenti Yol x. kilogram) veya birimsiz bütün büyüklüklerdir.s m. Bu nedenle atomik yapıda bir değişim gözlenmez. fiziksel büyüklük sayısının artması. kabul edilebilir bir çözümün üretilmesi mühendislik formasyonunun bir sonucudur. elektrik iletkenliği. En basit problem için değişken sayısı en az iki tane olması gerekirken. g m/sn Isı iletim katsayısı Kuvvet F. Soğutma için eleman içerisinde soğtucu akışkan kanalları açılmalıdır. Problem çözümünde asıl etkili olan değişken fiziksel büyüklükler’ dir. Böylece. ısı iletme kabiliyeti. mikroskopik yapı YMK yapıdan HMK yapıya kayabilir. oC.u m/sn Özgül ısı 2 İvme a. Yanlış bir belirleme hasaplanan ve gerçekte meydana gelen değerler arasında bir farkın meydana gelmesine neden olacaktır. Hiç çözüm bulamamak yerine.W Kw.

x bağımlı y bağımsız değişkenler olacaktır. Önceki örnekte verilen hareket probleminde. Bağımsız değişken genelde keyfi değer alabilen değişkendir. Eğer “V=10 iken t=?” sorusunun cevabı önemli ise t=t(V) şeklinde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerdeğiştirmesi de mümkündür.malzeme ve malzemenin ısı iletim katsayısı.Roketin hızı. Kolay çözümü veren bir grublama tercih edilmelidir. malzeme ve yerçekimi roketin hareketi süresince sabit kalırken. Bu sürtünme de aşırı ısınmaya neden olur. T . k . Burada amaç roket ucundaki sıcaklık değerinin rokete ve roket içindeki cihazlara zarar vermeyecek bir seviyede olmasıdır. ρ . t zaman ise bağımsız değişken olarak isimlendirilir. Q . Aerodinamik yapıya sahip bir uç geometrisi ile düzlem yüzeye (küt geometri) sahip bir uç geometrisi aynı etkiye neden olmayacaktır. Hava tanecikleri roket ucunun çarparak hareket doğrultusuna dik doğrultuda dağılırlar. roketin hedefine varmadan bozucu tesirin altına girmesi roketin imal edilme düşüncesine aykırıdır. Sıcaklık değerinin hesaplanabilmesi için deneysel veya teorik çalışma sonunda bir bağıntının bulunması gerekir. Çünkü. Bu nedenle uç tarafta sürtünme meydana gelir.hava yoğunlugu. y=y(x)=f(x) fonksiyonel gösteriminde y bağımlı. Genelde. Çünkü.A .roket ucunun geometrik yapısı . Hatta havanın sıcaklığı nemi. x . Sıcaklık yükselmesi malzemenin ergime sınırını aşarsa istenmeyen. malzeme yapısının değişmesi başlangıçta yapılan hesaplamalarıda 7 . Elde edilecek bu bağıntı bulunması gerekli veya kurulacak deney setinde ölçülecek fiziksel büyüklüklere şunlar olmalıdır: Fiziksel büyüklükler : .sürtünme sonucu meydana gelen ısı . Meydana gelen ısınma roket ucunun geometrisi.hareket doğrultusu. diğerleri değişir. Meydana gelecek ısı uç taraftaki sıcaklığın yükselmesi ile neticelenir. gece gündüz gibi bir çok faktörle meydana gelecek ısınma değerini etkileyecektir. roket hareketini bozan etkileşimler meydana gelir.yerçekimi ivmesi . Gerek ergime ve gerekse soğutma problemleri için roket ucundaki sıcaklık dağılımı bilinmelidir. roket hızı gibi değerlere büyük oranda bağlı olacaktır. x ise bağımsız değişkendir [Örnek: y(x)=4sinx]. Sıcaklığın düşürülmesi için bir soğutma sistemi düşünülebilir. Bağımlı değişken ise bağımsız değişkene karşı değer alabilen bir değişkendir. V hız bağımlı değişken olarak.Sıcaklık. V . Örnek: Atmosferde hızla hareket eden roketin uç kısmındaki sıcaklık değerinin doğru olarak hesaplanması için gerekli fiziksel büyüklükler ne olmalıdır? Et kalınlığı Hareket yönü Roket içindeki cihazlar Hava akım çizgileri Açıklama: Roketin atmosfer içerisindeki hareti esnasında hava taneciklerinin akım çizgileri roketin uç kısmından dolayı şekilde gösterilen yapıya sahip olur.g Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Sabit parametre Değişken parametre Değişken parametre Değişken parametre Sabit parametre Bu büyüklüklerden uç geometrisi.büyüklüklerin değişebilir kısmı kendi arasında BAĞIMLI DEĞİŞKEN ve BAĞIMSIZ DEĞİŞKEN şeklinde iki alt gruba ayrılır. Bu ayırma işlemi problemin çözümünde etkilidir. Eğer x = x (y) şeklinde [Örnek: x(y)=4siny] bir düzenleme yapılırsa. “hangi zaman da hız ne olur?” şeklindeki soru sorulması nedeniyle V=V(t) şeklinde gösterim gerekir. İstenmeyen bir olayın meydana gelmemesi için roket ucundaki malzeme cinsinin ve et kalınlığının istenen şartları sağlayacak derecede olması gerekir.

Böylece keyfi ve bağımsız ρ.Newton Kanunu ve integrasyonla bulunduğu için ANALİTİK DENKLEM’lerdir. Denklemlerde bulunan değişkenlerin birimlerinin ne olması gerektiği de açıklanmıştır. Q ve V değerlerine karşılık T nin bağlı olarak hangi değerleri alacağı hesaplanabilir. Bu denklemler. Dikkat edilirse. diğerleri bağımsız değişken olarak isimlendirilebilir. g yerçekimi etkisinde gelişen hareketler içinde kullanılabilir. herhangi bir problemin deneysel olarak analizi çok kapsamlı deney setini ve çok sayıda deney yapılmasını gerekli kılar. Aynı zamanda ampirik denklemin sağlıklı kullanılma aralığı da belirtilmiştir. Günümüzde. ısı iletim katsayısı (katıların ısı transfer etme kabiliyetini gösterir). Böyle bir bağıntının bulunması için deney yapan kişinin ölçüm cihazlarının kullanım kapasitesi ve hata yapma büyüklüğü hakkında uzman olması gerekir. sabit olmasından dolayı. sonsuza giden sayıdaki deney seti ise o kadar büyük sayıda personel ve maddi desteği gerekli kılacaktır. Bu nedenle malzeme özellikleri hareket süresince sabit kalmalıdır. Aynı zamanda deneysel ölçümler sonucu bulunmuş datalar iyi bir istatiksel bilgi ile değerlendirilmelidir. Hiç süphesiz ki. Verilen bir denklemin ampirik olduğu. y(yol). Bu denklemler ivmenin sabit olduğu ve hareketin yavaşlayan bir karaktere sahip olduğunu göstermektedir. İlgili kitaplarada. Sadece değişkenlerin birimleri birbirleriyle uyumlu olmalıdırlar. viskozite (akışkanların sıvılık kabiliyetini gösterir).x. x. Değişken büyüklüklerden sıcaklık bağımlı. Yol ve zaman km (kilometre) ve h (saat) olarak verilmişse hız ve ivme km/h veya km/h2. Örnek: Aşağıda verilen denklemleri analitik ve ampirik olması durumuna göre değerlendiriniz. teorik analizin iyi neticeler vermediği. Bu denklemler ile hesaplama bağımsız değişken olan zamanın 0 < t < ∞ aralığı içindeki tüm değerleri için geçerlidir.etkileyecektir. Böylece deneysel olarak belirlenebilen yerçekimi ivmesi teorik bir analizle birleştirilerek denklem üretiminde kullanılabildiğine dikkat edilmelidir.4 Deneysel Çalışma Oldukca karışık ve analitik çözümü mümkün olmayan bazı problemlerde pratik hesaplamalar için kullanılan bir takım bağıntılar-denklemler deneysel çalışmalar neticesinde bulunur. yoğunluk.Q.5at2 : Vo ilk hızıyla başlamış bir hareketin zamana bağlı hız ve yol denklemleridir. çözümsüzlüğün olduğu durumlarda kullanılmalıdır. a) V(t)=Vo-at . mühendislik problemlerinin çoğu teorik ve deneysel neticelerin birlikte değerlendirildiği özelliktedirler. cm ve s (saniye) verilmiş ise cm/s veya cm/s2 olacaktır. 8 . Bunlara deneysel olarak bulunmaları sebebiyle AMPİRİK BAĞINTI ismi verilir. a(ivme) ve t(zaman) değişkenleri için bir birim mecburiyeti verilmemiştir. Örneğin. Bu durumda a=g olacaktır. Çünkü. y(t)=Vot-0. 1. ısı taşınım katsayısı (akışkanların ısı transfer etme yeteneğini gösterir). Yani. Verilen denklemler II. Çünkü.V) şeklinde bir bağıntı araştırılıyor. yoğunluğu ve ısı iletim kabiliyeti deneysel olarak belirlenmiş bir metal plaka içerisindeki sıcaklık dağılımı oldukca iyi bir hassasiyetle teorik olarak hesaplanabilir. Bir çok mühendislik probleminin var olduğu düşünülürse sonsuza giden sayıda deney seti ile ancak tüm mühendislik problemleri çözüme kavuşturulabilir. deneysel çalışma ancak. Deney seti. değişkenlerin önünde ve üst olarak bulunan sabitlerin çok küsüratlı olmasından anlaşılabilir. Bununla birlikte. Ancak gerçek bir uygulamadan (deney bir nevi uygulama sahası olarak alınabilir) bulunması nedeniyle neticeleri analitik denklemlere göre daha sağlıklı olacaktır. yerçekimi ivmesi gibi fiziksel büyüklükler ancak deneysel olarak tesbit edilebilirler. T=T(ρ. denklemin ampirik olup olmadığı belirtilir. denklemlerde sabitler çok küsüratli değildir ve V(hız). Deneysel çalışmalarla bulunan bu bağıntıların kullanılabilme aralığı analitik denklemlere göre oldukça sınırlıdır. sonucun mümkün olduğunca doğru olması için gerçek problemin küçük bir maketi olmalıdır. Yinede her hal için çok sayıda yapılması gereken deneylerin getirdiği yüksek maliyet nedeniyle teorik analizin mümkün olmadığı veya büyük oranda hatalı olduğu hallerde deneysel yönteme başvurulur.

⎡ 0. lim ∆t = N = dt N →O t şeklinde bir örnekle tariflenebilir. ölçüm değerleri formülize edilmişlerdir. onun matematisel olarak türevi (ingilizcede diferansiyel) dir. çözülemeyen problemin sonsuza (N→ ∞ ) giden sayıda parçalama ile çözümü aranırsa. termodinamikte ve akışkanlar mekaniğinde Kontrol Hacmi olarakda isimlendirilir. Bu işlemde amaç fiziksel büyüklükleri sabit ve değişken şeklinde iki gruba ayırmaktır. havanın atmosferik basıncınının denklemsel ifadesidir. parçalama işlemi bağımsız değişkenler olarak belirlenen fiziksel büyüklükler esas alınarak gerçekleştirilir. Genel olarak. diferansiyel eleman esas problemin bir minik minyatürü şeklinde olur. Po ve To deniz seviyesindeki basınç ve sıcaklıklardır. Başka bir ifade ile en küçük fiziksel yapıya diferansiyel eleman demek de mümkündür. belirlenmiş fiziksel büyüklükler arasında direkt olarak bir denklem türetmek pek mümkün değildir. Bu prensibe göre çözülemeyen bir problem çözülebilir daha küçük parçalara ayrılır. 1. o irtifa seviyesindeki basınç hesaplanabilir. Bahsedilen parçalama işleminin sayısı arttıkca. Bu şekilde asıl problem için lazım olan genel çözüm elde edilmiş olur. Denklemdeki sabitler çok küsüratlıdır ve değişkenler H ve P . Esas 9 . H ve P’ nin bu denklemde kullanılması yanlış netice verecektir. Diferansiyel Yüzey veya Diferansiyel Hacim isimlerinide alabilir. Daha yükseklerde yanlış netice verecektir. Parçalama işlemi diğer bir tanımla türetmedir. Özellikle. Dolayısıyla. çözülen problem bir geometrik problem ise. (örnek olarak mm ve N/m2). Yani denklemin kullanımına bir sınır getirilmiştir. Genel olarak. 1 büyük problemin N sayıda küçük probleme ayrılması esastır. Ancak.0065H ⎤ b) P = Po ⎢1 − ⎥ : Bu bağıntı atmosferin değişik yüksekliklerinde (H) ölçülen basınç To ⎦ ⎣ (P) değerlerinin nümerik ve istatistik metodlarla denklem haline dönüştürülmesinden belirlenmiş olup. elde edilen her bir parçaya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. Daha büyük problemleri ve yapıları daha küçük problemler veya yapılar şeklinde düşünmenin temel mantığı. Bu nedenle. en küçük olmakla birlikte hiçbir zaman sıfır değere sahip değildir. Daha sonra Nümerik Teknikler kullanılarak. çözülebilirlik şartına ulaşılabilmesidir. düşünülecek parametre sayısıda azaldığı için. Genelde bir teorinin neticesi deneysel bir çalışmayla doğrulanmaya çalışılır. Çözülemeyen problemde. Ayrılan bu parçalar teker teker birbirlerinden ayrı olarak çözüme tabii tutulurlar.26 Teorik çalışma deneysel çalışmaya göre ucuz olması nedeniyle tercih edilir. Daha önce çeşitli ölçüm cihazlarıyla basınç değerleri ölçülmüştür. sırasıyla m ve Atm. Çünkü direkt bir denklem yazmak için mantiken ve fiziksel olarak gerekçe bulunamaz. Bu doğrulama işlemi bir problemin birkaç sahası için içra edildikten sonra ileri sürülen teorinin doğru neticeler verdiği kanaatine ulaşılır. çözüm gayesi ile üretilmiş. Diferansiyel eleman. Parçalama işlemi makas veya testere ile gerçekleştirilen bir olgu olmayıp. zaman (t) için (zamanın diferansiyel elemanı veya diferansiyeli ). hayali-sanal olarak düşünülen. elde edilen neticenin daha sağlıklı olmasıda sözkonusudur. birimlerinde olmak zorundadırlar. Başka birimlerde. ana probleme göre çok daha küçük olan problemciklerdir. bu değişkenlerin problemin geçerliliği süresince oynadığı rol de tespit edilmelidir. Değişken fiziksel büyüklüklerin artan sayısı teorik analizin yapılabilirliğini azaltır. Bu diferansiyel eleman duruma göre Diferansiyel Aralık. matematisel olarak. Teorik çalışmada problemin seyri üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler tesbit edildikten sonra. Bir fiziksel büyüklüğün en küçük parçası. Şayet. Daha sonra sonuçta elde edilen çözümler belirli fizik kaidelerine göre toplanır. çözülemeyen mühendislik problemlerinde genellikle süperpozisyon ilkesi uygulanır. Dolayısıyla bu bir AMPİRİK DENKLEM’dir. Bu denklem ile sağlıklı bir hesaplama için maksimum H yüksekliği 11000 m olabilir. Sonuç olarak büyük sistemlerin belirli sayıda alt sistemlere bölünerek. Bu denklemde 0 ile 11000 metre arasındaki herhangi yükseklik yazılarak. bu gerekçelerin üretilebileceği yeni ortamlar düşünülmelidir. Sıfıra en yakın ve en küçük şeklindeki bir yorum daha doğrudur.5 Teorik Çalışma ve Diferansiyel Çözüm 5.

kısmi integrasyon. Çünkü. diferansiyel denklemlerin çözümlerinde de çeşitli teknikler vardır. sistem sonsuza giden sayıda parçalara ayrılarak süperpoze edilir. sıfır olmayan bir büyüklüktür. Başka bir bakış açısıyla.Hareket) diferansiyel denklemlerdir. Direkt hesaplamalar için kullanılamazlar. Hareketin tam olarak tanımlanabilmesi için s ve t ye . cosinüs. (II.” gibi Eğrisel Değişim mutlaka bilinmesi gereklidir. log. Şekilden S −S tgθ = 1 0 yazılabilir. Bir problemde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi herhengi bir eğridir. denklem teşkil edilirken bağımsız değişkenin diferansiyel boyutunda. lineer bir değişim yakalamak için. İntegrallerin çözümünde karşılaşılan değişken dönüşümleri. Sonuç olarak. Buna göre hareketleri tanımlamak için gerekli olan bağıntıları tanımlayınız. “ y = ∫ xdx integralinde x=1. Diferansiyel çözümün anlaşılabilmesi için aşağıdaki kinematik probleminin üzerinde durulmasında büyük fayda vardır. Genelliklede. Lineer bir değimin eğimi (θ) tüm t değerleri için aynıdır. Dolayısıyla bir çözümsüzlük mevcuttur.problem bir prizma ise diferansiyel elemanda minik bir prizma. Bilinen dx en küçük ama. Daha önce verilmiş olan İntegraller en basit cevaplanamaz. en küçük parçalara ayırarak meydana getirilen çözüm tekniğine ise DİFERANSİYEL ÇÖZÜM denir. Dolayısıyla çözülemeyen ana problemler süperpoze edilirken genel çözüm grubunu oluşturan herhangi bir eğri çok sayıda doğrulara bölünmektedir. bu integralin çözümü olan y = 0. alınabilen veya alınamayan integrallerde olduğu gibi.5)2+C şeklinde hesaplama yapılması mümkündür. Bir diferansiyel denklem. Hangi aralıklarda çözüm sağlıklıdır. Lineer denklemden daha basit ifade ise sabitlerdir. Bu eğrinin bilinen fonsiyonlar (sinüs.5 için y ne olmalıdır?” sorusu S1 S0 0 t0 θ Lineer Değişim (I.5(1. Hareket için s ve t böyle bir kavramla birbirine bağlanmakta ve bir denkleme dönüşmektedir. sinuziodal ve logaritmik eğriler veya değişimler meydana gelmez. bir küre ise diferansiyel eleman küçük bir bir küre parçası.5x2+C den. Mantıksal olarak en küçük yapı içerisinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi ancak lineer olabilirler. Dolayısıyla I. tan. Ancak. Yani diferansiyel boyutta parobolik. analitik olarak çözülebilen ve çözülemeyen tipleri mevcuttur. Herhangi bir t anındaki θ değeri bulunursa bu tüm t ler için kullanılabilir. çözülemeyen bu problemin en küçük parçası olan diferansiyel eleman içerisinde tüm değişimler lineerdir. Bu denklemdeki t1 − t0 tgθ yol/zaman kavramına uygun olarak m/s birimine sahip olmalıdır. yarım açı formülleri vb çözüm şekilleri gibi. bağımlı değişkenin nasıl değiştiği araştırılır. Mühendislik problemlerinde bağımlı değişkenin bağımsız değişkene göre değişimi başlangıçta bilinmez. y=0. “x=1.hareket) t1 t(zaman) Açıklama : Dikkat edilirse bir hesaplama için mutlaka gerekli olan bir denklem veya bağıntı isteniyor. Bulunacak bu bağıntı benzer hangi problemlerde S(yol) sorulara cevapların kullanılabilir. bildiğimiz klasik denklemlerden farklıdır. Aslında soruda “Şeklin yazı ifadesi nedir” sorusuna cevap isteniyor.5 ise dx = ?” sorusu hiç bir zaman netice bulamaz. Sonuç olarak I. exp veya porabolik) cinsinden açık ifadesinin yazılabilmesi problemin çözülmüş olduğunu gösterir. Diferansiyel eleman ile ana problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklükler arasında belirli fiziki kaidelere göre geliştirilmiş bağıntılara ise DİFERANSİYEL DENKLEM ismi verilir. esas problem bir silindir ise diferansiyel eleman da küçük bir silindir parçası şeklindedir. Bu nedenle ya nümerik olarak yada analitik olarak tekrar çözülmelidirler. Diferansiyel denklemlerinde. Bu nedenle “Bu bağıntı nasıl olmalıdır? Nasıl elde edilir? 10 Bu şekle göre I. Örnek : İki değişik harekette yolun zamana göre değişimleri aşağıdaki şekilde verilmiştir. Harekette yol zamana göre lineer olarak artmaktadır. en basit eğri-en basit denklem-en basit değişim lineer (y=ax+b) bir denklemdir. Çünkü. Bu tür eğriler veya değişimler asıl problem boyutunda meydana gelir. Ancak.

V bağımlı ve t bağımsız S −S S değişkenler olmak üzere V (t ) = 1 0 = t1 − t0 t şeklindeki olup tüm zamanlar için hareketin hızını verir. zamana göre değişimlerin lineer olması prensibi gözetilmelidir. Bu eğriyi bilinen fonksiyonların çarpımı. II. II. Bu yaklaşımdan hareketle parçalama sayısı arttıkca.hareketin çözümünden s ve t arasında lineer bir değişim için çözümün olabileceği sonucu ortaya çıkmıştır. Bu nedenle. gerçek değişimler çözüm için olması arzu edilen lineer değişimler birbirlerine yaklaşacaktır şeklinde genel sonuç elde edilir. herhangi bir an için bulunmuş olan eğim diğer zaman dilimleri için yanlış olacaktır. Hareketin denklemi. V=V(t) veya S = S(t) şeklinde bir bağlantı arandığı için t bağımsız değişken olarak tercih edilmelidir. Netice olarak. Çünkü. Harekette ise yolun zamana göre değişimi herhangi bir eğridir. Bu hatayı azaltmak için çözüm düşünülen küçük hareket sayısının artırılmasıdır.hareketin 8 parçaya bölünmesi 2 3 4 ∆t1 0 ∆t1 ∆t1 ∆t1 t(zaman) I.hareketin 4 parçaya bölünmesi I. Çözmek içinde hareket daha kısa süreli hareketciklere bölünmelidir. Çözüm için II. II. Bu hata kabul edilirse her bir hareketcik için I. II. Fakat. Çünkü. II. kinematik problemlerde herhangi bir andaki hız ve yol merak edilir. Neticede I. toplamı veya bölümü şeklinde direkt yazmak. Çünkü. Hareket 4 ve 8 parçaya ayrılırsa. Bu nedenle her dilim içerindeki değişim lineer olarak kabul edilirse. Hareket için V=2sint + lnt veya V = 5t2-et gibi bir tanımlamalar doğru olmayacaktır. aşağıdaki S-t grafikleri elde edilir. Eğrinin eğimi zamanla değişmektedir. Dolayısıyla I. Bu denklemler birbirine bağlı olup birinin neticesi bir sonraki hareketciğin input bilgisi olacaktır. yolun zamana göre düzgün değiştiği tüm hareketler için geçerlidir. “Niçin böyle bir fonksiyon?” sorusu her seferinde cevap bulamayacaktır. mantıksal bir tabanı olmadığı için yanlış olacaktır. Harekette olduğu gibi yol zamana göre düzgün değişmiyorsa kullanılamaz. Bununla 11 . Hareketteki yaklaşımla hızı bulmak mümkün değildir. Yani gerçek ve lineer değişimler birbirine yaklaşacaktır. gerçek eğri ve lineer eğri arasında bir ε1 kadar Hata farkı meydana gelecektir. S(yol) 1 ε1 Lineer değişim kabulu S(yol) 1 ε2 4 8 ∆t2 0 ∆t2 ∆t2 t(zaman) I.hareket çözüm gayesiyle daha küçük parçalara ayrılırken.hareket ∆t1 lik zamana sahip 4 eşit hareketciğe bölündüğü zaman her hareketcik içerisinde s-t değişiminin biraz daha basit olduğu görülecektir. II. Bu amaçla dilim sayısı bölüm sayısının 8 olursa. bu çözüm küçükte olsa hatalı olacaktır. Bu denklem eğimin sabit olduğu. Örneğin.hareket uygulamasından elde edilecek hız ve denklem sayısıda 8 e çıkacaktır. Böylece. yani. Hareket için bu noktada bir çözümsüzlük mevcuttur. Dolayısıyla 4 hareketcik için 4 bilinmeyenli. I. Bu büyüklüğe literatürde HIZ ismi verilmiş ve V harfi ile simgeselleşmiştir. Bununla birlikte lineer değişim ve gerçek değişim arasındaki farkta ε1 den yarı yarıya azalarak ε2 ye düşecektir. bölüm veya dilim sayısının artması halinde meydana gelen hata azalacaktır. 8 parçacık için 8 bilinmeyenli denklem sistemi ortaya çıkacaktır. Böylece 4 küçük hareket için 4 tane denklem ve hız değeri bulunacaktır.hareketten elde edilen hız bağıntısı uygulanabilir. her bir hareketin zamanı ∆t2=∆t1/2 olacaktır.ilave olarak m/s birimine sahip yeni bir fiziksel büyüklük gereklidir.

∞ sn. Ancak meydana gelecek çok bilinmeyenli denklem sistemini çözümü bu artırıma engel olacaktır. dt ve dS ise sonsuz küçük zaman ve yol olarak isimlendirilir. İşlemlerdeki ∆t ve ∆S sonlu küçük zaman ve yol. “Çok bilinmeyenli denklem sistemi nasıl çözülecek?” ve “yukarıdaki ifadeden S nasıl çekilecel?” soruları cevaplanmalıdır. Sonsuzluk matematiksel ve fiziksel olarak yorumlanamayan bir büyüklüktür. Ancak. tanımlı olan son değere matematikten bildiğimiz LİMİT ile ulaşılabilir. bağımlı değişken sayısı birden fazla ise DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ ismini alır. Hareketciğin meydana geldiği bu en kısa zaman aralığı DİFERANSİYEL ELEMAN olacaktır. hızın (V) diferansiyeli dV ve sıcaklığın (T) diferansiyeli dT olacaktır.birlikte ele daha fazla bilinmeyenli denklem sistemi elde edilmektedir. Bu tanımlamalara ilave olarak. buna türev veya diferansiyel.hareket için herhengi bir zaman diliminde hız ifadesi matematiksel yaklaşımla şu şekilde yazılabilir: n. elde edilen denklem sistemi bir toplama işlemi gerektirir ki bunada integrasyon ismi verilir. Bu son ifadeden hızın. Ancak. Bu açıdan II. Bu denkleme ulaşmak için uygulanan sonsuz küçük parçalara ayırma mantığı ve süreci DİFERANSİYEL ÇÖZÜM olarak bilinmektedir. Dolayısıyla. çözüm tekniğini ve diferansiyel denklemi ilk bulan bilim adamlarının isimleriyle anılan diferansiyel denklemlerde mevcuttur. Diferansiyel denklem sistemlerinin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem elde bulunmalıdır. sonsuz veya tanımsız olmadan önceki. Çözüm aşamasında bağımlı değişken ve türevleri eşitliğin sol tarafında. Yolun zamana göre değişimi ne olursa olsun bu denklemle cevap almak mümkündür. Bu nedenle herhangi bir ifadeyi sonsuz kabul etmek mümkün değildir. çözüm için bir sistemin sonsuz küçük parçalara ayrılması ve bunların tekrar toplanması olarak tariflenebilir. Bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM. Bu değişkenlerin sayılarına göre diferansiyel eleman üzerinden elde edilecek diferansiyel denklemin isimlendirilmesi yapılabilir. ∞ N. parçalama sayısı t ∆S dS n → ∞ ⇒ → dt → 0 ⇒ lim ∆t = dt = V n n →∞ ε →0 Bu prosesle bulunan denklem DİFERANSİYEL DENKLEM olacaktır. II. Bulunan bu denklem tüm hareketler için geçerlidir. Adi diferansiyel denklemler “ d “ . Yolun (S) diferansiyeli dS.hareketin S = S(t) fonksiyonu belirlenip zamana göre türetilirse hız bulunmuş olur. hata sıfır değildir. Yinede. Bu kavramlar diferansiyel denklemin çözümünü de belirlemektedir. zamanın (t) diferansiyeli dt. En az hata ile çözüm için sistem en küçük parçasına ayrılır. En az hata için dilim sayısı olabildiğince artırılmalıdır. bağımsız değişken ve sabitler ise eşitliğin diğer tarafında toplanırlar. Bu denklem sisteminin çözümü ayrı bir zorluk olarak düşünülmelidir. Daha önce bahsedilen ve asıl problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklerin değişken olanları diferansiyel denklemlerin bağımlı ve bağımsız değişkenlerini meydana getirirler. türev ve integrasyon. ∞ m/sn veya ∞ oC gibi ifadeler ölçüm aletlerinin ve insan hafsalasının ötesinde bir olgudur. Hem bağımlı hemde bağımsız değişken sayısı birden fazla ise KİSMİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMİ sözkonusu olacaktır. Eğer parçalanma sayısı sonsuza giden miktarda büyük alınırsa hata değeride sıfıra ve hareketciğin zamanı gidecektir. eğer eşitliğin sağ tarafı sıfır ise Homejen. bağımlı değişkenin veya türevlerinin en büyük kuvvet derecesine görede Derece olarakta sınıflandırılabilir. 12 . Bu işlem sonucu. Başka bir ifadeyle birbirinin tersi olan. yolun zamana göre birinci türevi olduğu sonucu çıkarılabilir. sıfır değilse Homojen Olmayan (non-homojen) diferansiyel denklem olarakta isimlendirilir. kısmi diferansiyel denklemler “ ∂ “ operatörü ile gösterilirler. Bağımsız değişken sayısı ve bağımlı değişken sayısı birer tane ise diferansiyel denklem ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM ismini alır. Diferansiyel denklemler aynı zamanda bağımlı ve bağımsız değişkenlerin diferansiyellik derecesine (türev mertebesine) göre Mertebe olarak. operatörü ile.

dx≠0 ve dy≠0 yazılabilecektir. Bu noktada bazı örnekler şu şekilde verilebilir.derece (lineer) non-homojen dx 2 3) dy + 4 y 3 = sin x : y bağımlı. 1. 4. sistemi 1. Böylece yukaridaki örnek için ∂z = 0.y) fonsiyonunun 1. Mertebe.denk. Adi dif.sistemi 9) ∂2u ∂2v + = x+y ∂x 2 ∂y 2 :u ve v bağımlı . ve 2. Kısmi dif.derece dr ∂2T ∂2T + = 0 : T bağımlı değişken.derece (lineer) non-homojen 2) d 2y + 4 y = sin x : y bağımlı. türevleri şu şekildedir.1 Bazı Diferansiyel Uygulamaları Diferansiyel yaklaşım denklem üretiminin yanında varolan bazı denklemlerin çözümünde de kullanılır. 1) dy + 4 y = sin x dx : y bağımlı.mertebe. 1. 2. x bağımsız değişken. 3. 2. Bir z=z(x. mertebe.mertebe. Kısmi dif.derece (non-lineer) non-homojen dx 2 ⎡ dy ⎤ 4) ⎢ ⎥ + 4 y = sin x : y bağımlı. 13 . Açık formu bilinmeyen birden fazla bağımsız değişkene bağlı bir bağıntının diferansiyeli alınabilir ve bu diferansiyel form minimum-maksimum hesabı veya başka çözüm amacıyla kullanılabilir. x ve y bağımsız değişkenler. dz = ∂z ∂z dx + dy dy ∂x d 2z = ∂2z 2 ∂2z ∂2z dx + 2 dxdy + 2 dy 2 ∂x 2 ∂x∂y dy Özellikle extramum (minimum veya maksimum) noktaların belirlenmesi noktasında çok faydalıdır. 1. x bağımsız.denk.Örnek : Aşağıdaki diferansiyel denklemleri isimlendiriniz. 1.denklem ∂x 2 ∂y 2 ds d 2 r + =3 dt dt dr − 3s = ln t dt ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y 8) : s ve r bağımlı. Fakat bağımsız değişken bu noktalarda kesinlikle sıfır değildir. 1.derece homojen 5) dx 4 6) q = − k 7) dT : Fourier Dif. Bir extramum noktada bağımlı değişkenin diferansiyeli sıfırdır.derece non-homojen ⎣ dx ⎦ d4y + 4 y = 0: y bağımlı. 1. x ve y bağımsız değişkenler. x bağımsız değişken. Mertebe. Isı transferinde kullanılır. Denklemi . t bağımsız değişkenler. x bağımsız değişken.5. 1. x bağımsız değişken. mertebe 1.

Taneciklerin ivmesi için bir bağıntı türetiniz. z V x 0 y Çözüm için gerekli koordinat sistemi kartezyen (x:y:z) olarak seçilirse akışkan taneciklerinin hızı x.y.(Tiç-Tdış)=C. geometri ise KxLxM boyutlarında prizmatik yapıdır.z. Problem-2: 25 oC lık ortam sıcaklığında 300 oC lık sıcaklığa sahip 1000 m3 lük bir sıcak sıvıyı saklamak üzere iki farklı geometriye sahip depo düşünülmektedir. 1. R K M H L Açıklama: Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar.(300-25) denklemiyle basitce hesaplanabilir. geometri R yarıçapında ve H yüksekliğindeki bir silindirik yapı. y ve z üzerindeki izdüşümleri U. V=V(x.t) ise dV = ∂V ∂V ∂V dV ∂V dx ∂V dy ∂V dz ∂V ∂V + ise a = W+ + V+ + U+ =a= ∂x ∂y dt ∂x dt ∂y dt ∂z dt ∂t ∂t ∂z Son ifadedeki ilk üç terim konuma bağlı konvektif ivme. En az ısı kaybı için hangi geometri uygundur. Isı akış doğrultuları şekilde oklarla gösterilmiştir. Meydana gelen ısı transferi Q=C. Hız bir vektörel büyüklük olup her 3 eksen üzerinde de izdüşümü meydana gelebilir. Bu durumda hız x. ∂V ∂V ∂V ∂V dt yazılabilir. 2.z ve t nin fonksiyonu olacaktır. dolayısyla akış kesiti değiştiği için kütlenin korunumuna göre hızda değişmelidir. dz + dy + dx + ∂x ∂y ∂t ∂z Bulunan diferansiyel ifade dt’ye bölünerek ivme bağıntısı bulunabilir. Dolayısıyla hız sabit olsada akışkanlar için ivme sıfır olmayabilir.A.A. son terim ise zamana bağlı ivme olarak bilinir. A ise ısının transfer olduğu yüzeydir. V = Ui + Vj + Wk . Burada C depo malzemesinin ve ortamın bir sabit değeridir. Bu durumda ısının en az miktarda kaybı için sadece A yüzeyi ile 14 .Problem-1: Bir akış ortamında akışkan taneciklerinin hızını veren hız profilini veya hız alanını belirleyiniz. Sıcak sıvının soğumasının en az düzeyde olabilmesi için düşünülen geometrilerin boyutları ne olmalıdır. Yukarıdaki şekilden görüleceği üzere seçilen orijin noktasından uzaklaştıkca farklı hız değerlerine ulaşılacaktır.y. y ve z ye göre değişecektir. V ve W olarak gösterilirse hız için şu işlemler yapılabilir. Akış kanalının boyutları. Aynı zamanda her noktadaki hız değeri zamanlada değişebilir. V hızının x.

dA = ∂A ∂A ∂A dL + dM ise dL≠0 ve dM≠0. Silindirik yapı için çözüm: HACİM= πR 2 H = 1000 ⇒ 1000 1000 ve A = 2πR 2 + 2πRH = 2πR 2 + 2πR 2 πR πR 2 A nın en küçük değerini bulmak için türevi sıfır olmalıdır.7 (=[600-553. olmalıdır. en az ısı tranferi için A değeride en küçük olmalıdır. Amin=2(10.419 5 10 15 20 1 r 20 Prizmatik yapı için çözüm: HACİM= KLM = 1000 ⇒ K= 1000 1000 1000 + + LM ) ve A = 2( KL + KM + LM ) = 2( M L LM Öncekinden farklı olarak burada A hem L hemde M nin fonksiyonu olarak elde edilebildi. A nın R ye göre değişimi şekilde verilmiştir. Silindirin yüzey alanı (553.10)=10 m dir .10+10. Silindir için sadece R’nin fonksiyonu olarak değişiyordu.58 m2). Q ve A doğru orantılı olacağı için. Bu şekle göre R nin 5 m civarlarında A yüzey alanının minumum bir değeri vardır.oynanabilir.58m 2 R 5.419m A( r) 1000 H= 553.582 0 1000 1000 = = 10. prizmanın yüzey alanından (600 m2 ) daha küçüktür. 2000 dA 2000 A = 2πR 2 + ⇒ = 4πR − 2 = 0 3000 R dR R 3 H= 2. =0 ∂L ∂L ∂M ∂A = 0 .10+10. L= ⇒ L3 = 1000 ise L=10 m = 2(− 2 + L) = 0 ⇒ L = 2 2 2 ∂M M M 1000 / L A = 2( [ ] M=1000/102 =10 m ve K=1000/(10. A=A(M. Silindir yapının tercih edilmesiyle ısı kaçağından %7.10)=600 m2 1000 m3 lük hacim silindir yapı ile daha düşük yüzey alanı ile sağlanmaktadır. 2 2/3 πR ⎛ 2000 ⎞ π⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 2000 Amin = 2πR 2 + = 2π (5.L) ise diferansiyeli şu şekildedir. Bunun içinde A’nın L ve M ye göre kısmi türevleri sıfır olmalıdır. 1000 1000 ∂A 1000 1000 + + LM ) ise = 2(− 2 + M ) = 0 ⇒ M = 2 ∂L L L M L ∂A 1000 1000 1000 .613 10 × ⎛ 2000 ⎞ R=⎜ ⎟ ⎝ 4π ⎠ 2000 1/ 3 = 5.838m .58]x100/600) daha tasarruf edilebilir. 15 .419) 2 + = 553. ∂M A’nın en küçük değerini bulmak için türevi (dA) sıfır olmalıdır. 1000 m3 lük hacmi veren en küçük A yüzeyi aranmalıdır.

Problem-3: 500 m uzunluğundaki bir tel ile bir saha çevrelenecektir.. Koordinat sistemini (x:y) seçerek diferansiyel elemanı oluşturunuz. y Zy y0+dy y0 dy dx Zx Z Zx ? dx dy ? Zy Diferansiyel Eleman Diferansiyel yüzey 0 x0 x0+dx x 16 .2 n! n =0 Bu açılımlar yardımıyla çözümsüzlüğe sebep olan bir türevlenebilir bir fonksiyon polinom haline dönüştürülerek çözümsüzlük aşılmaya çalışılır.dy lik diferansiyel elamanın sınırları arasında bir bağıntı geliştiriniz. = ∑ ( x − xo ) n 2 3. Derece bir polinomu gösterir.b =b(250-b) = 250b-b2 dA/db=0 ise 250-2b=0 ise b=125 m ve a=125 m bulunur b 1.. Herhangi bir triginometrik veya logaritmik fonksiyonun kendisi çarpımı veya toplamı bu açılım ile gösterilebilir.. Bu serideki xo çözüm sahasının alt ve üst noktaları arasını veya çözüm civarını tarif eder. Dikdötgen şeklinde olması istenen sahanın.. Örnek olması açısından bir integralin alt ve üst sınırının ortalaması.? Çevre=2a+2b=500 m.. a=250-b Alan=A=a. bir aranılan kök değerinin yaklaşık değeri veya bir türevin noktası olabilir.2 5.5.3. = ∑ n! 2 3.. + Cn ( x − xo ) n n =0 ∞ Bu ifade n. Bu serinin bir xo noktası civarında gösterimi şu şekildedir: y = ∑ Cn ( x − xo ) n =C0 + C1 ( x − xo ) + C2 ( x − xo ) 2 + C3 ( x − xo ) 3 + C4 ( x − xo ) 4 + .2 4.2 Seriler Analitik veya teorik çözümlerin üretilmesinde en çok kullanılan yötemlerden biride seri açılımlardır.. ∞ y ' ' (0) 2 y ' ' ' (0) 3 y ( IV ) 4 y (V ) 5 y ( n ) (0) n x y ( x) = y (0) + y ' (0) x + x + x + x + x + .2 n =0 ∞ y' ' ( xo ) 2 y' ' ' ( xo ) y ( n) ( xo ) 3 y( x) = y( xo ) + y' ( xo )( x − xo ) + ( x − xo ) + ( x − xo ) + .. Değişik seri ifadeler olmakla birlikte en temel seri “kuvvet serisi” olarak bilinir.. Bu serilerin xo=0 açılımı Maclaurin ve xo≠0 açılımı ise Taylor serisi olarak bilinmektedir. Problem: Şekilde görülen taralı alanda Z vektörü düzlemsel değişim göstermektedir.4. Seriler yardımıyla dx.3. alanının maksimum a olması için kenar uzunlukları ne olmalıdır. Çözüm süreci içerisinde fonksiyonun kendisi işlemin devamını mümkün kılmaz ise seri açılımıyla devam edilir.

Daha önce verilen seride y yerine Z yazarak x ve y yönündeki değişimler Taylor Serisi belirlenmiş olur. Bu elemanın koordinatları (x0:y0) ve (x0+dx:y0+dy) olacaktır. Sadece diferansiyel eleman için değil. Bu soru seri açılım ile cevaplanabilir... Nasıl bir eğri değişimi ile iki sınır birbirine bağlanmaktadır. = ∑ ∂y ∂y 2 2 ∂y 3 3. Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂Z ( yo ) dy ∂y bulunur Bulunan sonuçlar mühendislikte kullanılan değişik fiziksel büyüklükler için gemelleştirilebilir. Z ( x) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( y − yo ) ( x − xo ) . y ve y0 değişken oldukları için seçilen bir eleman tüm diferansiyel elemanları temsil edecektir.2 ∂x n n! n =0 Z ( y) = Z ( yo ) + ∞ ∂Z ( yo ) ∂ 2 Z ( yo ) ( y 2 − yo ) ∂3 Z ( yo ) ( y − yo )3 ∂ n Z ( yo ) ( y − yo )n ( y − yo ) + + + . Sonsuza giden sayıda olan diferansiyel yüzeylerden bir tanesi ele alınarak istenen bağıntı kurulabilir. Böylece yukarıdaki açılımlar şu şekle dönüşürler. Çünkü tüm fonksiyonlar seriye açılabilir. Diferansiyel eleman üzerinde x0≠0 ve y0≠0 olduğu için Taylor Serisi bu amaçla kullanılabilir. Z ( y) = Z ( yo ) + ∂y ∂x Bu ifadeler diferansiyel eleman içerisinde Z’ nin x ve y’ ye göre değişimini göstermektedir. (x0:y0) daki Z değerleri biliniyor kabul edilirse. Direkt bir denklem yazmak mümkün olduğu için. Daha yüksek mertebeden türevler bu durumda sıfır olacaktır. Bir yüzeydeki Zx ve Zy değerleri hangi fonksiyonel değişimle diğer yüzeylere ulaşmaktadır. (x0+dx:y0+dy) daki Z değerleri bu denklemler yardımıyla belirlenebilir. Bu durumda Z nin x ve y’ ye göre x0 ve y0 daki Taylor açılımları şu şekilde olacaktır: ∞ ∂Z ( xo ) ∂ 2 Z ( xo ) ( x 2 − xo ) ∂3 Z ( xo ) ( x − xo )3 ∂ n Z ( xo ) ( x − xo )n Z ( x) = Z ( xo ) + ( x − xo ) + + + . = ∑ ∂x ∂x 2 2 ∂x3 3.Çözüm için taralı alan diferansiyel yüzeylere bölünmüştür. Z ( yo + dy) = Z ( yo ) + ∂y ∂x ∂Z ( xo ) dx ∂x Bulunan son ifadelerde gerekli yoketmeler yapılarak ve yeniden düzenlenirse Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + .2 ∂y n n! n =0 Daha önce diferansiyel elemanın sonsuz küçük olduğu ve içerisindeki tüm değişimlerin lineer olduğu söylenmişti. Diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki (x0:y0) veya girişindeki değerler Zx ve Zy ise karşılık yüzeylerdeki (x0+dx:y0+dy) veya çıkıştaki değeri nedir? Bu soru diferansiyel eleman üzerinden denklem üretiminde. özellikle sürekli ortamlar için (ısı akışı veya akışkan akışının oluşturduğu ortam katı cisimler gibi belirli bir sınıra sahip olmadığı için sürekli ortam olarak isimlendirilir) önemlidir. yukarıdaki denklemde x=x0+dx ve y=y0+dy yazılmalıdır: Z ( xo + dx) = Z ( xo ) + ∂Z ( yo ) ∂Z ( xo ) ( yo + dy − yo ) ( xo + dx − xo ) . Z x ve y’ ye göre lineer olarak artacağı veya azalacağı için.. Buradaki x. σ ( x + dx) = σ ( x) + ∂σ ( x) dx ∂x σ ( y + dy ) = σ ( y ) + ∂σ ( y ) dy ∂y Bir hava akımında akış sıcaklığına ve basıncına bağlı olarak hava yogunluğu çok değişecektir. (x:y) düzleminde hava yoğunluğu hesabı yapılmak istenirse yukarıdakine benzer işlemler yapılır. tüm sistemler için bir değişimi seri ile ifade etmek mümkündür. Örnek olarak diferansiyel elemanın bir yüzeyindeki gerilme σ ise dx kadar ve dy kadar sonraki değerleri şöyledir. akış ortamı bir denklemin yazılabileceği 17 .. Ancak Z hem x hemde y ile değiştiğinden türevler kısmi türev olacaktır. Z=ax+b ve Z=cy+d ise 1. x0. Dolayısıyla yukarıdaki ifadede..türev sabit olacaktır. Bu amaçla..

Mertebe. 2. Diferansiyel denklemlerin çözümü daha ziyade belirsiz integral çözüm mantığı ile çözülürler. Bilindiği gibi belirli integrasyon (sınırlı integrasyon) ve belirsiz integrasyon (sınırsız integrasyon) şeklinde iki integral alma yöntemi mevcuttur. 1. İşte bu C sabitlerinin sayısal karşılıklarının bulunmasını sağlayan hallere BAŞLANGIÇ ve SINIR ŞARTLARI ismi verilir. Diğer taraftan. İyi tesbit edilmeleri çözümün sağlığı üzerinde müspet yönde etkili olacaktır. Yani. diferansiyel denklemim çözümü mutlaka bir koordinat sistemine (kartezyen koordinatlar. Elemanın bir yüzeyindeki belirli kabul edilerek diğer yüzeyindeki yogunluklar yazılabilir. negatif. Bir problem sadece sınır veya sadece başlangıç şartı gerektirebileceği gibi her ikisinide birden isteyebilir. Bu şartlar. mertebe için 2 tane C sabiti . 2. 1. başlangıç ve sınır şartları şartlar sağlanamadığı için çözümsüzlük mümkün olabilmektedir. tamsayı.Newton Yasası vb kullanılarak yukarıdaki eşitlikler ile bir diferansiyel denklem bulunur. Literatürde. Dolayısıyla. ρ ( x + dx) = ρ ( x) + ∂ρ ( x) dx ∂x ρ ( y + dy ) = ρ ( y ) + ∂ρ ( y ) dy ∂y Diferansiyel eleman üzerinden çeşitli fiziksel kanunlar. Her koordinat sistemi mutlaka bir orijin noktasına sahiptir. kütlenin korunumu. mertebe için 3 tane C sabiti bulunur. bağımsız değişken sayısı 2 olan bir kısmi diferansiyel denklemin C sabiti sayısı 4 tür. Bir noktada çözüm denkleminin fiziki olarak doğru olup olmadığı hakkında karar vermemizi sağlayan en temel büyüklüklerdir. makine mühendisliği eğitimi sürecinde mutlaka 18 . Yoğunluk (ρ) için bu değerler. Eğer bu şartlar yerine gelmezse rahatlıkla çözümün yanlışlığından bahsedebiliriz. Eğer proplem geometrisi üzerindeki orijin noktası yer değiştirirse. mertebe için 1 tane C sabiti. özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin çözümünde çok etkilidirler. pozitif veya complex sayısal karşılığı belirli olmayan büyüklüktür. II. Bu şartların anlaşılması için. diferansiyel denklemlerin çözümü esnasında da belirsiz integral çözümünde karşımıza çıkan integral sabitlerine benzeyen “C” diferansiyel denklem sabitleri karşımıza çıkar. Bu diferansiyel denklemin çözümünden hesaplamalarda kullanılabilecek analitik bağıntılar bulunur. Bu sabitlerin sayısı diferansiyel denklemin mertebesine göre değişir. enerjinin korunumu. silindirik koordinatlar veya küresel koordinatlar ) göre yapılmak zorundadır. Görülebileceği gibi çözüm için belirli olması gereken şart sayısının C sabiti sayısına eşit olması gerekir. Çözüm fonksiyonu bulunabilmesine rağmen.6 Başlangıç ve Sınır Şartları İntegrallerin en basit diferansiyel denklem oldukları noktasından hareketle başlangıç ve sınır şartlarının tarifi ve gereği integrasyon işleminden verilebilir. Sonuç olarak başlangıç ve sınır şartlarının bilinmesi veya problem üzerinden çıkarılabilmesi gerekir. Bu şartlar aynı zamanda diferansiyel denklemin çözümü sonrasında bulunan analitik ifadenin sağlaması gereken değerlerdir. 3. Başlangıç ve sınır sartları tariflenirken bu orijin noktası ve koordinat sisteminin tipi dikkate alınmalıdır. integrasyon işlemi veya diferansiyel denklem çözümü sonrasında elde edilecek çözüm denklemi bu C sabitlerinide içerecektir. “C” bir sabit olup reel. x3 y = ∫ x dx ⇒ y = +C 3 2 x=3 ⇒ y=? 33 y = +C 3 (C den dolayı y tam belli değil) Belirsiz integral ile sadece bir C sabiti karşımıza çıkmaktadır. Diferansiyel denklemin bağımsız değişkeni zaman ise bulunması gereken şart BAŞLANGIÇ ŞARTI. Örnek olarak. bağımsız değişken geometri veya boyut ise bulunması gereken şart SINIR ŞARTI olarak isimlendirilir. Diferansiyel denklem çözümlerinde bu sabitlerin sayısı daha fazla olabilir. başlangıç ve sınır şartlarının değeride değişecektir. kullanılacak şartların durumlarına göre problemler SINIR DEĞER PROPLEMİ veya BAŞLANGIÇ DEĞER PROBLEMİ olarak da isimlendirilebilir. Eğer bağımsız değişken sayısı biden fazla ise bu sayılar bağımsız değişken adedi ile çarpılmalıdır. Bu şartlar problemin yapısından elde edilir.diferansiyel elemanlara bölünür. Sonuç olarak nümerik karşılığı belli olmayan C’ li denklem ile direkt olarak sayısal bir hesaplama yapılamaz.

ısı iletim yeteneği ) 4. Doğru olması mümkün olabilecek veya beklenen çözümler neler olabilir? Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c q T2 T2 0 x=L L x Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri Problemi etkileyen Fiziksel büyüklükler: 1. Böylece duvar içerisindeki sıcaklık değişimi T(x) eğrisi veya denklemi şekildeki a. Aksi halde. b ve c eğrilerinden biri olacaktır. Bu problemlerde ilk önce diferansiyel denklemin meydana getirilmesi araştırılacak daha sonra başlangıç ve sınır şartları bulunacaktır. Isı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. Transfer olan ısı mıktarı . düşerse bir ısı absorberi olmalıdır. x = L ise T=T2 ∆T=T1-T2 x = 0 ıse T=T2 x = L ise T=T1 Bir duvar veya levha ile iki ayrı sıcaklığa sahip iki ayrı ortam oluşturulmuştur. t 6. Zaman . Böylece duvarın bir yüzeyi T1. Çünkü. Çünkü. Kalınlık . Sıcaklık .b ve c eğrilerinden biri olacaktır Her mühendislik probleminin çözümünde mutlaka bir referans sistem olarak bir eksen takımı (Kartezyen koordinat sistemi. q 2. şekilde görülen kesik çizgilerle verilmiş eğrileri tanımlayan. elde edilen diferansiyel denklemlerin çözümüyle bulunması gereken eğriler araştırılacaktır. Böyle bir bilgi olmadığı için doru sıcaklık dağılımları a. PROBLEM-1: L kalınlığındaki levha veya duvarın iki yüzeyindeki sıcaklıklar T1 ve T2 dir. Duvarın veya levhanın iç bölgesindeki sıcaklıklarda bu iki değerin arasında olacaktır. L 5. aşağıdaki uygulama problemlerinin iyi analiz edilmesinde fayda vardır. Doğru bir çözüm için.görülecek en temel konuları ihtiva eden. Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. En son olarakta. Termodinamik kanunlara göre iki ortam arasında ısı transferinin olabilmesi için ortamlar arasındaki sıcaklık farkının sıfırdan farklı olması gerekir (∆T=T1-T2≠ 0). Silindirik veya küresel koordinatlardan birisi) seçilmeli ve problem geometrisinin bir yeride eksen takımının orijin noktası olarak tercih edilmelidir. minimum veya maksimum noktalara sahip çözümler fiziken yanlış olacaktır. çözüm fonksiyonunun bu eğrilerden birini vermesi gerekir. A Sınır Şartları orijin noktası solda orijin noktası sağda 1. diğer yüzeyi T2 sıcaklığına sahip olacaktır. Bulunan diferansiyel denklemlerin belirlenen sınır veya başlangıç şartları vasıtasıyla çözümleri ileriki bölümlerde verilecektir. Bu sıcaklık değerleri T1>T2 şeklinde birbirinden farklı olarak verilmiş ise levha-duvar içerisinden geçen ısı miktarını ve levha-duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını problem üzerinde etkili olan fiziksel büyüklüklere bağlı olarak bulunuz. Yüzey alanı . Böyle bir durumda iki ortam arasındaki levha veya duvar üzerinden bir miktar ısı geçecektir. T 3. duvar veya levha içindeki sıcaklık yükselirse bir ısı üreticisi. Isının yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa akması gerektiği için. Malzeme (yoğunluk. x = 0 ıse T=T1 2. bulunması 19 . duvarın iç noktalarındaki sıcaklık değerleri T1 ve T2 den büyük veya küçük olamaz.

Bu sıcaklık farkı sıfır ise ısı transferi olmaz.malzeme. Dolayısı ile sıcaklık farkı büyüdükce transfer olan ısı miktarınında artması gerekir. Şayet T ve x zamana bağlı olarak değişmiş olsaydı eksenlerin biri zaman boyutunu temsil ederken. Bu şartlar altında gerekli olan sınır şartları çıkarılmıştır. cözüm süresince veya çözüm alanında değişmezler.t) (1) şeklinde bir denklem geliştirmektir.gerekli başlangıç ve sınır şartları ancak orijini belirli olan bir sistem için belirlenebilir. Eksen takımı ve orijin noktasının yeri değiştirilmiş olsa sınır şartlarınında değişeceği açıkca görülebilir. . deneysel çalışmalarla düzenlenmiş tablolardan malzeme tipine göre seçilir. yüzey alanı ve transfer olan ısı sabittir. Fakat bu orantının derecesi bilinemez. Direkt böyle bir bağıntının yazılması şu aşamada mümkün değildir. 5 nolu fiziksel büyüklük olan zaman da bir değişkendir. Çünkü. Yani q ile L ters orantılıdır. düzlemsel kartezyen koordinatlar seçilmiş ve eksen doğrultularıda T ve x olarak alınmıştır. fiziksel büyüklükler arasında şu yorumlar çıkarılabilir: . problem parametrelerinin zamana göre değişimi istenmeyen ve beklenmeyen bazı olumsuzlukları beraberinde getirir. Yukarıdaki fiziksel büyüklüklerin 2.Termodinamiğin 2. Seçilen eksen takımının her eksenine (her doğrultusuna) fiziksel büyüklüklerden bir tanesi atanmalıdır. 4 ve 5 nolu elemanları değişken olurken diğerleri sabittirler.Levhanın veya duvarın kalınlığı arttıkca q miktarı azalmalıdır. Malzemenin ısı iletme kabiliyeti malzemeye ait bir sabit olup.x. Bununla beraber sıcaklık kalınlığın her noktasında farklı değerler aldığı için değişkendir. zaman problemin çözümünü zorlaştırmasının yanında. kötü ise daha az ısı iletilmelidir. m: orantı derecesi) . Böylece 2 boyutludeğişkenli (T ve x) çözüm aranacaktır. n:orantının derecesi) . ( q ∝ ∆Tn . Bu işlem yapılırken mutlaka fiziksel büyüklüklerin DEĞİŞKEN olan tipi ele alınmalıdır. Duvar içerisi koordinat sisteminin x boyutu ile temsil edildiğinden T x’e göre değişecektir. Bu tür zamana bağlı olarak değişmeyen problemler DAİMİ (steady) veya SÜREKLİ REJİM olarak isimlendirilir. Yani malzemenin ısı iletme kabiliyeti ısı yükü ile doğru orantılıdır.A.x ve y) bir problem meydana gelecekti. yasasına göre ısı yüksek sıcaklık ortamından düşük sıcaklık ortamına akar. mühendisliğin pratik uygulamalarında zamana göre bir değişme istenmez.A ısı akış doğrultusuna dik yüzey alanı olup transfer olan ısı ile doğru orantılıdır. 20 . ( q ≈ 1/ Lm . Kalınlık sabit değer gibi görülebilir. Malzeme. Eğer x yönü q doğrultusuna göre 30o açılı seçilseydi T ve q hem x hemde x’ e dik doğrultuda (y doğrultusu) değişim göstereceğinden 3 boyutlu (T. Yani sıcaklık duvar içerisindeki noktadan noktaya değişmektedir. Ancak bir denklemin veya bağıntının geliştirilmesine yardımcı olabilecek. sınır şartlarına ilaveten birde başlangıç sartı gerekecekti. Bu problemin çözümünde amaç fiziksel büyüklükler arasında q=q(T. Eksen takımı olarak. Aynı zamanda bulunacak çözümün formuda eksen takımının tipinden ve orijin noktasının yerinden etkilenecektir. Çünkü. Başka bir ifade ile sıcaklık (T) kalınlığa (L.x) bağlı olarak değişmektedir. Ancak duvar veya levha içerisinde her nokta için bir sıcaklık değeri sözkonusudur. Yukarıdaki yorumların ilk ikisi birleştirilerek şu şekide bir denklem elde edilir. Eksen takımının orijin noktası olarak levhanın sol tarafı tercih edilmiştir. Yani transfer olan ısı miktarı sıcaklık farkı ile doğru orantılıdır. Başka bir ifade ile iki ortam arasında ısı transferinin olması için aralarında bir sıcaklık farkının (∆T=T1-T2 ) olması gerekir.Levha veya duvar malzemesinin ısı iletme kabiliyeti iyi ise daha çok ısı. Zaman bağlı olarak değişen problemlere DAİMİ OLMAYAN (unsteady) problem ismi verilir. Bu değer literatürde ISI İLETİM KATSAYISI olarak bilinmektedir. Ancak. problem geometrisi bir düzlem yapı arzettiği için. Böylece çözüm düzlemi düşey doğrultu T ve yatay ısı akış doğrultusu x olacaktır.

duvar veya levha içerisindeki sıcaklık dağılımının bilindiği bir yapı bulunursa çözüm ileriye götürülebilir. hem malzeme ısı iletme yeteneği hemde orantı katsayısı sabittirler. Çünkü. Bu parçalama sayısı artıkca her parça içerisindeki değişimler lineer hale yaklaşacaktır. Bu eleman çok küçük olduğu için içerisinde sıcaklığın kalınlığa göre değişimide LİNEER olacaktır. Sonuç olarak. Çünkü. Dolayısıyla diferansiyel eleman içinde m=n=1 olacaktır. dx sonsuz küçük levha kalınlığı olduğu için. Bu değişim m ve n nin değerlerine göre şekil alacaktır. bu eğrilerin diferansiyel eleman üzerindeki izdüşümleri mutlaka bir doğru olacaktır. Süperpozisyon prensibi gereği çözülemeyen bir bütün çözülebilir daha basit ve kontrol edilebilir küçük parçalara ayrılır. b ve c eğrilerinden hangisi olursa olsun. Sıcaklığın levha içerisindeki değişimi a. Bulunan son denklem daha ileriye götürülemez. Duvarın en ince dx kalınlığındaki dilimlere ayrıldığı düşünülürse. Sıcaklığın duvar veya levha içerisindeki değişimi a. Matematik ifadeyle.T2' ) olacaktır. Sonsuz giden sayıdaki doğrucuklar yanyana gelerek herhangi bir eğriyi oluşturmaktadırlar. Bu en küçük yapıya DİFERANSİYEL ELEMAN ismi verilir. bunların bir tanesi aşağıdaki gibi olacaktır: Bu incecik duvarın yüzey sıcaklıkları T1' T2' olacaktır. Dolayısı ile m ve n bilinmediği için sayısal hesaplamada yapılamaz. b ve c eğrilerinden hangisidir. bu kalınlığın iki kenarı arasındaki sıcaklık farkıda sonsuz küçük (dT= T1' . sıcaklığın levha içerisinde kalınlığa bağlı olarak ne şekilde değiştiği bilinmemektedir.q∝ ∆T n Lm (2) Bu orantı bir katsayı ile ( k ) eşitliğe dönüştürülebilir. bu aşamada bir tıkanma meydana gelmiştir. Bu diferansiyel eleman genelde problem geometrisinin çok küçültülmüş bir minyatürü olur ve genelde diferansiyel eleman ile ana problemin geometrisi birbirine benzerler.b ve c eğrileri diferansiyel elemanlar vasıtasıyla sonsuza giden sayıda lineer doğruya ayrılmıştır. Bu sıcaklıklar T1 ve T2 nin arasında olacaktır. i sonsuz küçük parçalama sayısı ise ⇒ T T1 lim i →∞ L = dx lim ∆T = dT i →∞ i Lineer değişim Diferansiyel Eleman ve içerisindeki sıcaklık dağılımı x+dx Lineer değişimler dT T2 0 x x+dx x x dx Diferansiyel eleman ve üst taraftaki açıklamalar 3 nolu ifadeye taşınarak yeni haliyla denklem şu şekilde yazılabilir. Bölünen her parça içerisinde değişimler biraz daha basitleşir. Şayet bölüm işlemi sonsuza giden sayıda yapılacak olursa sistem en küçük parçasına ayrılmış olur. ∆T n q=k m L (3) Son ifadedeki k bir orantı sabiti olup yukarıdaki 3. Eğer. Çözüm için bundan sonra fiziksel büyüklükler ile diferansiyel eleman arasında yukarıdaki mantıkla bağıntı elde edilmeye çalışılır. yorumu temsil edebilir. Diğer bir ifade ile a. dT q=k (4) dx 21 . Sonuç olarak.

Toplam çözümün bulunması için her bir parça tek tek çözülerek. parçaların herbirinden bulunan çözümlerin toplanması demek integral alma işlemi ile eş anlamlıdır. Bu değerlerin belirli olduğu yapıya ulaşmak için r doğrultusu (radyal doğrultu) sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılacaktır.z) sistemi seçilecek ve boru eksenide orijin noktası olarak alınması gerekecektir. içerisinde diferansiyel operatör olan “d” bulunmaktadır. Bu fonksiyonel bağıntı şekildeki a. Çünkü. Eksen takımının orijin noktasının yerinin levhanın sağ tarafının seçilmesi halinde negatif eğimden kaynaklanan olumsuzlukların olmayacağı açıktır. Düzlemsel yapılar kartezyen koordinatlarda kolaylıkla ifade edilebilir. Aynı problem T1 sıcaklığında su taşıyan borunun T2 sıcaklığındaki bir ortam için analiz edilmiş olsaydı. Böylece levhada sabit kabul edilen A yüzeyi boru için r nin fonksiyonu olacaktır. 5 nolu denklem herhangi bir hesaplama için uygun değildir. Yani. Bu d operatörleri esas problemin sonsuza giden sayıda parçalanmasından elde edilmiştir. Duvar veya levha için önerilen fiziksel değişkenler bu problem içinde geçerli olacaktır. q ısısı T1>T2 şatıyla boru içerisinden dışarıya doğru akacaktı. matematiksel olarak sistem parçalanarak türevi alınmış ise. Dolayısıyla 5 nolu diferansiyel denklemin esas problem için geçerli olabilmesi için integre edilmesi veya diferansiyel denklem çözümünün uygulanması gerekir. Bu nedenle meydana gelecek tersliğin giderilmesi için 4 nolu ifade aynı zamanda (-) ile de çarpılmalıdır. Çözüm sonrasında 1 nolu denklem yapısında hesaplamalar için uygun bir fonksiyonel bağıntı bulunur. Fakat değişken ve sabitler noktasında bir değişim olacaktır. elde edilen çözümlerin toplanması gerekir. Sonsuz sayıda parça için bu işlemin yapılamayacağı aşikardır. Dolayısyla 5 nolu denklem sadece diferansiyel eleman için geçerlidir. Gerçek bir hesaplama için d operatörlerinin yokedilmesi gerekir. Buda 5 nolu diferansiyel denklemin çözümü demektir. Bu nedenle herhangi bir A yüzeyinden t kadar zamanda tranfer olan ısının bulunması için 4 nolu denklem A ve t ile çarpılmalıdır. Fakat. Bu durumda q ısısı r doğrultusunda akacaktır. Aksi takdirde bulunan çözüm fiziki olarak doğru olmaz. Bir tane bağımsız değişken olduğu için ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM olarak da isimlendirilir. Oysaki ısı (q) mutlak değerdir. Bu nedenle 4 nolu denklemle hesaplanacak ısı da negatif olacaktır. Böylece düzlemsel duvardan eğrisel boruya geçilecektir. Seçilen eksen takımına göre T nin x’ e göre çizdiği eğri negatif eğimlidir. Levha kalınlığını temsil eden dx ve sıcaklık farkını temsil edene dT’ nin nümerik değerleri bilinmektedir. b ve c eğrilerinden birini veren bir ifade olmalıdır. lim i →∞ r1 − r 2 = dr lim ∆T = dT i →∞ i ise q = k dT dr 22 . Denklemde T bağımlı x ise bağımsız değişken olarak ele alınmıştır. Yeni durumda ısı transferi yüzeyi boru içinden dışına doğru değişmektedir. Yani esas sistemin diferansiyeli-türevi alınmıştır. Böylece elde edilecek dr et kalınlığına sahip içiçe sonsuza giden sayıdaki diferansiyel elemanlar içerisinde değişimler lineer olacağından m =n=1 olacaktır. Yukarıdaki benzer analiz burada yapılabilir. Eğer levha için ortaya atılan analizler boru içinde yapılırsa ısı değeri ∆T n q=k olarak bulunacaktır.Son denklemin birim analizi yapıldığı zaman birim alandan birim zamanda transfer olan ısıyı vereceği görülecektir. dT q = − Atk (5) dx Bulunan bu ifade içindeki “d” operatörlerinden dolayı bir diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. tekrar integre ederek toplanabilir.θ. Şimdi önemli olan “boru et kalınlığı içerisinde sıcaklığın değişiminin ne olduğu?” sorusu olacaktır. Silindirik bir yapı olması nedeniyle böyle bir problemde referans sistem olarak SİLİNDİRİK KOORDİNAT (r. Isı transferinde bu bağıntı FOURIER DENKLEMİ olarak bilinmektedir. Yine n ve m için sayısal değer bulunumayacağı için bu (r 2 − r1) m denklem kullanılamıyacaktır.

Başlangıç ve sınır şartlarını belirleyiniz. Düzlemsel veya plaka yapılar kartezyen koordinatlarda. Bu koordinat sistemlerinin farkı kartezyen koordinatlarda değişim birbirine dik üç dogrultu (x. Doğru bir koordinat tercihi önemlidir. Aynı zamanda yapının yüzeyindeki sıcaklıkların birbirinden farklı olması nedeniyle sıcaklık farkından dolayı da bir ısı akışı sözkonusudur. yaylar silindirik koordinatlarda kubbe gibi yapılar küresel koordinatlarda analiz edilmelidir. Yanlış tercih değişken sayısını artırabilir. çekirdek reaksiyonları veya elektriki rezistans gibi yöntemler vasıtasıyla q* kadarlık sabit bir ısı üretimi mevcuttur.z doğrultuları) vasıtasıyla ifade edilmektedir. Böyle bir durumda diferansiyel eleman dr et kalınlığındaki ve dθ açısını gören silindir parçası olacaktır. Artan değişken sayısı problem çözümünü zorlaştırır. borular. Zamanla suyun havuzda seviyesinin yükselmesi gibi prizmatik yapı içerisindede sıcaklık yükselecek ve yapının sıcaklık yükselmesinden dolayı iç 23 . Prizmanın iç taraflarındaki beklenen sıcaklık yükselmesi muhtemelen yüzey sıcaklıklarının da üzerine çıkacaktır. r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r. θ) dr dθ T1 T1 0 T5 T1 T4 T3 T1 ≠ T2 ≠ T3 ≠ T4≠ T5 Diferansiyel Eleman Dikkat edilirse problemin asıl geometrisi ile diferansiyel elamanı arasında bir benzerlik mevcuttur.y. Prizmatik yapı içerisindeki sıcaklık dağılımını veren denklemin karekteristiğini tahmin ediniz. Problem 2 : İçerisinde birim zamanda ve birim hacimde q*[kj/m3s] kadarlık ısı üretilen ve cevresi farklı sıcaklıklara sahip HxLxM ebatlarındaki prizmatik hacim içerisindeki sıcaklık dağılımının hesaplanabileceği diferansiyel denklemi tesis ediniz. içerisine su doldurulan havuzda suyun seviyesinin yükselmesi gibi iç taraftaki sıcaklığın yükselmesine neden olacaktır. Silindirik koordinatlarda iki doğrultu (r ve z doğrultuları) ve bir açı (θ açısı) ile ifade edilmektedir. Prizmatik yapının tüm noktalarındaki sıcaklık değeri başlangıçta To değerine sahiptir. Bunun yanında problem geometrisi ile seçilen koordinat sistemi uyumludur.r2 T2 T1 T1 r2 q ısı akışı doğrultusu Bulunacak Denklem T=T(r) dr T2 T1 0 T2 T1 T2 T2 T2' T1' Diferansiyel Eleman Eğer boru çevresi boru etrafındaki sıcaklıklar birbirine eşit olmadığı kabul edilirse sıcaklıklar birbirlerinde farklı olacağı için ısı transferi hem r hemde θ yönünde olacak ve sıcaklık dağılımıda hem r hemde θ yönünde değişecektir. İçerde üretilen ısı. kötü ise daha fazla olacaktır. Şayet malzemenin ısı iletme yeteneği iyi ise bu yükselme nispeten az. Neticede problem-1 deki yapıdan farklı bir beklenti meydana gelecektir. Prizmatik hacim içerisinde kimyasal. Küresel koordinatlarda ise aynı değişim bir r doğrultusu ve iki açı (θ ve ϕ açıları) ile ifade edilmektedir. Bu durumda iç bölgelerden dış yüzeylere doğru bir ısı akışı sözkonusu olacaktır. Bu nedenle diferansiyel eleman için hem r hemde θ yönünde dilimler düşünülmelidir.

q. Çünkü fiziksel büyüklüklerin birbirlerine göre. İç enerji.z. DENKLEM olacaktır. Orijin noktasının yeri başka yerde seçilebilirdi. elde edilen en küçük yapı diferansiyel eleman olur. Bu küçük prizma yapıların sayısı sonlu değerde bir sayı ise ancak nümerik çözüm yapılabilir.0) = To 2. T(0. Boyutlar : Yapı içerisine sıcaklık değiştiği için değişkendir. Hacim merkezi. ağırlık merkezi.y. Bu nedenle bu değişimin belli olduğu daha küçük bir fiziki yapı ele alınmalıdır. Daha küçük bir yapı için büyük prizmatik yapı daha küçük prizmalara ayrılmalıdır. Isı q : İç ve dış sıcaklık farkının değişmesinden dolayı değişkendir.t : Değişkendir. Prizmatik yapının sıcaklığı konuma ve zaman göre değişebileceği için değişkendir. Problemin fiziksel büyüklükleri şunlardır: 1. T(x. Fakat. u : Belirli sıcaklıktaki malzemenin sahip olduğu enerjidir. başlangıç noktası. 7.y.y. Orijinin yerinin iyi belirlenmesi çözüm rahat olmasınıda sağlayacaktır. T(x. y T6 T2 Isı akış Doğrultusu L T3 0 H M T4 x T1 ≠T2 ≠ T3 ≠T4 ≠ T5 ≠T6 z T5 T1 Fiziksel büyüklüklerin 5 tanesi değişkendir.z. Sıcaklık. 6.z.x. Neticede bulunacak fonksiyon şu formda olmalıdır: T = T ( t. Bu 24 .t) =T2 5. Malzeme : Yoğunluk. Problem prizmatik yapıdan dolayı kartezyen koordinatlarda çözülecektir. t = 0 T(x.t) = T1 1.t) = T5 Şu aşamada (1) nolu denklemin açık fonksiyon olarak yazılması mümkün değildir. Bağımsız değişken sayısı birden fazla olduğu için bulunacak olan diferansiyel denklem de KİSMİ DİF.q*) (1) Bu problemde yapının prizmatik olması (silindirik veya küresel bir yapıya sahip olmaması nedeniyle) nedeniyle çözüm için kartezyen koordinatlar seçilmiştir. Eğer bölünen sayı sonsuza giden bir değerde ise. Bu değişkenlerin bir tanesi Bağımlı değişken olarak alınırken diğerleri bağımsız değişken olarak seçilmelidir.y.t) = T3 3.0. T(L.y. Eksen takımının orijin noktası ise sol alt köşeye tesbit edilmiştir.H. İstenen olması nedeniyle T bağımlı diğerleri bağımsız değişken olarak tayin edilir.t) = T6 6.t) = T4 4. T : Konuma(x. Üretilen ısı miktarı. T(x. 2. 4.y. Sıcaklık farkı değişirse transfer olan ısı miktarıda değişecektir.z ) ve zamana (t) bağlı olarak değişir. minumum veya maksimum değere sahip noktalar orijin olması açısından faydalı noktalardır. Zaman .0. ısı iletim kabiliyeti ve mikrokobik yapı ile şekli sabit olmalıdır. T(x.enerjisi de artacaktır.y. 3.z. prizmatik yapı içerisinde nasıl bir değişim gösterdiği ve fonksiyonel yapısı belirli değildir. 5. Bu durumda çözüm için gerekli olan sınır ve başlangıç şartları seçilen eksen takımına göre şu şekildedir: Sınır şartları: Başlangıç şartı : 1. simetri ekseni.z. Kötü bir orijin noktası gereğinde çözümsüzlüğe kadar gidebilir. Dolayısıyla iç ve dış taraf arasındaki sıcaklık farkıda değişecektir.malzeme. orijin noktasının özellikli bir nokta olması gerekir.M. q* : Genellikle sabittir.z.

5. İç enerji maddenin sıcaklığından dolayı sahip olduğu enerjidir. u =Cv T [ KJ/kg] .kanunu) göre aşağıdaki ifade yazılabilir: Giren ısı miktarı .diferansiyel eleman bir hacim yapıyı göstermesinden dolayı DİFERANSİYEL HACİM ismini alır.dy dir. sonsuza giden sayıda dilimlere ayrılarak dx.dz ve z yönündeki ise dx. diğer yüzeylerinden ısı çıkışı olacaktır. qy ve qz ise. qy ve qz yüzeylerle çarpılmalıdır. Sabit hacimdeki özgül ısıya (Cv) bağlı olarak şu şekilde denklemize edilmiştir. ρ dir. sıcaklığın değiştiği yönlerde. kenarlarda daha düşük olacağından (Isıtıcı mantığına) ısı iç bölgelerden dış bölgelere akacaktır. diferansiyel eleman içerisinde üretilen ısı ve bu diferansiyel elemandan komşu diferansiyel elemanlara geçen ısı arasında enerjinin korunumunu gösteren Termodinamiğin 1. Kanununa göre bir denge olmalıdır. prizmanın merkezi bölgesinde üretilen ısı zorlukla yüzeye ulaşırken. [2] denkleminde açıklanmayan ifadeler diferansiyel elemanın yüzeylerinden meydana gelen ısı transferleridir. dy ve dz lik boyutlara sahip sonsuz küçük sanal hacimlere bölünür. Bu dt aralığında sıcaklık lineer değişerek dT kadar artar. Diferansiyel hacim içerisindeki toplam ısı üretimi dQ*=q*[kj/m3s].y. Bu diferansiyel hacim içerisinde tüm değişimler lineerdir. En küçük hacim içerisinde üretilen ısıda en küçük olacaktır (hacim dV ise Q da dQ olur). sıcaklık farkından dolayı farklı yönlerde farklı ısılar akacaktır.dy. y ve z yönlerine göre değişimi lineedir. Bu değerler sabit olmayıp (x. Diferansiyel elaman üzerindeki ısı üretimi ve transferi arasında enerjinin korunumu prensibine (termodinamiğin 1.z) bağlı olarak değişecektir. birim kütle için u ile gösterilir. Zamana göre sıcaklığın nasıl değiştiği bilinmediği için zaman boyutuda sonsuz küçük dt aralıklarına ayrılır. Bu durumda birim zamanda diferansiyel eleman içinde ∂T meydana gelen iç enerji değişimi ρ Cv dxdydz olacaktır. V:hacim [m3] ve ρ : yogunluk [kg/m3] ise m=V. içindeki q* kadarlık ısı üretiminden dolayı zamanla diferansiyel eleman içerisindeki sıcaklıkta yükselecektir. y ve z doğrultusunda birim yüzeyden akan ısılar qx. Herhangi bir diferansiyel elemana komşu diferansiyel elemanlardan geçen ısı. Sonuç olarak örnek olarak alınan diferansiyel elemanın birkaç yüzeyinden ısı girişi olurken. Daha önce verilen qx. İlave olarak bir yüzeyindeki değerine bağlı olarak diğer yüzeyindeki değer seri açılımlarla belirlenebilir.y ve z yönünde sonsuz küçük dilimlere ayrılarak sonsuza giden sayıda dx. Diğer taraftan [2] denklemindeki iç ısı üretimide açıklanmalıdır. T birden fazla bağımsız değişkene ∂t bağlı olduğu için kısmı diferansiyel ( ∂ ) kullanılmıştır.dx dy dz olacaktır.dV= q*[kj/m3s]. Seçilen koordinat sistemine uygun olarak x. y yönündeki dx. Büyük prizmatik yapının H. Diferansiyel eleman sonsuz küçük olduğu için kütlesi ve hacmide sonsuz küçük olacaktır. Prizmanın bütün yüzeyleri farklı sıcaklıkta olup. dx. hacmi ve iç enerjisi şu şekilde olacaktır. L ve M boyutları. qy ve qz ile sembolize edilmiştir. Bu durumda elemanın diferansiyel kütlesi.dz 25 . dy ve dz kadar sonra ne kadar ısı çıkacağının hesaplanması Bölüm 1. Merkezi yerlerde sıcaklık daha yüksek. Aşağıdaki şekilden görüleceği üzere x yönünde diferansiyel eleman yüzeyi dy.2 deki seriler kavramı ve örnek problemindeki bilgilerden faydalanarak belirlenebilir. Çünkü. Dolayısıyla merkezden yüzeylere doğru birim yüzeyden geçen ısılar artarak değişecektir. yüzeye yakın bölgelerde üretilen ısılar ise daha kolay yüzeye ulaşacaktır.dz. Giriştedeki birim yüzeydeki ısıl yükün qx. Daha önce verilen HxLxM ebatlarındaki prizma x. Hesaplamalarda diferansiyel yüzeyin yüzey alanı dikkate alınmalıdır. U = m Cv dT [ KJ] ise du =Cv dT ve dU = m Cv dT m:kütle [kg]. Sıcaklığın yükselmesi ile de eleman içerisindeki iç enerjide değişecektir. dV=dx dy dz ise dm=ρ dx dy dz ve dU= =ρ dx dy dz Cv dT Daha önce bahsedildiği gibi havuzda zamanla suyun birikmesi gibi.Çıkan ısı miktarı + Üretilen ısı miktarı = İç enerji değişimi (2) İç enerji toplam kütle için U. Diferansiyel hacim içinde sıcaklığın x.

⎢q y + ∂y ⎦ ∂z ⎦ ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz (3) ∂t Gerekli parentezler açılarak sadeleştirmeler yapılırsa şu ifade elde edilir: ∂q ⎡ ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ qxdzdy+qydxdz+qzdydx. ∂q y ⎤ ⎡ ∂q ∂q ⎤ ⎤ ⎡ ⎡ dy⎥dxdz .⎢ q y dxdz + y dydxdz ⎥ .ebatlarında eleman elde edilir.⎢ qx dydz + x dxdydz ⎥ + ∂z ∂x ∂y ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ∂T + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz ∂t ∂T ⎡ ∂ qy ⎤ ⎡∂ q ⎤ ⎤ ⎡∂ q dydxdz ⎥ − ⎢ z dzdxdy ⎥ − ⎢ x dxdydz ⎥ + q* dxdydz = ρ Cv dxdydz −⎢ ∂t ⎦ ⎣∂x ⎦ ⎣∂y ⎦ ⎣∂z Bulunan son denkleme Problem 1’ de bulunan fourier denklemi de dikkate alınarak düzenlenirse ve tüm ifade dx dy dz ile bölünürse denklem en son haline getirilmiş olur. ∂T ∂q x ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q x ∂2T = −k 2 qx = −k ⇒ = −k ⎥⇒ ∂x ∂x ∂x ⎢ ∂x ⎦ ∂x ∂x ⎣ k=sabit qy = −k ∂q y ∂q y ∂T ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂2T = −k 2 ⇒ = −k ⎥⇒ ∂y ∂y ∂y ⎢ ∂y ⎦ ∂y ∂y ⎣ k=sabit (4) ∂T ∂q z ∂ ⎡ ∂T ⎤ ∂q z ∂2T = −k 2 q z = −k ⇒ = ⎢− k ⎥ ⇒ ∂z ∂z ∂z ⎣ ∂z ⎦ ∂z ∂z 26 k=sabit .⎢q x + x dx⎥dydz + qxdzdy + qydxdz + qz dydx .⎢q z + z dz⎥dydx .⎢ qz dxdy + z dzdxdy ⎥ . Bunlardan bir tanesi seçilerek aşağıdaki şekli verilen yapı üzerinden işlemler yapılabilir. ⎡ ⎢q ⎣ + ∂q y y ∂y ⎤ dy⎥dxdz ⎦ dz ∂q z ⎤ ⎡ ⎢q z + ∂z dz ⎥ dydx ⎣ ⎦ qx dy dz dy ∂q x ⎤ ⎡ ⎢q x + ∂x dx⎥dydz ⎣ ⎦ Diferansiye Eleman Diferansiyel Hacim : dV = dx dy dz dx qzdydx qydxdz Bulunan değerler [2] ifadesinde yazılarak aşağıdaki diferansiyel form elde edilir.

Burada yapılacak işlem yine bu belirsizliğin giderileceği daha küçük model ve eleman düşünmektir. Bu eleman sonsuz küçük alınırsa değişim daha isabetli olarak doğru bir şekilde bulunacaktır. Çünkü U’nun x’e ve diğer etkenlere göre nasıl bir değişim gösterdiği bilinmememektedir. Yani sonsuz küçük 27 Sınır şartları: 1. Germe kuvveti (sabit) 4. Bu germe kuvveti ise kabloyu koparmaya çalışacağından kablonun kopma mukavemeti ile sınırlanmıştır. X=L/2 ise U=0 ise U=0 ise U= Umax ( dU = 0) dx . Bu değerde kablolara yatay yönde verilen germe kuvvetiyle (To) sağlanır. Çünkü sonsuz küçük yapılarda değişimler lineerdir. x=0 2. U çökme miktarı belirli bir değeri geçemez. x=L 3. Bu uzunluk dx miktarına tekabül edecek ve dx uzunluğundaki çökme miktarıda dU kadar olacatır. Dolayısıyla bütün bu etkilerin iyi bir kombinasyon içerisinde çözülmesi gerekir. Kablo ağırlığı (sabit) 2. eksen takımının orijin noktasının yeri ise sol taraftaki direğin tepe noktası alınmıştır. Bunun nedeni değişimin karekteri ve mertebesinin bilinmemesidir. Bu durumda fiziksel büyüklükler ve sınır şartları şu şekilde olur. Fiziksel değişkenler : 1. Problem 3 : İki direk arasında asılı bulunan. meydana gelecek çökmenin hemen hemen bir parabolik eğri olması beklendiğinden ve bir parabolun en rahat tanımlanabilmesi (y=ax2+bx+c) nedeniyle kartezyen koordinatlar seçilmiş olup. Bununla birlikte merkezi bölgelerdeki sıcaklığın kenarlarındam daha yüksek olması gerektiği söylenebilir. ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q * ρC v ∂T + + + = k ∂t ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 k (5) 5 nolu denklem ısı transferinde Isı İletiminin Temel Diferansiyel Denklemi olarak bilinir. Çökme miktarı (değişken) 3.mertebe 1. birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan L[m] uzunluğundaki kabloda yerçekimi etkisiyle meydana gelen çökmeyi veren diferansiyel denklemi belirleyiniz ve sınır şartlarını tespit ediniz.derece non-homojen kısmi diferansiyel denklemdir. Bu denklem matematiksel bir isimlendirme ile 2. y g 0 U(x) direk L x kablo U(x): x çizgisine göre kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen çökme miktarının x’ e göre değişimi g: yerçekimi ivmesi Bu tür problemler gerek asma köprü hesabında ve gerekse kabloların asıldığı iki direk arasındaki mesafenin araziye uygun olarak hesabında önemlidir. L mesafesi sonsuza giden sayıda dilimlere ayrıldığı varsayılarak. Direklerarası mesafe (değişken) Bu problemde de direkt olarak U’yu veren bağıntı bulunamaz.Yukarıdaki ifadeler yerine taşınıp bütün ifadeler diferansiyel hacime bölünüp gerekli sadeleştirmeler yapılarak şu ifade elde edilir. Çözüm için kullanılacak eksen takımı olarak. en küçük uzunluğa sahip kablo elde edilir. Seçilen elemanın büyük olması bu lineer değişim yaklaşımını geçersiz kılar. Beklenen sıcaklık dağılım eğrisi ileri bölümlerde diferansiyel denklemlerin çözümü aşamasında verilecektir.

T1sinα = dw dw = wo dx ( diferansiyel elemanın ağırlığı) (3) (2) 2 nolu ifade To değerine bölünerek ve 1 nolu ifadedeki değerler kullanılarak şu işlemler yapılabilir: Burada wo (N/m) kablonun birim uzunluğunun ağırlığıdır.tgα = dtgβ = dtgα Bu işlemde β açısı α dan sonsuz küçük miktarda büyük olmalıdır. Direk tepe noktalarında germe kuvveti To yatay olduğu için herhangi bir noktadaki eğim ile T nin çarpımı To a eşit olacaktır. ΣFx = T2cosβ-T1cosα = 0 ise T2cosβ = T1cosα = To (1) Bu denklemin başka bir ifadesi kablonun herhangi bir noktasındaki eğimin (α) cosinüsü ile o noktadaki T kuvvetinin çarpımı. ΣFy=0) uygulanabilir. Diferansiyel eleman asıl kablodan kesilerek çıkarılmış gibi düşünüleceğinden kesilen yüzeyleri temsil eden T gerilme kuvvetleri hesaba katılmalıdır. Bu gerilme kuvvetleri germe kuvvetinin ve kablo ağırlığının vektörel toplamından meydana gelir. Hesabı düşünülen bu problemdeki kabloda herhangi bir hareket düşünülmediği için statik denge şartları (ΣFx=0. Rüzgardan meydana gelecek küçük salınım hareketleri ise hesapların basitliği açısından ihmal edilebilir. Elde edilen diferansiyel eleman ve üzerinde etkili olan kuvvetler şekil olarak aşağıda görülmektedir: T2 β dU dx → 0 ve dU → 0 ise α → β α – β → dα ( veya dβ ) α T1 dw dx Önceki problemlerden farklı olarak göre kesme yüzeylerinde yeni fiziki parametreler (T1 ve T2 kesit alma kuvvetleri) belirtilmiştir. Bu diferansiyel elemanın statik dengesi T1 ve T2 ile sağlanacaktır. Statik denge şartları diferansiyel elemana da uygulanabilir. ΣFy = T2sinβ .uzunlukta meydana gelen çökme de sonsuz küçük olacaktır. To dx → 0 ise α → β ise β . T2 sin β T1 sin α dw − = To To To T2 sin β T1 sin α dw ise − = T2 cos β T1 cos α To tgβ − tgα = wo dx olarak bulunur. başka noktasındaki eğimin cosinüsü ve T nin çapımına eşittir. Diferansiyel elemandan tgα = ve yukarıdaki analizler birleştirilerek aşağıdaki dx ifade bulunur: d ⎡ dU ⎤ w o d 2U wo ⎡ dU ⎤ w dx = ⇒ = dtgα = d ⎢ ⎥ = o ⇒ To dx ⎢ dx ⎥ To dx 2 To ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦ 28 . α + d α = β olduğuna dikkat dU edilmelidir.α → dβ (veya dα) ise tgβ . Dolayısıyla kablo doğrultusu boyunca değeri değişir.

mertebe 1. Bu problemde hareketli bir sistem analiz edilecektir. su tarafından 4V şiddetinde bir direnç kuvveti tepki vermektedir. 4V kuvveti: değişken 6.mertebe homejen olmayan adi diferansiyel denklemdir. t ise bağımsız değişkendir. Bu bağıntıdan herhangi bir kablo ve L mesafesi için max çökme bulunabilir. Fiziksel büyüklükler: 1. P motor kuvveti hareketi sağlarken. Hız . orijin noktası olarakta hareketin başlangıç noktası tercih edilmelidir. Problem 4: Su içerisinde tamamen batmış ve durmakta iken denizaltı P sabit motor kuvvetiyle harekete başlamıştır. İvme . Problem 5 : Akışkanların hareketinde kütlenin korumunu temsil eden süreklilik denklemini bulunuz. Hız gradyanı hız profili veya hız dağılımı olarak da bilinir. denizaltı yörüngesinin bir doğru olması gerektiğinden kartezyen koordinatlar seçilirken. a= dV dt ise m dV − 4V = P dt olarak diferansiyel denklem bulunur. Bu durumda denizaltıyı maddesel nokta seviyesine indirgeyebiliriz.kanunudur. kütle .4V = m. Denizaltı katı bir yapıya sahip olması nedeniyle yaklaşık olarak bütün noktalarının hız ve ivmeleri birbirine eşittir.derece 1. Sadece ağırlık gibi homejen yayılı yüklerin olduğu problemler için uygulanabilir. Aracın hızının ve almış olduğu yolun hesaplanacağı ifadeyi bulunuz. Bu problemde öncekilerden farklı olarak sadece aracın takip ettiği yörünge sonsuz küçük dilimlere ayrılır. Bu denklem 1. Dikkat edilirse değişken sayısı 2 den fazla olmasına rağmen diferansiyel denklem kismi yapıda çıkmamıştır.a . zaman. V bağımlı değişken. Gerek akışkanın katı cidarlar ile ve gerekse akışkan 29 . P kuvveti : sabit 5. Hız profili veya gradyanı akış bölgesinde nokta nokta hızın nasıl değiştiğini ifade eder. t=0 iken V=0 (denizaltı başlangıçta duruyor) g (m/s2) x: hareket doğrultusu 4V (N) ΣF = m. Bu diferansiyel denklemin çözümünden U=U(x) şeklinde bağıntı bulunur. Eğer akış bolgesi x-y düzleminde ise hız gradyanıda x ve y nin fonksiyonu olacaktır. m : sabit 2. Açılama: Bütün akışkan akış problemlerinde akışkan içerisinde hız gradyanının bilinmesi gerekir. Hareket esnasında. Her dilim içerisinde yolun zamana göre değişimi lineerdir ve hız her sonsuz küçük zaman aralığı (diferansiyel aralık veya zaman) içerisinde sabit bir değere sahiptir (V= ds/dt). 4V su direnç kuvveti ise harekete engel olmaktadır. Maddesel nokta kinematik bir kavram olup diferansiyel eleman gibi çok küçük yapıyı ifade etmektedir.a ise P . Çözüm için referans sistem olarak. Denizaltıya iki tane kuvvet etkimektedir. hareketli sistemlerin dengesini temsil eden Newton’un 2. araca hızıyla orantılı olarak. V : değişken 3.derece adi diferansiyel denklemdir.Bulunan son ifade 2. t :değişken V (m/s) P(N) Başlangıç şartı 1. a : değişken 4. Bu durumda kullanılacak bağıntı.

Böyle bir durumdada doğrultuya göre miktarların ve hız şiddetlerinin nasıl dağıldığını bulmak mühendislik açısından önemlidir. 3. Burada sayfa düzlemine dik derinlik l birim olduğu kabul edilerek. Akışkan yogunluğu. Bu diferansiyel eleman içerisine giren çıkan akışkan miktarları birbirine eşittir. : değişkendir. 5. ρ : Gazlar için konuma ve basınca bağlı olarak değişirken. y Kanal Duvarı dx dy x u Kanal Duvarı x Hız dağılımı y v V Q=ρAV Qx = ρ Ax u Qy = ρ Ay v (1) V hızının x ekseni üzerindeki izdüşümü u. Bu denklem bulunurken akışkan ortamından akış doğrultusuna göre 2 veya 3 boyutlu diferansiyel eleman alınır. 30 . Akış miktarı. Yani bir kesitten geçen akışkan miktarı başka bir kesitten geçen akışkan miktarına eşittir. Akışkan mekaniği veya Termodinamik problemlerin diferansiyel yöntemle çözümünde kullanılan diferamsiyel eleman genellikle KONTROL HACMİ veya YÜZEYİ olarak isimlendirilir. Gerekli işlemler ve şekil aşağıda verilmiştir. Bu durumda bir kesitten geçen akışkanın başka bir kesitten geçerken.2 de verilen bilgiler ışığında elamanın içine giren çıkan akışkan miktarları arasında bir denklem türetilebilir. Süreklilik denklemi kütlenin korunumu prenbine dayanır. Daha Bölüm 1. u (yatay yöndeki hız). Akış doğrultusuna göre değişir. Bu istenilen değerleri hesaplayan bağıntılardan biride SÜREKLİLİK DENKLEMİ'dir. Zaman.dy dAy = l. y ekseni üzerindeki izdüşümü v olarak alındı. 2. Hızın düşük ve akış çizgilerinin düzgün olduğu laminer akış ve hızın yüksek akış çizgilerinin gelişigüzel eğriler ve girdaplar olduğu türbülanslı akışta. sıvılarda akışkanlar sıkıştırılamaz olduğu için sabit kalır. 4.dx (2) u ve v ise x ve y doğrultularındaki toplam akışkan hızının izdüşümleridir. Q : kütlenin korunumuna göre sabittir. Fiziksel büyüklükler: 1. debi.5. Girişte tek doğrultuda bir akış olabilirken çıkışta doğrultu düzlemsel yani iki boyutlu olabilir. y yönünde ise Qy kadarlık debiler girerse çıkışta bu değerler sonsuz küçük miktarda artar veya azalır. Akış kesiti : akış doğrultusuna göre bazen değişir bazen sabit kalır. Diferansiyel elemana veya kontrol yüzeyine x yönünde Qx. hesaplamada kullanılan bağıntılar ve elde edilen sonuçlar birbirinden farklıdır. t : değişken Debi ve diğer büyüklükler arasında şu şekilde ifade yazılabilir. bir doğrultuya göre gerek akan miktarın dağılımının ve gerekse hızın değişiminin ne olduğunun bilinmesi gerekir. dAx = l. İki boyutlu bir akış ortamından aşağıdaki diferansiyel hacim cıkarılabilir.taneciklerinin birbirleriyle sürtünmeleri sonucu meydana gelen enerji kayıplarının hesaplanabilmesi için hız gradyanının bilinmesi gerekir.v (düşey yöndeki hız). Her iki haldede hız gradyanı birbirinden çok farklıdır. Yukarıdaki şekilde verilen dx dy lik eleman içerisinde hızın değişimi linerdir. Akışkan hızı.

Şayet akışkan sıkıştırılamayan bir sıvı ise yoğunluk değişmeyeceğinden türevleri sıfır olacaktır. Böyle bağımlı değişkenin birden fazla olduğu diferansiyel denklemler DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ olarak bilinir ve çözüm için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır. Bu durumda şu ifade bulunur: ∂u ∂v + =0 ∂x ∂y (5) Bulunan denklemde u ve v bağımlı. Akış problemlerinin çözümünde kullanılan 3 ana denklemden biridir. ∂Qy ⎤ ⎡ ∂Qx ⎤ ⎡ (3) dx⎥dy = 0 dy⎥dx + Qx dy . Beklenen eğri gerçekleşmiyorsa ve şartlar sağlanmıyorsa cözüm yanlış olacaktır. 31 .⎢ Qx + Qydx .⎢ Qy + ∂y ∂x ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ 1 nolu denklemlerin gerekli kısmı türevleri alınıp 3 nolu ifadeye taşınırsa ve 3 nolu ifadede gerekli düzenlemeler yapılırsa şu ifade bulunur: ∂ ( ρu ) ∂ ( ρv ) + =0 ∂x ∂y veya u ∂ρ ∂u ∂ρ ∂v +ρ +v +ρ =0 ∂x ∂x ∂y ∂y (4) Bulunan bu ifade akışkanlar mekaniğinde SÜREKLİLİK DENKLEMİ olarak bilinir.7 Cözümlerin Fiziki Yorumu Diferansiyel denklemlerin çözülmesi sonucu bulunan ifadelerin matematiksel olarak doğru olmasının yanında ilgili probleme uygun bir değişimide bize vermesi gerekir. En başından çözüm belirlenmiş olan başlangıç ve sınır şartlarını sağlamalıdır. 1. Bu tür yorumlar daha önce çözülmüş problemlerin diferansiyel denklemlerinin çözümü esnasında yapılacaktır. Bu denklem bu haliyle sıkıştırılabilir akışkanların (gazlar) değişken kesitli ortamda akması geçerlidir. Mühendislikte akış problemleri genellikle zamana bağlı olmayan daimi hallerde düşünüldüğü için zaman dikkate alınmamıştır.∂Qy ⎤ ⎡ dy⎥dx ⎢ Qy + ∂y ⎣ ⎦ Qx dy dy ∂Qx ⎤ ⎡ Qx + dx ⎥dy ⎢ ∂x ⎣ ⎦ dx Diferansiyel eleman ve eleman üzerindeki akış miktarları Qy dx Kütlenin korunumu prensibine kontrol hacmine göre giren ve çıkan akışkan miktarları birbirine eşit olmalıdır. x ve y ise bağımsız değişkenlerdir.

bağımlı değişkenin ve türevlerinin önünde bağımsız değişkene bağlı fonksiyonların çarpım halinde olduğu değişken katsayılı denklemlerin çözümü seri ile yapılır. Özellikle. Bu nedenle diferansiyel denklemelerin çözümünde de integrasyon prosesi kullanılacaktır. Bu çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak da isimlendirilir. homojen çözüme benzetilerek veya diferansiyel denklemin homojen olmayan kısmına benzetilerek diferansiyel denklemin özel çözümü önerilir. 1. birbirinden ayrı olarak bulunan çözümlerin toplanmasından bulunan çözümdür. Bu yöntemle çözümde değişken sayısı sonra iptal edilmek üzere 2’ den 3’ e çıkarılır. Bu durumda önerilen çözüm fonksiyonun yeterli sayıda türevi ve kendisi diferansiyel denkleme taşınarak denklemin sağlaması araştırılır.BÖLÜM II ADİ DİFERANSİYEL DENKLEMLER VE ÇÖZÜMLERİ Önceki bölümlerde integrallerin en basit diferansiyel denklem olduğu ifade edilmişti. Özellikle 1. denklemi sağlayacan şekilde seri sabitleri düzenlenir. Genel çözüm. önemli bir kısmının çözümü bulunur. homojen veya parçalama ile homojen hale dönüştürülen diferansiyel denklemin çözümüne verilen isimdir.mertebe diferansiyel denklemler ise İNTEGRE EDİLEBİLİR PARÇALARA AYRILARAK çözümü gerçekleştirilmektedir. Bazı durumlarda herhangi bir matematiksel işlem yapılmaksızın tahmine ve tecrübeye dayanarak. Daha sonra dikkate alınmayan kısmın GENEL ÇÖZÜME etkisi yansıtılır. İntegrasyon için fonksiyonel yapısı uygun olmayan 1. Yüksek mertebeli diferansiyel denklemler için ilk önce HOMOJEN ÇÖZÜM’ ün bulunması ilk aşama olmaktadır. homojen olmayan bir diferansiyel denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından bulunur. 1. Yüksek mertebeli denklemlerde kullanılan bir diğer yöntem KUVVET SERİLERİ ile çözümdür. mertebe diferansiyel denklemler için denklemin lineer veya non-lineer olması çözüm üzerinde çok etkili olmamasına karşın. İlk önce diferansiyel denklemin tümünün değil. Sağlama işlemi gerçekleşmemiş ise yeni bir öneri yapılarak tekrar sağlaması kontrol edilir. 1. yüksek mertebeli diferansiyel denklemlerde sadece lineer diferansiyel denklemlerin analitik çözümü mümkündür.mertebe diferansiyel denklemlerde çözüm için ilk önce İNTEGRASYON düşünülmelidir. Bu amaçla özellikle bağımsız değişkene bağlı fonksiyon bloğu ve sabitler çözümün ilk aşamasında düşünülmeyebilir. Homojen çözüm bulunduktan sonra HOMOJEN OLMAYAN ÇÖZÜM bulunmalıdır. mertebe denklemlerde hem bağımlı hemde bağımsız değişken dönüştürülebilirken. Yüksek mertebeli denklemlerde de değişken dönüşümleri kullanılabilir. Böyle bulunan çözüm ÖZEL ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. Homojen çözüm. özel DEĞİŞKEN DÖNÜŞÜMLERİ ile çözüm aranabilir. 32 . Serinin bir çözüm olduğu kabul edilerek. yüksek mertebeli denklemlerde genellikle bağımsız değişken dönüştürülür. Bu bölümde tek bağımsız değişkene bağlı.mertebe diferansiyel denklemler için kullanılan son yöntem ise TAM DİFERANSİYEL yaklaşımdır. Yeni değişkenler ile integerasyon çözüm uygulandıktan sonra eski değişkenlere tekrar dönülür. İntegre edilebilir parçalara ayırmak mümkün olmazsa. non-homejen adi diferansiyel denklemlerin çözüm mantığı verilecektir. Sağlama işlemi diferansiyel denklemde hiçbir ifadenin kalmaması manasınadır. Eğer önerilen çözüm denklemi sağlıyorsa ileriki aşamaya geçilir. Örnek olarak.

y)=exey olarak ayrılabildiği için çözüm mümkündür. f(x. Cn gibi n tane integral sabiti bulunmalıdır. x2 y2 2 x 2 yy ' x yy ' + = C1 ise 1. denklemde varolan değişkenler taraf tarafa ayrılabilmelidir.y)=g(x). + = 0. dx Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. Çözümün sağlanması 2 şekilde test edilebilir. Bununla birlikte. Tüm ifadeler birbirini yokediyorsa bulunan veya önerilen çözüm doğru demektir.h( y ) ⇒ ∫ h( y) = ∫ g ( x)dx dx Problem 1: 9 y dy + 4 x = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. C3. bu özelliğe sahip denklemlerin çözümü için gerekli şart f(x.h(y) şeklinde iki ayrı fonksiyona bölünebilmesidir.y).y)=ex+y ise f(x. Diğer taraftan f(x. 8x − −4 x 36C1 − 4 x 2 x2 y2 9 → y′ = = dif denklemde + = C1 ise y = 9 9 4 36C1 − 4 x 2 36C1 − 4 x 2 2 9 9 9 yerine yazılırsa 33 . C2. f=f(x. x ise bağımsız değişken olmak üzere şu şekilde verilebilir: d ny = f(x) dx n (1) Burada f(x) bağımsız değişkene bağlı bilinen bir fonksiyondur. Mertebe bir dif.y)=xyln(x+y) şeklinde ise sadece x’in ve sadece y’nin fonksiyonları elde edilemeyeceği için bu metodla çözüm elde edilemez. denklemin C1. Örnek olarak. Sağlama: Bulunan çözümün doğru olup olmadığı. Sadece 1. dy dy (2) = f ( x.1 Değişkenlerine Ayrılabilen Diferansiyel Denklemler En genel halde bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayrılabilen n. Bu tip denklemlerin çözümleri n kere x üzerinden integrasyon ile gerçekleştirilebilir. Yani. 1. C 9y2 x2 y2 2 + = C1 ∫ 9 ydy = − ∫ 4 xdx 2 = −2 x + C C1 = 18 9 4 C1 sabiti başlangıç veya sınır şartı ile bulunacaktır.y) fonsiyonun. y ) = g ( x). mertebeden bir diferansiyel denklem y bağımlı. mertebe diferansiyel denklemler için “f” fonsiyonu hem bağımlı değişken ve hemde bağımsız değişkenlerin fonksiyonu.…. belirlenebilir. 4 x + 9 yy ' = 0 36 Verilen denklem elde edildiği için çözüm doğrudur.2. türevi Çözüm + = 0. Bu durumda çözüm sonrasında n. Birinci teste göre mutlaka tekrar diferansiyel denklemi vermelidir. olabilir. çözüm fonksiyonunun yeniden türevinin alınmasıyla. 9 4 9 4 9 4 4 x + 9 yy ' = 0. 1. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. İkinci teste görede bulunan çözüm ve türevi diferansiyel denklemde yerine yazılır.mertebe bir diferansiyel denklem için bu şekildeki ayırım yapılarak ve 1 kez integral alınarak çözüm gerçekleştirilmiş olacaktır. f(x. mertebe değişkenlerine ayrılabilen diferansiyel denklemin genel formu ve çözüm formatı şu şekildedir.

Böyle bir dönüşüm mantıksal olarak da yanlış değildir.…) yazılabilir. dx 3 Çözüm: Bu tür diferansiyel denklemlerin çözümünde tütevin integrasyonu için şu benzerlik unutulmamalıdır. Bu değişkenler ve C sabitleri arasında sadeleştirme işlemleri açısından faydalı olacaktır. Not: Çözüm sonrasında tüm fonksiyonların logaritma fonksiyonu veya sinus fonsiyonu … olması halinde integral veya diferansiyel denklem sabiti de ( C ) aynı fonksiyonlar cinsinden (lnC. Çözüm için değişken dönüşümü de gerekecektir. 1 − y 2 = C (1 − x ) 2 y = 1 − C (1 − x ) 2 y′ = 34 2C (1 − x ) 2 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 . Çözüm: Denklemdeki y ve x ifadeleri taraf tarafa ayrılabilir. ydy dx ∫ 1 − y2 = ∫ 1 − x 1 − y 2 = u 1 − x = v ⇒ − 2 ydy = du − dx = dv ∫ − 2u = ∫ − du dv v ⇒∫ du dv = ∫2 u v ⇒ ln(u ) = 2 ln(v) + Co ln u = ln v 2C ⇒ u = C. ⎛ d2y ⎞ d2y ⎛ dy ⎞ dy dx = x dt = t dA = A → ∫ d ⎜ ⎟ = d⎜ 2 ⎟= 2 ∫ ∫ ∫ ∫ ⎝ dx ⎠ dx ⎝ dx ⎠ dx Buna göre örnek diferansiyel denklemin çözümü. C değeri sabitse bunun logaritması veay sinus değeride sabit olacaktır.36C1 − 4 x 2 dy 9 y + 4 x = 0 ise 9 dx 9 −4 x 36C1 − 4 x 2 9 9 + 4x = 0 → − 4x + 4x = 0 → 0 = 0 d 3y Problem 2: = 5 e-2x diferansiyel denklemini çözünüz.Birinin etkisini diğeri yokeder. 5 x2 Çözüm : y = − e − 2 x + C1 + C 2 x + C3 8 2 Buradaki C ler sabitler olup başlangıç veya sınır şartları yardımıyla bulunur. Elde edilen ifade iki basit integrali alınabilir bir denklem olacaktır. SinC. dy 1 − y2 Problem 3: = dx y(1 − x) diferansiyel denklemini çözünüz. Gerekli ters dönüşümlerle çözüm şu şekilde bulunacaktır: 1-y2 = C(1-x)2 Sağlama : “Bulunan çözüm doğrumu?” sorusu çözümün kendisi ve türevi verilen denklemde yerine yazılarak kontrol edilebilir. ⎡d2y⎤ d3y d ⎡d2y ⎤ d 2 y −5 −2 x e + C1 = = 5e −2 x ⇒ ∫ d ⎢ 2 ⎥ = ∫ 5e −2 x dx ⇒ 2 = ⎢ ⎥ dx3 dx ⎣ dx 2 ⎦ dx 2 ⎣ dx ⎦ d ⎡ dy dx ⎢ dx ⎣ dy 5 − 2 x ⎤ − 5 −2x ⎡ dy ⎤ ⎛ − 5 −2x ⎞ ⎥ = 2 e + C1 ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ 2 e + C1 ⎟ dx ⇒ dx = 4 e + C1x + C2 ⎝ ⎠ ⎦ ⎣ ⎦ Benzer şekilde bir kez daha integrali alınarak çözüm aşağıdaki şekilde bulunur.v 2 ln u = ln v 2 + ln C Co = ln(C ). İntegral ve türev birbirinin tersidir.

Duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını belirleyip çiziniz. 1 y= 5 x +1 dy x = diferansiyel denklemini y(1)=3 şartı ile çözünüz. = + C ise C=4 2 2 bulunur. -1=-0+C ise C=-1 bulunur. Denklemdeki k bir sabittir. y2 = x2 + 8 dy Problem 7: = ky dif. Problem 4: Çözüm: dy = 1 + y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. dx y(1 − x) C (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 2 = C (1 − x ) 2 2 (1 − x ) 1 − C (1 − x ) 0 = 0 ise çözüm doğru. ∫y dy 2 Isı akış Doğrultusu T1 Duvar veya Levha T T1 a b c Duvar içerinde sıcaklık değişimi Beklenen sıcaklık eğrileri q T2 T2 0 x=L L x 35 . x=0 ise y=2 [ y(0)=2] Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 2 yazılarak C1 belirlenir. dx = −5∫ x 4 dx − 1 = −x5 + C x=0 ise y=1 [ y(0)=1] y Çözüm denkleminde x yerine 0 y yerine 1 yazılarak C belirlenir. Problem 6: dx y Çözüm: y2 x2 ydy = ∫ xdx x=1 ise y=3 [ y(1)=3] = + C ∫ 2 2 33 12 Çözüm denkleminde x yerine 1 y yerine 3 yazılarak C belirlenir. Böylece genel çözüm. 2 = C1e k 0 ise C1=2 bulunur.dy 1 − y2 = . Böylece genel çözüm. dx Çözüm: dy C=lnC1. lny=kx+lnC1 ise y = C1ekx ∫ y = ∫ kdx ise lny=kx+C. y = 2e kx Uygulama 1: Yüzey sıcaklıkları T1 ve T2 olan L kalınlığındaki duvardan geçen ısıyı hesaplayınız. dx dy = ∫ dx arctgy=x+C y=tg(x+C) ∫1+ y Problem 5: Çözüm: 2 dy + 5 x 4 y 2 = 0 diferansiyel denklemini y(0)=1 şartı ile çözünüz. denklemini y(0)=2 şartı ile çözünüz. Böylece genel çözüm.

0 = -k T1 + C ise C = k T1 bulunur. 2: x=L ise T=T2 ise T2 = T(x) T1 b Duvar içerinde hesaplanan sıcaklık dağılımı k qL + T1 duvardan transfer olan ısı miktarı q = (T1 − T2 ) dir. Herhangi bir yönde ısı akışı yoksa. Değişkenler olan T ve x eşitliğin her iki tarafına dx ayrılabilir. q = −k ∫ qdx = −∫ kdT q dx = -k dT ise çözüm q x = -kT + C şeklinde bulnur. Bu ifadede 2. q. Bu nedenke y ve z yönünde duvar uzunluklarının sonsuz olduğu kabul edilebilir. sınır şartı yerine konularak transfer olan ısı bulunur. 1: x = 0 ise T = T1 . Yapılardaki uygulama açısından x yönündeki ısı içeri veya dışarı akarkan. Dolayısıyla sıcaklık değişimide x sadece x yönünde olacaktır. Bu nedenle değişken sayısı 2 tane oluncaya kadar bazı kabuller yapılmalıdır. o yöne göre sıcaklık değişmez .dT denklemiyle hesaplanmalıdır.Bu durumda duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını veren ifade şu şekildedir. Bu durumda da ısı y ve z yönündeki mesafeler çok uzun olduğu için en kısa yön olan x yönünde akabilecektir. 0 q’’’ q1 T1 Duvar veya Levha x q2 T2 Isı akış Doğrultusu L Duvar içerisinde ısı üretimi mevcut ise diferansiyel denklem şu şekilde olacaktır: ∂ 2 T ∂ 2 T ∂ 2 T q ' ' ' ρC v ∂T + + + = ∂x 2 ∂y 2 ∂z2 k k ∂t 36 Ancak bu denklem kısmi olup çözümü zordur. y ve z yönündeki boyutun daha büyük olması nedeniyle ısı akısı duvar içerisinde kalacaktır. Bizim için duvarın x doğrultusundaki ısı tarnsferi önemlidir. Diğer y ve z yönlerindeki ısı akısı önemli değildir. q x = -kT + k T1 ise T ( x) = qx + T1 k Bu denklem şekildeki b eğrisine uygun bir lineer değişimi ifade ettiği için beklenen bir çözüm bulunmuştur. Sınır şartları iki tane bulunur. L k Isı akış Doğrultusu T2 0 x=L x Uygulama 2: Yukarıdaki problemde duvar içerisinde kimyasal yolla q’’’ kadarlık bir ısı üretimi söz konusu olursa sıcaklık dağılımı ve q değerleri ne olur? Maksimum sıcaklığı bulunuz.

T1<T2 olduğu zaman maksimum nokta sağ tarafa yakın. sıcaklık bu yönde değimiyor ise . Maksimum sıcaklık için sıcaklık dağılımını veren denklemde x=xkrt yazılmalıdır.x) düşecektir.) 2 ye (T. İlave olarak problem daimi (steady) olarak düşünülürse sıcaklık değişmeyecektir: zamanla da .z. T1>T2 olduğu zaman ise sol tarafa yakın olacaktır.y yönünde ısı akışı yok. Fiziki yorum olarak duvar içerisinde ısı üretimi olmasından dolayı duvar içinde bir yerde sıcaklık maksimumdur. T1>T2 için duvar içindeki sıcaklık dağılımı ve yüzeyden meydana gelen q1 (x=0) ve q2 (x=L) ısı akışları şu şekildedir: dT ⎡ T − T q′′′L ⎤ = q′′′x − k ⎢ 2 1 + ısı x değerine bağlı olarak değişiyor. sıcaklık zamanla değişmiyor ise ∂T =0 ∂t ∂T ∂ 2T = =0 ∂y ∂y 2 ∂T ∂ 2T = =0 ∂z ∂z 2 Bu yaklaşımlar ile değişken sayısı 4 den (T. denklem) dx 2 k d ⎡ dT ⎤ − q ' ' ' dT − q ' ' ' ⎡ dT ⎤ ⎛ − q ' ' '⎞ ⎢ dx ⎥ = k ⇒ ∫ d ⎢ dx ⎥ = ∫ ⎜ k ⎟ dx ⇒ dx = k x + C1 ⇒ ⎝ ⎠ dx ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ∫ dT = ∫ ⎢ ⎣ − q' ' ' 2 ⎡ − q' ' ' ⎤ x + C1 ⎥dx ⇒ T = x + C1x + C2 k 2k ⎦ Çözüm için gerekli sınır şartları: x=0 ⇒ T=T1 T1 =.0 + C2 ⇒ C2 = T1 x=L ⇒ T=T2 T2 =. Diferansiyel denklemin yeni hali şu şekildedir: d 2T q' ' ' + = 0 (Bir tane bağımsız değişken var.ve sabit kalır.0/2k + C1. Maximum sıcaklık ve yeri şu şekilde tesbit edilir.z yönünde ısı akışı yok. sıcaklık bu yönde değimiyor ise . Sıcaklık dağılımını kullanarak fourier denklemi yardımıyla yüzeylerden transfer olan ısılar hesaplanabilir. Bir sabitin türevi ise sıfırdır. Adi dif.daimi problem. dx 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎡ T − T q′′′L ⎤ ⎡ T − T q′′′L ⎤ q2 = q′′′L − k ⎢ 2 1 + q1 = − k ⎢ 2 1 + 2k ⎥ 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ⎣ L ⎦ q = −k 37 .q’’’L2/2k + C1.x.y. Bu nedenle duvar içerisinde bir noktada sıcaklık maksimum veya minimumdur.q’’’. Daha önce diferasiyel denklem çıkarılmasında bahsediliği gibi bu beklenen bir durumdur. dT q′′′x ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ =− +⎢ + =0 dx k 2k ⎥ ⎣ L ⎦ ise xkrt = k (T2 − T1 ) L + 2 q′′′L xkrt maksimum sıcaklığın yerini belirler. 2 değişken arasındaki diferansiyel değişim adi formda olacaktır.L + T1 ⇒ C1 = (T2.T1 )/L+ q’’’L/2k q′′′x 2 ⎡ T2 − T1 q′′′L ⎤ + + T =− x + T2 2k ⎢ L 2k ⎥ ⎣ ⎦ Duvar içerisinde sıcaklık dağılımını veren denklem Sıcaklık duvar içerisinde parabolik olarak değişmektedir.

T(x) Tmax T1 q1 T2 0 xkrt x=L/2 x=L x T1 > T2 için sıcaklık dağımı, maximum sıcaklık değeri ve yeri q2

Uygulama 3: AralarındaL mesafes bulunan direklere asılan birim uzunluk ağırlığı wo [N/m] olan sahip kabloda yerçekiminden dolayı meydana gelen sarkmayı bulunuz. Direklerin tepe seviyesine göre meydana gelen maximum çökme miktarını ve yerini bulunuz.
0 x

wo [N/m]

g

kablo

U

d2U wo ise = dx 2 To

⎛w ⎞ d ⎡ dU ⎤ w o dU w o ⎡ dU ⎤ = ⇒ ∫ d ⎢ ⎥ = ∫ ⎜ o ⎟ dx ⇒ = x + C1 ⇒ dx ⎢ dx ⎥ To dx To ⎝ To ⎠ ⎣ ⎦ ⎣ dx ⎦

∫ dU = ∫ ⎢ T ⎣

⎡ wo
o

⎤ w x + C1 ⎥dx ⇒ U = o x 2 + C1x + C2 2To ⎦

Sınır şartları uygulanarak integral sabitleri bulunur. 1: x = 0 ⇒ U = 0 2: x = L ⇒ U = 0 0 = 0+ 0+C2 ⇒ C2= 0 0 = (w0/2T0)L2 + C1L ⇒ C1= - w0L/(2T0) ise
U ( x) = w0 2 ( x − Lx ) 2T0 maksimum çökmenin meydana geldiği noktayı bulmak için bulunan denklemin 1.türevi sıfıra eşitlenir. 2 w ⎡⎛ L ⎞ w L2 L⎤ dU w0 L = (2 x − L) = 0 ⇒ 2 x − L = 0 ⇒ xkrt = ise U max = 0 ⎢⎜ ⎟ − L. ⎥ = − 0 dx 2T0 2 2T0 ⎢⎝ 2 ⎠ 2⎦ 8T0 ⎥ ⎣ L/2
0 x=L/2 x=L x Meydana gelen sarkmanın x’ e göre değişimi ve maksimum çökme

Umax U(x)

38

Uygulama 4: Yola(x) bağlı ivmesi a = 2x ile verilen hareket durmakta iken harekete başlayan bir araca aittir. Aracın hızını ve yolunu zamana bağlı olarak bulunuz.

dV = 2 x şeklinde bir denklem elde edilecektir. Bu diferansiyel denklemde 3 tane dt değişken (V,x ve t) mevcuttur. 3 değişkenli diferansiyel denklem çözülemez. Çözüm için değişken sayısı 2 ye düşürülmelidir. Bu iki şekilde yapılabilir: a=

İlk yöntemde bağımlı değişken (V) yokedilebilir. V yerine x li ifadesi yazılır. Yolun zamana göre 1. türevi hız ise dx d d ⎡ dx ⎤ d 2 x d 2x V= ise diferansiyel denklem = 2 x olur. Böyle → a = [V ] = ⎢ ⎥ = 2 dt dt dt ⎣ dt ⎦ dt dt 2 2.mertebe bir denklemin çözülebilmesi için sağ taraf bağımsız değişkenin (t) fonksiyonu olmalıdır. Oysaki elde edilen denklemin sağ tarafı bağımlı değişkenin (x) fonksiyonudur. d 2x İntegrasyon için 2 = f (t ) olmalı dt IIDeğişken sayısını 2 ye indirgemenin diğer yolu bağımsız değişkenlerden birinin yokedilmesidir. Zincirleme türev kuralı ile bu amaç gerçekleştirilebilir. dV dV dx dx dV = → a= V= a =V dt dx dt dt dx Böylece V ve t arasındaki ivmeden V ve x arasındaki ivme ifadesine geçilebilir. dV V2 = 2x ⇒ ∫ VdV = ∫ 2 xdx ⇒ = x2 + C V dx 2 x = 0 ⇒ V = 0 (Durmaktadır.) ise 0 = 0 + C ⇒ C = 0 , V2 = 2x2 ⇒ V =1.414 x
Uygulama-5: Şekilde görülen çelik köprü üzerinde seyretmekte olan bir araçtan dolayı köprüde meydana gelen çökmeyi (sehim) bulunuz. Maksimum değeri belirleyiniz. Açıklama: Köprü üzerinden geçen en ağır araç körünün tam ortasında en büyük çökmeyi meydana getirir. Bu nedenle tam orta nokta için bulunacak çökme değeri için sağlanacak emniyet diğer noktalar içinde kafi olacaktır. Araç ağırlığından dolayı gövdeyi F kuvveti ile eğmeye çalışacaktır. Hesaplama için mesnet reaksiyonları hesaplandıktan sonra 0 orijin noktasına x kadar uzaklıktaki A noktasına göre moment alınır.
gövde g

I-

Köprü Ayağı F L F 0 F/2 x A

Köprü Ayağı

Çökme eğrisi Sehimin x’ e göre değişimi

Sehim veya çökme (u) diferansiyel denklemi I atalet momenti ve E elastisite modulü ve moment (M) değerine ne bağlı olarak şu şekildedir;
39

EI

d 2u Fx = M ( x) burada moment önceki şekle göre A noktasından M ( x) = − dir. 2 dx 2 d 2u Fx =− , 2 dx 2 d ⎛ du ⎞ Fx , ⎜ ⎟=− 2 IE dx ⎝ dx ⎠ u=− Fx du Fx 2 ⎛ du ⎞ =− + C1 , d ⎜ ⎟ = −∫ dx ise ∫ ⎝ dx ⎠ 2 IE dx 4 IE

ise IE

⎛ Fx 2 ⎞ du = − ∫ ⎜ + C1 ⎟ dx ∫ ⎝ 4 IE ⎠

Fx 3 + C1 x + C 2 12 IE

Çözümün tamamlanması için 2 tane sınır şartı gerekir: 1. x=0 ise u=0 , C2=0 Fx 3 FL2 FL2 2. x=L/2 ise du/dx=0, C1 = ise u = − + x 12 IE 16 IE 16 IE
Uygulama-6: Hareketsiz duran ve aralarında H kadar mesafe bulunan iki plaka arasında akan Qo debiye sahip sıvının hız profilini veren bağıntıyı bulunuz. Akış daimi (steady) dir.
Kanala girerken Hız profili y 0 x H Kanala içeriside Hız profili Açıklama: Sıvıların yapışma özelliği vizkosluk özelliği olarak bilinir. Gerçek sıvılar temasta oldukları katı yüzeye yapıştıklarından hızları yüzey ile aynı olur. Bu problemde plaka yüzeyler hareketsiz olduğu için palakaya bitişik tanecik hızları sıfırdır. Bu suretle girişteki homejen hız profili (gradyeni) kanal içinde parabolik olarak değişir.

Çözüm: İki boyutlu (y,x) akış için akışın hareketini tanımlayan Navier-Stokes denklemi sıkıştırılamayan sıvılar için şu şekildedir. ⎛ ∂ 2u ∂ 2u ⎞ ⎛ ∂ 2v ∂ 2v ⎞ ∂u ∂P ∂v ∂P x için, ρg x − ve y ekseni için ρg x − + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ + µ⎜ 2 + 2 ⎟ = ρ ⎜ ∂x ⎟ ⎜ ∂x ⎟ ∂t ∂y ∂y ⎠ ∂t ∂x ∂y ⎠ ⎝ ⎝ Bu denklemlerde u ve v sırasıyla akışkan taneciği hızının x ve y eksenlerindeki izdüşümleridir. İlave olarak g yerçekimi ivmesini, ρ akışkan yoğunluğunu, µ dinamik viskoziteyi ve P basıncı göstermektedir. Akış sadece x yönündedir ve hız sadece y’ ye göre ∂u değişmektedir. Bu nedenle v=0 ve = 0 olacaktır. Daimi akış zamana göre değişim ∂x göstermeyen akış için zamana göre türevlerde sıfır olacaktır. Geriye kalan ifade şu şekildedir.

ρg x −

⎛ ∂ 2u ⎞ ⎛ d 2u ⎞ ∂P ∂P + µ ⎜ 2 ⎟ = 0 , ρg x − + µ⎜ 2 ⎟ = 0 , ⎜ ∂y ⎟ ⎜ dy ⎟ ∂x ∂x ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

ρ gx −

∂P = K ise ∂x

⎛ d 2u ⎞ K +µ⎜ 2 ⎟ =0 ⎝ dy ⎠

Yukarıdaki denklemde tek bağımsız değişken olduğu için kısmi diferansiyenden adi diferansiyele geçilir. İntegral y üzerinden alınacak olup x ile ilgili terimler bu nedenle K sabiti ile kısaca gösterilmiştir.
d 2u K −K 2 = − = sabit ise iki kez y’y göre integral alınarak u ( y ) = y + C1 y + C 2 bulunur. 2 µ 2µ dy

Sabitlerin bulunması için 2 sınır şartı gerekir. Koordinat sisteminin orijin noktası iki plakanın tam ortası seçilerek hareketsiz plaka yüzeyindeki sıvı taneciklerinin hızı tanımlanabilir. Plakaların orijine uzaklığı seçilen orijine göre H/2 ve –H/2 olacaktır. Gerçek akışkanlar katı
40

y’ = y sec x 13. Bu durumda H değerinden geçen debi integralle belirlenir. y’ = 2x + x y2/ 3y +x2 y 17.yüzeyine yapışacağından ve plakalar hareketsiz olacağından plaka yüzeyindeki taneciklerin hızı da sıfır olacaktır.a2 )0. y2 e2x dx = (4+ e2x) dy 6. Bu durumda diferansiyel kesitten geçen debi Derinlik=1 alınarak. y’ = cos2 x cos y 41 12. dy/dx = y/x2 5. dr = b (cos θ dr + r sin θ dθ ) . Plakaya yakın birim kesitten geçen debi ve 0 orijin noktası civarındaki birim kesitten geçen debi aynı olmayacaktır. xy dx . y ln x ln y dx + dy = 0 18.Derinlik şeklinde hesaplanır. 0 = Son iki sınır şartı denkleminin çözümümden C1=0 ve C 2 = sabitler ve K yerine yazılarak şu şekilde bulunur.x2)1/2dy = 0 16. y=H/2 ise u=0 . H. x2 y y’ = ey 19. dx = t (1+t2) sec2 x dt 14. Bu değişim HIZ ALANI olarakta isimlendirilir. y=-H/2 ise u=0 . Örnek Problemler : 1. Qo = ∫ ifadenin integrasyonu ile bulunabilir. Qo debisi bu −H / 2 u ( y )dy = ∫ 1 − H / 2 8µ H /2 H3 ⎡ dP ⎤ − + ρg x ⎥ H 2 − 4 y 2 dy = ⎢ dx 12 µ ⎣ ⎦ ( ) ⎡ dP ⎤ ⎢− dx + ρg x ⎥ ⎣ ⎦ Son çözümden istenirse Qo debisini veren kanal aralığı H belirlenir. x y3 dx + (y+1) e-x dy = 0 21. sınır şartı . sin x sin y dx + cos x cos y dy = 0 10. x dx . (1-x) y’ = y2 11.Derinlik kesitinden geçen debide sonsuz küçük olacaktır. Qo = ∫ H /2 H /2 −H / 2 u ( y )dy şeklinde yazılabilir. sınır şartı . x2 dx + y(x-1) dy = 0 4. Bu nedenle her y noktası için bir debiden bahsedilebilir. dx/(y(1+x2)) =2 dy 7. x dx + (a2 .3 dy = 0 3. Bu hız bağıntısından hareketle debi ve viskoz kuvvetler hesaplanabilir. u= KH 2 bulunur. Bağıntı y yönünde akışkan hızının nasıl değiştiğini ifade etmektedir. Bu durumda çözüm 8µ 1 ⎡ dP ⎤ 2 2 ⎢− dx + ρg x ⎥ H − 4 y 8µ ⎣ ⎦ ( ) Bu hız profili bir parabolik bağıntı olup beklenen çözümdür. (e2x + 4 ) y’ = y 22. x cos2 y dx + tan y dy = 0 9. tan2 y dy = sin3 x dx 8. Bu nedenle y doğrultusu dy lik sonsuz küçük diferansiyel dilimlere ayrılır. Herhangi bir dy.5dy 20. Kesit akış doğrultusuna dik olup.(x+2) dy = 0 2. (1+ ln x ) dx + (1+ln y ) dy = 0 15. a2 dx = x ( x2 . 0 = 2µ 2 1. Ancak H boyunca u hızı değişmektedir. −K (H / 2)2 + C1 H + C2 2µ 2 −K (− H / 2)2 − C1 H + C2 2. Debi (=hız*kesit) prensibine göre hesaplanır.

5sin2wx .5 dy = 0 24.y2)0. Örnek olarak. r(0)=8. y’=x2y2-2y2+x2-2 42.25π) = -1 r(0) = r0 y(2) = 3 y(0) = 1 y(2) = -1 y(1) = 3e-1 y(2) = 3 y(π/2) = 4 y(-2) = 1 y(1) = 9 32. 2 xyy’ = 1+ y2 28.y) ve N(x.5dx . (1. M(x.mertebeden diferansiyel denklemler tam diferansiyel yaklaşımı ile çözülebilir.x) (1) şeklinde bir kapalı fonksiyonel denklem bulunabilir. y’=x3e-y y(2)=0 43. çözüm ifadesinde x-değişkeni.y) dy = 0 Bu denkleme yukarıda verilen I. y’ = (3y-xy)/x 31. y’+cscy=0 38. w:sbt 39. y’ = x2y2 35. y’ = 3y 29. y) dx + N(x . r(0.2 Tam Diferansiyel Denklemler Önceki bölümde verilen bağımlı ve bağımsız değişkenlerine ayırma yöntemi her diferansiyel dy = f ( x. V(dV/dt)=g. y ) genel ifadesindeki f(x.y)=-(x+y) ve N(x.5 cos2x. g:sbt. Bulunan f(x.x (x2 – 1)0. Ancak y=y(x) şeklinde bir bilginin bulunması da verilen integralin çözümüne bağlı olduğundan klasik mantıkla çözüm bulunamaz.g(y) denklem için mümkün olmayabilir. Ancak bu integral çözümüne bağlı olup çözüm mümkün olmaz II- Şayet verilen örnekler çözülmüş olsaydı. I(0)=Io 47. yy’=0. 2ydx = 3x dy 34. bağımlı ve bağımsız değişkenlerin fonksiyonu olan M(x. y’=4(y+1)0. y yerine V ve x yerine t 42 .23. y-değişkeni ve Cintegral sabiti bulunacaktı. dV = sin t + V → ∫ dV = ∫ ( sin t + V ) dV : zaman (t) üzerinden integral almak dt için hız (V) zaman cinsinden yerine yazılmalıdır. Aynı şekilde II. y’ = (3+y) cot x 33.5π)=-0. Eğer değişken ayırma yapılamaz ise integral almak mümkün olmayacaktır. y’= cosx tgy 40. x y dx + e dy = 0 26. xyy’ = 1+ y 2 3 x2 36.y)=1 olacaktır. y′ = dx şeklinde ayırmanın mümkün olmadığı hallerde. V(to)=Vo 45. Değişkenlerine ayrılamayan. dr/dt = -4 rt 27. 2y dx = 3x dy 30.y)=h(x). y’+(x+1)y =0 3 2.C)=0 denkleminden C çekilerek C=C(y. dr/dt=-4tr. y(0. y’=y2 sinx 41. sinθ dr = r cosθ dθ.örnek uyarlanırsa (2) dy = x+ y → dy − ( x + y )dx = 0 ise dx M(x.örnek için.y.2 44.y) fonsiyonlarına bağlı olarak 1.3 46. Idy = x+ y → ∫ dy = ∫ ( x + y ) dx : x üzerinden integral almak için y değişkeni dx x cinsinden yerine yazılmalıdır. y’=3(y+1) 37. 1. mertebe bir diferansiyel denklemin standart formu şu şekilde gösterilebilir. L(dI/dt)+RI=0.

Dikkat edilirse (2) formundaki çözülecek diferansiyel denklem ve çözüldüğü varsayılan çözümün diferansiyelini ifade eden (4) denklemleri birbirine benzemektedir. Bu yaklaşım Sabitlerin Değişimi ismi verilmekte olup başka diferansiyel denklem çözümlerinde de kullanılmaktadır. y ) = ise = ∂x ∂y ∂ x∂ y ∂y ∂x ∂ y∂ x (6) 43 . Biri diğerini yokedebilir.5. y ) = ∂C ∂y (5) yazılabilir. Çünkü bu türevleme birbirine eşit iki diferansiyel ifade elde edilir.yazılarak M(t.diferansiyeli önceki bilgilere (Bölüm 1.y) böyle bir fonksiyonun 1. Verilen (5) denklemleri de x ve y ye göre kısmı olarak türetilirse. M ( x. Tam diferansiyel bir fonksiyon (değişken ∂y sayısı gerçekte 2 tane olan fonksiyon) için dC=0 olmalıdır. ∂C ve ∂x ∂C ∂C dx + dy = 0 ∂x ∂y (4) şeklinde yazılabilir. Başka bir ifade ile “M(x. bu toplamda tam diferansiyel olacaktır. Bu birleşme ancak M’ nin y’ ye göre kismi türevine. Bu benzeşimden . Bu ikisinin toplamı değişiminin tamamını verecek olup. y ) = ∂C ∂ M ( x. (5) nolu denklemler 2 tane olup hangisinden C değeri bulunabilir. C’nin x’e göre değişimi olarakta düşünülebilir. Her ikisininde kullanılabilmesi içim iki denklem birleştirilmelidir. Bunlar kısmi diferansiyel dir. (3) denklemine göre C’ nin değişiminin bir kısmı x.türevi olarak bakılacağı gibi. hem M hemde N fonksiyonları etkili olacağından her ikiside kullanılmalıdır.y) fonsiyonlarına bağlı olarak (4) şartını sağlayan C ne olmalıdır?” sorusunun cevabı verilmelidir. M ( x. Tam diferansiyel C gibi bir sabit için kesinlikle sıfırdır. N’ ninde x’ e göre tekrar kısmı türevleri alınması ile mümkün olur. diğer bir kısmı da y üzerindedir. Ancak ∂C sıfır olmayabilir.x. Tam ve kısmi diferansiyeller 2 ve 2’ den daha fazla değişken içeren fonksiyonlar için lullanılan kavramalardır. ∂C C’nin x’e göre ∂x 1. (1) denklem ile tanımlanmış olan kapalı fonksiyonda C integral sabiti geçici olarak değişken kabul edilirse 2 değişkenli yapıdan 3 değişkenli bir yapıya ulaşılır.V)=Sint+t . N ( x. Birinden bulunan C değeri.y) ve N(x. (2) formunda verilen bir diferansiyel denklemin çözümünden bulunacak (1) nolu denklemin tam diferansiyel şartını sağlayarak (4) denklemini sağlayabilmesi için (5) nolu denklemlerden tam diferansiyellik şartları üretilmelidir. y ) ∂ 2 C ∂C ∂ N ( x. 3 değişkenli (C. Diferansiyel “değişim” olarak da algılanabilir. y ) ∂ 2 C ise = ve N ( x.1) dayanarak şu şekilde yazılabilir: dC = ∂C ∂C dx + dy ∂x ∂y (3) Burada C nin bir integral sabiti olduğu için tam diferansiyelinin sıfır olması sözkonusudur. diğerinden bulunacak C değerine eşit olacakmıdır? Çözüm üzerinde her ikiside. y ) = ∂C ∂x . N(t.V)=1 şeklinde (2) formuna dönüştürülür.

(8) çözümünün elde edilmesinde M(x. 44 . M(x. bulunacak Co sabitinin x’ e bağlı olması muhtemel olacaktır. ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy ∂y ∂y ifadesinden bulunacaktır. y ) ∂ N ( x. (8) ifadesi y 'ye göre tekrar türetilecek olursa çözümün tamamlanmasını sağlayacak Co(y) . (5) ifadesine dikkate edilecek olursa görülecektir. Bulunan Co(y) (8) denlemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. Co sadece bir değişkene bağlı olmak zorundadır. Dolayısıyla bu aşamada çözümün bitmiş olduğunun söylenmesi imkansızdır. y)∂y + C ( x) o (10) Buradaki Co=C(x) olduğuna dikkat edilmelidir. (5) denklemlerindeki ifadelerden biri ele alınarak.y) yada N(x. integral y üzerinden alınmış olup. Bu ifade kısca Mx=Ny olarak da gösterilebilir.olduğu görülecektir. integral işleminde dikkate alınmayan y değişkenine bağlı olabileceği ihtimali her zaman düşünülmelidir. işleme başlanır. Böyle bir şart sağlanırsa diferansiyel denklemin çözümü şu şekilde geliştirilir. M x ve y ye bağlı bir fonksiyondur.y). Co(x) (10) denklemindeki yerine yazılarak çözüm tamamlanır. Aksi halde işlem hatası olup çözüm yanlış olur. y ) = ∂y ∂x (7) şeklinde tam diferansiyellik şartı yazılabilir. ∂C nin N(x. y ) = ∂C ⇒ ∂C = N∂y ⇒ ∂y ∫ ∂C = ∫ N ( x. Bulunan Co(x) içerisinde kesinlikle y değişkeni bulunmaz. Bu integrasyon sonucu Co içerisinde x ile ilgili bir ifadenin olamıyacağı açıktır. Co(y) bulunarak (8) de yerine yazılmalıdır. Eğer Co içerisinde x bulunursa yapılan işlemlerde yanlışlık var demektir. Co(x) değerini bulmak içinde (10) denklemin x’ e göre kısmi türevi alınarak M değerine eşitlenmesi gerekir. Problem-1: (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. y ) = ∂x bulunur. ya M(x. y )∂x + Co ( y ) (8) M ( x. Çünkü. Mx M’ nin x’ e göre kısmi türevi demketir. Çünkü.y) yerine N(x.y) tercih edilirse çözüm şu şekilde ilerleyecektir: N ( x. y ) ∂y ∂y Bu durumda (9) denleminin integrasyonundan Co(y) bulunur. Bu nedenle Co(y) şeklinde yazılım doğru olacaktır. N' nin x' e göre kımi türevine eşit ise o denklem tam diferansiyel denklemdir denilebilir. (9) denkleminde Co’ın y’ ye göre türevinde “d” operatörünün kullanıldığına dikkat edilmelidir.y) seçilerek ∂C ⇒ ∂C = M∂x ⇒ ∫ ∂C = ∫ M ( x. Tersinden düşünecek olursak diferansiyel denklemdeki M'nin y' ye göre kımi türevinin.y)'ye eşit olduğu ∂y (9) ∂C ∂ ⎡ ⎤ dCo ( y ) = ⎣ ∫ Mdx ⎦ + dy = N ( x. Bunun x' e göre kısmen integre edilmesi halinde meydana gelen Co integral sabitinin x e göre sabit olurken. Bu durumda (7) nolu denklem tam diferansiyellik şartı olacaktır. ∂ M ( x . Bu durumda tam diferansiyel bir form için (2) denklemindeki M ve N fonksiyonlarına bağlı olarak.

y) ve M(x. 2 dC dCo ∂C = y 3 + o = M ( x.denklemin çözümü C = xy 3 + y + x 2 şeklindedir. (y3 + 2x) dx + (3xy2 +1)dy = 0 M(x. Bulunan M ve N’nin kısmi türevleri alınarak tam diferansiyel şartını sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir.y) ve N(x. y) = =3xy 2 + 1 Tam dif. y’ ye göre kısmi türev alınırken x sabit. y ) = y3 + 2x ise = 2 x ⇒ ∫ dCo = ∫ 2 xdx ⇒ Co ( x) = x dx ∂x dx Dif. C integral sabitidir. ∂C = N(x. M ve N den biri ile C(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Sağlama: Bulunan çözüm tekrar türetilerek doğru olup olmadığı belirlenebilir. Her iki alternatif kullanılarak çözüm şu şekilde gerçeklenir: 1. N(x. Bunun için M(x. şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 3y 2 ⇒ tam diferansiyeldir.y) den faydalanılır. = 3y 2 ⇒ ∂x ∂y Çözüm için diferansiyel denklemden M ve N fonksiyonları input olarak alınmıştır. [Not: Kısmi türev bilinen adi türev ile aynır. Çözümün x2 e göre türevi. Aynı şekilde kısmi integrasyonda da x üzerinden (∂x) integrasyonda y sabit. x’e göre kısmi türev alınırken y sabit kabul edilir. y üzerinde integrasyonda (∂y) x sabit alınır. dC dCo ∂C = 1 ⇒ ∫ dCo = ∫ dy ⇒ Co ( y ) = y =3xy 2 + o =N(x.y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir. ) ∂M ∂N ∂C 3 ∂C = (or My=Nx) M(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.y) den faydalanılır. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir.y) dx + N(x. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. y) = =y + 2x . Bu inputların her ikiside kullanılarak output çözüm bulunacaktır. Ancak. ∂C 3 =y + 2x ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ y 3 + 2 x ⎤∂x ⇒ C = y 3 x + x 2 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.denklemin çözümü C = y 3 x + x 2 + y şeklindedir.y) çözüm fonsiyonu diğeriden ise Co(x) veya Co(y) fonksiyonel integral sabiti bulunacaktır.y) ile C(x.y) ile C(x. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır.çözüm: N(x. 45 . 2.Diferansiyel denklemde ki (y3 + 2x) ve (3xy2 +1) fonksiyonlarının sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir.çözüm: M(x. y) = 3xy 2 + 1 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡3xy 2 + 1⎤∂y ⇒ C = xy 3 + y + Co ( x) ⎣ ⎦ ∂y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır. Bunun için N(x.y)=3xy 2 +1 ise dy ∂y dy Dif.

= 3x 2 − 2 ⇒ tam diferansiyeldir. ∂M ∂N ∂C ⎛ y ∂C ⎡ 3 1⎤ ⎞ = M(x. Bunun için N(x. N(x.y) ile C(x.y) dx + N(x. 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy . ⎣ ⎦ Diferansiyel denklemde ki fonksiyonel yapı sadece x ve sadece y’ den meydana gelen fonksiyonlara ayrılması mümkün değildir.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ .y) den faydalanılır. Ancak bir integral sabiti olarak kullanılabilir. Problem-2: 1⎤ y ⎡ 3 2 ⎢ x +Cosy+ x ⎥ dy . = cos y ⇒ ∫ dCo = ∫ cos ydy ⇒ Co ( y ) = sin y = +x 3 + o =N(x.⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ise ∂x dx x dx ⎝ x ⎠ Co sabit bulundu. dCo ∂C y dC ⎛ y ⎞ = 0 ⇒ Co = sabit = 3x 2 y − 2 + o = M ( x. ∂y ∂x x ⎝x ⎠ 1.denklemin çözümü C = y + yx 3 + sin y x şeklindedir.( x 2 -3yx )dx = 0 ⎣ ⎦ M(x. ∂C ⎡ 3 1⎤ = ⎢ x +Cosy+ ⎥ ise ∂y ⎣ x⎦ ∫ ∂ C = ∫ ⎢ x +Cosy+ x ⎥∂y ⇒ C = x y + sin y + x + C ( x) ⎣ ⎦ 3 3 o ⎡ 1⎤ y Çözümün tam olması için Co(x) bulunmalıdır.( x 2 -3yx )dx = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. ∂C ⎛ y ⎞ =. Bu verilen diferansiyel denklemin aynısı olup çözüm doğrudur. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. y ) = .3 2 dC d ( xy ) dy d ( x ) dy dy = + + → 0 = y 3 + 3 xy 2 + + 2x .y) ve N(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. şartı ∂y ∂x ∂x x⎦ ∂y ⎣ ⎝ x ⎠ ∂M ∂N 1 ⎛ 1 ⎞ = − ⎜ 2 − 3x 2 ⎟ .⎜ 2 -3yx 2 ⎟ ∂x ⎝ x ⎠ ise ∫∂ C = ∫.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.çözüm: N(x. Çözüm denkleminde C bulunduğu için Co alınmayabilir. Bu nedenle tam diferansiyel çözüm kullanılmalıdır. Bunun için M(x. son ifade dx ile çarpılarak dx ve dx dx dx dx dx dx dy parentezine alınırsa (3y2+1)dy+(2x+y3)dx=0 bulunur. y) = = ⎢ x +Cosy+ ⎥ Tam dif.y) ve M(x. C integral sabitidir.y)=x 3 +cosy+ dy ∂y x dy x Dif.çözüm: M(x. 2.y) den faydalanılır. Başka bir bir ifade bir denklemde sayısal değeri 46 . dC dCo ∂C 1 1 .y) dy = 0 (verilen diferansiyel denklem) (tam diferansiyel denklem) İki denklem birbirine benzetilerek M ve N fonksiyonları tariflenir. Daha tam diferansiyel şart kontrol edilir. y) = =.y) ile C(x. Bulunan C’ nin x’e göre kısmi türevi M fonksiyonuna eşittir.⎜ ⎝ y ⎛ y ⎞ -3yx 2 ⎟∂x ⇒ C = + yx3 + Co ( y ) 2 x x ⎠ Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.

y) den faydalanılır. M(x.y) ve N(x.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.denklemin çözümü C = x 4 y 3 − yx 2 şeklindedir. C1 yeni integral sabitidir. dy ∂y dy Önceki problemdeki yorumdan çözüme yansıtılmayabilir.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. =3x 4 y 2 -x 2 + o =N(x. ∂C =4x 3 y3 -2xy ∂x ise ∫ ∂ C = ∫ ( 4x y -2xy ) ∂x ⇒ C = x 3 3 4 y 3 − yx 2 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. C integral sabitidir.y) ve N(x. ∂y ∂x ∂M ∂N = ∂y ∂x M(x. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. Dif.y) ile C(x. Bu sabit C ise dif. dy 4 ∂y dy x4 3 2 2 y 4 + y x + şeklindedir. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. x Problem-3: (4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 .x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir. Tüm denklem taraf tarafa 4 4 2 4 ile çarpılarak ve 4C=C1 yazılarak çözüm daha basit yazılabilir. farkı veya çarpımı. Bunun için N(x. dC dCo ∂C = 0 ise Co sabittir.denklemin çözümü C = 47 .x 2 . ∂C 3 =x +3xy 2 ∂x ise 3 2 ∫ ∂ C = ∫ ( x +3xy ) ∂x ⇒ C = x4 3 2 2 + y x + Co ( y ) 4 2 Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.y)= ∂y ∂x ∂M ∂N = 6 xy ⇒ = 6 xy ⇒ tam diferansiyeldir. ∂M ∂N ∂C ∂C = M(x. ∂x ∂y M(x. Bunun için N(x.y)= ∂C 3 ∂C =3x 2 y+y3 Tam diferansiyel şartı =x +3xy 2 N(x.x2)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz.y) den faydalanılır. Dif.bilinmeyen sabitlerin toplamı.denklemin çözümü y C = x 3 y + sin y + şeklindedir.y) ile C(x. Problem-4: (x3+3xy2)dx + (3x2y + y3)dy=0 diferansiyel denklemini çözünüz.y)= =4x 3 y3 -2xy N(x. dC dCo y4 ∂C = y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ y 3 dy ⇒ Co ( y ) = =3x 2 y+ o =N(x. yine sayısal değeri bilinmeyen başka bir sabitle kısaca tariflenebilir.y)=3x 4 y 2 .y)= =3x 4 y 2 .y)=3x 2 y +y3 . Çözümün son formu C1 = x 4 + 6 y 2 x 2 + y 4 dir.

Akım fonksiyonu u ve v ile şu şekilde ifade edilir.derece diferansiyel denklem) şeklinde denklemde mevcut olmasına dikkat edilmelidir.( cosx sinhy ) Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = sin x sinh y ⇒ tam diferansiyeldir. u= ∂u ∂v + =0 (süreklilik denklemi) 2ax-2ax=0 ise tam diftir.sinhy+ o N(x. y)= . lnx. hem bağımlı hemde bağımsız değişkenler özel fonksiyonlar (cosy.y) den faydalanılır. ∂C = M(x. 48 . x4.cosh0=C ise C=-1 bulunur. y)= sinx coshy ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ sin x cosh y∂x ⇒ C = − cos x cosh y + C ( y) o Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. ∂ψ ∂ψ = a( x 2 − y 2 ) v = − = −2axy ∂y ∂x Bu veriler akım fonksiyonunun tam diferansiyel yaklaşımla çözülebileceğini göstermektedir. Verilen şartlara göre x=0 ise y=0 olmalıdır.(cosx sinhy)dy=0 dif. ∂M ∂N ∂C ∂C = = M(x. Basit cözüm için veya daha sonra görülecek metodlarla çözüm için genel bir prensip olarak bağımlı değişken ya sadece “y” (lineer veya 1. Bu akışın akım fonksiyonunu (ψ) bulunuz. –cos0. ∂x ∂y Çözüm: y3 ∂ψ 2 2 2 2 2 = a ( x − y ) ⇒ ∂ψ = ∫ a ( x − y )∂y ⇒ ψ = a ( x y − ) + C ( x) ∂y 3 dC ∂ψ y3 2 = −a(2 xy ) + = −2axy ise C=sbt. cos x cosh y = 1 Uygulama: Bir akış ortamında x yönündeki hız u=a(x2-y2) ve y yönündeki hız v=-2axy ile verilmiştir. Bunun için N(x. y)= sinx coshy = N(x. dC ∂ Co ∂C = -cosx.) cinsinden denklemde mevcutsa çözümü tam diferansiyel yöntemle veya tam diferansiyel hale getirme yöntemi ile gerçekleştirilebilir. y)= . Not : Verilen diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılamıyorsa. Genel çözüm.( cosx sinhy ) ise =0 dy ∂y ∂y Co = sabit Dif. = sin x sinh y ∂y ∂x M(x. y ) = a ( x y − ) + C − dx 3 ∂x Bu çözümde C ye değişik değerler verilerek akım cizgileri elde edilir.y) tercih edilerek. ψ ( x. Akışkanlarda tam diferansiyellik kontrolu süreklilik denklemi vasıtasıyla yapılır. y3.coshy)dx .. denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. Daha önce verilen (sıkıştırılamayan akışkanlar için) bu denklem sağlanmaktadır..denklemin çözümü C = − cos x cosh y dir.Problem-5: (sinx.derece diferansiyel denklem) veya “ y2 ” (2..

tam diferansiyel şartını sağlamamasına rağmen bir fonksiyon ile çarpılınca tam diferansiyellik sağlanabilir. y(3/2)=1/2 21.y)dy=0 49 (1) . M(x. Yeni halde tam diferansiyel şart aranırsa. (yexy + 4y3)dx + (xexy + 12xy2 . Ters mantıkla bu olay değerlendirilirse. (xcos(x+y)+sin(x+y))dx + xcos(x+y)dy = 0 11.2y)dy = 0 6. cosπx cos2πydx = 2sinπx sin2πy dy. tam diferansiyel denklem formuna benzemesine rağmen tam diferansiyel şartı sağlanmayan bazı denklemler λ(x.y)= ∂M ∂N ∂C ∂C = =4x 2 y3 -2y N(x. ( ln x ln(ln y) 2 3 + xy )dx + ( + x 2 y 2 )dy = 0 y ln y x 3 3 3 4 2 9. (x2 + y2)dx + 2xydy = 0 3. a) (x2 + 3xy)dx + (Ax2 + Ay)dy = 0 b) (1/x2+1/y2)dx + ((Ax + 1)/y3) dy = 0 18. (3x2y2-y3+2x)dx+(2x3y-3xy2+1)dy=0 . 2xydx + (x2 + y2)dy = 0 12. (0)=6 17.y)= =4x 3 y3 -2xy N(x.1/y)dy = 0 10.y)dx + N(x. y(0)=π y(1) = 2 1 1 y x 1. ex(cosy dx-siny dy)=0 20. Dolayısıyla. ((3-y)/x2)dx+((y2-2x)/xy2)dy = 0.Örnek Problemler: y(-2)=1 13.2 Tam Diferansiyel Hale Getirilen Diferansiyel Denklemler (İntegrasyon Faktörü) Önceki bölümde problem-3 olarak çözülen örnekte [(4x3y3-2xy)dx + (3x4y2 .y)dx . y(0)=2 22. sinhx dx + y-1coshx dy=0 . (2xy + ey)dx + (x2 + xey)dy = 0 4. (3x2 lnx + x2 .sinx dy = 0 8. y(0)=π/2w 23.y)= =3x 3 y 2 .3)dx + (x2 + 4y)dy = 0 14. e-θdr –r e-θ dθ =0 19.x)dy=0] elde edilir. Matematiksel olarak bir ifade bir sabit veya değişken taraf tarafa çarpılabilir veya bölünebilir. 2sinwydx + wcoswy dy =0. y(0)=6 16. 2xy dx + dy = 0. ydx + xdy = 0 24. (x . Bu fonksiyona integral çarpanı veya integrasyon faktörü ismi de verilir. (2xy . ( − 2 )dy = 0 2 ) dx + ( 2 2 − x x +y y x +y 2. (4x y + 1/x)dx + (3x y . 2. = 12 x3y 2 − 2 x ⇒ ∂x ∂y Eğer tüm denklem taraf tarafa x ile bölünecek olursa [(4x2y3-2y)dx + (3x3y2 .x Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N = 12 x 2 y 2 − 2 ⇒ = 9 x 2 y 2 − 1 ⇒ tam diferansiyel değildir. ∂y ∂x Denklemin x ile bölünmesi tam diferansiyel şartını bozmuştur.y) şeklindeki bir fonksiyon ile çarpılarak tam diferansiyel hale getirilebilir. cosh2x cosh2ydx + sinh2x sinh2y dy = 0 7.x 2 Tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂x ∂y ∂N ∂M = 12 x 3y2 − 2 x ⇒ tam diferansiyeldir.ycosx)dx .(2ysinx cosx+y2sinx)dx+ (sin2x-2ycosx)dy=0 15. M(x.x2)dy=0 ] tam diferansiyel şart sağlanmıştı: ∂M ∂N ∂C ∂C M(x.xdy = 0 5. değişkenlerine ayrılamayan.y)= = =3x 4 y 2 . (yex+2ex +y2) dx+ (ex+2xy)dy = 0.

λ ya sadece x’in. ∂→d . N ve M fonksiyonlarının yapısına göre λ fonksiyonun analitik olarak belirlenmesi belirli haller için mümkündür. λ(x. Parantez içerisindeki ifadelerin diferansiyeli M ⎛ ∂N ∂M ⎞ ∂λ ∂λ −N = λ⎜ − ⎟ ∂y ∂x ⎝ ∂x ∂y ⎠ (3) elde edilir. Aksi takdirde λ(x) ve λ(y) integral çarpanları doğru bir şekilde bulunamaz.λ (x. sırasıyla test ederek doğru olan bulunabilir. M ∂λ ∂M ∂λ ∂N +λ =N +λ ∂y ∂y ∂x ∂x ise (2) şeklinde yazılabilir. ya sadece y’nin yada hem x hem de y’nin fonksiyonu olabilir. λ’ nın hangi değişkene bağlı olduğu direkt bulmak zor olabilir. Hem x ve hem de y’nin fonksiyonu olması kısmi dif denklem çözümüne neden olduğundan önceden tahmin etmek oldukça zordur. ∂→d. λ=λ(x) ise ∫ λ = ∫ N dx ∂y λ N ⎛∂ N ∂M ⎞ ⎜ ∂x − ∂y ⎟ Nx − M y ∂λ dλ dλ ⎠ dy or =∫⎝ = 0 . Bu nedenle.y) fonksiyonunun tesbit edilmesi için 3 nolu denklemin çözülmesi gerekir.y)dx + λ (x. Gerekli işlemler şu şekildedir: M y -N x = [8xy 3e y + 2 xy 4 e y + 6xy 2 + 1] − ⎡ 2 xy 4 e y − 2 xy 2 − 3⎤ = [8xy 3e y + 8xy 2 + 4] ⎣ ⎦ ∂λ = 1. λ=λ(x) ise λ ∫ My − Nx N 8xy 3e y + 8xy 2 + 4 ∂x = ∫ 2 4 y ∂x x y e − x 2 y 2 − 3x 50 .y)dy=0 (2) nolu denklemin tam diferansiyel şartı . λ=λ(y) ise ∫ λ = ∫ M dy ∂x λ M Yukarıdaki denlemlerde çözüm için sağ taraftaki integraller içindeki fonksiyonlar gerekli sadeleştirmelerden sonra 1. ∂( λM ) ∂( λN ) = ∂y ∂x alınırsa.y:bağımsız) bağlı kısmi diferansiyel olup çözümü bu aşamada mümkün değildir. x.denklemde ise sadece y’ ye bağlı olmalıdır.y) şeklindeki 3 değişkenli değişim tecrübeye bağlı olarak z=z(x. Ancak. Bu haller için λ fonksiyonları aşağıdaki gibi iki şekilde bulunur: ⎛ ∂N ∂M ⎞ ⎜− ∂ x + ∂ y ⎟ M y − Nx ∂λ dλ dλ ⎠ dx or =∫⎝ = 0 . Bu nedenle tam diferansiyelyaklaşım ile çözüm için ilk önce tam diferansiyel hale dönüştürecek λ çarpanı bulunmalıdır. Bu denklem 3 tane değişkene (λ:bağımlı.denklemde sadece x’ e. Bu nedenle λ ya sadece x. ∂M ∂N = M=2xy 4 e y +2xy3 +y N=x 2 y 4 e y -x 2 y 2 -3x tam diferansiyel şartı ∂y ∂x ∂M ∂N = 8xy3e y + 2 xy 4 e y + 6xy2 + 1 ⇒ = 2 xy 4 ey − 2 xy2 − 3 ⇒ ∂x ∂y türevler birbirine eşit olmadığından tam diferansiyel değildir.y) şeklinde bir değişken dönüşümü ile λ(z) şeklinde 2 değişkenli adi diferansiyel yapıya indirgenir.y)N(x. ∫ 1. ∫ 2. Genellikle λ(x. yada sadece y’nin fonksiyonu olarak aranmalıdır. Bu işlemlerde zircirleme türev kuralı kullanılır. 2. Problem-1: (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.y)M(x.

integrasyonlar alınırken integral sabiti alınması gerekmez. Problem-2: 2 ydx + 3xdy = 0 dif.y) ile C(x.y)= =2 xe y + 2 + 3 N(x. λ=λ(y) ise Nx − My ∂λ [8xy3ey + 8xy2 + 4] ∂y = − 4[2 xy3ey + 2 xy2 + 1] ∂y =∫ ∂y = ∫ − ∫ y[2 xy3e y + 2 xy2 + 1] λ M 2 xy 4 e y + 2 xy3 + y dλ 4 dy 1 = ∫− ise ln λ =-lny . yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra hala y değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu yanlıştır.y)= ∂y y y y y ∂x M(x. 51 . x 1 ∂C 2 y x 2 x ∂C =x e − 2 − 3 4 M(x. 2.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse. Bundan sonra λ çarpanı ile çarpılmış M ve N fonksiyonları kullanılarak önceki bölümde verilen yöntemle çözüm aranır.y) ve N(x. λ ( y) = 4 λ y y λ=λ(y) kabulu sonuçta sadece y’ ye bağlı çukmasından dolayı doğrudur.y) den faydalanılır. x 1 ∂C =2 xe y + 2 + 3 y y ∂x ise y ∫ ∂ C = ∫ ⎜ 2 xe + 2 + ⎛ ⎝ x y 1 ⎞ x2 x ∂x ⇒ C = x 2 e y + + 3 + Co ( y ) ⎟ y3 ⎠ y y Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.y)=x 2 e y − 2 − 3 4 . ∫ 2 xy 4 e y + 2 xy 3 + y x 2 y 4e y + x 2 y 2 − 3x ( )dy + ( )dx = 0 y4 y4 (2 xe y + 2 x 1 x 2 3x + 3 )dy + ( x 2 e y − 2 − 4 )dx = 0 y y y y x 1 + y y3 N = x2e y − x2 x −3 4 2 y y M = 2 xe y + 2 ∂M x 1 = 2 xe y − 2 2 − 3 4 ∂y y y ve ∂N 2x 3 = 2 xe y − 2 − 4 ∂x y y Bulunan türevler birbirine eşit olduğu için tam diferansiyel şart sağlanmıştır. x2 x dCo ∂ C 2 y x 2 3 x dC o =x e − 2 − 4 + =N(x. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy y y y y ∂y x2 x çözüm tam dif.λ=λ(x) ise sadece x’in fonksiyonu olmadığı için. (2xy4ey+2xy3+y)dx + (x2y4ey-x2y2-3x)dy = 0 ilk dif denklem. λ’ nın bulunması diferansiyel denklem çözümünde ara işlem niteliğinde olduğu için. denklemini çözünüz. Bunun için N(x. yaklaşımı çözüm x e + + 3 = C y y 2 y şeklinde elde edilir. Bu nedenle işlemler λ=λ(y) kabulu için tekrarlanmalıdır. Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem taraf tarafa çarpılırsa . Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir.

y)=2y ve N(x. 52 . Bunun için N(x. I.y)=3x ∂M =2⇒ ∂y ∂N = 3⇒ ∂x tam diferansiyel değildir. Çok işlemin hata yapma ihtimalini de beraberinde getireceği unutulmamlıdır. M ( x.Tam diferansiyel hale getirerek çözüm: 2 ydx + 3xdy = 0 ise M(x. yaklaşımı çözüm C = 3 yx 2 / 3 şeklinde elde edilir. Bulunan C’ nin y’ ye göre kısmi türevi N fonksiyonuna eşittir. yani pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra. Önemli nokta hangi metodun daha kısa ve daha az işlem gerektireceğinin önceden bilinmesidir. y ) = 2 yx −1/ 3 . ∂C =2 yx −1/ 3 ∂x ise N x = 2 x −1/ 3 ∫ ∂ C = ∫ ( 2 yx ) ∂x ⇒ C = 3 yx −1/ 3 2/3 + Co ( y ) Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır. Bir diferansiyel denklemin birden fazla yöntemle çözümü mümkündür. Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır.y) den faydalanılır. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit dy dy ∂y çözüm tam dif.y) ve N(x. Bu çözüm 3 ile bölünerek ve her iki tarafında üst değeri 3 alınarak değişkenlerine ayırma ile elde edilen form elde edilir.y)=3x 2 / 3 . dC dCo ∂C =3x 2 / 3 + o =N(x. integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur. İşlemler yapıldığında integral çarpanının y’ nin de fonksiyonu olduğu görülecektir. M(x. Bu nedenle verilen örnek hem değişkenlerine ayırarak. My-Nx = 2 . N ( x. y ) = 3 x 2 / 3 ise M y = 2 x −1/ 3 My=Nx olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir.y) ile Co’ ın bulunması tercih edilirse.3 = -1 ise λ=λ(x) kabulu ile çözüm bulunabilir.Değişkenlerine ayırarak çözüm: 2 ydx + 3 xdy = 0 → ∫2 dx dy C = −∫ 3 → 2 ln x = −3ln y + ln C → x 2 = 3 x y y II. dλ λ =∫ M y − Nx N ∂x=∫ −1 dx ise 3x sadece x’in fonksiyonu olduğu için.Not: Bu diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılarakta çözülebilir. ∫ dλ dx = ∫− λ 3x ise lnλ =- lnx 3 → λ (x)= 1 =x -1/3 1/3 x Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur .y) ile C(x. hemde tam diferansiyel yaklaşımla çözülerek aradaki işlem sayısı farkı ortaya konulacaktır. 2 yx −1/ 3dx + 3x 2 / 3dy = 0 .

denklemini çözünüz. ∂C = M(x. My-Nx = 1 – (-1) = 2 2dx = ise sadece x’in fonksiyonu olduğu için.2 ⎛ 2⎞ ⎛C⎞ ⎛ 3 ⎞ = ⎜ yx ⎟ = y 3 ⎜ x 3 ⎟ ⎜ ⎟ ⎝3⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ 3 3 3 ⎛C ⎞ 3 2 .y)=yx-2 . λ (x)=x -2 Bulunan λ çarpanı ile ilk diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . dy dy ∂y Problem-4: 2 sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy = 0 dif.y)=-x ise ∂M =1⇒ ∂y ∂N = −1 ⇒ tam diferansiyel değildir. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. y) = yx -2 ise ∫ ∂ C = ∫ ⎡ yx −2 ⎤dx ⇒ C = − yx −1 + Co ( y ) ⎣ ⎦ ∂x Çözümün tam olması için Co(y) bulunmalıdır.y)=-x-1 ise My = x-2 ve Nx = x-2 olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. Her ikiside integral sabiti olup.y)=2siny2 . integralde sadece x değişkeni bulunduğu için λ=λ(x) kabulu doğrudur. Bu nedenle ∂x tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır.y)=y ve N(x.y) den faydalanılır. yani λ N x pay ve paydada gerekli sadeleştirmelerden sonra. M(x. denklemini çözünüz. Problem-3: ydx − xdy = 0 dif. ⎜ ⎟ = C1 → C1 = y x 3⎠ ⎝ 3 C1 ile değişkenlerine ayırmada bulunan C arasında hiçbir fark yoktur. λ=λ(x) ise =∫ dx = ∫ − dλ M y − Nx ∫ dλ λ = ∫− 2dx x ise lnλ = −2(lnx) . dC dCo ∂C =-x −1 + o =N(x. N(x. x −2 ( ydx − xdy ) = 0 yx −2 dx − x −1 dy = 0 M(x.y)=xycosy2 ∂N ∂M = 4 y cos y 2 ⇒ = y cos y 2 ⇒ tam dif. M(x. M y − N x = 4 y cos y 2 − y cos y 2 = 3 y cos y 2 ⇒ λ=λ(x) ise dλ =∫ M y − Nx N 3 y cos y 2 3dx dλ 3dx dx = ∫ dx = ∫ ise ∫ =∫ → ln λ = 3ln x → λ ( x) = x3 2 xy cos y x λ x λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . N(x. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise çözüm C = − yx −1 dir. aralarında işlemlerin gelişmesinden kaynaklanan simgesel bir farklılık mevcuttur. değildir.y)=-x −1 . x3 ( 2sin( y 2 )dx + xy cos( y 2 )dy ) = 0 ise 2 x 3 sin( y 2 )dx + x 4 y cos( y 2 )dy = 0 53 . Bunun için N(x.

My=Nx tam diferansiyeldir ∂C = M ( x.y)=4 y 3 + 3x 2 y 2 ise = 4 y 3 ⇒ ∫ dCo = ∫ 4 y 3 dy ⇒ Co ( y ) = y 4 dy dy ∂y Dif. N ( x. y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) ise ∫ ∂ C = ∫ 2 ⎡ x 3 sin y 2 ⎤dx ⇒ C = ⎣ ⎦ 2 ∂x Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. Bunun için N(x. y ) = 2 x 3 sin( y 2 ) N ( x.y) den faydalanılır. ln λ = 2 ln y → λ ( y ) = y 2 2 xy M y λ y λ Bulunan λ çarpanı ile ana diferansiyel denklem çarpılarak yeni formu bulunur . y ) = 4 y 3 + 3 x 2 y 2 ise M y = 6 xy 2 N x = 6 xy 2 .2)=-1. y ) = 2 xy 3 ise ∂x ∫ ∂ C = ∫ ⎡ 2 xy ⎣ 3 ⎤∂x ⇒ C = y 3 x 2 + Co ( y ) ⎦ Çözümün tam olması için C(y) bulunmalıdır. C = ( −1. Bu nedenle integral çarpanı y değişkenine bağlı olarak bulunmaya çalışılır. y ) = 2 xy. değildir.9275 3 2 4 Örnek Problemler: 1.9275 ise çözüm y 3 x 2 + y 4 = 4.2 ) + ( −1. x 4 sin y 2 = C1 2 Problem-5: 2 xydx + (4 y + 3x 2 )dy = 0 dif.5 dir. ∂y ∂x Bu nedenle tam diferansiyel yapacak λ çarpanı bulunmalıdır. Bunun için N(x.y) den faydalanılır. y ) = 4 y + 3 x 2 ise = 2x ⇒ = 6 x ⇒ tam dif. 2ydx+xdy=0 54 2. λ=λ(y) ise −( M y − N x ) dλ −4 x 2 dλ 2dy =∫ dy = ∫ − dy = ∫ d y ise ∫ =∫ . 2 xy 3 dx + (4 y 3 + 3x 2 y 2 )dy = 0 M ( x.5 ) = 4. Bunlar yerine yazılarak C sabiti belirlenir.y)=x 4 y cos( y 2 ) . Verilen şarta göre x=0. y 2 ( 2 xydx + (4 y + 3 x 2 )dy ) = 0 . My-Nx = 2x-6x =-4x M y − Nx dλ 4x =∫ dx = − ise sağ taraf sadece x’in fonksiyonu olmadığı λ=λ(x) ise N 4 y + 3x 2 λ için λ=λ(x) kabulu yanlıştır.M ( x. dC dCo ∂C = 3 y 2 x 2 + o =N(x. 2C=C1 alınarak daha basit forma ulaşılabilir. x 4 sin y 2 ∂C + Co ( y ) = M ( x. y ) = 2 xy 3 N ( x. = 0 ⇒ Co ( y ) = sabit ise = + 2 dy dy ∂y çözüm C = x 4 sin y 2 dir. 3ydx + 2xdy = 0 . denklemini y(0.denklemin çözümü C = y 3 x 2 + y 4 dir.2 ise y=-1.5 şartıyla çözünüz.5 ) ( 0. y ) = x 4 y cos( y 2 ) M y = 4 yx 3 cos( y 2 ) N x = 4 x 3 y cos( y 2 ) olduğundan denklem tam diferansiyel hale gelmiştir. dCo ∂ C 2 yx 4 cos y 2 dCo =N(x. ∂M ∂N M ( x.

(x2 + y2)dx + 3xy dy = 0 22. ydx + (y-x)dy = 0 18. 2ydx+3xdy=0 16.3. Başka bir ifade ile verilen M(x. y cosx dx +3 sinx dy=0 15. İntegrasyon sonrasında U=U(x) şeklinde çözüm fonksiyonu bulunur.xdy = 0 21.y) şekillerindeki diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapı matematiksel işlemlerle y y y M( )dx+N( )dy=0 ve y′=f( ) haline dönüştürülebilmelidir.> 0). (1 + xy)dx + x2 dy = 0 4.y)dy=0 veya y′=f(x.y) homojenlik şartı Bu şartın sağlanması gerekli sadeleştirmeler sonrasında diferansiyel denklemde hiç bir λ nın kalmamasından anlaşılabilir. (1+2x2+4xy)dx + 2dy = 0 12. 5dx –ey-x dy =0 23. yn=(λy)n ve xn=(λx)n ise f(λx. tam diferansiyel şartı sağlamayan ve tam diferansiyel hale getirilemeyen 1. (2xex-y2)dx+2ydy=0 9. ydx +[cot(x-y)-y]dy = 0.mertebeden bazı denklemler üstel homenjenlik yaklaşımıyla çözülebilir. yn=(λy)n yazıldığında f(λx. Yani y ve x arasındaki bir denklemden U ve x arasındaki değişkenlerine ayrılabilir yeni bir form elde edilecektir. dereceden üstel homojen olmasından bahsedilir. 2xdx=[3y2+(x2-y3)tgy]dy 17. Aynı yaklaşım x’ in bağımlı değişken olarak kabul edilmesiyle de sağlanabilir. 2cosπy dx=π sinπy dy 10. λ=x2y2 6.y)dx+N(x.y) elde edilebiliyorsa denklemin n. λ=cos(x+y) 7. (x2 + y2 + x)dx + ydy = 0 19. Eğer denklem homojen ise y bağımlı değişken ve x eski bağımsız olmak üzere y=Ux dönüşümü yapılarak çözüm aranır. Bir diferansiyel denklemde bağımlı ve bağımsız değişkenlerin yerine xn=(λx)n. (y+1)dx-(x+1)dy=0 13. Bundan sonra şu dönüşümler x x x dy dU y yapılır: = U ( x) ise y = U ( x) x ⇒ y′ = =U + x x dx dx dU = f (U ) dx olacaktır. (2y+xy)dx + 2xdy = 0 11. Bu =U + y ise yeni yapı U + y y dy dy dy denklem çözülerek U=U(y) formu elde edilir. 55 . Değişken dönüşümü sonrası diferansiyel denklem yapısı U + x y dx x =x′=f( ) elde edilir. y′=f( ) ise dy y x dx dU x dU = U ( y ) ise x = U ( y ) y ⇒ x′ = = f (U ) dir. λ=cos(x-y) 8. (2x-1y -3)dx + (3-2y-1x)dy = 0. olacaktır.Homojen Diferansiyel Denklemler: 14. (3xey+2y)dx + (x2ey+x)dy=0 Değişkenlerine ayrılamayan. U=x/y ile orijinal değişkenlere dönülür. Burada λ sıfırdan büyük pozitif bir sayıdır(λ.λy)=λnf(x. U eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir.4.λy)=λnf(x. aydx+bxdy=0 2. 2y2dx + (2x + 3xy)dy = 0 20. dx + (x+y+1)dy = 0 5. Burada U yerine y/x yazılarak orijinal değişkenlere dönülür. (x2 + 2y)dx . ydx + [y+tg(x+y)]dy = 0.

x3 − 3 xy 2 Problem-2: (x2+3y2)dx + 2xydy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Çözüm . 2 2 ⎛ ⎛ y⎞ ⎞ x ⎜1 + 3 ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 2 + 3 y 2 ⎝ ⎠ 2 2 x +3y ) dx + 2xydy=0 ise = = ( y⎞ dx 2 xy ⎛ 2x2 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ dy dU dU 1 + 3U 2 dU 1 + 3U 2 y = Ux ⇒ =U + x →U + x = → x = −U dx dx dx dx 2U 2U 56 . dx ile çarpılıp düzenlenirse ( x 3 + y 3 )dx − 3 xy 2 dx = 0 bulunur. dU 1 + U 3 U+x = 3U 2 dx ise 1 + U 3 − 3U 3 1 − 2U 3 dU 1 + U 3 x = −U = = 3U 2 3U 2 3U 2 dx 3U 2 dU ln(1 − 2U 3 ) dx =∫ ⇒− = ln x + ln c -2lnc=lnC1 ise ln(1 − 2U 3 ) = −2 ln x + ln C1 ∫ 1 − 2U 3 x 2 C1 y 3 C1 3 1 − 2U = 2 ⇒ 1 − 2 3 = 2 ⇒ x3 − 2 y 3 = C1 x x x x Sağlama: Çözümün doğruluğu türetilmesi sonucu diferansiyel denklemi vermesinden anlaşılır. N=3xy2 . 2 x 3 − 6 xy 2 y '+2 y 3 = 0 x x x dy + y 3 = 0 . ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜1 + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎝x⎠ ⎟ dy x 3 + y 3 3 3 2 ⎠ = = ⎝ (x + y )dx = 3xy dy ise 2 2 dx 3 xy ⎛ y⎞ 3x3 ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 y: bağımlı değişken y=Ux ise x: bağımsız değişken dy dU =U +x ve U=y/x dir. Bu dx durumda bulunan çözüm doğrudur. çözümden C1 çekilerek türevli ifadeye taşınır. y=λy x=λx N=3λx(λy)2 = 3λ3xy2=λ3N ise denklem bu durumda 3. Elde edilen yeni yapı mutlaka değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklem olmalıdır.Problem-1: (x3 + y3)dx -3xy2 dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Dereceden homojendir. x 3 − 2 y 3 = C1 x ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = C1 . 2 x 2 − 6 y 2 y' = − . x=λx y=λy M=(λx)3 + (λy)3 = λ3(x3 + y3)= λ3M. U ve x arasındaki yapıya dönülür. c1 = x 2 − 2 y3 2 y3 2 y3 ise 3 x 2 − 6 y 2 y ' = x 2 − . M=x3 + y3 . Bu dönüşümler ana denkleme taşınarak y ve x dx dx arasındaki yapıdan.

([x+y]1/2 +[x-y]1/2 )dx + ([x-y]1/2 -[x+y]1/2)dy = 0 2 2 2 13. (x2 + 2y2) dx = xy dy 15.x)/(y+x) 8.y = x-1/2 y3/2 y(1) = 1 22. y dy = (ydx -x dy)x ln(x/y) 12. y’ = (y + (x2 + y2)1/2)/x 5. 2x2 (dy/dx) = 3xy + y2 17. (x2 + xy . En genel halde denklem 1. (x + ye ) dx . (2x .(6x2+4xy) dy = 0 y(2) = 6 2. (x + (xy) )dy/dx + x . (y2 + yx) dx + x2 dy = 0 9. ⎛ ⎛ y ⎞3 ⎞ x ⎜ ⎜ ⎟ − 1⎟ ⎜⎝ x ⎠ ⎟ dy y 3 − x 3 ⎠ .2xy dy = 0 19. -ydx + [x + (xy)1/2]dy = 0 11.1 Homejen Hale Getirilebilen Diferansiyel Denklemler Homejen diferansiyel denklemlere benzemesine rağmen çözüm elde edilemeyen bazı 1. (x2 + 3y2)dx .x ) dx = xy dy ise ( 2 dx dx dx xy 2 2⎛ y⎞ x ⎜ ⎟ ⎝x⎠ 3 U+x dU U 3 − 1 = dx U2 ise x U 3 −1−U 3 −1 dU U 3 − 1 = −U = = 2 dx U2 U U2 x 3 eU = C1 y3 3 x3 3 2 ∫ − U dU = ∫ dx U3 ⇒− = ln x + ln C . xydx -x2 dy = y(x2+y2)1/2dy 18. U 3 = −3 ln x + ln C1 .dU 1 + 3U 2 − 2U 2 1 + U 2 = =x dx 2U 2U 1 + U 2 = Cx ⇒ 1 + y2 = Cx ⇒ x2 → ∫ 1+U 2UdU 2 = ∫ dx ⇒ ln(1 + U 2 ) = ln x + ln C x x 2 + y 2 = Cx 3 Problem-3: x y2y’=y3 – x3 diferansiyel denklemini y(1)=2 şartıyla çözünüz.(2xy + x ) dy = 0 10. y = 2.4.y) dy 20. (y2 + yx) dx . x dx + (y-2x) dy = 0 3. y3 dx = 2x3 dy .2x2 y dx 1/2 dy = 0 y(1) =0 21.mertebe diferansiyel denklemler değişken dönüşümü ile homejen hale getirilebilir. (3x2+9xy+5y2) dx .dereceden homojen (λ=1) olan bu denklemler. xy2y’ = y3 . y=Ux ise dy = U + x dU 3 3 2 = = ⎝ y .y2) dx + xy dy = 0 7.5y)dx + (4x .3y2)dx + 2xy dy = 0 2.x e y/x y/x 16.x3 y(1) = 2 y(-1) = 1 y(1) = -2 y(0) = 1 y(2) = 6 y(1) =4 y(1) = √2 14. y’= (y . (2xy + 3y ) dx .x2 dy = 0 4. 57 . (x2 . x = 1. ⇒ 1 e 3 U 3 = C1 → C1 = 2981 → x e = 2981 Örnek Problemler : 1. x 3 y3 3 x3 ⎛ 2⎞ 3 ⎜1⎟ ⎝ ⎠ 3 x e = C1 ⇒ x e = C1. y dx = 2(x + y) dy 6.

aB+bA+c = 0 (2) . f ve g sabitlerdir. Geriye kalan ifade 1. Böyle bir yaklaşımla denklem yeni halde Y'= dY aX + bY = dX eX + fY (1). veya başka bir ifade ile y=xU(x) dönüşümü ile çözülebilmesi için c ve g sabit değerlerinin yokedilmesi gerekir. Y=XU(X) . c ve g sabitlerinin yok edilmesi içinde y = Y + A ve x = X + B ise dy=dY ve dx=dX değişken dönüşümleri yapılmalıdır. Gerekli işlemler yapılarak yerine = dx dX taşınırsa y' = aX + bY + (aB + bA + c ) dy dY a (X + B) + b (Y + A ) + c = = = eX + fY + (eB + fA + g ) dx dX e (X + B) + f (Y + B) + g elde edilir.derece homejen denklem haline gelmiş olur ve U= y/x dönüşümü ile çözülebilir. Parentez içerisindeki ifadeler A ve B nin keyfi sabitler olması nedeniyle sıfır olacak şekilde düzenlenebilir.c. Bu tür denklemlerin çözülebilmesi için.b.y '= dy ax + by + c = dx ex + fy + g şeklinde olup a. Problem 1: y' = dy x + 3y + 5 = dx 3 x − 4 y + 8 diferansiyel denklemini çözünüz. Buradaki Y ve X yeni. eB+fA +g = 0 (3) (2) ve (3) nolu denklemler iki bilinmeyenli iki denklem olup çözümünden A ve B bulunabilir.f ve g sabitlerine bağlı olarak parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadeler sıfır olur. Bu durumda y ' = olacaktır. çözülecek diferansiyel denklemden gelen a. (1) nolu diferansiyel denklem ise U = Y/X değişken dönüşümü ile çözülebilir. derece homojen denklem olacaktır. A ve B dy dY keyfi sabitlerdir. dy dY = dx dx x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) + 5 X + 3Y + ( A + 3B + 5) = = dX 3( A + X ) − 4(Y + B) + 8 3 X − 4Y + (3 A − 4 B + 8) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise = dX 3 X − 4Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = = = U + XU ' dX 3 X − 4Y 3 X − 4 XU U + XU ' = 1 + 3U 1 + 3U 1 + 3U − 3U + 4U 2 1 + 4U 2 ⇒ XU ' = −U = = 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 3 − 4U 58 . B+3A+5 = 0 -3 ile taraf tarafa çarpılarak 3B -4A+8 = 0 1 ile taraf tarafa çarpılarak Y'= -3B-9A-15 = 0 3B-4A+8 = 0 0 -13A -7 = 0 ise A=-7/13 B = -44/13 dY X + 3Y . b.e. e. Yani A ve B öyle ayarlanırkı. c. Böylece denklem 1. x ve y ise eski değişkenler.

1+U=Z. X dU=dZ.y -3)/(x + y .649( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 0−2 x−2 Örnek Problemler : 3.(3 − 4U )dU 3dU − 4UdU 3arctg 2U ln(1 + 4U 2 ) dX =∫ − +C . C=0. X=x-2 ise U = x−2 y −1 C ( x − 2)(1 + )=e x−2 − 1+ 2 y −1 x−2 . Geriye kalan ifade 1. A+3B-5 = 0 A –B-1 = 0 Y'= 1 ile taraf tarafa çarpılarak 3 ile taraf tarafa çarpılarak A+3B-5 = 0 3A -3B-3 = 0 4A +0-8 = 0 ise A=2 B = 1 dY X + 3Y = .2y . ( x. Y=XU(X) . Y=y+44/13. (x . U=Z-1 ise 2 − 2 2 2 . dy/dx = -(4x + 3y -15)/(2x + y -7) 5. derece homojen denklem olacaktır. dy/dx = (x + 3y .y-1) 1. U=Y/X ve Y’=U+XU’ ise dX X −Y dY X + 3Y X + 3 XU Y'= = U + XU ' = = dX X −Y X − XU 1 + 3U 1 + 3U − U + U 2 1 + 2U + U 2 1 + 3U U + XU ' = = −U = ⇒ XU ' = 1−U 1−U 1−U 1−U ∫ 1 + 2U + U ln X = − (1 − U )dU 2 =∫ (1 − U )dU (1 + U ) 2 =∫ dX .3y . 0− 2 − x+ y −3 C ( x − 2)( ) = e x + y −3 x−2 x −2 x=0 .649 ⇒ 0. X=x+7/13 ise U= y + 44 / 13 13 y + 44 = 13 x + 7 x + 7 / 13 y' = 13 y + 44 ln(1 + 4⎛ 13 y + 44 ⎞ ) ⎜ ⎟ ] 3arctg[2 7 ⎝ 13x + 7 ⎠ + C 13x + 7 − ln( x + ) = 2 2 13 diferansiyel denklemini y(0)=0 şartıyla çözünüz. dy dY = dx dx 2 Problem 2: dy x + 3 y − 5 = dx x − y −1 x=A+X ise dx=dX ve y=B+Y ise dy=dY ise y′ = Y ′ = y' = dY A + X + 3( B + Y ) − 5 X + 3Y + ( A + 3B − 5) = = dX ( A + X ) − (Y + B) − 1 X − Y + ( A − B − 1) Parantez içerisindeki keyfi sabitler A ve B parantez sıfır olacak şekilde şeçilebilir. ln X = =∫ +∫ ∫ 1 + 4U 2 2 2 X 1 + 4U 2 1 + 4U 2 U=Y/X. XC (1 + U ) = e 1+U − ln Z = − − ln(1 + U ) − ln C .5)/(x . ln[ XC (1 + U )] = − 1+U Z 1+U y −1 U=Y/X.2y + 1)dx + (4x .6)dy = 0 2.1) 4.3)dx + (2x + y -1)dy = 0 59 . y=0 ise C (0 − 2)( − − x+ y −3 0+0−3 ) = e 0+ 0−3 . dy/dx = (x . Y=y-1.

(1) nolu ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde belirlenir. Bu çözüm genel çözümün bir yarısı olup genel çözüme giden yolda bir basamaktır.5. Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler y bağımlı. homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplanmasından elde edilir. Yani Q(x)’in genel çözüm üzerindeki etkisi C=C(x) kabulü ile bulunmaya çalışılmaktadır. Bu tip denklemler önceki gösterilmiş olan metodlarla çözülmesi zor veya mümkün değildir. Birinci çözüm sadece homojen kısmından bulunurken ikinci çözüm ise homojen olmayan kısımdan bulunur. Burada. dy + P ( x ) y = Q( x ) dx (1) Bağımlı değişkenin kuvvetinin birinci dereceden olması nedeniyle lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Mühendislikte çözülebilir daha basit parçalara ayrılarak özüm üretme mantığı bu denklemin çözümü için de kullanılır. Bu nedenle bu tip denklemlerde genel çözüm iki şekilde bulunan.1 Sabitlerin Değişimi Metodu: Yukarıdaki denklemin sağ tarafının sıfır olması halinde denklemin homojen olmasından bahsedilir. Bu amaçla önerilen çözümün kendisi ve türevi ana diferansiyel denkleme taşınır ve denklemi sağlayan C(x) fonksiyonu belirlenir. C(x) fonksiyonu. Non-homojen olan bu diferansiyel denklemin iki çözüm metodu vardır. homejen çözümdeki C sabiti x’in fonsiyonu kabul edilerek yapılan ihmal telafi edilebilir.5 I. Bu şekilde bulunan çözüm homojen çözüm (yH) olup (1) diferansiyel denkleminin tam çözümünü vermemektedir. homojen çözüm esnasında sadece x’in fonksiyonu olan bir yapının ihmal edildiğini gösterir. Bu nedenle. Sabitlerin değişimi metoduna göre daha önce yapılan Q(x)=0 kabulü. 2. ⎥ dx dx dx ⎢ ⎣ ⎦ − Pdx e ∫ − Pdx dC d − Pdx + C ⎡e ∫ ⎤ + P(x)Ce ∫ = Q(x) ⎥ dx dx ⎢ ⎣ ⎦ 60 . Bu önerilen genel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması çözümün tamamlanması için yeterli olacaktır. Homojen çözüm: Q(x)=0 ⇒ denklem homojen olur. Bu amaçla diferansiyel denklem integre edilebilen değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayrılır.2.Pdx y H = Ce ∫ (2) (3) bulunur.P(x)dx ⇒ lny = -∫ P(x)dx + lnC ⇒ y . − ∫ Pdx dy dC d − Pdx . Q(x)=0 çözüme ulaşmak için yapılan geçici bir kabuldur. dy = . homejen çözümden (yH) hareketle bir genel çözüm (y) önerisi meydana getirilmiştir. x bağımsız değişkenler. P(x) ve Q(x) bilinen bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olmak üzere diferansiyel denklemin genel formu şu şekildedir.∫ Pdx y = C(x)e =e + C ⎡e ∫ ⎤ (1) nolu denkleme taşınır. dy + P(x)y = 0 dx Değişkenlerine ayrılan bu homejen denklem çözülerek. Bu durumda denklem değişkenlerine ayrılabilir.

v(x) olduğu kabul edilir. denklemde mutlaka sadece C ve x olmalıdır. Bulunan değer (3) denkleminde yerine taşınarak genel çözüm bulunur.5.v(x) kabulüyle çözüm y = ( 1+ x) (x + x2 + C1 ) 2 Diferansiyel denklemde.Homojen Çözüm. u ve v bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkenlerdir. 1+ x y dy y dy y − değişkenlerine ayrılır. Aksi halde daha önce işlem hatası yapılmış demektir. − ∫ Pdx e ∫ = − P( x)e ∫ dx dx − Pdx [ ] e ∫ dc − Pdx − Pdx + CP( x)(e ∫ ) − CP( x)e ∫ = Q(x) dx dC Pdx =Q(x)(e ∫ ) dx ∫ dC = ∫ Q(x)e ∫ Pdx dx + c1 şeklinde C(x) fonksiyonu P(x) ve Q(x)’e bağlı olarak bulunur. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.d − ∫ Pdx d − Pdx − Pdx (e )= : P’ nin integralinin türevi P dir. y H = C (1 + x) ⇒ y = C ( x)(1 + x) ise dy dC = y′ = (1 + x) +C ⇒ dx dx Ana denkleme taşınarak (1 + x) dC C(1+x) dc +C − = (1+x) 2 ⇒ (1 + x) = (1 + x) 2 1+x dx dx Not: Homojen çözümden üretilen genel çözüm ve türevi non-homojen lineer denkleme taşındıktan sonra gerekli sadeleşmeler sonucu. u(x) ve v(x) bağımsız değişkene bağlı keyfi bağımlı değişkenler olmak üzere genel çözümün y=u(x).2 y =u(x). Problem-1: y′ − 1+x 1 P( x ) = . dC x2 = ( 1+ x) ⇒ ∫ dC = ∫ ( 1+ x)dx ⇒ C = x+ + C1 ise çözüm dx 2 2. mertebe lineer dif denklemdir . 61 . Bu nedenlerde kabul edilen yapının ana diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde u ve v bulunmaya çalışılır. y′ − =0 ⇒ =0 ⇒ = 1+x dx 1+x dx 1+x ∫ dy dx ⇒ ln y = ln(1 + x) + ln C ⇒ y H = C (1 + x) =∫ y 1+ x bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. Mutlaka integrasyon ile çözülebilir bir formda olmalıdır. Q(x) = (1 + x) 2 ise 1. y = (1+x) 2 diferansiyel denklemi çözünüz. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm (y) homojen çözüme (yH) benzetilir.

diferansiyel denklem. Q(x) = e 2x 62 .) dv dv dv sin x dx → ln v = ln cos x ⇒ v = cos x = . Burada amaç. Problem-2: y ′ + ytgx = sin 2 x diferansiyel denklemini çözünüz. Daha önce u ve v nin keyfi fonsiyonlar olmasından bahsedilmişti. (6) nolu denlemde köşeli parantez içerisindeki ifadenin sıfır olacak şekilde v(x) ve u(x)’ in seçildiğinin kabul edilmesi çözüm için yeterli olacaktır. parantez içerisi sıfır yapsın. v du ⎡ dv ⎤ +u ⎢ + P(x). Akabinde u(x) bulunur.cosx.v(x) denkleminde ki yerine yazılarak genel çözüm bulunur.tgx= sin 2 x dy dy + ytgx = sin 2 x . dv + P(x).∫ tgxdx = ∫ = .∫ dx v v cos x du sin 2 x sin 2 x u′v = sin 2 x → u′ cos x = sin 2 x ⇒ = dx ⇒ ∫ du = ∫ dx cos x cos x 2sin x cos x dx = 2∫ sin xdx sin 2 x = 2. Diferansiyel denklem sisteminin çözümü için bağımlı değişken sayısınca diferansiyel denklem olmalıdır.sinx ⇒ ∫ du = ∫ cos x u = −2 cos x + C ⇒ genel çözüm y=v(x). eldeki denklemi ikiye bölebiliriz.1. çözümünde integral sabiti düşünülür.u ⎥ = Q( x) dx ⎣ dx ⎦ (6) elde edilir.vtgx ⇒ ∫ = . çözümünde integral sabiti düşünülmez.v. şu aşamada mümkün değildir. geriye kalanlar ise ikinci diferansiyel denklem olacaktır.v(x) ⇒ dy du dv ise bulunanlar lineer dif = y′ = v +u dx dx dx (5) denkleme nolu ana denkleme taşınır. Sadece bir diferansiyel deklemin bulunmasından dolayı çözüm.y = e 2x diferansiyel denklemi her iki metodla çözünüz. v( x) ⇒ = u' v + v' u ise u'v + u(v' + vtgx) = sin 2 x dx dx Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir v’+vtgx=0 (1. 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm Homojen kısmın çözümü.v = Q( x ) +u v dx dx Yukarıdaki denklemde u veya v nin parentezi oluşturulursa. dv du + P(x)u. Diğer bir ifade ile v(x) ve u(x) öyle fonksiyonlar olmalıdırki.) vu’=sin2x (2. P ( x) = .y' + P(x)y = Q(x) y = u(x). Böylece.v⎥ = Q( x) or dx ⎣ dx ⎦ u dv ⎡ du ⎤ +v ⎢ + P(x).v = 0 (7) dx du =Q( x) (8) v dx Bu durumda (7) denklemini sağlayan v(x) fonksiyonu bulunarak (8) denklemine taşınır.u(x)=cosx(-2cosx + C) Problem-3: y ' . Böylece çözümü istenen diferansiyel denklem integre edilebilir diferansiyel denklemlere bölünmüş olur. y = u( x). u'v + v'u + u. (6) nolu denklem iki bağımlı değişkene bağlı bir diferansiyel denklem sistemidir. Böylece. çözümü nispeten zor olan diferansiyel denklemi u ve v fonksiyonları yardımıyla daha kolay çözülebilir iki tane değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemlere ayırmaktır. sıfıra eşitlenmiş köşeli parentez içerisindeki ifade birinci. Bulunan u ve v fonksiyonları y=u(x).diferansiyel denklem.

v=e 2 x u ' v + u(v' − v) =e 2 x Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir.C3x 2 e . dx 2 dx x2 − x3 Genel Çözüm y =e ( + C1 ) 2 63 .v ise y =e (e + C ) Problem-4: y ' + 3 x 2 y = x e -x diferansiyel denklemi her iki metodla ve y(0)=-1 şartıyla birlikte çözünüz.v=0 (1. çözümünde integral sabiti düşünülmez. = ex + Ce x ⇒ Ana denkleme taşınarak dx dx y' .x ⇒ dx dx e− x 3 3 3 3 dC x2 dC = x ⇒ ∫ dC = ∫ xdx ⇒ C= +C1 . 3 3 dC 3 dy = e −x .) dv dv = v ⇒ ∫ =∫ dx ln v = x ⇒ v=e x dx v du u ' v = sin 2 x.x + 3x 2Ce.x = xe.) 2x vu’=e (2. v’ . çözümünde integral sabiti düşünülür.y = 0⇒ = y. C(x) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.Ce x = e 2x ⇒ e x = e2x . y = u ( x). u' e x = e 2 x ⇒ =e x ⇒ ∫ du = ∫ e x dx.y = 0 ⇒ ex dC dc dC + Ce x .diferansiyel denklem. dy dC y H = Ce x ⇒ y = C ( x )e x . ∫ y = ∫ dx ⇒ ln y = x + ln C ⇒ y H = Ce dx dx bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(x) olduğu kabul edilir.C3x 2e.diferansiyel denklem. = ex ⇒ dx dx dx x x Genel Çözüm y =e (e + C1 ) 2) y=u. y H = Ce − x 3 ⇒ y = C ( x )e − x .v kabulu ile çözüm ∫ dC =∫ e x dx ⇒ C= e x+C1 dy dy − y = e 2 x .x ⇒ . u = ex + C dx x x Genel çözüm y=u. 3 1) Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm dy dy y ' + 3x 2 y = 0 ⇒ + 3x 2 y = 0 ⇒ = -3x 2 y dx dx dy 2 3 − x3 ∫ y = -∫ 3x dx ⇒ ln y = − x + ln C ⇒ y H = Ce bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür.dy dy dy x .v( x) ⇒ = u ' v + v' u dx dx ise u ' v + v' u − u.

64 .2) y=A(x). çözümünde integral sabiti düşünülmez. denkleme taşınarak. P=0 kabul ediliyor. Bu münasebetle C1’ in sayısal değeri için bir başlangıç şartına gerek vardır. Benzeşim için C=C(t) olmalıdır. bağımlı. t. su tarafından denizaltının hızıyla orantılı olarak 3V’lik bir direnç kuvveti etkimektedir.) 3 dy dy + 3x 2 y = xe − x .B = xe− x A′B + A(B′ + 3 x 2 B) = xe− x 3 −3 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir. V. dt m m 3 3 3 3 − t − t dC − m t dC − m t e − 3Ce m + 3Ce m = P. Bu t=0 anında hızın sıfır (durmakta olduğu için ) olmasıdır. bağımsız değişkenler olmak üzere sabitlerin değişimi ile çözüm aşağıdaki şekilde yapılır: Homojen kısmın çözümü. y = A( x). e − Ce dt dt m m m( 3 3 3 − t dC − m t 3 − m t e − Ce ) + 3Ce m = P. Denizaltının maksimum hızı ne olur? dV dV ∑ Fx = m.B ise y =e− x ( + C ) 2 2 3 3 x2 0 x=0 ise y=-1 .diferansiyel denklem. dV dV dV + 3V = 0 ⇒ m = −3V ⇒ ∫ m = ∫ −3dt dt dt v 3 − t 3 m ln V = −3t + ln C1 ⇒ ln V = − t + ln C ⇒ VH = Ce m m Genel çözüm homojen olarak bulunan çözüme benzetilerek bulunur. C=-1. − 1 =e − 0 ( + C ) . Denizaltı P sabit motor kuvvetiyle durmakta iken harekete başlatılmıştır.) vA’=xe-x3 (2. Denizaltının zamana bağlı hızını bulunuz. y =e − x ( − 1) 2 2 Uygulama-1: Su içerisinde hareket eden denizaltıya. P − 3V = m dt ise m dt + 3V = P 1. çözümünde integral sabiti düşünülür.B( x) ⇒ = A′B + B′A dx dx ise A′B + B′A + 3 x 2 A. ax . B’ + 3x2B=0 (1. A′e − x = xe− x ⇒ = x ⇒ ∫ dA = ∫ xdx.B(x) kabulu ile çözüm : (u ve v yerine A ve B keyfi fonksiyonları tercih edilerek çözüm yapıldı. m e =P dt dt 3 3 3 − t − t p mt p 3t e + C1 .mertebe lineer diferansiyel denklemdir. A= +C 2 dx 2 3 x Genel çözüm y=A.) 3 dB dB = − 3x 2 B ⇒ ∫ ln B = − x3 ⇒ v = e− x = − ∫ 3 x 2 dx dx B 3 3 3 dA x2 A′B = xe − x . Hızın zamana göre grafiğini çiziniz.diferansiyel denklem. 3 3 3 − t dV dC − m t 3 − m t V = C (t )e m ise = ana dif. Problem zamana bağlı bir Başlangıç Değer Problemidir. v = C (t )e m = ( e m + C1 )e m 3 3 3 dC p m t = e dt m ∫ dC = 3 p mt e m∫ ⇒ C= Çözümün tam olması için C1 integral sabitinin sayısal değeri belirlenmelidir.

Sabitlerin değişimi metodu ile çözüm: dm dm dm = -0.u dönüşümüyle çözülebilir. m bağımlı t ise bağımsız değişkendir. Bu hızada zamanın sonsuz değerinde ulaşacaktır. Bu bulgular yukarıdaki ifadeye taşınarak şu ifade bulunur. Bu denklem 1. Bu verilen debi değerlerine göre (50t-40t)=10t olarak yazılabilir. = 10 − 0. Havuzdaki su miktarının zamanla değişimini bulunuz. Matemetikte bu tür değişim ASİMTOTİK değişim olarak bilinir. Pratik olarak bu hıza çok yaklaşacak ama hiçbir zaman ulaşamayacaktır. Başlangıçta havuz tamamen boş durumdadır. Bu değişimin nasıl olduğu bu aşamada belirlenemez.3 3 3 − t − t − t P P P + C1e0 . (1 − e m ) → 1 3 3 3 Dolayısıyla denizaltının ulaşabilceği maksimum hız Vmax=P/3 kadar olacaktır.05t + ln C ⇒ mH = Ce 65 .05mdt olacaktır. kütlenin korunumuna göre biriken miktar şu şekilde ifade edilebilir.05m = 10 dt dt Son ifade bir diferansiyel denklem olup. + 0. Buharlaşan miktar biriken m miktarının %5 i kadardır. t → ∞ ⇒ e m → 0.05m = 0 ⇒ dt dt dt dm −0.05mdt . m= dolan miktar-boşalan miktar-buharlaşan miktar Dolan miktar-boşalan miktar giriş ve çıkış debilerinin zamanla çarpılmasından bulunabilir.05t ∫ m = -∫ 0. dt zamanında biriken miktarda dm olacaktır. Bununla birlikte.05m ⇒ + 0. tüm ifade dt bölünerek.mertebe lineer diferansiyel denklem olup. ya sabitlerin değişimi ile yada m=v. C1 = − ⇒ v = (1 − e m ) . Diferansiyel zaman aralığında değişimler lineer olacağı için. 0= V(t) Vmax 0 Hızın zamana göre değişimi t Uygulama-2: Şekildeki havuza sürekli olarak 50 m3/sn lik bir debi ile su dolmakta ve havuzdan 40 m3/sn debi ile tekrar boşalmaktadır. t = 0 ⇒ v = 0. dm dm dm = 10dt − 0. dt zaman diliminde biriken miktar belirlenebilir. Herhangi bir m değeri için buharlaşan miktar 0. Aynı zamanda havuzda biriken suyun %5 i her saniyede buharlaşmaktadır.05m .05dt ⇒ ln m = −0. Havuzda birikebilecek maximum su miktarı ne olur? 50 kg/sn buhar Havuz 40 kg/sn Açıklama: Havuzda biriken su miktarı “ m :[kg] “ ile sembolize edilecek olursa. Biriken m değeri sabit olmayıp sürekli olarak zamnala değişmektedir.05m = 0 ⇒ + 0. Bu durumda dt süresince dolan miktar-boşalan miktar (50-40)dt=10dt olacaktır.

x4y’ + 2 x3y = 1 3. x3y’ + 3x2y = x 20. (1-e-0.4y 6.05dt ln v = − 0. y’ = x2 e-4x .x = sin 2t 66 2. u = 200e0.diferansiyel denklem. (x + 1) y’ + xy = x 7. y’ . havuzda birikebilecek en fazla su miktarının teorik olarak 200 kg olduğu görülecektir.05t + C dt Genel çözüm m=u. y dx/dy + 2x = 5y3 10.) (2. ( x2 + x .05t ⇒ m = C (t )e −0.v(t ) ⇒ = u 'v + v 'u dtx dt ise u ' v + v' u + 0.y = e3x 11.05t+C1 dt Genel Çözüm y =e−0.0. (x +1)y’ + xy = x 9.05t) →1 ise 200(1-e-0. C(t) ifadesini bulmak için genel çözüm homojen çözüme benzetilir. dx/dt . ( 200e 0+ C ) .05t ⇒ Ana denkleme dt dt dC . v’ + 0.v ise m =e−0. (t + y + 1 )dt . dx/dt + (1/t2 )x = 1/t2 12. mH = Ce −0. dm dC = e − 0. m = u (t ).0.2)y’ + 3(x +1)y = x -1 13.v kabulu ile çözüm dm dm + 0. ( x2 + 1)y’ = x2 + 2x .05t − 1) = 200(1 .05Ce.05v) =10 Parantez içerisindeki ifade sıfır olacak şekilde v fonksiyonu seçilir.0. 0 =e −0.1 .05t ( 200e0.bu ifade sadece homojen kısmın çözümüdür. xy’ .05t ) dv = − 0.05t dt .diferansiyel denklem.2y = 2x4 18 y’ + 4y = e-x 19. Çünkü t→∞.05m = 10 . dr/dθ + r tan θ = cos θ 16.05Ce.05t taşınarak.0.dy = 0 15. y’ + 3y = 3 x2 e-3x 4.05t (e0.05t ⇒ ∫ du = ∫ 10e0. m =200e −0.05t ⇒ v=e − 0.1)dx = 0 14.05t+ C ) t=0 ise m=0 (başlangıçta hiç su yok).8x ) dx = 0 5.05Ce.05t v du u ' v = 10.05v=0 vu’=10 (1.05uv=10 u ' v + u(v' + 0.05t+ C1 ) y=u.e-0.4xy 2 2 y(2) = 8 y(0) = 4/3 y(2) = 0 x(0) = 0 . çözümünde integral sabiti düşünülmez.) dv = − ∫ 0. Ancak.05t ( 200e0. e − 0.05t .05t = 10 ise dt dC =10e0. xy’ + 3y + 2x2 = x3 + 4x 8.05v ⇒ dt ∫ Bu denklem analiz edildiği zaman.ycos x)dx .(1 + sin x)dy = 0 17. Homojen olmayan kısımında çözüme dahil edilmesi için integral sabitinin C=C(t) olduğu kabul edilir.05t + 0. ( cos2 x . Örnek problemler: 1.05t dt ⇒ C= 200e 0. çözümünde integral sabiti düşünülür. x dy + (xy + y . u ' e − 0. C=-200.05t .05t = 10 ⇒ =10e0.05t ⇒ ∫ dC = ∫ 10e 0. dy + (4xy .05t) →200.0. reel durumda zaman sonsuz olamayacağı içinde 200 kg değerine çok yaklaşılmasına rağmen ulaşılamayacaktır.

denklem (3xy’+y=-x2) olacaktı. y’ + P(x) y = Q(x) yn Bu denklemde Z = y 1− n = (1) y şeklinde bir dönüşüm yapılarak 1. Çözümü belirli olan 1. dC Cx dC dZ dC +C − = x⇒ = 1.2x (y+1)dx . Bernoulli dif. Bu denklemde yn ifadesi olmazsa 1.1 Bernoulli Diferansiyel Denklemi n. denklemdir. y’ + 3y/x + 2 = 3x y(π/2) = 2 y(1) = 1 22. sin x y’ + cos xy = x sin x 24.mertebe lineer dif.meretebe lineer dif. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse 3x dy 1 1 3 dy dZ dZ + 3 = −x2 . mertebe lineer diferansiyel yn denklem elde edilir. denkleme ulaşmak içinde yn ifadesi yokedilmelidir. denklem geçiş işlemleri şu şekildedir: y 1 dZ dZ y ' 1 − n dy y' ⇒ = Z = y 1− n = n ise = (1 − n) n = n (2) n 1 − n dx dx y y y dx y (1) nolu denklem denklem taraf tarafa yn değerine bölünürek. denklem elde edilecektir. Yeni dif. Bu denklemde y4 bulunmamış olsaydı 1.Mertebeden Özel Diferansiyel Denklemler 2. Bu yeni form Z ve x arasında 1. Z = 3 ⇒ =− 4 ise − x + Z = −x2 4 dx y dx y y y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. denkleminden 1. ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx ise genel çözüm (Z) dx x Z x homojen çözüme benzetilirek bulunur.6 1. C ( x) = x + C1 ⇒ Z = x ( x + C1 ) Z=C(x)x → =x + C ise x dx dx dx x dx Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm elde edilir: Z = 67 1 1 = x 2 + C1 x ise y 3 = 2 3 x + C1 x y .(x + 1)dy = 0 2. Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır.mertebe lineer dif. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ .mertebe lineer dif.mertebe lineer dif. dZ Z − = x (1. Problem-1 : (3) 3 x y’ + y + x 2 y4 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.6. Z eski bağımsız değişkene bağlı yeni bağımlı değişkendir. denklem Z ve x arasında olup çözümünden Z=Z(x) şeklinde bir ifade bulunur.21. y’ + (1/2x)y = x/y3 2 y(1) = 2 y(1) = -5 23. y' y 1 dZ + P( x) n = Q( x) ise + P ( x) Z = Q ( x) n 1 − n dx y y bulunur. derece bir diferansiyel denklem olup en genel formu aşağıdaki şekildedir. Orijinal değişkenlere dönmek için ters transformasyon işlemi yapılmalıdır.

İki şekilde çözüm mümkündür: Verilen denklem değişkenlerine ayrılarak çözülebilir. İşlemlerle A=-1 ve B=1 bulunur. mertebe lineer diferansiyel denklem olup çözümü bilinmektedir) dx x dZ Z dZ dx − =0⇒ ∫ =∫ . Ters dönüşüm yapılarak genel çözüm şu şekilde elde edilir.5 . ln Z = ln x + ln C ⇒ Z H = Cx . Bu nedenle y4 ifadesini yoketmenin yolu aranmalıdır. Z= 1 1 1 1 = − x 2 + C1 x ise y = . y = 2 2 2 y − x + C1 x − 0. Z=C(x)x dx x Z x Z'=C'x+C ise Z ( x) = x ( − x + C1 ) dZ Z dC Cx dC − = −x . dx 1− Z ∫ 1 1 Z = ⇒ 1 − = Ce x ise y y − ln(1 − Z ) = x + ln C ⇒ 1 − Z = Ce x . y’ = P(x) y2 + Q(x) y + R(x) 68 .5C1 − x + 4. denklem (y’+y=1) olacaktı. dZ Z − = − x (1.5 x 2.Problem-2 : y' + y = y 2 diferansiyel denklemini çözünüz. 0.2 Riccati diferansiyel denklemi En genel formu şu şekildedir. dZ − dZ = 1− Z ⇒ ∫ = dx. x dy 1 1 1 dy dZ dZ + = x2 . Şayet denklemde y2 bulunmamış olsaydı 1.5)=0. C ( x) = − x + C1 dx x dx x dx bulunur. ⎡ −1 ( y − 1) x 1 ⎤ 1 ∫ dx = ∫ ⎢ y + y − 1⎥ dy → x = − ln y + ln ( y − 1) + ln C ise C y = e ise y = e x ⎣ ⎦ 1− C IIBu denklem aynı zamanda 2. I⎡A dy dy B ⎤ → ∫ 2 = ∫ dx = ∫ ⎢ + ⎥ dy basit kesirlerine dx y −y ⎣ y y − 1⎦ ayrılarak integrasyon alınır. Z = ⇒ =− 2 ise − x + Z = x2 2 y dx y y dx y dx dx Gerekli düzenlemeler yapılarak Z ve x arasındaki yeni diferansiyel denklem şu şekilde bulunur.5 = ise C1=4. y= 1 1 − Ce x Problem-3 : x y' + y=x 2 y 2 diferansiyel denklemini y(0. Z = ⇒ + Z =1 2 y dx y dx y dx y dx yeni denklem değişkenlerine ayrılabilir. derece bernoulli denklemidir. Diğer tarafa bölen olarak geçirilirse y' + y = y 2 ise y' = y 2 − y = 1 1 dy dZ 1 dy 1 dZ =− 2 ise − + =1.meretebe lineer dif.5 şartıyla çözünüz. x +C − = −x ⇒ = −1.6.5 + 0.

Son denklem − 2 = + 2 bulunur. Denklem ve değişkenlerine ayrılabilir bir denklemdir. Bu tür denklemlerde y = U + 1/Z dönüşümü yapılarak 1. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1.işareti bulunan bağımlı ve bağımsız değişkenler ile türevlerinden meydana gelen terimlerin birbirlerine eşitlenerek yokedilmesi. Problem-1: Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü (U) bulunmalıdır. dZ dZ −x −x = −( Z + 1) ∫ Z + 1 = − ∫ dx ise. Diferansiyel denklemin yapısına göre tahmin edilerek ana dif. + 1 ise y’ ile yokedilebilir. derece bernoulli diferansiyel denklemine dönüşür. ve böylece ana diferansiyel denklemi sağlaması temin edilmelidir. Özel çözümün aranmasının nedeni denklemdeki R(x) fonksiyonunu yoketmek içindir. 2 Z Z Z Z' 2x 1 1 2x = x2 + + 2 + x + − 2x 2 − + x 2 − x + 1 bulunur.denkleme taşınır. Z + 1 = Ce ⇒ Z = Ce − 1 dx 1− y = x+ 1 1 1 1 ⇒ y = −x +x →Z = ise Z = Ce − x − 1 = Z y−x y−x Ce − 1 69 . Bu işlem yapılırken R(x)=x2-x+1 ifadesinin diğerleri tarafından yokedilmesine dikkat edilir. Yani özel çözüm R(x) fonksiyonundan hareketle bulunabilir. Başka bir ifade ile aralarında + ve .Burada P. Özel çözüm ana diferansiyel denklemi sağlayan herhangi bir fonksiyondur. Z Z dx y′=y 2 + (1-2x ) y+x 2 -x +1 diferansiyel denklemini çözünüz. U=x ise U’=1 dir. U ve Z bağımsız değişkene bağlı özel çözüm ve yeni bağımlı değişkendir. 2 Z Z Z Z Z dZ Z' 1 1 + Z = −1 bulunur. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. İfade incelenirse x2 ancak y2 ile x ise y ile yokedilebilir.mertebe lineer dif. Gerekli yoketmeler yapılarak. Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir. Z2 ile denklem çarpılırsa dx Z Z Z 1. y = x ana diferansiyel denklemi sağladığı için bir özel çözüm olabilir. Fonksiyonel yapısı önceden problemi çözen şahıs tarafından belirlendiğinden bu ismi almıştır. Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. 1/Z dönüşümüylede 1. y = U+ 1 1 dZ ⇒ y ' = U '+ 2 dönüşümleri ana dif. ln(Z + 1) = − x + ln C . y’ = y2 + (1-2x) y + x2 -x +1 1 = x2 + (1-2x)x + x2 -x +1 0 = 0 ise (denklem sağlanıyor) 1 1 1 dZ = x + ⇒ y′ = 1 + 2 olacaktır. parentezler açılarak. Q ve R bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlardır.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir.mertebe lineer diferansiyel denklem elde edilir. y =U + 1− Z' 1 1 = ( x + ) 2 + (1 − 2 x)( x + ) + x 2 − x + 1 . Bu durumda y = x istenen işlemleri yerine getirebilir. denklemi sağlaması temin edilir. Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. Eğer R(x) fonksiyonu elimine edilirse denklem 2.

f(x/y). y = x + 1 x5 (C1 + ) x 5 2. x Denklemdeki parentez açıldığı zaman Riccati denklemi olduğu görülecektir. Problem-2: y′=x 3 ( y-x ) + 2 U=x ise U’=1 dir. x dx x x 5 5 1 x 1 x 1 4 ∫ dC = −∫ x dx ⇒ C ( x) = 5 + C1 ise Z = x ( 5 + C1 ) = y − x . Bu çözümlerden sadece birinin kullanılması yeterlidir. Fonksiyonel yapısı uygun olan denklemlerde sadece bağımlı. Mümkünse değişken sayısı azalmalıdır: 3 değişkenden 2 değişkene düşürmek çözümde büyük ilerlemedir.mertebe diferansiyel denklem çözümleri standart çözümlerdir.3 Değişken dönüşümleri ile çözülebilen diferansiyel denklemler Önceki bölümlerde anlatılan 1. y=x test edilirse ana diferansiyel denklemi sağladığı görülecektir. f(xy). Böylece U=x özel çözüm ise 1 1 1 dZ olacaktır. önceki diferansiyel denklem formatlarına uymayan ve değişken dönüşümü için uygun olan bazı diferansiyel denklemler. ise dx x dc x 2 x x 1 dC C C / x 1. y y ⎛1 ⎞ y′=x 3 ( y 2 -2yx+x 2 ) + = x 3 y 2 -2x 4 y+x 5 + = x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 x x ⎝x ⎠ Çözüm için diferansiyel denklemin ilk önce özel çözümü bulunmalıdır. değişken dönüşümü ile çözülebilir.y diferansiyel denklemini çözünüz. denklem). 0 = 0 ⎝x ⎠ ⎝x ⎠ denklem sağlanıyor. − Z ' = x 3 + Z 1 − 2 = x 3 ( x + − x) 2 + Z Z x Z2 Zx Z 2 Z 2 Zx x dZ Z dZ Z dZ dx + = − x 3 (1. + =0⇒ ∫ = −∫ .y) den f(x+y). dx x dx x Z x C C ( x) dZ 1 dC C ZH = . 1. Örnek olarak. Özellikle kısmi diferansiyel denklemlerin bu yöntemle adi diferansiyel denkleme dönüşmesi mümkündür. Bu noktadan hareketle. Denklemdeki bağımsız değişkenin fonksiyonel yapısından etkilenmeyen çözümlerdir. Bir diferansiyel denklemin birden fazla özel çözümü olabilir. x+y=Z ise Zx=1 ve Zy=1 ile 2 değişken 1 e iner. dönüşüm sonrasında. Fakat bu dönüşümler diferansiyel denklemdeki fonksiyonel yapıyla çok ilgilidir. ⎛1 ⎞ ⎛1 ⎞ y′=x 3 y 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ y+x 5 ⇒ x′ = 1 = x 3 x 2 + ⎜ -2x 4 ⎟ x+x 5 . 70 . y = U + = x + ⇒ y′ = 1 + 2 Z Z Z dx mertebe diferansiyel denklem elde edilir. f(x2/y). Değişken dönüşümleri sadece bunlar değildir. Böyle bir dönüşümün mümkün olması için fonksiyonel yapının f(x. Bulunanlar ln Z = − ln x + ln C . … gibi düzenlenebilmesi gerekir. Bu işlem yapılırken yukarıdaki denklemin sağlanmasını takip etmek gerekir. Bununla birlikte hepsinde uygulanan teknik integre edilebilir parçalara ayırma ve değişken dönüşümü üzerine kuruludur. sadece bağımsız ve hem bağımlı-hemde bağımsız değişkenler yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlere dönüştürülebilir. 1 (x + ) 3 3 Z' 1 Z = x + 1 + 1 ise − Z ' = x + 1 .6. Bu değerler denkleme taşınıp düzenlenirse 1. Bu durumda ana denklemde y yerine x (en genel halde y yerine U) ve y’ yerine 1 (en genel halde y’ yerine U’) yazılırsa denklem sağlanır. Z= = − olacaktır. Değişkeni dönüştürme işleminin bir faydasının olması için. Pek çok değişken dönüşümü verilebilir.mertebe diferansiyel denkleme taşınarak − 2+ = − x 3 bulunur.mertebe lineer dif.

İşlemler sonucu denklemin derecesi 3 den 1 e düşecektir.dereceye (lineer) geçilir. Sinx içindeki x yerine U1/2 yazılacak olursa fonksiyonel yapı daha da karışık hale gelecektir. 4. Z = A + 3B = x + 3 y → 2 pareztezler açılıp düzenlenirse daha önce bulunan çözüm elde edilecektir. Problem-1: Daha önce Bölüm-2. dA = dZ − 3dB Z ( dZ − 3dB ) + ( 3Z − 8 B ) dB=0 ( Z − 3B +3B )( dZ − 3dB ) + ( 3[ Z − 3B ] + B ) dB=0. parentezler açılırsa. tanjant. y2=U ise 2ydy=dU olur. Aynı zamanda 3. xdx = 2 ise ( A+3B ) dA + ( 3A + B) dB=0 dB y 2 = B → 2 ydy = dB. Denklemde tgx var ise kolaylık için sec2x de olmalıdır. Böylece 2. Sinüs. ydy = 2 Bulunan son diferansiyel denklem ilk halinden daha basittir. sinx=A ise cosxdx=dA olur.2 de (tam diferansiyel denklemler) Problem-4 olarak çözülen diferansiyel denklemi değişken dönüşümü ile çözünüz. Bu durumda referans fonksiyonlar x2 ve y2 olurken. derece homojen olup B=UA dönüşümü ile çözülebilir. parentez dışındaki xdx ve ydy lerde türevleri olacaktır. Bunların daha fonksiyonlar cinsinden tanımlanması çözümü rahatlatır. ZdZ − 3ZdB + 3ZdB − 8 BdB=0 → ZdZ − 8BdB=0 ( x2 + 3 y 2 ) = 4 y 4 + C Z2 2 2 2 ∫ ZdZ = 8∫ BdB → 2 = 4 B + C .derece üstel homojen olduğu için y=Ux dönüşümüyle de çözülebilir. 2 (x 2 + 3 y2 ) 2 2 = 4 y 4 + C → x 4 + 6 x 2 y 2 + 9 y 4 = 8 y 4 + 2C . Denklemdeki ifadeler x ve y parentezlerine alınabilir. A+3B=Z → dA + 3dB = dZ → A = Z − 3B. Bu durumda sinx içindeki x kaybolmayacaktır. Örnek olarak. Gerek bağımlı ve gerekse bağımsız değişkenin kuvvet derecesi azalmalıdır: Azalan kuvvet derecesi denklemi basitleştirir. 71 x 4 + 6 x 2 y 2 + y 4 = 2C = C1 . 3. ( x +3xy ) dx + ( 3x y + y ) dy=0 3 2 2 3 x ( x 2 +3y 2 ) dx + y ( 3x 2 + y 2 ) dy=0 Bu denklem tam diferansiyel yaklaşımla çözülmüştü. dA x 2 = A → 2 xdx = dA. Fonksiyonel dönüşümün mümkün olması için diferansiyel denklemde hem fonksiyon hemde onun türevi olmalıdır. Yeni bir değişken dönüşümü ile değişkenlerine ayrılabilen en basit form bulunabilirmi? Son denklemin yapısı düzgün olup A ve B önündeki katsayılar uyumludur. Bu nedenle x’ in değiştirilmesi bir fayda getirmez. Örnek olarak. Örnek olarak (x2+sinx)dy ifadesinde x2=U dönüşümü yapılırsa (U+sinx)dy elde edilecektir. expolansiyel ve logaritmik fonksiyonlar genelde integral işleminde zorluk çıkarırlar. Değişken dönüşümü sonrasında diferansiyel denklemde eski değişken kalmamalıdır: Yokedilmek istenen değişken hala denklemde bulunursa değişken sayısı artacağından çözüm kolaylaşmak yerine daha da zorlaşacaktır. Parentezlerin birisi yeni bir değişkenle tanımlanırsa daha basit haller elde edilebilir.2. Değişken dönüşümü ile yeni formlar elde edilebilirmi? Bu soruyu cevaplamak için denklemde bir veya daha fazla fonksiyon ve onların türevlerini belirlemeliyiz.dereceden 1. Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısı basitleşmelidir: İntegrasyon prosesi büyük oranda fonksiyonel yapısı ile ilgilidir. Bu denklemde 1.

ydx + (1+ yex) dy = 0 4.2y -3) dy=0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. xe2y y’ + e2y = lnx/x 2. A ve B sabitleri bulunamayacaktır. Çözümsüzlük vardır. (3x . 3x − y = U → 3 − y′ = U ′ → y′ = 3 − U ′ dy y′= = dx ( 6x − 2y − 3) 2 ( 3x − y ) − 3 3 A − B + 1 = 0 6 A − 2B − 3 = 0 → U +1 U + 1 3 ( 2U − 3) − (U + 1) 5U − 10 dU →U′ = 3− = = = dx 2U − 3 2U − 3 2U − 3 2U − 3 Son denklem integre edilebilir. y’ + y lny = yex . Ancak gerekli değişiklikler ve işlemler yapılınca görülecektir ki. y’ = y + x (y+1)2 + 1 72 1.2y + 1) dx + (3x . H H dx dx H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 → Hx+H 2 + 2 x 2 1. x2y’ + 2xy = x4y2 +1 5. ( 3x − y + 1) = 3x − y + 1 . Bu nedenle diferansiyel denklemin başka bir değişken dönüşümü ile çözülmesi gerekir. Parentez açılıp dx ile bölünürse Bernoulli denklemi elde edilir. Bu nedenle ilk önce mümkünse değişken dönüşümü ile fonksiyonel yapı daha basit hale getirilmelidir. ( 3x − y + 1) dx − ( 6x y = Y + B → dy = dY − 2y − 3) dy=0 → y′= ( 3x − y + 1) x = X + A → dx = dX . bu fonksiyonların birbirlerinin türevi olması büyük bir fayda sağlayabilir. Bu denklem yapısı itibariyle homojen hale getirilebilen denklem tipine benzemektedir. siny = H → cos ydy = dH → H ( x + H ) dx + 2x 2 dH = 0 elde edilir. cosy nin türev olarak seçilmesi gerekir. Dolayısıyla ilk aşamada değişken dönüşümü düşünülmelidir. 2 x 2 + xH = −H 2 dx dx 1 1 dH dZ 2. Bu denklem daha önce verilen metodlardan sadece tam diferansiyel yaklaşım ile çözülebilir. Bu amaçla hem x hemde y bir değişken cinsinden tanımlanır. Hem sinüs hemde cosinüs denklemde olması.Mertebe Diferansiyel Denklemler İçin Genel Tekrar Problemleri: 3. Denklemde trigonometrik fonksiyonların olması diferansiyel denklem çözümü açısından zorluk meydana getirebilir. Dolayısıyla x=X+A ve y=Y+B dönüşümleri ile çözülebilir gibi görünmektedir. Sin ve Cos y’ye ağlı olduğundan dy referans alınarak. Bu yöntem uzun ve beklide integral çarpanı bulunamayan bir yöntemdir. dy = dx ( 6x − 2y − 3) ( 3 ( X + A) − Y − B + 1) = 3 X − Y + ( 3 A − B + 1) dY = dX ( 6 ( X + A ) − 2 (Y + B ) − 3) 6 X − 2Y + ( 6 A − 2 B − 3) dY 3X − Y = dX 6 X − 2Y 3A − B +1 = 0 6 A − 2 B − 3 = 0 denklemlerinden A ve B çekilemez.2y + 3) dy = 0 6.Problem-2: ( 3x-y + 1) dx. y′=3 − U ′ = Problem-3: siny ( x + siny ) dx + 2x 2 cosy dy = 0 diferansiyel denklemini değişken dönüşümü ile çözünüz. Hangisi ilk önce alınmalıdır? Bunun için operatörlere bakılmalıdır. dH dH = 0.( 6x .derece Bernoulli dönüşümüne göre =Z →− 2 = ile denklem çözülür.

y(3)=0 52. 2xyy’+3y2+4x=0 49. y’ tanx sin2y = sin2x + cos2y 22.x .y + 5)2 23. y’’ = 2x(y’)2 28. 2xy’=10x3y5+y 41. 1.7 Birinci mertebeye indirgenen 2. y’=2x(y+x2-1) 46.ln(tan y) 10. y’cosy+2xsiny=2x 43.y = xk yn 20. y’-y/x+(x-y)3/x=0. 2x csc 2y dy/dx = 2x . y’ = 6 + 5y + y 2 f(x) = 1 f(x) = 2/x ) dx + 2(1-(x/y)) dy = 0 9. y’ = (x . (2 + e -x/y 32.y′′)=0 Bu tür denklemler bazen değişken değişimi ile mertebesi düşürülerek çözülebilir. 2yy’ + x2 + y2 + x = 0 8. (3 siny . mertebe bir diferansiyel denklem şu şekildedir: f(x.1 24.2 14. y’+xy=x/y 48. Bu durumda y’=U(x) değişken 73 . (x + 2y . y’ = sin (x-y) 25.2(x-y) . x2y’+2xy-x+1=0. y’=(1+x)(1+y2) 47. y’ = 1+ 6x ex-y 15. 2xyy’+(x-1)y2=x2ex 42.y)2 .y + y2 f(x) = 2 n ≠ 1. y(x tanx + lny ) dx + tanx dy = 0 19.y′′)=0 : Diferansiyel denklemin fonksiyonel yapısında bağımlı değişken “y” kesinlikle görünmeyecektir. y’ = (x+y)1/2 .5x) dx + 2x2 coty dy = 0 16. y’ = (x .(1/x) y + y2 35. y(4)=8 53. y’ = (9x + 4y +1)2 12. y’ = (x + y + 2)2 26. xy’’ = y’ + (y’)2 30. (3 tanx -2 cosy) sec2 x dx + tanx siny dy = 0 18. y’’ = 1 + (y’)2 29. y(1)=0 54. türevleri olabilir. y’=(y-x)/(y+x) 44. y’ = sin(x+y) 21. xy’ . ve 2. 2xtgydx+sec2ydy=0 50. y’(sinh3y-2xy)=y2 39. y’-1=e-ysinx 37.1) dx + (2x + 4y .3) dy = 0 13. 3y2dx/x-2ydy=0. Ancak yukarıdaki formu ile mertebe düşürme işlemi bir sonuç vermez. y’=(1-x)/(1+y) 45.y + xy2 33.y′. y’cosy+xsiny=2x 36. xy’’ = y’ + x(y’)2 27. xy’-3y=x4(ex+cosx)-2x2. (ey+x)y’=1 38. y’ = -4/x2 . k+n ≠ 1 34. y’’ + 2y(y’)3 = 0 31. mertebeden diferansiyel denklemler En genel halde 2.y.y′. y’ = -2 .7. Bu açıdan mertebe düşürme işlemi için iki alt grub ele alınabilir: I) f(x. 4xdx+9ydy=0. y(π)=π3eπ+2π2 2. y’ = 1 . siny (x + siny) dx + 2x2 cosy dy = 0 11. 3y’+y=(1-2x)y4 40. 2x3y’ = y(y2 + 3x2) 17. y(1)=0 51.

∫ dC = ∫ → C ( x) = ln x + C1 dx dx dx x x U=C(x)x 1.U )=0 dx dx dy dx dy dy dy dy Yeni 1. Türevli bir değişken türevsiz bir değişkene dönüştürülerek mertebe düşürülür: dU dU y′ = U ( x) → y′′ = .mertebe lineer diferansiyel x denklem çözülebilir: (sabitlerin değişimi metodu kullanılarak) y′ = U → y′′ = U ′ ⇒ U '− U '− U =1 x dU dx dU U dU dx = − =0 ∫ U = ∫ x lnU=lnx+lnC ise UH=Cx U x dx x dU dC dC Cx dx = x + C ise x+C − = 1 .denklemin bağımlı değişkeni U ve bağımsız değişkeni ise y olup. Bu çözüm y′ = = U ( x) → ∫ dy = ∫ U ( x)dx integraliyle y=y(x) haline dx dönüştürülür.U) vardır.U .U .y′′)=1 formunda olduğu için yukarıdaki I.y′. Problem 1: y'' - y' = 1 diferansiyel denklemini çözünüz. x f(x. Haldeki dönüşüm ile mertebe düşürülür. dU dU y′ = U ( x) → y′′ = .dönüşümü yapılmalıdır. dy ∫ dx = ∫ U(y) + C integrali ile x=x(y) şeklinde bir fonksiyona dönüştürülür. Çözüm sonrasında U=U(x) formunda dy bir çözüm elde edilir. Mertebe düşürme işlemi sonunda mertebe birdir. f ( x.mertebe diferansiyel denklem çözümüyle 2. Burada zinzirleme türev kuralı kullanılarak x değişkeninin denklemden elimine edilmesi sağlanır. II) f(y. Bu denklem ise 1.y. Mertebe bir diferansiyel denklem çözülmüş olur. U . Bu nedenle bir değişken yokedilmelidir. )=0 dx dx Ancak yeni diferansiyel denklemde 3 tane değişken (x. f ( y. U=y’ ters dönüşümü yapılarak ve kısmı integrasyon tekniği kullanılarak genel çözüm U = x ( ln x + C1 ) = y′ = dy → ∫ dy= ∫ x (lnx+C1 )dx dx 74 ∫ dy = ∫ x ln xdx + C ∫ xdx 1 .y′′)=0 : Fonksiyonel yapıda kesinlikle bağımsız değişken “x” olmamalıdır. U = 1bulunur.çözüm U = x ( ln x + C1 ) olarak bulunur. İki aşamalı bir integral ve 1. )=0 dx dx Burada U yeni bağımlı değişkendir. Bu fonsiyon. Diferansiyel denklemde x yok ise y’=U(x) dönüşümü ile düşürülür.mertebe dif.y′. Bu diferansiyel denklem bilinen metodlarla çözümü yapılır. çözümü sonrasında U=U(y) şeklinde bir fonksiyon bulunur. Kısaca yapılan işlem şu şekildedir: y '' = d d dU dy dU dU dU dU ( y ') = U = = y'= U =U → f ( y. Adi diferansiyel denklemlerin çözümü için bu sayı 2 olmalıdır.

d 2x dx . Pistonun hareketini ve yağın memeden çıkış hızını zamana bağlı olarak bulunuz.ln x = u → y= dx x2 x2 x 2 dx = du xdx = dv → v = ⇒ ∫ dy = ln x − ∫ + C1 ∫ xdx → x 2 2 2 x x2 x2 x2 1 C x2 ln x − + C1 + C2 − + 1 = C → y = ln x + Cx 2 + C2 2 4 2 4 2 2 Problem 2: y y'' . = V ve dönüşümü ile mertebe dt dt dt dt dt 2 düşürülebilir. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = P − Fv = P − CV . Çözüm : f(y.(U) 2 = 0 → y U = U2 → ∫ =∫ dy dy y U dy dy Cx ln y + ln C1 = ln U → U = C1 y = y′ = ∫ y = C1 ∫ dx ⇒ ln y = C1 x + ln C2 y = C2e 1 dx UYGULAMA : Aşağıda şekildeki silindir içerisinde yağ sabit P kuvveti ile hareket ettirilen piston tarafından d çaplı memeden enjekte edilmektedir. C katsayısı ise belitilen değerlere bağlı olarak deneysel metodlarla bulunur. ∑ F = ma. ax = d 2x dx d 2 x dV dx = m 2 +C = P formunda elde edilir.y′′)=0 formunda olduğu için II. denklemin sağlanmasından hesaplanabilir.kanun) x yönündeki hareket için.mertebe lineer dif. Elde edilecek yeni denklem 1. Kanunu ile çözüm bulunabilir. Bu kuvvet ise hız ve viskoz sönüm katsayısı olarak bilinen bir C sabiti ile çarpımına eşit alınabilir. denklemdeki c1(t) dif.(y')2 = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Denklemdir: Ct − dV dV dV m + CV = P m + CV = 0 m∫ = −C ∫ dt ise V H = c1e m dt dt V bulunan homejen çözümden hareketle genel çözüm tanımlanabilir. d. Problemin içerisinde hareket ve kuvvet olduğu için ancak newtonun 2. y′ = U ( x) → y′′ = yU Silindir dU dU =U → dx dy U D d Piston yağ P (N) V L Çözüm : Silindir içerisindeki yağ yoğunluğuna.y′. D çaplarına ve piston geometrisine göre piston hareketine bir tepki gelecektir. (II. Bu tepki pratikte viskoz kuvvet (Fv) olarak bilinmektedir. V = c1 (t )e − Ct m bu 75 . Haldeki dönüşüm kullanılarak mertebe indirgenir. dU dU dy dU .

homojen çözüm (yH) ve homojen olmayan çözüme (yp) ‘e bağlı olarak şu şekilde bulunur: y=yH + yp Homojen olmayan çözüm genellikle özel çözüm olarakta isimlendirilir. a2. n diferansiyel denklemin mertebesini göstermektedir. bağımsız değişkene bağlı ise değişken katsayılı denklem olarak isimlendirilir.. an(x) katsayıları en genel halde bağımsız değişkene bağlı fonsiyonel yapılardır.8. Bunun nedeni homejen olmayan çözümün. dt m dt Ct Ct Ct − − dc1 dc1 (t ) − m m m +e ) + C..an-1 ve an fonksiyonlarının yapısı çözüm tekniği üzerinde önemli bir rol oynar. İntegral sabitlerinin bulunması içinde bağımsız değişkenin zaman olmasından dolayı iki tane başlangıç şartına ihtiyaç vardır. a1. + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu tür denklemler sağ taraftaki f(x)=0 ise homejen..c1 (t )e = P ise m e = P bulunur. t = 0 ise x = 0 2. f(x)≠0 ise homojen olmayan (nonhomojen) diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Nümerik hesaplamalar için c2 ve c3 sabitlerinin sayısal karşılıkları bilinmelidir. mertebeden lineer dif.. 1. Bunlar sabit ise denklem sabit katsayılı.P/C c3= -mP/C2 ) P mP x(t ) = t + 2 e C C − Ct m − mP C2 Memeden çıkış hızı ise kütlenin korunumuna göre yazılabilir. denklem şu formdadır : a0 ( x) dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + . n. Bunlar ana denkleme taşınarak. mertebeden lineer diferansiyel denklemler En genel halde n.m c2 / C + c3 = 0 ise c3 = m c2/C c2 = . Bu özel durumlar 3 tane olup şu şekildedir: 76 .. dt dt Ct Ct Ct ∫ dc1 = ∫ P P m e dt integrali çözülerek c1 (t ) = e m + c 2 bulunur. C m − Ct m P V (t ) = + c 2 e C dx = dt P ∫ dx = ∫ ( C + c2 e − Ct m )dt mc 2 P ise x(t ) = t − e C C − Ct m + c3 bulunur. t = 0 ise V = 0 P V (t ) = (1 − c 2 e C − Ct m . Ancak bu fonksiyonların bazı özel durumları için diferansiyel denklemin çözümü elde edilebilir.V = c1 (t )e − Ct m ise Ct − C m(− c1 (t )e m m Ct − − dc dV C = − c1 (t )e m + e m 1 bulunur. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y). Bulunan bu denklemler direkt hesaplamalar için uygun değildir. U memeden çıkış hızı olsun: πd2 U=π D2V ise U=(D/d)2V 2. homejen çözüme veya f(x) fonksiyonuna benzetilerek bulunmasıdır.

= D n−1 . 2.. a1 = ( Ax + B ) n n −1 b) .. + an−2 D 2 + an−1 D + an y = f ( x) ) Bu denklemdeki “D” harfi operatör olarak isimlendirilir.1 HOMOJEN ÇÖZÜM : Diferansiyel denklemin sadece homejen kısmının çözümünden bulunan çözümdür. c) an katsayıları birer polinom ise kuvvet serileriyle çözüm elde edilir..1 Sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemler Bağımlı değişken ve türevlerinin önündeki an(x) fonksiyonları birer sabit sayılar konumundadır.. Kalan bu sabitlerde sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunur..a) an katsayıları bağımsız değişkene bağlı olmayıp sabit sayılar olabilir. Bu durumda çözüm OPERATÖR ÇÖZÜM olarak isimlendirilir. birbirlerine bağlı olarak diferansiyel denklemin mertebesine kadar indirgenir. İlk önce homejen çözüm bulunur. Homejen diferansiyel denklem sağ taraf f(x)=0 alınarak bulunur. + an−2 2 + an−1 + an y = f ( x) n dx dx dx dx dx Bu denklemde de genel çözüm (y) homojen (yH) ve homojen olmayan (yP) çözümlerin toplanmasından bulunur. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup şu şekildedir. a3 = ( Ax + B ) n −3 .mertebe lineer diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Burada ana denklemin genel 77 . =D n−2 2 dx dx dx ise (a D 0 n + a1 D n−1 + a2 D n−2 + . dn d n−1 = Dn . Yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. Genellikle sonsuz adet olan C sabitleri.. Bu tür diferansiyel denlemler ise sabit katsayılı diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. a0 = ( Ax + B ) .8. an −1 = ( Ax + B ) an = 1 şeklinde ise Ax+B=et değişken dönüşümü ile sabit katsayılı yeni bir form elde edilir. . = D2 . t yeni bağımsız değişkendir.1. Bu fonksiyonlardaki A ve B sabit sayılar olurken. Katsayıların bu şekilde değiştiği denklemlere Euler-Cauchy diferansiyel denklemi ismi verilir.. Yukarıda verilen diferansiyel denklem formu bazı kaynaklarda şu şekilde de gösterilebilir. Bu formatla çözüm ise OPERATÖR ÇÖZÜM olarak verilir. a2 = ( Ax + B ) n−2 .. Denklemin en genel haldeki formu şu şekildedir: a0 dny d n−1 y d n−2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + .8. Bu fonksiyonda t yerine ln(A+Bx) yazılarak orijinal değişkenlere dönülür.. 2.. n −1 n dx dx d d n−2 d2 = D n−2 . Daha sonra ise f(x) fonksiyonunun yapısına göre özel çözüm aranır. Bu nedenle denklemin sağ tarafıda sıfırdan farklı ise sabit katsayılı homojen olmayan n.. y= ∑C x n= 0 n ∞ n Burada amaç önerilen çözüm formunun ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir.. Bu üç form için çözüm teknikleri takip eden bölümlerde verilmiştir.

. + Cn e kn x 78 .. dereceden bir polinom olup n tane k kökü vardır.. bulunacak kökler birbirine eşit. Bu amaçla. kök değerleri birbirine eşit değilse n tane e k1x . Bu çözümler toplanarak homojen çözüm tariflenmiş olur. Süperposizyon prensibine göre toplam çözüm parçalanmış yapıdan elde edilen çözümlerin toplanmasından bulunabilir. Parentez içerisindeki sabit değerlerden meydana gelmiş ifadenin sıfıra eşitlenmesiyle n tane “k” köke sahip n. Bununla birlikte. Dolysıyla e kx matematik olarak sıfır olamayacağı için parentez içerisindeki sabit sayı bloğu sıfır olmalıdır. Bu nedenle denklemi sıfır yapacak şekilde k değerleri aranır. y = e kx ve türevleri homojen denkleme şu şekilde taşınır: dny = k n e kx n dx n kx n −1 kx n − 2 kx 2 kx kx a0 k e + a1k e + a2 k e + . … . …. Son denklemde a0. e k3 x . Bir değişkenin bir çok sayısal değeri vardır. Bu üç hal için homojen çözüm formları şu şekildedir: a) k1 ≠ k2 ≠ k3 ≠ . a0 dny d n−1 y d n −2 y d2y dy + a1 n−1 + a2 n−2 + . y = e kx bir çözüm ise bu çözüm diferansiyel denklemi sağlamalıdır.. … . y ( n ) = (a k 0 n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + . Bu yeni ifadeye homojen denkleme benzemesi dolayısıyle KAREKTERİSTİK DENKLEM adı verilir. e kx fonksiyonu x değişkeni içerdiğinden değişkendir. y′ = ke kx .an katsayıları diferansiyel denklemden gelip değerleri değiştirilemez. Bunun nedeni expolansiyel fonksiyonun n kere türetilmesi halinde fonksiyonel yapısının değişmemesidir... e k2 x .. a0 k n + a1k n −1 + a2 k n − 2 + .. e kx parentezine alınırsa y = e kx . k değeri birden fazla olabileceği için birden fazla çözüm bulunabilir. Dolayısıyla her k kökü için expolansiyel formda bir çözüm önerilebilir. nümerik karşılığı belirli olmayan bir sabit veya sabitler grubu sıfıra eşitlenebilir. Karakteristik denklem pratik olarak homojen diferansiyel denklemde y yerine k yazılarak ve türev mertebeleri ise üs olarak alınarak tesis edilebilir... ≠ kn-1 ≠ kn . Bu denklem n. homejen ve homejen olmayan kısımlar şeklinde parçalama sözkonusudur. Bu değeri sıfıra eşit almakla bunlardan bir tanesi dikkate alınmış olur. a2. İlave olarak. Homojen çözüm elde edilen bu çözümlerin her birinin bir integral sabitiyle çarpılmış hallerinin toplanmasıyla bulunur: yH = C1e k1x + C2 e k2 x + C3e k3 x + C4 k4 x + ..çözümüne ulaşmak için. birbirinden farklı veya bir kısmı sanal (imajiner) sayılar olabilir.. y′′′ = k 3e kx . Dolayısıyla üstteki denklemde k yerine D yazılması bir hata meydana getirmeyecektir. e kx ancak kx→-∞ için sıfır olacağı için genel bir çözüm açısından sıfır olamaz. + an − 2 k 2 + an −1k + an ) e kx = 0 Önerilen e kx çözümün homojen diferansiyel denklemi sağlaması için son denklemin her iki tarafınında sıfır olması gerekir.. y′′ = k 2 e kx . derece bir denklem elde edilebilir. + an − 2 k e + an −1ke + an e kx = 0 . Bu amaçla fonksiyonun kendisi ve gerekli sayıda türevleri denkleme taşınarak diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde k sabitleri tayin edilir. Ancak. + an−2 2 + an−1 + an y = 0 n dx dx dx dx dx kx Bu tip denklemlerde k gerçek veya komplex bir sabit olmak üzere e bir çözüm olabilir. Prensib olarak bir değişken sıfır olamaz. + an − 2 k 2 + an −1k + an = 0 Daha önce tanımlanmış olan “D operatörü” ile “k” aynı işlevi görmektedir. a1. son denklemden ya parantez içerisi yada ekx sıfır olmalıdır. e kn x çözümleri bulunacaktır.

bulunacak çözümler birbirine eşit olacaktır. … .... + Cn x n −1e kx yH = ( C1 + C2 x + C3 x 2 + C4 x 3 + .çözüm: xe kx .mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü. yH = C1e kx + C2e kx + C3e kx + C4 e kx + .. 10 s ve 10i s mukayese dahi edilemez. Yeni çözümler ve dolayısıyla yeni sabitler lineer bağımsız çözüm prensibine göre üretilir.. Yani. sanal) sayı olarak bulunuyor ise homejen çözüm. + Cn x n −1 ) e kx c) → Bulunan kökler reel sayı yerine imaginer(complex...çözüm: x n −1e kx Bu çözümler birer C sabiti ile çarpılıp elde edilen sonuçlar toplanarak homojen çözüm şu şekilde bulunur: yH = C1e kx + C2 xe kx + C3 x 2 e kx + C4 x3e kx + . Bu nedenle (ax+b) yerine x alınarak lineer bağımsız çözümler şu şekilde üretilir. bulunan ilk çözümün bir lineer denklemle. + Cn e kx = ( C1 + C2 + C3 + C4 + .mertebe bir diferansiyel denklemin homojen çözümü 2 tane integral sabitiyle şu şekildedir: yH = C1e( α −β i)x + C2 e ( α +β i)x = C1eα x e − β ix + C2 eα x e β ix = eα x ⎡C1e − β ix + C2 e β ix ⎤ ⎣ ⎦ Bu çözümde imajiner boyut fiziki olarak anlamsız olduğundan yokedilmelidir. Bu durumda önceki yaklaşıma göre n.çözüm: e kx . Mühendislikteki hiçbir büyüklük sanal değere sahip değildir. Cn değerleri sınır ve başlangıç şartlarına göre belirlenen diferansiyel denklem sabitleridir. Karekteristik denklemden bulunan bütün kök değerleri birbirine eşit ise. 4.. 10 s bir kronometre ile belirlenebilir.çözüm: x 3e kx . b) k1 = k2 = k3 = . … .çözüm: x 2 e kx . 2. Örnek olarak. Bizim diferansiyel denklemimiz n tane çözüm gerektirdiği için n-1 kere lineer denklemle çarpmak yeterlidir. 1. Böylece 2. Fonksiyonların Maclaurin Serisi açılımından çözümdeki expolansiyel fonksiyon için şu şekilde verilmiştir... Bu çarpma işlemi ardışık olarak istenen miktarda tekrarlanır. Sayısal değeri bilinmeyen sabitlerin toplamı yeni bir sabitle tanımlanacağı için homejen çözümde yeterli çözüm ve integral sabiti üretilememiş olur. Burada α ve β reel sayılar olup. Bu tür çözümde diferansiyel denklemin mertebesince diferansiyel denklem sabiti ve çözüm üretilebildiği için bir zorluk yoktur.Buradaki C1. k2 = α + β i formuyla ortaya çıkmaktadır. Lineer bağımsız çözüm. çarpılması halinde bile elde edilen yeni fonksiyonun da diferansiyel denklemi sağlamasına verilen terminolojidir. Bu çözümdeki i sayısı seri açılımlar ile denklemden düşürülebilir.C2. + Cn ) e kx = Ce kx olacaktır. (ax+b). i = −1 dir. 3.. eldeki çözüm lineer denklemle çarpılarak yeni çözümler üretilebilir.C3. eiβ x = cos β x + i sin β x e −iβ x = cos β x − i sin β x 79 . = kn-1 = kn =k .derece denklemlerin (ax2+bx+c=0) kökleri bulunurken karşılaşıldığı gibi köklerin komplex olması k1 = α − β i . n... ancak. Bu nedenle yukarıdaki homojen çözüm formu pratik açıdan uygun değildir. Homojen çözümde C integral sabiti olacağı için lineer denklemdeki a ve b sabitleri düşünülmeyebilir.. 10i s belirlenemz. 2.

Homojen çözümdeki integral sabitlerinin birisi veya tamamı fonksiyonel hale getirilebilir. f(x) ve türevlerine benzetme ise belirlenmemiş katsayılar metodu olarak bilinir. Bu amaçla homojen çözümdeki integral sabitleri bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilir. Non-homojen diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde C1(x) ve C2(x) fonksiyonları belirlenir. C4 ismi de C2 ile tekrar değiştirilerek son form elde edilir. Bu açılımlar yukarıdaki homojen çözümde yerine yazılarak reel olmayan kökler içinde homojen çözüm şu şekilde önerilir: yH = eα x ⎡C1 ( cos β x − i sin β x ) + C2 ( cos β x + i sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 cos β x − iC1 sin β x ) + ( C2 cos β x + iC2 sin β x ) ⎤ ⎣ ⎦ yH = eα x ⎡( C1 + C2 ) cos β x + i ( C2 − C1 ) sin β x ⎤ ⎣ ⎦ ( C1 + C2 ) = C3 i ( C2 − C1 ) = C4 → yH = eα x [C3 cos β x + C4 sin β x ] C3 ismi C1. sağ tarafında fonksiyonun dışına çıkmıştır.8. Daha işlem gerektirmesi nedeniyle önerilen 3 çözümden ii ve iii halleri tercih edilmelidir.8. Bu amaçla bu yP çözümlerinin kendisi ve gerekli sayıda türevleri nonhomojen denkleme taşınır. Matematiksel işlemlerin çok ve zor olduğu bu yöntem mümkün olursa kullanılmamalıdır.1.1. yada homejen olmayan kısmı temsil eden f(x) fonksiyonuna ve türevlerine benzetilir. Örnekler. i ) yP = C1 ( x)e −2 x + C2 ( x)e x yH = C1e −2 x + C2 e x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x)e x iii ) yP = C1 ( x)e −2 x i ) yP = C1 ( x) sin 3 x + C2 ( x) cos 3 x yH = C1 sin 3 x + C2 cos 3 x → üç tane özel çözüm önerilir: ii ) yP = C2 ( x) cos 3x iii ) yP = C1 ( x) sin 3 x Önerilen bu formlardan bir tanesi tercih edilir. bölümü veya toplamı yeni bir sabit doğuracağı için bu matematiksel açıdan yanlış değildir.2. Böylece i sabiti C integral sabitlerinin içinde yok edilebilir. Sabitlerin çarpımı. Özel çözüm f(x) foksiyonu ve bunun türevlerine bakılarak yazılması halinde f(x)’in sonlu sayıda türevi olursa bu metod tercih edilmemelidir. Bu metod ancak f(x) fonksiyonunun karışık olduğu. 2. f(x) ve türevlerinin sonlu sayıda fonksiyon vermediği. Bu yeni fonksiyonlar ise özel çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması gerektiği prensibinden hareketle belirlenir. Sabit integral sabitlerinin değişken-fonksiyonel hale dönüştürülmesi nedeniyle sabitlerin değişimi ismini almıştır. Özel çözüm ya homojen çözüme. yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] 2. 80 .2 ÖZEL ÇÖZÜM: Sabit katsayılı diferansiyel denklemlerin özel çözümü iki şekilde bulunur. Özel çözüm homojen olmayan çözüm olarakta bilinir. Homojen çözüme benzetme tekniği sabitlerin değişimi metodu.1 Sabitlerin Değişimi Metodu (Homojen Çözüme Benzetme): Diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzetilerek özel çözüm elde edilir.Bu eiştlilerin sol tarafında i fonksiyonun içinde iken. dolayısıyla f(x) ve türevlerine göre özel çözüm önerisinin yapılamadığı hallerde kullanılmalıdır. Bu öneri çözümler non-homojen diferansiyel denklemi sağlamalıdır.

2. Örnekler: f(x)=x2. Bu yeni fonksiyonlar belirli olamayan A. homojen (yH) ve non-homojen (yP) çözümler arasında bir benzerlik varsa.2. f ′′′( x) = 8e 2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x iii ) f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x. f(x)=sinx gibi fonksiyonlar varsa bunların n kere türetilmesinden birkaç tane yeni fonksiyon oluşur. f ′′( x) = 4e 2 x . veya bu sabitler bağımsız değişkenin fonksiyonu olarak bulunur.lnx gibi fonksiyonların n kere türetilmesinden n tane yeni fonksiyon oluşur.B. f(x)= sinx. cosx. f(x)=1/x.… gibi sabitlerle çarpılıp toplanarak özel çözüm formu belirlenir.C. B. f ′′′( x) = −3cos x + x sin x f ( iv ) ( x) = 4sin x + x cos x ⇒ 4 tane fonksiyon (sinx. C. Dolayısıyla böyle f(x) ler için belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılamaz. Bu yöntemin kullanılmasında dikkat edilecek bir hususda önerilen özel çözüm hiçbir zaman diferansiyel denklemin homojen çözümüne benzememelidir. f(x)=e2x. Türevlendikce yeni bir fonksiyon veren f(x) yapıları için sabitlerin değişimi yöntemi kullanılmalıdır. Ancak bu metod ile yP non-homojen çözümünün bulunabilmesi için f(x) fonksiyonunun kendisi ve türevleri sonlu sayıda olması gerekir. önerilen yP çözümlerinin lineer bağımsız çözümleri üretilir. v) y H =C1sinx+C 2e-2x f ( x) = sin x → f ′( x) = cos x. doğru çözüm için.D katsayılarının tamamı veya birkaçının sayısal değeri hesaplanamaz.B. f ′′( x) = − sin x. f ′′( x) = − sin x. Dolayısıyla. C1sinx ≈ Asinx (iki çözüm aynıdır. … gibi belirli olmayan katsayılar non-homojen diferansiyel denklemin sağlanması prensibine göre belirlenir. bir çözümden birden fazla lineer bağımsız çözüm üretilebilir. f ′′′( x) = 0 ⇒ 3 tane fonksiyon (x 2 . C.C. Bu benzerlik fonksiyonlar bazında olup daha önce lineer bağımsız çözüm olarak isimlendirilmiştir.2 Belirlenmemiş Katsayılar Metodu [ f(x) ve Türevlerine Benzetme]: Sabitlerin değişimi metoduna göre daha basittir. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx .sabit) var ⇒ y P =Ax 2 +Bx+C ii ) f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . D. Aşağıda verilen f(x) ve yH homojen çözüm şekillerine göre yp özel çözüm formlarını belirleyiniz. f ′′( x) = −2sin x − x cos x. yP önerisindeki A. Eğer. i) f ( x) = x 2 → f ′( x) = 2 x.) ⇒ y P =Axsinx+Bcosx 81 . A. Bu amaçla eldeki çözüm lineer denklemle (=x) ile çarpılır. Kesinlikle yP önerisindeki A. f(x)=tgx.x. f ′′′( x) = − cos x ⇒ 2 tane fonksiyon (sinx ve cosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx f ( x) = x cos x → f ′( x) = cos x − x sin x. Şayet f(x)=x2.1. Bu çarpma işlemi gerektirdiği kadar ardışık olarak devam ettirilir. Özel çözüm ve homejen çözümlerin birbirine benzemesi halinde. Örnek olarak. xsinx ve xcosx) var ⇒ y P =Asinx+Bcosx+Cxsinx+Dxcosx iv) Örneklerde verilen yP ve gerekli sayıda türevi alınarak non-homojen diferansiyel denklemde yerlerine yazılır. Belirli olmayan katsayılar ile çarpımı nedeniyle yöntem belirli olmayan katsayılar ismini almıştır. f(x)=ex. f ′′( x) = 2. B. f(x)=sinx ve f(x9=xcosx için özel çözüm (nonhomojen çözüm) denklemini belirleyiniz. f(x)=sinx/x. … katsayıları sabit ve nümerik bir değere sahip olmalıdır.8.

Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: İlk olarak daha basit olması nedeniyle bu metod düşünülmelidir. 2 2 e +1 dx e x + 1) e x + 1) ( ( 2x 3x x x 2x 3x d 2 f ( x) ( 4e + 3e )( e + 1) − 2e ( 2e + e ) = . ii) yP = C1 ( x)e x iii) y P = C2 ( x ) e 2 x 82 . Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. Dolayısıyla bu diferansiyel denklemin özel çözümü bu yöntemle bulunamaz. Özel çözüm formunun homejen çözümden farkı integral sabitlerinin bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar olarak kabul edilmesidir. f ′′( x) = 4e2 x . = = . Belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle çözüm için f(x) fonsksiyonunun n→∞ kere türevi düşünülmelidir. f ′′′( x) = 8e2 x ⇒ 1 tane fonksiyon (e 2x ) var ⇒ y P =Ae 2 x . df ( x) 2e 2 x (e x + 1) − e 2 x e x e3 x + 2e 2 x e2x f ( x) = x .… 3 x dx 2 ( e + 1) Görüldüğü gibi f(x) türevi alındıkca fonksiyonel yapı daha da karmaşık hale gelmektedir. A sabiti yerine C1 sabitinin gelmesi matematik olarak sonucu değiştirmez. C.vi ) y H =C1e 2x +C2 e-2x ve f ( x) = e 2 x → f ′( x) = 2e 2 x . … gibi belirlenmemiş katsayı ile çarpıp yP önerisinin yapılması matematik olarak mümkün değildir. Bu durumda üç farklı özel çözüm önerilebilir: i) yP = C1 ( x)e x + C2 ( x)e 2 x . Bu üstel büyüme özel çözümün f(x) fonksiyonunun 1000 kere türetilmesiyle 1000 tane yeni fonksiyon ortaya çıkacağını gösterir. Sabitlerden birisi veya ikisi birden fonksiyonel olarak alınabilir. B. non-homojen diferansiyel denkleme taşınması mümkün değildir. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e 2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . Diferansiyel denklemde verilen f(x) fonksiyonu türevlendikçe paydada bulunan ex+1 ifadesinin üst değeri büyüyecektir. D. Bu amaçla denklemin sağ tarafındaki f(x) fonksiyonuna bakılmalıdır. 1000 tane fonksiyonu 1000 tane A. Bu kadar çok fonksiyonun katsayılarının belirlenebilmesi için türevinin alınıp. 1000 sayısı sadece problemin anlaşılabilmesi açısından ortaya atılmış bir rakamdır. ex + 1 y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. Bu nedenle önerilen y P =Ae 2 x çözümünün lineer bağımsız çözümü alınır. y P =Axe 2 x Problem 1: y'' − 3y' + 2y= e2 x diferansiyel denklemini her iki metodla çözünüz.Sabitlerin Değişimi Metodu: Sonuçta özel çözüm sabitlerin değişimi metodu ile bulunmalıdır. C1e2x ≈ Ae2x (iki çözüm aynıdır. Bu amaçlada özel çözüm formu homojen çözüme benzetilmelidir. II .

Aradaki fark son denklemin mertebesi düşürülebilir olmasıdır. lnU=x+lnC ⇒ U H = Ce x U ′ −U = x =U → ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce x → U = C ( x)e x ⇒ U′=C ′( x)e x + C ( x)e x 1. İşlem kolaylığı bakımından tek fonksiyonlu (ii) veya (iii) önerilerin tercih edilmesi mantıklıdır. y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ ise P P ex + 1 e2 x ex + 1 C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x − 3 ( C1′( x)e x + C1 ( x)e x ) + 2C1 ( x)e x = C1′′( x)e x − C1′( x)e x = e2 x ex + 1 ise C1′′− C1′ = ex ex + 1 Elde edilen son difreransiyel denkleminde mertebesi çözülmeye çalışılan denklemle aynıdır. y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır. Mertebe düşürme için denklemde ya bağımlı. mertebe lineer diferansiyel denkleme ex ex 1 dC → C′ = x . (ii) tercihiyle çözümün gelişmesi şu şekilde olacaktır: (ii) denklemindeki C1(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (ii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2. e − x dx dx e x dx C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ∫ e x − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ − x = − e x ln ( e − x + 1) − ∫ x e +1 e +1 e +1 yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e − x + 1) + ln ( e x + 1) C1 = −e x ln ( e − x + 1) − ln ( e x + 1) . son denklemde C1 bağımlı değişken olmuştur.mertebe lineer dif. Bu sabitlerin değişimi metodunda mutlaka olması gereken şarttır. P y′′ = C1′′( x)e x + 2C1′( x)e x + C1 ( x)e x P y'' − 3y' + 2y= e2 x . denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. Sadece türevleri denklemde olmalıdır. yada bağımsız değişkenin denklemde olmaması gerekir. P P yP = C1 ( x)e x → y′ = C1′( x)e x + C1 ( x)e x . İlk denklemde y bağımlı değişken iken. bir ilerlemeden bahsedebilmemiz için C gözükmemelidir. ex C1′ = U ( x) → C1′′ = U ′( x) ⇒ U ′ − U = x (1. Sabitlerin değişimi kullanılırsa. U ′ − U = C1′ = U ( x) = −e x ln ( e − x + 1) = dC1 → ∫ dC1 = ∫ −e x ln ( e− x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e − x dx x −x −x x x ∫ dC1 = − ∫ e ln ( e + 1) dx − ln ( e + 1) =u → e− x + 1 =du e dx = dv → e = v.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. ex dU dU → U ′ − U = 0. ( ) 83 . Çözüm mertebe düşürmeyle devam edecektir. C ′( x)e x + C ( x)e x − Ce x = x = (değişkenlerine x e +1 e +1 e + 1 dx dx dx e − x e− x dx C ( x) = − ln ( e − x + 1) ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x =∫ x = ∫ −x → e +1 e + 1 e− x e +1 U = C ( x)e x = −e x ln ( e − x + 1) taşınarak. Dolayısıyla çözümün son aşamasında.Bunlardan herhangi biri tercih edilebilir. Bu taşıma işleminde homojen denklemdeki y yerine yP. = dx.

denklem) e +1 Bulunan denklem 2 şekilde çözülebilir. lnU= − x+lnC ⇒ U H = Ce − x =−U→ ∫ e +1 dx U ∫ U H = Ce − x → U = C ( x)e− x ⇒ U′=C ′( x)e x − C ( x)e x 1. = − dx.mertebe olduğu için) non-homojen denkleme taşınır. 1 dU dU U ′ +U = x → U ′ + U = 0. ′ ′ yP = C2 ( x)e 2 x → yP = C2 e 2 x + 2C2 e 2 x . ex + 1 e2 x ex + 1 ′′ ′ ′ C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x − 3 ( C2 e 2 x + 2C2 e 2 x ) + 2C2 e 2 x = ′′ ′ C2 e 2 x + C 2 e 2 x = e2 x ex + 1 ′′ ′ ise C2 + C2 = x ′ ′′ C2 = U ( x) → C2 = U ′( x) 1 (mertebesi düşürülebilir) e +1 1 ⇒ U′ +U = x (1. Sabitlerin değişimi kullanılırsa.mertebe lineer dif. ( y = yH + yP ) 84 . mertebe lineer diferansiyel denkleme 1 ex dC 1 → C′ = x = → C ′( x)e − x − C ( x)e − x + Ce− x = C ′( x)e − x = x x e +1 e +1 e + 1 dx x e dx → C ( x) = ln ( e x + 1) (değişkenlerine ayrılabilir) ⇒ ∫ dC = ∫ x e +1 U = C ( x)e − x = e − x ln ( e x + 1) taşınarak. U ′ + U = dC2 → ∫ dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx (Kısmi integrasyonla çözülür) dx e x dx =du dC2 = ∫ e − x ln ( e x + 1) dx ln ( e x + 1) =u → x e − x dx = dv → −e − x = v. (iii) denklemindeki C2(x) fonksiyonunun belirlenmesi için (iii) nin kendisi ve 2 türevi (diferansiyel denklem 2.yH = C1e x + C2 e 2 x ve yP = C1 ( x)e x = −e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) → genel çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x e x ln ( e− x + 1) + ln ( e x + 1) ( ( ) ) Aynı çözüm (iii) denklemiyle yapılırsa çözüm şu şekilde meydana gelir. yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) yH = C1e x + C2 e2 x ve yP = −e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) → çözüm y = C1 ( x)e x + C2 ( x)e2 x − e x ln ( e x + 1) − e 2 x ln ( e − x + 1) genel Problem 2: y'' − 3y' + 2y=e5 x diferansiyel denkleminini çözünüz. ∫ e +1 x e dx dx e − x dx = − e− x ln ( e x + 1) + ∫ x = − e − x ln ( e x + 1) + ∫ − x x C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x x e +1 e +1 e ( e + 1) ′ C2 = U ( x) = e − x ln ( e x + 1) = C2 = −e − x ln ( e x + 1) + ∫ e − x dx = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e− x + 1) e − x + 1) ( yP = C2 ( x)e 2 x = e 2 x ⎡ −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) ⎤ ⎣ ⎦ C2 = −e − x ln ( e x + 1) − ln ( e − x + 1) . ′′ ′ y′′ = C2 e 2 x + 4C2 e 2 x + 4C2 e 2 x P y'' − 3y' + 2y= e2 x .

elde edilir. 2 2 dx dx dx dx dx C1(x) fonksiyonunu bulmak için yP ve bulunan türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. ′′ = yP = 25 Ae5 x (y yerine yP. y′ yerine y′ ve y′′ yerine y′′ yazılır) = yP P P 2 dx dx 5x y'' − 3y' + 2y=e5 x → 25e5 x − 3. = 25e 5 x ise bir fonksiyon (e5x) meydana geliyor. P = 1 e x + C1e x . Aynı zamanda sabitlerin değişimi metodu ile de özel çözüm bulunabilir. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. Bu 2 dx dx fonksiyon A belirli olmayan katsayısı ile çarpılarak özel çözüm önerilirse. C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e 5 x C1'' e x − C1' e x = e 5 x ise C1'' − C1' = e 4 x (mertebesi düşürülebilir. Z H = Ce x ⇒ Z = C ( x)e x Z e3x Z ' = C ' e x + Ce x ise C ' e x + Ce x − Ce x = e 4 x . A sabitinin sayısal değerini belirlemek için türevleri alınarak non-homejen diferansiyel denkleme taşınır: dyP d 2 yP ′ = 5 Ae5 x .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. Bu durumda özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: 2 df ( x) 5 x d f ( x) f ( x) = e . 85 . Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde.Belirlenmemiş Katsayılar Metodu: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu genelleştirilebilir. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. Sadece bir yöntemle çözüm yeterli iken. C ' = e 3 x ⇒ C ( x) = 3 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. Yani türevlendikce ortaya sadece bir tane fonksiyon çıkar.5e5 x + 2e5 x = e5 x ise A= 1 . Birinci homejen çözüme özel çözüm benzetilerek önerilebilir: dy dC d 2 yP d 2C1 x dC = e + 2 1 e x + C1e x yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x .HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. Bu nedenle özel çözüm f(x) benzetilerek bulunur. Fakat bu yöntem çok uzun işlemler gerektirir. yP = Ae5 x . 12 yP = e5 x e5 x ⇒ y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 II . Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e k1x + C2 e k2 x = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . = 5e .) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = e 4 x (1. iki metodun işlem uzunluğunun ve zorluğunun mukayesesi açısından aynı problem sabitlerin değişimi yöntemi ile de çözülecektr. mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '− Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = x + ln C = ∫ dx.

Daha önce yH ve yP nin tamamen veya kısmen benzemesi hali lineer bağımsızlık olarak isimlendirilmişti. = yP = 2 Ae x + Axe x (y → yP. Dolayısıyla genel çözümde yP özel çözümünü karşılayan bir fonksiyon yoktur. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. A yerine C1 veya C1 yerine A harfinin kullanıması matematik bakışı değiştirmez. yP = Ae x ise lineer bağımsız çözüm yP = Axe x A sabitini bulmak için işlemler şu şekildedir: dyP d 2 yP ′′ = y′ = Ae x + Axe x . y = C1e x + C2 e2 x + Ae x C1 +A=C3 → y = C3e x + C2 e 2 x elde edilir. Özel çözüm formu f(x)’e benzetilerek şu şekilde önerilirse: yP = Ae x Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü mutlaka homojen çözümden ayrı bir fonksiyon olarak özel çözüm kapsamalıdır. Son ifade homojen çözümün aynısır. ( y = yH + yP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: y'' − 3y' + 2y=0 ise karekteristik denklem k 2 − 3k + 2=0 olarak bulunur. Problem 3: y'' − 3y' + 2y=e x diferansiyel denkleminini çözünüz. Eğer yH ve yP birbirine benziyor ise önerilen özel çözümün lineer bağımsız çözümü alınır. Bu haliyle yP genel çözüme yazılırsa. İki sabitin toplamı yeni sabittir prensibine göre özel çözüm ve homojen çözümün kısmı toplanır. e5 x yP = ⇒ y = C1e x + C2 e 2 x − xe x 12 Dikkat edilirse bulunan özel çözümün homojen çözüm içerisinde kaybolma ihmali yoktur. Hem C1 hemde A sayısal değeri belirli olmayan iki sabitiir. Yukarıda olduğu gibi özel çözümün homojen çözüm içerisinde yok olmaması için yH ve yP fonksiyonel olarak birbirinden farklı olmalıdır.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevlerinden 1 tane fonksiyon çıkacağı için. 86 . y′ → y′ ve y′′ → y′′ ) P P P 2 dx dx y'' − 3y' + 2y=e x → 2 Ae x + Axe x − 3 ( Ae x + Axe x ) + 2 xe x = e x ise A= − 1.Z = C ( x )e x = dC e4x e4x e3x x e 4 x dC1 = ∫ dx = ise e = = C1' = 1 ∫ 3 12 3 3 dx 4x 5x 5x e x e e yP = C1 ( x)e x = e = ise genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + 12 12 12 . Bu amaçla ex fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalır veya eldeki çözüm x ile çarpılır. özel çözüm f(x) benzetilerek bulunabilir. Ancak yP formu homojen çözümdeki C1ex ile aynıdır. Kökler birbirine eşit olmadığı için homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I .

diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi ile Çözüm: Özel çözüm formu f(x) ve türevlerine benzetilerek şu şekilde önerilmelidir: f ( x) = xe −2 x → f ′( x) = e −2 x − 2 xe−2 x . dyP dC1 x d 2 yP d 2C1 x dC = e + C1e x . Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem y'''+3y'' − 4y=0 ise. C1'' e x + 2C1' e x + C1e x − 3(C1' e x + C1e x ) + 2C1e x = e x C1'' e x − C1' e x = e x ise C1'' − C1' = 1 (mertebesi düşürülebilir. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir.) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' Z ' − Z = 1 (1. değişkenlerine ayrılabilir. Problem 4: C2e2x in içine dahi edilirse genel çözüm y'''+3y'' − 4y=x e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. xe−2x) meydana geliyor ise yP = ( Ax + B ) e −2 x 87 . = e + 2 1 e x + C1e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C1ex kısmına benzetildi. Köklerden k2=k3=−2 için bulunan e−2x homojen çözümünün lineer bağımsız çözümü xe−2x dir. karekteristik denklem k 3 +3k 2 − 4 = 0 olarak bulunur.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. Denklemi sağlayan k1=1 ve k2=k3=−2 şeklinde üç tane kök değeri vardır.II . f ′′( x) = −4e−2 x + 4 xe−2 x . dC Z = e x − 1 = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ e x − 1 dx = e x − x dx x x yP = C1 ( x)e = ( e − x ) e x = e2 x − xe x → genel çözüm y = C1e x + C2 e2 x + e 2 x − xe x ( ) Son denklemde görülen e2x genel çözümdeki y = C1e x + C2e 2 x − xe x olarak bulunur.) dZ Z '= Z +1 ⇒ ∫ = ∫ dx. Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . mertebe lineer diferansiyel denklem. Köklerin iki tanesi birbirine eşit olduğu için lineer bağımsızlık vardır. f ′′( x) = 12e −2 x − 8 xe−2 x 2 tane fonksiyon (e−2x. Homojen çözümler de birbirinin aynısı olamaz. ln(Z + 1) = x Z = e x −1 Z +1 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. Lineer bağımsız çözüm gerektiren problemlerde sabitlerin değişimi kullanılması daha faydalı olabilir: yH=C1ex+C2e2 x ise yP = C1 ( x)e x . Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. Özellikle özel çözümün lineer bağımsız olması gerektiği durumlarda belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözümde hatalar oluşabilir. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde.

Özel çözüm. dyP dC2 −2 x e − 2C2 e −2 x . Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. '' yP = (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx3 )e−2 x ′′′ yP = (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8 Bx3 )e−2 x Bulunan yP ve türevleri y'''+3y'' − 4y=x e −2 x de yerine yazılırsa. (−12 A + 24 Ax − 8 Ax 2 + 6 B − 36 Bx + 36 Bx 2 − 8Bx 3 )e −2 x + 3 (2 A − 8 Ax + 4 Ax 2 + 6 Bx − 12 Bx 2 + 4 Bx 3 )e −2 x −4 ( Bx 3 + Ax 2 )e −2 x = xe −2 x bulunur.Bu teklifin çözüm olabilmesi için mutlaka ana diferansiyel denklemi sağlaması gerekir. Eşitliğin her iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları eşit olmalıdır. x’in kaysayısı -18B=1 ve sabitler 6B−6A=0 dan A = B = − yP = − 1 3 ( x + x2 ) 18 1 bulunur. ' yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x .Sabitlerin Değişimi Metodu ile Çözüm: benzetilerek. 18 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . Bu nedenle e−2x fonksiyonunun önündeki polinomun derecesi bir artırılmalıdır veya önerilen yP x ile çarpılmalıdır: yP = ( Ax + B ) e −2 x nin lineer bağımsız çözümü yP = ( Ax 2 + Bx ) e−2 x Son halde de Homejen çözümün C3 xe −2 x kısmı ile özel çözümün Bxe −2 x kısmı birbirine benzemektedir. y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 Homejen çözümün 2. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Gerekli sadeleştirmeler neticesinde 6 B − 18 Bx − 6 A = x elde edilir. A ve B nin sayısal değerleri için işlemler şu şekildedir. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. Bu nedenle özel çözümün bir kısmını da lineer bağımsız çözümü alınarak yP = ( Ax 2 + Bx3 ) e−2 x şeklinde özel çözüm bulunur. si ne özel çözüm II . Bu durumda da özel çözümün Ax 2 e−2 x ve Bx 2 e−2 x aynı olacaktır. = dx dx ⎞ d 2 yP d 2C2 −2 x dC d 3 y P ⎛ d 3C 2 d 2 C2 dC = e − 4 2 e −2 x + 4C2 e−2 x . Ancak f(x) formu homojen çözümün ( C2 + C3 x ) e −2 x ve özel çözümün ( Ax + B ) e −2 x birbirinin aynı olduğu için lineer bağımsızlık mevcuttur. yP = (2 Ax − 2 Ax 2 + 3Bx 2 − 2 Bx3 )e−2 x . yH = C1e x + ( C2 + C3 x ) e −2 x ise yP = C2 ( x)e −2 x . Bu nedenle Bxe−2 x x ile çarpılarak Bx 2 e −2 x şeklinde yeni lineer bağımsız çözüm bulunmalıdır. 88 . = ⎜ 3 −6 + 12 2 − 8C2 ⎟ e −2 x 2 2 3 2 dx dx dx dx dx dx ⎝ dx ⎠ Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi.

sinx. C ve D bulunabilir. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. C ' = xe −3 x ⇒ C ( x) = − − 3 9 Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir.) C2'' = Z ( x) ⇒ C2'' = Z ' Z − 3Z = x (1. xcos. xsinx ise yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ′ yP =(A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ′′ yP = ( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx yP ve türevleri nonhomojen diferansiyel denkleme taşınırsa ve eşitliğin heriki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayıları birbirlerine eşitlenirse A. ln Z = 3 x + ln C Z H = Ce 3 x ⇒ Z = C ( x)e 3 x Z ∫ xe −3 x e −3 x Z ' = C 'e 3 x + 3Ce 3 x ise C 'e 3 x + 3Ce 3 x − 3Ce 3 x = x . B.' ' − 6C2'' + 12C2 − 8C2 e −2 x + 3 C2'' − 4C2 + 4C2 e −2 x − 4C2 e −2 x = xe −2 x − 3C2'' e −2 x = xe −2 x ' C − 3C 2'' = x ise (mertebesi düşürülebilir. Bu denklemi sağlayan k1=1 ve k2=−3 şeklinde iki tane kök değeri vardır. y''+2y' − 3y =x cosx+2 sinx . HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+2y′ − 3y =0 ise karekteristik denklem k 2 +2k − 3 = 0 olarak bulunur. ∫ dC2 = ∫ ⎜ − − ⎟dx → ∫ ⎝ dx ⎠ ⎝ 3 9 ⎠ dx 6 9 ⎝ 6 9⎠ ''' 2 ''' 2 ''' 2 ' (C (C ) ) ( ) C2 ( x ) = − 1 3 ( x + x2 ) 18 ise yP = C2 ( x)e−2 x = − y = C1e x + (C 2 + C3 x )e −2 x − 1 3 (x + x 2 )e −2 x 18 1 3 ( x + x 2 ) e−2 x ise genel çözüm 18 Problem 5: y′′+2y′ − 3y =x cosx+2 sinx diferansiyel denklemini çözünüz. y → yP y′ → y′ ve y′′ → y′′ P P ise 89 . özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. d 2C2 d ⎛ dC2 ⎞ x 1 '' Z = C2 = = ⎜ Z = C ( x )e 3 x ⇒ Z ( x ) = − − ⎟ ise 3 9 dx 2 dx ⎝ dx ⎠ ⎛ x2 x ⎞ dC2 x2 x ⎛ dC ⎞ ⎛ x 1⎞ d ⎜ 2 ⎟ = ∫ ⎜ − − ⎟ dx → = − − . Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e x + C2 e−3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Belirlenmemiş katsayılar yöntemi kullanılara bulunabilir: f ( x) =x cosx+2 sinx → f ′( x) = 3cosx − xsinx . mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '−3Z = 0 ⇒ ∫ = 3dx. Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. f ′′( x ) = − 4sinx − x cos x f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cosx.

Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: yH = C1e− x + C2 e2 x ÖZEL ÇÖZÜM: I . yP = 0 nonhomojen denklemde yerine yazılırsa y′′ − y′ − 2y = − 4x → 0 − A − 2 ( Ax+B ) = − 4x ise A=2.Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) = − 4x → f ′( x) = − 4. dx dx 90 . y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 II . A= − 10 5 2 1 1 cosx' in katsayısı − 4B+2C+2D+2A =0 → −4B+ +2D − 2 =0 → −4B+2D= 10 5 5 1 1 7 sinx' in katsayısı − 2A − 4D+2C − 2B=2 → 2 − 4D+2 − 2B=2 → −4D − 2B= 5 10 5 9 46 23 son iki denklemin çözümünden B= . d 2 y P d 2 C2 2 x dC = e + 4 2 e 2 x + 4C2 e2 x 2 2 dx dx dx dyP dC2 2 x = e + 2C2 e2 x . Bu denklemi sağlayan k1=−1 ve k2=2 şeklinde iki tane kök değeri vardır. D= = 50 100 50 1 9 1 23 ) sinx yP = (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx=( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 1 9 1 23 ) sinx y = C1e x + C2 e−3 x +( − x+ ) cosx + ( x + 5 50 10 50 Problem 6: y′′ − y′ − 2y = − 4x diferansiyel denklemini çözünüz.( − Ax − B+2C) cosx + ( − 2A − Cx − D) sinx+2 [ (A +Cx+D) cosx + (C − Ax − B) sinx ] − − 3 [ (Ax+B) cosx + (Cx + D) sinx ] =x cosx+2 sinx ( − 4B+2C+2D+2A) cosx + ( − 2A − 4D+2C − 2B) sinx+(2C − 4A)xcosx+ ( − 4C − 2 A) xsinx=x cosx+2 sinx xsinx' in katsayısı xcosx' in katsayısı − 4C − 2 A = 0 → 2C − 4A=1 → A = −2C 2C − 4 ( −2C ) =1 → C= 1 1 . B= − 1 ⇒ yP = 2 x − 1 Genel çözüm ise özel ve homojen çözümlerin toplanmasından bulunur . yH = C1e− x + C2 e 2 x ise yP = C2 ( x)e2 x . f ′′( x) =0 .Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − y′ − 2y =0 ise karekteristik denklem k 2 − k − 2 = 0 olarak bulunur. f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: x ve sabit ′ ′′ yP =Ax+B → yP =A.

D = 2 8 91 . yP = C2 ( x)e = ( 2 x − 1) e e = 2 x − 1 ise genel çözüm y = C1e − x + C2 e 2 x + 2 x − 1 Problem 7: y′′+y =sin3x+4cosx diferansiyel denklemini çözünüz. sin3x. C ' = −4 xe x ⇒ C ( x) = −4e x ( x − 1) dC 2 ' Z = C ( x)e −3 x ⇒ Z ( x) = −4e −2 x ( x − 1) ise Z = C2 = dx −2 x −2 x 2x −2 x 2 x ∫ dC2 = ∫ − 4e ( x − 1)dx = (2 x − 1)e . ( C ′′ 4C + 4C ) e − ( C ′ + 2C ) e − 2C e = −4 x . Bu nedenle C cos x + D sin x in lineer bağımsız çözümü alınır. cosx. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. sinx yP =A cos3x+B sin3x+C cosx+D sinx Önerilen özel çözümün homojen çözümle benzerliği kontrol edilerek lineer bağımsızlığın varlığı araştırılır. k2 = α + β i ise yH = eα x [C1 cos β x + C2 sin β x ] α=0 ve β=1 → yH = C1 cos x + C2 sin x ÖZEL ÇÖZÜM: I . HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′+y =0 ise karekteristik denklem k 2 + 1 = 0 olarak bulunur. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. (C + 3C ) = −4 xe ise (mertebesi düşürülebilir.Özel çözüm homejen çözümün C2e2x kısmına benzetildi. Bu denklemi sağlayan k1=−i ve k2=+i şeklinde iki tane sanal kök değeri vardır. (C + 3C )e = −4 x . y′′ → y′′ P ′′ yP = − 9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx Non-homojen diferansiyel denklemde bulunanlar yerine yazılırak.) C = Z ( x) ⇒ C = Z 2 ' 2 2x 2x 2x 2 2 2 2 '' 2 ' 2 2x '' 2 ' 2 −2 x ' 2 '' 2 ' Z ' + 3Z = −4 xe −2 x (1. B= − . mertebe lineer diferansiyel denklem) dZ Z '+3Z = 0 ⇒ ∫ = − ∫ 3dx. f ′′( x ) = − 9sin 3x − 4 cos x → f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: cos3x. C = 0. Bu çözüm Cx cos x + Dx sin x yP =A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx → türevleri ′ yP = − 3A sin3x+3B cos3x+C cosx − Cxsinx+D sinx+Dxcosx yp→y. ln Z = −3x + ln C Z H = Ce −3 x ⇒ Z = C ( x)e −3 x Z ' ' −3 x Z = C e − 3Ce −3 x ise C 'e −3 x − 3Ce −3 x + 3Ce −3 x = −4 xe −2 x . Bu durumda homojen çözüm şu şekildedir: k1 = α − β i .Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: f ( x) =sin3x+4cosx → f ′( x ) = 3cos3x − 4sin x. y′′+y =sin3x+4cosx −9A cos3x − 9B sin3x − 2C sinx − Cxcosx+2D cosx − Dxsinx+ A cos3x+B sin3x+Cx cosx+Dx sinx =sin3x+4cosx → 1 −8A cos3x − 8B sin3x − 2C sinx+2D cosx =sin3x+4cosx → A=0. C1 cos x + C2 sin x ve C cos x + D sin x birbirinin aynısıdır.

k 2 − 2k + 1 = 0 → ( k − 1) = 0 . ( y = yH + yP ) Problem 8: x HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 2 y′ + y = 0 . II . Çünkü f(x) türevlendikce paydadaki x3 ün üst değeri dahada artmaktadır.Eşitliğin iki tarafındaki aynı fonksiyonların katsayısı eşitlenerek belirli olmayan katsayılar bulunur. P = 2 sin x + C2 cos x . ln Z = −2 ln ( sin x ) + ln C Z sin x Bulunan son integralin alınması çok uzun sürecektir.Sabitlerin Değişimi Metodu: Belirlenmiş katsayılar metoduyla çözülebilen diferansiyel denklemler sabitlerin değişimi metoduylada çözülebilir. lineer bağımsız çözüm 2 bulunur. Bu nedenle sabitlerin değişimiyle özel çözüm bulunur.) C2 = Z ( x) ⇒ C2' = Z ' Z ′ sin x + 2 Z cos x = sin3x+4cosx (1. 1 1 y = C1 cos x + C2 sin x − sin3x+2x sinx yP = − sin3x+2x sinx 8 8 II . Görüldüğü gibi sabitlerin değişimi uzun ve zor bir matematik süreç gerektşrmektedir. mertebe lineer diferansiyel denklem) Z ′ sin x + 2Z cos x = 0 ⇒ ∫ ZH = C C ( x) C′ 2C cos x ⇒Z = → Z′ = − 2 2 2 sin x sin x sin x sin 3 x 2C cos x ⎞ C ⎛ C′ ⎜ 2 − ⎟ sin x + 2 2 cos x = sin 3 x + 4 cos x 3 sin x ⎠ sin x ⎝ sin x C′ = sin 3 x + 4 cos x → ∫ dC = ∫ ( sin 3 x + 4 cos x ) sin xdx sin x cos xdx dZ = −∫ 2 . Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir. İntegral sabiti ile çarpılıp toplanarak homojen çözüm yazılır. dx dx 2 2 d y P d C2 dC = sin x + 2 2 cos x − C2 sin x 2 2 dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. ex in lineer bağımsız çözümü xex dir. kökler eşit. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. Bu durumda. dy dC yH = C1 cos x + C2 sin x ise yP = C2 ( x) sin x . Aynı tipte C2 nin bulunması için alınacaktır. 2 dx dx ' ' ′′ ′ C2 sin x + 2C2 cos x = sin3x+4cosx .ise (mertebesi düşürülebilir. yH = ( C1 x + C2 ) e x ÖZEL ÇÖZÜM: I .Sabitlerin Değişimi Metodu: 92 .Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi: Non-homojen diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevli sonlu sayıda fonksiyon içermez. k1= k2 =1. 12e x y′′ − 2 y′ + y = 3 diferansiyel denklemini çözünüz. y′′+y =sin3x+4cosx d 2 C2 dC sin x + 2 2 cos x − C2 sin x + C2 sin x = sin3x+4cosx .

f(x) ve türevlerinde bulunan fonksiyonlar: e3x 93 . özel çözüm integral sabiti içermeyeceği için. Bu kabul diferansiyel denklemi sağlayacak şekilde bulunması gerekir.yH = ( C1 x + C2 ) e x y P = C2 ( x )e x . 12e x 12e x 12 ' ' ' ' ' C2' + 2C2 + C2 e x − 2 C2 + C2 e x + C 2 e x = 3 . f ( x) =2e3x → f ′( x) = 6e3x . Z = 2 ⇒ Z ( x) = − 3 x dx x x ⎝ x ⎠ ( ) ( ) yP = C1 ( x) xe x = 6 x 6e x xe = x2 x ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e x + 6 x e x Problem 9: y′′ − 6 y′ + 9 y = 2e3 x denklemini y(0)=0 ve y’(0)=1 şartlarıyla birlikte çözünüz. k1 =k 2 =3 . mertebe lineer diferansiyel denklem) x dZ dx C C ( x) xZ '+2Z = 0 ⇒ ∫ ln Z = −2 ln x + ln C ZH = 2 ⇒ Z = 2 = −∫ 2 . Sabitler homojen çözüm vasıtasıyla çözüme yansıtılır. Özel çözüm bulmak için yapılan bu tür işlemlerde. C2' e x = 3 . f ′′( x) =18e3x . C ' = 2 ⇒ C ( x) = − ⎜x ⎟ x x x x x ⎠ x x ⎝ Elde edilen denkleme dikkat edilirse çözümlerde yeni diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemektedir. = xe + C1e x + C1 xe x . C 2' = 3 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak 6e x 12dx 2 6 d 2 C 2 = ∫∫ 3 ⇒ C 2 = . Z x x x ' ' ⎛ C 2C ⎞ 12 12 C 2C C 12 Z ' = 2 − 3 ise x⎜ 2 − 3 ⎟ + 2 2 = 3 . = e + 2 2 e x + C2 e x 2 2 dx dx dx dx dx Özel çözüm homejen çözümün C2e-2x kısmına benzetildi. 2 yH = ( C1 + C2 x ) e3 x ÖZEL ÇÖZÜM: Denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda fonksiyon vereceğinden Belirlenmemiş Katsayılar Yöntemi kullanılmalıdır. yP = C2 ( x)e x = ∫∫ x x x ( ) ( ) Eğer özel çözüm homojen çözümün diğer kısmına benzetilerek bulunulusa işlemler şu şekilde olur: dyP dC1 x yH = ( C1 x + C2 ) e x ise yP = C1 ( x) xe x . k 2 − 6k + 9 = 0 → ( k − 3) = 0. dx dx d 2 yP d 2C1 x dC dC = xe + 2 1 e x + 2 1 xe x + 2C1e x + C1 xe x 2 2 dx dx dx dx 12e x xC1'' + 2C1' + 2 xC1' + 2C1 + xC1 e x − 2 xC1' + C1 + xC1 e x + xC1e x = 3 x x 12e xC1'' e x + 2C1' e x = 3 ise (mertebesi düşürülebilir. Bu amaçla yeni özel çözümün kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. diferansiyel denklem sabitleri düşünülmemelidir. HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ − 6 y′ + 9 y = 0 .) C1' = Z ( x) ⇒ C1'' = Z ' x 12 xZ ' + 2Z = 3 (1. dyP dC2 x d 2 y P d 2 C2 x dC = e + C2 e x . dC 6 C ( x) 12 ⎛ 12 ⎞ Z = C1' = 1 ise ∫ dC1 = ∫ ⎜ − 3 ⎟dx = 2 .

Özel çözüm Ae3x ile homjen çözümün C1e3x kısmı aynı olduğu için polinomun derecesi bir artırılmalıdır. Lineer bağımsız çözüm mutlaka kontrol edilmeli. Hiç bir zaman özel ve homejen çözümler aynı olamaz. e −2 x 1 e −2 x ' ' ' ' ' C 2' − 4C 2 + 4C 2 e −2 x + 4 C 2 − 2C 2 e −2 x + 4C 2 e −2 x = 2 . e −2 = (C2 + C1 .1)e −2 − e −2 ln 1 ise ( ) ( ) 94 . yP =Axe3x yeni durumda da Axe3x ve C2 xe3x birbirine benzemektedir. yP = x 2 e3x ise genel çözüm y = (C1 + C2 x )e 3 x + x 2 e 3 x x=0 ise y=0 0 = (C1 + C 2 0 )e 0 + 0 2 e 0 ise C1=0 x=0 ise y’=1. C 2' e −2 x = 2 . Problem 10: y′′ + 4 y′ + 4 y = e −2 x denklemini y(1)=e−2 ve y’(1)=−2e−2 şartlarıyla çözünüz. ′ ′′ yP = Ax 2 e3x . y H = ( C2 +C1x ) e −2 x yP = C2 ( x)e −2 x dx ⎝ dx ⎠ 2 2 ⎞ d y P ⎛ d C2 dC =⎜ − 4 2 + 4C2 ⎟ e −2 x 2 2 dx dx ⎝ dx ⎠ yP nin kendisi ve gerekli olan sayıda türevleri ana diferansiyel denkleme taşınmalıdır. x2 y = yH + yP k 2 +4k +4 = 0 → ( k+2 ) = 0 → k1 = k2 = −2 → 2 HOMOJEN ÇÖZÜM: y′′ + 4 y′ + 4 y = 0 . y H = ( C 2 +C1x ) e −2 x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu ve türevleri sonlu sayıda değil. C2' = 2 x x x Bulunan son ifade 2 kez integral alınarak dx 2 d 2 C 2 = ∫∫ 2 ⇒ C 2 = − ln x . Bu nedenle polinom derecesi tekrar bir artırılır. yP = 9Ae3x nonhomojen denklemde yerine yazılırsa 9 Ae3 x − 18 Ae3 x + 9 Ae3 x = 2e3 x → A bulunamaz. yP = (2 Ax + 3 Ax 2 )e3 x . Nedeni y P elde edilirken homojen çözümle mukayesesi yapılmadı. y = xe 3 x + x 2 e 3 x . Bu nedenle Sabitlerin Değişimi Metodu ile çözüm yapılabilir: dyP ⎛ dC2 ⎞ =⎜ − 2C2 ⎟ e −2 x . y = (C 2 x )e 3 x + x 2 e 3 x . yP = (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e3 x denkleme taşınarak (2 A + 12 Ax + 9 Ax 2 )e 3 x −6 (2 Ax + 3 Ax 2 )e −2 x +9 Ax 2 e 3 x = 2e 3 x Özel çözümün kendisi ve türevleri ana diferansiyel denkleme taşınarak düzenlenirse ve katsayılar taraf tarafa eşitlenerek A= 1 bulunur. yÖ = C2 ( x)e −2 x = −e −2 x ln x ∫∫ x yH=(C2+C1x)ex ise genel çözüm y = (C2 + C1 x )e −2 x − e −2 x ln x C1+C2 =1 (I) x=1 ise y=e-2 .′ ′′ yP =Ae3x → yP =3Ae3x . y ' = (C2 )e 3 x + 3C2 xe3 x + 2 xe3 x + 3x 2 e 3 x 1 = (C 2 )e 0 + 3C 2 0e 0 + 0 + 0 ⇒ C 2 = 1 .

k2 = 2i ⇒ Z H = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x dx 2 95 . Dolayısıyla bir fonksiyon ile 2. y ' = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 x ) + 2 ln x − ⎥ e −2 x . f(x) fonksiyonun ancak 2.1) + 2 ln1 − ⎥ e −2 ise C1+2C2 =1 (II) 1⎦ ⎣ I ve II nolu denklemler çözülerek C2=0 ve C1=1 bulunur. k 4 +4k 2 =0 → k 2 ( k 2 +4 ) = 0 → k1 = k2 = 0. ve 4. 48A= − 2 ⇒ A= − 24 3 1 1 1 1 4 1 2 C = −3 A = = → yP = − x 4 + x 2 ⇒ x + x y=C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x − 24 8 24 8 24 8 ′′ yP = 12 Ax 2 + 6 Bx + 2C . Z=ZH +ZP 4 2 2 dx dx dx dx dx dx 2 d Z + 4 Z = 0 → k 2 + 4 = 0 → k1 = −2i. Yada yP üretiminde en düşük türev referans alınır. =Z→ 4 = 2 ⇒ + 4 Z = −2 x 2 . Böylece aynı fonksiyonlar birbirini götürebilmektedir. k3 = 2i k2 = −2i dx 4 dx 2 eşit reel ve 2 imajiner (sanal kök) → y H =C1 +C2 x+C3sin2x+C4 cos2x ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağındaki f(x) fonksiyonu basit olmasına rağmen. Bu nedenle. Gerekli sayıda integrasyon ile yP önerilir. Şimdiki problemde ise. f ′′( x) = −4. Daha sonra belirlenmemiş katsayılar yöntemi düşünülür. kendisi ve türevleri sonlu sayıda olmasına rağmen bu denklemin özel çözümü belirlenmiş katsayılar yöntemi ile bulunması dikkat gerektirir. Normalde y varsa hiç türevsiz yalın hal dikkate alınır. Bağımlı değişken bulundurmayan diferansiyel denklemlerin ilk önce mertebesi düşürülür. x⎦ ⎣ 1⎤ ⎡ − 2e −2 = ⎢C1 − 2(C 2 + C1 .1⎤ ⎡ x=1 ise y’=-2e-2 . türevin aynı olması ve birbirini götürmesi her zaman mümkün olmaz. ⇒ Eğer aynı diferansiyel denklem mertebe düşürme ile çözülmek istenirse. Dolayısıyla çözüm belirlenmemiş katsayılar metodu ile çözüm yapılacak: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. d4y d2y d2y d 4 y d 2Z d 2Z 2 + 4 2 = −2 x . Bir sabitin bir değişkeni yoketmesi mümkün olmadığı için önerilen özel çözümün nonhomojen denklemi sağlamadığı manasına gelir. dx 4 dx y = yH + yP HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y d2y + 4 2 = 0 . f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C Önerilen yP nin 2. sağ taraftaki fonksiyonun benzeri sol tarafta da meydana getirilmektedir. belirlenmemiş katsayılar ile çözüm önerilirken sol taraftaki en düşük diferansiyelli (türevli) bağımlı değişken dikkate alınmalıdır. Genel çözüm y = ( x − ln x ) e −2 x Problem 11: d4y d2y + 4 2 = −2x 2 denklemini çözünüz. 24B=0 ⇒ B=0. türevi sol tarafa yansımaktadır. ′′ ′ yP ≈ −2 x 2 → yP ≈ −2 x3 → yP ≈ −2 x 4 ⇒ yP ≈ Ax 4 + Bx3 + Cx 2 d 4 yP = 24 A non-homojen denkleme taşınarak dx 4 1 24 A + 4 (12 Ax 2 + 6 Bx + 2C ) = −2 x 2 → 24 A + 8C = 0. Özel çözüm önerilirken sol tarafta hep bağımlı değişken yalın halde (y) olması nedeniyle. türevleri alınıp yerine yazılırsa 0 + 8 A = −2 x 2 gibi bir çözümsüzlük ortaya çıkacaktır. En düşük türevli hal ve sağ taraftaki fonksiyona denklenir. Bunun nedeni bağınlı değişken y’ nin kendisinin denklemde olmamasıdır.

f ′′( x) = −4. f ′′′( x) = 0 ⇒ yP = Ax 2 + Bx + C ′ yP = 2 Ax + B y′′ = 2 A P değerler .Özel çözüm belirlenmemiş katsayılar yöntemiyle bulunur: f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. A= Uygulama -1: F= Acoswt m x=0 dengeye gelmesi beklenmiştir. Daha sonra ise zamana bağlı peryodik F=Pocoswt [N] kuvvetiyle m kütlesi harekete zorlanmıştır. m kütlesinin yerdeğişiminin zamana bağlı ifadesini bulunuz. y = yH + yP 4 dx HOMOJEN ÇÖZÜM: d4y − 16 y = 0 . − 2 = C6 → y = C5 sin 2 x + C6 sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 4 24 8 d4y − 16 y = −2 x 2 denklemini çözünüz. A= − ⇒ 2A+4( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 1 1 C= → Z P = − x 2 + 2 4 2 4 2 1 1 d y d ⎛ dy ⎞ Z= 2 = ⎜ ⎟ → Z = C1 sin 2 x + C2 cos 2 x − x 2 + 2 4 dx dx ⎝ dx ⎠ ∫ d ⎜ dx ⎟ = ∫ ⎜ C sin 2 x + C ⎝ ⎠ ⎝ 1 ⎛ dy ⎞ ⎛ 2 cos 2 x − 1 2 1 x + 2 4 1 x dy C C ⎞ = − 1 cos 2 x + 2 sin 2 x − x3 + + C3 ⎟dx → 2 2 6 4 dx ⎠ ∫ dy = ∫ ⎜ − 2 cos 2 x + ⎝ ⎛ C1 1 x C2 ⎞ sin 2 x − x 3 + + C3 ⎟ dx → 2 6 4 ⎠ 1 4 x2 C1 C2 y = − sin 2 x − sin 2 x − x + + C3 x + C4 4 24 8 4 C C 1 4 x2 − 1 = C5 . f ′′( x) = −4. Düşey doğrultu x olarak seçilmiştir k x Serbest durmakta olan yay sistemi üzerine m kütleli blok serbest olarak bırakılarak 96 . f ( x) = −2 x 2 → f ′( x) = −4 x. B=0. k2 = 2. f ′′′( x) = 0 ⇒ Z P = Ax 2 + Bx + C ′ ′′ Z P = 2 Ax + B Z P = 2 A değerler . Not: kütlenin ağırlığından dolayı ilk çökme sonrası hareketsiz kaldığı denge noktası orijin noktası olarak alınmıştır. k 4 − 16=0 → ( k 2 − 4 )( k 2 +4 ) = 0 → k1 = −2. k3 = 2i k2 = −2i dx 4 2 kök reel ve 2 kök sana → y H =C1e −2x +C2 e2x +C3sin2x+C 4cos2x Problem 12: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla bulunur. y′′′=0 ⇒ P 0 − 16( Ax 2 + Bx + C ) = −2 x 2 → denklemi sağlayan 1 1 → yP = x 2 8 8 1 y=C1e −2x +C2 e 2x +C3sin2x+C4 cos2x+ x 2 8 B=C=0.

ax = m d 2x d2x k F = F − kx → 2 + x = . d 2x dx . Denklemde x bağımlı. coswt) m verir. Bu durumda özel çözüm. ∑ F = ma. çözüm şu şekildedir: d 2x + z 2 x = 0 ise karekteristik denklem 2 dt k2 = zi şeklinde kökler sanal olarak bulunur. Ancak homejen ve özel çözümlerin sin ve cos fonksiyonlarını içermesi özel çözüm önerisinin durumunu etkiliyecektir. Buna bağlı homejen xH = C1 sin zt + C2 cos zt ÖZEL ÇÖZÜM: Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı düzgün fonksiyon olduğu için özel çözüm sağ tarafa benzetilerek bulunabilir. → . 2 dt dt m m d 2x F P k = z 2 → 2 + z 2 x = = o cos wt dt m m m şeklinde diferansiyel denklem bulunur. kanunu ile problem cözülebilir. Bu durumda 2 hal düşünülebilir. → 2 ve 2 2 dt m m dt dt dt dt 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt + z 2 ( At sin wt + Bt cos wt ) = w= z→ 2 Aw cos wt − 2 Bw sin wt = Po cos wt m Po P P cos wt B=0. x = C1 sin zt + C2 cos zt + t sin wt 2wm Bulunan son denklem zamana göre türetilerek istenirse kütlenin hızı da hesaplanabilir: 97 . 1. Ağırlığı daha önce dengelendiği için düşünülmedi. (II.t ile çarpılarak şu şekilde yazılır: dx xP = At sin wt + Bt cos wt → P = A sin wt + Awt cos wt + B cos wt − Bwt sin wt dt 2 d xP = 2 Aw cos wt − Aw2t sin wt − 2 Bw sin wt − Bw2t cos wt dt 2 dxP d 2 xP d 2x F P dx d 2x + z 2 x = = o cos wt ise xP → x. m ve k sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir. Sistemde yay kuvveti ve F kuvveti vardır. A= o → xP = o t sin wt m 2wm 2 wm Po w=z için genel çözüm . Bu çözüm homojen çözüm ile karşılaştırıldığında lineer bağımsız hal olabilir.Çözüm : Sistem hareket ve kuvvetler içerdiği için newtonun 2. Denklemin sağ P tarafındaki f (t ) = o cos wt fonksiyonunun kendisi ve türevleri iki fonksiyon (sinwt. Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. Şayet w=z ise lineer bağımsız çözüm aranacaktır. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt ∑ Fx = max → max = F − kx. t ise bağımsız değişkenlerdir. xP = A sin wt + B cos wt olacaktır. ( x = xH + xP ) HOMOJEN ÇÖZÜM: Homojen diferansiyel denklem k 2 + z 2 =→ k1 = − zi. Bu amaçla öneri lineer değişim.kanun) x yönündeki hareket için.

V= P P dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt + o sin wt + o t cos wt dt 2 wm 2m Tam bir hesaplama için integral sabitleri (C1. = − Aw2 sin t − Bw2 cos t dt dt 2 d 2 xP d 2x F P d 2x + z 2 x = = o cos wt ise → 2 ve 2 2 dt m m dt dt Po cos wt m B= Po m ( z − w2 ) 2 − Aw2 sin wt − Bw2 cos wt + z 2 ( A sin wt + B cos wt ) = A ( z 2 − w2 ) sin wt + B ( z 2 − w2 ) cos wt = xP = Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Po cos wt → A = 0. Şayet w≠z ise çözüm daha basit olacaktır. m ise genel çözüm . Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. P t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + o 0sin w0 → C2 = 0 2wm P P t = 0 → V = 0 . dt dt dxP d 2 xP = Aw cos wt − Bw sin wt . Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir.C2) bulunmalıdır. Dolayısı ile homejen ve özel çözüm formları birbirine benzemeyecektir. x = C1 sin zt + C2 cos zt + Po cos wt m ( z − w2 ) 2 Bulunan son denklem zamana göre türetilerek kütlenin hızı da hesaplanabilir: V= wPo dx = zC1 cos zt − zC2 sin zt − sin wt dt m ( z 2 − w2 ) Yine net bir hesaplama için integral sabitleri (C1. Kütlenin sağına ve soluna yay ile viskoz eleman bağlanmıştır. dxP dx → . Böyle bir halde ise form şu şekilde olacaktır: xP = A sin wt + B cos wt → xP → x. Hareketin başlangıçında yol alınmamıştır ve ilk hız sıfırdır. Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir. Problem zamana bağlı olup başlangıç değer problemidir. Bu işlem için iki tane başlangıç şartı gerekir. 0=zC1 cos z 0 − zC2 sin z 0 − x=− Po Po cos zt + cos wt 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) 2 wPo sin w0 → C1 = 0 m ( z 2 − w2 ) V= Po z wPo dx sin zt − sin wt = 2 2 dt m ( z − w ) m ( z 2 − w2 ) maktadır. Kütlenin hareketini zaman bağlı olarak bulunuz. 0 = zC1 cos z 0 + o sin w0 + o 0 cos w0 → C1 = 0 2wm 2m P P P Net çözümler : x = o t sin wt ve V = o sin wt + o t cos wt 2wm 2wm 2m 2. Po Po t = 0 → x = 0 0 = C1 sin z 0 + C2 cos z 0 + cos w0 → C2 = − 2 2 2 m(z − w ) m ( z − w2 ) t = 0 → V = 0 .C2) bulunmalıdır. 98 Uygulama-2: Şekildeki m kütlesi sürtünmeli zemin üzerinde zaman bağlı F(t) kuvveti ile salınım hareketine tabii tutul- .

x = xH + xP HOMOJEN ÇÖZÜM: d 2x dx + C + ko x = 0 ise karekteristik denklem mk 2 + Ck + ko = 0 olarak bulunur. Newton kanunu ile çözülmelidir. C (viskoz sönüm katsayısı) ve ko (yay sabiti)’ ın sayısal değerlerine bağlı olarak üç farklı halde olur: m mk 2 + Ck + ko = 0 → ∆ = C 2 − 4mko . 2. 2. Bu durumda kütleye. k1 ve k 2 kökleri sanal sayıdır. k1 = −C − ∆ −C + ∆ k2 = 2m 2m k1t 2 1. ∆ < 0. Bu kuvvet literatürde deneysel olarak belirlenmiş viskoz sönüm katsayısı (C) ile kütle hızının çarpımına eşittir.derece 2 dt dt bir denklem olup kök değerleri m (kütle). C ve k1 sabit olduğu için sabit katsayılı homejen olmayan diferansiyel denklemdir. C > 4mko → xH = C1e + C2 e k2t C − t C 2 2m 2. Yay kuvveti gibi harekete ters direnç meydana getirir. V = dt ⇒ diferansiyel denklem m d 2x dx d 2x dx = F (t ) − C − kx ⇒ m 2 + C + ko x = F (t ) x: Bağımlı. t: bağımsız 2 dt dt dt dt Son denklem m. Bu denklemin genel çözümü homojen ve homojen olmayan çözümlerin toplamından bulunur. d 2x dx ∑ Fx = max → max = F (t ) − CV − kx. ax = dt 2 . k1 ve k 2 kökleri reel sayıdır. Yasasında yerine yazılıp düzenlenirse diferansiyel denklem yol ve zaman arasında bulunur.C = 4mko → xH = ( C1 + C2t ) e 2m C − t ⎛ ∆ ∆ ⎞ 3. Uygulama-3 99 . viskoz kuvvet.V(m/sn) F(t) m k C Fs (N) L eleman içerisinde hidrolik eleman bulunan bir makina uzvunu temsil etmektedir.kanun) x yönündeki hareket için. ∆ > 0. C 2 < 4mko → xH = e 2 m ⎜ C1 sin t + C2 cos t⎟ ⎜ 2m 2m ⎟ ⎝ ⎠ Özel çözüm bilinen yöntemlerle F(t) kuvvetinin yapısına göre belirlenir. k1 =k 2 = − kökler eşit lineer bağımsız çözüm bulunur. F(t) ve atalet kuvvetleri etkimektedir. Viskoz ∑ F = ma. (II. Çözüm : Problem bir kinetik problemidir. Bu kuvvetler Newton’un II. yay kuvveti. ∆ = 0.

M eğme momenti kuvvetler vasıtasıyla hesaplanabilir. Çubuk üzerinde y eğilmesi A mesnetinden B ye değiştiği için. Çubuk üzerindeki herhangi bir O noktasındaki için M. = m2 → 2 + m2 y = − − x IE 2 + Py = − − x ise 2 2 dx IE 2 IE IE dx 2 IE dx Son denklem homojen olmayan sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemdir. k2 = mi ⇒ ÖZEL ÇÖZÜM : Ana diferansiyel denklemin sağ tarafı basit fonksiyon olduğu için özel çözüm buraya benzetilerek bulunmalıdır. Bu denklem bağımlı y ve bağımsız x değişkenler taraf tarafa ayrılırsa şu şekilde düzenlenir. d2y F Fx M = − Py − ise M = IE 2 = − Py − − x 2 2 dx Sehimin (y) 2.P A L/2 0 x O M F L/2 y=y(x) B P Çözüm : P F/2 x y P F/2 L uzunluğundaki çubuk şekilde görüldüğü gibi P ve F kuvvetlerinin tesiri altındadır. M eğilme momentide A’ dan B’ye değişecektir. B = 0→ 0 + m 2 ( Ax + B ) = − − 2 IE 2m IE Genel çözüm: y = C1 cos mx + C2 sin mx − − F x 2P yP = − − F F x = −− x 2 2m IE 2P Bulunan çözüm A ve B mesnetleri arasında geçerli olacaktır. Matematik olarak bulunan çözümdeki C1 ve C2 sabitlerinin sayısal değerleri bulunarak mühendislik çözüme ulaşılmalıdır. Bu amaçla bu sınır değer problemi için 2 tane sınır şartına ihtiyaç vardır: Sınır şartları : 1) x =0 → y=0 0 = C1 cos 0 + C2 sin 0 − − F 0→ 2P C1 = 0 100 . Dolayısıyla problem geometrik sınırlar ile çözüm alanı daraltılmıştır. dereceden polinomdur: yP = Ax + B → y′ = A. d2y F d2y P F P d2y F + y = −− x.türevi ile atelet momenti (I) ve elastisite modülünün (E) çarpımı eğilmeye neden olan eğilme momentini (M) verir. Çubuk boyutu x ile gösterilirse hem y=(x) ve hemde M=M(x) olacaktır. Homojen ve homojen olmayan çözümlere sahiptir HOMOJEN ÇÖZÜM: d2y + m 2 y = 0 ise k 2 + m 2 = 0 dx 2 yH = C1 cos mx + C2 sin mx ⇒ k1 =−mi . Sağ taraftaki fonksiyon 1. Maksimum sehimi (eğilme) veren kritik yükü bulunuz. y′′ = 0 → P P F F x→ A= −− 2 .

⎤ ⎡ mL mL ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎥ F ⎢ sin( mx ) ⎢ sin( 2 ) ⎥ F ⎢ tan( 2 ) L ⎥ F L y= − x⎥ ise ymax = − ⎥= − ⎥ ⎢ ⎢ ⎢ mL mL 2P ⎢ 2 P ⎢ m cos( ) 2 ⎥ 2 P ⎢ m 2⎥ ⎥ ) m cos( 2 ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 2 mak.mertebeye çıkacaktır. Uygulama 4: P Mo Mo P L v Toplam Mo nedeniyle 0 x İnce L uzunluğundaki çubuk eksenel P yükünün ve Mo eğme momentinin etkisindedir. Aynı zamanda 2. cos(mL/2) → 0. Başka bir ifade ile Mo etkisinin denkleme yansıtılması gerekir. Böylece sehimi temsil eden y yerine momenti temsil eden 2 . türevi olduğundan önceki denklem 2 kere türetilerek y yokedilir. 4. Moment eğilmenin 2. Bu durumda bu moment sınır şartı olarak kullanılmak durumundadır. Çözüm : Problemin diferansiyel denklemi şu şekilde elde edilebilir: de Mo’ lık moment ile çubuk eğilmeye zorlanmaktadır. m= n π /L olur. k 4 = − mi genel çözüm .2) x = L dy F F =0 . mertebeden homojen lineer diferansiyel denklemdir. Dolayısıyla genel çözüm homojen çözüme eşittir.türev gelir. tg(mL/2)→∞ . Şekle göre x=0 ve x=L Önceki problemden M = IE k 4 +m 2 k 2 = 0 → ( k 2 +m 2 ) k 2 = 0 → k1 =k 2 =0 . y=C2 sin mx − − x y′ = mC2 cos mx − − → → y=y max ⇒ 2 dx 2P 2P L F F 0 = mC2 cos m − − → C2 = − → L 2 2P 2mP cos m 2 ⎛ ⎞ ⎟ 1 F F F ⎜ sin mx − − x = sin mx − x ⎟ y=− ⎜− mL 2P 2 P ⎜ m cos mL ⎟ 2mP cos 2 ⎝ 2 ⎠ Maksimum çökme bulmak x=L/2 yazılararak bulunabilir. Karekteristik denklem ise 4 2 2 homojen k +m k = 0 şeklinde olup çözüm şu şekildedir: d2y = − Py dx 2 yazılabilir. k 3 =mi.mertebe olan denklem 4. Yeni denklemde y yerine v yazılarak diferansiyel denklem şu şekilde bulunur. Çubukta meydana gelen maksimum çökmeyi ve eğilme momentini hesaplayınız. P = m 2 olmak üzere. Önceki ve bu problemin farkı sehime-eğilmeye neden olan 2 kuvvet yerine bir kuvvet ve bir moment olarak değişmiş olmasısır. IE d 2v d 4v + m2 2 = 0 dx dx 4 şeklindedir. v = C1 +C 2 x+C3cosmx + C4sinmx bu çözüm türetilerek x’ e bağlı moment bulunabilir: 101 . çökme için tg(mL/2) büyük olmalıdır.

y′(0)=0 −x 32. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 2 x − 9 x + 6 x 41. y′(0)=7 15. y ′′ + 2 y ′ + y = 48e cos 4 x 33. (D2+4)y=8x+1-15ex 17. y′′+ y=0 4. y ′′ − y ′ − 2 y = 6 x + 6e 37. 2 IEm sin mL M max = − M o (cos mL 1 − cos mL mL sin + ) 2 sin mL 2 Örnek Problemler 1. Bubların 2 tanesi sehim. y′′+2y′+y=7+75sin2x 25. y(0)=-4. y′(0)=5 13. y(0)=0. (D2-3D+2)y=2x2+1 20. y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 y(0)=0. y(0)=3. (D4-1)y=e-x 31. y′(0)=2 14. (D2-4)y=8e2x-12 23. y′′+9y=0 5. y′′+y=10e2x. y′′-3y′-4y=5e4x 102 22. (D2+4)y=10cos3x 16. y′′′-6y′′+12y′-8y=0 10. 4y′′′+4y′′-7y′+2y=0 11. y′′-8y′+16y=0 7. y′′-2y′-2y=0 9. y′′-4y′+3y=2cosx+4sinx 24. y′′-3y′-4y=16x-50cos2x 29. (D2-1)y=10sin2x 27. y′′+4y′+4y=0. C1 = − C3 0 = C2 L+C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL → C2 = − C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL L v = C2 x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx 2) x=L → v=0 ⇒ v= − 3) x=0 → M = − M o 4) x=L → M = − M o C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL x+C3 ( cosmx − 1) + C4sinmx L −M o Mo ⇒ = − m 2 C3cosm0 − m 2 C4sinm0 → C3 = IEm 2 IE −M o Mo M o ( cosmL − 1) ⇒ = − m2 cosmL − m 2 C4sinmL → C4 = − 2 IE IEm IE m 2sinmL Mo M o ( cosmL − 1) cosmL − 1) − sinmL 2 ( C3 ( cosmL − 1) + C4sinmL IE m 2sinmL = − IEm → C2 = 0 C2 = − L L v= Mo 1 − cos mL (cos mx + sin mx − 1) . y(0)=3. = = − m 2 C3cosmx − m 2 C4sinmx dx dx 2 IE Bu problemde bir sınır değer problemi olup mühendislik çözümü için 4 tane sınır şartı gerekir. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0 38. (D2+1)y=12cos2x 28. y′′+4y′+3y=15e2x+e-x 30. y ′′ + y ′ + y = 0 3 2 40. y ′′ − 3 y ′ − 4 y = 16 x − 50 cos 2 x 39. y′′-y=0.dv d2v M = C2 − mC3sinmx + mC4 cosmx. y′′+2y′-3y=0 2. 4y′′+4y′+y=0 3. (D2+4)y=10cos3x 18. Sınır şartları: 1) x=0 → v=0 ⇒ 0 = C1 +C2 0+C3cosm0 + C4 sinm0 → C1 +C3 =0. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 0 . y ′ (0)=3 2 x 2 34. (D2+D)y=6+3e2x 19. y′′-9y′+9y=0 8. y ′′ − y ′ − 2 y = 0 −x 36. (D3-D)y=x 26. y′′+7y′+10y=0. ( D − 1) y = e sec x tan x 35. 4y′′+-12y′+5y=0 6. y′′-3y′-4y=6ex 21. y′′′-6y′′+12y′-8y=0 12. 2 taneside moment olacaktır.

90. y p = −e x sin x . y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2x +1 48. 65. y ′′ + y = e 110. ( D + 2)( D − 1) y = cos 2 x + e 2 2x 84. y ′′ − y = x sin x 2 83. y ′(0) = 6. y ′′ − 6 y ′ + 9 y = 2e . y p = 2e x + 2 x + 2 113. y ′′′ − 6 y ′′ + 12 y ′ − 8 = xe 111. 49. y ′(0) = 0. 74. y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 x −3 x>0 2 101. 95. 75. 2 4x 47. 60. ( D + 3) y = 15 x e 85. 68. y (0) = 1. 3x 2x + x 2 e3x y (0) = 0. 2e −2 x 3 y (0) = y′(0) = 5 3. 67. x y (0) = 7.5. 52. 56. 70. 77. 80. y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x. ( D − 4) y = 15 x e 88. 89. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) 43. 61. 58. ⎡ ( D − 2) ( D + 1) D ⎤ y = e − 2e ⎣ ⎦ 97. 59. 8 y ′′ − 6 y ′ + y = 6e + 3 x − 16. 53. y ′′ − 4′ + 4 y = x e − e 5x 107. 76. y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x + 2 x x 102. y ′′ + 4 y = 12 sin 2 x. y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3 x + 2 98. 51. ( D − 1) y = e x 2 x2 99. y ′′ − y = e − 7 + cos x 2 −x −x 109. 78. y ′(0) = 1. 79. 92. 54. 57. 50. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = sin x − cos 2 x 2 2x 2x 106. 91. 46. y ′′ − 3 y ′ + 2 y = xe cos x 45. 72. 94. y ′′ + 2 y ′ + y = 4e 3 x 86. y p = x 2 e 3 x 112. 64. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = e + x sin 3 x − cos 3 x x 108. y ′′ + 2 y ′ + 2 y = x + e cos x + xe sin x 2x 103.42. 63. 69. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 10e . 66. y p = 115. 82. y ′(0) = 3. y ′′ + 4 y = 2 x − 12 x + 9 2 87. 71. 55. y ′′ − y = (2 x − 1)e 100. 62. x y (0) = 1. y p = 3x cos 2 x −2 x 114. 73. 93. y ′′ + y = sin x + x cos x + 10 + xe 2 x + x 2 e 2 x x 2 104. y ′′ + y = 12 cos 2 x − sin x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x y ′′ + y = sin 3x + 4 cos x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) y ′′ − 2 y ′ + 5 y = e x cos 2 x y ′′ + y = x 3 y ′′ + 2 y ′ + 5 y = e − x sin 2 x y ′′ + 2 y ′ + y = 4e x y ′′′ − y ′′ + y = sin 2 x + cos x y ′′ + 3 y ′ − 4 y = 8e 2 x + 1 y ′′′ − y ′ + 5 y = e x sin x + 1 y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x y ′′ + 5 y ′ − 2 y = 1 − x + x 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x ( D − 2) 2 y = 4 − 8 x + 6 xe 2 x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) ( D 2 − 4) y = 16 xe −2 x + 8 x + 4 y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 ( y ′′′ + y ′) = xe x + x 2 + sin x y ′′ − 4 y ′ + 2 y = 3x + 2 ( D − 1) 2 = e x sin x + e x x 2 − cos 3 x y ′′ + 2 y ′ − 5 y = 20 y′′ + y = x cos x y ′′ − y ′ + 10 y = 4 x 2 + 2 x y′′ + y = x sin x + x 2 y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x ( y′′ + 2 y ) = x cos x + e x cos x y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6 sin( x) − 8 cos( x) ( D − 1) 2 y = xe x sin x y ′′ + 4 y = 2 x 2 − 12 x + 9 ( y′′ − y ) = xe − x cos 2 x y ′′ + 2 y ′ + 10 y = 72e 2 x ( D − 2) 2 ( D + 1) y = e 2 x x y ′′ + 4 y = 6 cos( x) ( D − 1)( D 2 − 4) y = xe x + e 2 x 103 y ′′′ + y ′′ − y = sin x y ′′ − 3 y ′ + 2 y = x ( D 2 + 1)( D − 2) y = sin x − 2 y ′′ − 4 y = 8e 2 x y ′′ + 5 y ′ + 2 y = e − x y ′′ + 9 y = 5 cos(2 x) − 10 sin(2 x) y′′′ − y = 5e x y ′′ + 2 y ′ + 8 y = 3e 4 x + 1 3 2 −x 2x 96. y ′′ + y = x 3 3 2 −3 x y ′′ − y ′ − 6 y = 26 − 24 x 2x 44. 81. y ′′ − y ′ − 2 y = e cos x − x + x + 1 105.

y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 0.2 151. y ′′ + 25 y = 5. y (0) = 0. y ′(0) = −16 / 3 142. y ′′ + π y = t . y ′′ + y = −3 sin 2 x. y ′′ + 5 y ′ + 6 y = 0. y ′(0) = −2 152. y ′(0) = B 139. y p = xe x x 135. y (0) = 2. y (0) = 0. y (0) = 6 / π 4 . 120. y ′′(0) = −1. y ′′ + 3 y′ − 4 y = 5e . y ′(0) = 36 2x 2x 130. ıv 123. y ′′ + y = tan x 0 < x < π / 2 −2 x -2 165.2 y ′(0) = −10. y ′′ − y ′ − 6 y = 0. y ′′ − 2 y ′ + y = 12e / x . y ′′ + 2 y ′ + 2 y = 0. y ′(0) = 0 146. y p = sin x + 0. . y ′(0) = 1 104 y (0) = A. y ′′(0) = −1. y ′′ + 3 y ′ + 2 y = 1+ ex 1 168. y ıv 131. y (0) = 0 y ′(0) = 0 148.6 cos x 136. 124. y ′(0) = −4. y ′(0) = 1. y (0) = 2. y ′′ − 4 y ′ + 3 y = 2t − 8 / 3. y ′′(0) = −9. y′(1) = −2 / e2 . y ′′(0) = −4. y ′′ − 2 y ′ + y = e sin x 1 167. y (0) = 0. y ′′ + 4 y ′ + 5 y = e sec x 157. y ′′ + ky ′ − 2k y = 0. y (0) = 15. y ′′′ + 3 y ′′ − y ′ − 3 y = 21e + 3x + 1. y (0) = 9. y (0) = 3. y ′(0) = 1 128. y (0) = −7. y (0) = 1. y ′′ + 2 y ′ − 3 y = 0. y ′(0) = 0. y (0) = −1. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = −256t .1. y ′′ + 4 y = 0. y ′(0) = 0 −t 150.04 143. y ′(0) = −2. y (0) = 0. y (0) = 3. y ′′ + 4 y ′ + 13 y = 145 cos 2t . y ′′ + 4 y = 0. y (1) = 4. y ′′ − y = 3e . y′(0) = 4. y ′′ + y = 1 + sin x 2 138. y (0) = 1. y (0) = 2 y ′(0) = −8 2 137. y (0) = 0. y (0) = 0. y ′(0) = 2k 2 3 145. y (0) = 2.2e . y′′(1) = −2. y ′′ + y = sin t . y (0) = 1. y ′′ + 25 y = t . y (0) = 0. y′(0) = y′′(0) = y′′′(0) = 0 −x 118. y (0) = −1. y′′′(0) = −27. y ′(0) = 0 155. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 0. y p = −e2 x ln x − 5 y ′′ + 4 y = 10 cos x.9. y ′′ + 4 y = 3 csc 2 x 0 < x < π / 2 164. y (0) = 3. y (1) = 3 / 2. 4 y ′′ + π y = 0. y p = x 2 e 3 x 134. y (0) = 0. y ′′ + 2 y ′ + 4 y = 0. y (0) = 0 y ′(0) = 0 147. y ′(0) = 0 −t 149. y ′′ + y = t . y ′′ − 2 y ′ + y = (ln x) x>0 x 162.8sin x.116. y p = sin 2 x x 3 133. y ′′ + ω y = 0. y (0) = 0. y (0) = 3. y (0) = 1. y + y ′′′ − 2 y ′′ = −4 x + 18. y′′′(1) = 6. 2 121. y′(1) = −10 / 3. y (0) = 0. y ′′ + 2 y ′ − 8 y = 0. y (0) = 0. y ′′′ − y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 6e . y ′(0) = 2 154. ıv 2 119. y ′(0) = 6 140. y ′(0) = 1 141. y ′′ + 4 y = sec 2 x 2 161. y + 10 y ′′ + 9 y = 2 sinh x. y ′′ + y = sin 3t .5 127. y ′(0) = −8 153. y ′′ + 3 y ′ + 2 y = e . 9 y ′′ − 6 y ′ + y = 0. y p = 2 x − 1 132. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e x x>0 x −1 166. y ′′′ − 4 y ′ = 10 cos x + 5 sin x. y ′′ + 4 y = 1 − 2t . y ′′ − 2 y ′ + y = xe ln x x>0 163. y ′′ + 3 y′ − 4 y = −6. y p = e 117. y ′(0) = 1 125. y ′′ + y = sec x 2 160. x/2 122. y ′(0) = 3. y ′(0) = 0. y′′(0) = 0. y ′(0) = 0 2 144. y ′′ − 2 y ′ + y = x ln x x>0 158. y ′′ − y ′ − 2 y = −4 x. y ′′ + y = cot x 3 159. y ′′′ + y ′′ − 2 y = 2 x + 2 x. y ′′ + 4 y ′ + 4 y = e −2 x x2 y (1) = 1/ e2 . y ′(0) = 19 3 129. 4 y ′′ − 4 y ′ + 37 y = 0. y ′(0) = 2 126. y ′(1) = 7 −2 x 156. y ′(0) = 1.

y ′′ + y ′ = 5 + 10 sin( 2 x ) 188. y ′′ − 4 y ′ + 5 y = 21e 182. Homojen olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yP) bağlı olarak şu şekilde bulunur.6 sin x 191.. dx dt y' = dy dy dt dy = = Ae −t = Ae −t Dy dx dt dx dt D= d d2 d3 . y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 1 − 4 x x 195. D2 = 2 .8. y ′′ + 4 y ′ − 12 y = x + cos(3 x ) 2x 189. y ′′ − 2 y ′ + 10 y = 20 x + 2 x − 8 2 x 172. y ′′ − 2 y ′ − 3 y = 8e x 186. y ′′ − 2 y ′ + y = 3x + 25 sin(3x) 3x 185. = Ae −t . y ′′ + 2 y ′ + y = −3e + 8 xe + 1 178. y ′′ + 4 y ′ = 3 cos(3 x) + sin( 2 x ) −x −x 177.2 Euler -Cauchy diferansiyel denklemi En genel halde denklem şu formdadır : ( Ax + B) n dny d n −1 y d n−2 y d2y dy + ( Ax + B) n −1 n −1 + ( Ax + B) n − 2 n − 2 + . y ′′ − y ′ − 2 y = 2 x + 5 2 3 2 170. y ′′ − 4 y = 5 sinh( 2 x ) 3 2 179. y − 5 y ′′ + 4 y = 80e x 193. y ′′ − y = x − 4 x − 11x + 9 2x 180. dx dt Ax+B =e t ise A = e t . Değişken katsayılı bir denklemdir. t yeni bağımsız değişken olup yeni diferansiyel denklemin çözümüyle y=y(t) şeklinde bir fonksiyon elde edilir. y ′′′ + 3 y ′′ + 3 y ′ + y = 16e + x + 3 196.. y ′′ − 6 y ′ + 8 y = 3e y ′′ − 3 y ′ + 2 y = 10 sin x 2x 3x 174. y ′′′ − y ′ = 10 cos 2 x ıv 3x 192. y ′′′ − 3 y ′′ + 3 y ′ − y = 12e 3 194.169. y ′′′ + 2 y ′′ − y ′ − 2 y = 12e 190. 2. y = yH + yP Bu denklemin çözümü Ax+B=et değişken dönüşümü ile bulunan sabit katsayılı form vasıtasıyla elde edilir. y ′′ + 6 y ′ + 9 y = 9 cos(3x) 2 3x 183. y ′′ − 4 y ′ + 13 y = 3e − 5e 2 175. D3 = 3 dt dt dt y' ' = d2y d dy dy dt dy d2y = ( y' ) = ( Ae −t ) = (− Ae −t + Ae −t 2 ) Ae −t = A 2 e − 2t ( D 2 y − Dy ) dt dt dx dt dx 2 dx dt d3y d dy 2 − 2t 2 dt = ( y' ' ) = ( A e ( D y − Dy )) = A 3 e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dt dx dx 105 y' ' ' = . y ′′ + 4 y = 8 x − 20 x + 16 x − 18 171. y ′′′ + 5 y ′′ + 7 y ′ − 13 y = −48 cos x − 36 sin x 184. y ′′ − 4 y = 8 x + 2e 173. Aynı zamanda değişken katsayı sabit katyası haline dönüşür. y ′′ + 3 y ′ − 4 y = −13. y ′′ − y ′ − 6 y = 8e 2x 181. Bu çözüm fonksiyonda t=ln(Ax+B) yazılarak orijinal değişkenler ile çözüm elde edilir. + ( Ax + B) 2 2 + an −1 ( x) + Cy = f ( x) n dx dx dx dx dx f(x) ≠ 0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. Bağımsız değişkenin t ye aktarılması esnasında zincirleme türev kuralı kullanılarak x yokedilir. y ′′ − 4 y ′ = 36 x − 2 x + 24 176. y ′′ − y ′ − 6 y = 12 xe 187.

Ax+B =e t .şeklinde istendiği kadar işleme devam edilir. k2 = −1 + 3i y = yH = C1e2t + e− t C2 sin 3t + C3 cos 3t . e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 3e 2t ⎡e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +e t ⎡ e − t Dy ⎤ − 8y = 0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 ( D y − 3D y + 2 Dy ) + 3( D y − Dy ) + Dy − 8 y = 0 (D 3 − 8 ) y = 0 → k 3 − 8 = 0 ⇒ ( k − 2 ) ( k 2 + 2k + 4 ) = 0 → k1 = 2. = 2e −t . dt dx D= d d2 d3 . = e−t . Türev derecesi ve x’ in derecesi uyumlu gittiği için euler denklemidir. A = 2 ve B=1 → 2x+1 =e t ise 2 Çözüm: dx dt = et . D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. Problem 1: x 3 y′′′ + 3x 2 y′′ +xy′ − 8y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. k2 = −1 − 3i . D2 = 2 dt dt 2 d2y d dy dt −t −t dy −t d y y' ' = 2 = ( y' ) = (2e Dy ) = (−2e + 2e )2e −t = 4e − 2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dt dx dt dx dt Bulunan değerler denklemde yerine yazılarak 106 . Çözüm: Denklem homojen olduğu için yP=0 olacağından genel çözüm homojen çözüme eşit olacaktır ( y = y H ) . Bu ise bilinen metodlarla çözülür. dt dx y' = dy dy dt dy = = 2e −t = 2e −t Dy dx dt dx dt D= d d2 . D 2 = 2 . Sonuçta yeni diferansiyel denklem sabit katsayılı diferansiyel denklem olacaktır. A = 1 ve B=0 → x =e t ise dx dt = et . x =e t → t = ln x y = C1e 2ln x + e− ln x C2 sin 3 ln x + C3 cos 3 ln x = C1 x 2 + Problem 2: ( ) ( ) (C sin 2 3 ln x + C3 cos 3 ln x ) x (2x+1) 2 y′′ − (2x+1)y′+y = 0 diferansiyel denklemininin çözümünü bulunuz Ax+B =e t .

yP = (8 B + 16 A + 16 Bt )e 4t ve ′′′ yP = (48 B + 64 A + 64 Bt )e 4t non-homojen diferansiyel denkleme taşınarak (48B + 64 A + 64 Bt )e 4t − 6 (8B + 16 A + 16 Bt )e 4t + 11 ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t − 6 ( A + Bt )e 4t = te 4t . − 6B=1. D3 = 3 dt dt dt y'= dy dy dt dy = = e−t = e− t Dy dx dt dx dt 2 d2y d dy − t dy dt − t dy −t d y y '' = 2 = ( y ') = (e ) = (−e +e )e− t = e −2t ( D 2 y − Dy ) 2 dx dx dt dt dx dt dt y ''' = d3y d dy dt = ( y '') = (e −2t ( D 2 y − Dy )) = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) 3 dx dx dt dx bu değişimler denkleme taşınarak. 6 6 1 1 yP = (11 − t )e 4t ise genel çözüm y = C1et + C2 e 2t + C3e3t + (11 − t )e 4t 6 6 ters dönüşüm yapılarak t= lnx yazılırsa orijinal çözüm bulunmuş olur.31 x 3 y′′′ − 3x 2 y′′+6xy′ − 6y = x 4 lnx diferansiyel denklemini çözünüz. k2 = 2. y = yH + yP x =e t ise dx dt = et .31t . 11B+6A − 6Bt=t. e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ − 3e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +6e t ⎡ e −t Dy ⎤ − 6y = e 4t lne t = te 4t ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4t ( D y − 3D y + 2 Dy ) − 3( D y − Dy ) + 6 Dy − 6 y = te .(e t ) 2 4e −2t ( D 2 y − Dy ) − (e t )2e− t Dy +y = 0 4( D 2 y − Dy ) − 2 Dy +y = 0 → ( 4 D 2 − 6 D +1) y = 0 ⇒ 4k 2 − 6k+1=0 → k1 = 0. 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t . 48 B + 64 A + 64 Bt − 48 B − 96 A − 96 Bt + 11B + 44 A + 44 Bt − 6 A − 6 Bt = t . D 2 = 2 . k3 = 3 yH = C1et + C2 e 2t + C3e3t Özel çözüm f (t ) = te 4t ve türevlerine benzetilerek bulunabilir: f (t ) = te 4t → f ′(t ) = e 4t + 4te 4t . = e−t . 107 . yP = ( B + 4 A + 4 Bt )e 4t .31 y = C1e0.19t + C2 e1. y=y H +y P → homojen çözüm 3 (D − 6 D 2 + 11D − 6 ) y = 0 → k 3 − 6k 2 + 11k − 6 = 0 ⇒ ( k − 1)( k − 2 )( k − 3) = 0 → k1 = 1. 11B+6A=0 → 1 11 taraf tarafa eşleme yapılark B = − ve A = bulunacaktır. f ′′(t ) = 8e 4t + 16te 4t y P = ( A + Bt ) e4t ′ ′′ yP = ( A + Bt )e 4t . k2 = 1.19ln ( 2 x +1) + C2 e1.19. 2 x + 1 = et → t = ln ( 2 x + 1) ⇒ 0. dt dx D= d d2 d3 .19 y = C1e0.31ln ( 2 x +1) = C1 ( 2 x + 1) Problem 3: + C2 ( 2 x + 1) 1. Çözüm: Değişken katsayılı non-homojen diferansiyel denklemdir.

x ( 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′ ) = 0 ise 4x 3 y′′′+12x 2 y′′+3xy′= 0 veya y′=Z.5 ve y′′(1)= − 1..75 y ' ' = − C 2 . -C1+C2= 3 (II) 1. Homojen 108 . Çözüm: Denklem normalde euler formunu sağlamıyor.5 = − 3/ 2 2x 2 2 2 x 3 C1 1 3 C1 1 x=1 ise y’’=-1. an(x) katsayıları bağımsız değişkene bağlı polinom fonsiyonel yapılardır. II ve III nolu denklemler çözülerek. y′(1)=1. y = − 2 + x +1 x 2. dt dx dx y '' = e −2t ( D 2 y − Dy ) y ''' = e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) bu değişimler denkleme taşınarak.1 1 y = C1eln x + C2 e 2ln x + C3e3ln x + (11 − ln x)e 4ln x .3 Kuvvet Serileri ile Diferansiyel Denklem Çözümü En genel halde denklem şu formdadır: dny d n −1 y d n−2 y d2y dy a0 ( x) n + a1 ( x) n −1 + a2 ( x) n − 2 + . k2 = − . expolansiyel veya logaritmik bir fonksiyon ise çözüm mümkün olmayabilir..5 y ' = − + C2 + C2 . y ' = = e − t Dy . k3 = 2 2 ln x ln x t t − − C y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 y = C1e 2 + C2 e 2 + C3 . + an − 2 ( x) 2 + an −1 ( x) + an ( x) y = f ( x) dx dx dx dx dx f(x)≠0 ise homojen olmayan diferansiyel denklem olarak isimlendirilir. C2=1 ve C3=1 bulunur. y = 1 + C 2 x + C3 x C x=1 ise y=0 0 = 1 + C 2 1 + C3 C1+C2+C3=0 (I) 1 1 C1 1 1 C1 1 x=1 ise y’=1. Eğer an(x) trigonometrik. 3C1-C2=-7 (III) − C 2 3 / 2 − 1. bir çözüm olarak denklemin merbesi düşürülebilir.75 şartlarıyla birlikte çözünüz. C1=-2. y = C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + (11 − ln x) x 4 6 6 Problem 4: 4x 2 y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0. 2. y′′=Z′ ve y′′′=Z′′ ise 4x 2 Z′′+12xZ′+3Z= 0 İlk hal tercih edilerek dx dt dy x =e t ise = et . y=y H 1 1 − D ) y = 0 → 4k 3 − k = 0 ⇒ k ( 4k 2 − 1) = 0 → k1 = 0. 4e3t ⎡e −3t ( D 3 y − 3D 2 y + 2 Dy ) ⎤ + 12e 2t ⎡ e −2t ( D 2 y − Dy ) ⎤ +3e t ⎡ e− t Dy ⎤ =0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ 3 2 2 4( D y − 3D y + 2 Dy ) + 12( D y − Dy ) + 3Dy = 0. Bununla birlikte denklem taraf tarafa x ile çapılırsa uygun form elde edilebilir. ( 4D 3 Genel çözüm.75 = 5/ 2 4x 4x 4 4 I.8. = e−t .

Amaç. 109 . 2. Bu r köklerinin durumuna göre homojen çözümler şu şekilde olacaktır.. (1) formu ile meydana getirilen çözüm tekniği adi noktalar civarında çözüm olarak isimlendirilir. mertebe bir denklem ise şu şekilde genelleştirilebilir. + Cn x n n =0 ∞ (1) Bu çözüm tekniğinde diferansiyel denklemin çözümünün bir n. Genellikle. dereceden polinom olduğu kabul edilir. Bunu yapabilmek içinde serinin yakınsak bir seri olması gerekir. önerilen çözümün ana diferansiyel denklemi sağlaması prensibine bağlı olarak Cn katsayılarını belirlemektir. y = ∑ Cn x n + r n=0 ∞ (3) Çözüm sahasının merkezi veya beklenen seri çözüm merkezi sıfırdan farklı ise yukarıdaki seriler x0 civarında düşünülmelidir. y′′+p1 (x)y′+p 2 (x)y=f(x) (2) p1(x) ve p2(x) fonksiyonları bütün x değerleri için tanımlı olması halinde (1) denklem ile tanımlanan seri formu ile çözüm üretilebilir. Mühendislikte genellikle hesaplamalar 2.. Eğer seri ıraksak ise bulunacak çözümün pratik yönden bir ehemniyeti yoktur. mertebe için gerekli teknikler verilecektir. f(x) fonksiyonunun seri açılımı alınmadan çözüm üretmek zordur. mertebe bir denklem için iki tane r kökü bulunmalıdır. Eğer belirli x değerleri için tanımsızlık mevcut ise serinin aşağıdaki formu kullanılmalıdır. Bu nedenle pratik olması bakımından ilk üç beş terimden sonraki kısımlar ihmal edilebilmelidir. Seri sonsuza kadar giden bir toplamı temsil etmektedir. Bu tür çözümede aykırı noktalar civarında çözüm denir. Çok az olarak belirli fonksiyonların serileri elde edilebilir. y = yH + yÖ Bu tür denklemlerde özel çözümün bulunması çok zor olabilmektedir.olmayan bir denklemin genel çözümü (y) homojen (yH) ve homojen olmayan çözüme (yÖ) bağlı olarak şu şekilde bulunur. Homejen kısımlarının çözümü ise kuvvet serileri vasıtasıyla bulunabilir. Kuvvet serisi bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında olup. mertebe diferansiyel denklemler üzerinde uygulandığı için burada da 2.. Sabit katsayılı denklemlerde olduğu gibi özel çözüm. Bu durumda yeni formlar şu şekilde olur: y = ∑ Cn ( x − x0 ) n ve y = ∑ Cn ( x − x0 ) n+r n =0 n =0 ∞ ∞ (4) Burada r bir reel veya imajiner sayıdır. ya homojen çözüme yada homojen olmayan kısmı gösteren f(x) fonksiyonuna bağlı olarak bulunabilir. Bu amaçla serinin gerekli olan sayıda türevi alınarak ana diferansiyel denkleme taşınır. Aykırı noktalar civarında çözümde 2. y = ∑ C n x n =C0 + C1 x + C2 x 2 + C3 x 3 + C 4 x 4 + C5 x 5 + . Çözüm sonrasında elde edilen yapıda genellikle yine bir seridir. x0=0 orijin noktası veya seri merkezi için için şu şekildedir.

. y = y1 + y2 n=0 ∞ Bunlara ilave olarak bulunacak kök değerlerinin farkının (r1-r2) tamsayı olduğu durumlarda (I) ile önerilecek çözüm sınır ve başlangıç ve sınır şartlarını sağlamayabilir.serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri diğerlerini sıfırlamayacaktır. = 0 elde edilir. Bu form ile üç ayrı seri sıfıra eşitlenmelidir. İlk terimler için üç seri açılırsa.I . y = ∑ Cn x n + r1 + n =0 ∞ ∞ ∑C x n =0 n ∞ n + r2 y1 = ∑ Cn x n =0 n+r ve y 2 = ∑ C n x n + r + y1 ln( x ) . Böylece C ler arasında bir korelasyon oluşturulabilir. + Co x2 + C1x3 + C2 x4 + C3x5 + C4x6 + C5 x7 + C6x8 + C7 x 9 + . 2Co + 3C1x + 4 C2 x2 + 5 C3x3 + 6C4x4 + 7C5 x5 + 8 C6x6 + 9 C7 x7 + . Bu durumlarda (II) ile verilen durum kullanılabilir. yani önerilen seri yapının diferansiyel denklemi sağlaması için. ve III. Sol tarafın sıfır olması. Aynı şekilde II.r1=r2 =r ise..serilerin sıfır olmasını sağlamayacaktır.. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Problem 1: y′′+xy′+(x 2 +2)y=0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz.. + 0 + 0+ 2 C2 + 6 C3x1 + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + . Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti sayısı ikiye indirgenmelidir... Çözüm : p1(x) = x ve p2(x) = x2 + 2 bütün x noktaları için tanımlıdır. ( x 2 + 2 )∑ C n x n + x∑ nC n x n −1 + ∑ n ( n − 1) C n x n − 2 = 0 n= 0 n= 0 n= 0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. Fakat bu durumda I.. Denklemin sağ tarafı sıfırdır.. xn≠0 olacağı için xn’ nin katsayıları çözümün tamamlanması bakımından sıfırlanır. Bu durumda ise önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibi bulunamayacaktır. Eğer son ifadede üç seri bir seri haline getirilebilirse çözüm meydana getirilebilir. 110 .. y = ∑ Cn xn n= 0 ∞ . 2∑ C n x n + ∑ C n x n + 2 + ∑ nC n x n + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 ∞ ∞ ∞ ∞ ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n n=0 ∞ n=0 n=0 n=0 ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ve netice olarak sayısının diferansiyel denklem mertebesine indirgenmesi için sol tarafın sıfır olması gerekir. Veya üç serinin açılımları yazılarak aynı xn katsayısı altında toplanır.serinin sıfır olmasını sağlayan Cn değerleri II.r1 ≠r2 ise II. 2. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır.. y ' = ∑ nCn x n −1 n=0 ∞ ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)Cn x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır..

Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir..... Çözümün son halinde.x7/1680 + . ∑ ( n + 2) C x + ∑ C x n n=0 n n=0 n ∞ ∞ n+2 + ∑ n( n − 1)C n x n − 2 = 0 n=0 ∞ (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır.. yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir. Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir. Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar.. daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir.x6 /60 +. En yüksek değer 2 olduğuna göre I ve III 2’ ye kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: 111 . Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz. Yukarısı analiz edilecek olursa bütün c değerleri c1 ce c0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir. Amaç c ler arasındaki korelasyonu belirlemektir. Fakat. ∑ ( n + 2) C n x n n=0 ∞ ∑ Cn xn +2 n=0 ∞ ∑ n( n − 1)C x n=0 n ∞ n−2 n+2 = m n=m-2 n-2=k n=k+2 xk = 0 ise ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C m − 2 x m + n=0 m= 2 ∞ ∞ k = −2 ∑ ( k + 2)( k + 1)C ∞ k +2 Son ifadede n.. I.) Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır...x2 + x4/4 ..sabitler toplamı sıfır olmalıdır x katsayısı sıfır olmalıdır x2 katsayısı sıfır olmalıdır x3 katsayısı sıfır olmalıdır x4 katsayısı sıfır olmalıdır x5 katsayısı sıfır olmalıdır : 2Co : 3C1 : 4 C2 : 5 C3 : 6 C4 : 7 C5 + + + + + + 2 C2 = 0 6 C3 = 0 C0 + 12C4 = 0 C1 + 20C5 = 0 C2 + 30C6 = 0 C3 + 42C7 = 0 ise ise ise ise ise ise C2 C3 C4 C5 C6 C7 = -C0 = -C1 /2 = C0 /4 = 3 C1 /40 = -C0 /60 = . Sonuçta çözüm şu şekildedir: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .seri referans seçilirse. Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir.) + C1 (x -x3/2 + 3 x5/40 . Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır.C1 /1680 bu şekide işlem istenildiği kadar yapılır. Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır.. ∑ ( n + 2) C x n=0 n ∞ n + ∑ Cn −2 x + n n=2 ∞ n = −2 ∑ ( n + 2)( n + 1)C (III) ∞ n+2 xn = 0 (I) (II) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitlenmiştir. n= 0 ∞ y = C0 ( 1. m ve k n ’ye dönüştürülürse..

= ∑ x n 2! 3! 4! 5! 6! n =0 n! 112 . p1(x) = 0 ve p2(x)=x-1 bütün x noktaları için tanımlıdır. Çözüm : Verilen denklem homojen olmayan diferansiyel denklemdir... y ' = ∑ nC n x n=0 ∞ n −1 ve y ' ' = ∑ n ( n − 1)C n x n − 2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. Bu nedenle sağ taraftaki ex fonksiyonu seriye açılmalıdır. ex = 1 + x + ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 x + x + x + x + x . sabitler toplamı sıfır olmalıdır: 2Co + 2 C2 = 0 x katsayısı sıfır olmalıdır : 3C1 + 6 C3 = 0 ise ise C2 = -C0 C3 = .C1 /2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: ∑ [C n=2 ∞ n-2 + ( n + 2)( n + 1)C n + 2 + ( n + 2)C n x n = 0 ] Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. Homojen olmayan çözüm ise ya sabitlerin değişimi metodu ile yada sağ taraftaki fonksiyonda yakınsak olmak şartıyla seriye açılıp işleme dahil edilebilir. Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. n=2 ise n=3 ise n=4 ise n=5 ise 4C2 + C 0 − 4C0 + C 0 3C0 C0 =− = = 12 12 12 4 5C + C1 5(−C1 / 2) + C1 − 5C1 + 2C1 3C1 = =− = C5 = − 5 20 20 40 40 6C5 + C 3 6(C0 / 4) − C 0 6C0 − 4C0 C C6 = − =− 0 =− =− 30 30 120 60 7C5 + C 3 7(3C1 / 40) − C1 / 2 21C1 − 20C1 C C7 = − =− =− =− 1 42 42 1680 1680 C4 = − Problem 2: y′′+(x − 1)y=e x diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir. ∑ [C n=2 ∞ n -2 + (n + 2)(n + 1)C n+ 2 + (n + 2)C n ] = 0 ise C n+2 = − ( n + 2)C n + C n-2 ( n + 2)( n + 1) ( n≥2 ) Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. Bu nedenle sadece homejen kısmı düşünülerek çözüm aranmamalıdır.2Co+3C1x+0 + 0 + 2C2 + 6C3x + ∑ ( n + 2)C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ (2Co+ 2C2) + (6C3+3C1)x + ∑ ( n + 2) C n x n + ∑ C n − 2 x n + ∑ ( n + 2)( n + 1)C n + 2 x n = 0 n=2 n=2 n=2 ∞ ∞ ∞ Diferansiyel denklemin sağlanması için. Daha önceki bölümlerde ex in x=0 civarında seri açılımı bulunmuştu. Bu durumda adi noktalar civarında çözüm aranmalıdır.. y = ∑ Cn x n= 0 ∞ n .

C3x3 . Daha sonra çözümün diferansiyel denklemi sağlamsı prensibi gereği katsayılar taraf tarafa eşitlenir.. Amaç C ler arasındaki korelasyonu belirlemektir. ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. ∑ Cn x n+1 − ∑ Cn x n + ∑ n(n − 1)Cn x n−2 = 1 + x + n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x . 2! 3! 4! 5! 6! C lerin yokedilmesi veya birbirlerine göre değişimlerinin ne olduğunu anlamak için ilk 4 veye 5 tane n değeri için seri açılımı yapılır.. Sonuçta yukarıda bulunan C değerleri seriye taşınarak çözüm şu şekilde bulunur: y = ∑ C n x n = Co + C1x + C2 x2 + C3x3 + C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .( x − 1)∑ C n x n + ∑ n(n − 1)C n x n− 2 = 1 + x + n =0 n =0 ∞ ∞ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x .. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir.... 2! 3! 4! 5! 6! sabitler iki taraf için eşit olmalıdır: -Co+2C2=1 ise C2= (C0+1)/2 x katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C1+C0 + 6C3 = 1 ise C3=(1-C0 +C1) /6 1 1 x2 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C2+C1+12C4 = ise C4=( -C1+C2 )/12 2! 2! 1 1 C4=( -C1+(C0+1)/2 )/12=( -C1+C0/2+1/2 )/12=(2-2C1+C0)/24 2! 2! 1 1 x3 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C3+C2+20C5= ise C5 =( +C3-C2 )/20 3! 3! 1 C5 =( +(1-C0 +C1) /6-(C0+1)/2 )/20=(1+(1-C0 +C1)-3(C0+1) )/120=(C1-4C0-1)/120 3! 1 1 x4 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C4+C3+30C6= ise C6=( +C4 –C3) /30 4! 4! 1 C6=( +(2-2C1+C0)/24–(1-C0+C1)/6) /30=(1+(2-2C1+C0)–4(1-C0+C1) ) /720=(-6C1+5C0-1)/720 4! 1 1 x5 katsayısı iki taraf için eşit olmalıdır : -C5+C4+42C7 = ise C7=( +C5-C4) /42 5! 5! 1 C7=( +(C1-4C0-1) )/120-(2-2C1+C0)/24) /42=(1+(C1-4C0-1)-5(2-2C1+C0)) /5040= 5! =(-10+11C1-9C0-) /5040 bu şekilde işlem istenildiği kadar yapılır.. + Co x + C1x2 + C2 x3 + C3x4 + C4x5 + C5 x6 + C6x7 + C7 x 8 + .. C1x .C7 x7 + ... 2! 3! 4! 5! 6! Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur.. Bu sabitler integral sabiti olup sınır ve başlangıç şartlarıyla bulunabilir. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir.C6x6 . 2. = -Co =1 + x + 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 x + x + x + x + x ..C4x4 . Yukarısı analiz edilecek olursa bütün C değerleri C1 ce C0 bağlı olarak bulunduğundan sonuçta sadece iki tane sabit kalacaktır.. + 0 + 0+2C2 + 6C3x + 12C4x2 + 20C5 x3 + 30C6x4 + 42C7 x5 + 56C8x6.C2 x2 .....C5 x5 . y=Co+C1x+(C0+1)x2/2+(1-C0+C1)x3/6+(2-2C1+C0)x4/24+(C1-4C0-1)x5/120+ 113 n= 0 ∞ .

∑C n =1 ∞ n −1 x − ∑ C n x + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x = n n n n =0 n = −1 ∞ ∞ ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Yeni halde x değişkenin üstleri eşitliğin her iki tarafı içinde eşitlenmiştir.. Sonuca dikkat edilirse serinin ilk terimleri ele alınmıştır.. en yüksek başlangıç değerine kadar açılır.. başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen x üsleri eşit değildir.. Önemli olan taşıdığı sayısal değerlerdir. Yani bir isimlendirme olup m ve k nın tekrar n şeklinde isimlendirilmesi bir hata olmaz. Çözüm serisi yakınsak bir seri olmalıdır... Aynı problem aşağıdaki yolla daha matematiksel ve genel bir form ile çözüm verebilir. Bu eşitlik şu şekilde sağlanır: Serinin birisi referans şeçilerek diğerleri buna benzetilir.)+x2/2+x3/6+2x4/24-x5/120-x6/720-11x7 /5040+ . yeni halde serinin başlangıç değerleri farklı hale gelmiştir. Çözümün son halinde. y=C0(1+x2/2-x3/6+x4/24-4x5/120+5x6/720-9x7/5040+.. II ve III nolu seriler 1’ e kadar açılırsa aşağıdaki form bulunur: ∞ ∞ ⎛ ⎞ Cn−1 x n − (C0 + ∑ Cn x n ) + ⎜ 0 + 0 + 2C 2 + ∑ (n + 2)(n + 1)C n+ 2 x n ⎟ = 1 + ∑ n =1 n =1 n =1 ⎝ ⎠ ∞ ∑ n! x n =1 ∞ 1 n Diferansiyel denklemin sağlanması için.. daha fazla terim için açılımın zaruri olması halinde uygun olmayan bir tekniktir. Fakat.. Bunun yapılabilmesi için serinin başlangıç değerleri ve x değişkeninin üstleri aynı olmalıdır..seri referans seçilirse.+(-6C1+5C0-1)x6/720+(-10+11C1-9C0-) x7 /5040+ . Yukarıdaki çözüm şekli basit fakat. m ve k n ’ye dönüştürülürse. En yüksek seri başlangıç değeri değer 1 olduğuna göre I.)+C1(x+x3/6-2x4/24+x5/1206x6/720+11x7/5040+. I.. m ve k fonksiyon olarak sadece birer gösterim semboludurlar.... ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 =e = x ∑ n! x n =0 ∞ 1 n (I) (II) (III) Üç seri bir Σ işareti altında toplanmalıdır. ∑C n =0 ∞ n x n +1 − ∑ C n x + ∑ n(n − 1)C n x n n =0 n =0 ∞ ∞ n−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n n+1 = m n=m-1 ∞ ∞ n-2=k n=k+2 ∞ ise m −1=0 ∑ Cm−1 x m−1+1 − ∑ Cn x n + n =0 k +1= 0 ∑ (k + 2)(k + 1)Ck +2 x k +2−2 = ∑ n! x n =0 ∞ 1 n Son ifadede n.. Başlangıç değerlerinin aynı olması için üç seri. sabitler toplamı sıfır olmalıdır: -Co + 2C2 = 1 ise C2= (C0+1)/2 Geriye kalan seriler x üsleri ve seri başlangıç noktaları aynı olduğu için bir Σ işareti altında toplanabilir: n ∞ ∞ [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ]x n = ∑ x ∑ n =1 n! n =1 114 .. Dolayısıyla daha sonraki terimler mutlaka mühendislik açısından ihmal edilir büyüklükte olmalıdır.

75 şartlarıyla birlikte çözünüz. Z = ∑ Cn x n =0 ∞ n+ r . Z'= ∑ (n + r )C x n =0 n ∞ n + r −1 ve Z ' ' = ∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 n =0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. Bu ifade n ≥ 2 için geçerlidir. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir. 1 + Cn − C n -1 ∞ ∞ 1 [C n-1 + (n + 2)(n + 1)Cn+2 − Cn ] = ∑ ise Cn+ 2 = n! ( n≥1 ) ∑ (n + 2)(n + 1) n =1 n =1 n! Bu aşamadan sonra n nin değişik değerleri için C değerleri arasında korelasyon bulunur. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Bu amaçla tüm ifade bir toplam içerisine alınmalıdır. Bu ifadeden en yüksek indisli C çekilirse aşağıdaki yapı elde edilir. 3∑ C n x n+ r + 12 x ∑ (n + r )C n x n+ r −1 + 4 x 2 ∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r − 2 = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. Z’=y’’ ve Z’’=y’’’ ise 4x2 Z’’+12xZ’ +3Z= 0 Bulunan son denklem 4x2’ ye bölünerek p1(x)=3/x ve p2(x)=3/(4x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir. 2. Z=y’.Diferansiyel denklemi çözümün sağlaması için x≠0 olacağı için köşeli parantez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. n=1 ise C3 = Çözüm : Verilen denklemin mertebesi düşürülebilir. y′(1)=1. Not: Bu örnek daha önce euler-cauchy denklemi olarak problem-4 de çözüldü. 3∑ C n x n+ r + 12∑ (n + r )C n x n + r + 4∑ (n + r )(n + r − 1)C n x n+ r = 0 n =0 n =0 n =0 ∞ ∞ ∞ 115 . Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır.5 ve y′′(1)= − 1. 1 + C1 − C 0 6 1 1 + (C0 + 1) / 2 − C1 + C2 − C1 2 + C0 − 2C1 2 2 = = n=2 ise C4 = 12 12 24 1 (1 + C1 − C0 ) (C 0 + 1) 1 + − + C3 − C 2 C − 4C0 − 1 6 2 n=3 ise C5 = 3! =6 =− 1 20 20 120 (2 + C0 − 2C1 ) (1 + C1 − C0 ) 1 1 + − + C4 − C 3 5C − 6C1 − 1 24 24 6 4! = = 0 n=4 ise C6 = 30 30 720 2 Problem 3: 4x y′′′+12xy′′+3y′= 0 denklemini y(1)=0.

=0 İlk terim sıfırdır..C0xr+[4(1-3/2)r+12(-3/2+1)+3]C1xr+1+[4(-3/2+2)(-3/2+1)+12(-3/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-3/2+3)(-3/2+2)+12(-3/2+4)+3]C3x3+r+[4(-3/2+4)(-3/2+3)+12(-3/2+5)+3]C4x4+r+ . derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır. =0 Çözüm için x’ in katsayıları... =0 İlk terim sıfırdır. r = -3/2 için çözüm : Z1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n− 3 2 =x − 3 ∞ 2 ∑C x n =0 n n yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine -3/2 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0.. ]x-1/2 n =0 ∞ Z 2 ( x) =C0x-1/2 116 . Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir. denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için.Cn=0 olmalıdır.Cn=0 olmalıdır. xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [4r(r -1)+12r+3]Co=0 olmalıdır. 4r(r -1)+12r+3 = 0.. 4r2 +8r+3=0 Bu ifade ise 2. Z1 ( x) = ∑ Cn x n−3 / 2 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + ... Dolayısıyla çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=.. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır.∑ [4(n + r )(n + r − 1) + 12(n + r ) + 3]C x n =0 n ∞ n+r =0 İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa. ]x-3/2 n =0 ∞ Z1 ( x) =C0x-3/2 r = -1/2 için çözüm : Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1/ 2 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0. Bunlar r1=-3/2 ve r2=-1/2 dir.C0xr+[4(1-1/2)r+12(-1/2+1)+3]C1xr+1+[4(-1/2+2)(-1/2+1)+12(-1/2+2)+3]C2x2+r+ +[4(-1/2+3)(-1/2+2)+12(-1/2+4)+3]C3x3+r+[4(-1/2+4)(-1/2+3)+12(-1/2+5)+3]C4x4+r+ . sıfır olmalıdır. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir. Diğer terimlerde parantez içerisindeki terimlerin sıfır olması mümkün değildir. y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir. Z 2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . Bu ise çözümsüzlük demektir.. Çözüm için C0≠0 olmalıdır. Bu nedenle çözümün sağlanması için C1=C2=C3=C4=... Yukarıda olduğu gibi parantez içerileri sıfır olamaz. Bu iki kök reel sayı olup Z= c1 Z1 + c2 Z2 formunda olmalıdır... [4r(r-1)+12r+3]C0xr+[4(1+r)r+12(r+1)+3]C1xr+1+[4(r+2)(r+1)+12(r+2)+3]C2x2+r+ +[4(r+3)(r+2)+12(r+4)+3]C3x3+r+[4(r+4)(r+3)+12(r+5)+3]C4x4+r+ .. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır.

p1(x)=1/(2x) ve p2(x)=(x . sıfır olmalıdır. Aksi halde buna bağlı olarak bulunacak tüm C değerleride sıfır olabilir.. Bu iki kök reel sayı olup y= c1 y1 + c2 y2 formunda olmalıdır. 2. İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: * * Z = C0 x-3/2 + C*0 x-1/2 =y’ ise ∫ dy = ∫ (C0 x −3 / 2 + C0 x −1 / 2 )dx y = −2C0 x −1 / 2 + C0 x1 / 2 + C3 -2C0=C1 ve C0*=C2 şeklinde sabitler değiştirilirse.5 ve r2=-1 dir.+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+. ∑ [2( n + r )( n + r − 1) − ( n + r ) − 5]C ∑ [(n + r )(2n + 2r − 3) − 5]C n =0 ∞ n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n + r +1 = 0 n=0 ∞ n x n+ r + ∑ C n x n+ r +1 = 0 n =0 ∞ İlk terimler için yukarıdaki ifade açılırsa. y' = ∑ (n + r )C n=0 ∞ n x n + r −1 ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır. mertebe bir diferansiyel ifade için iki tane integral sabiti olması yeterlidir. Çözüm için C0≠0 olmalıdır. derece bir polinomdur ve sıfır yapan iki tane r değeri vardır.5 117 . y = Problem 4: C1 + C 2 x + C3 x 2x 2 y′′ − xy′+ (x − 5)y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.. Bu ise çözümsüzlük demektir. ( x − 5) ∑ C n x n + r − x∑ ( n + r )C n x n + r −1 + 2 x 2 ∑ ( n + r )( n + r − 1)C n x n + r − 2 = 0 n=0 n=0 n=0 ∞ ∞ ∞ Son ifedede diferansiyel yapı kaybolmuştur ancak net bir çözüm fonksiyonu mevcut değildir. Bunlar r1=2. 2r(r -1)-r-5 = 0. r = 2.. Bu nedenle son ifadedeki sonsuz tane C sabiti ikiye indirgenmelidir.. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa 2x2 ile bölünerek. Bu durumda parentez içerisindeki ifade sıfır olmalıdır. xr nin katsayısı sıfır olmalıdır: [r(2r -3)-5]Co=0 olmalıdır.= 0 Çözüm için x’ in katsayıları. 2r2-3r-5=0 Bu ifade ise 2.5)/(2x2) olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 noktasında sonsuza gittiği görülecektir.Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır. [r(2r-3)-5]C0xr+[(1+r)(2r-1)-5]C1xr+1+[(r+2)(2r+1)-5]C2x2+r+[(r+3)(2r+3)-5]C3x3+r+ [(r+4)(2r+5)-5]C4x4+r+[(r+5)(2r+7)-5]C5x5+r+ .5 için çözüm : y1 ( x) = ∑C x n =0 n ∞ n + 2. y1 r1 kökü için y2 ise r2 kökü için bulunan çözümlerdir. y = ∑ Cn x n=0 ∞ n+ r . denklemin sağ tarafı sıfır olduğu için. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır. Burada parentez içerisi yada C0 sıfıra eşitlenir.

5 + C*0 (1 + x/5 .5... Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır. ]x2.5+39C3x3+2..= 0 İlk terim sıfırdır.5+4 + C4x2. ]C0x-1 Her iki çözümdede tüm C’ler C0 sabitine bağlı çıkmıştır...... İki çözümdeki C0 ların karışmaması için ikincisindeki C*0 olarak değiştirilirse genel çözüm şu şekilde yazılır: y = C0 ( 1+x/9 . p1(x)=(3x-1)/[x(x-1)] ve p2(x)=1/[x(x-1)] olarak düzenlenirse bu fonksiyonların x=0 ve x=1 noktalarında sonsuza gittiği görülecektir.5+6 + C6xr2.5+1+22C2x2+2.x3 /210 +x4/840 .. Xr+1 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+2 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+3 in katsayısı sıfır olmalıdır Xr+4 in katsayısı sıfır olmalıdır ∞ n =0 -5C1+C0=0 -6C2+C1=0 -7C3+C2=0 4C4+C3=0 ise C1=C0/5 ise C2=C1/6=-C0/30 ise C3=C2/7=-C0/210 ise C4=-C3/4=C0/840 y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + .5 =[Co+ C1x + C2 x2 + C3x3 +C4x4 + C5 x5 + C6x6 + C7 x7 + . ∑ Cn x n+r + (3x − 1)∑ (n + r )Cn x n+r −1 + x( x − 1)∑ (n + r )(n + r − 1)Cn x n+r −2 = 0 ∑[1 + 3(n + r ) + (n + r )(n + r − 1)]C x n =0 n n =0 ∞ n =0 n =0 n+ r ∞ ∞ ∞ + ∑ [−(n + r )(n + r − 1) − (n + r )]C n x n+ r −1 = 0 n =0 ∞ 118 ..5+3 in katsayısı sıfır olmalıdır 39C3+C2=0 ise C3=-C2/39=C0/7722 y1 ( x) = ∑ Cn x n+2.5 n =0 ∞ y1 ( x) =[1+ x/9 -x2/198+ x3 /7722 + ..5 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0-9C1x2..)x2..5 +85C5x5+2.+Coxr+1+C1xr+2+C2xr+3+C3xr+4+C4xr+5+C5xr+6+.. Bu durumda aykırı noktalar civarında çözüm aranmalıdır..5+1 in katsayısı sıfır olmalıdır -9C1+C0=0 ise C1=C0/9 x2.... y' = ∑ (n + r )C n x n+ r −1 n=0 n=0 ∞ ∞ ve y'' = ∑ ( n + r)( n + r − 1)C n x n + r −2 n=0 ∞ serinin kendisi ve türevleri diferansiyel denkleme taşınır.5+2 + C2 x2..5+3 + C3x2.= 0 İlk terim sıfırdır..5+1+ C1x2...x2 /30 + x3/210.C0xr-5C1xr+1-6C2x2+r-7C3x3+r+4C4x4+r+20C5x5+r+ .5+2 in katsayısı sıfır olmalıdır 22C2+C1=0 ise C2=-C1/22=-C0/198 x2. ]x-1 y2 ( x) =[1+ x/5 -x2/30. Diğer terimlerde sıfırlanarak çözüm tamamlanır..5+7+ .5+5 + C5 x2. y = ∑ C n x n+ r .) x-1 Problem 5: x(x-1)y′′+(3x-1)y′+ y = 0 diferansiyel denklemini x=0 civarında çözünüz. x2.yukarıda seriye açılmış son ifadede r yerine 2.5 r = -1 için çözüm : y2 ( x) = ∑ Cn x n−1 n =0 ∞ yukarıda seriye açılmış son ifadede r=-1 yazılırak aşağıdaki ifade bulunur: 0. ]C0x2..5+60C4x4+2.x2/198+ x3/7722. Çözüm : Tüm denklem taraf tarafa x(x-1) ile bölünerek. +Cox2..

1. ifadede değişken olduğu için xr-1≠0 ve daha sonraki C değerlerininde sıfır olmasına neden olabileceği için C0≠0 olmak zorundadır. ve 2. Bu durumda r2=0 olacaktır. ]=1(1-x) olduğu görülecektir. denklemler BESSEL DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak bilinir.∑ [n ∞ 2 ∑ [n ∑ [n n =0 ∞ n =0 n =0 ∞ n =0 ∞ + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + r ) 2 C n x n+ r −1 = 0 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ] ∞ 2 ] ] n =0 ∞ 2 + r 2 + 2(nr + n + r ) + 1 C n x n+ r − ∑ (n + 1 + r ) 2 C n+1 x n+ r = 0 n = −1 m +1=0 ∞ ∑ (m + 1 + r ) 2 C m+1 x m+1+ r −1 = 0 ∑ [(n 2 + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)C n − (n + r + 1) 2 C n+1 x n+ r − r 2 C0 x r −1 = 0 ] Önerilen çözümün diferansiyel denklemi sağlaması prensibine göre son denklemdeki iki ifadenin sıfır olması gerekir. Küresel koordinatlardaki kısmi difreansiyel denklem çözümü aşamasında karşımıza çıkar. ve 2. ∑ [(n ∞ 2 ∑ [(n n =0 n =0 ∞ + r 2 + 2nr + 2n + 2r + 1)Cn − (n + r + 1) 2 Cn+1 = 0 .. akışkanlar mekaniği gibi değişik proplemlerinin çözümünde kullanıldığı gibi bu diferansiyel denklemlerin çözümünden üretilen Bessel veya Legendre Fonksiyonları değişik amaçlar içinde kullanılır. 2 nolu denklem ise LEGENDRE DİFERANSİYEL DENKLEMİ olarak ismlendirilir. Isı transferi.=Cn=C ise ∞ ∞ y1 ( x) = ∑ Cn x n =0 ∞ n−1 =C[1+ x + x + x +x + x + x + x + . çözümler şu şekilde olacaktır. tip bessel diferansiyel denklemi. 3. P=0 ise 0.. Bu nedenle yukarıda verilen (II) hal ile çözüm bulunacaktır.. tip bessel diferansiyel denklemi gibi diferansiyel denkler isimlendirilir. ] = C 2 3 4 5 6 7 ∑x n =0 n −1 y2 ( x) = ln x∑ Cn x n−1 =Clnx[1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + . P=sabit 2.. P = 1 ise 1.. ] = C * ln x∑ x n−1 Daha önce verilen Taylor serisi yardımıyla [1+ x + x2 + x3 +x4 + x5 + x6 + x7 + . Böylece genel çözüm şu şekilde olur: 1 y= (C + C * ln x) 1− x Örnek Problemler : n =0 n =0 ∞ Aşağıdaki örnek problemlerde 1. Silindirik koordinatlardaki kısmi diferansiyel denklemlerin çözüm aşamasında karşımıza çıkan adi diferansiyel denklemlerden bir tanesidir. r2=0 ise r1=r2=0 ise kökler eşittir. 2. Böylece 1. n=sabit x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 4) y = 0 119 . Örnek olarak nümerik çözümlerde iki nümerik nokta arasındaki değişimlerin fonksiyonel olarak tanımlanmasında kullanılır. P ve n bir sabit olup denklemin isimlendirilmesinde rol oynar. 2 (1 − x ) y′′ − 2xy′+n(n+1)y=0. x 2 y′′+xy′+(x 2 − P 2 )y = 0. r=0 ise + 2n + 1)C n − (n + 1) 2 C n+1 = 0 ise ] 2 ] ∑ [(n + 1) ∞ n =0 2 Cn − (n + 1) 2 Cn+1 = 0 ] Son ifadeden Cn+1=Cn bulunacaktır. Yine çözümün olabilmesi için köşeli parantez içerisindeki sabit ifadeler grubu sıfır olmalıdır.. Co=C1=C2=...

4. 5. 6. 7. 8. 9.

x 2 y ′′ + xy ′ + (λ2 x 2 − v 2 ) y = 0 (λx = z )
xy ′′ + y ′ + 1 4 y = 0 ( x = z ) 1 x 2 y ′′ + xy ′ + (4 x 4 − ) y = 0 (x2=z) 4 y ′′ + (1 + 2n) y ′ + xy = 0 ( y = x − n u ) x 2 y ′′ − 3xy ′ + 4( x 4 − 3) y = 0
( y = x u, x = z )
2 2

23. y ′′ + 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48.

10.

11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

x y ′′ + (1 − 2v) xy ′ + v ( x + 1 − v ) y = 0 v v ( y = x u, x = z ) 1 3 x 2 y ′′ + ( x + ) y = 0 4 4 ( y = u x, x = z ) x 2 y ′′ − 4 xy ′ + 4 y = 0 y(1)=4, y ′ (1)=13 4 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − y = 0 y(4)=2, y ′ (4)= −0.25 x 2 y ′′ − 5 xy ′ + 8 y = 0 y(1)=5, y ′ (1)=18 x 2 y ′′ − xy ′ + 2 y = 0 y(1)=−1, y ′ (1)= −1 10 x 2 y ′′ + 46 xy ′ + 32.4 y = 0 y(1)=0, y ′ (1)=2 x 2 y ′′ + xy ′ − 0.01y = 0 y(1)=1, y ′ (1)=0.1 x 2 y ′′ + x(2 − x) y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + 2 xy ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x − 8) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 2) y = 0 3 1 x 2 y ′′ + x( x 2 − ) y ′ + ( x − ) y = 0 4 8 2 y ′′ + xy ′ − 2 y = 0 x
2 2 2v 2

5 9 y ′ + (1 − 2 ) y = 0 4x 4x 2 2 x y ′′ − 3xy ′ + ( x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + ( x 2 − 3 x) y ′ + ( x − 4) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ − 3 xy = 0 2 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + (3 x + 2) y = 0 x 2 y ′′ + 4 xy ′ + ( x 2 − 3x) y = 0 x 2 y ′′ − 4 x 3 y ′ + ( x − 6) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + (2 x 2 + 5 9) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 + 8 9) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + (2 x 2 − 3) y = 0 2 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x 2 − 1) y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + ( x 2 − 3) y = 0 x 2 y ′′ + xy ′ + ( x − 1) y = 0 x 2 y ′′ + y ′ + 2 y = 0 x 2 y ′′ − xy ′ + 3 4 y = 0 x 2 y ′′ + ( x 3 − x) y ′ − 3 y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 2 y = 0 x 2 y ′′ + x( x − 2) y ′ + x 2 y = 0 x 2 y ′′ + 8 x 2 y ′ + (2 x − 7) y = 0 x 2 y ′′ + x( x 2 − 4) y ′ + (2 x − 3) y = 0 x 2 y ′′ + x 2 y ′ − 8 y = 0 x 2 y ′′ − 2 xy ′ + 8 xy = 0 x 2 y ′′ − 4 xy ′ + (3x − 2) y = 0 x 2 y ′′ − 8 x 2 y ′ + ( x 2 + 4) y = 0 xy ′′ + 2 y ′ + xy = 0

2.9 Laplace Dönüşümleriyle Diferansiyel Denklem Çözümü

Matematikte çeşitli transformasyonlar ile çözümü zor veya mümkün olmayan yapılar veya değişkenler yeni yapılar veya değişkenlere dönüştürülür. Burada amaç işlemlerin daha basit veya çözülebilir olduğu formlar elde etmektir. Bir nevi değişken dönüşümü olarak da görülebilir. Bu tür dönüşümlerde genellikle bazı transformasyon denklemleri kullanılır. Bu denklemler hem eski değişkenleri hemde yeni değişkenleri içerir. Gerekli işlemlerden sonra elde edilen yeni form üzerinde arzu edilen işlemler yapılarak, elde edilen son netice ters transformasyonla orijinal hale dönülür. Özellikle diferansiyel denklemlerin çözülmesi bakımından en çok kullanılan transformasyon türlerinden biride LAPLACE DÖNÜŞÜMLERİ’ dir. Özellikle birim basamak fonksiyonu, delta fonksiyonu, step fonksiyonu gibi adi manada türetilemeyen süreksiz fonksiyonların laplace ortamından sürekli ve türevlenebilir bir karşılığı vardır. Daha önce “sabit katsayılı homojen olmayan lineer
120

diferansiyel denklem” olarak görülen denklemlerin çözümünde sıkca kullanılan bu transformasyonun dönüşüm denklemi şu şekildedir: F(s)= ∫ f(x) e− sx dx
0 ∞

veya

F(s)=lim ∫ f(x) e− sx dx
n →∞ 0

n

Burada y=f(x) ve x eski, Y=F(s) ve s ise yeni bağımlı ve bağımsız değişkenlerdir. Yani s ve F laplace değişkenidir. Dikkat edilirse yukarıdaki ifade bir genelleştirilmiş integral olup sınırlarının biri sonsuza gitmektedir. Bu açıdan herhangi bir fonksiyonun laplace formuna dönüştürülmesi halinde bir belirsizlik olursa limit ile elde edilen çözüm tanımlı hale getirilebilir. Diferansiyel denklem çözümü için diferansiyel ifadelerinde laplace karşılıklarının bilinmesi gerekir. Bu ifade ise şu şekildedir. dny = s n Y(s) − C0 s n-1 − C1 s n-2 − ... − Cn − 2 s − Cn-1 n dx Bu denlemdeki “Cn” değerleri bizim daha önce bildiğimiz integral sabitleri olup, “n” ise diferansiyel ifadenin mertebesidir. Yukarıdaki dönüşüm denklemleriyle bir diferansiyel denklem Y(s) = F(s) şeklinde laplace formuna dönüştürülür. Bu yeni ifadede diferansiyel ‘d’ operatörü olmayacaktır. Dolayısıyla diferansiyel denklem laplace formuna diferansiyeli alınmış olarak geçer. Yani bizim ortamımızdaki diferansiyel ifadenin Laplace ortamında türev veya diferansiyel boyutu yokolur. Elde edilen laplace formatındaki yeni ifade genellikle polinom fonsiyonların bölümü veya çarpımı formunda olurlar. Bu polinomik yapı daha sonra basit kesirlerine ayrılarak ters laplace dönüşümleri uygulanır.
2.2.1.Fonksiyonların Laplace Formuna Dönüştürülmesi

Bilinen değişkenlerin, fonsiyonların ve diferansiyel ifadelerin laplace ortamına nasıl aktarıldığının bilinmesi, elimizdeki fonksiyonların laplace karşılıklarının elde edilmesi önemlidir. Bu noktada, aşağıdaki fonksiyonların laplace karşılıklarını bulunması incelenmelidir: 1) f(x)=eax ⇒ F(s) =? F(s)= ∫ eax e − sx dx = ∫ e(a −s)x dx=
0 0 ∞ ∞

1 (a −s)x ∞ e 0 a −s

ise

s>a ⇒ F(s)=

1 1 (e −∞ − e0 ) = a −s s−a

s<a ⇒ tanımsızlık mevcuttur. Ancak bu durum s’nin orijin noktasının a’dan daha büyük alınmasıyla halledilebilir.
2)

f(x)= A: sbt ⇒ F(s)=? F(s)= ∫ Ae− sx dx = −
0 ∞

A − sx e s

(0

= −

A -∞ 0 A (e − e ) = s s

3) f(x) = x ⇒ F(s)=?

F(s)= ∫ xe− sx dx
0

1 x = U dx = dU , e −sxdx = dν ⇒ ν= − e − sx s

121

1 1 1 ⎡ x ⎤ F(s)= − e− sx x − ∫ − e −sx dx = ⎢ − e− sx − 2 e− sx ⎥ s s s ⎣ s ⎦0 1 1 F(s)= − (∞e −∞ − 0e0 ) − 2 (e−∞ − e −0 ) s s

1 1 F(s) = - (∞) + 2 olduğundan tanımsızlık mevcuttur. Tanımlı hale getirmek için tanımsızlığa s s neden olan kısmın limiti alınır. Limit işlemlerinde hospital kuralı uygulanabilir. x x ∞ = lim ( − e − sx ) = lim ( − sx ) = x →∞ s x →∞ s e ∞ 1 1 = 0 = lim 2 sx ) = x→∞ s e ∞
4)

ise

F(s) =

1 s2

f(x) = Sinax ⇒ F(s) = ? F(s)= ∫ e− sx Sinaxdx
0 ∞

1 Sinax = U aCosaxdx = dU ve e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s

1 F(s)= − e− sx Sinax − s

∫−se

1

− sx

aCosaxdx

1 Cosax = U ⇒ −aSinaxdx=du, e−sxdx = dν ⇒ ν = − e − sx s 1 a 1 1 F(s)= − e−sxSinax + ( − e−sx Cosax − ∫ e−sx aSinaxdx ) s s s s
1 −sx a −sx a 2 −sx = − e Sinax − 2 e Cosax − 2 ∫ e Sinaxdx s s s F(s)= ∫ e Sinaxdx
− sx

ise

1 − sx a − sx a2 F(s)= − e Sinax − 2 e Cosax − 2 F(s) s s s

a2 1 a F(s)(1+ 2 )= − e− sx Sinax − 2 e− sx Cosax ise s s s 2 s a e −sx ∞ a F(s)=( 2 )( − Sinax − ) ( 0 = s2 + a 2 2 s +a s s
5)

f(x)= 3+2x ⇒ F(s)=? 3 2 F(s)= ∫ (3 + 2 x)e dx = ∫ 3e dx + ∫ 2 xe− sx dx = + 2 s s 0 0 0
− sx − sx ∞ ∞ ∞

6)

f(x)=xe4x⇒F(s)=?

F ( s) = ∫ xe e dx = ∫ xe( 4 − s ) x dx
4 x − sx 0 0

Bu problem s>4 için 3 nolu probleme benzetilebilir.

122

f(x)=x ⇒ ∫ xe − sx ≈ ∫ xe(4− s ) x f(x)=x ⇒ F ( s ) = 1 1 ⇒ f(x)=xe 4x ⇒ F ( s ) = 2 s ( s − 4) 2

f(x) fonksiyonu iki ayrı bilinen fonksiyonların çarpımı şeklinde ise aşağıdaki denklem yardımıyla laplace dönüşümü daha rahat bulunur. dn n n L (x f (x )) = (−1) n ( F ( s)) L f(x))=(−1) ds
n n

7)

1 f(x)=xe4x x göz önüne alınmaz ise e4x’in laplacesi F(s)= dür. s−4 d 1 −1 ) = (−1)1 f(x)=xe4x⇒ F(s)=( − 1)1 ( ds s − 4 ( s − 4) 2 f(x)=xsinax ⇒F(s)=? L (Sinax ) = a a 2as 1 d ( 2 2 ⇒ L ( xSinax ) = F ( s) = (−1) 2 = 2 ds a + s ) (a + s 2 ) 2 a +s
2

8)

9)

f(x)=xe−xSin2x ⇒F(s)=?
f(x) = e − x ⇒ F(s) = 1 s+1
2

2 2 2 = 2 + (1 + s) 4 + (1 + s) 2 2 4(1 + s) d f ( x ) = xe − x Sin2 x ⇒ F ( s) = ( −1) n ( 2 ) = ds 4 + (1 + s) (4 + (1 + s) 2 ) 2 f ( x ) = e − x Sin2 x ≈ F ( s) = d2y 10) f(x) = y ' ' = 2 ⇒ F(s) = ? dx Kısmi integrasyon ile çözüm aranmalıdır. Diferansiyellik integral ile giderilebildiği için dv=y’’ dx tercih edilmelidir. F(s)= ∫ e − sx y''dx ,
0 ∞

e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx ,
∞ − sx

∫ dv = ∫ y' ' dx ⇒ v = y' ∫ dv = ∫ y' dx ⇒ v = y

⎡ F(s)= ⎢ y'e− sx + ⎣

∫ se

⎤ y'dx ⎥ , e−sx = u ⇒ du = −se− sx dx , ⎦0

∞ ⎡ − sx ⎤ ∞ − sx − sx ⎡ y'e − sx + yse− sx ⎤ + s 2 ∫ e −sx ydx F(s)= ⎢ y'e + s(ye + ∫ se ydx) ⎥ = ⎣ ⎦0 0 ⎣ ⎦0

F(s)= − y'(0) − y(0)s + s 2 ∫ e− sx ydx = Y − y '(0) s − y (0) = Y + C1s + C2
0

y’(0) ve y(0) ın integral sabiti olarak düşünülmesi mümkündür. Bununla birlikte x=0 daki sınır ve başlangıç şartlarının kullanılabilmesi açısından
123

2 Laplace Dönüşümleri ve Diferansiyel Denklem Çözümleri Problem-1: d2y + y = e −2 x diferansiyel denklemini çözünüz. Böylece. denklem çözümü gerçekleştirilecektir.integral sabiti dönüşümüne gerek yoktur. C=c1 + = sbt → 10 5 1 1 Bs + C 1 1 s s Y (s) = + 2 = +B 2 +C 2 5 s + 2 s +1 5 s + 2 s +1 s +1 1 = e −2 x . 5 B=c0 − ise 2 2 = sbt . Benzer şekilde belirli bazı fonksiyonların laplace karşılıkları bulunarak bir takip eden sayfada tablo halinde verilmiştir. Bu tablo değerleri kullanılarak dif. A+B=c0 2B+C=2c0+c1 2C+A=2c1+1 1 A= . A Bs + C 1 + s2 c 0 + 2 sc 0 + sc1 + 2 c1 = + 2 olmalıdır.9. 2. s+ 2 s +1 ( s + 2)( s2 + 1) ( Bs + C )(s + 2 ) + A( s 2 + 1) 1 + s 2 c0 + 2sc0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) Bs 2 + 2 Bs + Cs + 2C + As 2 + A 1 + s 2 c 0 + 2sc 0 + sc1 + 2c1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) ( A + B) s 2 + (2 B + C ) s + 2C + A s 2 c0 + (2c 0 + c1 ) s + 2c1 + 1 = ( s 2 + 1)( s + 2) ( s + 2)( s 2 + 1) s'nin katsayıları her iki taraf içinde birbirine eşit olmalıdır. Sınır ve başlangıç şartları x=0 da verilmemiş ise integral sabitli yapı tercih edilmelidir. s+ 2 s = Cosx.(Laplace dönüşümü kullanarak) dx 2 L ( y ) = Y ( s) L( d2y ) = s2Y ( s) − sc0 − c1 (Tablodan alındı) dx 2 1 L(e − 2 x ) = s+2 1 + s 2 c0 + 2 sc0 + sc1 + 2c1 1 s 2Y ( s ) − sc0 − c1 + Y ( s ) = → Y (s) = s+2 ( s + 2)( s 2 + 1) L( d2y ) + L( y ) = L(e −2 x ) 2 dx Bundan sonra eşitliğin sağ tarafı basit kesirlere ayrılmalıdır. s +1 2 1 = Sinx s +1 2 B ve C integral sabitleri 1 y = e −2 x + BCosx + CSinx 5 124 .

3. − y ( n − 2) (0) s − y ( n −1) (0) n dx 125 . a≠b ( s − a)( s − b) a (s +a 2 ) 2 dn L (x f (x )) = (−1) (F (s)) Ln f(x))=(-1)n ds n n n dny = s n Y(s) − C0s n −1 − C1s n − 2 − .2. − Cn − 2s − Cn −1 n dx dny n =s Y(s) − y (0)s n −1 − y′(0)s n − 2 − . n=1..Tablo: Laplace Dönüşüm Formulleri y=f(x) A:sabit x xn-1 1 Y=F(s) A s 1 s2 (n-1)! .… sn 1 s 1 s 3/ 2 y=f(x) Cosax Sinh(ax) Cosh(ax) xSinax xCosax ebxCosax Y=F(s) s (s +a 2 ) 2 a (s − a 2 ) 2 s (s − a 2 ) 2 πx 2 2as (s +a 2 ) 2 2 x π (s 2 − a 2 ) (s 2 +a 2 ) 2 xn−1/2 (1*3*5*…(2n−1)*s−n −1/2)/2n (s-b) (s-b) 2 +a 2 a (s-b) 2 +a 2 a2 s( s 2 + a 2 ) eax xn-1eax 1 (e ax − e bx ) a −b 1 (ae ax − bebx ) a−b Sinax 1 s−a ebxSinax 1-cosax ( n − 1)! n (s − a) 1 ... a≠b ( s − a )( s − b) s ..

− 3s + 1 − 12 15 5 Y1 (s) = 2 + + − s + 1 s + 2 s + 1 (s + 1) 2 126 .Problem-2: d 3y d2y dy + 4 2 + 5 + 2 y = 10Cost diferansiyel denklemini çözünüz. ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 I’in çözümü (Basit Kesirlere Ayrılması) As + B C D E 10s + + + 2 2 = 2 s + 1 s + 2 s + 1 ( s + 1) ( s + 1)( s + 2)( s + 1) 2 (As + B)(s3 + 4s2 + 5s + 2) + C(s2 + 1)(s + 1) 2 + D(s2 + 1)(s + 2)(s + 1) + E(s2 + 1)(s + 2) = 10s Denklemler açılıp katsayılar eşitlenirse.(Laplace dönüşümü 3 dt dt dt kullanarak) dy d3y L( ) = sY − c1 3 2 L( 3 ) = s Y − s c1 − sc2 − c3 dt dt L(Y (t )) = Y ( s) d2y 2 s L( 2 ) = s Y − sc1 − c2 L(Cost ) = 2 dt s +1 10s s3Y − s2 c1 − sc2 − c3 + 4( s2Y − sc1 − c2 ) + 5( sY − c1 ) + 2Y = 2 s +1 10s ( s 3 + 4 s 2 + 5s + 2)Y − s 2 c1 − sc 2 − c3 + 4(− sc1 − c 2 ) + 5(−c1 ) = 2 s +1 10s ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2)Y = 2 + s 2 c1 + sc 2 + c3 + 4sc1 + 4c 2 + 5c1 s +1 Buradan Y çekilirse. ( s 3 + 4s 2 + 5s + 2) = ( s + 2)( s + 1) 2 ise Y (s) = ( s 2 + 4 s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 10 s + ( s 2 + 1)( s + 2)( s + 1) 2 ( s + 2)( s + 1) 2 ( s 2 + 4s + 5)c1 + ( s + 4)c 2 + c3 II = ( s + 2)( s + 1) 2 10s I= 2 . B=1. E= −5 bulunur. s4 (A + C + D) = 0 s3 (4A + 2C + 3D + E + B) = 0 s2 (5A + 2C + 3D + E + 4B) = 0 s(2A + 2C + 3D + E + 5B) = 10 s6 (2B + C + 2D + 2E) = 0 Eşitlikler çözülürse. A= −3. C= −12. D=15.

o halde Y(t)=-3cost+sint+(c 1 −12)e−2t + (15 − 5t + (15 − 5t + c2 − c3 t)e− t Y(t) = −3cost + sint + c1e−2t + (c2 + c3 t)e − t bulunur.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır. 1 1 1 ⎡ 1 1 ⎤ s 4Y − 1 + k 4Y = 0 ⇒ Y = 4 = 2 = 2⎢ 2 − 2 4 2 2 2 2 ( s − k )( s + k ) 2k ⎣ s − k s −k s + k2 ⎥ ⎦ 1 ⎡ ⎛ k ⎞ −1 ⎛ k ⎞⎤ L−1 (Y ) = 3 ⎢ L−1 ⎜ 2 ⎟−L ⎜ 2 2 ⎟⎥ 2k ⎣ ⎝ s − k 2 ⎠ ⎝ s + k ⎠⎦ y ( x) = − 2 [ Sinh(kx) − sin kx] k3 d2y dy Problem-4: − 3 + 2 y = 4 x diferansiyel denklemini y(0)=1 ve y’(0)=−1 şartlarıyla 2 dx dx çözünüz.(Laplace dönüşümü kullanarak) Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli olanı alınmalıdır. A B C D 4 4 + s 3 − 4s 2 4 + s 3 − 4s 2 2 = 2 = 2+ + + s Y − s + 1 − 3sY + 3 + 2Y = 2 ⇒ Y = 2 2 s s ( s − 3s + 2) s ( s − 2)( s − 1) s s s − 2 s −1 1 1 ⎤ ⎡2 3 =⎢ 2 + − − s s − 2 s − 1⎥ ⎣s ⎦ 127 . d2y dy L( 2 ) = s 2Y − sy (0) − y ' (0) = s 2Y − s + 1 L( ) = sY − y (0) = sY − 1 dx dx 4 L( y ( x)) = Y ( s ). d4y L(k 4 y ( x)) = k 4Y ( s ) L( 4 ) = s 4Y − s 3 y (0) − s 2 y ' (0) − sy ' ' (0) − y ' ' ' (0) = s 4Y − 1 dx bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa.L−1 (Y ( s)) = L−1 (−3 s 1 1 15 1 ) + L−1 ( 2 ) + L−1 (−12 ) + L−1 ( ) − 5 L−1 ( ) s+2 s+1 s +1 s +1 ( s + 1) 2 2 Y1 (t ) = −3Cost + S int − 12 e −2 t + 15e − t − 5te − t II nolu eşitlikte benzer şekilde çözülürse. Problem-3: d4y − k 4 y = 0 denklemini y(0)=y'(0)=y''(0)=0 ve y'''(0)=1 şartlarıyla 4 dx çözünüz. Y2 (t) = c1e −2t + (c 2 + cc t)e − t . Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. L( 4 x ) = 2 s bu dönüşümler denkleme taşınıp Y çekilir ve basit kesirlerine ayrılırsa.

mo 0 x k1 k2 bırakılması ∑ F = ma. B=− Am0+B=0 ve A(k1+k2)=w ise m0 w k1 + k 2 w bulunur. A= k1 + k 2 C=0 128 . ax = x yönündeki hareket için. (II.kanun) ∑ Fx = max → max = mg − ( k1 + k2 ) x. V= ⇒ diferansiyel denklem 2 dt dt d 2x m0 2 = w − ( k1 + k 2 ) x dt d2x m0 2 + ( k1 + k2 ) x = w dt d2x ) = m0 ( s2 X ( s) − c1s − c2 ) dt 2 w L ( w) = s L(( k1 + k2 ) x ) = ( k1 + k2 ) X ( s) L(m0 ise m0 ( s 2 X − c1s − c2 ) + ( k1 + k 2 ) X = w s(m0 s + k1 + k2 ) c m s + c2 m0 II = 1 20 m0 s + k1 + k2 I= 2 w s X = w c m s + c2 m0 + 1 20 s( m0 s + k1 + k 2 ) m0 s + k1 + k 2 2 (I) ( II ) I’in çözümü w A Bs + C = + 2 s(m0 s + k1 + k2 ) s m0 s + k1 + k2 2 ise A(m0s2+k1+k2)+(Bs+C)s=w bulunur.⎡ 2 3 ⎛ 1 ⎞ −1 ⎛ 1 ⎞ ⎤ L−1 (Y ) = ⎢ L−1 ( 2 ) + L−1 ( ) − L−1 ⎜ ⎟−L ⎜ ⎟⎥ s s ⎝ s − 2⎠ ⎝ s − 1 ⎠⎦ ⎣ ise y ( x) = 2 x + 3 − e 2 x − e x Uygulama-1: m0 kütlesinin serbest haldeki yaylar sistemi üzerine durumunda kütlenin yerdeğişimini zamana bağlı olarak bulunuz. d 2x dx .

c1m0 s + c2 m0 = m0 s 2 + k1 + k 2 c1s + c2 k + k2 s2 + 1 m0 1 s + c2 k + k2 k + k2 s2 + 1 s2 + 1 m0 m0 1 s ) + c2 L−1 ( ) L−1 ( X II ) = c1 L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 2 2 s + s + m0 m0 X II = c1 X II ( t ) = c1 cos c2 ' = c2 k1 + k2 m0 k + k2 w k1 + k2 Genel çözüm bulunur. t=0 ⇒ V=0 dx k + k2 k + k2 k + k2 k + k2 = − c1 1 t ) + c2 1 t) sin( 1 cos( 1 dt m0 m0 m0 m0 129 .XI = w 1 w s − k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 s2 + m0 w 1 w s ) − L−1 ( ) k1 + k2 s k1 + k2 s2 + k1 + k2 m0 L−1 ( X I ) = L−1 ( X I (t ) = 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 1 w w s ) L−1 ( ) − L−1 ( k1 + k2 k1 + k2 s k1 + k2 2 s + m0 k + k2 w w − cos 1 k 1 + k 2 k1 + k 2 m0 X I (t ) = X I (t ) = II’nin çözümü. t+ t + c2 sin 1 m0 k1 + k2 m0 k1 + k2 k + k2 t + c2 ' sin 1 t m0 m0 X ( t ) = X I ( t ) + X II ( t ) X ( t ) = c1 cos Başlangıç Şartları 1. t=0 ⇒X=0 2.

y yönündeki zıplamalar. Bu yok etme işleminin yumuşak olması amaotisör sistemini kalitesini ve aracın konforunu artıracaktır. Bir çukur veya tepeciğe arabanın çarpması halinde araba gövdesinde meydana gelen zıplamayı zamana bağlı bulunuz.1 ⇒ c2 = 0 w 0 = c1 . vizkoz eleman ve yay tarafından emilerek zaman içerisinde yok edilecektir. Hesaplamalarda olabilecek maksimum çukur ve tepe ele alınarak dizayn yapılabilir. 130 .0 + c2 .0 = − c1 . y ve x birlikte analiz edilmelidir. t π 2 Uygulama-2: w l h0 Amartisör Düzgün olmayan yol Arabadaki amartisör sistemleri şekildeki gibi hidrolik ve yay elemanlarından meydana meydana gelmektedir. Akabinde h0 tekrar sıkışacağınan l mesafesi ilk halinden daha kısa hale gelecektir.1 + k1 + k 2 x= w ⎡ k1 + k 2 ⎤ t )⎥ ⎢1 − cos( k1 + k 2 ⎣ m0 ⎦ w k1 + k2 0 m0 ( k1 + k 2 ) .Bu nedenle ani çözümler üretilmelidir. Düşüp çıkışlar y yönünde de hareket neden olacaktır. Çözüm: Burada tekrar h0 derinliğindeki bir çukura düşerse l mesafesi uzayacaktır.

Tekrar yere değer. T kadar zaman sonra l l orjinal değerini bulur. V= 2gh 0 = V0 Tekrar yere değdiğinde hız. (daha önceki ∆>0. c YI ( s) = − − 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k A= II’nin çözümü aynı şekilde yapılırsa ve I ile toplanırsa.y Sistem h0 kadar düşer. ∆=0..k nı sayısal değerlerine göre gelişecektir. ∆<0 da olduğu gibi). c s Y ( s) = − − + c1m 2 + (mcc1 + mc2) 2 2 2 k s k ms + cs + k k ms + cs + k ms + cs + k ms + cs + k 1 w1 s Y ( s) = + c3 2 + c4 2 k s ms + cs + k ms + cs + k Bundan sonra çözüm. Dolayısıyla l küçülür.c. Ya expolansiyel yada trigonometrik formları bulunacaktır. 131 . B=− . y h0 y=0 ∑F = m. m. 1 1 w 1 mw s m. c . a ise d2y dy + ky = w 2 +c dt dt d2y L(m 2 ) = (Y ( s) s2 − c1s − c2)m dt dy L(c ) = (Y ( s) s − c1 )c dt L( ky ) = (Y ( s)) k w L ( w) = s I’in çözümü w A Bs + D = + 2 2 s(ms + cs + k ) s ms + cs + k A(ms + cs + k ) + ( Bs + D) S = 0 2 w s w (ms + c )c1 + mc2 Y= + 2 s (ms + cs + k ) ms2 + cs + k w YI = 2 s (ms + cs + k ) (ms + c )c1 + mc2 YII = ms2 + cs + k mYs2 − mc1s − mc2 + cYs − c1c + kY = s 2 ( Am + B ) = 0 s( Ac + D) = 0 Ak = w w m. Başlangıç şartları t=0 ⇒ y=l t=0 ⇒ V=V0= 2gh 0 lmin y lmax . D=− k k k 1 w 1 mw s m. w w. Daha sonra gövde harekete devam eder.

y’.1 Diferansiyel Denklem Sistemleri Daha önce belirtildiği gibi bağımlı değişken sayısının birden fazla olması durumunda elde edilen yapıya diferansiyel denklem sistemleri ismi verilir.BÖLÜM-3 ADİ DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİ 3. Daha önce sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemlerin çözümü için verilen Laplace Transformu ile sabit katsayılı lineer diferansiyel denklem sistemide çözülebilir.y’’.…) ⇒ k=reel veya integer sabit olmak üzere 1 2 f1(x. “k”’da bilinmeyen sabit olup sınır ve başlangıç şartlarından bulunabilir. Bu bağıntılarda 1 ve 2 nolu denklemlerin mertebesine göre gerekli sayıda sabitler olacaktır.y.…)=f2(t.z’’.y’. Bu nedenle klasik sayıdan bir tane fazla şarta ihtiyaç olabilir. 132 .z. Bağımlı değişken bir tane bağımsız değişkene bağlı ise adi diferansiyel yapının meydana geleceği aşikardır.z’.y. Bu ilave olarak k sabiti de gelecektir.z’’. Diferansiyel denklem sisteminin durumuna göre çözüm usulü de değişkenlik gösterir. x ve t bağımsız değişken olmak üzere bir tane denklem mevcut ise ve yapı şu şekilde düzenlenebiliyorsa bir tane fazla şartla çözüm üretilebilir.…)=k şeklinde iki tane adi diferansiyel denklem elde edilir. Diferansiyel denklem sistemlerinde bağımsız değişken bir veya daha fazla olabilir. Eğer bir tane denklem varsa çözüm için bir tane fazla sınır veya başlangıç şartına ihtiyaç vardır. y=y(x) .z. Bağımlı değişkenlerin bağlı oldukları bağımsız değişkenler farklı olabilir. z=z(t) ⇒ f1(x. Y ve z bağımlı değişken. Bu denklemler bilinen metotlarla çözülerek z=z(t) ve y=y(x) şeklinde bağıntılar bulunur.y’’. Bağlı değişken sayısınca diferansiyel denklem mevut ise normal şartlarda çözüm gerektirir.z’.…)=k f2(t.

Problem-1: y’’+3y’+2=z’’-2z’+1 denlemini çözünüz. m2=-2 yÖ=A k:sabit olduğu için II’nin çözümü: z’’-2z’+1=k m2-2m+1=0 ⇒ m1=m2=1 z=(c3+c4t)et + k ⇒ zH=(c3+c4t)et zÖ=B ≈k ⇒ B=k yH=c1e-x + c2e-2x A=k/2 ⇒ y=c1e-x + c2e-2x +k/2 Burada c1. Bu tür denklemlerin çözümünde türevleme işlemiyle denklem sistemindeki bağımlı değişken sayısı lineer denklem sisteminin çözümü gibi azaltılmaya çalışılır. Alttaki ise y’=z’’ dir. Diferansiyel denklem sistemlerinin ikinci türü ise bağımlı değişken sayısınca denklemin elde edilmesidir. Z=z(t). Uygulaması bu konu işlenirken yapılacaktır.y). Problem 2: Çözüm: z ' '+2 y '+ y = x z '− y = 1 z=z(x) ve y=y(x) ise diferansiyel denklem sistemini çözünüz. Burada bağımsız değişken bir tanedir.mertebe dif denklem. z=zH+zö) 3k2+k=0 (karekteristik denklem) k(3k+1) =0 ise k1=0 ve k2=-1/3 zH= C1+C2e-x/3 zö= Ax2+Bx zö’=2Ax+B zö’’=2A denklemde yerine yazılarak 6A+2Ax+B = x+1 ise A=1/2 6A+B=1 B=-2 z= C1+C2e-x/3+x2/2+-2x y=z’-1=C3 e-x/3+x-3 çözüm için 3 tane şart gereklidir. Bu tür diferansiyel denklem sistemlerine daha çok kısmi diferansiyel denklem çözümlerinin bir alt aşaması olarak karşılaşılabilir. Bunun içinde bir tane fazla şarta ihtiyaç vardır. z’’+2y’+y=x z’’+2(z’’)+(z’-1)=x 3z’’+z’=x+1 (sabit katsayılı 2. c3 ve c4 integral sabitleridir. y=y(x) I. y’’+3y’+2=k II. Bulunan bu değerler üstteki denklemde yerine yazılarak denklemden y=z’-1 bağımlı değişken sayısı bir taneye indirilir. Bu durumda yukarıdaki gibi k sabitleri olmayacaktır. z’’-2z’+1=k I‘in çözümü: y’’+3y’+2=k (Homojen olmayan sabit katsayılı lineer denklem) m2+3m+2=0 ⇒ m1=-1. k iki denklemi sağlayan bir sabit olup ci’ler gibi bulunabilir. bağımsız değişken sayısı 1 (x) tir. Bağımlı değişken sayısı 2 (z. 133 . c2.

7 t [ ] t=0 ise y1=3 .7C 2 = 16 (II) t=0 ise y2=4 . y1' = − y1 + 4 y 2 ⇒ y 2 = ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 . 3=C1+C2 (I) − 2. ' 2 y + 3 y = y1 − 3( y + 3 y1 ) = y1 − 3 y − 9 y1 ⇒ '' 1 ' 1 ' 1 ' 1 y1'' + 6 y1' + 8 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir. Karekteristik denklemi k2+6k+8=0 ise k1=-4 ve k2=-2 ise y1=C1e-4x+C2e-2x ise y1' = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x y 2 = y1' + 3 y1 = −4C1e −4 x − 2C 2 e −2 x + 3(C1e −4 x + C 2 e −2 x ) ⇒ y 2 = −C1e −4 x + C2 e −2 x Problem 4: diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=4 şartlarıyla ' y 2 = 3 y1 − 2 y 2 birlikte çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)). Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.7 t + 2. 4 = 4 (I) ve (II) birlikte çözülerek C1= -0.Problem 3: y1' = −3 y1 + y 2 ' y 2 = y1 − 3 y 2 diferansiyel denklem sistemini çözünüz (y1=y1(x) ve y2=y2(x)). Böylece sınır ve başlangıç şartları bu aşamada uygulandığı için daha sonraki işlem azalacaktır. L( y 2 ( x)) = Y2 134 .7 ve k2=2.7C 2 ⇒ −2.766 ve C2=3.766 bulunur.7t y2 = − 2.7C1e −3.7C1 + 3. ' y1' = −3 y1 + y 2 ⇒ y 2 = y1' + 3 y1 ⇒ y 2 = y1'' + 3 y1' y = y1 − 3 y 2 . Sınır şartları verildiği için diferansiyel formatın laplace karşılığı alınırken türevli halli olanı alınmalıdır.7C1e −4t + 3.7 t+C2e2. y1' = − y1 + 4 y 2 1 ' 1 ' y1 + y1 ⇒ y 2 = y1'' + y1' 4 4 1 '' 1 1 1 y1 + y1' = 3 y1 − ( y1' + y1 ) = 3 y1 − y1' − y1 ⇒ 4 2 2 2 [ ] [ ] [ ] y1'' + y1' − 10 y1 = 0 Bulunan son denklem çözülebilir. dy dy L( 1 ) = sY1 − y1 (0) = sY1 − 3 L( 2 ) = sY2 − y 2 (0) = sY2 dx dx L( y1 ( x)) = Y1 ( s ). y ' = +2 y1 − 4 y 2 Problem 5: 1' diferansiyel denklem sistemini y1(0)=3 ve y2(0)=0 şartlarıyla y 2 = y1 − 3 y2 birlikte Laplace Transformunu kullanarak çözünüz (y1=y1(t) ve y2=y2(t)).7C 2 e 2t 1 ' y1 + y1 = 4 4 ise y1' = −3. Karekteristik denklemi k2+k-10=0 ise k1=-3.7C 2 e 2. Sabit katsaylı homojen denklemin çözümü bilinmektedir.7C1 + 3.7 ise y1=C1e-3.

k2=2 . (I) nolu denklemden y2 çekilerek 2 kez türetilir. y1'' = −3 y1 + 2 y 2 − 2 y1 + 10 = −5 y1 + 2 y 2 + 10 (I) ve y 2'' = −2 y 2 + 2 y1 + 10 (II) y1'' = −5 y1 + 2 y 2 + 10 . kütle y1 kadar hareket ederken 2. m1 y1'' = − k1 y1 + k 2 ( y 2 − y1 ) + m1 g (I) ve m2 y 2'' = − k 2 ( y 2 − y1 ) + m2 g (II) Bu denklemler 2. . Kendisi ve türevleri (II) nolu denklemde yerine yazılarak tek bağımlı değişkene sahip bir diferansiyel denklem elde edilir: k1=3. 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 . sY1 − 3 = 2Y1 − 4Y2 sY2 = Y1 − 3Y2 . s ( sY2 + 3Y2 ) − 3 = 2( sY2 + 3Y2 ) − 4Y2 1 1 s 2Y2 + 3sY2 − 3 = 2sY2 + 6Y2 − 4Y2 . y 2'' = y1'''' + 5 y1'' 2 ise ' 2 y 2 = y1''' + 5 y1' ' 2 y 2' = y1'''' + 5 y1'' ise y1'''' + 5 y1'' = − y1'' − 5 y1 + 10 + 2 y1 + 10 2 135 y1'''' + 5 y1'' = −2 y1'' − 6 y1 + 40 .bu dönüşümler denklem sistemine taşınıp Y1 ve Y2 çekilirse. g=10 ve m1=m2=1 alınarak işleme devam edilirse. Y1 = sY2 + 3Y2 k1 m1 k2 m2 Dengede iken y2 y1 Hareketli iken 1. s 2Y2 + sY2 − 2Y2 = 3 ⇒ Y2 = 2 = s + s − 2 ( s − 1)( s + 2) s+3 1 1 1 1 4 1 1 1 Y1 = sY2 + 3Y2 = ( s + 3)Y2 ⇒ Y1 = Y2 = − = − ( s − 1)( s + 2) 3 s − 1 3 s + 2 3 s −1 3 s + 2 1 1 1 ⎤ 1 1 ⎡1 L−1 (Y2 ) = ⎢ L−1 ( ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y 2 = e x − e −2 x s −1 3 s+2 ⎦ 3 3 ⎣3 1 1 1 ⎤ 4 1 ⎡4 ) − L−1 ( )⎥ ⇒ y1 = e x − e −2 x L−1 (Y1 ) = ⎢ L−1 ( 3 3 s −1 3 s+2 ⎦ ⎣3 Uygulama : m1 ve m2 kütleleri yay sabitleri k1 ve k2 olan yaylar ile seri olarak bağlanarak bir tavana asılmışlardır. yay y1 kadar uzarken 2.Newton yasası uygulanarak birbirine bağlı 2 ayrı denklem elde edilir. yay y2-y1 kadar uzayacaktır. mertebe sabit katsayılı homojen olmayan diferansiyel denklem sistemidir. Şekilde görülen bu yapı yaylar dengede iken harekete bırakılıyor. Bununla birlikte 1. Kütlelerin zamana bağlı yol denklemlerini bulunuz. kütle y2 kadar hareket edecektir. Her kütle için 2.

Denklemin sağ tarafı bir sabit olduğu için özel çözümde bir sabit olmalıdır. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4.0 + 6 A = 40 ise A=yÖ=40/6 dır. 5. y 2 (0) = 1 ′ y1 = 2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 y1 (0) = −9. 3. 12. 6.mertebe sabit katsayılı nonhomojen lineer denklem. 4.y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 40 4. k4+7k2+6=0 . 11. ′ y1 = 4 y1 + 5 y 2 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 ′ y1 = − y 2 ′ y 2 = − y1 y1 (0) = 3. Örnek Problemler: 1. k 3 = i. z1=-6 z2=-1 ise k 2 = − 6i. Genel çözüm (y=yH+yÖ). 8. ′ y1 = 3 y1 − y 2 ′ y 2 = − y1 + 3y 2 ′ y1 = −4 y 2 ′ y 2 = y1 − 5y 2 ′ y1 = −3 y1 + y 2 ′ y 2 = −4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 8y1 ′ y1 = y1 + 3y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 y 2 ′ y1 = y1 − 4 y 2 ′ y 2 = −3 y1 + 2 y 2 ′ y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ y 2 = −5 y1 − 4 y 2 136 9. 2. y 2 (0) = 15 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. 7. k2=z ise z2+7z+6=0 . Homojen Çözüm: y1'''' + 7 y1'' + 6 y1 = 0 k1 = 6i. yÖ=A:sabit ise türevler sıfır olur. k 4 = −i y1− H = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t Özel Çözüm: Özel çözüm belirlenmemiş katsayılarla yapılmalıdır. 14. 40 y1 = C1 sin 6t + C 2 cos 6t + C3 sin t + C 4 cos t + 6 ' y1 = 6 (C1 cos 6t − C 2 sin 6t ) + C3 cos t − C 4 sin t y1'' = −6(C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) − C3 sin t − C 4 cos t 2 y 2 = y1'' + 5 y1 − 10 ise y1'' + 5 y1 − 10 − (C1 sin 6t + C 2 cos 6t ) 140 y2 = = + 2(C3 sin t + C 4 cos t ) + 2 2 12 4 tane C sabiti iki kütlenin başlagıçtaki yol ve hız değerlerinin bilinmesiyle bulunabilir. 13. 10. 0 + 7. y 2 (0) = −4 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 .

30. y 2 (0) = 1. 32. 25. 34. y 2 (0) = 1 3 137 28. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 6 y1 + 9 y 2 ′ y 2 = y1 + 6 y 2 y1 (0) = −3. y 2 (0) = 3 ″ y1 + y 2 = −5 cos 2t ″ y 2 + y1 = 5 cos 2t ′ ′ y1 (0) = 1. y 2 (0) = 1. y 2 (0) = 2 ″ 39. y 2 (0) = 7 ′ y1 = −2 y1 + 3 y 2 ′ y 2 = 4 y1 − y 2 y1 (0) = 4. y 2 (0) = 4 ′ y1 = −3 y1 − 4 y 2 + 5e t ′ y 2 = 5 y1 + 6 y 2 − 6e t ′ y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 + 2 − 16t 2 ′ y1 = y 2 + 6e 2t ′ y 2 = y1 − 3e 2t ′ y1 = −3 y1 + y 2 + 3 cos t ′ y 2 = y1 − 3 y 2 − 2 cos t − 3 sin t ′ y1 = 4 y1 − 8 y 2 + 2 cosh t ′ y 2 = 2 y1 − 6 y 2 + cosh t + 2 sinh t ′ y1 = y 2 − 5 sin t ′ y 2 = −4 y1 + 17 cos t ′ y1 = 5 y 2 + 23 ′ y 2 = −5 y1 + 15t y1 (0) = 1. y1 = y1 + 3y 2 ″ y 2 = 4 y1 − 4e t ′ ′ y1 (0) = 2. y 2 (0) = −2 ′ y1 = y1 + 4 y 2 − t 2 + 6t ′ y 2 = y1 + y 2 − t 2 + t − 1 y1 (0) = 2. 26. 37. y1 = −5 y1 + 2 y 2 . y 2 (0) = 4 ′ y1 = 2 y1 − 4 y 2 ′ y 2 = y1 − 3y 2 y1 (0) = 3.15. y 2 (0) = 7 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. 18. y1 (0) = 1. 21. y1 (0) = −3. 36. y 2 (0) = 1.75 ′ y1 = − y 2 + cos t − sin t ′ y 2 = − y1 + cos t + sin t y1 (0) = −1. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 2 y1 + 3 y 2 + 2e 2t ′ y 2 = y1 + 4 y 2 + 3e 2t y1 (0) = − 2 3 . y1 (0) = 3. 20. y 2 (0) = −6 ′ y1 = 5 y1 + 4 y 2 − 5t 2 + 6t + 25 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 − t 2 + 2t + 4 y1 (0) = 0. 33. y 2 (0) = −4 ′ y1 = − y1 + 4 y 2 ′ y 2 = 3 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. 22. y 2 (0) = 1 ″ 38. 24. y 2 (0) = 0 ′ y1 = 5 y1 + y 2 ′ y 2 = y1 + 5y 2 y1 (0) = −3. 16. y 2 (0) = 1 ′ y1 = − y1 + y 2 ′ y 2 = − y1 − y 2 y1 (0) = 1. y 2 (0) = −3 ′ y1 = 2 y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + 2 y 2 y1 (0) = −4. 17. 23. 19. y1 = − y 2 ′ 29. 35. ′ y 2 = y1 y1 (0) = 1. 27. y 2 (0) = −1 ′ y1 = 4 y1 + 8 y 2 + 2 cos t − 16 sin t ′ y 2 = 6 y1 + 2 y 2 + cos t − 14 sin t y1 (0) = 0. y 2 (0) = 0 ′ y1 + y 2 = 2 cos t ′ y1 + y 2 = 0 y1 (0) = 0. 31.

y1 + y 2 = 2 sinh t . y1 + y1 − y 2 = 0 y1 (0) = 1.″ y 2 = 2 y1 − 2 y 2 y1 (0) = 3. y ′ (0) = y ′ (0) = 0 1 40. y1 = 2 y1 + 3 y 2 ′ 1 y 2 = y1 + 2 y 2 3 ′ 47. 2 y1 + 5 y 2 = 0 ′ ′ y1 + 2 y 2 − 2 y1 = 2 − 4e 2 x ′ ′ 3 y 2 + 2 y1 − 3 y1 − y 2 = 0 ″ ′ y1 + y 2 = 0 ′ ′ y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ ′ y1 + y1 + y 2 − 4 y 2 = 6 cos x ″ ′ y 2 + y1 − y1 + 4 y 2 = −6 sin x ″ ′ ′ y1 + y1 − 3 y 2 + y1 = 0 ″ ′ y 2 − y1 = 0 ″ ″ y1 − 2 y 2 = e x ′ ′ y 2 − 2 y1 + 2 y1 = e 2 x ″ ′ y1 − y 2 + y1 − y 2 = 0 ′ y1 − y 2 = 0 ′ y1 + y1 + y 2 = sin x ′ ″ ′ 2 y1 + y 2 + y1 + y 2 + y1 = cos x ″ ″ y1 + y 2 − y 2 + y 1 = 1 ′ y 2 − y1 + y 2 = e x 138 . 54. y1 = −4 y1 − 6 y 2 ′ 57. ′ ′ 2 ′ ′ y 2 + y3 = e t . y1 = 5y 2 ′ 52. ′ y 2 = −5y1 ′ 46. y1 = −2 y 2 ′ y 2 = 2 y1 45. ′ ′ y 2 + y 3 = t 2 + 2. y2 (0) = 1. ′ ′ y1 + y 2 = 4t + 2. 59. y1 = −2 y1 + 2 y 2 ′ y 2 = −2 y1 − 2 y 2 ′ 50. y1 = y 2 ′ y 2 = y1 ′ 43. y1 = y1 + 4 y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 48. 53. ′ y 2 = y1 + y 2 ′ 49. 55. 2 y1 − y 2 − y 3 = 0. y1 = 4 y 2 ′ y 2 = 4 y1 ′ 44. y1 (0) = y 2 (0) = y 3 (0) = 0 ′ 42. y 2 (0) = 1. y 3 (0) = 0 ′ ′ ′ 41. ′ ′ y 3 + y1 = 2e t + e −t . y1 = y1 − y 2 ′ y 2 = y1 + y 2 51. 56. 58.