You are on page 1of 2

c 

 
 Ê Ê Ê

  ÊÊ

c 
c   Ê
Ê
Ê  ÊÊÊ
 Ê
ÊÊÊÊ Ê !Ê"#
Ê $Ê
% Ê&
Ê'(Ê%Ê) Ê *
Ê
+Ê ,
Ê -Ê. Ê/0Ê"
Ê/Ê10Ê2
Ê 3
Ê
ÊÊ
 4Ê5Ê6 Ê2Ê/Ê -Ê. Ê/0Ê
"

Ê78 Ê9
Ê:(Ê2
Ê 3
Ê6 Ê2Ê %Ê/Ê ,
Ê -Ê. Ê/0Ê ;Ê<=4Ê>%ÊÊ %Ê? Ê
/Ê Ê
Ê %Ê6%4Ê

ÊÊ


Ê %Ê6%Ê10Ê
Ê78 Ê@%ÊÊA Ê -Ê ;Ê"
Ê10ÊÊ 2ÊBÊA(Ê /Ê CÊ?Ê6D
ÊE&Ê
CEÊ  ÊA ÊDÊ  Ê10Ê&
Ê FÊ%ÊG Ê@%
Ê /Ê< Ê<H
Ê2
ÊÊ ,
ÊÊHÊ ÊI Ê
 Ê:EÊJK (Ê ÊL(ÊI Ê@ 444ÊÊ
Ê
MDÊÊCEÊ %Ê0
Ê2Ê
AÊ:Ê"
Ê10Ê2
Ê 3
Ê
Ê78 4Ê
Ê %Ê6%Ê#
Ê %N(Ê
Ê  ÊJ0Ê0ÊGÊ"N
Ê
Ê %Ê /Ê/ÊG0NÊ ÊÊAÊ 0
Ê< Ê<H
(ÊG*Ê"N
Ê
Ê %Ê %Ê
@%Ê OÊ:EÊCEÊ  Ê
0Ê  Ê PÊQNÊ6)
ÊÊR(Ê Ê@%ÊÊHÊJI Ê Ê2
Ê 3
ÊSÊ2TÊA
Ê
0Ê
Ê
Ê"N
Ê
Ê %Ê6%Ê/ÊG0Ê /Ê% Ê ÊU Ê< Ê<H
(Ê /Ê@%Ê ,
Ê

EVÊ ,ÊQNÊ6)
ÊÊR(Ê0Ê@%Ê ,
Ê
Ê % Ê
Ê2Ê6)
ÊÊRÊ%Ê /Ê+ÊG0Ê@%Ê ,
Ê

Ê % Ê
Ê
Ê2Ê6)
ÊÊR4Ê
Ê
QNÊJ0 Ê AÊ10Ê
Ê78 (Ê
Ê %Ê
ÊÊ@%Ê OÊ Ê"!Ê10Ê
0Ê  Ê%Ê) ÊÊA Ê
EN
ÊK(Ê EÊ<H
(Ê<DÊ
%Ê<0
(ÊW X
ÊFEWÊ10Ê
0Ê  Ê /Ê"N
Ê2
Ê 3
4ÊY-Ê Ê Ê"!(
%Ê6%Ê/ÊG0ÊEI ZÊM Ê<% (Ê
. ÊKÊ%Ê
. Ê*4Ê5ÊEI Ê Ê/ÊKÊ6V
Ê"
Ê/Ê10Ê /Ê%Ê
5Ê
. ÊELÊ CÊ<[Ê6V
ÊQNÊVÊ U(ÊÊIÊ10Ê#
Ê
. (Ê<0NÊNÊÊ
Ê  Ê%NÊ
ÊE ÊGAÊ CÊLÊ Ê+Ê%Ê 2Ê6
Ê10Ê#
Ê
. Ê"N
Ê
Ê %Ê6%4Ê
0ÊLÊ[0Ê<\Ê
G Ê
Ê
Ê %(Ê  Ê%NÊ0Ê9
ÊGÊ"N
Ê
Ê %Ê6%Ê %Ê ]Ê/ÊG0NÊ ÊEVÊ ,Ê ]Ê@:EÊ
0Ê
 (ÊG0NÊ Ê 0Ê/Ê
0Ê  444Ê^/Ê@%Ê -Ê. Ê/0Ê 2Ê KNÊ%Ê2
Ê 3
Ê6 Ê2Ê %Ê@ Ê
" (Ê
 Ê
,Ê#Ê?0Ê? 0ÊNÊ  ÊÊ 04Ê
Ê

Ê

 
Sân < n ͟ phía tr  nhà, tiɼng Ê8  g͍i là Dring gah, nơi đây th ng V 
là nơi giã gɞo, nơi ng͓i trò huyʄn  a gia đình <au ngày lao đ͙ng nên
nh,ng gia đình khá giɠ thì đ  "trang bʈ" hai hiɼ
ghɼ đʀ ͍i ng i ng͓i, trên  t ghɼ   hɞ
khɬ hình  t trăng. Phía tr  <ân <àn tr  là  u thang lên xu͑ng đ  hɞ
p vú phͥ n,,
quanh p vú   hình đôi hi u đɢt hay hình t trăng. Xin nói đɼn hiɼ  u thang trong ngôi
nhà dài  a ng i Ê8đê. T# xa x a hiɼ  u thang là niɾ tD hào  a gia đình và ͙ng đ͓ng, nó là
vɪt ó hình kh͑i ân đ͑i là bɮng g͗ đɴ ru͙t đ  đɺo vát n͑i tiɼp nhau t# d i đɢt lên đɼn <àn
nhà, ɴt phɰng  a á bɪ thanh th ng nghiêng vɾ bên trong và á bɪ đɾu lên xu͑ng đɾu
ang <͑ lɸ, đây là on <͑ lý t ͟ng  a ng i Ê8đê. Cɤu thang th ng ó hai hiɼ, ͙t dành ho
kháh và ͙t dành ho ng i nhà khi lên xu͑ng.

Sân <àn <au, đây là l͑i đi riêng a nh,ng ng i trong nhà, du kháh không đ  đi l͑i đi này. Bên
ɞnh hai <àn <ân, ng i thă ngôi nhà dài th ng hú ý đɼn phòng ngăn kháh, nơi đây diʂn ra
͍i <inh hoɞt a gia đình l͛n và là nơi đʀ á vɪt dͥng quý, thiêng  a ɠ nhà.

Nh,ng gia đình giàu ó, <ang tr͍ng đɾu "tr ng" á b͙ hiêng, hé hay á vɪt dͥng đɬt tiɾn và tɞi
đây òn ó gian bɼp riêng, g͍i là Kp r gah, trong ngăn này bao gi͝ 
ng ó ͙t hiɼ ghɼ dài, ó
ng ͝i g͍i là ghɼ đ͙ ͙, tiɼng Ê8đê g͍i là Kpan. Ghɼ đ  là bɮng lõi ͙t ây  thͥ nguyên
ây, không bʈ <âu bʄnh, ghɼ không đ  ghép, hɬp v͛i ây g͗ nào khá và hiɼ Kpan th ͝ng
dùng ho á nghʄ nhân đánh hiêng trong nh,ng lʂ h͙i, úng #ng  a gia đìnhhay ͙ng đ͓ng.

Nh trên đã nói, hɼ đ͙  u hʄ hi ph͑i đɼn vʈ thɼ  a ͍i ng ͝i trong gia đình ng ͝i Ê8đê, phͥ
n, gɤn nh nɬ gi, toàn b͙ <inh hoɞt trong gia đình. Ngăn đɤu tiên tính t# <ân <àn <au nhà là
phòng a bà hͧ nhà, gian này đɴt bɼp nɢu ăn và bɤu đDng n ͛ <inh hoɞt ho ɠ ngôi nhà và
͍i hoɞt đ͙ng trong ngôi nhà do bà hͧ quyɼt đʈnh. Khi bà hͧ ɢt hay tu͕i đã già yɼu thì "h+
hͧ nhà" giao ho ô on gái út, ho nên ô on gái út lɢy h͓ng khi bà  òn <͑ng thì gia đình
ô đ  <͑ng <át gian ͧa gian hͧ nhà.

Ngôi nhà dài òn thʀ hiʄn yɼu t͑ tâ linh, nh ͙t úng Yàng là hiɼ ͙t ͧa gian nhà bà hͧ.
Viʄ hình thành ngôi nhà dài là vɢn đɾ quan tr͍ng, nó đ  thʀ hiʄn t# h͗ bà hͧ nhà ͝i thɤy
úng thɤn h͍n đɢt dDng nhà đɼn khi là á hi tiɼt trên t#ng ͙t nhà, nhɢt là ͙t kháh, ͙t
hiêng, ɤu thang... và bà hͧ nhà là ng ͝i hɴt nhát dao đɤu tiên 
ng nh u͑i ùng lên vɪt
dDng là nhà.

Thông th ͝ng ng ͝i Ê8đê h͍n h ͛ng nhà (hai <àn nhà) theo h ͛ng Ðông 8 Tây và vʈ trí t͑t nhɢt
là gɤn bɼn n ͛, đây v#a là yɼu t͑ tâ linh v#a là yɼu t͑ <inh hoɞt. Bà on rɢt ngɞi là nhà ͛i,
ho nên á gia đình th ͝ng n͑i thê phía <au nhà ͗i khi hɪt h͙i.

Nhà dài Ê8đê là nơi <inh hoɞt hung ͧa ͙ng đ͓ng v#a là nơi <inh hoɞt riêng ͧa t#ng gia đình
nh͏, nơi đây tɞo nên <D gɬn bó, giúp đ͡ nhau trong u͙ <͑ng, nó gɤn gi͑ng nh đình làng ͧa
ng ͝i Viʄt. Hình ɠnh ngôi nhà dài nh on thuyɾn l ͛t <óng, hiɼ ɤu thang là ͙t biʀu tr ng thʀ
hiʄn vɸ bên ngoài đɤy hɢt hoang <ơ,  u hʄ ͧa ng ͝i Ê8đê, đôi bɤu <,a, ͙t biʀu tr ng đ͙
đáo. T#ng hi tiɼt trong ngôi nhà dài giúp húng ta hình dung nɼp <inh hoɞt, nét văn hóa ͧa ͙ng
đ͓ng Ê8đê. Thiɼt nghĩ, húng ta ɤn quan tâ đɤu t , bɠo t͓n ͙t trong nh,ng nét văn hóa riêng
ó ͧa ng ͝i Ê8đêZ ngôi nhà dài.