# BM VIEÃN THOÂNG – ÑHBK TPHCM

-------------------------------------------------------------------------------------

TRUYEÀN SOÙNG VAØ ANTEN
PHAÀÀN 1

ANTENNAS
CHÖÔNG 3
ANTENNA ARRAYS
TS. PHAN HOÀNG PHÖÔNG

NOÄI DUNG

-------------------------------------------------------------------------------------

1. KHAÙI NIEÄM. ARRAY FACTOR.

2. LINEAR ARRAY: BIEÂN ÑOÄÄ & KHOAÛNG
CAÙCH ÑEÀU.
4. ENDFIRE ARRAY
5 PHASED ARRAY (SCANNING ARRAY)
5.
6. HANSEN-WOODYARD ENDFIRE ARRAY
7. NHAÂN ÑOÀ THÒ
2

1

KHAÙI NIEÄM. (2) ------------------------------------------------------------------------------------- Array 2 phaàn töû dipole chieàu daøi höõu haïn ñaët theo truïc z: β⎤ ⎡ ⎧ − j⎡ kr − β ⎤ ⎫ − j ⎢ kr + ⎥ ⎥ ⎢ 2 2⎦ ⎪ ⎪⎪ ⎣ ⎦ ⎣ r r& r& r& kI m l ⎪ e e E = E1 + E 2 = iθ × jη cos θ1 + cos θ 2 ⎬ ⎨ 4π ⎪ r1 r2 ⎪ ⎪⎩ ⎪⎭ 4 2 . KHAÙI NIEÄM.1. ARRAY FACTOR. ARRAY FACTOR. (1) ------------------------------------------------------------------------------------- Caàn ñoä ñònh höôùng cao ñeå thöïc hieän lieân laïc ôû khoaûng ù h lôn! cach lôù ! ⇒ 9 Taêng kích thöôùc ñieän cuûa anten 9 Phoái hôïp nhieàu anten vôùi nhau goïi laø heä thoáng anten hay maûng (daøn) anten (antenna array) 3 1.

6 3 . (3) ------------------------------------------------------------------------------------- ÔÛ vuøng xa. ta coù: θ1 ≈ θ2 ≈ θ d cos θ . vaø ⇒ r1 ≈ r − khi xeùt bieân ñoä. 2 r1 ≈ r2 ≈ r khi xeùt pha. KHAÙI NIEÄM. ARRAY FACTOR.1. (4) ------------------------------------------------------------------------------------- r& r kI le − jkR ⎡1 ⎤ ⋅ 2 cos ⎢ (kd ⋅ cos θ + β )⎥ E = iθ ⋅ jη m 4πR ⎣2 ⎦ Tröôøng xa cuûa 1 dipole Array Factor (Heä soá saép xeáp) ⎡1 ⎤ AF = 2 cos ⎢ (kd ⋅ cos θ + β )⎥ ⎣2 ⎦ Tröôøng vuøng xa cuûa moät heä thoáng anten goàm nhöõng phaàn töû ñoàng nhaát baèng tröôøng cuûa moät phaàn töû anten thaønh phaàn ñaët taïi ñieåm tham chieáu (thöôøng laø goác toaï ñoä) vaø heä soá saép xeáp anten (AF) cuûa heä thoáng anten ñoù. Tröôøng böùc xaï ôû vuøng xa laø: r& r kI m le − jkR ⎡1 ⎤ E = iθ ⋅ jη ⋅ 2 cos ⎢ (kd ⋅ cos θ + β)⎥ 4πR ⎣2 ⎦ 5 1. ARRAY FACTOR. KHAÙI NIEÄM. 2 d r2 ≈ r + cos θ .

… 7 2.1. ñoä lôïi. coâng suaát böùc xaï. HPBW. BWFN. KHAÙI NIEÄM. hieäu suaát. ñoä ñònh höôùng. LINEAR ARRAY (1) ------------------------------------------------------------------------------------- Xeùt heä thoáng tuyeán tính goàm: 9 Moãi phaàn töû ñaúng höôùng 9 Bieân ñoä doøng ñieän kích thích ñeàu 9 Leääch ppha luõy tieán ((doøng ñieän phaàn töû thöù i leäch pha so vôùi phaàn töû thöù (i+1) moät goùc β) 8 4 . ñieän trôû böùc xaï. caùc thoâng soá caàn bieát ban ñaàu laø: 9 Caáu truùc hình hoïc cuûa toaøn array 9Th âng tin 9Thoâ i veàà töøøng phaà h àn töûû trong array 9 Khoaûng caùch giöõa caùc phaàn töû trong array 9 Bieân ñoä kích thích ban ñaàu cuûa caùc phaàn töû 9 Pha ban ñaàu cuûa caùc phaàn töû Caàn tính toaùn ñaëc tính cuûa array: 9 Caáu truùc tröôøng ñieän töø 9 Array factor 9 Ñoà thò ñònh höôùng. (5) ------------------------------------------------------------------------------------- Khi moâ phoûng Antenna Array. ARRAY FACTOR.

2. + e j( N −1)( kd cos θ + β) AF = N ∑ e j( n −1)( kd cos θ + β) n =1 Ñaët ψ = kd cos θ + β . ta coù AF = N ∑ e j( n −1)ψ n =1 ⇒ Coù theå ñieàu khieån AF baèng caùch thay ñoåi ψ! 9 2. LINEAR ARRAY (3) ------------------------------------------------------------------------------------- Coù theå bieán ñoåi AF veà daïng: ⎡ ⎛ N ⎞⎤ ⎢ sin⎜ 2 ψ ⎟ ⎥ ⎝ ⎠⎥ j[(N −1) / 2 ]ψ ⎢ AF = e ⎢ ⎛1 ⎞⎥ ⎢⎣ sin⎜⎝ 2 ψ ⎟⎠ ⎥⎦ Neáu ñieåm tham chieáu laø ñieåm ñoái xöùng veà maët vaät lyù cuûa array thì ⎛N ⎞ sin⎜ ψ ⎟ 2 ⎠ AF = ⎝ ⎛1 ⎞ i ⎜ ψ⎟ sin ⎝2 ⎠ Vaäy heä soá daøn chuaån hoùa laø: (AF )n 1 = N ⎛N ⎞ ⎛N ⎞ sin⎜ ψ ⎟ sin⎜ ψ ⎟ ⎝2 ⎠≈ ⎝2 ⎠ ψ ⎛1 ⎞ sin⎜ ψ ⎟ 2 ⎝2 ⎠ 10 5 .. LINEAR ARRAY (2) ------------------------------------------------------------------------------------- Array factor cuûa heä thoáng tuyeán tính ñeàu (LUEESA – Linear Uniformly Excited Equally Spaced Array): AF = 1 + e j( kd cos θ + β) + e j2( kd cos θ + β) + ..

2N. … AF ñaït cöïc ñaïi. ψ 1 = (kd cos θ + β) = ± mπ 2 2 θ=θm ⎡ λ (− β ± 2mπ)⎤⎥ θ m = arccos ⎢ ⎣ 2πd ⎦ m=1.2. 2N.2. LINEAR ARRAY (4) ------------------------------------------------------------------------------------- Ta seõ tìm nhöõng ñieåm khoâng cuûa array.3… 2n ⎞ ⎤ ⎡ λ ⎛ θn = arccos ⎢ π⎟ ⎜−β ± N ⎠⎥⎦ ⎣ 2πd ⎝ n ≠ N. 3N. khi ñoù: ⎛ λβ ⎞ θ m = arccos⎜ ⎟ ⎝ 2πd ⎠ Ñieåm 3dB cuûa heä soá daøn anten ñaït ñöôïc khi: N N ψ = (kd cosθ + β ) θ =θ = ±1.2. LINEAR ARRAY (5) ------------------------------------------------------------------------------------- Giaù trò cöïc ñaïi chæ ñaït ñöôïc ôû m=0.782 ⎞⎤ θh ≈ ⎢ − ⎜− β ± ⎟ N ⎠⎥⎦ ⎣ 2 2πd ⎝ 12 6 .3… 11 2. … Khi n = N.782 ⎞⎤ 2. ⎛N ⎞ sin⎜ ψ ⎟ = 0 ⎝2 ⎠ ⇒ ⇒ N ψ = ± nπ 2 θ=θn n=1.782 ⎞⎤ ⇒ θ h = arccos⎢ ⎜− β ± ⎟⎥ ⇔ θ h = − arcsin ⎢ ⎜− β ± ⎟ 2 N ⎠⎥⎦ N ⎠⎦ ⎣ 2πd ⎝ ⎣ 2πd ⎝ Khi d>>λ: ⇒ ⎡π λ ⎛ 2.391 h 2 2 ⎡ λ ⎛ ⎡ λ ⎛ π 2. 3N.

ĐỒ THỊ BỨC XẠ • Cách vẽ: Xác định số chấn tử N Vẽ nửa vòng tròn bán kính kd có tâm tại ψ =β Chiếu từ đồ thị sắp xếp xuống đường tròn vừa vẽ 14 7 .Số chấn tử d .5*N*(k*d*cos(t)+ abs(sin(0 5*N*(k*d*cos(t)+β ))) F= N*abs(sin(0.5*(k*d*cos(t)+β ))) Trong đó: N .ĐỒ THỊ BỨC XẠ ANTEN Hàm vẽ đồ thị bức xạ: abs(sin(0.Khoảng cách giữa các chấn tử β .Độ lệch pha 13 CÁCH VẼ HỆ SỐ SẮP XẾP.

Ñieàu nay Ñieu naøy co coù the theå ñaï ñatt ñöôc ñöôïc baè bang ng caù cach: ch: 9 Choïn phaàn töû böùc xaï (nhö dipole.Psi N=4 β= 0 d = 0. horn. Vaø khoaûng caùch giöõa caùc 16 phaàn töû thì tuøy yù. …) 9 Choïn chính xaùc khoaûng caùch vaø pha ban ñaàu cuûa moãi phaàn töû (chænh AF) ψ = kd cosθ + β = 0 ⎧ψ = 0 Ñ å ñaï Ñe ñ t cöï öc ñ ñaïi th theo höôù höông ngang thì: thì AF ñaït cöïc ñaïi khi: ⇒β=0 ⎨ 0 ⎩θ = 90 Vaäy ñeå AF ñaït cöïc ñaïi theo höôùng ngang thì caùc phaàn töû anten phaûi cuøng pha (hôn nöõa cuøng bieân ñoä). BROADSIDE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG NGANG) (1) ------------------------------------------------------------------------------------ Cöôøng ñoä böùc xaï cuûa array cöïc ñaïi theo höôùng ngang. 8 .75 kd λ 15 3.

BROADSIDE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG NGANG) (2) ------------------------------------------------------------------------------------ Ngoaøi ra. Vaäy ñeå chaéc chaén khoâng coù cöïc ñaïi ôû höôùng khaùc. neáu d = nλ. Ñeå traùnh ñieàu ñoù ta neân choïn dmax < λ. thì khoaûng caùch giöõa caùc phaàn töû phaûi thoûa: d ≠ nλ. ta coù ψ = kd cosθ + β β = 0 . Caùc buùp löôùi xuaát hieän khi ⎡ 1⎤ d > λ ⎢1 − ⎥ ⎣ N⎦ 18 9 . AF coøn cöïc ñaïi ôû caùc höôùng θ = 0o vaø θ = 180o. 17 3. Vaäy trong tröôøng hôïp β = 0 vaø d = nλ thì ngoaøi höôùng θ = 90o. BROADSIDE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG NGANG) (3) ------------------------------------------------------------------------------------ Neáu d > λ seõ xuaát hieän caùc buùp phuï lôùn (buùp löôùi).180 0 Khi ñoù AF cuõng ñaït cöïc ñaïi.3. d = nλ = 2πn cosθ θ = 00 .

3.3λ d = 0. N = 7 d = 0.5λ 20 10 . BROADSIDE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG NGANG) (4) ------------------------------------------------------------------------------------ β = 0o. d = λ/2 N=3 N=4 N=2 19 3.1λ d = 0. BROADSIDE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG NGANG) (5) ------------------------------------------------------------------------------------ β = 0o.

3. BROADSIDE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG NGANG) (7) ------------------------------------------------------------------------------------ Xeùt ñoä ñònh höôùng: Vieát laïi bieåu thöùc tính AF: ( AF )n d << λ Cöôøng ñoä böùc xaï: Trong ñoù ño Z= U (θ ) = [( AF )n ] 2 N kd cosθ 2 ⎡ sin( Z ) ⎤ =⎢ ⎣ Z ⎥⎦ ⎡ ⎛N sin ⎜ kd cos θ ⎢ 1 1 2 ⎝ ⎢ = Pr = ∫ N 4π 2 0⎢ kd cos θ ⎢ 2 ⎣ π U0 ⎡ ⎛N ⎞⎤ ⎢ sin ⎜ 2 kd cosθ ⎟ ⎥ ⎠⎥ ≈⎢ ⎝ ⎞ ⎥ ⎢ ⎛N ⎢ ⎜⎝ 2 kd cosθ ⎟⎠ ⎥ ⎣ ⎦ ⎞⎤ ⎟⎥ ⎠ ⎥ sin θ d θ ⎥ ⎥ ⎦ 2 22 11 .391λ ⎞⎤ θ h ≈ 2⎢ − arccos⎜ ⎟⎥ ⎝ πNd ⎠⎦ ⎣2 (πd λ << 1) 21 3. BROADSIDE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG NGANG) (6) ------------------------------------------------------------------------------------ Ñoä roäng bup buùp song soùng cuû cuaa dan daøn anten ñeà ñeu u höông höôùng ngang: FNBW ⎡π ⎛ λ ⎞⎤ θ n = 2⎢ − arccos⎜ ⎟⎥ ⎝ Nd ⎠⎦ ⎣2 HPBW ⎡π ⎛ 1.

3. L = ( N − 1) d L ⎞⎛ d ⎞ ⎛ ⇒ D0 ≈ 2⎜1 + ⎟⎜ ⎟ ⎝ d ⎠⎝ λ ⎠ khi L>>d: L ⎞⎛ d ⎞ L >> d ⎛ L ⎞ ⎛d ⎞ ⎛ D0 ≈ 2 N ⎜ ⎟ = 2⎜1 + ⎟⎜ ⎟ ≈ 2⎜ ⎟ ⎝λ⎠ ⎝ d ⎠⎝ λ ⎠ ⎝λ ⎠ 24 12 . BROADSIDE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG NGANG) (9) ------------------------------------------------------------------------------------ U max = 1 . BROADSIDE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG NGANG) (8) ------------------------------------------------------------------------------------ 1 U0 = Nkd ⇒ + Nkd / 2 2 ⎡ sin Z ⎤ ∫ ⎢ Z ⎥⎦ dZ − Nkd / 2 ⎣ Khi Nkd/2 → ∞ töùc daøn anten lôùn: 1 U0 ≈ Nkd +∞ 2 ⎡ sin Z ⎤ ∫−∞⎢⎣ Z ⎥⎦ dZ ⇒ D0 = ⇒ U0 ≈ π Nkd U max Nkd ⎛d ⎞ ≈ = 2N ⎜ ⎟ π U0 ⎝λ⎠ 23 3.

Endfire loaïi I Choïn d= 1 ⎤ λ⎡ 1 − 2 ⎢⎣ 2N ⎥⎦ . Ñeå traùnh ñieàu naøy ta phaûi xaùc ñònh d sao cho dmax< λ. 25 4. (töc ) Ñeå ñoä ñònh höôùng ñaït cöïc ñaïi ôû θ = 0o: ψ = kd cosθ + β θ =00 = kd + β = 0 ⇒ β = −kd Neáu muoán cöïc ñaïi ôû θ = 180o: ψ = kd cosθ + β θ =1800 = −kd + β = 0 ⇒ β = kd Neáu khoaûng caùch d giöõa caùc phaàn töû thoûa: d = nλ thì ngoaøi höôùng ñöùng noù coøn xuaát buùp soùng höôùng ngang.4. (töùc θ = 0o hoaëc θ = 180o).Endfire loaïi II 26 13 . ENDFIRE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG ÑÖÙNG) (1) ------------------------------------------------------------------------------------ Cöôøng ñoä böùc xaï cuûa array cöïc ñaïi theo höôùng ñöùng. ENDFIRE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG ÑÖÙNG) (2) ------------------------------------------------------------------------------------ Ñieàu kieän xuaát hieän caùc buùp böùc xaï ngöôïc: d= λ⎡ 1⎤ 1− ⎥ ⎢ 2 ⎣ N⎦ Choïn d< λ⎡ 1⎤ 1− ⎥ ⎢ 2 ⎣ N⎦ .

3λ β = -0.1λ β = -π β = -0.6π d = 0.2π 27 4.391λ ⎞ ⎟ ndN ⎠ (πd λ << 1) 28 14 . ENDFIRE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG ÑÖÙNG) (4) ------------------------------------------------------------------------------------ Ñoä roäng bup buùp song soùng cuû cuaa gian giaøn anten ñeà ñeu u höông höôùng ñöù ñöng: ng: ⎛ FNBW θ n = 2 arccos⎜1 − HPBW θ h = 2 arccos⎜1 − λ ⎞ ⎝ ⎟ Nd ⎠ ⎛ ⎝ 1. ENDFIRE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG ÑÖÙNG) (3) ------------------------------------------------------------------------------------ N=7 d = 0.5λ d = 0.4.

Goïi θ0 laø höôùng böùc xaï cöïc ñaïi maø ta mong muoán ñaït ñöôïc 0 0 ≤ θ 0 ≤ 180 0 ψ = kd cosθ + β θ =θ = kd cosθ 0 + β = 0 0 ⇒ β = −kd cosθ 0 30 15 . ENDFIRE ARRAY (HEÄ THOÁNG HÖÔÙNG ÑÖÙNG) (5) ------------------------------------------------------------------------------------ Xeùt ñoä ñònh höôùng: π Vôùi caùch tính töông töï nhö treân ta coù: U 0 ≈ 2 Nkd Ñoä lôïi höôùng tính: D0 = U max 2 Nkd ⎛d ⎞ ≈ = 4N ⎜ ⎟ π U0 ⎝λ⎠ L ⎞⎛ d ⎞ ⎛d ⎞ ⎛ D0 ≈ 4π ⎜ ⎟ = 4⎜1 + ⎟⎜ ⎟ ⎝λ⎠ ⎝ d ⎠⎝ λ ⎠ Khi L>>d: ⎛L⎞ D0 ≈ 4⎜ ⎟ ⎝λ⎠ 29 5. PHASED ARRAY (SCANNING ARRAY)(1) ------------------------------------------------------------------------------------ Ñieàu khien Ñieu khieån bup buùp song soùng chính höông höôùng theo 1 höôù höông ng tuø tuy y y. yù.4.

94 ⎞ ⎛ ⎟ ≈ −⎜ kd + ⎟ ⇒ N ⎠ 4⎠ ⎝ böùc xaï cöïc ñaïi theo höôùng θ = 0o.5. PHASED ARRAY (SCANNING ARRAY)(2) ------------------------------------------------------------------------------------ Ví duï: θ0 = 60o β = − kd cos θ0 = −(2π / λ )d ⋅ 3 2 31 6. 32 16 .94 ⎞ π⎞ ⎛ ⎟ ≈ +⎜ kd + ⎟ ⇒ N ⎠ N⎠ ⎝ böùc xaï cöïc ñaïi theo höôùng θ = 180o. khaùc Hansen vaø Woodyard vaøo naêm 1938 ñaõ ñeà nghò möùc dòch pha giöõa nhöõng phaàn töû anten gaàn nhau cuûa 1 daøn anten raát daøi laø: ⎛ ⎝ β = −⎜ kd + π⎞ 2. ⎛ ⎝ β = +⎜ kd + 2. HANSEN-WOODYARD ENDFIRE ARRAY (1) ------------------------------------------------------------------------------------ Ñeå caûi thieän ñoä ñònh höôùng cuûa hệ thống anten höôùng ñöùng ma ñöng maø khong khoâng pha phaù huy huûy bat baát ky kyø ñaëc tính nao naøo khac.

HANSEN-WOODYARD ENDFIRE ARRAY (3) ------------------------------------------------------------------------------------ N = 10. N =10 2 = 2.1398 ⎛ ⎝ ) ⎟ 2dN ⎠ λ ⎞ ⎟ Nd ⎠ 34 17 .1π λ ⎞ FNBW θ n = 2 arccos⎜1 − HPBW θ h = 2 arccos⎜1 − 0. β = − (kd +π ) = − 2kd + π N N Ñoä roäng buùp soùng chính: ⎛ ⎝ d = λ . 33 6. HANSEN-WOODYARD ENDFIRE ARRAY (2) ------------------------------------------------------------------------------------ Tröôøng hôïp böùc xaï cöïc ñaïi theo höôùng θ = 0o: ψ = kd cosθ + β θ =00 = π vaø ψ = kd cosθ + β θ =1800 ≈ π N Tröôøng hôïp böùc xaï cöïc ñaïi theo höôùng θ = 180o: ψ = kd cosθ + β θ =1800 = π vaø ψ = kd cosθ + β θ =00 ≈ π N ⎛ N −1⎞ λ ⎟ ⎝ N ⎠4 Choïn d = ⎜ Tröôøng hôïp N lôùn ta coù d ≈ λ/4.6. ψ = (kd cosθ + β ) θ =1800 . Khi ñoù ñieàu kieän ψ θ =1800 ≈π ( khoâng thoûa maõn. d = λ/2 ⇒ β = -11π/10.

789 ⎢4⎜ ⎟⎥ ⎣ ⎝ λ ⎠⎦ 35 7.878 = 0.6. NHAÂN ÑOÀ THÒ (1) ------------------------------------------------------------------------------------ Nhaéc laïi: tröôøng ñieän böùc xaï cuûa array 2 phaàn töû: r& r kI le − jkR ⎡1 ⎤ E = iθ ⋅ jη m ⋅ 2 cos ⎢ (kd ⋅ cos θ + β)⎥ 4πR ⎣2 ⎦ Tröôøng xa cuûa 1 dipole Toång quaùt: Array Factor (Heä soá daøn) ⎡1 ⎤ AF = 2 cos ⎢ (kd ⋅ cos θ + β )⎥ ⎣2 ⎦ r r r r E& ( r ) = E& ref ( r ) ⋅ AF(θ.559 ⎢⎣ π ⎥⎦ ⎡ ⎛ d ⎞⎤ = 1. HANSEN-WOODYARD ENDFIRE ARRAY (4) ------------------------------------------------------------------------------------ Xeùt ñoä ñònh höôùng: U = 0.559⎜⎛ π ⎞⎟ 0 Nkd ⎝ 2 Nkd ⎠ Ñoä lôïi höôùng tính: D0 = U max 1 ⎡ 2 Nkd ⎤ = U0 0. ϕ) 36 18 .789⎢4 N ⎜ ⎟⎥ ⎣ ⎝ λ ⎠⎦ ⎡ ⎛ L⎞d⎤ = 1.789⎢4⎜1 + ⎟ ⎥ ⎣ ⎝ d ⎠λ⎦ ⎡ ⎛ L ⎞⎤ Khi L>>d: D0 ≈ 1.

Nhaân 2 ñoà thò treân töøng maët phaúng toïa ñoä. .CAÙC TÖØ VIEÁT TAÉT --------------------------------------------------------------------------------- 9 BWFN – Beamwidth Between First Nulls 9 HPBW – Half Power Beamwidth 9 LESA – Linear Equally Spaced Array 9 LUEESA – Linear Uniformaly Excited q y Spaced p Arrayy Equally 9 LCPESA – Linear Cophasal Equally Spaced Array 37 7. Ñoái vôi Ñoi vôùi cac caùc array phöc phöùc taï tap p ta co coù the theå phan phaân array laøm nhieàu LCPESA vaø coi moãi LCPESA laø moät phaàn töû.Veõ ñoà thò heä soá AF treân 3 maët phaúng treân. 38 19 . . NHAÂN ÑOÀ THÒ (1) ------------------------------------------------------------------------------------ Nguyeân lyù nhaân ñoà thò: -Ve V õ ñoà ñ à thò ñònh ñò h höông höôù cua û 1 phaà h àn tö töû chieá hi áu treâ t ân 3 maët phaúng xy. yz vaø zx.